ಮೊದಲ ಪುಟ

॥ ಶ್ರೀ ಸೀತಾರಾಮಚಂದ್ರಾಭ್ಯಾಂ ನಮಃ ॥

ಮಹರ್ಷಿ ವಾಲ್ಮೀಕಿ ಪ್ರಣೀತ

ಶ್ರೀಮದ್ರಾಮಾಯಣ

श्रीमद्‍रामायण केवल भाषा - कन्नड़

ರಾಮಾಯ ರಾಮಭದ್ರಾಯ

ರಾಮಚಂದ್ರಾಯ ವೇಧಸೆ ।

ರಘುನಾಥಾಯ ನಾಥಾಯ

ಸೀತಾಯಾಃ ಪತಯೇ ನಮಃ ॥

ಗೀತಾ ಸೇವಾ ಟ್ರಸ್ಟ್

॥ ಶ್ರೀಹರಿಃ ॥

ನಮ್ರನಿವೇದನ

ರಾಮಾಯ ರಾಮಭದ್ರಾಯ ರಾಮಚಂದ್ರಾಯ ವೇಧಸೇ ।

ರಘುನಾಥಾಯ ನಾಥಾಯ ಸೀತಾಯಾಃ ಪತಯೇ ನಮಃ ॥

ರಾಮಂ ರಾಮಾನುಜಂ ಸೀತಾಂ ಭರತಂ ಭರತಾನುಜಮ್ ।

ಸುಗ್ರೀವಂ ವಾಯುಸೂನಂ ಚ ಪ್ರಣಮಾಮಿ ಪುನಃ ಪುನಃ ॥

ವೇದವೇದ್ಯೇ ಪರೇ ಪುಂಸಿ ಜಾತೇ ದಶರಾಥಾತ್ಮಜೇ ।

ವೇದಃ ಪ್ರಾಚೇತಸಾದಾಸೀತ್ ಸಾಕ್ಷಾದ್ ರಾಮಾಯಣಾತ್ಮನಾ ॥

ವೇದಗಳು ವರ್ಣಿಸುವ ಪರಮತತ್ತ್ವ ಶ್ರೀಮನ್ನಾರಾಯಣ ತತ್ತ್ವವೇ ಶ್ರೀಮದ್ರಾಮಾಯಣದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀರಾಮರೂಪದಿಂದ ನಿರೂಪಿತವಾಗಿದೆ. ವೇದವೇದ್ಯ ಪರಮಪುರುಷೋತ್ತಮನು ದಶರಥನಂದನ ಶ್ರೀರಾಮನ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಅವತರಿಸಿದ ಮೇಲೆ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ವೇದವೇ ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ಮುಖದಿಂದ ಶ್ರೀರಾಮಾಯಣ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಯಿತು ಎಂದು ಆಸ್ತಿಕರ ಚಿರಕಾಲದ ಮಾನ್ಯತೆಯಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಶ್ರೀಮದ್ವಾಲ್ಮೀಕೀಯ ರಾಮಾಯಣದ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ ವೇದತುಲ್ಯವಾಗಿದೆ. ಅವರ ‘ಆದಿಕಾವ್ಯ’ ಶ್ರೀಮದ್ವಾಲ್ಮೀಕೀಯ ರಾಮಾಯಣವು ಭೂತಳದ ಪ್ರಥಮ ಕಾವ್ಯವಾಗಿದೆ. ಅದು ಎಲ್ಲರಿಗೆ ಪೂಜ್ಯವಸ್ತು ಆಗಿದೆ. ಭಾರತಕ್ಕಾದರೋ ಅದು ಪರಮ ಗೌರವದ ವಸ್ತು ಹಾಗೂ ನಿಜ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ದೇಶದ ಬಹುಮೂಲ್ಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ನಿಧಿಯಾಗಿದೆ. ಇದರ ಒಂದೊಂದು ಅಕ್ಷರವೂ ಮಹಾಪಾತಕವನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವಂತಹುದು.

ಏಕೈಕಮಕ್ಷರಂ ಪುಂಸಾಂ ಮಹಾಪಾತಕನಾಶನಮ್ ।

ಇದು ಸಮಸ್ತ ಕಾವ್ಯಗಳ ಬೀಜವಾಗಿದೆ.

‘ಕಾವ್ಯ ಬೀಜಂ ಸನಾತನಮ್’ ।

(ಬೃ-ಧರ್ಮ 1/30/47)

ಶ್ರೀ ವೇದವ್ಯಾಸಾದಿ ಎಲ್ಲ ಕವಿಗಳು ಇದನ್ನು ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಿ ಪುರಾಣ, ಮಹಾಭಾರತಾದಿಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದರು. ‘ಬೃಹದ್ಧರ್ಮ ಪುರಾಣದಲ್ಲಿ ಈ ಮಾತು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಪ್ರತಿಪಾದಿತವಾಗಿದೆ. ಶ್ರೀವ್ಯಾಸರು ಅನೇಕ ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ರಾಮಾಯಣದ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ಹಾಡಿದ್ದಾರೆ. ಸ್ಕಂದಪುರಾಣದ ರಾಮಾಯಣ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ಈ ಗ್ರಂಥದ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲೇ ಕೊಡಲಾಗಿದೆ. ಕೆಲವು ಸಣ್ಣ-ಪುಟ್ಟ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯಗಳೂ ಬೇರೆಯೂ ಇವೆ. ವೇದವ್ಯಾಸರು ಯುಧಿಷ್ಠಿರನ ಒತ್ತಾಯದಿಂದ ವಾಲ್ಮೀಕಿ ರಾಮಾಯಣದ ಮೇಲೆ ‘ರಾಮಾಯಣ ತಾತ್ಪರ್ಯ ದೀಪಿಕಾ’ ಎಂಬ ಒಂದು ವ್ಯಾಖ್ಯೆ ಬರೆದಿರುವರು. ಇದರ ಒಂದು ಹಸ್ತಲಿಖಿತ ಪ್ರತಿಯು ಈಗಲೂ ಉಪಲಬ್ದವಾಗಿದೆ. ದಿವಾನ್ ಬಹಾದುರ ರಾಮಶಾಸ್ತ್ರಿಗಳು ತಮ್ಮ ‘ಸ್ಟಡೀಸ್ ಇನ್ ರಾಮಾಯಣ’ದ ದ್ವಿತೀಯ ಖಂಡದಲ್ಲಿ ಇದರ ಉಲ್ಲೇಖನವನ್ನು ಮಾಡಿರುವರು. ಈ ಪುಸ್ತಕವು 1944ರಲ್ಲಿ ಬಡೋದಾದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಾಶಿತವಾಗಿದೆ. ಹೀಗೆ ಹರಿವಂಶ ವಿಷ್ಣುಪರ್ವ (93/6-33)ದಲ್ಲಿಯೂ ಯದುವಂಶಿಯರು ವಾಲ್ಮೀಕಿ ರಾಮಾಯಣದ ನಾಟಕವನ್ನು ಆಡಿದ ಉಲ್ಲೇಖವಿದೆ.

ರಾಮಾಯಣಂ ಮಹಾಕಾವ್ಯಮುದ್ದಿಶ್ಯ ನಾಟಕಂ ಕೃತಮ್ ।

ವೇದವ್ಯಾಸರು ವಾಲ್ಮೀಕಿಗಳ ಜೀವನ ಚರಿತ್ರೆಯ ಕುರಿತು ಅನೇಕ ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಬರೆದಿರುವರು. ಆದಿಕವಿ ವಾಲ್ಮೀಕಿಯವರ ಕುರಿತು ಹೊಗಳದೆ ಇರುವ ಕವಿ-ಸಾಹಿತಿಗಳು ಯಾರೂ ಇರಲಾರರು. ಕವಿಕುಲತಿಲಕ, ಕಾಳಿದಾಸ, ಜಗದ್ಗುರು ಶಂಕರಾಚಾರ್ಯರು, ರಾಮಾನುಜರು, ಮಾಧ್ವರು, ಗೋಸ್ವಾಮಿ ತುಳಸೀದಾಸರು ಆದಿ ಎಲ್ಲ ಸಂಪ್ರದಾಯದ ಮಹಾತ್ಮರು ವಾಲ್ಮೀಕಿಗಳನ್ನು ಪದೇ-ಪದೇ ಶ್ರದ್ಧಾಪೂರ್ವಕ ಸ್ಮರಿಸಿರುವರು.

ರಾಮಾಯಣದ ಮೇಲೆ ಅಗಣಿತ ಪ್ರಾಚೀನ ಟೀಕೆಗಳೂ ಇವೆ. 1) ಕತಕ ಟೀಕಾ (ಇದನ್ನು ನಾಗೋಜಿಭಟ್ಟ ಹಾಗೂ ಗೋವಿಂದರಾಜಾದಿಗಳು ಬಹಳ ಉಲ್ಲೇಖ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ) 2) ನಾಗೋಜಿಭಟ್ಟರ ತಿಲಕ ಅಥವಾ ರಾಮಾಭಿರಾಮೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ. 3) ಗೋವಿಂದರಾಜರ ಭೂಷಣ ಟೀಕಾ 4) ಶಿವಸಹಾಯಕೀ ರಾಮಾಯಣ ಶಿರೋಮಣಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ಇವೆಲ್ಲ ಟೀಕೆಗಳು ಒಟ್ಟಿಗೆ ಗುಜರಾತಿ ಪ್ರಿಂಟಿಂಗ್ ಪ್ರೆಸ್ ಮುಂಬಯಿಯಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಿತವಾಗಿದೆ). 5) ಮಾಹೇಶ್ವರತೀರ್ಥರ ತೀರ್ಥವ್ಯಾಖ್ಯಾ ಅಥವಾ ತತ್ತ್ವದೀಪ. 6) ಕಂದಾಲ ರಾಮಾನುಜರ ರಾಮಾನುಜೀಯ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ. 7) ವರದರಾಜಕೃತ ವಿವೇಕ ತಿಲಕ. 8) ತ್ಯ್ರಂಬಕರಾಜ ಮುಖಾನಿಯ ಧರ್ಮಾಕೂತ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ. 9) ರಾಮಾನಂದತೀರ್ಥರ ರಾಮಾಯಣ ಕೂಟ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ. ಇವುಗಳಲ್ಲದೆ ಚತುರರ್ಥದೀಪಿಕಾ, ರಾಮಾಯಣ ವಿರೋಧ ಪರಿಹಾರ, ರಾಮಾಯಣಸೇತು, ತಾತ್ಪರ್ಯತರಣಿ, ಶೃಂಗಾರಸುಧಾಕಾರ, ರಾಮಾಯಣಸಪ್ತಬಿಂಬ, ಮನೋರಮಾ ಆದಿ ಅನೇಕ ಟೀಕೆಗಳು ಇವೆ. ‘ರೀಡಿಂಗ್ ಇನ್ ರಾಮಾಯಣ’ದ ಅನುಸಾರ ಎಷ್ಟೋ ಟೀಕೆಗಳ ಉಲ್ಲೇಖವಿದೆ. ಅಹೋಬಲರ ‘ವಾಲ್ಮೀಕಿ ಹೃದಯ’ (ತನಿಶ್ಲೋಕಿ) ವ್ಯಾಖ್ಯಾ, ಅವರ ಶಿಷ್ಯರ ವಿರೋಧ ಭಂಜನೀ ಟೀಕಾ, ಮಾಧವಾಚಾರ್ಯರ ರಾಮಾಯಣ ತಾತ್ಪರ್ಯ ನಿರ್ಣಯ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ, ಶ್ರೀ ಅಪ್ಪಯ್ಯದೀಕ್ಷಿತೇಂದ್ರರ ಇದೇ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಮತ್ತೊಂದು ವ್ಯಾಖ್ಯೆಯೂ ಇದೆ. (ಇವರು ರಾಮಾಯಣವನ್ನು ಶಿವಪರವೆಂದು ಸಿದ್ಧಮಾಡಿರುವರು). ಪ್ರಬಾಲಮುಕುಂದ ಸೂರಿಯ ರಾಮಾಯಣ ಭೂಷಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ಹಾಗೂ ಶ್ರೀರಾಮಭದ್ರಾಶ್ರಮರ ಸುಬೋಧಿನೀ ಟೀಕಾ. ಡಾ॥ ಎಂ. ಕೃಷ್ಣಮಾಚಾರಿಯವರು ತಮ್ಮ ‘ಹಿಸ್ಟ್ರಿ ಆಫ್ ಕ್ಲಾಸಿಕಲ್ ಸಂಸ್ಕೃತ ಲಿಟರೇಚರ್’ ಪುಸ್ತಕದಲ್ಲಿ ಇಂತಹ ಅನೇಕ ಟೀಕೆಗಳನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಅವುಗಳ ಲೇಖಕರ ಹೆಸರುಗಳು ಅಜ್ಞಾತವಾಗಿವೆ. ಉದಾ-ಅಮೃತ ಕತಕ, ರಾಮಾಯಣ ಸಾರದೀಪಿಕಾ, ಗುರುಬಾಲಾ ಚಿತ್ತರಂಜೀನೀ, ವಿದ್ವನ್ಮನೋರಂಜಿನೀ, ಮುಂತಾದವು. ಅವರು ವರದರಾಜಾಚಾರ್ಯರ ರಾಮಾಯಣ ಸಾರಸಂಗ್ರಹ, ದೇವರಾಮಭಟ್ಠರ ವಿಷಯಪದಾರ್ಥ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ, ನರಸಿಂಹಶಾಸ್ತ್ರಿಗಳ ಕಲ್ಪವಲ್ಲಿಕಾ, ವೆಂಕಟಾಚಾರ್ಯರ ರಾಮಾಯಣಾರ್ಥಪ್ರಕಾಶಿಕಾ, ವೆಂಕಟಾಚಾರ್ಯರ ರಾಮಾಯಣ ಕಥಾ ವಿಮರ್ಶ ಮುಂತಾದ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ಗ್ರಂಥಗಳನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಕೆಲವು ಟೀಕೆಗಳನ್ನು ‘ಮಧ್ವವಿಲಾಸ’ ಎಂಬ ಪ್ರತಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಗ್ರಹಿತವಾಗಿದೆ. ಇವೆಲ್ಲವೂ ಸಂಸ್ಕೃತ ವ್ಯಾಖ್ಯೆಗಳಾಗಿವೆ. ಅಜ್ಞಾತ ಸಂಸ್ಕೃತ ವ್ಯಾಖ್ಯೆಗಳು ಹಿಂದಿಯ ಅನೇಕಾನೇಕ ದ್ವೈತ, ಅದ್ವೈತ, ಶುದ್ಧಾದ್ವೈತ, ವಿಶಿಷ್ಟಾದ್ವೈತ ಮತದವರ, ಆರ್ಯಸಮಾಜದ ವ್ಯಾಖ್ಯೆಗಳು ಬಂಗಾಲೀ, ಮರಾಠಿ, ಕನ್ನಡ, ಗುಜರಾತಿ ಮೊದಲಾದ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಪ್ರಾಂತೀಯ ಭಾಷೆಗಳ, ಫ್ರೆಂಚ್, ಆಂಗ್ಲ, ಮೊದಲಾದ ಇತರ ವಿದೇಶಿ ಭಾಷೆಗಳಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದ ಅನುವಾದ ಟೀಕೆ-ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳನ್ನು ಎಣಿಸಲಾರದಷ್ಟು ಇವೆ. ಇದರ ಅಂತ್ಯವೇ ಆಗಲಾರದು.

ಪವಿತ್ರ ದಾರ್ಶನಿಕತೆ

ಮಹರ್ಷಿ ವಾಲ್ಮೀಕಿಗಳ ಅದ್ಭುತ ಕವಿತೆ ಹಾಗೂ ಇತರ ಮಹತ್ವಗಳಲ್ಲಿ ಅವರ ತಪಸ್ಸೇ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ವಾಲ್ಮೀಕಿ ರಾಮಾಯಣವೇ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿದೆ. ‘ತಪಃ ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯನಿರತ ತಪಸ್ವೀ ವಾಗ್ವಿದಾಂ ವರಮ್’ರಿಂದ ಈ ಕಾವ್ಯವು ‘ತಪ’ ಶಬ್ದದಿಂದಲೇ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ತಪಸ್ವೀ’ ಶಬ್ದದಿಂದ ಮಹರ್ಷಿಗಳು ಒಂದು ರೀತಿಯಿಂದ ತನ್ನ ಪರಿಚಯವನ್ನು ಬರೆದುಬಿಟ್ಟಿರುವರು. ತಪಸ್ಸಿನಿಂದಲೇ ಅವರು ಬ್ರಹ್ಮದೇವರ ದರ್ಶನ ಪಡೆದು, ರಾಮಾಯಣದ ದಿವ್ಯ ಕಾವ್ಯದ ಆಶೀರ್ವಾದ ಪಡೆದು ರಾಮಚರಿತ್ರನ ದರ್ಶನಮಾಡಿದರು. ಮುಂದೆ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರ ವಿಚಿತ್ರ ತಪಸ್ಸಿನ ವರ್ಣನೆ, ಗಂಗೆಯ ಆಗಮನದಲ್ಲಿ ಭಗೀರಥನ ಅದ್ಭುತ ತಪಸ್ಸು, ಚೂಲಿ ಋಷಿಯ ತಪಸ್ಸು, ಭೃಗುವಿನ ತಪಸ್ಸು ಮುಂತಾದವುಗಳ ವರ್ಣನೆಯೂ ಇದೆ. ಇವರ ಮತದಂತೆ ಸ್ವರ್ಗಾದಿ ಸುಖ ಭೋಗಗಳ ಹೇತು ತಪಸ್ಸೇ ಆಗಿದೆ. ಹೆಚ್ಚೇಕೆ ರಾವಣಾದಿಗಳ ರಾಜ್ಯಸುಖ, ಶಕ್ತಿ, ಆಯುಸ್ಸು ಇವುಗಳ ಮೂಲ ತಪಸ್ಸೇ ಆಗಿದೆ. ಶ್ರೀರಾಮನಾದರೋ ಶುದ್ಧ ತಪಸ್ವಿಯೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನು ತಪಸ್ವಿಗಳ ಆಶ್ರಮಗಳನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಲ್ಲಿ ಅವನು ವೈಖಾನಸ, ವಾಲಖಿಲ್ಯ, ಸಂಪ್ರಕ್ಷಾಲ, ಮರೀಚಿಪ (ಕೇವಲ ಚಂದ್ರಕಿರಣಗಳನ್ನು ಪಾನ ಮಾಡುವವರು) ಪತ್ರಾಹಾರಿ, ಉನ್ಮಜ್ಜಕ (ಯಾವಾಗಲೂ ಕಂಠದವರೆಗೆ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುವವರು) ಪಂಚಾಗ್ನಿಸೇವೀ, ವಾಯುಭಕ್ಷೀ, ಜಲಭಕ್ಷಿ, ಸ್ಥಂಡಿಲ ಶಾಯೀ, ಆಕಾಶ ನಿಲಯೀ ಹಾಗೂ ಊರ್ಧ್ವವಾಸೀ, (ಪರ್ವತ, ಶಿಖರ-ವೃಕ್ಷ ಅಟ್ಟ ಇವುಗಳ ಮೇಲೆ ವಾಸಿಸುವವರು) ಇಂತಹ ತಪಸ್ವಿಗಳನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾನೆ. ಇವರೆಲ್ಲರೂ ಜಪದಲ್ಲಿ ಲೀನರಾಗಿದ್ದರು (ಅರಣ್ಯಕಾಂಡದ 6ನೆಯ ಸರ್ಗ) ಇವರ ಜಪ ‘ಶ್ರೀರಾಮ’ ಮಂತ್ರ ಇರಬಹುದು ಏಕೆಂದರೆ ಇವರಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನವರು ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ನೋಡುತ್ತಲೇ ಯೋಗಾಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಶರೀರವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುತ್ತಾರೆ. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಕಾವ್ಯವಿಧಿಯಿಂದ ಕಾಂತಾಸಮ್ಮಿತ ಮಧುರವಾಣಿಯಲ್ಲಿ ವಾಲ್ಮೀಕಿಯವರ ದಾರ್ಶನಿಕ, ಉಪದೇಶ ಇದೇ ಆಗಿದೆ. ಇದರ ಮೂಲತತ್ತ್ವ ಪವಿತ್ರತೆಯಿಂದ ಇದ್ದು ತಪೋನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡುತ್ತಾ ಈಶ್ವರನ ಆರಾಧನೆ ಮಾಡುವುದು ಹಾಗೂ ಅಧರ್ಮದಿಂದ ದೂರ ಇರುವುದೇ ಆಗಿದೆ.

ಶ್ರೀರಾಮನ ಪರಬ್ರಹ್ಮತೆ

ರಾಮಾಯಣವನ್ನು ಕೇಲವು ಜನರು ನರಚರಿತ್ರೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ. ಶ್ರೀರಾಮನ ಈಶ್ವರತೆಯ ಪ್ರತಿಪಾದಕ (ನೋಡಿರಿ ಬಾಲಕಾಂಡ 15 ರಿಂದ 18ನೆ ಸರ್ಗ, ಮತ್ತೆ 76/17-19; ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡ 1/7, ಅರಣ್ಯ 3/37, ಸುಂದರ 25, 27/31-51, 51/38, ಯುದ್ಧ 59/110/ 95/25, 111 ಹಾಗೂ 117 ಪೂರ್ಣಸರ್ಗ, 119/18, 119/32ರಲ್ಲಿ ಸುಸ್ಪಷ್ಟ ‘ಬ್ರಹ್ಮ’ ಶಬ್ದ ಉತ್ತರದ 8/26/, 51/12-22, 104/4 ಮುಂತಾದವು. ವಂಗ ಹಾಗೂ ಪಶ್ಚಿಮ ಶಾಖೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಇವೆಲ್ಲ ಶ್ಲೋಕಗಳಿವೆ. ಕೆಲವು ಕಡೆ ಇನ್ನೂಹೆಚ್ಚಾಗಿಯೇ ಇದೆ.) ಸಾವಿರಾರು ವಚನಗಳು ಪ್ರಕ್ಷಿಪ್ತವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಗಮನವಿಟ್ಟು ಓದಿದಾಗ ಶ್ರೀರಾಮನ ದೈವತ್ವ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಗಂಭೀರ ಚಿಂತನೆಯ ಬಳಿಕವಾದರೋ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಶ್ಲೋಕವೂ ಶ್ರೀರಾಮನ ಅಚಿಂತ್ಯ ಶಕ್ತಿಮತ್ತತೆ, ಲೋಕೋತ್ತರ ಧರ್ಮಪ್ರಿಯತೆ, ಆಶ್ರಿತ ವತ್ಸಲತೆ ಹಾಗೂ ದೈವತ್ವದ ಪ್ರತಿಪಾದಕ ಕಂಡು ಬರುತ್ತದೆ. ವಿಭೀಷಣ ಶರಣಾಗತಿಯ ಸಮಯ ಯಾವುದೇ ಐಶ್ವರ್ಯ ಪ್ರದರ್ಶಕ ವಚನಗಳು ಬಾರದಿದ್ದರೂ ಶ್ರೀರಾಮನ ಅಪ್ರತಿಮ ಮಾರ್ದ್ರವ, ಕಪೋತದ ಆತಿಥ್ಯ ಸತ್ಕಾರದ ಉದಾಹರಣ, ಪರಮರ್ಷಿ ಕಂಡುವಿನ ಗಾಥೆ ಓಡುವುದು ಹಾಗೂ ತನ್ನಲ್ಲಿ ಶರಣು ಬಂದಿರುವ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೆ, ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಂದ ಅಭಯದಾನಕೊಡುವ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ನಿಯಮವನ್ನು ಘೋಷಿಸಿದ ಬಳಿಕ, ಸುಗ್ರೀವನು ವಿವಶನಾಗಿ-ಧರ್ಮಜ್ಞನೇ! ಲೋಕನಾಥರ ಶಿರೋಮಣಿಯೇ! ನೀನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದುದರಲ್ಲಿ ಯಾವ ಆಶ್ಚರ್ಯವೂ ಇಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ನೀನು ಮಹಾನ್ ಶಕ್ತಿಶಾಲಿ ಹಾಗೂ ಸತ್ಪಥದಲ್ಲಿ ಆರೂಢನಾಗಿರುವೆ.

ಕಿಮತ್ರ ಚಿತ್ರಂ ಧರ್ಮಜ್ಞ ಲೋಕನಾಥ ಶಿಖಾಮಣೇ ।

ಯತ್ ತ್ವಮಾರ್ಯಂ ಪ್ರಭಾಷೇಥಾ ಸತ್ತ್ವವಾನ್ ಸತ್ಪಥೇ ಸ್ಥಿತಃ ॥

(6/18/36)

ಹೀಗೆಯೇ ಹನುಮಂತನು ಸೀತೆಯ ಮುಂದೆ ಮತ್ತು ರಾವಣನ ಮುಂದೆ ಹೇಳಿದ ಶ್ರೀರಾಮನ ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ಅವನನ್ನು ಈಶ್ವರನೆಂದು ಹೇಳದಿದ್ದರೂ ‘ಶ್ರೀರಾಮನು ಒಂದೇ ಗಳಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಸಮಸ್ತ ಸ್ಥಾವರ ಜಂಗಮಾತ್ಮಕ ವಿಶ್ವವನ್ನು ಸಂಹಾರಮಾಡಿ, ಮರುಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಪುನಃ ಈ ಜಗತ್ತನ್ನು ಇದ್ದಹಾಗೆಯೇ ನಿರ್ಮಾಣ ಮಾಡುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವಿದೆ’ ಎಂದು ಹೇಳುವುದರಲ್ಲಿ ದೇವತ್ವದ ಭಾವವು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುವುದಿಲ್ಲವೆ? ಎಷ್ಟು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ?

ಸತ್ಯಂ ರಾಕ್ಷಸರಾಜೇಂದ್ರ ಶೃಣುಷ್ವ ವಚನಂ ಮಮ ।

ರಾಮದಾಸಸ್ಯ ದೂತಸ್ಯ ವಾನರಸ್ಯ ವಿಶೇಷತಃ ॥

ಸರ್ವಾನ್ಲ್ಲೋಕಾನ್ ಸುಸಂಹೃತ್ಯ ಸಭೂತಾನ್ ಸಚರಾಚರಾನ್ ।

ಪುನರೇವ ತಥಾ ಸ್ರಷ್ಟುಂ ಶಕ್ತೋ ರಾಮೋ ಮಹಾಯಶಾಃ ॥

(ವಾ.ಸುಂ-51/38-39)

ತಪಸ್ವೀ ವಾಲ್ಮೀಕಿಯವರು ರಾಮನ ಜಾಪಕರೇ ಆಗಿದ್ದುದು ಸತ್ಯವಾಗಿದೆ. (ಅವರು ಮರಾಮರಾ ಎಂದು ಜಪಿಸುವ ಕಥೆಯನ್ನು ಅನೇಕರು ನಿರ್ಮೂಲವೆಂದು ಹೇಳಿದರೂ ಈ ಕಥೆ ಅಧ್ಯಾತ್ಮರಾಮಾಯಣ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡ, ಆನಂದರಾಮಾಯಣ ರಾಜ್ಯಕಾಂಡ 14 ಹಾಗೂ ಸ್ಕಂದ ಪುರಾಣದಲ್ಲಿಯೂ ಅನೇಕ ಸಲ ಬಂದಿದೆ, ತುಲಸೀದಾಸರೇ ಆದಿ ಸಂತರೂ ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ) ಇದರಿಂದ ಅವರಿಗೆ ಎಲ್ಲ ಸಿದ್ಧಿಗಳು ದೊರಕಿದ್ದವು, ಆದ್ದರಿಂದ ಇದರಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಮನ್ನಾರಾಯಣನನ್ನೇ ಕಾವ್ಯರೂಪದಲ್ಲಿ ಹಾಡಿರುವರು. ಅಲ್ಲದೆ ಆಗಿನ ಕಂದ-ಮೂಲ ತಿನ್ನುವ ವನವಾಸಿಗಳು ಸರ್ವಥಾ ನಿರಪೇಕ್ಷ ತಪಸ್ವಿಗಳಿಗೆ ಯಾವುದೇ ರಾಜನ ಚರಿತ್ರವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುವುದರಿಂದ ಯಾವುದೇ ಲಾಭವಿಲ್ಲ. ಯೋಗವಾಸಿಷ್ಠದಲ್ಲಿಯೂ ಅವರು ಗುಪ್ತ ರೂಪದಿಂದ ಶ್ರೀರಾಮನ ವಿಸ್ತಾರವಾದ ಚರಿತ್ರೆಯನ್ನು ಹಾಡಿರುವರು. ಪ್ರಥಮ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಇತರೆಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಅವನ ನಾರಾಯಣತ್ವವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿರುವರು. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಪ್ರೇಮದ ಮಧುರತೆ ಅದರ ಗೂಢತ್ವದಲ್ಲೇ ಇರುವುದು. ದೇವತೆಗಳ ಸಂಬಂಧದಲ್ಲಿ ‘ಪರೋಕ್ಷಪ್ರಿಯಾ ಇವ ಹಿ ದೇವಾಃ’ (ಐತರೇಯ 1/3/14; ಬೃಹದಾ-4/2/2) ಎಂಬುದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವೇ ಆಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಮಹರ್ಷಿಯ ಈ ವರ್ಣನಾಕ್ರಮವು ಗೂಢ ಪ್ರೇಮದ್ದೇ ಆಗಿದೆ, ಆದರೆ ಸಾಧಕನಿಗೆ ಅದು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿಯೇ ಅರಿವಿಗೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಇದರ ಕುರಿತು ನೂರಾರು ಸಂಸ್ಕೃತ ವ್ಯಾಖ್ಯೆಗಳೂ ಇದಕ್ಕೆ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿವೆ.

ಐತಿಹಾಸಿಕ ದೃಷ್ಟಿ

ವಾಲ್ಮೀಕಿಗಳ ವರ್ಣನೆಯು ಆಧುನಿಕ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ, ಇದರಿಂದ ಜನರು ಅದನ್ನು ಇತಿಹಾಸ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ವಾಲ್ಮೀಕಿಗಳ ಪ್ರಪಂಚ ಸಾವಿರಾರು ವರ್ಷಗಳದ್ದಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಮತ್ತೆ ಲಕ್ಷಾಂತರ ವರ್ಷಗಳ ಇತಿಹಾಸ ಇಂದಿನ ವಿಕಾಸದ ಕನ್ನಡಕದಿಂದ ಹೇಗೆ ತಾನೆ ಓದಬಲ್ಲುದು? ಇಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಉಪಯೋಗಿ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳ ಇತಿಹಾಸವೇ ಲಾಭದಾಯಕವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಇತಿಹಾಸದ ಪರಿಭಾಷೆಯೇ ಬೇರೆಯಾಗಿ ಮಾಡಿದೆ.

ಧರ್ಮಾರ್ಥಕಾಮಮೋಕ್ಷಾಣಾಮುಪದೇಶಸಮನ್ವಿತಮ್ ।

ಪೂರ್ವವೃತ್ತಂ ಕಥಾಯುಕ್ತಮಿತಿಹಾಸಂ ಪ್ರಚಕ್ಷತೇ ॥

(ವಿಷ್ಣುಧರ್ಮ-3/15/1)

ವಿಸ್ತಾರವಾದ ಹಾಗೂ ದೀರ್ಘಕಾಲದ ವಿಶ್ವದ ಇತಿಹಾಸವಾದರೋ ರಾಮಾಯಣ-ಮಹಾಭಾರತದಂತೆ ಇರಲಾರದು. ಧರ್ಮ, ಅರ್ಥ, ಲೋಕವ್ಯವಹಾರ, ಪರಲೋಕ ಸುಖದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಅದೇ ಲಾಭಕರವೆಂದೇ ಸಿದ್ಧವಾಗಬಲ್ಲದು.

ಶ್ರೀ ವಾಲ್ಮೀಕಿ ರಾಮಾಯಣದಲ್ಲಿ ಭೌಗೋಲಿಕ ವಿವರವೂ ಮೌಲಿಕವಾಗಿದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ರಾಜನೀತಿ, ಮನೋವಿಜ್ಞಾನವೂ ಉಚ್ಚಹಂತದ್ದಾಗಿದೆ. ಇವೆಲ್ಲ ಗುಣಗಳು ಒಳಗೊಂಡಿರುವುದರಿಂದ ಈ ಕಾವ್ಯವು ಸರ್ವಾಧಿಕಲೋಕಪ್ರಿಯ, ಅಜರ, ಅಮರ, ದಿವ್ಯ, ಶ್ರೇಯಸ್ಕರವಾಗಿದೆ. ಸಂತರ ಶಬ್ದದಲ್ಲಿ ಇದು ಈ ರಾಮಾಯಣ ‘ಶ್ರೀರಾಮಸೇತು’ ಆಗಿದೆ. ಇದರ ಪಾರಾಯಣ, ಮನನ, ಅನುಷ್ಠಾನ, ಶ್ರವಣ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಶ್ರೀರಾಮನ ಸನ್ನಿಧಾನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಡಿಕೊಡುತ್ತದೆ. ಹನುಮಂತನ ಪ್ರಸನ್ನತೆಗಾಗಿ ಈ ಶ್ರೀರಾಮಚರಿತ್ರದ ಗಾಯನಕ್ಕಿಂತ ಮಿಗಿಲಾದ ಉಪಾಯ ಬೇರೆ ಇಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅನಾದಿ ಕಾಲದಿಂದ ಇದರ ಶ್ರವಣ-ಗಾಯನ ಅನುಷ್ಠಾನದ ಪರಂಪರೆ ಇದೆ.

॥ ಶ್ರೀ ಸೀತಾರಾಮಚಂದ್ರಾಭ್ಯಾಂ ನಮಃ ॥

ಶ್ರೀಮದ್ರಾಮಾಯಣ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯ

ಮೊದಲನೆಯ ಅಧ್ಯಾಯ

ಕಲಿಯುಗದ ಸ್ಥಿತಿ, ಕಲಿಕಾಲದ ಮನುಷ್ಯರ ಉದ್ಧಾರದ ಉಪಾಯ, ರಾಮಾಯಣ ಪಾಠದ ಮಹಿಮೆ, ಅದರ ಶ್ರವಣಕ್ಕಾಗಿ ಉತ್ತಮ ಕಾಲ, ಮುಂತಾದ ವರ್ಣನೆ

ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತಿಗೆ ಆಶ್ರಯ ಕೊಡುವವನು. ಶೀರಾಮನಿಂದಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಗತಿ ಯಾವುದಿದೆ? ಶ್ರೀರಾಮನು ಕಲಿಯುಗದ ಎಲ್ಲ ದೋಷಗಳನ್ನು ನಾಶಮಾಡಿಬಿಡುತ್ತಾನೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ನಾನು ನಮಸ್ಕಾರ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ. ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಕಾಲರೂಪೀ ಭಯಂಕರ ಸರ್ಪವೂ ಹೆದರುತ್ತದೆ. ಜಗತ್ತಿನ ಎಲ್ಲವೂ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನ ವಶದಲ್ಲಿದೆ. ಶ್ರೀರಾಮನಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಅಖಂಡ ಭಕ್ತಿಯು ನೆಲಸಲಿ. ಓ ರಾಮನೇ! ನೀನೇ ನನಗೆ ಆಧಾರವಾಗಿರುವೆ. ॥1॥

ಚಿತ್ರಕೂಟದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ಭಗವತೀ ಲಕ್ಷ್ಮೀ (ಸೀತೆ)ಗೆ ಆನಂದನಿಕೇತನನೂ ಮತ್ತು ಭಕ್ತರಿಗೆ ಅಭಯವನ್ನು ಕೊಡುವ ಪರಮಾನಂದ ಸ್ವರೂಪನೂ ಆದ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನಿಗೆ ನಾನು ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತೇನೆ. ॥2॥ ಜಗತ್ತಿನ ಸೃಷ್ಟಿ, ಸ್ಥಿತಿ, ಲಯಮಾಡುವ ಬ್ರಹ್ಮ, ವಿಷ್ಣು, ಮಹೇಶ್ವರ ಮುಂತಾದ ದೇವತೆಗಳು ಶ್ರೀರಾಮನ ಅಭಿನ್ನ ಅಂಶರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಆ ಪರಮ ವಿಶುದ್ಧ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಮಯ ಪರಮಾತ್ಮ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನಿಗೆ ಸಮಸ್ಕರಿಸಿ, ಅವನ ಭಜನ-ಚಿಂತನೆಯಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸನ್ನು ತೊಡಗಿಸುತ್ತೇನೆ. ॥3॥

ಋಷಿಗಳು ಹೇಳಿದರು - ಪೂಜ್ಯರೇ! (ಸನಕಾದಿ ಋಷಿಗಳು ಸೂತಪುರಾಣಿಕರಲ್ಲಿ ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದಾರೆ) ತಾವು ವಿದ್ವಾಂಸರೂ, ಜ್ಞಾನಿಗಳೂ ಆಗಿರುವಿರಿ. ಹಿಂದೆ ನಾವು ಕೇಳಿದುದೆಲ್ಲ ನೀವು ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿಸಿರುವಿರಿ. ಸಂಸಾರ ಬಂಧನದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದ ಜೀವಿಗಳ ದುಃಖಗಳು ಬಹಳ ಇವೆ. ॥4॥ ಈ ಸಂಸಾರ ಬಂಧನವನ್ನು ಬಿಡಿಸುವವರು ಯಾರಾಗಿದ್ದಾರೆ? ಕಲಿಯುಗದಲ್ಲಿ ವೇದೋಕ್ತ ಮಾರ್ಗವು ನಾಶವಾಗಿ ಹೋದೀತು ಎಂದು ನೀವು ಹೇಳಿರುವಿರಿ. ॥5॥

ಅಧರ್ಮಪರಾಯಣ ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ಆಗುವ ಘೋರ ಕಷ್ಟಗಳನ್ನು ನೀವು ವರ್ಣಿಸಿರುವಿರಿ. ಘೋರ ಕಲಿಯುಗವು ಬಂದಾಗ ವೇದೋಕ್ತ ಮಾರ್ಗ ಲುಪ್ತವಾಗಿ ಹೋದೀತು, ಆಗ ಪಾಖಂಡವೇ ಹರಡೀತು, ಈ ಮಾತು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಪ್ರಾಯಶಃ ಎಲ್ಲ ಜ್ಞಾನಿಗಳೂ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿರುವರು. ॥6॥

ಕಲಿಯುಗದ ಎಲ್ಲ ಜನರು ಕಾಮಪೀಡಿತರಾಗಿರುವರು. ಕುಳ್ಳ ಶರೀರವಿದ್ದು, ಲೋಭಿಯಾಗಿ ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ದೇವರ ಆಶ್ರಯ ಬಿಟ್ಟು ಪರಸ್ಪರ ಅವಲಂಬಿಸಿರುವರು. ಪ್ರಾಯಶಃ ಎಲ್ಲರೂ ಅಲ್ಪಾಯುಗಳೂ, ಹೆಚ್ಚು ಮಕ್ಕಳುಳ್ಳವರೂ ಆಗುವರು. ॥7॥ ಕಲಿಯುಗದ ಸ್ತ್ರೀಯರು ತನ್ನ ಶರೀರ ಪೋಷಣೆಯಲ್ಲಿ ತತ್ಪರರಾಗಿ, ವೇಶ್ಯೆಯರ ಆಚರಣೆಯಲ್ಲಿ ತತ್ಪರರಾಗುವರು. ಅವರು ತಮ್ಮ ಪತಿಯ ಮಾತನ್ನು ಅನಾದರಿಸಿ ಸದಾ ಇತರರ ಮನೆಗೆ ಬಂದು ಹೋಗುತ್ತಾ ಇರುವರು. ಸದಾ ದುರಾಚಾರಿ ಪುರುಷರೊಂದಿಗೆ ಸೇರುವ ಅಭಿಲಾಷೆಯುಳ್ಳವರಾಗುವರು. ॥8-9॥ ಉತ್ತಮ ಕುಲದ ಸ್ತ್ರೀಯರೂ ಕೂಡ ಪರಪುರುಷರೊಂದಿಗೆ ಹಾಸ್ಯ ವಿನೋದ ಮಾಡುತ್ತಾ ಕಠೋರ ಮತ್ತು ಸುಳ್ಳು ಮಾತನಾಡುವರು. ಶರೀರವನ್ನು ಶುದ್ಧ ಮತ್ತು ಸುಸಂಸ್ಕೃತ ವಾಗಿಡುವ ಸದ್ಗುಣಗಳಿಂದ ವಂಚಿತರಾಗುವರು. ॥10॥

ಕಲಿಯುಗದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸ್ತ್ರೀಯರು ವಾಚಾಳಿಗಳಾಗುವರು. ಭಿಕ್ಷೆಯಿಂದ ಜೀವನ ನಿರ್ವಹಣೆ ಮಾಡುವ ಸಂನ್ಯಾಸಿಗಳೂ ಕೂಡ ಮಿತ್ರಾದಿಗಳ ಸ್ನೇಹಪಾಶದಲ್ಲಿ ಬಂಧಿತರಾಗಿರುವರು. ॥11॥ ಅವರು ಹೊಟ್ಟೆ ತುಂಬಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಚಿಂತನೆಯಿಂದ ಲೋಭವಶರಾಗಿ ಶಿಷ್ಯರನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸುವರು. ಸ್ತ್ರೀಯರು ಎರಡೂ ಕೈಗಳಿಂದ ತಲೆ ತುರಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾ ಚಿಂತೆಯಿಂದ ಲೋಭವಶರಾಗಿ ಯಜಮಾನನ ಮಾತನ್ನು ಬೇಕೆಂತಲೇ ಮೀರಿ ನಡೆಯುವರು. ॥12॥

ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಪಾಖಂಡಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಇದ್ದು ಪಾಖಂಡ ಪೂರ್ಣ ಮಾತುಗಳನ್ನಾಡುವಾಗ ಕಲಿಯುಗವು ತುಂಬಾ ಹೆಚ್ಚಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ॥13॥ ಬ್ರಹ್ಮಜ್ಞಾನಿಗಳೇ! ಈ ಪ್ರಕಾರ ಘೋರ ಕಲಿಯುಗ ಬಂದಾಗ ಸದಾ ಪಾಪ-ಪರಾಯಣರಾಗಿ ಅಂತಃಕರಣ ಶುದ್ಧವಾಗಲಾರದು. ಅಂತಹ ಜನರ ಮುಕ್ತಿ ಹೇಗಾಗುವುದು? ॥14॥ ಧರ್ಮಜ್ಞರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠರಾದ ಸರ್ವಜ್ಞ ಸೂತಪುರಾಣಿಕರೇ! ದೇವಾಧಿದೇವ ದೇವೇಶ್ವರ ಜಗದ್ಗುರು ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಸಂತುಷ್ಟನಾಗುವಂತಹ ಉಪಾಯವನ್ನು ತಿಳಿಸಿರಿ. ॥15॥ ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠ ಸೂತಪುರಾಣಿಕರೇ! ಇವೆಲ್ಲ ಮಾತುಗಳನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ತಿಳಿಸಿರಿ. ತಮ್ಮ ವಚನಾಮೃತವನ್ನು ಪಾನಮಾಡಿ ಯಾರಿಗೆ ತಾನೆ ಸಂತೋಷವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ॥16-17॥

ಸೂತಪುರಾಣಿಕರು ಹೇಳಿದರು - ಮುನಿವರರೇ! ನಿಮಗೆ ಕೇಳಲು ಇಷ್ಟವಾದುದನ್ನು ಹೇಳುವೆನು, ನೀವೆಲ್ಲ ಕೇಳಿರಿ. ಮಹಾತ್ಮರಾದ ನಾರದರು ಸನತ್ಕುಮಾರರಿಗೆ ರಾಮಾಯಣ ಎಂಬ ಮಹಾಕಾವ್ಯವನ್ನು ಹಾಡಿ ಕೇಳಿಸಿದರು. ಅದು ಸಮಸ್ತ ಪಾಪಗಳನ್ನು ನಾಶಮಾಡಿ, ದುಷ್ಟಗ್ರಹದ ಬಾಧೆಯನ್ನು ನಿವಾರಣೆ ಮಾಡುವಂತಹುದು. ಅದು ಸಮಸ್ತ ವೇದಾರ್ಥ ಸಮ್ಮತವಾಗಿದೆ. ॥18-19॥ ಅದರಿಂದ ಎಲ್ಲ ದುಃಸ್ವಪ್ನಗಳು ನಾಶವಾಗುತ್ತವೆ. ಅದು ಧನ್ಯವಾಗಿದ್ದು, ಭೋಗ ಮತ್ತು ಮೋಕ್ಷಗಳನ್ನು ಕೊಡುವಂತಹದು. ಅದರಲ್ಲಿ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ಲೀಲೆಗಳು ವರ್ಣಿತವಾಗಿವೆ. ಆ ಕಾವ್ಯವು ಓದುವವರಿಗೆ ಕೇಳುವವರಿಗೆ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರ ಸಿದ್ಧಿಗಳನ್ನು ಕೊಡುವಂತಹುದು. ॥20॥ ಧರ್ಮ, ಅರ್ಥ, ಕಾಮ, ಮೋಕ್ಷ ಎಂಬ ನಾಲ್ಕು ಪುರುಷಾರ್ಥಗಳ ಸಾಧಕವಾಗಿದ್ದು, ಮಹಾಫಲಗಳನ್ನು ಕೊಡುವುದು. ಅಪೂರ್ವವಾದ ಈ ಕಾವ್ಯಕ್ಕೆ ಪುಣ್ಯಮಯ ಫಲವನ್ನು ಕೊಡುವ ಶಕ್ತಿ ಇದೆ. ನೀವೆಲ್ಲ ಏಕಾಗ್ರತೆಯಿಂದ ಇದನ್ನು ಕೇಳಿರಿ. ॥21॥ ಮಹಾಪಾಪಗಳಿಂದ ಅಥವಾ ಉಪಪಾಪಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮನುಷ್ಯನೂ ಕೂಡ ಈ ಋಷಿ ಪ್ರಣೀತ ದಿವ್ಯಕಾವ್ಯವನ್ನು ಶ್ರವಣಿಸುವುದರಿಂದ ಶುದ್ಧನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಸದಾ ರಾಮಾಯಣಕ್ಕನುಸಾರ ನಡೆಯುವ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತಿನ ಹಿತ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ ಮನುಷ್ಯನೇ ಸಂಪೂರ್ಣ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ಮರ್ಮಗಳನ್ನು ತಿಳಿದಿದ್ದು, ಕೃತಾರ್ಥವಾಗಿದ್ದಾನೆ. ॥22-23॥

ವಿಪ್ರವರ್ಯರೇ! ರಾಮಾಯಣವು ಧರ್ಮ, ಅರ್ಥ, ಕಾಮ ಮತ್ತು ಮೋಕ್ಷ ಸಾಧನ ಹಾಗೂ ಪರಮ ಅಮೃತ ರೂಪವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸದಾಕಾಲ ಭಕ್ತಿಭಾವದಿಂದ ಅದನ್ನು ಶ್ರವಣಮಾಡಬೇಕು. ॥24॥

ಹಿಂದಿನ ಜನ್ಮದ ಪಾಪಗಳೆಲ್ಲ ನಾಶವಾದ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ರಾಮಾಯಣದ ಕುರಿತು ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರೇಮವಿರುತ್ತದೆ, ಇದು ನಿಶ್ಚಿವಾದುದು. ॥25॥ ಪಾಪ ಬಂಧನದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದವನು ರಾಮಾಯಣದ ಕಥೆ ಪ್ರಾರಂಭವಾದ ಮೇಲೇ ಅದನ್ನು ಅವಹೇಳನ ಮಾಡಿ ಕೀಳಾದ ಇತರ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿಕೊಳ್ಳುವನು. ಆ ಅಸತ್ ಕಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧಿ ಆಸಕ್ತವಾಗಿದ್ದ ಕಾರಣ ಅವನು ಅದರಂತೆ ವರ್ತಿಸತೊಡಗುವನು. ॥26॥

ದ್ವಿಜೇಂದ್ರರೇ! ಆದ್ದರಿಂದ ನೀವು ರಾಮಾಯಣ ಎಂಬ ಪರಮ ಪುಣ್ಯದಾಯಕ ಉತ್ತಮ ಕಾವ್ಯವನ್ನು ಶ್ರವಣಿಸಿರಿ. ಅದನ್ನು ಕೇಳುವುದರಿಂದ ಜನ್ಮ, ಜರಾ, ಮೃತ್ಯುವಿನ ಭಯ ನಾಶವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಶ್ರವಣಿಸುವ ಮನುಷ್ಯನು ಪಾಪ-ದೋಷಗಳಿಂದ ರಹಿತನಾಗಿ ಅಚ್ಯುತ ಸ್ವರೂಪನಾಗುತ್ತಾನೆ. ॥27॥ ರಾಮಾಯಣ ಕಾವ್ಯವು ಶ್ರೇಷ್ಠಾತಿಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದ್ದು, ಮನೋವಾಂಛಿತ ವರವನ್ನು ಕೊಡುವಂತಹುದು. ಅದನ್ನು ಪಾರಾಯಣ ಮತ್ತು ಶ್ರವಣ ಮಾಡುವವರು ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತನ್ನು ಬೇಗನೇ ಸಂಸಾರಸಾಗರದಿಂದ ದಾಟಿಸಿಬಿಡುತ್ತಾರೆ. ಆ ಆದಿಕಾವ್ಯವನ್ನು ಕೇಳಿ ಮನುಷ್ಯನು ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ಪರಮಪದವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುವನು. ॥28॥

ಬ್ರಹ್ಮ, ವಿಷ್ಣು, ಶಿವ ಎಂಬ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ರೂಪಗಳನ್ನಾಧರಿಸಿ ವಿಶ್ವದ ಸೃಷ್ಟಿ, ಪಾಲನೆ, ಸಂಹಾರ ಮಾಡುವ ಆದಿದೇವ, ಪರಮಾತ್ಮಾ, ಸರ್ವೋತ್ತಮ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನನ್ನು ತನ್ನ ಹೃದಯ ಮಂದಿರದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿಕೊಂಡು ಮನುಷ್ಯನು ಮೋಕ್ಷಕ್ಕೆ ಭಾಗಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ. ॥29॥ ನಾಮ ಹಾಗೂ ಜಾತಿ ಮುಂತಾದ ವಿಕಲ್ಪಗಳಿಂದ ರಹಿತನೂ, ಕಾರ್ಯ-ಕಾರಣಕ್ಕೆ ಅತೀತನೂ, ಸರ್ವೋತ್ಕೃಷ್ಟನೂ, ವೇದಾಂತಶಾಸ್ತ್ರದ ಮೂಲಕ ತಿಳಿಯಲು ಯೋಗ್ಯನೂ ಮತ್ತು ಸ್ವಯಂ ಪ್ರಕಾಶನೂ ಆದ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರ ಸಮಸ್ತ ವೇದ ಹಾಗೂ ಪುರಾಣಗಳಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ. (ಈ ರಾಮಾಯಣದ ಅಧ್ಯಯನದಿಂದಲೂ ಆಗುತ್ತದೆ.) ॥30॥

ವಿಪ್ರರೇ! ಕಾರ್ತಿಕ, ಮಾಘ ಮತ್ತು ಚೈತ್ರ ಶುಕ್ಲಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಒಂಭತ್ತು ದಿನ ರಾಮಾಯಣದ ಅಮೃತಮಯ ಕಥೆಯನ್ನು ಶ್ರವಣಿಸಬೇಕು. ॥31॥ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ಮಂಗಲಮಯ ಚರಿತ್ರೆಯನ್ನು ಶ್ರವಣಿಸುವವನು ಈ ಲೋಕ ಮತ್ತು ಪರಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ತನ್ನ ಎಲ್ಲ ಉತ್ತಮ ಕಾಮನೆಗಳನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುವನು. ॥32॥ ಅವನು ಎಲ್ಲ ಪಾಪಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗಿ ತನ್ನ ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದು ತಲೆಮಾರು ಸಹಿತ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ಪರಮಧಾಮಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಅಲ್ಲಿ ಹೋದ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಎಂದೂ ಶೋಕ ದುಃಖಗಳಿರುವುದಿಲ್ಲ.॥33॥ ಚೈತ್ರ, ಮಾಘ ಮತ್ತು ಕಾರ್ತಿಕ ಶುಕ್ಲಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಪರಮ ಪುಣ್ಯಪ್ರದ ರಾಮಾಯಣ ಕಥೆಯ ನವಾಹ್ನ ಪಾರಾಯಣ ಮಾಡಬೇಕು ಹಾಗೂ ಒಂಭತ್ತು ದಿನಗಳವರೆಗೆ ಪ್ರಯತ್ನಪೂರ್ವಕ ಕೇಳಬೇಕು. ॥34॥ ರಾಮಾಯಣವು ಆದಿಕಾವ್ಯವಾಗಿದೆ. ಇದು ಸ್ವರ್ಗ ಮತ್ತು ಮೋಕ್ಷವನ್ನು ಕೊಡುವಂತಹುದು. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಮಸ್ತ ಧರ್ಮಗಳಿಂದ ರಹಿತವಾದ ಘೋರ ಕಲಿಯುಗ ಬಂದಾಗ ಒಂಭತ್ತು ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ರಾಮಾಯಣದ ಅಮೃತಮಯ ಕಥೆಯನ್ನು ಶ್ರವಣಿಸಬೇಕು. ॥35॥

ಬ್ರಾಹ್ಮಣರೇ! ಭಯಂಕರ ಕಲಿಕಾಲದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀರಾಮನಾಮವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸುವವರು ಕೃತಾರ್ಥರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಕಲಿಯುಗವು ಅವರನ್ನು ಬಾಧಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ॥36॥ ಪ್ರತಿದಿನವೂ ರಾಮಾಯಣದ ಕಥೆ ನಡೆಯುವ ಮನೆಯು ತೀರ್ಥರೂಪವಾಗುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗುವುದರಿಂದ ದುಷ್ಟರ ಪಾಪಗಳೂ ಕೂಡ ನಾಶವಾಗುತ್ತವೆ. ॥37॥ ತಪೋಧನರೇ! ಮನುಷ್ಯನು ಶ್ರೀರಾಮಾಯಣದ ಕಥೆಯನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಶ್ರವಣಿಸುವವರೆಗೆ ಅವನ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಪಾಪಗಳು ವಾಸಿಸುತ್ತವೆ. ॥38॥ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಶ್ರೀರಾಮಾಯಣದ ಕಥೆ ಪರಮ ದುರ್ಲಭವಾಗಿದೆ. ಕೋಟಿ ಜನ್ಮಗಳ ಪುಣ್ಯಗಳು ಉದಯವಾದಾಗ ಅದರ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ॥39॥ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರೇ! ಕಾರ್ತಿಕ, ಮಾಘ, ಚೈತ್ರ ಶುಕ್ಲಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ರಾಮಾಯಣದ ಶ್ರವಣಮಾತ್ರದಿಂದ (ರಾಕ್ಷಸಭಾವಾಪನ್ನ) ಸೌದಾಸನೂ ಕೂಡ ಶಾಪಮುಕ್ತನಾಗಿದ್ದನು. ॥40॥ ಸೌದಾಸನು ಮಹರ್ಷಿ ಗೌತಮರ ಶಾಪದಿಂದ ರಾಕ್ಷಸನಾಗಿದ್ದನು. ಅವನು ರಾಮಾಯಣದ ಪ್ರಭಾವದಿಂದಲೇ ಪುನಃ ಆ ಶಾಪದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗಿದ್ದನು. ॥41॥

ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರ ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಪ್ರೇಮಪೂರ್ವಕ ಈ ಕಥೆಯನ್ನು ಶ್ರವಣಿಸುವವನು ಮಹಾಪಾಪಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ॥42-43॥

ಶ್ರೀಸ್ಕಂದ ಪುರಾಣದ ಉತ್ತರ ಖಂಡದಲ್ಲಿನ ನಾರದ ಸನತ್ಕುಮಾರ ಸಂವಾದದಲ್ಲಿ ರಾಮಾಯಣ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯದ

ಅನುಕೀರ್ತನ ಎಂಬ ಮೊದಲನೆಯ ಅಧ್ಯಾಯವು ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥1॥

ಎರಡನೆಯ ಅಧ್ಯಾಯ

ನಾರದ ಸನತ್ಕುಮಾರ ಸಂವಾದ, ಸುದಾಸ ಅಥವಾ ಸೋಮದತ್ತ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿಗೆ ರಾಕ್ಷಸತ್ವ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಹಾಗೂ ರಾಮಾಯಣ ಕಥಾಶ್ರವಣದಿಂದ ಅವನ ಉದ್ಧಾರ

ಋಷಿಗಳು ಕೇಳಿದರು - ಮಹಾಮುನಿಗಳೇ! ದೇವರ್ಷಿ ನಾರದ ಮುನಿಗಳು ಸನತ್ಕುಮಾರರಿಗೆ ರಾಮಾಯಣ ಸಂಬಂಧವಾದ ಎಲ್ಲ ಧರ್ಮಗಳನ್ನು ಹೇಗೆ ವರ್ಣಿಸಿದ್ದರು? ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಯಾವ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಭೆಟ್ಟಿಯಾಗಿದ್ದರು ನಾರದರು ಅವರಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದುದೆಲ್ಲವನ್ನು ನೀವು ನಮಗೆ ತಿಳಿಸಿರಿ. ॥1-2॥

ಸೂತಪುರಾಣಿಕರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ - ಮುನಿವರರೇ! ಸನಕಾದಿ ಮಹಾತ್ಮರು ಭಗವಾನ್ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರ ಪುತ್ರರೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ. ಅವರಲ್ಲಿ ಮಮತೆ, ಅಹಂಕಾರವಾದರೋ ಕೊಂಚವೂ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಊರ್ಧ್ವರೇತಾ (ನೈಷ್ಠಿಕ ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿ) ಆಗಿದ್ದರು. ॥3॥ ನಾನು ಅವರ ಹೆಸರನ್ನು ಹೇಳುವೆನು. ಸನಕ, ಸನಂದನ, ಸನತ್ಕುಮಾರ ಮತ್ತು ಸನಾತನ- ಇವರನ್ನು ಸನತ್ಕುಮಾರರೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ. ॥4॥

ಅವರು ಭಗವಾನ್ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಭಕ್ತರೂ, ಮಹಾತ್ಮರೂ ಆಗಿದ್ದಾರೆ. ಸದಾ ಬ್ರಹ್ಮ ಚಿಂತನೆಯಲ್ಲೇ ತೊಡಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಸತ್ಯವಾದಿಗಳಾಗಿದ್ದು, ಸಾವಿರಾರು ಸೂರ್ಯರಂತೆ ತೇಜಸ್ವಿಗಳೂ, ಮೋಕ್ಷಾಭಿಲಾಷಿಗಳೂ ಆಗಿರುವರು.॥5॥ ಒಮ್ಮೆ ಆ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ಬ್ರಹ್ಮಪುತ್ರರಾದ ಸನಕಾದಿಗಳು ಬ್ರಹ್ಮದೇವರ ಸಭೆಯನ್ನು ನೋಡಲು ಮೇರು ಪರ್ವತ ಶಿಖರಕ್ಕೆ ಹೋದರು. ॥6॥ ಅಲ್ಲಿ ಭಗವಾನ್ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಚರಣಗಳಿಂದ ಪ್ರಕಟಗೊಂಡ ಪರಮ ಪುಣ್ಯಮಯ ಗಂಗೆಯು ನದಿಯಾಗಿ ಹರಿಯುತ್ತಿದ್ದಳು. ಆಕೆಯನ್ನು ಸೀತಾ ಎಂದೂ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಅದನ್ನು ದರ್ಶಿಸಿ ಆ ತೇಜಸ್ವೀ ಮಹಾತ್ಮರು ಅದರಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಲು ತೊಡಗಿದರು. ॥7॥

ಬ್ರಾಹ್ಮಣರೇ! ಅಷ್ಟರಲ್ಲಿ ದೇವರ್ಷಿ ನಾರದಮುನಿಗಳು ಭಗವಂತನ ನಾರಾಯಣಾದಿ ನಾಮಗಳನ್ನು ಹಾಡುತ್ತಾ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದು ತಲುಪಿದರು. ॥8॥ ಅವರು ನಾರಾಯಣಾ! ಅಚ್ಯುತಾ! ಅನಂತಾ! ವಾಸುದೇವ! ಜನಾರ್ದನ! ಯಜ್ಞೇಶ! ಯಜ್ಞ ಪುರುಷ! ರಾಮ! ವಿಷ್ಣೋ! ನಿನಗೆ ನಮಸ್ಕಾರಗಳು. ಹೀಗೆ ಭಗವನ್ನಾಮಗಳನ್ನು ಉಚ್ಚರಿಸುತ್ತಾ, ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತನ್ನು ಪವಿತ್ರಗೊಳಿಸುವ, ಏಕಮಾತ್ರ ಲೋಕಪಾವನೀ ಗಂಗೆಯನ್ನು ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಾ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದರು. ॥9-10॥ ಬಂದಿರುವ ಅವರನ್ನು ನೋಡಿ ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ಸನಕಾದಿ ಮುನಿಗಳು ಅವರನ್ನು ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ ಪೂಜಿಸಿದರು ಹಾಗೂ ನಾರದರೂ ಕೂಡ ಆ ಮುನಿಗಳಿಗೆ ತಲೆಬಾಗಿದರು. ॥11॥ ಅನಂತರ ಅಲ್ಲಿ ಮುನಿಗಳ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಸನತ್ಕುಮಾರರು ಭಗವಾನ್ ನಾರಾಯಣನ ಪರಮಭಕ್ತ ಮುನಿವರ ನಾರದರಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಕೇಳಿದರು. ॥12॥

ಸನತ್ಕುಮಾರರು ಹೇಳಿದರು - ಮಹಾಪ್ರಾಜ್ಞ ನಾರದರೇ! ತಾವು ಸಮಸ್ತ ಮುನೀವರರಲ್ಲಿ ಸರ್ವಜ್ಞರಾಗಿರುವಿರಿ. ಸದಾ ಶ್ರೀಹರಿಯ ಭಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ತತ್ಪರರಾಗಿರುವಿರಿ. ಆದ್ದರಿಂದ ನಿಮ್ಮಿಂದ ಮಿಗಿಲಾದವರು ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ. ॥13॥ ಯಾರಿಂದ ಸಮಸ್ತ ಚರಾಚರ ಜಗತ್ತಿನ ಉತ್ಪತ್ತಿ ಆಗಿದೆಯೋ, ಈ ಗಂಗೆಯು ಯಾರ ಚರಣಗಳಿಂದ ಪ್ರಕಟಗೊಂಡಿರುವಳೋ, ಆ ಹರಿಯ ಸ್ವರೂಪದ ಜ್ಞಾನ ಹೇಗಾಗುತ್ತದೆ? ಎಂದು ನಾವು ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದೇವೆ. ನಮ್ಮ ಮೇಲೆ ನಿಮಗೆ ಕೃಪೆ ಇದ್ದರೆ ನಮ್ಮ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ವಿವೇಚಿಸಿರಿ. ॥14॥

ನಾರದರು ಹೇಳಿದರು - ಪರಾತ್ಪರ ಪರಮದೇವ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ನಮಸ್ಕಾರವು. ಯಾರ ನಿವಾಸ ಸ್ಥಾನವು (ಪರಮ ಧಾಮ) ಅತಿ ಉತ್ಕೃಷ್ಟವಾಗಿದೆಯೋ ಹಾಗೂ ಸಗುಣ ನಿರ್ಗುಣರೂಪನೋ ಆ ರಾಮನಿಗೆ ನನ್ನ ನಮಸ್ಕಾರವು. ॥15॥ ಜ್ಞಾನ-ಅಜ್ಞಾನ, ಧರ್ಮ-ಅಧರ್ಮ, ವಿದ್ಯೆ ಮತ್ತು ಅವಿದ್ಯೆ ಇವೆಲ್ಲವೂ ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆಯೋ ಹಾಗೂ ಎಲ್ಲರ ಆತ್ಮರೂಪನಾಗಿರುವನೋ, ಆ ಪರಮೇಶ್ವರನಾದ ನಿನಗೆ ನಮಸ್ಕಾರವು. ॥16॥ ಯಾರು ದೈತ್ಯರ ವಿನಾಶ ಮತ್ತು ನರಕದ ಅಂತ್ಯಗೊಳಿಸುವನೋ, ತನ್ನ ಕೈಸಂಕೇತ ಮಾತ್ರದಿಂದ ಅಥವಾ ತನ್ನ ಭುಜಗಳ ಬಲದಿಂದ ಧರ್ಮವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವನೋ, ಪೃಥ್ವಿಯ ಭಾರವನ್ನು ವಿನಾಶಗೊಳಿಸುವುದು ಮನೋರಂಜನೆ ಮಾತ್ರವಾಗಿದೆಯೋ, ಆ ಮನೋರಂಜನೆಯ ಅಭಿಲಾಷೆ ಸದಾ ಇರಿಸುತ್ತಾನೋ, ಆ ರಘುಕುಲದೀಪ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ನಾನು ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತೇನೆ. ॥17॥ ಒಬ್ಬನೇ ಆಗಿದ್ದರೂ ನಾಲ್ಕು ಸ್ವರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಅವತರಿಸಿರುವನೋ, ವಾನರರೊಂದಿಗೆ ರಾಕ್ಷಸ ಸೇನೆಯನ್ನು ಸಂಹಾರ ಮಾಡಿರುವನೋ, ಆ ದಶರಥನಂದನ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನನ್ನು ನಾನು ಭಜಿಸುತ್ತೇನೆ. ॥18॥ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನ ಇಂತಹ ಅನೇಕ ಚರಿತ್ರೆಗಳಿವೆ. ಅವುಗಳನ್ನು ಕೋಟ್ಯಾವಧಿ ವರ್ಷಗಳಿಂದಲೂ ಎಣಿಸಲಾಗಲಿಲ್ಲ. ॥19॥

ಶ್ರೀರಾಮನ ನಾಮದ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಮನು - ಮುನೀಶ್ವರರೂ ತಿಳಿಯದೆ ಹೋದರು. ಅಲ್ಲಿ ನನ್ನಂತಹ ಕ್ಷುದ್ರಜೀವಿಯು ಹೇಗೆ ತಿಳಿಯಬಲ್ಲದು? ॥20॥ ಅವನ ನಾಮಸ್ಮರಣ ಮಾತ್ರದಿಂದ ದೊಡ್ಡ - ದೊಡ್ಡ ಪಾಪಿಗಳೂ ಕೂಡ ಪಾವನರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಆ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ನನ್ನಂತಹ ತುಚ್ಛಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳ ಜೀವಿ ಹೇಗೆ ಸ್ತುತಿಸಬಲ್ಲನು? ॥21॥ ಘೋರ ಕಲಿಯುಗದಲ್ಲಿ ರಾಮಾಯಣ ಕಥೆಯನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸುವ ದ್ವಿಜರೇ ಕೃತಕೃತ್ಯರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಅಂತಹವರಿಗೆ ನೀವು ಸದಾ ನಮಸ್ಕಾರಮಾಡಬೇಕು. ॥22॥

ಸನತ್ಕುಮಾರರೇ! ಭಗವಂತನ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ತಿಳಿಯಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಕಾರ್ತಿಕ, ಮಾಘ ಮತ್ತು ಚೈತ್ರ ಶುಕ್ಲಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ರಾಮಾಯಣದ ಅಮೃತಮಯ ಕಥೆಯನ್ನು ಒಂಭತ್ತು ದಿನ ಶ್ರವಣಿಸಬೇಕು.॥23॥ ಸುದಾಸ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ಗೌತಮರ ಶಾಪದಿಂದ ರಾಕ್ಷಸ ಶರೀರವನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದನು. ಆದರೆ ರಾಮಾಯಣದ ಪ್ರಭಾವದಿಂದಲೇ ಅವನು ಆ ರೂಪದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗಿದ್ದನು. ॥24॥

ಸನತ್ಕುಮಾರರು ಕೇಳಿದರು - ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠರೇ! ಸಮಸ್ತ ಧರ್ಮಗಳ ಫಲವನ್ನು ಕೊಡುವ ರಾಮಾಯಣ ಕಥೆಯನ್ನು ಯಾರು ವರ್ಣಿಸಿದರು? ಸೌದಾಸನಿಗೆ ಗೌತಮರಿಂದ ಹೇಗೆ ಶಾಪ ಉಂಟಾಯಿತು? ಮತ್ತೆ ಅವನು ರಾಮಾಯಣದ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಹೇಗೆ ಶಾಪಮುಕ್ತನಾದನು? ॥25 -26॥

ಮುನಿಯೇ! ನಿಮಗೆ ನಮ್ಮ ಮೇಲೆ ಅನುಗ್ರಹವಿದ್ದರೆ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿಸಿರಿ. ಇವೆಲ್ಲ ಮಾತುಗಳನ್ನು ನಮಗೆ ತಿಳಿಸಿ ಹೇಳಿ, ಏಕೆಂದರೆ ಭಗವಂತನ ಕಥೆಯು ಹೇಳುವವ ಮತ್ತು ಕೇಳುವವರಿಬ್ಬರ ಪಾಪಗಳನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವಂತಹುದಾಗಿದೆ.॥27॥

ನಾರದರು ಹೇಳಿದರು - ಬ್ರಹ್ಮವಿತ್ತಮರೇ! ರಾಮಾಯಣದ ಪ್ರಾದುರ್ಭಾವ ಮಹರ್ಷಿ ವಾಲ್ಮೀಕಿಯವರ ಮುಖದಿಂದ ಆಯಿತು. ನೀವು ಅದನ್ನೇ ಶ್ರವಣಿಸಿರಿ. ರಾಮಾಯಣದ ಅಮೃತಮಯ ಕಥೆಯನ್ನು ಒಂಭತ್ತು ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರವಣಿಸಬೇಕು.॥28॥

ಕೃತಯುಗದಲ್ಲಿ ಸೋಮದತ್ತನೆಂಬ ಒಬ್ಬ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿದ್ದನು. ಅವನಿಗೆ ಧರ್ಮ-ಕರ್ಮದ ವಿಶೇಷ ಜ್ಞಾನವಿತ್ತು. ಅವನು ಸದಾಕಾಲ ಧರ್ಮಪಾಲನೆಯಲ್ಲಿ ತತ್ಪರನಾಗಿದ್ದನು. ॥29॥ (ಆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ಸೌದಾಸ ಎಂದೂ ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾಗಿದ್ದನು) ಆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ಬ್ರಹ್ಮವಾದೀ ಗೌತಮ ಮುನಿಗಳಿಂದ ಮನೋಹರ ಗಂಗಾತೀರದಲ್ಲಿ ಸಮಸ್ತ ಧರ್ಮಗಳ ಉಪದೇಶ ಕೇಳಿದ್ದನು. ಗೌತಮರು ಅವನಿಗೆ ಪುರಾಣಗಳ, ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ಮೂಲಕ ತತ್ವದ ಜ್ಞಾನ ಮಾಡಿಸಿದ್ದರು. ಸೌದಾಸನು ಗೌತಮರು ಹೇಳಿದ ಎಲ್ಲ ಧರ್ಮಗಳನ್ನು ಶ್ರವಣಿಸಿದ್ದನು. ॥30-31॥ ಒಮ್ಮೆ ಸೌದಾಸನು ಪರಮೇಶ್ವರ ಶಿವನ ಆರಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ್ದನು. ಆಗಲೇ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಅವನ ಗುರುಗಳಾದ ಗೌತಮರು ಬಂದರು. ಆದರೆ ಸೌದಾಸನು ಬಳಿಗೆ ಬಂದ ಗುರುಗಳಿಗೆ ಎದ್ದು ನಮಸ್ಕರಿಸಲಿಲ್ಲ ॥32॥ ಆದರೆ ಬುದ್ಧಿವಂತರಾದ ಗೌತಮರು ತೇಜದ ನಿಧಿಗಳಾಗಿದ್ದರು. ಅವರು ಶಿಷ್ಯನ ವರ್ತನೆಯಿಂದ ಸಿಟ್ಟಾಗದೆ ಶಾಂತವಾಗಿಯೇ ಇದ್ದರು. ನನ್ನ ಶಿಷ್ಯ ಸೌದಾಸನು ಶಾಸ್ತ್ರೋಕ್ತ-ಕರ್ಮಗಳ ಅನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ತಿಳಿದು ಬಹಳ ಸಂತೋಷಗೊಂಡರು. ॥33॥ ಆದರೆ ಸೌದಾಸನು ಯಾರನ್ನು ಆರಾಧಿಸುತ್ತಿದ್ದನೋ ಆ ಸಂಪೂರ್ಣ ಜಗತ್ತಿನ ಗುರು ಮಹಾದೇವನು ಗುರುಗಳ ಅವಹೇಳನದಿಂದ ಆದ ಪಾಪವನ್ನು ಸಹಿಸಲಿಲ್ಲ. ಅವನು ಸೌದಾಸನಿಗೆ ರಾಕ್ಷಸನಾಗೆಂದು ಶಪಿಸಿದನು. ಆಗ ವಿನಯಕಲಾಕೋವಿದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ಕೈಮುಗಿದು ಗೌತಮರಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು. ॥34 -35॥

ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ಹೇಳಿದನು - ಸಮಸ್ತ ಧರ್ಮಗಳ ಜ್ಞಾನಿಗಳೇ! ಸರ್ವದರ್ಶಿ! ಸುರೇಶ್ವರ! ಪೂಜ್ಯರೇ! ನಾನು ಮಾಡಿದ ಅಪರಾಧವೆಲ್ಲವನ್ನು ಕ್ಷಮಿಸಿಬಿಡಿ. ॥ 36 ॥

ಗೌತಮರು ಹೇಳಿದರು - ಮಗು! ಕಾರ್ತಿಕ ಶುಕ್ಲ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ನೀನು ರಾಮಾಯಣದ ಅಮೃತಮಯ ಕಥೆಯನ್ನು ಭಕ್ತಿಭಾವದಿಂದ ಶ್ರವಣಿಸು. ಈ ಕಥೆಯನ್ನು ಒಂಭತ್ತು ದಿನ ಕೇಳಬೇಕು. ಹೀಗೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಈ ಶಾಪವು ಹೆಚ್ಚು ದಿನ ಉಳಿಯಲಾರದು. ಕೇವಲ ಹನ್ನೆರಡು ವರ್ಷಗಳವರೆಗೆ ಇರಬಲ್ಲದು. ॥37॥

ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ಕೇಳಿದನು - ರಾಮಾಯಣ ಕಥೆಯನ್ನು ಯಾರು ಹೇಳಿರುವರು? ಅದರಲ್ಲಿ ಯಾರ ಚರಿತ್ರೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮಹಾಪ್ರಾಜ್ಞರೇ! ಇವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ತಿಳಿಸುವ ಕೃಪೆ ಮಾಡಿರಿ. ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿಯುಕ್ತನಾಗಿ ಸೌದಾಸನು ಗುರುಗಳ ಚರಣಗಳಲ್ಲಿ ವಂದಿಸಿಕೊಂಡನು. ॥ 38-39॥

ಗೌತಮರು ಹೇಳಿದರು - ಬ್ರಾಹ್ಮಣನೇ! ಕೇಳು. ರಾಮಾಯಣ ಕಾವ್ಯದ ನಿರ್ಮಾಣ ವಾಲ್ಮೀಕಿ ಮುನಿಗಳು ಮಾಡಿರುವರು. ಯಾವ ಭಗಾವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನು ಅವತರಿಸಿ ರಾವಣಾದಿ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಸಂಹಸಿರಿದನೋ ಹಾಗೂ ದೇವತೆಗಳ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿರುವನೋ ಅವನ ಚರಿತ್ರೆ ರಾಮಾಯಣ ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ, ನೀನು ಅದನ್ನೇ ಶ್ರವಣಿಸು. ಕಾರ್ತಿಕ ಮಾಸದ ಶುಕ್ಲಪಕ್ಷದ ಪಾಡ್ಯದಿಂದ ನವಮಿಯವರೆಗೆ ರಾಮಾಯಣದ ಕಥೆಯನ್ನು ಕೇಳಬೇಕು. ಅದು ಸಮಸ್ತ ಪಾಪಗಳನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವಂತಹುದಾಗಿದೆ. ॥40-41॥ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಪೂರ್ಣಕಾಮರಾದ ಗೌತಮರು ತನ್ನ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದರು. ಇತ್ತ ಸೋಮದತ್ತ ಅಥವಾ ಸುದಾಸ ಎಂಬ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ದುಃಖಮಗ್ನನಾಗಿ ರಾಕ್ಷಸ ಶರೀರವನ್ನು ಪಡೆದನು. ॥42॥ ಅವನು ಸದಾ ಹಸಿವು - ಬಾಯಾರಿಕೆಯಿಂದ ಪೀಡಿತನಾಗಿ, ಕ್ರೋಧಕ್ಕೆ ವಶೀಭೂತನಾಗಿರುತ್ತಿದ್ದನು. ಅವನ ಶರೀರವು ಕಪ್ಪಾಗಿತ್ತು. ಅವನು ಭಯಾನಕ ರಾಕ್ಷಸನಾಗಿ ನಿರ್ಜನ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ತಿರುಗಾಡುತ್ತಿದ್ದನು. ॥43॥ ಅಲ್ಲಿ ಅವನು ನಾನಾ ರೀತಿಯ ಪಶುಗಳನ್ನು, ಮನುಷ್ಯರನ್ನು, ಹಾವು-ಚೇಳು ಮುಂತಾದ ಜಂತುಗಳನ್ನು, ಪಕ್ಷಿಗಳನ್ನು, ವಾನರರನ್ನು ಬಲವಂತವಾಗಿ ಹಿಡಿದು ತಿನ್ನುತ್ತಿದ್ದನು. ॥44॥

ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಗಳೇ! ಆ ರಾಕ್ಷಸನಿಂದ ಈ ಪೃಥ್ವಿಯು ರಾಶಿ-ರಾಶಿ ಎಲುಬುಗಳಿಂದ, ಕೆಂಪು, ಹಳದಿ ಶರೀವುಳ್ಳ ರಕ್ತಪಾಯಿ ಪ್ರೇತಗಳಿಂದ ತುಂಬಿಹೋಗಿ ಭಯಂಕರವಾಗಿ ಕಾಣತೊಡಗಿತು. ॥45॥ ಆರು ತಿಂಗಳಲ್ಲೇ ನೂರು ಯೋಜನ ವಿಸ್ತಾರವಾದ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ದುಃಖಿತಗೊಳಿಸಿ ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ಮತ್ತೆ ಇನ್ನೊಂದು ಕಾಡಿಗೆ ಹೊರಟುಹೋದನು. ॥46॥ ಅಲ್ಲಿಯೂ ಅವನು ಪ್ರತಿದಿನ ನರಮಾಂಸವನ್ನು ತಿನ್ನುತ್ತಿದ್ದನು. ಎಲ್ಲ ಜನರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಭಯವನ್ನುಂಟುಮಾಡುವ ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ಅಲೆಯುತ್ತಾ ಅಲೆಯುತ್ತಾ ನರ್ಮದೆಯ ತೀರಕ್ಕೆ ಬಂದು ತಲುಪಿದನು. ॥47॥ ಆಗಲೇ ಅತ್ಯಂತ ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ಅತ್ತ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದನು. ಕಳಿಂಗ ದೇಶದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ಅವನು ಗರ್ಗ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ವಿಖ್ಯಾತನಾಗಿದ್ದನು. ॥48॥ ಹಗಲಲ್ಲಿ ಗಂಗಾಜಲವನ್ನು ಹೊತ್ತುಕೊಂಡು ಭಗವಾನ್ ವಿಶ್ವನಾಥನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಾ, ಶ್ರೀರಾಮನಾಮಗಳನ್ನು ಹಾಡುತ್ತಾ ಆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ಉತ್ಸಾಹ ತುಂಬಿ ಆ ಪುಣ್ಯ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಬಂದಿದ್ದನು. ॥49॥ ಗರ್ಗಮುನಿಯನ್ನು ನೋಡಿ ರಾಕ್ಷಸ ಸುದಾಸನು ‘‘ನನಗೆ ಊಟ ಸಿಕ್ಕಿತು’’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾ ತನ್ನ ಎರಡೂ ಭುಜಗಳನ್ನೆತ್ತಿಕೊಂಡು ಮುನಿಯ ಕಡೆಗೆ ಧಾವಿಸಿದನು. ಆದರೆ ಅವರು ಉಚ್ಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಭಗವನ್ನಾಮಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ ದೂರವೇ ನಿಂತುಕೊಂಡನು. ಆ ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಯನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಅಸಮರ್ಥನಾದ ರಾಕ್ಷಸನು ಅವರಲ್ಲಿ ಇಂತು ನುಡಿದನು. ॥50-51॥

ರಾಕ್ಷಸನು ಹೇಳಿದನು - ಮಹಾಭಾಗನೇ! ಮಂಗಳ ಸ್ವರೂಪನೇ! ಮಹಾತ್ಮನಾದ ನಿನಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ. ನೀವು ಜಪಿಸುತ್ತಿರುವ ಭಗವನ್ನಾಮದಿಂದ ರಾಕ್ಷಸರೂ ದೂರ ಓಡಿಹೋಗುತ್ತಿದ್ದಾರಲ್ಲ! ಇದೆಂತಹ ಆಶ್ಚರ್ಯ! ನಾನು ಮೊದಲು ಸಾವಿರ ಕೋಟಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು ತಿಂದು ಹಾಕಿರುವೆನು. ॥52-53॥

ಬ್ರಾಹ್ಮಣನೇ! ನಿಮ್ಮ ಬಳಿ ಇರುವ ರಾಮರೂಪೀ ಕವಚವೇ ರಾಕ್ಷಸರ ಮಹಾಭಯದಿಂದ ನಿಮ್ಮನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಿದೆ. ನೀವು ಮಾಡುವ ನಾಮಸ್ಮರಣೆಯಿಂದ ರಾಕ್ಷಸರಾದ ನಮಗೂ ಶಾಂತಿ ದೊರೆಯಿತು. ಇದು ಭಗವಾನ್ ಅಚ್ಯುತನ ಎಂತಹ ಮಹಿಮೆಯಾಗಿದೆ? ॥54॥

ಮಹಾಭಾಗ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನೇ! ನೀವು ಶ್ರೀರಾಮ ಕಥೆಯ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ರಾಗಾದಿ ದೋಷಗಳಿಂದ ರಹಿತನಾಗಿರುವಿರಿ. ಆದ್ದರಿಂದ ನೀವು ನನ್ನನ್ನು ಈ ಅಧಮ ಪಾಪದಿಂದ ಕಾಪಾಡಿರಿ. ॥55॥

ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ನಾನು ಹಿಂದೆ ನನ್ನ ಗುರುವಿನ ಅವಹೇಳನೆ ಮಾಡಿದ್ದೆ ಮತ್ತೆ ಗುರುಗಳು ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಅನುಗ್ರಹ ಮಾಡಿ, ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದರು. ॥56॥ ಹಿಂದಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ವಾಲ್ಮೀಕಿ ಮುನಿಗಳು ಹೇಳಿದ ರಾಮಾಯಣ ಕಥೆಯನ್ನು ಕಾರ್ತಿಕಮಾಸದ ಶುಕ್ಲಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಪ್ರಯತ್ನಪೂರ್ವಕ ಶ್ರವಣಿಸಬೇಕು. ॥57॥ ಇಷ್ಟು ಹೇಳಿ ಗುರುಗಳು ಪುನಃ- ‘ರಾಮಾಯಣದ ಅಮೃತಮಯ ಕಥೆಯನ್ನು ಒಂಭತ್ತು ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಕೇಳಬೇಕು’ ಎಂಬ ಶುಭದಾಯಕ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದರು. ॥58॥ ಆದ್ದರಿಂದ ಸಮಸ್ತ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ತತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿದ ಮಹಾನುಭಾವರಾದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರೇ! ನೀವು ನನಗೆ ರಾಮಾಯಣ ಕಥೆಯನ್ನು ಹೇಳಿ, ಈ ಪಾಪಕರ್ಮದಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಿರಿ. ॥59॥

ನಾರದರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ - ಆಗ ರಾಕ್ಷಸ ಮುಖದಿಂದ ರಾಮಾಯಣದ ಪರಿಚಯ ಹಾಗೂ ಶ್ರೀರಾಮನ ಉತ್ತಮ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯೆಯ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ದ್ವಿಜಶ್ರೇಷ್ಠ ಗರ್ಗರು ಆಶ್ಚರ್ಯಚಕಿತರಾದರು. ಶ್ರೀರಾಮನ ನಾಮವೇ ಅವರ ಜೀವನ ಅವಲಂಬನೆ ಆಗಿತ್ತು. ಆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ರಾಕ್ಷಸನ ಕುರಿತು ದಯೆಯಿಂದ ದ್ರವಿತರಾಗಿ ಸುದಾಸನಲ್ಲಿ ಇಂತು ನುಡಿದರು. ॥60-61॥

ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ಹೇಳಿದನು - ರಾಕ್ಷಸ ಮಹಾನುಭಾವ! ನಿನ್ನ ಬುದ್ಧಿ ನಿರ್ಮಲವಾಗಿ ಹೋಗಿದೆ. ಈಗ ಕಾರ್ತಿಕ ಮಾಸದ ಶುಕ್ಲಪಕ್ಷ ನಡೆಯುತ್ತಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ರಾಮಾಯಣ ಕಥೆ ಕೇಳು. ರಾಮಭಕ್ತಿಪರಾಯಣ ರಾಕ್ಷಸನೇ! ನೀನು ಶ್ರೀ ರಾಮಚಂದ್ರನ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯೆಯನ್ನು ಶ್ರವಣಿಸು. ॥62-63॥ ಶ್ರೀ ರಾಮಚಂದ್ರನ ಧ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ತತ್ಪರನಾದ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಯಾರು ತಾನೆ ಕಷ್ಟ ಕೊಡಲು ಸಮರ್ಥರಾಗಿದ್ದಾರೆ? ಎಲ್ಲಿ ಶ್ರೀರಾಮನ ಭಕ್ತನಿರುವನೋ ಅಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮ, ವಿಷ್ಣು, ಶಿವ ವಿರಾಜಮಾನರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಅಲ್ಲೇ ದೇವತೆಗಳು, ಸಿದ್ಧರು ಹಾಗೂ ರಾಮಾಯಣವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದ ಮನುಷ್ಯರು ಇರುತ್ತಾರೆ. ॥64॥ ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಕಾರ್ತಿಕ - ಶುಕ್ಲಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ನೀನು ರಾಮಾಯಣದ ಕಥೆ ಕೇಳು. ಒಂಭತ್ತು ದಿನ ಈ ಕಥೆಯನ್ನು ಕೇಳುವ ವಿಧಾನವಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನೀನು ಸದಾ ಎಚ್ಚರವಾಗಿರು. ॥65॥ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಗರ್ಗ ಮುನಿಗಳು ಅವನಿಗೆ ರಾಮಾಯಣದ ಕಥೆ ಹೇಳಿದರು. ಕಥೆ ಕೇಳುತ್ತಲೇ ಅವನ ರಾಕ್ಷಸತ್ವ ದೂರವಾಯಿತು. ರಾಕ್ಷಸ ಭಾವವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಅವನು ದೇವತೆಯಂತೆ ಸುಂದರನೂ, ಕೋಟಿ ಸೂರ್ಯರಂತೆ ತೇಜಸ್ವಿಯೂ, ಭಗವಾನ್ ನಾರಾಯಣನಂತೆ ಕಾಂತಿಯುಕ್ತನೂ ಆದನು. ತನ್ನ ನಾಲ್ಕು ಭುಜಗಳಲ್ಲಿ ಶಂಖ, ಚಕ್ರ, ಗದಾ, ಪದ್ಮಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿ ಅವನು ಶ್ರೀಹರಿಯ ವೈಕುಂಠಧಾಮಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದನು. ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಗರ್ಗಮುನಿಯನ್ನು ಭೂರಿ-ಭೂರಿ ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಾ ಅವನು ಭಗವಂತನ ಉತ್ತಮಧಾಮಕ್ಕೆ ನಡೆದನು. ॥66-69॥

ನಾರದರು ಹೇಳಿದರು - ವಿಪ್ರೋತ್ತಮರೇ! ಆದ್ದರಿಂದ ನೀವೂ ಕೂಡ ರಾಮಾಯಣದ ಅಮೃತಮಯ ಕಥೆಯನ್ನು ಕೇಳಿರಿ. ಇದರ ಶ್ರವಣದ ಮಹಿಮೆ ಯಾವಾಗಲೂ ಇದೆ, ಆದರೆ ಕಾರ್ತಿಕ ಮಾಸದಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ॥70॥ ರಾಮಾಯಣದ ನಾಮವನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುವುದರಿಂದಲೇ ಮನುಷ್ಯನು ಕೋಟಿ ಪಾಪಗಳಿಂದ ಹಾಗೂ ಸಮಸ್ತ ಪಾಪಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗಿ ಪರಮಗತಿಯನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುವುದು. ॥71॥

ಮನುಷ್ಯನು ‘ರಾಮಾಯಣ’ ಈ ನಾಮವನ್ನು ಒಮ್ಮೆಯಾದರೂ ಜಪಿಸಿದರೆ ಅವನು ಸಮಸ್ತ ಪಾಪಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗಿ, ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಭಗವಾನ್ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಲೋಕಕ್ಕೆ ತೆರಳುವನು. ॥72॥

ಭಕ್ತಿಭಾವದಿಂದ ರಾಮಾಯಣ ಕಥೆಯನ್ನು ಓದುವವನಿಗೆ, ಕೇಳುವವನಿಗೆ ಗಂಗಾಸ್ನಾನಕ್ಕಿಂತ ನೂರು ಪಟ್ಟು ಪುಣ್ಯಫಲ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ॥73॥

ಶ್ರೀಸ್ಕಂದ ಪುರಾಣದ ಉತ್ತರ ಖಂಡದಲ್ಲಿನ ನಾರದ ಸನತ್ಕುಮಾರ ಸಂವಾದದಲ್ಲಿ ರಾಮಾಯಣ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯದ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸನ ಉದ್ಧಾರ ಎಂಬ ಎರಡನೆಯ ಅಧ್ಯಾಯ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥2॥

ಮೂರನೆಯ ಅಧ್ಯಾಯ

ಮಾಘಮಾಸದಲ್ಲಿ ರಾಮಾಯಣ ಶ್ರವಣದ ಫಲ-ರಾಜಾ ಸುಮತಿ ಮತ್ತು ಸತ್ಯವತಿಯ ಪೂರ್ವಜನ್ಮದ ಇತಿಹಾಸ

ಸನತ್ಕುಮಾರರು ಹೇಳಿದರು - ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿ ನಾರದರೇ! ತಾವು ಈ ಅದ್ಭುತ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಹೇಳಿರುವಿರಿ. ಈಗ ರಾಮಾಯಣದ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ಪುನಃ ವಿಸ್ತಾರಪೂರ್ವಕ ವರ್ಣಿಸಿರಿ. ॥1॥ (ತಾವು ಕಾರ್ತಿಕ ಮಾಸದಲ್ಲಿನ ರಾಮಾಯಣ ಶ್ರವಣದ ಮಹಿಮೆ ತಿಳಿಸಿದಿರಿ) ಈಗ ಕೃಪೆಯಿಟ್ಟು ಬೇರೆ ಮಾಸದ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿಸಿರಿ. ಮುನಿಯೇ! ತಮ್ಮ ವಚನಾಮೃತದಿಂದ ಯಾರಿಗೆ ತಾನೆ ಸಂತೋಷವಾಗಲಾರದು? ॥2॥

ನಾರದರು ಹೇಳಿದರು - ಮಹಾತ್ಮರೇ! ನೀವೆಲ್ಲರೂ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಬಹಳ ಭಾಗ್ಯಶಾಲಿಗಳೂ, ಕೃತಕೃತ್ಯರೂ ಆಗಿರುವಿರಿ, ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವೇ ಇಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ನೀವು ಭಕ್ತಿಭಾವದಿಂದ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಕೇಳಲು ಉದ್ಯುಕ್ತರಾಗಿರುವಿರಿ. ॥3॥ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯದ ಶ್ರವಣವು ಪುಣ್ಯಾತ್ಮ ಪುರುಷರಿಗೆ ಪರಮ ದುರ್ಲಭವೆಂದು ಬ್ರಹ್ಮವಾದೀ ಮುನಿಗಳು ತಿಳಿಸಿರುವರು. ॥4॥ ಮಹರ್ಷಿಗಳೇ! ಈಗ ನೀವು ಒಂದು ವಿಚಿತ್ರ ಪುರಾತನ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಕೇಳಿರಿ. ಅದು ಸಮಸ್ತ ಪಾಪಗಳನ್ನು ನಿವಾರಿಸಿ, ಎಲ್ಲ ರೋಗಗಳನ್ನು ನಾಶಮಾಡುತ್ತದೆ. ॥5॥ ಹಿಂದೆ ದ್ವಾಪರದಲ್ಲಿ ಸುಮತಿ ಎಂಬ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಒಬ್ಬ ರಾಜನಾಗಿ ಹೋಗಿರುವನು. ಅವನು ಚಂದ್ರವಂಶದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ್ದು, ಶ್ರೀ ಸಂಪನ್ನ ಮತ್ತು ಏಳು ದ್ವೀಪಗಳಿಗೂ ಏಕಮಾತ್ರ ಸಾಮ್ರಾಟನಾಗಿದ್ದನು. ॥6॥ ಅವನ ಮನಸ್ಸು ಸದಾ ಧರ್ಮದಲ್ಲೇ ತೊಡಗಿದ್ದು, ಸತ್ಯವಾದಿ ಹಾಗೂ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದ ಸಂಪತ್ತುಗಳಿಂದ ಸುಶೋಭಿತನಾಗಿದ್ದನು. ಯಾವಾಗಲೂ ಶ್ರೀರಾಮನ ಕಥೆಯನ್ನು ಸೇವಿಸುತ್ತಾ ಶ್ರೀರಾಮನ ಆರಾಧನೆಯಲ್ಲೇ ಪರಾಯಣನಾಗಿದ್ದನು. ॥7॥ ಶ್ರೀರಾಮನ ಪೂಜೆ-ಅರ್ಚನೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವ ಭಕ್ತರನ್ನು ಅವನು ಸದಾ ಸೇವಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಅವನಲ್ಲಿ ಅಹಂಕಾರ ಕೊಂಚವೂ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಪೂಜ್ಯ ಪುರುಷರ ಪೂಜೆಯಲ್ಲಿ ತತ್ಪರನಾಗಿದ್ದು, ಸಮದರ್ಶಿ ಮತ್ತು ಸದ್ಗುಣ ಸಂಪನ್ನನಾಗಿದ್ದನು. ॥8॥

ರಾಜಾ ಸುಮತಿಯು ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಹಿತೈಷಿಯೂ, ಶಾಂತನೂ, ಕತಜ್ಞನೂ, ಯಶಸ್ವಿಯೂ ಆಗಿದ್ದನು. ಅವನ ಪತ್ನಿಯೂ ಪರಮ ಸೌಭಾಗ್ಯಶಾಲಿನಿಯೂ, ಎಲ್ಲ ಶುಭ ಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಸುಶೋಭಿತಳಾಗಿದ್ದಳು. ॥9॥ ಆಕೆಯ ಹೆಸರು ಸತ್ಯವತಿ ಎಂದಿದ್ದು ಪತಿವ್ರತೆಯಾಗಿ ಪತಿ ಪ್ರಾಣಳಾಗಿದ್ದಳು. ಆ ಇಬ್ಬರೂ ಪತಿ-ಪತ್ನಿಯರು ಸದಾ ರಾಮಾಯಣವನ್ನು ಓದುವುದರಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಕೇಳುವುದರಲ್ಲಿ ಸಂಲಗ್ನರಾಗಿದ್ದರು. ॥10॥ ಸದಾ ಅನ್ನದಾನ ಮಾಡುತ್ತಾ ಪ್ರತಿದಿನ ಜಲದಾನದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತರಾಗಿದ್ದರು. ಅವರು ಅಸಂಖ್ಯ ಕೆರೆ-ಕಟ್ಟೆ, ಬಾವಿಗಳನ್ನು ಉದ್ಯಾನವನಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದ್ದರು. ॥11॥ ಮಹಾಭಾಗ ಸುಮತಿ ರಾಜನೂ ಕೂಡ ಸದಾ ರಾಮಾಯಣವನ್ನು ಅನುಶೀಲನದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ್ದನು. ಅವನು ಭಕ್ತಿಭಾವದಿಂದ ಭಾವಿತನಾಗಿ ರಾಮಾಯಣವನ್ನು ಓದುತ್ತಾ ಕೇಳುತ್ತಾ ಇದ್ದನು. ॥12॥ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಆ ಧರ್ಮಜ್ಞ ನರೇಶನು ಸದಾ ಶ್ರೀರಾಮನ ಆರಾಧನೆಯಲ್ಲೇ ತತ್ಪರನಾಗಿರುತ್ತಿದ್ದನು. ಅವನ ಪ್ರಿಯಪತ್ನೀ ಸತ್ಯವತಿಯೂ ಹೀಗೆಯೇ ಇದ್ದಳು. ದೇವತೆಗಳೂ ಕೂಡ ಆ ದಂಪತಿಯರನ್ನು ಪ್ರಶಂಶಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ॥13॥

ಒಂದು ದಿನ ಆ ತ್ರಿಭುವನ ವಿಖ್ಯಾತ ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ರಾಜ-ರಾಣಿಯರನ್ನು ನೋಡಲು ವಿಭಾಂಡಕಮುನಿಯು ತನ್ನ ಅನೇಕ ಶಿಷ್ಯರೊಂದಿಗೆ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದರು. ॥14॥ ಮುನಿವರ ವಿಭಾಂಡಕರು ಬಂದಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಸುಮತಿರಾಜನಿಗೆ ಬಹಳ ಸಂತೋಷವಾಯಿತು. ಅವನು ಪೂಜಾ ಸಾಮಗ್ರಿಯನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ಪತ್ನಿಯೊಂದಿಗೆ ಅವರ ಸ್ವಾಗತಕ್ಕಾಗಿ ಹೊರಟನು. ॥15॥ ಮುನಿಯ ಸ್ವಾಗತ-ಸತ್ಕಾರ ನಡೆದು ಅವರು ಶಾಂತ ಭಾವದಿಂದ ಆಸೀನರಾದಾಗ ತನ್ನ ಆಸನದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿರುವ ರಾಜನು ಮುನಿಯಲ್ಲಿ ಕರಮುಗಿದು ಇಂತೆಂದನು. ॥16॥

ರಾಜನು ಹೇಳಿದನು - ಪೂಜ್ಯರೇ! ಇಂದು ನಿಮ್ಮ ಶುಭಾಗಮನದಿಂದ ನಾನು ಕೃತಾರ್ಥನಾದೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪುರುಷರು-ಸಂತರ ಆಗಮನವನ್ನು ಸುಖದಾಯಕವೆಂದು ಹೇಳಿ, ಅದನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಾರೆ. ॥17॥

ಮಹಾಪುರುಷರ ಪ್ರೇಮವಿರುವಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಸಂಪತ್ತುಗಳು ತಾವಾಗಿಯೇ ಇರುತ್ತವೆ. ಅಲ್ಲಿ ತೇಜ, ಕೀರ್ತಿ, ಧನ ಮತ್ತು ಪುತ್ರ ಎಲ್ಲ ವಸ್ತುಗಳು ದೊರೆಯುತ್ತವೆ ಎಂದು ವಿದ್ವಾಂಸರು ಹೇಳಿರುವರು. ॥18॥ ಮುನಿಗಳೇ! ಸ್ವಾಮಿ! ಸಂತ-ಮಹಾತ್ಮರು ಕೃಪೆ ಮಾಡುವಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿದಿನ ಕಲ್ಯಾಣಮಯ ಸಾಧನೆಗಳ ವೃದ್ಧಿಯಾಗುತ್ತವೆ. ॥19॥

ಪೂಜ್ಯರೇ! ತನ್ನ ಮಸ್ತಕದಲ್ಲಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಚರಣೋದಕವನ್ನು ಧರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಪುಣ್ಯಾತ್ಮ ಪುರುಷನು ಎಲ್ಲ ತೀರ್ಥ ಸ್ನಾನಮಾಡಿದಂತೆಯೋ ಆಗಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವೇ ಇಲ್ಲ. ॥20॥ ಶಾಂತ ಸ್ವರೂಪ ಮಹರ್ಷಿಯೇ! ನನ್ನ ಪುತ್ರ, ಪತ್ನೀ ಹಾಗೂ ಎಲ್ಲ ಸಂಪತ್ತು ತಮ್ಮ ಚರಣಗಳಲ್ಲಿ ಸಮರ್ಪಿತವಾಗಿದೆ. ನಾನು ನಿಮಗೆ ಏನು ಸೇವೆ ಮಾಡಲಿ? ಅಪ್ಪಣೆಯಾಗಬೇಕು. ॥21॥ ಹೀಗೆ ನುಡಿಯುತ್ತಿರುವ ಸುಮತಿರಾಜನ ಕಡೆಗೆ ನೋಡಿ ಮುನಿವರ ವಿಭಾಂಡಕರು ಬಹಳ ಪ್ರಸನ್ನರಾಗಿ ತನ್ನ ಕೈಯಿಂದ ರಾಜನನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸುತ್ತಾ ಇಂತೆಂದರು. ॥22॥

ಋಷಿಗಳು ಹೇಳಿದರು - ರಾಜನೇ! ನೀನು ಹೇಳಿದುದು ನಿನ್ನ ಕುಲಕ್ಕೆ ಅನುರೂಪವಾಗಿದೆ. ಹೀಗೆ ವಿನಯದಿಂದ ಬಾಗಿದವರು ಪರಮ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿಗೆ ಭಾಗಿಯಾಗುತ್ತಾರೆ. ॥23॥ ಭೂಪಾಲನೆ! ನೀನು ಸನ್ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವವನು. ನಾನು ನಿನ್ನ ಮೇಲೆ ಬಹಳ ಪ್ರಸನ್ನನಾಗಿರುವೆನು. ಮಹಾಭಾಗನೇ! ನಿನಗೆ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಾಗಲೀ. ನಾನು ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಕೇಳುವುದನ್ನು ತಿಳಿಸು. ॥24॥ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಹರಿಯನ್ನು ಸಂತುಷ್ಟಗೊಳಿಸುವ ಅನೇಕ ಪುರಾಣಗಳಿವೆ, ಅವನ್ನು ನೀನು ಪಾರಾಯಣ ಮಾಡಬಲ್ಲೆ, ಆದರೂ ಈ ಮಾಘ ಮಾಸದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಿಂದ ಪ್ರಯತ್ನಶೀಲನಾಗಿ ನೀನು ರಾಮಾಯಣದ ಪಾರಾಯಣೆಯಲ್ಲಿಯೇ ತೊಡಗಿರುವೆ ಹಾಗೂ ನಿನ್ನ ಸಾಧ್ವೀ ಪತ್ನಿಯೂ ಕೂಡ ಸದಾ ಶ್ರೀರಾಮನ ಆರಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ನಿರತಳಾಗಿರುವಳು. ಇದರ ಕಾರಣವೇನು? ಈ ವತ್ತಾಂತವನ್ನು ಯಥಾವತ್ತಾಗಿ ನನಗೆ ತಿಳಿಸು. ॥25-26॥

ರಾಜನು ಹೇಳಿದನು - ಪೂಜ್ಯರೇ! ಕೇಳಿರಿ. ನೀವು ಕೇಳಿದುದೆಲ್ಲವನ್ನು ನಾನು ತಿಳಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ಮುನಿಯೇ! ನಮ್ಮಿಬ್ಬರ ಚರಿತ್ರೆ ಇಡೀ ಜಗತ್ತಿಗೇ ಆಶ್ಚರ್ಯಕರವಾಗಿದೆ. ॥27॥ ಸಾಧು ಶಿರೋಮಣಿಗಳೇ! ಹಿಂದಿನ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ನಾನು ಮಾಲತಿ ಹೆಸರಿನ ಶೂದ್ರನಾಗಿದ್ದೆ. ಯಾವಾಗಲೂ ಕೆಟ್ಟದಾರಿಯಲ್ಲೇ ನಡೆಯುತ್ತಾ ಎಲ್ಲರ ಅಹಿತ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲೇ ಮುಳುಗಿರುತ್ತಿದ್ದೆ. ॥28॥ ಬೇರೆಯವರ ಕುರಿತು ಚಾಡಿ ಹೇಳುತ್ತಾ, ಧರ್ಮದ್ರೋಹಿ, ದೇವರ ಹಣವನ್ನು ಕದಿಯುವುದು ಹಾಗೂ ಮಹಾ ಪಾಪಿಗಳ ಸಂಸರ್ಗದಲ್ಲೇ ಇರುತ್ತಿದ್ದೆ. ನಾನು ದೇವರ ಸಂಪತ್ತಿನಿಂದಲೇ ಜೀವನ ನಡೆಸುತ್ತಿದ್ದೆ. ॥29॥ ಗೋಹತ್ಯೆ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಹತ್ಯೆ, ಕಳ್ಳತನ ಇದೇ ನನ್ನ ಉದ್ಯೋಗವಾಗಿತ್ತು. ನಾನು ಸದಾ ಬೇರೆ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಹಿಂಸೆಯಲ್ಲೇ ತೊಡಗಿರುತ್ತಿದ್ದೆ. ಬೇರೆಯವರೊಂದಿಗೆ ಕಠೋರವಾಗಿ ಆಡುತ್ತಾ, ಪಾಪ ಮಾಡುತ್ತಾ ವೇಶ್ಯೆಯರಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತನಾಗಿದ್ದೆ. ॥30॥ ಹೀಗೆ ಕೆಲವು ಕಾಲ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಇದ್ದು ಮತ್ತೆ ಹಿರಿಯರ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಮೀರಿದ ಕಾರಣ ನನ್ನ ಸಹೋದರರು, ಬಂಧುಗಳು ನನ್ನನ್ನು ಹೊರಗಟ್ಟಿದರು. ನಾನು ದುಃಖಿಯಾಗಿ ಕಾಡಿಗೆ ಹೊರಟುಹೋದೆ. ॥31॥ ಅಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿದಿನ ಮೃಗಗಳ ಮಾಂಸವನ್ನು ತಿನ್ನುತ್ತಾ ಇದ್ದೆ. ಬಂದು ಹೋಗುವವರ ದಾರಿಗೆ ಮುಳ್ಳುಗಳನ್ನು ಹಾಸಿ ದಾರಿ ತಡೆಯುತ್ತಿದ್ದೆ. ಹೀಗೆ ಒಬ್ಬಂಟಿಗನಾಗಿ ಬಹಳ ದುಃಖವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾ ಆ ನಿರ್ಜನ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತಿದ್ದೆ. ॥32॥ ಒಂದು ದಿನ ನಾನು ಹಸಿವು ಬಾಯಾರಿಕೆಗಳಿಂದ ಬಳಲಿ ನಿದ್ದೆಯಲ್ಲಿ ತೂರಾಡುತ್ತಾ ಒಂದು ನಿರ್ಜನ ಕಾಡಿಗೆ ಬಂದೆ, ಅಲ್ಲಿ ದೈವಯೋಗದಿಂದ ವಸಿಷ್ಠರ ಆಶ್ರಮ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಬಿತ್ತು. ॥33॥ ಆ ಆಶ್ರಮದ ಬಳಿ ಒಂದು ವಿಶಾಲ ಸರೋವರವಿತ್ತು. ಅದರಲ್ಲಿ ಹಂಸ, ಕಾರಂಡವ ಮುಂತಾದ ಜಲಪಕ್ಷಿಗಳು ಆಡುತ್ತಿದ್ದವು. ಮುನೀಶ್ವರರೇ! ಆ ಸರೋವರದ ಸುತ್ತಲೂ ಹೂವುಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಮರಗಳು ದಟ್ಟವಾಗಿದ್ದವು. ॥34॥ ನಾನು ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗಿ ನೀರು ಕುಡಿದು ತಟದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ಆಯಾಸ ಪರಿಹರಿಸಿಕೊಂಡೆ, ಮತ್ತೆ ಕೆಲವು ಕಂದ ಮೂಲಗಳನ್ನು ಕಿತ್ತು ತಿಂದು ಹಸಿವು ಇಂಗಿಸಿಕೊಂಡೆ. ॥35॥ ವಸಿಷ್ಠರ ಆ ಆಶ್ರಮದ ಬಳಿಯಲ್ಲೇ ನಾನು ಇರುತ್ತಿದ್ದೆ. ಅಲ್ಲೇ ತುಂಡಾದ ಸ್ಫಟಿಕ ಶಿಲೆಗಳನ್ನು ಜೋಡಿಸಿ ನಾಲ್ಕು ಗೊಡೆಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿಕೊಂಡೆ. ॥36॥ ಮತ್ತೆ ಎಲೆ, ಹುಲ್ಲು, ಕಟ್ಟಿಗೆ ಮೇಲ್ಛಾವಣಿಯಾಗಿಸಿ ಒಂದು ಚೆನ್ನಾದ ಮನೆ ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡೆ. ಅದೇ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಇದ್ದು ಬೇಡರ ವೃತ್ತಿಯನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ, ನಾನಾ ರೀತಿಯ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಕೊಂದು ಅದರಿಂದ ಇಪ್ಪತ್ತು ವರ್ಷ ಜೀವನ ನಡೆಸಿದೆ. ॥37॥ ಅನಂತರ ನನ್ನ ಈ ಪತ್ನಿಯು ಅಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದಳು. ಹಿಂದಿನ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಈಕೆಯು ವಿಂಧ್ಯಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಬೇಡರ ಕನ್ಯೆಯಾಗಿ ಹುಟ್ಟಿದ್ದಳು. ಈಕೆಯ ಹೆಸರು ಕಾಲಿ ಎಂದಿತ್ತು. ಅವಳ ಸಹೋದರರು-ಬಂಧುಗಳು ಈಕೆಯನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದ್ದರು. ಅವಳು ದುಃಖಿತಳಾಗಿ ಶರೀರ ಬಳಲಿಹೋಗಿತ್ತು. ॥38-39॥

ವಿಪ್ರೋತ್ತಮರೇ! ಹಸಿವು - ಬಾಯಾರಿಕೆಯಿಂದ ಪೀಡಿತಳಾಗಿ ಹೊಟ್ಟೆಹೊರೆಯುವುದು ಹೇಗೆ? ಎಂದು ಯೋಚಿಸುತ್ತಿದ್ದಳು. ದೈವಯೋಗದಿಂದ ಅಲೆಯುತ್ತ ಆಕೆಯು ನಾನು ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದ ನಿರ್ಜನ ವನಕ್ಕೆ ಬಂದು ತಲುಪಿದಳು. ॥40॥ ಆಗ ಬೇಸಗೆಯ ಕಾಲವಾಗಿತ್ತು, ಹೊರಗೆ ಸೆಕೆ ಸತಾಯಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಒಳಗೆ ಮಾನಸಿಕ ದುಃಖ ಅತ್ಯಂತ ಪೀಡಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಇಂತಹ ದುಃಖಿಯಾದ ಈ ನಾರಿಯನ್ನು ಕಂಡು ನನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ದಯೆ ಉಂಟಾಯಿತು. ॥41॥ ನಾನು ಈಕೆಗೆ ಕುಡಿಯಲು ನೀರು ಮತ್ತು ತಿನ್ನಲು ಮಾಂಸ, ಕಾಡಿನ ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟೆ. ಸ್ವಾಮಿ! ಕಾಲಿಯು ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಪಡೆದಾಗ ನಾನು ಆಕೆಯಲ್ಲಿ ಅವಳ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ವಿಚಾರಿಸಿದೆ.॥42॥

ಮಹಾಮುನಿಗಳೇ! ನಾನು ಕೇಳಿದಾಗ ಆಕೆಯು ತನ್ನ ಜನ್ಮ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ತಿಳಿಸಿದುದನ್ನು ಕೇಳೀರಿ - ಆಕೆಯ ಹೆಸರು ಕಾಲಿ ಎಂದಿದ್ದು, ಆಕೆಯು ನಿಷಾದ ಕುಲದ ಕನ್ಯೆಯಾಗಿದ್ದಳು. ॥43॥

ವಿದ್ವಾಂಸರೇ! ಆಕೆಯ ತಂದೆಯ ಹೆಸರು ದಾಂಭಿಕ ಎಂದಿತ್ತು. ಈಕೆಯು ಅವನ ಮಗಳಾಗಿದ್ದು ವಿಂಧ್ಯಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದಳು. ಸದಾ ಬೇರೆಯವರ ಹಣ ಕಳ್ಳತನ ಮಾಡುವುದು ಹಾಗೂ ಚಾಡಿ ಹೇಳುವುದು ಅವಳ ಕೆಲಸವಾಗಿತ್ತು. ॥44॥ ಒಂದು ದಿನ ಆಕೆಯು ತನ್ನ ಪತಿಯನ್ನು ಕೊಂದುಬಿಟ್ಟಳು, ಇದರಿಂದ ಮನೆಯವರು ಇವಳನ್ನು ಮನೆಯಿಂದ ಹೊರ ಹಾಕಿದರು. ವಿಪ್ರರೇ! ಈ ರೀತಿ ಅಲೆಯುತ್ತಾ ದುರ್ಗಮವೂ ನಿರ್ಜನವೂ ಆದ ವನದಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದಳು. ॥45॥ ಅವಳೂ ತನ್ನ ಎಲ್ಲ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಹೀಗೆ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ್ದಳು. ಮುನಿಯೇ! ಆಗ ವಸಿಷ್ಠರ ಆ ಪವಿತ್ರ ಆಶ್ರಮದ ಬಳಿಯಲ್ಲೇ ನಾನು ಮತ್ತು ಕಾಲಿ ಪತಿ-ಪತ್ನಿಯರಾಗಿ ಇರುತ್ತಾ ಮಾಂಸಾಹಾರದಿಂದ ಜೀವನ ನಡೆಸುತ್ತಿದ್ದೆವು. ॥46॥

ಒಂದು ದಿನ ನಾವಿಬ್ಬರೂ ಜೀವನ ನಿರ್ವಾಹಕ್ಕಾಗಿ ಅಲ್ಲೆ ಇರುವ ವಸಿಷ್ಠರ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಹೋದೆವು. ಮಹಾತ್ಮರೇ! ಅಲ್ಲಿ ದೇವರ್ಷಿಗಳ ಸಮಾಜ ಸೇರಿತ್ತು. ಅದನ್ನು ನೋಡಿ ನಾವು ಆ ಕಡೆ ಹೋದೆವು. ಅಲ್ಲಿ ಮಾಘ ಮಾಸದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿದಿನ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ರಾಮಾಯಣದ ಪಾರಾಯಣ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ॥47-48॥ ಆಗ ನಾವು ನಿರಾಹಾರಿಯಾಗಿದ್ದೆವು ಹಾಗೂ ಪುರುಷಾರ್ಥ ಮಾಡಲು ಸಮರ್ಥರಾಗಿದ್ದರೂ ಹಸಿವು-ಬಾಯಾರಿಕೆಗಳಿಂದ ಕಷ್ಟಪಡುತ್ತಿದ್ದೆವು. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಷ್ಟವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ವಸಿಷ್ಠರ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಹೋಗಿದ್ದೆವು ಮತ್ತೆ ಒಂಭತ್ತು ದಿನವೂ ಭಕ್ತಿಪೂರ್ವಕ ರಾಮಾಯಣದ ಕಥೆ ಕೇಳಲು ನಾವು ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾ ಇದ್ದೆವು. ಮುನಿಗಳೇ! ಆಗಲೇ ನಾವಿಬ್ಬರೂ ಮೃತ್ಯುಮುಖರಾದೆವು. ॥49-50॥

ನಮ್ಮ ಆ ಕರ್ಮದಿಂದ ಭಗವಾನ್ ಮಧುಸೂದನನ ಮನಸ್ಸು ಪ್ರಸನ್ನವಾಗಿತ್ತು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ನಮ್ಮನ್ನು ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗಲು ದೂತರನ್ನು ಕಳಿಸಿದನು.॥51॥ ಆ ದೂತರು ನಮ್ಮಿಬ್ಬರನ್ನು ವಿಮಾನದಲ್ಲಿ ಕುಳ್ಳಿರಿಸಿ ಭಗವಂತನ ಪರಮಪದಕ್ಕೆ ಕೊಂಡು ಹೋದರು. ನಾವಿಬ್ಬರೂ ದೇವಾಧಿದೇವ ಚಕ್ರಪಾಣಿಯ ಹತ್ತಿರಕ್ಕೆ ತಲುಪಿದೆವು. ॥52॥

ಅಲ್ಲಿ ನಾವು ಅನೇಕ ದಿವ್ಯ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾ ಕೋಟಿ ಸಾವಿರ ಯುಗಗಳವರೆಗೆ ಶ್ರೀರಾಮ ಧಾಮದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಿ, ನಾವು ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋದೆವು. ಅಲ್ಲಿಯೂ ಅಷ್ಟೇ ಸಮಯ ಇದ್ದು ನಾವು ಇಂದ್ರಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋದೆವು. ॥53-54॥

ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠರೇ! ಇಂದ್ರಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ಅಷ್ಟೇ ಸಮಯ ಪರಮ ಉತ್ತಮ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸಿದ ಬಳಿಕ ನಾವು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಈ ಭೂಲೋಕಕ್ಕೆ ಬಂದೆವು. ॥55॥ ಇಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ ರಾಮಾಯಣದ ಪ್ರಸಾದದಿಂದ ನಮಗೆ ಅತುಲ ಸಂಪತ್ತು ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಿದೆ. ಮುನಿಗಳೇ! ಇಚ್ಛೆ ಇಲ್ಲದೆ ರಾಮಾಯಣವನ್ನು ಶ್ರವಣಿಸಿದರೂ ನಮಗೆ ಇಂತಹ ಫಲ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಯಿತು. ॥56॥ ಧರ್ಮಾತ್ಮರೇ! ಒಂಭತ್ತು ದಿನಗಳವರೆಗೆ ಭಕ್ತಿಭಾವದಿಂದ ರಾಮಾಯಣದ ಅಮೃತಮಯ ಕಥೆ ಕೇಳಿದರೆ, ಅದು ಜನ್ಮ, ಮೃತ್ಯುವನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವಂತಹುದು. ॥57॥ ವಿಪ್ರವರ್ಯರೇ! ವಿವಶನಾಗಿ ರಾಮಾಯಣ ಕೇಳಿದರೂ, ಅದರ ಪ್ರಸಾದದಿಂದ ಪರಮ, ಮಹತ್ ಫಲ ದೊರೆಯುವುದು. ॥58॥

ನಾರದರು ಹೇಳಿದರು - ಇದೆಲ್ಲವನ್ನು ಕೇಳಿ ಮುನೀಶ್ವರ ವಿಭಾಂಡಕರು ರಾಜಾ ಸುಮತಿಯನ್ನು ಅಭಿನಂದಿಸಿ ತಮ್ಮ ತಪೋವನಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದರು. ॥59॥

ವಿಪ್ರವರ್ಯರೇ! ಆದ್ದರಿಂದ ನೀವು ದೇವಾಧಿದೇವ ಚಕ್ರಪಾಣಿ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಹರಿಯ ಕಥೆ ಕೇಳಿರಿ. ರಾಮಾಯಣ ಕಥೆ ಕಾಮಧೇನುವಿನಂತೆ ಬಯಸಿದ ಫಲವನ್ನು ಕೊಡುವುದೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ॥60॥ ಮಾಘಮಾಸದ ಶುಕ್ಲಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಪ್ರಯತ್ನಪೂರ್ವಕ ರಾಮಾಯಣದ ನವಾಹ್ನ ಕಥೆ ಕೇಳಬೇಕು. ಅದು ಸಮಸ್ತ ಧರ್ಮಗಳ ಫಲವನ್ನು ಕೊಡುವಂತಹದಾಗಿದೆ.॥61॥

ಈ ಪವಿತ್ರ ಆಖ್ಯಾನವು ಸಮಸ್ತ ಪಾಪಗಳನ್ನು ನಾಶ ಮಾಡುವಂತಹುದು. ಇದನ್ನು ಓದುವವನು, ಕೇಳುವವನು ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನ ಭಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ॥62॥

ಶ್ರೀಸ್ಕಂದಪುರಾಣದ ಉತ್ತರ ಖಂಡದಲ್ಲಿನ ಮಾಘಮಾಸದಲ್ಲಿ ರಾಮಾಯಣ ಕಥಾ ಶ್ರವಣ ಫಲದ ವರ್ಣನೆ ಎಂಬ ಮೂರನೇ ಅಧ್ಯಾಯ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥3॥

ನಾಲ್ಕನೆಯ ಅಧ್ಯಾಯ

ಚೈತ್ರಮಾಸದಲ್ಲಿ ರಾಮಾಯಣದ ಪಾರಾಯಣೆ ಹಾಗೂ ಶ್ರವಣದ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯೆ, ಕಲಿಕ ಎಂಬ ವ್ಯಾಧ ಮತ್ತು ಉತ್ತಂಕ ಮುನಿಯ ಕಥೆ

ನಾರದರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ - ಮಹರ್ಷಿಗಳೇ! ಈ ರಾಮಾಯಣದ ಪಾರಾಯಣೆ ಮತ್ತು ಶ್ರವಣಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯವಾದ ಇನ್ನೊಂದು ಮಾಸವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುವೆನು. ಏಕಾಗ್ರತೆಯಿಂದ ಕೇಳಿರಿ. ರಾಮಾಯಣದ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯೆಯು ಸಮಸ್ತ ಪಾಪಗಳನ್ನು ಕಳೆಯುವಂತಹುದು. ಎಲ್ಲ ದುಃಖಗಳನ್ನು ನಿವಾರಣೆ ಮಾಡುವಂತಹದೂ ಆಗಿದೆ. ಇದು ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ಕ್ಷತ್ರಿಯ, ವೈಶ್ಯ, ಶೂದ್ರ ಹಾಗೂ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಹೀಗೆ ಇವರೆಲ್ಲರಿಗೆ ಬಯಸಿದ ಫಲವನ್ನು ಕೊಡುವುದು. ಆದ್ದರಿಂದ ಎಲ್ಲ ವ್ರತಗಳ ಫಲಗಳೂ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಅದು ದುಃಸ್ವಪ್ನನಾಶಕವೂ, ಧನದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುವುದು. ಭೋಗ ಮತ್ತು ಮೋಕ್ಷರೂಪೀ ಫಲವನ್ನು ನೀಡುವುದೂ ಆಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅದನ್ನು ಪ್ರಯತ್ನಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಕೇಳಬೇಕು. ॥1-3॥ ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನಿಗಳು ಒಂದು ಪ್ರಾಚೀನ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಉದಾಹರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆ ಇತಿಹಾಸವು ಓದುವವರ, ಕೇಳುವವರ ಎಲ್ಲ ಪಾಪಗಳನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವಂತಹುದು. ॥4॥ ಪ್ರಾಚೀನ ಕಲಿಯುಗದಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬ ಕಲಿಕ ಎಂಬ ವ್ಯಾಧನು ಇದ್ದನು. ಅವನು ಸದಾ ಪರನಾರಿ ಮತ್ತು ಪರದ್ರವ್ಯವನ್ನು ಅಪಹರಣದಲ್ಲೇ ತೊಡಗಿರುತ್ತಿದ್ದನು. ॥5॥

ಬೇರೆಯವರನ್ನು ನಿಂದಿಸುವುದು, ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಪೀಡಿಸುವುದು ಅವನ ನಿತ್ಯದ ಕೆಲಸವಾಗಿತ್ತು. ಅವನು ಎಷ್ಟೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು, ನೂರಾರು ಸಾವಿರ ಗೋವುಗಳನ್ನು ಕೊಂದುಹಾಕಿದ್ದನು. ॥6॥ ಪರಧನವನ್ನು ಅಪಹರಿಸುವುದಲ್ಲದೆ ದೇವರ ಹಣವನ್ನು ದೋಚುತ್ತಿದ್ದನು. ಅವನು ತನ್ನ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ಪಾಪಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದನು. ॥7॥ ಅವನ ಪಾಪಗಳನ್ನು ಕೋಟಿ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಎಣಿಸಲಾಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಒಮ್ಮೆ ಜೀವ-ಜಂತುಗಳಿಗೆ ಯಮನಂತಿದ್ದ ಭಯಂಕರ, ಆ ಮಹಾಪಾಪಿ ವ್ಯಾಧನು ಸೌವೀರ ನಗರಕ್ಕೆ ಹೋದನು. ಆ ನಗರವು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದ ವೈಭವ ಸಂಪನ್ನವೂ, ವಸ್ತ್ರಾಭೂಷಣಗಳಿಂದ ವಿಭೂಷಿತವೂ, ಯುವತಿಯರಿಂದ ಸುಶೋಭಿತವೂ, ತಿಳಿನೀರಿನ ಸರೋವರದಿಂದ ಅಲಂಕೃತವೂ, ಬಗೆ-ಬಗೆಯ ಅಂಗಡಿಗಳಿಂದ ಸುಸಜ್ಜಿತವೂ ಆಗಿತ್ತು. ದೇವನಗರದಂತೆ ಶೋಭಿಸುವ ಆ ನಗರಕ್ಕೆ ಈ ವ್ಯಾಧನು ಹೋದನು. ॥8-9॥ ಸೌವೀರ ನಗರದ ಉಪವನದಲ್ಲಿ ಭಗವಾನ್ ಕೇಶವನ (ರಾಮನ) ಸುಂದರ ಮಂದಿರವಿತ್ತು. ಅದರ ಕಲಶಗಳನ್ನು ಚಿನ್ನದಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ್ದರು. ಅದನ್ನು ನೋಡಿ ಕಲಿಕ ವ್ಯಾಧನಿಗೆ ಬಹಳ ಸಂತೋಷವಾಯಿತು. ನಾನು ಇಲ್ಲಿಂದ ಬಹಳಷ್ಟು ಚಿನ್ನವನ್ನು ಕದ್ದುಕೊಂಡು ಹೋಗುವೆನು ಎಂದು ಅವನು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದನು. ॥10-11॥ ಹೀಗೆ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ ಅವನು ಕಳ್ಳತನಕ್ಕಾಗಿ ಶ್ರೀರಾಮನ ಮಂದಿರಕ್ಕೆ ಹೋದನು. ಅಲ್ಲಿ ಅವನು ಶಾಂತರೂ, ತತ್ವಾರ್ಥ ವೇತ್ತರೂ, ಭಗವಂತನ ಆರಾಧನೆಯ ತತ್ಪರರೂ, ತಪಸ್ಸಿನ ನಿಧಿಯೂ ಆದ ಉತ್ತಂಕ ಮುನಿಯನ್ನು ದರ್ಶಿಸಿದನು. ಅವರು ಒಬ್ಬರೇ ಅಲ್ಲಿರುತ್ತಿದ್ದರು. ಅವರ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರ ಕುರಿತು ದಯೆಯು ತುಂಬಿತ್ತು. ಅವರು ನಿಸ್ಪೃಹರಾಗಿದ್ದರು. ಸದಾ ಧ್ಯಾನಲೋಲುಪರಾಗಿದ್ದರು. ॥12-13॥ ಅಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿರುವ ಅವರನ್ನು ನೋಡಿ ವ್ಯಾಧನು - ಇವರು ಕಳ್ಳತನಕ್ಕೆ ವಿಘ್ನವನ್ನೊಡ್ಡುವರು ಎಂದು ತಿಳಿದನು. ಅನಂತರ ಅರ್ಧರಾತ್ರಿಯಾದಾಗ ಅವನು ದೇವರಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಅಪಾರ ದ್ರವ್ಯವನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ಹೊರಟನು. ॥14॥ ಆ ಮದೋನ್ಮತ್ತ ವ್ಯಾಧನು ಉತ್ತಂಕಮುನಿಯ ಎದೆಯನ್ನು ಒಂದು ಕಾಲಿನಿಂದ ಒತ್ತಿ ಹಿಡಿದು ಕೈಯಿಂದ ಕತ್ತನ್ನು ಹಿಡಿದು ಖಡ್ಗವನ್ನು ಎತ್ತಿ ಅವರನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಮುಂದಾದನು. ॥15॥ ಉತ್ತಂಕರು ತನ್ನನ್ನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತಿರುವ ವ್ಯಾಧನನ್ನು ನೋಡಿ ವ್ಯಾಧನಲ್ಲಿ ಇಂತೆಂದರು.

ಉತ್ತಂಕರು ಹೇಳಿದರು - ಅಯ್ಯಾ ಒಳ್ಳೆಯ ಮನುಷ್ಯನೇ! ನೀನು ವ್ಯರ್ಥವಾಗಿ ನನ್ನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಬಯಸುತ್ತಿರುವೆ. ನಾನಾದರೋ ಸರ್ವಧಾ ನಿರಪರಾಧಿಯಾಗಿದ್ದೇನೆ. ॥16॥ ವ್ಯಾಧನೇ! ನಾನು ನಿನ್ನ ಯಾವ ಅಪರಾಧ ಮಾಡಿರುವೆನು? ಹೇಳು. ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಜನರು ಅಪರಾಧಿಯನ್ನೇ ಪ್ರಯತ್ನ ಪೂರ್ವಕ ಹಿಂಸೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಅಯ್ಯಾ! ಸಜ್ಜನನೇ! ನಿರಪರಾಧಿಯನ್ನು ವ್ಯರ್ಥವಾಗಿ ಹಿಂಸಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ॥17॥ ಶಾಂತಚಿತ್ತ ಸಾಧು ಪುರುಷರು ತನ್ನ ವಿರೋಧಿಯಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಮೂರ್ಖ ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ ಸದ್ಗುಣಗಳ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ನೋಡಿ ಅವರನ್ನು ವಿರೋಧಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ॥18॥ ಪದೇ ಪದೇ ಬೇರೆಯವರ ಬೈಗುಳಗಳನ್ನು ಕೇಳಿಯೂ ಕ್ಷಮಾಶೀಲನಾಗಿರುವವನು ಉತ್ತಮನೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಅವನು ಭಗವಾನ್ ವಿಷ್ಣುವಿಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಿಯನೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ॥19-20॥

ಇತರರ ಹಿತಸಾಧನೆಯಲ್ಲೇ ತೊಡಗಿರುವ ಸಾಧುಗಳು ಯಾರಿಂದಲಾದರೂ ತನ್ನ ವಿನಾಶದ ಸಮಯ ಉಪಸ್ಥಿತವಾದರೂ ಅವನೆಂದಿಗೂ ವೈರವನ್ನು ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಗಂಧದ ಮರ ತನ್ನನ್ನು ಕಡಿಯುವ ಕೊಡಲಿಗೂ ಸುಗಂಧವನ್ನೇ ಕೊಡುತ್ತದೆ. ಅಯ್ಯಾ! ವಿಧಿಯು ಬಹಳ ಬಲಿಷ್ಠವಾಗಿದೆ. ಅದು ಜನರಿಗೆ ನಾನಾ ರೀತಿಯ ಕಷ್ಟ ಕೊಡುತ್ತದೆ. ಎಲ್ಲ ವಿಧದ ಸಂಗದಿಂದ ರಹಿತನಾದವನಿಗೂ ದುಷ್ಟ ಜನರು ಸತಾಯಿಸುತ್ತಾರೆ. ॥22॥

ಅಯ್ಯಾ! ದುರ್ಜನರು ಈ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಜೀವಿಗಳಿಗೆ ಅಪರಾಧವಿಲ್ಲದೇ ಪೀಡಿಸುತ್ತಾರೆ. ಬೆಸ್ತರು ಮೀನುಗಳನ್ನು, ನಿಂದಕರು ಸಜ್ಜನರನ್ನು, ಬೇಡನು ಜಿಂಕೆಗಳನ್ನು ಕಾರಣವಿಲ್ಲದೆ ಹಿಂಸಿಸುತ್ತಾರೆ. ॥23॥ ಅಯ್ಯಾ! ಮಾಯೆಯು ಬಹಳ ಪ್ರಬಲವಾಗಿದೆ. ಅದು ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತನ್ನು ಮೋಹದಲ್ಲಿ ಕೆಡುಹುತ್ತದೆ. ಹೆಂಡತಿ, ಮಕ್ಕಳು, ಮಿತ್ರರು ಮುಂತಾದವರ ಮೂಲಕ ಎಲ್ಲರನ್ನು ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯ ದುಃಖಗಳಿಂದ ಜೋಡಿಸಿಬಿಡುತ್ತದೆ. ॥24॥ ಪರಧನವನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿ ತನ್ನ ಹೆಂಡತಿ-ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಸಾಕುವ ಮನುಷ್ಯನು ವ್ಯರ್ಥನು, ಏಕೆಂದರೆ ಕೊನೆಗೆ ಅವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಬಿಟ್ಟು ಒಬ್ಬಂಟಿಗನಾಗಿ ಪರಲೋಕದ ದಾರಿ ಹಿಡಿಯುತ್ತಾನೆ. ॥25॥ ನನ್ನ ತಂದೆ, ನನ್ನ ತಾಯಿ, ನನ್ನ ಹೆಂಡತಿ, ನನ್ನ ಮಕ್ಕಳು, ಈ ಮನೆ-ಮಠ ಎಲ್ಲವೂ ನನ್ನದೇ; ಎಂದು ಇಡುವ ವ್ಯರ್ಥ ಮಮತೆಯೇ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೆ ಕಷ್ಟಕೊಡುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ. ॥26॥ ಮನುಷ್ಯನು ಗಳಿಸಿದ ಧನವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾ ಇರುವ ತನಕ ಜನರು ಅವನಿಗೆ ಸಹೋದರ-ಬಂಧುಗಳಾಗಿ ಇರುತ್ತಾರೆ. ಅವನು ಗಳಿಸಿದ ಹಣವನ್ನು ಎಲ್ಲ ಬಂಧು-ಬಾಂಧವರು ಸದಾ ಭೋಗಿಸುತ್ತಾ ಇರುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಮೂರ್ಖ ಮನುಷ್ಯನು ತಾನು ಮಾಡಿದ ಪಾಪದ ಫಲರೂಪಿ ದುಃಖಗಳನ್ನು ಒಬ್ಬನೇ ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ. ॥27॥ ಉತ್ತಂಕ ಮುನಿಗಳು ಈ ಪ್ರಕಾರ ಹೇಳುತ್ತಿರುವಾಗ ಅವರ ಮಾತುಗಳ ಕುರಿತು ವಿಚಾರ ಮಾಡಿ ಕಲಿಕ ವ್ಯಾಧನು ಭಯದಿಂದ ವ್ಯಾಕುಲನಾಗಿ, ಕೈಮುಗಿದು ಪದೇ-ಪದೇ ಹೇಳತೊಡಗಿದನು. ಸ್ವಾಮಿ! ನನ್ನ ಅಪರಾಧಗಳನ್ನು ಕ್ಷಮಿಸಿರಿ. ॥28॥ ಆ ಮಹಾತ್ಮರ ಸಂಗದ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಹಾಗೂ ಭಗವಂತನ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯ ದೊರೆತುದರಿಂದ ಆ ಬೇಡನ ಎಲ್ಲ ಪಾಪಗಳು ನಾಶವಾದುವು ಹಾಗೂ ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಭಾರಿ ಪಶ್ಚಾತ್ತಾಪ ಉಂಟಾಯಿತು. ॥29॥

ಅವನು ಹೇಳಿದನು - ವಿಪ್ರವರ್ಯರೇ! ನಾನು ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಭಾರೀ ಪಾಪಗಳನ್ನು ಮಾಡಿರುವೆನು. ಆದರೆ ಅವೆಲ್ಲವೂ ನಿಮ್ಮ ದರ್ಶನ ಮಾತ್ರದಿಂದ ನಾಶವಾಗಿ ಹೋದವು. ॥30॥

ಸ್ವಾಮಿ! ನನ್ನ ಬುದ್ಧಿಯು ಸದಾ ಪಾಪದಲ್ಲೇ ಮುಳುಗಿರುತ್ತಿತ್ತು. ನಾನು ನಿರಂತರ ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ಪಾಪಗಳನ್ನೇ ಆಚರಿಸಿದೆ. ಅವುಗಳಿಂದ ನನ್ನ ಉದ್ಧಾರ ಹೇಗೆ ಆಗುವುದು? ನಾನು ಯಾರಿಗೆ ಶರಣು ಹೋಗಲಿ? ॥31॥ ಹಿಂದಿನ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದ ಪಾಪಗಳಿಂದಾಗಿ ನನಗೆ ವ್ಯಾಧನಾಗಬೇಕಾಯಿತು. ಇಲ್ಲಿಯೂ ನಾನು ಪಾಪಗಳನ್ನು ಗಳಿಸಿದೆ. ಈ ಪಾಪಗಳನ್ನು ಮಾಡಿ ನನಗೆ ಯಾವ ಗತಿಯು ದೊರೆಯುವುದೋ? ॥32॥ ಮಹಾತ್ಮರಾದ ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿ ಉತ್ತಂಕರು ಕಲಿಕನ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಇಂತೆಂದರು - ॥33॥

ಉತ್ತಂಕ ಹೇಳಿದರು - ಬುದ್ಧಿವಂತನಾದ ವ್ಯಾಧನೇ! ನೀನು ಧನ್ಯನಾಗಿರುವೆ! ನಿನ್ನ ಬುದ್ಧಿ ನಿರ್ಮಲ ಮತ್ತು ಉಜ್ವಲವಾಗಿದೆ. ಏಕೆಂದರೆ ನೀನು ಸಂಸಾರ ದುಃಖನಾಶದ ಉಪಾಯವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಿರುವೆ. ॥34॥ ಚೈತ್ರಮಾಸದ ಶುಕ್ಲಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ನೀನು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ, ಆದರಪೂರ್ವಕ ರಾಮಾಯಣದ ನವಾಹ ಕಥೆಯನ್ನು ಕೇಳಬೇಕು. ಅದರ ಶ್ರವಣ ಮಾತ್ರದಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಸಮಸ್ತ ಪಾಪಗಳಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದುವನು. ॥35-36॥ ಆಗ ಕಲಿಕವ್ಯಾಧನ ಎಲ್ಲ ಪಾಪಗಳು ನಾಶವಾದುವು. ಅವನು ರಾಮಾಯಣದ ಕಥೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ತತ್ ಕ್ಷಣವೇ ಮೃತ್ಯುಮುಖವಾದನು. ॥37॥ ವ್ಯಾಧನು ಸತ್ತು ಬಿದ್ದುದನ್ನು ನೋಡಿ ದಯಾಳು ಉತ್ತಂಕ ಮುನಿಗಳು ವಿಸ್ಮಿತರಾದರು ಮತ್ತೆ ಅವರು ಭಗವಾನ್ ಕಮಲಾಪತಿಯನ್ನು ಸ್ತುತಿಸಿದರು. ॥38॥ ರಾಮಾಯಣದ ದಿವ್ಯಕಥೆ ಕೇಳಿ ಪಾಪರಹಿತನಾದ ವ್ಯಾಧನು ದಿವ್ಯ ವಿಮಾನವನ್ನಡರಿ ಉತ್ತಂಕಮುನಿಯಲ್ಲಿ ಇಂತೆಂದನು. ॥39॥ ವಿದ್ವಾಂಸರೇ! ತಮ್ಮ ಪ್ರಸಾದದಿಂದ ನಾನು ಮಹಾ ಪಾಪಗಳ ಸಂಕಟದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾದೆನು. ಆದ್ದರಿಂದ ನಾನು ನಿಮ್ಮ ಚರಣಗಳಲ್ಲಿ ವಂದಿಸಿಕೊಳ್ಳುವೆನು. ನಾನು ಮಾಡಿದ ಅಪರಾಧವನ್ನು ನೀವು ಕ್ಷಮಿಸಿಬಿಡಿ. ॥40॥

ಸೂತ ಪುರಾಣಿಕರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ - ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಕಲಿಕನು ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠ ಉತ್ತಂಕರ ಮೇಲೆ ಸುರಕುಸುಮಗಳ ಮಳೆ ಗರೆದನು. ಮೂರು ಬಾರಿ ಅವರಿಗೆ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಬಂದು ಅವರಿಗೆ ಪದೇ ಪದೇ ನಮಸ್ಕರಿಸಿದನು. ॥41॥ ಅನಂತರ ಅಪ್ಸರೆಯರಿಂದ ತುಂಬಿದ ಸಮಸ್ತ ಮನೋವಾಂಛಿತ ಭೋಗಗಳಿಂದ ಸಂಪನ್ನವಾದ ವಿಮಾನದಲ್ಲಿ ಆರೂಢನಾಗಿ ಅವನು ಶ್ರೀಹರಿಯ ಪರಮಧಾಮಕ್ಕೆ ತಲುಪಿದನು. ॥42॥

ಆದ್ದರಿಂದ ವಿಪ್ರರೇ! ನೀವೆಲ್ಲರೂ ರಾಮಾಯಣದ ಕಥೆ ಕೇಳಿರಿ. ಚೈತ್ರಮಾಸದ ಶುಕ್ಲಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಪ್ರಯತ್ನಪೂರ್ವಕ ರಾಮಾಯಣದ ಅಮೃತಮಯ ಕಥೆಯನ್ನು, ನವಾಹ ಪಾರಾಯಣೆಯನ್ನು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಕೇಳಬೇಕು. ॥43॥ ಇದಕ್ಕಾಗಿ ರಾಮಾಯಣವು ಎಲ್ಲ ಋತುಗಳಲ್ಲೂ ಹಿತಕರವಾಗಿದೆ. ಇದರಿಂದ ಭಗವಂತನ ಪೂಜೆ ಮಾಡುವ ಮನುಷ್ಯನು ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಬಯಸಿದ್ದೆಲ್ಲವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುವುದರಲ್ಲಿ ಯಾವ ಸಂಶಯವೂ ಇಲ್ಲ. ॥44॥ ಸನತ್ಕುಮಾರರೇ! ನೀವು ಕೇಳಿದ ರಾಮಾಯಣದ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ನಾನು ತಿಳಿಸಿದೆ. ಇನ್ನು ಏನನ್ನು ಕೇಳಲು ಬಯಸುವಿರಿ? ॥45-46॥

ಶ್ರೀಸ್ಕಂದ ಪುರಾಣದ ಉತ್ತರ ಖಂಡದಲ್ಲಿನ ನಾರದ ಸನತ್ಕುಮಾರ ಸಂವಾದದಲ್ಲಿ ಚೈತ್ರಮಾಸದಲ್ಲಿ ರಾಮಾಯಣ ಕೇಳುವ ಫಲದ ವರ್ಣನೆ ಎಂಬ ನಾಲ್ಕನೆಯ ಅಧ್ಯಾಯ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥4॥

ಐದನೆಯ ಅಧ್ಯಾಯ

ರಾಮಾಯಣದ ನವಾಹ ಶ್ರವಣದ ವಿಧಿ, ಮಹಿಮೆ ಹಾಗೂ ಫಲದ ವರ್ಣನೆ

ಸೂತಪುರಾಣಿಕರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ - ರಾಮಾಯಣದ ಈ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ಕೇಳಿ ಮುನೀಶ್ವರ ಸನತ್ಕುಮಾರರು ಬಹಳ ಪ್ರಸನ್ನರಾಗಿ, ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠ ನಾರದರಲ್ಲಿ ಪುನಃ ಕೇಳಿದರು. ॥1॥

ಸನತ್ಕುಮಾರರು ಕೇಳುತ್ತಾರೆ - ಮುನೀಶ್ವರರೇ! ತಾವು ರಾಮಾಯಣದ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿಸಿದರಿ. ಈಗ ನಾವು ಅದರ ಪಾರಾಯಣ ವಿಧಿಯನ್ನು ಕೇಳಲು ಇಚ್ಛಿಸುವೆವು. ॥2॥

ಮಹಾಭಾಗರಾದ ಮುನಿಯೇ! ತಾವು ತತ್ತ್ವಾರ್ಥ ಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಕುಶಲರಾಗಿದ್ದೀರಿ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅತ್ಯಂತ ಕೃಪಾಪೂರ್ವಕ ಈ ವಿಷಯವನ್ನು ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ತಿಳಿಸಿರಿ. ॥3॥

ನಾರದರು ಹೇಳಿದರು - ಮಹರ್ಷಿಗಳೇ! ನೀವು ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತರಾಗಿ ಸಮಸ್ತ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ವಿಖ್ಯಾತವಾದ ರಾಮಾಯಣದ ಶ್ರವಣದ ವಿಧಿಯನ್ನು ಕೇಳಿರಿ. ಅದು ಸ್ವರ್ಗ ಮತ್ತು ಮೋಕ್ಷಸಂಪತ್ತನ್ನು ವೃದ್ಧಿಗೊಳಿಸುವುದು. ॥4॥ ನಾನು ರಾಮಾಯಣ ಕಥೆಯ ಶ್ರವಣ ವಿಧಿಯನ್ನು ತಿಳಿಸುವೆನು, ನೀವು ಕೇಳಿರಿ. ರಾಮಾಯಣ ಕಥೆಯ ಅನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡುವ ಶ್ರೋತಾ ಮತ್ತು ವಕ್ತಾ ಭಕ್ತಿಭಾವದಿಂದ ಆ ವಿಧಿಯನ್ನು ಪಾಲಿಸಬೇಕು. ॥5॥ ಆ ವಿಧಿಯನ್ನು ಪಾಲಿಸುವುದರಿಂದ ಕೋಟಿ ಪಾಪಗಳು ನಾಶವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತವೆ. ಚೈತ್ರ, ಮಾಘ ಕಾರ್ತಿಕ ಮಾಸಗಳ ಶುಕ್ಲಪಕ್ಷದ ಪಂಚಮಿಗೆ ಕಥೆಯನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಬೇಕು. ॥6॥ ಮೊದಲಿಗೆ ಸ್ವಸ್ತಿವಾಚನ ಮಾಡಿ ಮತ್ತೆ ‘ನಾವು ಒಂಭತ್ತು ದಿನಗಳವರೆಗೆ ರಾಮಾಯಣದ ಅಮೃತಮಯ ಕಥೆಯನ್ನು ಕೇಳುವೆವು’ ಎಂದು ಸಂಕಲ್ಪಮಾಡಬೇಕು. ॥7॥

ಮತ್ತೆ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಬೇಕು - ಶ್ರೀರಾಮಾ! ಇಂದಿನಿಂದ ಪ್ರತಿದಿನ ನಾನು ನಿನ್ನ ಅಮೃತಮಯ ಕಥೆಯನ್ನು ಕೇಳುವೆನು. ಇದು ನಿನ್ನ ಕೃಪಾಪ್ರಸಾದದಿಂದಲೇ ಪೂರ್ಣವಾಗಲಿ. ॥8॥ ಪ್ರತಿದಿನ ಅಪಾಮಾರ್ಗ (ಉತ್ತರಣೆ) ಕಡ್ಡಿಯಿಂದ ಹಲ್ಲುಗಳನ್ನು ಉಜ್ಜಿ, ರಾಮಭಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ತತ್ಪರನಾಗಿ ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಸ್ನಾನಮಾಡಬೇಕು. ॥9॥

ತನ್ನ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಹತೋಟಿಯಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಬಂಧು-ಬಾಂಧವರೊಂದಿಗೆ ಕಥೆಯನ್ನು ಕೇಳಬೇಕು. ಮೊದಲು ತನ್ನ ಕುಲಾಚಾರಕ್ಕನುಸಾರವಾಗಿ ದಂತಧಾವನ ಪೂರ್ವಕ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ, ಬಿಳಿ ವಸ್ತ್ರವನ್ನುಟ್ಟು ಶುದ್ಧವಾಗಿ ಮನೆಗೆ ಬಂದು ಮೌನಭಾವದಿಂದ ಕೈ-ಕಾಲು ತೊಳೆದು, ಆಚಮನ ಮಾಡಿ, ನಾರಾಯಣನನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಬೇಕು. ॥10-11॥ ಮತ್ತೆ ಪ್ರತಿದಿನ ದೇವರ ಪೂಜೆಮಾಡಿ ಸಂಕಲ್ಪಪೂರ್ವಕ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ರಾಮಾಯಣ ಗ್ರಂಥವನ್ನು ಪೂಜಿಸಬೇಕು. ॥12॥ ವ್ರತಸ್ಥನಾದ ಪುರುಷನು ಆವಾಹನ, ಆಸನ, ಗಂಧ, ಪುಷ್ಪಾದಿ ಉಪಚಾರಗಳಿಂದ ‘ಓಂ ನಮೋ ನಾರಾಯಣಾಯ’ ಈ ಮಂತ್ರದಿಂದ ಭಕ್ತಿಪರಾಯಣನಾಗಿ ಪೂಜಿಸಬೇಕು. ॥13॥

ಸಮಸ್ತ ಪಾಪಗಳ ನಿವತ್ತಿಗಾಗಿ ತನ್ನ ಶಕ್ತಿಗನುಸಾರ ಒಮ್ಮೆ ಎರಡು ಬಾರಿ ಅಥವಾ ಮೂರು ಬಾರಿ ಪ್ರಯತ್ನಪೂರ್ವಕ ಹೋಮ ಮಾಡಬೇಕು. ॥14॥

ಹೀಗೆ ಮನಸ್ಸು, ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ನಿಗ್ರಹಿಸಿ, ರಾಮಾಯಣ ವಿಧಿಯ ಅನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡುವವನು ಭಗವಾನ್ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಧಾಮಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಅಲ್ಲಿಂದ ಮರಳಿ ಜಗತ್ತಿಗೆ ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ॥15॥ ರಾಮಾಯಣ ಸಂಬಂಧಿ ವ್ರತವನ್ನು ಧರಿಸುವ ಧರ್ಮಾತ್ಮ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪುರುಷನು ಚಾಂಡಾಲ ಹಾಗೂ ಪತಿತ ಮನುಷ್ಯರನ್ನು ಅನ್ನ ವಸ್ತ್ರಾದಿಗಳಿಂದಲೂ ಸತ್ಕರಿಸಬಾರದು. ॥16॥ ನಾಸ್ತಿಕನೂ, ಧರ್ಮ ಮೇರೆಯನ್ನು ಮೀರಿದವನೂ, ಪರರ ನಿಂದಕನೂ, ಚಾಡಿಕೋರನೂ ಆದವನನ್ನು ರಾಮಾಯಣ ವ್ರತಧಾರಿಯು ಮಾತಿನಿಂದಲೂ ಕೂಡ ಆದರಿಸಬಾರದು. ॥17॥ ಪರಪುರುಷನ ಸಮಾಗಮದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಜಾರ ಪುತ್ರನನ್ನು ‘ಕುಂಡ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಇಂತಹ ಕುಂಡನಲ್ಲಿ ಊಟ ಮಾಡುವವನೂ, ಹಾಡು ಹೇಳಿ ಜೀವನ ನಡೆಸುವವನೂ, ದೇವರಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸಿದ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಉಪಭೋಗಿಸುವವನ ಅನ್ನ ತಿನ್ನುವವನೂ, ವೈದ್ಯಾನ್ನವನ್ನು ತಿನ್ನುವವನೂ, ಜನರನ್ನು ಸುಮ್ಮನೆ ಹೊಗಳಿ ಕವಿತೆ ಬರೆಯುವವನೂ, ದೇವರನ್ನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು ವಿರೋಧಿಸುವವನೂ, ಪರಾನ್ನದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ಉಳ್ಳವನೂ, ಪರಸ್ತ್ರೀಯಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತನೂ ಆದ ಇಂತಹ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ರಾಮಾಯಣ ವ್ರತಿಯು ಮಾತಿನಿಂದಲೂ ಆದರಿಸಬಾರದು. ॥18-19॥

ಇಂತಹ ದೋಷಗಳಿಂದ ದೂರವಿದ್ದು, ಶುದ್ಧನಾಗಿ, ಜಿತೇಂದ್ರಿಯನಾಗಿ, ಎಲ್ಲರ ಹಿತದಲ್ಲಿ ತತ್ಪರನಾಗಿರುತ್ತಾ ರಾಮಾಯಣವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸುವವನು ಪರಮಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ॥20॥ ಗಂಗೆಗೆ ಸಮಾನವಾದ ತೀರ್ಥ, ತಾಯಿಯಂತಹ ಗುರು, ಭಗವಾನ್ ವಿಷ್ಣುವಿನಂತಹ ದೇವರು, ರಾಮಾಯಣಕ್ಕಿಂತ ಮಿಗಿಲಾದ ವಸ್ತು ಯಾವುದೂ ಇಲ್ಲ. ॥21॥ ವೇದಕ್ಕೆ ಸಮಾನ ಶಾಸ್ತ್ರ, ಶಾಂತಿಗೆ ಸಮಾನವಾದ ಸುಖ, ಶಾಂತಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾದ ಜ್ಯೋತಿ ಯಾವುದೂ ಇಲ್ಲ ಹಾಗೂ ರಾಮಾಯಣಕ್ಕಿಂತ ಉತ್ಕೃಷ್ಟವಾದ ಕಾವ್ಯ ಬೇರೆ ಯಾವುದೂ ಇಲ್ಲ. ॥22॥ ಕ್ಷಮೆಗೆ ಸಮವಾದ ಬಲ, ಕೀರ್ತಿಗೆ ಸಮವಾದ ಧನ, ಜ್ಞಾನಕ್ಕೆ ಸಮವಾದ ಲಾಭ ಯಾವುದೂ ಇಲ್ಲ ಹಾಗೂ ರಾಮಾಯಣಕ್ಕಿಂತ ಮಿಗಿಲಾದ ಉತ್ತಮವಾದ ಗ್ರಂಥ ಯಾವುದೂ ಇಲ್ಲ. ॥23॥

ರಾಮಾಯಣ ಕಥೆಯ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ವೇದಜ್ಞ ಕಥಾವಾಚಕನಿಗೆ ದಕ್ಷಿಣೆ ಸಹಿತ ಗೋವನ್ನು ದಾನ ಕೊಡಬೇಕು. ಅವರಿಗೆ ರಾಮಾಯಣ ಪುಸ್ತಕ ಹಾಗೂ ವಸ್ತ್ರಾಭೂಷಣಗಳನ್ನು ಕೊಡಬೇಕು. ॥24॥ ಕಥಾವಾಚಕನಿಗೆ ರಾಮಾಯಣದ ಪುಸ್ತಕವನ್ನು ಕೊಡುವವನು ಭಗವಾನ್ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಧಾಮಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗಿ ಅವನಿಗೆ ಎಂದೂ ಶೋಕಿಸಬೇಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ॥25॥ ಧರ್ಮಾತ್ಮರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠರಾದ ಸನತ್ಕುಮಾರರೇ! ರಾಮಾಯಣದ ನವಾಹ್ನಕಥೆಯನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿ, ಅದರ ಶ್ರವಣಮಾತ್ರದಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಎಲ್ಲ ಪಾಪಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ॥26॥ ಎರಡು ಬಾರಿ ಈ ಕಥೆಯನ್ನು ಶ್ರವಣಿಸಿದರೆ ಶ್ರೋತೃವಿಗೆ ಪುಂಡರೀಕಯಜ್ಞದ ಫಲ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ಜಿತೇಂದ್ರಿಯನಾಗಿ ವ್ರತಧಾರಣಪೂರ್ವಕ ರಾಮಾಯಣ ಕಥೆಯನ್ನು ಶ್ರವಣಿಸುವವನು ಎರಡು ಅಶ್ವಮೇಧ ಯಜ್ಞದ ಫಲವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಮುನಿಗಳೇ! ನಾಲ್ಕು ಬಾರಿ ಕಥೆ ಕೇಳಿದವನು ಎಂಟು ಅಶ್ವಮೇಧ ಪರಮ ಪುಣ್ಯಕ್ಕೆ ಭಾಗಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ. ॥27-29॥

ಐದು ಬಾರಿ ರಾಮಾಯಣ ಕಥೆಯನ್ನು ಶ್ರವಣಿಸುವ ಮಹಾತ್ಮನು ಅತ್ಯಗ್ನಿಷ್ಟೋಮಯಜ್ಞದ ಎರಡು ಪಟ್ಟು ಪುಣ್ಯ ಫಲಕ್ಕೆ ಭಾಗಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ. ॥30॥ ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತನಾಗಿ ಆರು ಬಾರಿ ರಾಮಾಯಣ ಕಥೆಯ ವ್ರತಾನುಷ್ಠಾನವನ್ನು ಪೂರ್ಣ ಗೊಳಿಸುವವನು ಅಗ್ನಿಷ್ಟೋಮ ಯಜ್ಞದ ಎಂಟುಪಟ್ಟು ಫಲಕ್ಕೆ ಭಾಗಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ. ॥31॥ ಮುನೀಶ್ವರರೇ! ಸ್ತ್ರೀ ಇರಲೀ, ಪುರುಷನಿರಲಿ, ಎಂಟು ಬಾರಿ ರಾಮಾಯಣ ಕಥೆಯನ್ನು ಕೇಳುವವನು ನರಮೇಧ ಯಜ್ಞದ ಐದು ಪಟ್ಟು ಫಲವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ॥32॥

ಸ್ತ್ರೀಯಾಗಲಿ, ಪುರುಷನಾಗಲಿ ಒಂಭತ್ತು ಬಾರಿ ಈ ವ್ರತವನ್ನು ಆಚರಿಸುವವನಿಗೆ ಮೂರು ಗೋಮೇಧ ಯಜ್ಞದ ಪುಣ್ಯಫಲ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುತ್ತದೆ. ॥33॥ ಶಾಂತಚಿತ್ತ ಮತ್ತು ಜಿತೇಂದ್ರಿಯನಾಗಿ ರಾಮಾಯಣ ಯಜ್ಞದ ಅನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡುವವನು ಪರಮಾನಂದಮಯ ಧಾಮಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋದ ಬಳಿಕ ಎಂದೂ ಶೋಕಿಸಬೇಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ॥34॥ ಪ್ರತಿದಿನ ರಾಮಾಯಣದ ಪಾರಾಯಣ ಅಥವಾ ಶ್ರವಣ ಮಾಡುವವರು, ಗಂಗಾಸ್ನಾನ ಮಾಡುವವರು, ಧರ್ಮ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುವವರು ಸಂಸಾರ ಸಾಗರದಿಂದ ಮುಕ್ತರೇ ಆಗಿದ್ದಾರೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವೇ ಇಲ್ಲ. ॥35॥ ಮಹಾತ್ಮರೇ! ಯತಿಗಳು, ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿಗಳು ಹಾಗೂ ಶ್ರೇಷ್ಠವೀರರೂ ಕೂಡ ರಾಮಾಯಣದ ನವಾಹ್ನ ಕಥೆಯನ್ನು ಕೇಳಬೇಕು. ॥36॥

ರಾಮಕಥೆಯನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ಭಕ್ತಿಪೂರ್ವಕ ಕೇಳಿದ ಮನುಷ್ಯನು ಮಹಾತೇಜದಿಂದ ಬೆಳಗುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಬ್ರಹ್ಮ ಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಅಲ್ಲಿ ಆನಂದವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವನು. ॥37॥

ವಿಪ್ರೇಂದ್ರಿಯರೇ! ನೀವು ರಾಮಾಯಣದ ಅಮೃತಮಯ ಕಥೆಯನ್ನು ಕೇಳಿರಿ. ಶ್ರೋತೃಗಳಿಗೆ ಇದು ಸರ್ವೋತ್ತಮ ಶ್ರವಣೀಯ ವಸ್ತುವೇ ಆಗಿದೆ. ಪವಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಪರಮೋತ್ತಮವಾಗಿದೆ. ॥38॥ ದುಃಸ್ವಪ್ನವನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವಂತಹ ಈ ಕಥೆಯು ಧನ್ಯವಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ಪ್ರಯತ್ನಪೂರ್ವಕ ಕೇಳಬೇಕು. ಶ್ರದ್ಧಾಯುಕ್ತನಾಗಿ ರಾಮಾಯಣದ ಒಂದು ಶ್ಲೋಕ ಅಥವಾ ಅರ್ಧ ಶ್ಲೋಕ ಹೇಳುವವನು ತತ್ ಕ್ಷಣ ಕೋಟಿ ಉಪಪಾತಕಗಳಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದುವನು. ಇದು ಗುಹ್ಯಾತಿಗುಹ್ಯವಸ್ತು ಆಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ಸತ್ಪುರುಷರೂ ಕೇಳಬೇಕು. ॥39-40॥

ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನ ಮಂದಿರದಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಯಾವುದೇ ಪುಣ್ಯಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಸತ್ಪುರುಷರ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ರಾಮಾಯಣ ಕಥೆಯನ್ನು ಪ್ರವಚನ ಮಾಡಬೇಕು. ಬ್ರಹ್ಮದ್ರೋಹಿಯಾದವನು, ಡಂಭಾಚಾರ ಉಳ್ಳವನು, ಜನರನ್ನು ವಂಚಿಸುವವನು. ಇವರಿಗೆ ಈ ಪರಮೋತ್ತಮ ಕಥೆಯನ್ನು ಹೇಳಬಾರದು. ॥41॥ ಕಾಮಾದಿ ದೋಷಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದವನು, ರಾಮನ ಭಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸು ಅನುರಕ್ತವಾಗಿರುವವನು, ಗುರು-ಹಿರಿಯರ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತತ್ಪರನು, ಇಂತಹವರ ಮುಂದೆ ಈ ಮೋಕ್ಷಸಾಧನವಾದ ಕಥೆಯನ್ನು ಹೇಳಬೇಕು. ॥42॥ ಶ್ರೀರಾಮನು ಸರ್ವದೇವಮಯನಾಗಿರುವನು. ಅವನು ಆರ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ದುಃಖವನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವವನೂ, ಶ್ರೇಷ್ಠಭಕ್ತರ ಮೇಲೆ ಸದಾ ಸ್ನೇಹವಿರಿಸುವವನೂ ಆಗಿರುವನು. ಆ ಭಗವಂತನು ಭಕ್ತಿಯಿಂದಲೇ ಸಂತುಷ್ಟನಾಗುವನು. ಇತರ ಯಾವುದೇ ಉಪಾಯಗಳಿಂದ ಅಲ್ಲ. ॥43॥ ಮನುಷ್ಯನು ವಿವಶನಾಗಿದ್ದರೂ ಅವನ ನಾಮವನ್ನು ಕೀರ್ತಿಸಿದರೆ ಅಥವಾ ಸ್ಮರಿಸಿದರೆ ಸಮಸ್ತ ಪಾತಕಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗಿ ಪರಮ ಪದಕ್ಕೆ ಭಾಗಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ. ॥44॥

ಮಹಾತ್ಮರೇ! ಭಗವಾನ್ ಮಧುಸೂದನನು ಸಂಸಾರರೂಪೀ ಭಯಂಕರ, ದುರ್ಗಮ ಕಾಡನ್ನು ಸುಟ್ಟು ಹಾಕಲು ದಾವಾಗ್ನಿಯಂತಿರುವನು. ತನ್ನನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುವವರ ಸಮಸ್ತ ಪಾಪಗಳನ್ನು ಬೇಗನೇ ನಾಶಮಾಡಿಬಿಡುತ್ತಾನೆ. ॥45॥
ಈ ಪವಿತ್ರ ಕಾವ್ಯದ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯ ವಿಷಯ ಅವನೇ ಆಗಿರುವನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಪರಮೋತ್ತಮ ಕಾವ್ಯವನ್ನು ಸದಾ ಕಾಲ ಶ್ರವಣಿಸಲು ಯೋಗ್ಯವಾಗಿದೆ. ಇದರ ಶ್ರವಣ-ಪಾರಾಯಣದಿಂದ ಸಮಸ್ತ ಪಾಪಗಳು ನಾಶವಾಗುತ್ತವೆ. ॥46॥ ಶ್ರೀರಾಮ-ರಸದಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿ-ಪ್ರೀತಿ ಇರುವವನು ಸಮಸ್ತ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ಅರ್ಥಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ನಿಪುಣನಾಗಿದ್ದು, ಕೃತಕೃತ್ಯನಾಗಿರುವನು. ॥47॥

ಬ್ರಾಹ್ಮಣರೇ! ಅವನು ಗಳಿಸಿದ ತಪಸ್ಸು ಪವಿತ್ರ, ಸತ್ಯ ಮತ್ತು ಸಫಲವಾಗಿದೆ. ಏಕೆಂದರೆ ರಾಮರಸದಲ್ಲಿ ಪ್ರೀತಿ ಉಂಟಾಗದೆ ರಾಮಾಯಣದ ಅರ್ಥಶ್ರವಣದಲ್ಲಿ ಪ್ರೇಮ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ॥48॥ ಈ ಭಯಂಕರ ಕಲಿಕಾಲದಲ್ಲಿ ರಾಮಾಯಣ ಹಾಗೂ ಶ್ರೀರಾಮನಾಮವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸುವವನೇ ಕೃತಕೃತ್ಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ॥49॥ ರಾಮಾಯಣದ ಈ ಅಮೃತಮಯ ಕಥೆಯನ್ನು ನವಾಹ ಶ್ರವಣಮಾಡಬೇಕು. ಹೀಗೆ ಮಾಡುವ ಮಹಾತ್ಮನು ಕೃತಜ್ಞನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅಂತಹವನಿಗೆ ಪ್ರತಿದಿನ ನನ್ನ ನಮಸ್ಕಾರಗಳು. ॥50॥

ಶ್ರೀರಾಮನ ನಾಮ, ಕೇವಲ ಶ್ರೀರಾಮನಾಮವೇ ನನ್ನ ಜೀವನವಾಗಿದ್ದು, ಕಲಿಯುಗದಲ್ಲಿ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ಉಪಾಯದಿಂದ ಜೀವಿಗಳಿಗೆ ಸದ್ಗತಿ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ತ್ರಿವಾರ ಸತ್ಯ. ॥51॥

ಸೂತಪುರಾಣಿಕರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ - ಮಹಾತ್ಮಾ ನಾರದರಿಂದ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಉಪದೇಶ ಪಡೆದು ಸನತ್ಕುಮಾರರಿಗೆ ತತ್ ಕ್ಷಣ ಪರಮಾನಂದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಯಿತು. ॥52॥

ವಿಪ್ರರೇ! ಆದ್ದರಿಂದ ನೀವೆಲ್ಲರೂ ರಾಮಾಯಣದ ಅಮೃತಮಯ ಕಥೆಯನ್ನು ಕೇಳಿರಿ. ರಾಮಾಯಣವನ್ನು ಒಂಭತ್ತು ದಿನಗಳಲ್ಲೇ ಕೇಳಬೇಕು. ಹೀಗೆ ಮಾಡುವವನು ಸಮಸ್ತ ಪಾಪಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ॥53॥

ದ್ವಿಜೋತ್ತಮರೇ! ಈ ಮಹಾಕಾವ್ಯವನ್ನು ಕೇಳಿ, ಓದುವವರ ಮೇಲೆ, ಪೂಜೆ ಮಾಡುವವರ ಮೇಲೆ ಲಕ್ಷ್ಮೀ ಸಹಿತ ಭಗವಾನ್ ವಿಷ್ಣು ಪ್ರಸನ್ನನಾಗುತ್ತಾನೆ. ॥54॥

ವಿಪ್ರೇಂದ್ರ! ಕಥೆ ಓದುವವರು ಪ್ರಸನ್ನಗೊಂಡರೆ ಬ್ರಹ್ಮ, ವಿಷ್ಣು, ಮಹೇಶ್ವರರು ಪ್ರಸನ್ನರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಯಾವ ವಿಚಾರವನ್ನೂ ಮಾಡಬಾರದು. ॥55॥ ರಾಮಾಯಣ ಓದುವವನಿಗೆ ತನ್ನ ವೈಭವಕ್ಕನುಸಾರವಾಗಿ ಗೋವು, ವಸ್ತ್ರ, ಸುವರ್ಣ ಹಾಗೂ ರಾಮಾಯಣದ ಪುಸ್ತಕ ಮೊದಲಾದ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಕೊಡಬೇಕು ॥56॥ ಆ ದಾನದ ಪುಣ್ಯಫಲವನ್ನು ಹೇಳುವೆನು, ತಾವು ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತರಾಗಿ ಕೇಳಿರಿ. ಆ ದಾನಿಗೆ ಗ್ರಹ-ಭೂತ-ಪ್ರೇತಾದಿಗಳು ಎಂದೂ ಬಾಧಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಶ್ರೀರಾಮ ಚರಿತ್ರೆಯ ಶ್ರವಣ ಮಾಡುವವರ ಎಲ್ಲ ಶ್ರೇಯಗಳು ವೃದ್ಧಿಯಾಗುವುವು. ॥57-58॥ ಅವನಿಗೆ ಅಗ್ನಿಯ ಬಾಧೆ, ಕಳ್ಳರ ಕಾಟ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನು ಈ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಗಳಿಸಿದ ಎಲ್ಲ ಪಾಪಗಳಿಂದ ತತ್ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ಮೃತನಾಗಿ ತನ್ನ ಏಳು ತಲೆಮಾರು ಸಹಿತ ಮೋಕ್ಷಕ್ಕೆ ಭಾಗಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ. ॥59॥ ಹಿಂದಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸನತ್ಕುಮಾರರು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಕೇಳಿದಾಗ, ನಾರದರು ಹೇಳಿದುದೆಲ್ಲವನ್ನು ನಾನು ನಿಮಗೆ ತಿಳಿಸಿರುವೆನು. ॥60॥

ರಾಮಾಯಣವು ಆದಿಕಾವ್ಯವಾಗಿದೆ. ಇದು ಸಮಸ್ತ ವೇದಾರ್ಥ ಸಮ್ಮತವಾಗಿದೆ. ಇದರಿಂದ ಎಲ್ಲ ಪಾಪಗಳ ನಿವಾರಣೆ ಆಗುತ್ತದೆ. ಈ ಪುಣ್ಯಮಯ ಕಾವ್ಯವು ಸಂಪೂರ್ಣ ದುಃಖಗಳ ವಿನಾಶ ಮಾಡಿ ಸಮಸ್ತ ಪುಣ್ಯಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಎಲ್ಲ ಯಜ್ಞಗಳ ಫಲವನ್ನು ಕೊಡುವುದಾಗಿದೆ. ॥61-62॥ ಇದರ ಒಂದು ಅಥವಾ ಅರ್ಧ ಶ್ಲೋಕವನ್ನಾದರೂ ಪಠಿಸುವ ವಿದ್ವಾಂಸನನ್ನು ಎಂದೂ ಪಾಪಗಳು ಬಂಧಿಸಲಾರವು.॥63॥

ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಸಮರ್ಪಿತವಾದ ಈ ಪುಣ್ಯ ಕಾವ್ಯವು ಸಮಸ್ತ ಕಾಮನೆಗಳನ್ನು ಕೊಡುವುದಾಗಿದೆ. ಭಕ್ತಿಪೂರ್ವಕ ಇದನ್ನು ಕೇಳುವ ತಿಳಿಯುವ ಜನರಿಗೆ ದೊರೆಯುವ ಪುಣ್ಯ ಫಲದ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಕೇಳಿರಿ. ॥64॥ ಅವರು ನೂರು ಜನ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಗಳಿಸಿದ ಪಾಪಗಳಿಂದ ತತ್ಕಾಲ ಮುಕ್ತರಾಗಿ, ತಮ್ಮ ಸಾವಿರಾರು ತಲೆಮಾರುಗಳೊಂದಿಗೆ ಪರಮಪದವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುವರು.॥65॥ ಪ್ರತಿದಿನ ಶ್ರೀರಾಮನ ಕೀರ್ತನೆ ಕೇಳುವವನಿಗೆ ತೀರ್ಥ ಸೇವನೆ, ಗೋದಾನ, ತಪಸ್ಸು, ಯಜ್ಞಗಳ ಅವಶ್ಯಕತೆ ಏನಿದೆ? ॥66॥ ಚೈತ್ರ, ಮಾಘ, ಕಾರ್ತಿಕಗಳಲ್ಲಿ ರಾಮಾಯಣದ ಅಮೃತಮಯ ಕಥೆಯನ್ನು ನವಾಹ ಪಾರಾಯಣವಾಗಿ ಕೇಳಬೇಕು. ॥67॥ ರಾಮಾಯಣವು ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ಪ್ರಸನ್ನತೆ ದೊರಕಿಸುತ್ತದೆ. ಶ್ರೀರಾಮಭಕ್ತಿಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವುದು ಸಮಸ್ತ ಪಾಪಗಳ ವಿನಾಶಕ ಹಾಗೂ ಎಲ್ಲ ಸಂಪತ್ತುಗಳನ್ನು ವೃದ್ಧಿಗೊಳಿಸುವುದು. ॥68॥ ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತನಾಗಿ ರಾಮಾಯಣವನ್ನು ಕೇಳುವವನು, ಓದುವವನು ಎಲ್ಲ ಪಾಪಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗಿ ಭಗವಾನ್ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ॥69॥

ಶ್ರೀಸ್ಕಂದ ಪುರಾಣದ ಉತ್ತರಖಂಡದಲ್ಲಿನ ಶ್ರೀನಾರದ ಸನತ್ಕುಮಾರ ಸಂವಾದದಲ್ಲಿ ರಾಮಾಯಣ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯದಲ್ಲಿ ಫಲದ ವರ್ಣನೆ ಎಂಬ ಐದನೆಯ ಅಧ್ಯಾಯ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥5॥

॥ ಶ್ರೀ ಸೀತಾರಾಮಚಂದ್ರಾಭ್ಯಾಂ ನಮಃ ॥

ಬಾಲಕಾಂಡ

ಮೊದಲನೆಯ ಸರ್ಗ

ನಾರದರು ವಾಲ್ಮೀಕಿ ಮುನಿಗಳಿಗೆ ರಾಮಚರಿತ್ರವನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ವಿವರಿಸಿದುದು

ತಪಸ್ವಿಗಳಾದ ವಾಲ್ಮೀಕಿ ಮಹರ್ಷಿಗಳು ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ನಿರತರಾದ ಮಾತುಬಲ್ಲವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠರಾದ ನಾರದ ಮುನಿವರ್ಯರನ್ನು ಅರ್ಘ್ಯ-ಪಾದ್ಯಾದಿಗಳಿಂದ ಪೂಜಿಸಿ, ಹೀಗೆ ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದರು. ॥1॥ ನಾರದ ಮುನಿಗಳೇ! ಈಗ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸಕಲ ಕಲ್ಯಾಣಗುಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿರುವ, ವೀರ್ಯವಂತನೂ, ಧರ್ಮಜ್ಞನೂ, ಕೃತಜ್ಞನೂ, ಸತ್ಯಭಾಷಿಯೂ, ದೃಢವ್ರತನಿಷ್ಠೆ ಉಳ್ಳವನೂ ಯಾರು ಇರುವನು? ॥2॥ ಸದಾಚಾರದಿಂದ ಯುಕ್ತನೂ, ಸಕಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಹಿತಸಾಧಕನೂ, ಸಕಲ ವಿದ್ಯಾಪಾರಂಗತನಾದ ವಿದ್ವಾಂಸನೂ, ಸರ್ವಕಾರ್ಯ ಸಮರ್ಥನೂ, ಏಕಮಾತ್ರ ಪ್ರಿಯದರ್ಶನ (ಮನೋಹರ) ಪುರುಷನು ಯಾರು ಇರುವನು? ॥3॥ ಮನಸ್ಸಿನ ಮೇಲೆ ಅಧಿಕಾರವಿರುವವನೂ, ಕೋಪವನ್ನು ಗೆದ್ದವನೂ, ಸಾಟಿಯಿಲ್ಲದ ಕಾಂತಿಯುಕ್ತನೂ, ಯಾರನ್ನೂ ನಿಂದಿಸದೆ ಇರುವವನೂ ಯಾರಿದ್ದಾರೆ? ಕುಪಿತನಾಗಿ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ನಿಂತರೆ ದೇವತೆಗಳೂ ಸಹ ಹೆದರುವಂತಹವನು ಯಾರು ಇರುವನು? ॥4॥

ಮಹರ್ಷಿಯೇ! ನಾನು ಇದನ್ನು ಕೇಳಲು ಬಯಸುತ್ತಿರುವೆನು. ಇದರ ಕುರಿತು ನನಗೆ ಬಹಳ ಉತ್ಸುಕತೆ ಇದೆ. ಇಂತಹ ಮಹಾಪುರುಷನ ಕುರಿತು ತಿಳಿಸಲು ತಾವು ಸಮರ್ಥರಾಗಿರುವಿರಿ. ದಯವಿಟ್ಟು ತಿಳಿಸಿರಿ. ॥5॥ ಮಹರ್ಷಿ ವಾಲ್ಮೀಕಿಗಳ ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ, ಮೂರು ಲೋಕಗಳ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಜ್ಞಾನವುಳ್ಳ ನಾರದರಿಗೆ ಬಹಳ ಸಂತೋಷವಾಯಿತು. ವಾಲ್ಮೀಕಿಗಳನ್ನು ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾ ನಾರದರು ಹೇಳತೊಡಗಿದರು - ಮಹರ್ಷಿಗಳೇ! ನೀವು ಅನೇಕ ಗುಣಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿರುವಿರಿ. ಸಕಲಗುಣ ಪರಿಪೂರ್ಣನಾದ ಓರ್ವ ನರಪುಂಗವನ ವಿಷಯವನ್ನು ಜ್ಞಾನದಿಂದ ತಿಳಿದು ಹೇಳುವೆನು ಕೇಳಿರಿ. ॥6-7॥

ವೈವಸ್ವತಮನುವಿನ ಜ್ಯೇಷ್ಠ ಪುತ್ರನಾದ ಇಕ್ವಾಕ್ಷುವಿನ ವಂಶದಲ್ಲಿ ಉತ್ಪನ್ನನಾದ ‘‘ರಾಮ ರಾಮ’’ ಎಂದು ಜನರು ಹೊಗಳುತ್ತಿರುವ ಪುರುಷನು ನೀನು ಕೇಳಿದ ಸಕಲ ಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಪರಿಪೂರ್ಣನಾಗಿರುವನು. ಅವನು ಮನಸ್ಸನ್ನು ವಶದಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟುಕೊಂಡು ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಯೂ, ಕಾಂತಿಯುಕ್ತನೂ, ಧೈರ್ಯವಂತನೂ ಮತ್ತು ಜಿತೇಂದ್ರಿಯನೂ ಆಗಿರುವನು. ॥8॥ ಅವನು ಮಹಾ ಬುದ್ಧಿವಂತನೂ, ನೀತಿಕೋವಿದನೂ, ಉತ್ತಮ ವಾಗ್ಮಿಯೂ, ಶೋಭಾಸಂಪನ್ನನೂ, ಶತ್ರು ಸಂಹಾರಕನೂ ಆಗಿರುವನು. ಇದು ಅವನ ಕಲ್ಯಾಣ ಗುಣಗಳು. ಅವನ ಶರೀರ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಕೇಳಿರಿ. ರಾಮನು ಎತ್ತರವಾದ ಹೆಗಲಿನಿಂದ ಕೂಡಿದವನೂ ಭುಜಗಳು ದುಂಡಾಗಿವೆ. ಶಂಖದಂತೆ ಕೊರಳು ಉಳ್ಳವನೂ, ಪುಷ್ಟವಾದ ಗದ್ದ ಉಳ್ಳವನಾಗಿರುವನು. ॥9॥ ಅವನಿಗೆ ವಿಶಾಲವಾದ ಉಬ್ಬಿದ ಎದೆ ಇರುವುದು, ಅವನು ಮಹಾಧನುಸ್ಸನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಶ್ರೀರಾಮನ ಹೆಗಲುಗಳ ಸಂಧಿಪ್ರದೇಶವು ತುಂಬಿಕೊಂಡು ಮೂಳೆಗಳು ಕಾಣದಂತಾಗಿದೆ. ಅವನು ಒಳಗಿನ ಅರಿಷಡ್ವರ್ಗಗಳನ್ನು ಹಾಗೂ ಹೊರಗಿನ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ದಮನ ಮಾಡಿರುವನು. ಅವನ ಬಾಹುಗಳೂ ಮಂಡಿಯವರೆಗೆ ನೀಳವಾಗಿರುವವು. ಅವನ ಮಸ್ತಕ ಸುಂದರವಾಗಿದ್ದು, ಲಲಾಟ ಭವ್ಯ ವಿಶಾಲವಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ನಡಿಗೆಯು ಗಜಗಮನದಂತೆ ಮನೋಹರವಾಗಿದೆ. ॥10॥ ರಾಮನ ಶರೀರವು ಹೆಚ್ಚು ಎತ್ತರವೂ ಅಲ್ಲದ, ಕುಳ್ಳವೂ ಅಲ್ಲದ ಮಧ್ಯಮವಾಗಿದೆ. ಅವನ ಶರೀರದ ಅಂಗಾಂಗಳು ಯುಕ್ತ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿವೆ. ವರ್ಣ ಶ್ಯಾಮಲವಾಗಿದೆ. ಮಹಾ ತೇಜಸ್ವಿಯಾಗಿರುನು. ಅವನ ವಕ್ಷಸ್ಥಳ ಮಾಂಸಲವಾಗಿ ಉಬ್ಬಿರುವುದು. ಪದ್ಮಪತ್ರದಂತೆ ಕಣ್ಣುಗಳು ವಿಶಾಲವಾಗಿವೆ. ಯಾವಾಗಲೂ ಅನುಪಮ ದೇಹಕಾಂತಿಯಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು ಸಕಲ ವಿಧವಾದ ಶುಭ ಸೂಚಕ ಚಿಹ್ನೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿರುವನು. ॥11॥ ಅವನು ಧರ್ಮಸ್ವರೂಪನೂ, ಧರ್ಮವನ್ನು ತಿಳಿದವನೂ, ಸತ್ಯ ಪ್ರತಿಜ್ಞನೂ ಪ್ರಜೆಗಳ ಹಿತದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವನೂ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನು ಯಶಸ್ವಿಯೂ, ಜ್ಞಾನಿಯೂ, ಪವಿತ್ರನೂ, ಜಿತೇಂದ್ರಿಯನೂ, ಮನಸ್ಸನ್ನು ಏಕಾಗ್ರವಾಗಿ ಉಳ್ಳವನೂ ಆಗಿರುವನು. ॥12॥ ಪ್ರಜಾಪತಿಯಂತೆ ಪಾಲಕನೂ, ಪೌರುಷ ಶ್ರೀಸಂಪನ್ನನೂ, ವೈರಿಗಳ ವಿಧ್ವಂಸಕನೂ, ಸಕಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಮತ್ತು ಧರ್ಮದ ರಕ್ಷಕನೂ ಆಗಿರುವನು. ॥13॥ ಶ್ರೀರಾಮನು ಸ್ವಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಸ್ವಜನರನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವವನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ವೇದ-ವೇದಾಂಗಗಳ ತತ್ವವನ್ನು ಬಲ್ಲವನು ಹಾಗೂ ಧನುರ್ವೇದದಲ್ಲಿಯೂ ಪ್ರವೀಣನಾಗಿರುವನು. ॥14॥ ಸರ್ವಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ತತ್ವಗಳನ್ನು ತಿಳಿದಿರುವನು, ಅವನಿಗೆ ವಿಸ್ಮರಣೆಯೆಂಬುದೇ ಇಲ್ಲ. ಪ್ರತಿಭಾ ಸಂಪನ್ನನಾಗಿರುವನು, ಉತ್ತಮ ಉಚ್ಚ ವಿಚಾರವಿದ್ದು ಉದಾರ ಹೃದಯಿಯಾದ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಮಾತುಕತೆಯಲ್ಲಿ ಕುಶಲನು ಮತ್ತು ಸಮಸ್ತ ಲೋಕಗಳಿಗೂ ಪ್ರಿಯನಾಗಿರುವನು. ॥15॥

ನದಿಗಳು ಸಮುದ್ರವನ್ನೇ ಸೇರುವಂತೆ ಸಾಧು-ಸತ್ಪುರುಷರು ಸದಾಕಾಲ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನೇ ಸೇರುವರು. ಅವನು ಆದರ್ಶ ವ್ಯಕ್ತಿಯಾದ ಆರ್ಯನಾಗಿದ್ದು, ಎಲ್ಲರಲ್ಲಿ ಸಮಾನಭಾವ ಉಳ್ಳವನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನ ದರ್ಶನವು ಎಲ್ಲರಿಗೆ ಪ್ರಿಯವಾಗಿದೆ. ॥16॥ ಸಮಸ್ತ ಗುಣ ಪೂರ್ಣವಾದ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ತನ್ನ ತಾಯಿ ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಆನಂದವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವವನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಗಂಭೀರತೆಯಲ್ಲಿ ಸಮುದ್ರದಂತೆ ಇದ್ದು, ಧೈರ್ಯದಲ್ಲಿ ಹಿಮಾಲಯದಂತೆ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ॥17॥ ಅವನು ಭಗವಾನ್ ವಿಷ್ಣುವಿನಂತೆ ಪರಾಕ್ರಮಶಾಲಿಯಾಗಿರುವನು. ಅವನ ದರ್ಶನ ಚಂದ್ರನಂತೆ ಮನೋಹರವಾಗಿದೆ. ಅವನ ಕ್ರೋಧವು ಕಾಲಾಗ್ನಿಯಂತೆ ಇದೆ, ಪೃಥ್ವಿಯಂತೆ ಕ್ಷಮಾಶೀಲನಾಗಿರುವನು. ತ್ಯಾಗದಲ್ಲಿ ಕುಬೇರನಂತೆ ಮತ್ತು ಸತ್ಯಸಂಧತೆಯಲ್ಲಿ ಇನ್ನೊಬ್ಬ ಧರ್ಮ ದೇವತೆಯೋ ಎಂಬಂತೆ ಇರುವನು. ॥18॥

ಸಕಲ ಕಲ್ಯಾಣಗುಣ ಪರಿಪೂರ್ಣನಾದ, ಪ್ರಜೆಗಳ ಪ್ರೀತಿಗೆ ಪಾತ್ರನಾದ, ಸತ್ಯ ಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ಪ್ರಜೆಗಳ ಹಿತಚಿಂತನೆಯಲ್ಲಿಯೇ ಆಸಕ್ತನಾದ ಜೇಷ್ಠಪುತ್ರನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ-ಪ್ರಜೆಗಳಿಗೆ ಸಂತೋಷವನ್ನುಂಟುಮಾಡುವ ಅಭಿಲಾಷೆಯಿಂದ ದಶರಥ ಮಹಾರಾಜನು ಯುವರಾಜ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕ ಮಾಡಲು ಇಚ್ಛಿಸಿದನು. ॥19-20॥ ಅನಂತರ ರಾಮನ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕದ ಸಿದ್ಧತೆಗಳನ್ನು ನೋಡಿ, ರಾಣಿ ಕೈಕೇಯಿಯು ಮೊದಲೇ ಪಡೆದುಕೊಂಡಿದ್ದ ಎರಡು ವರಗಳನ್ನು ದಶರಥ ರಾಜನಲ್ಲಿ- ‘ರಾಮನಿಗೆ ವನವಾಸ ಮತ್ತು ಭರತನಿಗೆ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕವಾಗಲಿ’ ಎಂದು ಬೇಡಿಕೊಂಡಳು. ॥21-22॥

ರಾಜಾ ದಶರಥನು ಸತ್ಯ ವಚನದ ಕಾರಣ, ಧರ್ಮ-ಬಂಧನದಲ್ಲಿ ಬಂಧಿತನಾಗಿ ಪ್ರಿಯಪುತ್ರನಾದ ರಾಮನನ್ನು ಕಾಡಿಗೆ ಕಳುಹಿಸಿದನು. ॥23॥ ಕೈಕೇಯಿಗೆ ಪ್ರಿಯನ್ನುಂಟುಮಾಡುವ ಸಲುವಾಗಿ, ತಂದೆಯ ಆಜ್ಞಾಪರಿಪಾಲನೆಗಾಗಿ, ಕೃತಪ್ರತಿಜ್ಞನಾದ, ಸಮರ್ಥನಾದ ರಾಮಚಂದ್ರನು ಕಾಡಿಗೆ ತೆರಳಿದನು. ॥24॥

ರಾಮನಿಗೆ ಅತಿಪ್ರಿಯನೂ, ವಿನಯ ಸಂಪನ್ನನೂ, ಸುಮಿತ್ರಾದೇವಿಗೆ ಆನಂದದಾಯಕನೂ ಆದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ರಾಮನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಸೋದರಭಾವವನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುತ್ತಾ, ಪಿತೃವಾಕ್ಯ ಪರಿಪಾಲನೆಗಾಗಿ ಅರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಹೊರಟ ರಾಮನನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ ನಡೆದನು. ॥25॥

ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಪ್ರಾಣಸಮಾನಳಾದ ಹಾಗೂ ಹಿತಕರಳಾದ, ಜನಕ ಕುಲೋತ್ಪನ್ನಳಾದ, ದೇವಮಾಯೆಯಂತೆ ಅವತರಿಸಿದ, ಲಾವಣ್ಯ ಸಂಪತ್ತುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದ, ಸರ್ವಶುಭಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಯುಕ್ತಳಾಗಿದ್ದ, ಸ್ತ್ರೀಯರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠಳಾದ, ದಶರಥನ ಸೊಸೆಯಾದ ಸೀತೆಯು ಚಂದ್ರನನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ ಹೋಗುವ ರೋಹಿಣಿಯಂತೆ ರಾಮಚಂದ್ರನ ಹಿಂದೆ ಕಾಡಿಗೆ ಹೋದಳು. ಸೀತಾ ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಸಹಿತ ಕಾಡಿಗೆ ಹೊರಟ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ ಹೋಗುವಂತೆ ದಶರಥನು ತನ್ನ ಸಾರಥಿಯನ್ನು ಕಳಿಸಿದನು. ಪಟ್ಟಣಿಗರು ತಮಸಾ ನದಿಯವರಗೆ ರಾಮನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದರು ಹಾಗೂ ಸ್ವಲ್ಪ ದೂರದವರೆಗೆ ದಶರಥನೂ ಅನುಸರಿಸಿ ಹೋದನು. ॥26-28॥

ಗಂಗಾತೀರದಲ್ಲಿ ಶಂಗವೇರಪುರಕ್ಕೆ ಹೋದ ಬಳಿಕ ಶ್ರೀರಾಮನು ಸೂತನನ್ನು ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಕಳಿಸಿದನು. ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ರಾಮನು ತನಗೆ ಪ್ರಿಯನಾದ ನಿಷಾದರಾಜ ಗುಹನೊಡನೆ ಸೇರಿದನು. ॥29॥ ನಿಷಾದರಾಜನಾದ ಗುಹನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿದ ದೋಣಿಯ ಮೂಲಕ ಸೀತಾ-ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಸಹಿತ ಶ್ರೀರಾಮನು ಗಂಗಾನದಿಯನ್ನು ದಾಟಿ, ಅನಂತರ ಗುಹನನ್ನು ಬೀಳ್ಕೊಟ್ಟು ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಮುಂದೆ ಮುಂದೆ ನಡೆದನು. ಮೂವರೂ ಜಲಸಮೃದ್ಧವಾದ ಅನೇಕ ನದಿಗಳನ್ನು ದಾಟಿ ಭರದ್ವಾಜರ ಆಶ್ರಮವನ್ನು ಸೇರಿದರು. ಭರದ್ವಾಜರ ನಿರ್ದೇಶನದಂತೆ ಚಿತ್ರಕೂಟ ಪರ್ವತಕ್ಕೆ ಹೋದರು. ಅಲ್ಲಿ ಅವರು ದೇವತೆಗಳಂತೆ ಗಂಧರ್ವರಂತೆ ವನದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಲೀಲೆಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾ ಒಂದು ರಮಣೀಯ ಪರ್ಣಕುಟಿಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿಕೊಂಡು ಆನಂದದಿಂದ ಇದ್ದರು. ॥30-31॥

ರಾಮನು ಚಿತ್ರಕೂಟಕ್ಕೆ ಹೋದ ಬಳಿಕ ಪ್ರೀತಿಯ ಪುತ್ರನ ಅಗಲಿಕೆಯ ಶೋಕದಿಂದ ಪೀಡಿತನಾದ ದಶರಥರಾಜನು ರಾಮನನ್ನು ಪದೇ ಪದೇ ನೆನೆಯುತ್ತಾ, ವಿಲಪಿಸುತ್ತಾ ಸ್ವರ್ಗವನ್ನೈದಿದನು. ॥32॥ ದಶರಥನು ಸ್ವರ್ಗವಾಸಿಯಾದ ಬಳಿಕ ವಸಿಷ್ಠಾದಿ ಪ್ರಮುಖರು ಭರತನನ್ನು ರಾಜ್ಯವಾಳಲು ನಿಯೋಜಿಸಿದರು. ಆದರೆ ಮಹಾ ಬಲಶಾಲಿಯಾದ ವೀರ ಭರತನು ರಾಜ್ಯವಾಳಲು ಬಯಸದೆ ಪೂಜ್ಯ ರಾಮನನ್ನು ಪ್ರಸನ್ನನನ್ನಾಗಿಸಲು ಅವನಿಗೇ ರಾಜ್ಯವನ್ನೊಪ್ಪಿಸಲು ಅರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಹೊರಟನು. ॥33-34॥

ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋದ ಬಳಿಕ ಸದ್ಭಾವನಾಯುಕ್ತ ಭರತನು ಅಣ್ಣನಾದ ಸತ್ಯಪರಾಕ್ರಮಿ ಮಹಾತ್ಮಾ ಶ್ರೀರಾಮನಲ್ಲಿ ಬದ್ಧಾಂಜಲಿಯಾಗಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು - ಅಣ್ಣಾ! ಧರ್ಮಜ್ಞನಾದ ನೀನೇ ರಾಜನಾಗಬೇಕು. ॥35॥ ಆದರೆ ಮಹಾನ್ ಯಶಸ್ವೀ, ಪರಮ ಉದಾರಿ, ಪ್ರಸನ್ನವದನ ಮಹಾಬಲಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ತಂದೆಯ ಆದೇಶವನ್ನು ಪಾಲಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಬಯಸದೆ, ಆ ಭರತಾಗ್ರಜನು ತನ್ನ ಪಾದುಕೆಗಳನ್ನು ಅವನಿಗೆ ಇತ್ತು, ಈ ಪಾದುಕೆಗಳನ್ನು ನನ್ನ ಪ್ರತಿನಿಧಿ ಎಂದು ಭಾವಿಸಿ ನೀನು ರಾಜ್ಯಭಾರ ಮಾಡು ಎಂದು ಹೇಳಿ, ದುಃಖಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಭರತನನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಸಂತೈಸಿ ಕಳಿಸಿಕೊಟ್ಟನು. ॥36-37॥

ಭರತನ ಇಚ್ಛೆಯು ಪೂರ್ಣವಾಲಿಲ್ಲ, ಆದರೂ ಅವನು ರಾಮನ ಚರಣಗಳನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸಿ, ಅವನ ಅಪ್ಪಣೆಯಂತೆ ರಾಮನ ಆಗಮನವನ್ನು ಪ್ರತೀಕ್ಷೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ನಂದಿಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಇದ್ದು ರಾಜ್ಯವಾಳಲು ತೊಡಗಿದನು. ॥38॥ ಭರತನು ಮರಳಿ ಹೋದ ಬಳಿಕ ಸತ್ಯಪ್ರತಿಜ್ಞ, ಜಿತೇಂದ್ರಿಯ ಶ್ರೀಮಾನ್ ರಾಮನು ಅಲ್ಲಿಗೆ ನಾಗರಿಕರು ಪುನಃ ಪುನಃ ಬಂದು ಹೋಗುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಏಕಾಗ್ರಭಾವದಿಂದ ದಂಡಕಾರಣ್ಯವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ॥39-40॥

ರಾಜೀವಲೋಚನನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನು ಮಹಾರಣ್ಯವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ವಿರಾಧನೆಂಬ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿ, ಶರಭಂಗ, ಸುತೀಕ್ಷ್ಣರೆಂಬ ಮಹರ್ಷಿಗಳನ್ನು ಕಂಡು, ಅಗಸ್ತ್ಯರನ್ನು ಮತ್ತು ಅವರ ತಮ್ಮನನ್ನು ದರ್ಶಿಸಿದನು. ॥41॥ ಮತ್ತೆ ಅಗಸ್ತ್ಯರ ಮಾತಿನಂತೆ ಐಂದ್ರಧನುಸ್ಸನ್ನು, ಖಡ್ಗವನ್ನು, ಅಕ್ಷಯಬಾಣಗಳುಳ್ಳ ಎರಡು ತೂಣೀರಗಳನ್ನು ಪರಮಪ್ರೀತನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿನು. ॥42॥ ಒಂದು ದಿನ ವನಚರರೊಡನೆ ವಾಸಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಅನೇಕ ಋಷಿಗಳು ಶ್ರೀರಾಮನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು-ತಮ್ಮನ್ನು ಪೀಡಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಅಸುರ ಹಾಗೂ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ವಧಿಸಬೇಕೆಂದು ನಿವೇದಿಸಿಕೊಂಡರು. ॥43॥ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ನಿಬಿಡವಾದ ಆ ವನದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ದಂಡಕಾರಣ್ಯ ವಾಸಿಗಳಾದ, ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ತೇಜಸ್ವಿಗಳಾದ ಆ ಮಹರ್ಷಿಗಳು ಹೇಳಿದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಅವರ ಸಮ್ಮುಖದಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸಂಹಾರ ಮಾಡುವುದಾಗಿ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿದನು. ॥44-45॥

ಅಲ್ಲಿರುವಾಗ ಶ್ರೀರಾಮನು-ಜನಸ್ಥಾನ ನಿವಾಸೀ ಕಾಮರೂಪಿಯಾದ ಶೂರ್ಪನಖಾ ಎಂಬ ರಾಕ್ಷಸಿಯನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಂದ ಆಕೆಯ ಮೂಗನ್ನು ಕತ್ತರಿಸುವಂತೆ ಮಾಡಿ ವಿರೂಪಗೊಳಿಸಿನು. ॥46॥ ಆಗ ಶೂರ್ಪಣಖಿಯ ಮಾತಿನಂತೆ ಖರ, ದೂಷಣ, ತ್ರಿಶಿರ ಎಂಬುವರನ್ನು ಹಾಗೂ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ರಾಮನು ವಧಿಸಿದನು. ॥47॥ ಆ ವನದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಾ ಶ್ರೀರಾಮನು ಜನಸ್ಥಾನ ನಿವಾಸಿಗಳಾದ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ವಧಿಸಿದನು.॥48॥ ತನ್ನ ಜ್ಞಾತಿಯಾದ ಖರಾದಿಗಳ ವಧೆಯನ್ನು ಶ್ರೀರಾಮನಿಂದ ಆಯಿತು ಎಂದು ತಿಳಿದ ರಾಕ್ಷಸನಾದ ರಾವಣನು ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಉರಿದೆದ್ದನು. ರಾಮನ ಪ್ರತೀಕಾರ ಮಾಡಲು ಅವನು ಮಾರೀಚನೆಂಬ ರಾಕ್ಷಸನ ಸಹಾಯವನ್ನು ಕೋರಿದನು. ॥49॥

ಮಾರೀಚನು ‘ರಾವಣಾ! ಆ ಬಲಿಷ್ಠ ರಾಮನೊಂದಿಗೆ ನಿನ್ನ ವಿರೋಧ ಸರಿಯಲ್ಲ’ ಎಂದು ಅನೇಕ ಬಾರಿ ತಿಳಿಸಿದರೂ ಕಾಲದ ಪ್ರೇರಣೆಯಿಂದ ರಾವಣನು ಮಾರೀಚನ ಮಾತನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸಿ, ಅವನೊಂದಿಗೆ ರಾಮನ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಹೋದನು.॥50-51॥ ರಾವಣನು ಮಾಯಾವೀ ಮಾರೀಚನಿಂದ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಆಶ್ರಮದಿಂದ ದೂರಹೋಗುವಂತೆ ಮಾಡಿ, ಸ್ವತಃ ರಾಮನ ಪತ್ನಿಯಾದ ಸೀತೆಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿಕೊಂಡು ಹೋಗುವಾಗ (ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಅಡ್ಡಗಟ್ಟಿದ) ಜಟಾಯು ಎಂಬ ಗೃಧ್ರನನ್ನು ವಧಿಸಿದನು. ॥52॥

ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಾಣದೆ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಆಕೆಯನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಾ ಬರುವಾಗ ಮರಣಾಸನ್ನ ಜಟಾಯುವನ್ನು ನೋಡಿದರು. ಸೀತಾಪಹರಣದ ಸುದ್ದಿಯನ್ನು ಅವನು ತಿಳಿಸಿ ಪ್ರಾಣಬಿಟ್ಟನು. ರಾಮಚಂದ್ರನು ಶೋಕದಿಂದ ಪೀಡಿತನಾಗಿ ವಿಲಾಪಿಸತೊಡಗಿದನು. ಆಗ ಅವನ ಎಲ್ಲ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ವ್ಯಾಕುಲಗೊಂಡಿದ್ದವು.॥ 53 ॥ ಮತ್ತೆ ಅದೇ ಶೋಕದಲ್ಲಿರುವ ರಾಮನು ಜಟಾಯುವಿನ ಅಗ್ನಿಸಂಸ್ಕಾರ ಮಾಡಿದನು. ವನದಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಾ ವಿಕೃತ ಶರೀರವುಳ್ಳ ಭಯಂಕರವಾಗಿ ಕಾಣುವ ಕಬಂಧನೆಂಬ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ನೋಡಿದನು. ಮಹಾಬಾಹು ರಾಮನು ಅವನನ್ನು ಕೊಂದು, ಸುಟ್ಟು ಹಾಕಲು, ಅವನು ಉದ್ಧಾರವಾಗಿ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದನು. ॥ 54-55 ॥ ಹೋಗುವಾಗ ಅವನು ರಾಮನಲ್ಲಿ ಧರ್ಮಚಾರಿಣೀ ಶಬರಿಯ ಠಾವನ್ನು ತಿಳಿಸಿ, ರಾಮಾ! ನೀನು ಧರ್ಮ ಪರಾಯಣಾ ಸಂನ್ಯಾಸೀ ಶಬರಿಯ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಹೋಗು ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ॥56॥ ಶತ್ರುಹಂತಾ ಮಹಾ ತೇಜಸ್ವೀ ದಶರಥಕುಮಾರ ರಾಮನು ಶಬರಿಯ ಬಳಿಗೆ ಹೋದನು. ಆಕೆಯು ಅವನನ್ನು ಭಕ್ತಿಭಾವದಿಂದ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಪೂಜಿಸಿದಳು. ॥57॥ ಮತ್ತೆ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರಿಗೆ ಪಂಪಾಸರೋವರದ ತೀರದಲ್ಲಿ ವಾನರ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಹನುಮಂತನ ಸಮಾಗಮವಾಯಿತು. ಹನುಮಂತನ ಮಾತಿನಂತೆ ಸುಗ್ರೀವನೊಂದಿಗೆ ಭೇಟಿಯಾದರು. ॥58॥

ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಯಾದ ಶ್ರೀರಾಮನು ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಮೊದಲಿನಿಂದ ನಡೆದ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ತಿಳಿಯಪಡಿಸಿ, ಸೀತೆಯ ಅಪಹರಣದ ವಿಷಯವನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ವಿವರಿಸಿ ಹೇಳಿದನು. ॥59॥ ವಾನರ ಸುಗ್ರೀವನು ರಾಮನ ಎಲ್ಲ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ, ಅವನೊಂದಿಗೆ ಪ್ರೇಮಪೂರ್ವಕ ಅಗ್ನಿ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿ ಸಖ್ಯ ಮಾಡಿಕೊಂಡನು. ॥60॥ ಅನಂತರ ವಾನರರಾಜ ಸುಗ್ರೀವನು ಸ್ನೇಹವಶನಾಗಿ ಅಣ್ಣನಾದ ವಾಲಿಯೊಂದಿಗೆ ತನಗೆ ಉಂಟಾದ ವೈರದ ಎಲ್ಲ ಮಾತುಗಳನ್ನು ದುಃಖಿತನಾಗಿ ರಾಮನಲ್ಲಿ ತಿಳಿಸಿದನು. ॥ 61 ॥ ಒಡನೆಯೇ ರಾಮನು ವಾಲಿಯನ್ನು ವಧಿಸುವುದಾಗಿ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿದನು. ಆಗ ಸುಗ್ರೀವನು ವಾಲಿಯ ಬಲವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿದನು; ಏಕೆಂದರೆ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ರಾಮನ ಬಲದ ಕುರಿತು ಸಂಶಯವಿತ್ತು. ॥62-63॥ ರಾಮನಿಗೆ ಅರಿವು ಮೂಡಿಸಲು ಅವನು ದುಂದುಭಿ ದೈತ್ಯನ ಮಹಾ ಪರ್ವತದಂತೆ ಇರುವ ವಿಶಾಲ ಶರೀರವನ್ನು ತೋರಿಸಿದನು. ॥64॥ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಯಾದ ಮಹಾಬಾಹು ಶ್ರೀರಾಮನು ಸ್ವಲ್ಪ ಮುಗುಳ್ನಕ್ಕು ಆ ಅಸ್ಥಿಸಮೂಹವನ್ನು ನೋಡಿ ಕಾಲಿನ ಹೆಬ್ಬಿಟ್ಟಿನಿಂದ ಅದನ್ನು ಹತ್ತು ಯೋಜನ ದೂರಕ್ಕೆ ಹಾರಿಸಿಬಿಟ್ಟನು. ॥65॥ ಸುಗ್ರೀವನ ಮನೋಗತವಾಗಿದ್ದ ಸಂಶಯವನ್ನು ದೂರಗೊಳಿಸಲು ಶ್ರೀರಾಮನು ಬಿಟ್ಟ ಒಂದೇ ಮಹಾ ಬಾಣವು, ಏಳು ಸಾಲವೃಕ್ಷಗಳನ್ನು ಪರ್ವತಗಳನ್ನು ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಭೇದಿಸಿಕೊಂಡು ರಸಾತಲವನ್ನು ಸೇರಿತು.॥66॥ ಅನಂತರ ರಾಮನ ಈ ಕಾರ್ಯದಿಂದ, ಮಹಾಕಪಿ ಸುಗ್ರೀವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸಂತಸಗೊಂಡು, ರಾಮನ ಮೇಲೆ ವಿಶ್ವಾಸ ಉಂಟಾಗಿ ಮತ್ತೆ ಅವನೊಂದಿಗೆ ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಯ ಗುಹೆಗೆ ಹೋದರು. ॥67॥

ಸುವರ್ಣದಂತೆ ಪಿಂಗಲವರ್ಣದಿಂದಿದ್ದ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠ ಸುಗ್ರೀವನು ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಯ ಮಹಾದ್ವಾರದಲ್ಲಿ ನಿಂತು ಸಿಂಹನಾದ ಮಾಡಿದನು. ಆ ಗರ್ಜನೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ವಾನರರಾಜ ವಾಲಿಯು ತನ್ನ ಪತ್ನೀ ತಾರೆಯನ್ನು ಸಂತೈಸಿ, ತತ್ಕ್ಷಣ ಅರಮನೆಯಿಂದ ಹೊರಟು ಬಂದು ಸುಗ್ರೀವನೊಂದಿಗೆ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ತೊಡಗಿದನು. ಆಗ ರಾಮನು ಒಂದೇ ಬಾಣದಿಂದ ವಾಲಿಯನ್ನು ಕೊಂದನು. ॥68-69॥ ಸುಗ್ರೀವನು ಹೇಳಿದಂತೆ ಆ ಸಂಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ವಾಲಿಯನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿ, ರಾಮನು ಅವನ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕ ಮಾಡಿದನು. ॥70॥ ಆಗ ಆ ವಾನರ ರಾಜನು ರಾಮನಿಗೆ ಪ್ರತ್ಯುಪಕಾರ ಮಾಡಲು ಎಲ್ಲ ವಾನರರನ್ನು ಕರೆಸಿ ಜಾನಕಿಯನ್ನು ಹುಡುಕಲು ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳಿಗೆ ಕಳಿಸಿಕೊಟ್ಟನು. ॥71॥

ಅನಂತರ ಗೃಧ್ರನಾದ ಸಂಪಾತಿಯ ಮಾತಿನಂತೆ ಬಲವಂತನಾದ ಹನುಮಂತನು ನೂರು ಯೋಜನ ವಿಸ್ತಾರವುಳ್ಳ ಕ್ಷಾರ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಹಾರಿ ದಾಟಿಹೋದನು. ॥72॥ ಅಲ್ಲಿ ರಾವಣನಿಂದ ಪಾಲಿತವಾದ ಲಂಕಾಪುರಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಅವನು ಅಶೋಕವನದಲ್ಲಿ ಚಿಂತಾಗ್ರಸ್ತಳಾದ ಸೀತೆಯನ್ನು ನೋಡಿದನು. ॥73॥ ಆಗ ಆ ವಿದೇಹನಂದಿನಿಗೆ ತನ್ನ ಪರಿಚಯವನ್ನು ಹೇಳಿ ಕಳಿಸಿದ ರಾಮನ ಸಂದೇಶವನ್ನು ತಿಳಿಸಿದನು ಹಾಗೂ ಸಾಂತ್ವನ ಮಾಡಿ ಅವನು ಅಶೋಕ ವನದ ಹೆಬ್ಬಾಗಿಲನ್ನು ಮುರಿದುಹಾಕಿದನು. ॥74॥ ಮತ್ತೆ ಐದು ಸೇನಾಪತಿಗಳನ್ನು, ಏಳು ಮಂತ್ರಿಕುಮಾರರನ್ನು ಕೊಂದು, ರಾವಣ ಪುತ್ರ ಅಕ್ಷಕುಮಾರನನ್ನೂ ಮುಗಿಸಿ, ಇಂದ್ರಜೀತುವು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದ ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರಕ್ಕೆ ತಾನಾಗಿಯೇ ಬಂಧಿತನಾದನು. ॥75॥ ಬ್ರಹ್ಮನ ವರದಿಂದ ತಾನು ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದಿದ್ದರೂ ವೀರ ಹನುಮಂತನು ತನ್ನನ್ನು ಬಂಧಿಸಿದ ಆ ರಾಕ್ಷಸರ ಅಪರಾಧವನ್ನು ಇಚ್ಛಾನುಸಾರವಾಗಿ ಸಹಿಸಿದನು. ॥76॥ ಅನಂತರ ಮಿಥಿಲೇಶ ಕುಮಾರಿ ಸೀತೆಯ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಉಳಿದ ಇಡೀ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಸುಟ್ಟು ಆ ಮಹಾಕಪಿ ಹನುಮಂತನು ರಾಮನಿಗೆ ಪ್ರಿಯ ಸಂದೇಶವನ್ನು ತಿಳಿಸಲು ಲಂಕೆಯಿಂದ ಮರಳಿ ಬಂದನು. ॥77॥ ಮಹಾಬುದ್ಧಿಶಾಲಿ ಹನುಮಂತನು ಮಹಾತ್ಮಾ ರಾಮನಿದ್ದಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದು ಅವನಿಗೆ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಹಾಕಿ ‘ನಾನು ಸೀತೆಯ ದರ್ಶನ ಮಾಡಿದೆ’ ಎಂದು ನಿವೇದಿಸಿಕೊಂಡನು. ॥78॥

ಇದಾದ ಬಳಿಕ ಸುಗ್ರೀವನೊಂದಿಗೆ ಭಗವಾನ್ ರಾಮನು ಮಹಾಸಾಗರ ತೀರಕ್ಕೆ ಬಂದು, ಸೂರ್ಯಸದೃಶ ತೇಜಸ್ವೀ ಬಾಣದಿಂದ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಕ್ಷುಬ್ಧಗೊಳಿಸಿದನು. ॥79॥ ಆಗ ನದಿಗಳ ಪತಿಯಾದ ಸಮುದ್ರವು ಸಾಕಾರನಾಗಿ ಪ್ರಕಟಗೊಂಡು ರಾಮನನ್ನು ಪೂಜಿಸಿದನು. ಮತ್ತೆ ಸಮುದ್ರವು ಹೇಳಿದಂತೆ ರಾಮನು ನಳನಿಂದ ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ಸೇತುವೆಯನ್ನು ನಿರ್ಮಾಣ ಮಾಡಿಸಿದನು. ॥80॥ ಅದೇ ಸೇತುವೆಯ ಮೂಲಕ ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಮತ್ತು ವಾನರರೊಂದಿಗೆ ಲಂಕೆಗೆ ಹೋಗಿ ರಾಮನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ರಾವಣನನ್ನು ಕೊಂದು ಸೀತೆಯನ್ನು ಪಡೆದನು. ॥81॥ ಆಗ ತುಂಬಿದ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಕುರಿತು ಮರ್ಮಭೇದಿ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ, ಅದನ್ನು ಸಹಿಸಲಾರದೆ ಸತೀ ಸಾಧ್ವೀ ಸೀತೆಯು ಅಗ್ನಿ ಪರೀಕ್ಷೆಗೆ ಗುರಿಯಾದಳು. ॥82॥ ಅನಂತರ ಸೀತೆಯು ನಿಷ್ಕಳಂಕಿತಳು ಎಂದು ಅಗ್ನಿಯು ಹೇಳಿದಾಗ ಎಲ್ಲರೂ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡರು. ಮಹಾತ್ಮ ರಾಮಚಂದ್ರನ ಈ ಮಹತ್ಕಾರ್ಯದಿಂದ ದೇವತೆಗಳು ಮತ್ತು ಋಷಿಗಳ ಸಹಿತ ಚರಾಚರ ಮೂರು ಲೋಕಗಳು ಸಂತಸಗೊಂಡವು. ॥83॥ ಮತ್ತೆ ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳಿಂದ ಪೂಜಿತನಾದ ರಾಮನು ಬಹಳ ಪ್ರಸನ್ನನಾಗಿ ರಾಕ್ಷಸರಾಜ ವಿಭೀಷಣನಿಗೆ ಲಂಕೆಯ ಪಟ್ಟಕಟ್ಟಿ ಕೃತಾರ್ಥನಾದನು. ಆಗ ನಿಶ್ಚಿಂತನಾದ ಕಾರಣ ಅವನ ಆನಂದಕ್ಕೆ ಎಲ್ಲೆಯೇ ಇರಲಿಲ್ಲ. ॥84-85॥ ಇದೆಲ್ಲ ಆದ ಬಳಿಕ ರಾಮನು ದೇವತೆಗಳಿಂದ ವರಪಡೆದು, ಸತ್ತಿರುವ ವಾನರರೆಲ್ಲರನ್ನೂ ಬದುಕಿಸಿ, ತನ್ನ ಎಲ್ಲ ಸಹಚರರೊಂದಿಗೆ ಪುಷ್ಪಕ ವಿಮಾನವನ್ನೇರಿ ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಪ್ರಸ್ಥಾನ ಮಾಡಿದನು. ॥86॥ ಭರದ್ವಾಜ ಮುನಿಯ ಆಶ್ರಮವನ್ನು ತಲುಪಿ ಎಲ್ಲರಿಗೆ ಆನಂದ ಕೊಡುವ ಸತ್ಯಪರಾಕ್ರಮಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ಭರತನ ಬಳಿಗೆ ಹನುಮಂತನನ್ನು ಮುಂದಾಗಿ ಕಳಿಸಿದನು. ॥87॥ ಮತ್ತೆ ಸುಗ್ರೀವನೊಂದಿಗೆ ಮಾತು-ಕತೆಯಾಡುತ್ತಾ ಪುಷ್ಪಕ ವಿಮಾನವನ್ನೇರಿ ಅವನು ನಂದಿ ಗ್ರಾಮಕ್ಕೆ ಹೋದನು. ॥88॥ ನಿಷ್ಪಾಪನಾದ ರಾಮಚಂದ್ರನು ನಂದಿಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಜಟೆಯನ್ನು ವಿಸರ್ಜಿಸಿ, ತಮ್ಮಂದಿರೊಂದಿಗೆ, ಸೀತಾಸಹಿತನಾಗಿ ಪುನಃ ತನ್ನ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡನು. ॥89॥

ಈಗ ರಾಮನ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಜನರು ಪ್ರಸನ್ನರಾಗಿದ್ದು, ಸುಖಿಗಳೂ, ಸಂತುಷ್ಟರೂ, ಪರಿಪುಷ್ಟರೂ, ಧಾರ್ಮಿಕರೂ ಆಗಿದ್ದು, ಆಧಿ-ವ್ಯಾಧಿಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತರಾಗಿದ್ದರು. ಅವರಿಗೆ ದುರ್ಭಿಕ್ಷದ ಭಯ ಇರಲಿಲ್ಲ. ॥90॥ ಯಾರೂ ಎಲ್ಲಿಯೂ ತನ್ನ ಪುತ್ರರ ಮೃತ್ಯುವನ್ನು ನೋಡುವುದಿಲ್ಲ. ಸ್ತ್ರೀಯರೆಲ್ಲರೂ ಮುತ್ತೈದೆಯರಾಗಿ ಪತಿವ್ರತೆಯಾಗಿದ್ದರು.॥91॥ ಕೊಂಚವೂ ಅಗ್ನಿಭಯವಿರಲಿಲ್ಲ. ಯಾವ ಪ್ರಾಣಿಯೂ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಮುಳುಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ವಾತ ಮತ್ತು ಜ್ವರದ ಭಯವು ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಇರಲಿಲ್ಲ. ॥92॥ ಹಸಿವು ಹಾಗೂ ಕಳ್ಳರ ಭಯವೂ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಇಡೀ ನಗರ ಮತ್ತು ರಾಷ್ಟ್ರ ಧನ-ಧಾನ್ಯದಿಂದ ಸಂಪನ್ನವಾಗಿತ್ತು. ಕೃತಯುಗದಂತೆ ಎಲ್ಲ ಜನರು ಸದಾ ಪ್ರಸನ್ನರಾಗಿದ್ದರು. ॥93॥ ಮಹಾಯಶಸ್ವೀ ರಾಮನು ಬಹಳಷ್ಟು ಸುವರ್ಣ ದಕ್ಷಿಣೆಯುಳ್ಳ ನೂರು ಅಶ್ವಮೇಧ ಯಜ್ಞಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದನು. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ವಿದ್ವಾಂಸರಿಗೆ ಹತ್ತುಸಾವಿರ ಕೋಟಿ ಗೋವುಗಳನ್ನು ಅಪಾರ ಧನವನ್ನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ದಾನ ಮಾಡಿದನು. ರಾಘವನು ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮುಂದೆ ನೂರಾರು ರಾಜವಂಶಗಳನ್ನು ನೆಲೆಗೊಳಿಸುವನು. ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ವರ್ಣದವರನ್ನು ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ನಿಯುಕ್ತಗೊಳಿಸುವನು. ॥94-96॥ ಮತ್ತೆ ಹನ್ನೊಂದು ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳವರೆಗೆ ರಾಜ್ಯವಾಳಿದ ಬಳಿಕ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ತನ್ನ ಪರಮಧಾಮಕ್ಕೆ ತೆರಳುವನು. ॥97॥

ವೇದಗಳಿಗೆ ಸಮಾನವಾದ, ಪವಿತ್ರ, ಪಾಪನಾಶಕ ಮತ್ತು ಪುಣ್ಯಮಯ ಈ ರಾಮಚರಿತವನ್ನು ಓದುವವನು ಎಲ್ಲ ಪಾಪಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗಿ ಹೋಗುವನು. ॥98॥ ಆಯಸ್ಸನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ಈ ರಾಮಾಯಣ ಕಥೆಯನ್ನು ಓದುವ ಮನುಷ್ಯನು ಮೃತ್ಯುವಿನ ಬಳಿಕ ಪುತ್ರ-ಪೌತ್ರ ಹಾಗೂ ಇತರ ಪರಿಜನರೊಂದಿಗೆ ಸ್ವರ್ಗಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋಗುವನು. ॥99॥ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ಇದನ್ನು ಓದಿದರೆ ವಿದ್ವಾಂಸನಾಗುವನು. ಕ್ಷತ್ರಿಯನು ಓದಿದರೆ ಪೃಥ್ವಿವಿಯ ರಾಜ್ಯ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ವೈಶ್ಯರಿಗೆ ವ್ಯಾಪಾರದಲ್ಲಿ ಲಾಭವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಶೂದ್ರನು ಓದಿದರೆ ಜನರಲ್ಲಿ ಮಾನ್ಯನಾಗುತ್ತಾನೆ. ॥100॥

ವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷ ರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಬಾಲಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಮೊದಲನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥1॥

ಎರಡನೆಯ ಸರ್ಗ

ರಾಮಾಯಣ ಕಾವ್ಯದ ಉಪಕ್ರಮ-ತಮಸಾನದಿಯ ತೀರದಲ್ಲಿ ಕ್ರೌಂಚವಧೆಯಿಂದ ಸಂತಪ್ತರಾದ ವಾಲ್ಮೀಕಿ ಮಹರ್ಷಿಗಳ ಶೋಕದ ಮಾತು ಶ್ಲೋಕರೂಪವಾದುದು, ರಾಮಾಯಣ ಕಾವ್ಯವನ್ನು ರಚಿಸಲು ಬ್ರಹ್ಮದೇವರಿಂದ ವಾಲ್ಮೀಕಿಗಳಿಗೆ ಆದೇಶ

ವಾಕ್ಯವಿಶಾರದ, ಧರ್ಮಾತ್ಮರಾದ ಮಹಾಮುನಿಗಳಾದ ವಾಲ್ಮೀಕಿಗಳು ನಾರದರು ಹೇಳಿದ ಸಂಗ್ರಹ ರಾಮಾಯಣವನ್ನು ಕೇಳಿ ತನ್ನ ಶಿಷ್ಯರೊಂದಿಗೆ ನಾರದ ಮಹಾಮುನಿಯನ್ನು ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಪೂಜಿಸಿದರು. ॥1॥ ವಾಲ್ಮೀಕಿಗಳಿಂದ ಯಥಾವತ್ತಾಗಿ ಸಮ್ಮಾನಿತರಾದ ದೇವರ್ಷಿ ನಾರದರು ವಾಲ್ಮೀಕಿಗಳಿಂದ ಅನುಮತಿಯನ್ನು ಪಡೆದು ಆಕಾಶಮಾರ್ಗವಾಗಿ ತೆರಳಿದರು. ॥2॥ ನಾರದರು ದೇವಲೋಕಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದ ಬಳಿಕ ವಾಲ್ಮೀಕಿಗಳು ಎರಡು ಘಳಿಗೆ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿದ್ದು, ಮಾಧ್ಯಾಹ್ನಿಕಕ್ಕಾಗಿ ಗಂಗಾ ನದಿಯ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ತಮಸಾ ನದಿಗೆ ಶಿಷ್ಯರ ಸಹಿತ ಹೋದರು. ॥3॥ ತಮಸಾ ನದೀ ತೀರಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ನದಿಯ ನೀರು ಕೆಸರಿಲ್ಲದೆ ಸ್ವಚ್ಛವಾಗಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು, ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿದ್ದ ಭರದ್ವಾಜನೆಂಬ ಶಿಷ್ಯನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದರು. ॥4॥

ಭರದ್ವಾಜನೇ! ಈ ತಮಸಾನದಿಯ ನೀರನ್ನು ನೋಡು ಇದರಲ್ಲಿ ಕೆಸರೆಂಬುದೇ ಇಲ್ಲ, ಬಹಳ ತಿಳಿಯಾಗಿದೆ. ಸತ್ಪುರುಷರ ಮನಸ್ಸಿನಂತೆ ಎಷ್ಟು ಸ್ವಚ್ಛವಾಗಿದೆ. ॥5॥ ಮಗು! ನನ್ನ ಕಮಂಡಲುವನ್ನು ಇಲ್ಲಿಡು. ಸ್ನಾನಕ್ಕಾಗಿ ವಲ್ಕಲಗಳನ್ನು ಕೊಡು. ನಾನು ತಮಸೆಯ ಈ ಉತ್ತಮ ತೀರ್ಥದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನಮಾಡುವೆನು. ॥6॥ ಮಹಾತ್ಮರಾದ ವಾಲ್ಮೀಕರು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಆಜ್ಞಾಧಾರಕ ಶಿಷ್ಯನಾದ ಭರದ್ವಾಜನು ತನ್ನ ಗುರುಗಳಿಗೆ ನಾರು ಬಟ್ಟೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟನು. ॥7॥ ಜಿತೇಂದ್ರಿಯರಾದ ವಾಲ್ಮೀಕಿ ಮಹರ್ಷಿಗಳು ಶಿಷ್ಯನಿಂದ ನಾರುಮಡಿಯನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಸುತ್ತಲಿನ ವಿಶಾಲ ವನದ ಶೋಭೆಯನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ॥8॥ ಅಲ್ಲಿ ಬಳಿಯಲ್ಲೇ ಎಂದೂ ಒಬ್ಬರನ್ನೊಬ್ಬರು ಅಗಲದೆ ಇರುವ, ಆನಂದಾತಿರೇಕದಿಂದ ಮನೋಹರವಾಗಿ ಧ್ವನಿ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಒಂದು ಕ್ರೌಂಚ ಪಕ್ಷಿಗಳ ಜೋಡಿಯನ್ನು (ಗಂಡು-ಹೆಣ್ಣು ಕೊಕ್ಕರೆಗಳನ್ನು) ಪೂಜ್ಯರಾದ ವಾಲ್ಮೀಕಿಗಳು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದರು.

ಆಗಲೇ ಪಾಪಪೂರ್ಣ ವಿಚಾರವುಳ್ಳ, ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಕಾರಣವಿಲ್ಲದೆ ವೈರವನ್ನಿಟ್ಟುಕೊಂಡಿದ್ದ ಬೇಡನೋರ್ವನು ಬಂದು, ಆ ಪಕ್ಷಿಗಳ ಜೋಡಿಯಲ್ಲಿದ್ದ ಗಂಡು ಪಕ್ಷಿಯನ್ನು ವಾಲ್ಮೀಕಿಗಳು ನೋಡುತ್ತಿರುವಂತೆಯೇ ಬಾಣದಿಂದ ಹೊಡೆದುರುಳಿಸಿದನು. ॥10॥ ಆ ಪಕ್ಷಿಯು ರಕ್ತಸಿಕ್ತವಾಗಿ ಮರಣಾಸನ್ನ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ನೆಲದಲ್ಲಿ ಹೊರಳಾಡುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು ಹೆಣ್ಣು ಪಕ್ಷಿಯು ಕರುಣಾಜನಕ ಧ್ವನಿಯಿಂದ ರೋದಿಸತೊಡಗಿತು. ॥11॥ ಉತ್ತಮ ರೆಕ್ಕೆಗಳಿದ್ದ ಆ ಪಕ್ಷಿಯು ಸದಾಕಾಲ ತನ್ನ ಭಾರ್ಯೆಯೊಂದಿಗೆ ವಿಹರಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಅದರ ತಲೆಯ ಬಣ್ಣ ಕೆಂಪಗಾಗಿದ್ದು ಕಾಮಪೀಡಿತವಾಗಿತ್ತು. ಇಂತಹ ಪತಿಯಿಂದ ಅಗಲಿದ ಹೆಣ್ಣು ಪಕ್ಷಿ ಭಾರೀ ದುಃಖದಿಂದ ಅಳುತ್ತಿತ್ತು. ॥12॥

ನಿಷಾದನು ಹೊಡೆದು ಉರುಳಿಸಿದ ಆ ಗಂಡು ಪಕ್ಷಿಯ ಇಂತಹ ದುರ್ದೆಶೆಯನ್ನು ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ಮುನಿಯು ನೋಡಿ ಅವರಿಗೆ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಕರುಣಾ ರಸವು ಉಕ್ಕಿ ಬಂತು. ॥13॥ ಸ್ವಭಾವತಃ ಕರುಣಾಮೂರ್ತಿಯಾದ ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿ ವಾಲ್ಮೀಕರು ಈ ನಿಷಾದನ ಕಾರ್ಯವು ಅಧರ್ಮಮಯವಾಗಿದೆ ಎಂದು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ ಅಳುತ್ತಿರುವ ಹೆಣ್ಣು ಪಕ್ಷಿಯನ್ನು ನೋಡಿ ಅವರು ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಉಕ್ಕುತ್ತಿದ್ದ ಕರುಣಾರಸವು ಶ್ಲೋಕರೂಪವಾಗಿ ವಾಲ್ಮೀಕಿಗಳ ಮುಖದಿಂದ ಹೊರಟಿತು. ॥14॥

ಎಲೈ ಬೇಡನೇ! ನೀನು ಬಹಳ ಕಾಲದವರೆಗೆ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ಬದುಕಬೇಡ; ನಿನಗೆ ಶಾಂತಿ ಇಲ್ಲವಾಗಲಿ. ಕಾಮೇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಸುತ್ತಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಕ್ರೌಂಚ ದಂಪತಿಗಳಲ್ಲಿ ಗಂಡು ಹಕ್ಕಿಯನ್ನು ಕೊಂದಿರುವುದರಿಂದ ನೀನು ಹೆಚ್ಚು ಕಾಲ ಬದುಕಬೇಡ. ॥15॥ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದ ಬಳಿಕ ಅವರು ವಿಚಾರ ಮಾಡಿದಾಗ ಅವರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಚಿಂತೆಯು ಆವರಿಸಿತು. ಅಯ್ಯೋ! ಈ ಪಕ್ಷಿಯ ಶೋಕದಿಂದ ಪೀಡಿತನಾದ ನಾನು ಇದೆಂತಹ ಕಾರ್ಯ ಮಾಡಿಬಿಟ್ಟೆ! ॥16॥ ಇದನ್ನು ಯೋಚಿಸುತ್ತಾ ಮಹಾಜ್ಞಾನೀ ಮತ್ತು ಪರಮಬುದ್ಧಿವಂತರಾದ ಮುನಿವರ ವಾಲ್ಮೀಕಿಗಳು ಒಂದು ನಿಶ್ಚಯಕ್ಕೆ ಬಂದು ತನ್ನ ಶಿಷ್ಯನಲ್ಲಿ ಇಂತೆಂದರು - ॥17॥

ಮಗು! ಶೋಕದಿಂದ ಪೀಡಿತನಾದ ನನ್ನ ಮುಖದಿಂದ ಹೊರಟ ಈ ವಾಣಿಯು ನಾಲ್ಕು ಪಾದಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು ಸಮಾಕ್ಷರ ಉಳ್ಳದ್ದಾಗಿ ಪ್ರಾಸ ಬದ್ಧವಾಗಿ ತಂತೀವಾದ್ಯಗಳೊಡನೆ ಹಾಡಲು ಲಯಬದ್ಧವಾಗಿರುವ ಶ್ಲೋಕವಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸಲಿ. ಕೇವಲ ಪದ ಜಾಲವಾಗದಿರಲಿ. ॥18॥ ಗುರುಗಳ ಈ ಉತ್ತಮ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಶಿಷ್ಯ ಭರದ್ವಾಜನಿಗೆ ಬಹಳ ಸಂತೋಷವಾಯಿತು ಹಾಗೂ ಅವನು ಅದನ್ನು ಸಮರ್ಥಿಸುತ್ತಾ - ‘ಹೌದು, ನಿಮ್ಮ ಈ ವಾಕ್ಯ ಶ್ಲೋಕ ರೂಪವೇ ಆಗಬೇಕು’ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ಶಿಷ್ಯನ ಈ ಮಾತಿನಿಂದ ಮುನಿಗಳಿಗೆ ವಿಶೇಷ ಸಂತೋಷವಾಯಿತು. ॥19॥

ಅನಂತರ ಅವರು ಆ ಉತ್ತಮ ತೀರ್ಥದಲ್ಲಿ ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿದರು. ಹಾಗೂ ತನ್ನ ಬಾಯಿಂದ ಹೊರಟ ಶ್ಲೋಕದ ವಿಷಯವನ್ನು ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಹೊರಟರು. ॥20॥ ಅವರ ವಿನೀತ ಹಾಗೂ ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞ ಶಿಷ್ಯ ಭರದ್ವಾಜನೂ ನೀರು ತುಂಬಿದ ಕಮಂಡಲುವನ್ನೆತ್ತಿಕೊಂಡು ಅವರ ಹಿಂದೆ ನಡೆದನು. ॥21॥ ಶಿಷ್ಯನೊಂದಿಗೆ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಬಂದ ಧರ್ಮಜ್ಞ ಋಷಿ ವಾಲ್ಮೀಕಿಗಳು ಸುಖಾಸೀನರಾಗಿ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಮಾತುಗಳನ್ನಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ, ಪ್ರಯತ್ನವಿಲ್ಲದೆಯೇ ತನ್ನ ಮುಖದಿಂದ ಹೊರಟ ‘ಮಾ ನಿಷಾದ...’ ಎಂಬ ಶ್ಲೋಕದ ವಿಷಯವನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾ ಇದ್ದರು. ॥22॥

ಅಷ್ಟರಲ್ಲಿ ಅಖಿಲ ವಿಶ್ವವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುವ, ಸರ್ವಸಮರ್ಥ, ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ಚತುರ್ಮುಖ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರು ಮುನಿವರ ವಾಲ್ಮೀಕಿ ಮಹರ್ಷಿಯನ್ನು ನೋಡಲು ಅವರ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಬಂದರು. ॥23॥ ಅವರನ್ನು ನೋಡುತ್ತಲೇ ಮಹರ್ಷಿ ವಾಲ್ಮೀಕಿಗಳು ತತ್ಕ್ಷಣ ಎದ್ದು ನಿಂತರು. ಅವರು ಮನ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ವಶದಲ್ಲಿರಿಸಿಕೊಂಡು ಅತ್ಯಂತ ವಿಸ್ಮಿತರಾಗಿ ಕೈಜೋಡಿಸಿ ಸುಮ್ಮನೆ ಸ್ವಲ್ಪ ಹೊತ್ತು ನಿಂತುಬಿಟ್ಟರು; ಏನನ್ನೂ ಮಾತನಾಡದಾದರು. ॥24॥ ಬಳಿಕ ಅವರು ಅರ್ಘ್ಯ-ಪಾದ್ಯಾದಿಗಳಿಂದ ಹಾಗೂ ಸ್ತೋತ್ರಾದಿಗಳಿಂದ ಭಗವಾನ್ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರನ್ನು ಪೂಜಿಸಿದರು. ಅವರ ಚರಣಗಳಲ್ಲಿ ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ವಂದಿಸಿಕೊಂಡು ಅವರಲ್ಲಿ ಕ್ಷೇಮವನ್ನು ಕೇಳಿದರು. ॥25॥

ಭಗವಾನ್ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರು ಬಂದು ಪರಮೋತ್ತಮ ಆಸನದಲ್ಲಿ ವಿರಾಜಮಾನರಾಗಿ ವಾಲ್ಮೀಕಿ ಮಹರ್ಷಿಗಳಿಗೂ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳಲು ನಿರ್ದೇಶಿಸಿದರು. ॥26॥ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಡೆದು ವಾಲ್ಮೀಕಿಗಳು ಆಸೀನರಾದರು. ಆಗ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಲೋಕಪಿತಾಮಹ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರ ಎದುರಿಗೆ ಕುಳಿತಿದ್ದರೂ ವಾಲ್ಮೀಕಿಗಳ ಮನಸ್ಸು ಆ ಕ್ರೌಂಚಪಕ್ಷಿಯ ವಧೆಯನ್ನು ಹಾಗೂ ತನ್ನ ಬಾಯಿಂದ ಬಂದ ‘ಮಾ ನಿಷಾದ...’ ಶ್ಲೋಕವನ್ನೇ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ‘ಅಯ್ಯೋ! ವೈರಭಾವವನ್ನೇ ಗ್ರಹಿಸಿದ ಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳ ಪಾಪಾತ್ಮ ವ್ಯಾಧನು ಯಾವುದೇ ಅಪರಾಧವಿಲ್ಲದೆಯೇ ಮನೋಹರ ಕಲರವ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಪಕ್ಷಿಯನ್ನು ಕೊಂದುಬಿಟ್ಟನಲ್ಲ! ॥27-28॥ ಇದನ್ನೇ ಯೋಚಿಸುತ್ತಾ ವಾಲ್ಮೀಕಿಗಳು ಕ್ರೌಂಚ ಹೆಣ್ಣು ಪಕ್ಷಿಯ ಆರ್ತನಾದವನ್ನು ಕೇಳಿ ನಿಷಾದನನ್ನು ಉದ್ದೇಶಿಸಿ ನುಡಿದ ಶ್ಲೋಕವನ್ನೇ ಪುನಃ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರ ಮುಂದೆ ಹೇಳಿಕೊಂಡರು. ಅದನ್ನು ಪುನಃ ಉಚ್ಚರಿಸುವಾಗ ಮತ್ತೆ ಅವರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಶಾಪದ ಅನೌಚಿತ್ಯವು ನೆನಪಾಯಿತು. ಆಗ ಅವರು ಶೋಕ ಮತ್ತು ಚಿಂತೆಯಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿಹೋದರು. ॥29॥

ಬ್ರಹ್ಮದೇವರು ಅವರ ಮನಃಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಅರಿತು ನಗುತ್ತಾ ಮುನಿವರ ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ಬಳಿ ಹೀಗೆ ನುಡಿದರು -
ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋತ್ತಮನೇ! ನಿನ್ನ ಮುಖದಿಂದ ಹೊರಟ ಈ ಛಂದೋಬದ್ಧ ವಾಕ್ಯವು ಶ್ಲೋಕರೂಪವೇ ಆಗಿದೆ. ನೀನು ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಸಂಶಯ ಪಡದೆ ಚಿಂತಿಸಬೇಡ. ನನ್ನ ಸಂಕಲ್ಪ ಅಥವಾ ಪ್ರೇರಣೆಯಿಂದಲೇ ನಿನ್ನ ಬಾಯಿಂದ ಇಂತಹ ವಾಣಿಯು ಹೊರಬಿದ್ದಿದೆ. ॥30-31॥ ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ಇದೇ ವಿಧವಾದ ತಂತ್ರೀಲಯ ಸಮನ್ವಿತ ನಾಲ್ಕು ಪಾದಗಳುಳ್ಳ ಶ್ಲೋಕಗಳಿಂದ ನೀನು ರಾಮನ ಸಂಪೂರ್ಣ ಚರಿತ್ರೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸು. ಪರಮ ಬುದ್ಧಿವಂತ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನೇ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರಿಗಿಂತ ದೊಡ್ಡ ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ಮತ್ತು ಧೀರ ಪುರುಷನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ನೀನು ನಾರದರ ಮುಖದಿಂದ ಕೇಳಿದಂತೆಯೇ ರಾಮನ ಚರಿತ್ರೆಯನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸು. ॥32॥ ಬುದ್ಧಿವಂತನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನ ವಿಷಯವಾಗಿ ಪ್ರಕಟವಾದ ಅಥವಾ ಅಪ್ರಕಟವಾದ ವೃತ್ತಾಂತವು ಹಾಗೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಜಾನಕಿ ಹಾಗೂ ರಾವಣಾದಿ ರಾಕ್ಷಸರ ವಿಷಯವಾಗಿ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ತಿಳಿದಿರುವ ಹಾಗೂ ತಿಳಿಯದೇ ಇರುವ ವಿಷಯಗಳೆಲ್ಲವೂ ನಿನಗೆ ಅಂಗೈ ನೆಲ್ಲಿ ಕಾಯಿಯಂತೆ ಗೋಚರವಾಗುತ್ತವೆ. ॥33-34॥

ನೀನು ರಚಿಸಿದ ರಾಮಾಯಣ ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ಅಸತ್ಯವಾದುದು ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಇರಲಾರದು. ಆದುದರಿಂದ ನೀನು ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ಪರಮಪವಿತ್ರ ಹಾಗೂ ಮನೋಹರವಾದ ಕಥೆಯನ್ನು ಶ್ಲೋಕಬದ್ಧವಾಗಿ ರಚಿಸು. ॥35॥

ಎಂದಿನವರೆಗೆ ಈ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಪರ್ವತ-ಗಿರಿ-ದುರ್ಗಗಳೂ, ನದ-ನದೀ-ಸರೋವರಗಳು ಇರುವವೋ ಅಂದಿನವರೆಗೆ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ರಾಮಾಯಣ ಕಥೆಯು ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರಚಾರವಿರುವುದು. ಅಲ್ಲಿಯ ತನಕ ನೀನು ಸ್ವೇಚ್ಛೆಯಾಗಿ ಮೇಲೆ, ಕೆಳಗೆ ಹಾಗೂ ನಾನು ರಚಿಸಿದ ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸ ಮಾಡಲು ಅರ್ಹನಾಗುವೆ. ॥36-37॥ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಭಗವಾನ್ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರು ಅಲ್ಲೇ ಅಂತರ್ಧಾನರಾದರು. ಅವರು ಕಣ್ಮರೆಯಾದುದನ್ನು ನೋಡಿ ಶಿಷ್ಯರ ಸಹಿತ ಪೂಜ್ಯರಾದ ವಾಲ್ಮೀಕಿ ಮುನಿಗಳಿಗೆ ಬಹಳ ವಿಸ್ಮಯವಾಯಿತು. ॥38॥

ಅನಂತರ ಅವರ ಎಲ್ಲ ಶಿಷ್ಯರು ಆನಂದಿತರಾಗಿ ಪದೇ ಪದೇ ‘ಮಾ ನಿಷಾದ’ ಎಂಬ ಶ್ಲೋಕವನ್ನು ಹಾಡಿದರು ಮತ್ತು ಅವರು ಪರಮ ವಿಸ್ಮಿತರಾಗಿ ಪರಸ್ಪರ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿಕೊಂಡರು. ॥39॥ ನಮ್ಮ ಗುರುಗಳಾದ ಮಹರ್ಷಿಗಳು ಕ್ರೌಂಚ ಪಕ್ಷಿಯಿಂದ ದುಃಖಿತರಾಗಿ ಸಮಾನಾಕ್ಷರ ಉಳ್ಳ ನಾಲ್ಕು ಚರಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ವಾಕ್ಯವನ್ನು ಹಾಡಿದುದು ಅವರ ಹೃದಯದ ಶೋಕವಾಗಿತ್ತು, ಆದರೆ ಅದೇ ಅವರ ಬಾಯಿಯಿಂದ ಉಚ್ಚರಿತವಾಗಿ ಶ್ಲೋಕರೂಪವೇ ಆಯಿತು. ॥40॥

ಇತ್ತ ಶುದ್ಧ ಅಂತಃಕರಣವುಳ್ಳ ಮಹರ್ಷಿ ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ‘ನಾನು ಇಂತಹ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲೇ ಸಮಗ್ರ ರಾಮಾಯಣ ಕಾವ್ಯವನ್ನು ರಚಿಸುವೆನು’ ಎಂಬ ವಿಚಾರ ಬಂತು. ॥41॥ ಇದನ್ನು ಯೋಚಿಸಿ ಉದಾರ ದೃಷ್ಟಿಯುಳ್ಳ ಯಶಸ್ವೀ ಮಹರ್ಷಿಗಳು ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ಚರಿತ್ರೆಯನ್ನು ಸಾವಿರಾರು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಮಹಾಕಾವ್ಯವನ್ನು ರಚಿಸಿದರು. ಇದು ಅವರ ಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವುದಾಗಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಶ್ರೀರಾಮನ ಉದಾರ ಚರಿತ್ರೆಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುವ ಮನೋಹರ ಪದಗಳ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಿರುವರು. ॥42॥

ಮಹರ್ಷಿ ವಾಲ್ಮೀಕಿಗಳು ರಚಿಸಿದ ಈ ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ತತ್ಪುರುಷ ಮೊದಲಾದ ಸಮಾಸಗಳು, ದೀರ್ಗುಣ ಮೊದಲಾದ ಸಂಧಿಗಳು, ಪ್ರಕೃತಿ-ಪ್ರತ್ಯಯ ಸಂಬಂಧದ ಯಥಾಯೋಗ್ಯ ಉಪಯೋಗವಾಗಿದೆ. ಇದರ ರಚನೆಯಲ್ಲಿ ಸಮತಾ (ಪ್ರತತ್-ಪ್ರಕರ್ಷ ಇತ್ಯಾದಿ ದೋಷಗಳ ಅಭಾವ) ಇದೆ. ಪದಗಳಲ್ಲಿ ಮಾಧುರ್ಯವಿದೆ. ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಾದ ಗುಣಗಳ ಹೆಚ್ಚಳವಾಗಿದೆ. ಭಾವುಕ ಜನರೇ! ಹೀಗೆ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಪದ್ಧತಿಗೆ ಅನುಕೂಲವಾದ ಈ ರಘುವರನ ಚರಿತ್ರೆ ಮತ್ತು ರಾವಣ ವಧೆಯ ಪ್ರಸಂಗವನ್ನು ಮನಸ್ಸಿಟ್ಟು ಕೇಳಿರಿ. ॥43॥

ವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷ ರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಬಾಲಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಎರಡನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥2॥

ಮೂರನೆಯ ಸರ್ಗ

ವಾಲ್ಮೀಕಿ ಮಹರ್ಷಿಗಳಿಂದ ರಚಿತವಾದ ರಾಮಾಯಣ ಕಾವ್ಯದ ಸಂಕ್ಷೇಪ ನಿರೂಪಣೆ

ಧರ್ಮಾತ್ಮರಾದ ವಾಲ್ಮೀಕಿ ಮಹರ್ಷಿಗಳು ಧರ್ಮಸಹಿತ ಸಮಗ್ರವಾಗಿ ನಾರದರು ಹೇಳಿದ ಧೀಮಂತನಾದ ರಾಮನ ಚರಿತ್ರೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ, ಅಂತರಂಗದಲ್ಲಿ ಅದನ್ನೇ ಪುನಃ ಪುನಃ ಪರ್ಯಾಲೋಚಿಸತೊಡಗಿದರು. ॥1॥ ವಾಲ್ಮೀಕಿಗಳು ಪೂರ್ವಾಗ್ರ ದರ್ಭೆಗಳಿರುವ ಆಸನದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು, ಶುದ್ಧಾಚಮನ ಮಾಡಿ ಬದ್ಧಾಂಜಲಿಗಳಾಗಿ, ಯೋಗಾ ರೂಢರಾಗಿ ಶ್ರೀರಾಮನ ಕಥೆಯ ಸರಣಿಯನ್ನು ನೆನೆದರು. ॥2॥ ನಾರದರು ಹೇಳಿದ ಬೀಜರೂಪವಾದ ರಾಮಾಯಣವನ್ನು ಅನುಸಂಧಾನ ಮಾಡುತ್ತಾ ಶ್ರೀರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣ-ಸೀತೆ ಹಾಗೂ ರಾಜ ಮತ್ತು ರಾಣಿಯರೊಂದಿಗೆ ರಾಜಾ ದಶರಥ ಇವರಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ನಗು ಮಾತು, ನಡೆ ರಾಜ್ಯಪಾಲನೆ ಮೊದಲಾದ ಚೇಷ್ಟೆಗಳೆಲ್ಲವನ್ನು ಮಹರ್ಷಿಗಳು ಯೋಗಮಾರ್ಗದಿಂದ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕರಿಸಿಕೊಂಡರು. ॥3-4॥ ಸತ್ಯಪ್ರತಿಜ್ಞ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಮತ್ತು ಸೀತೆಯೊಂದಿಗೆ ವನದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವಾಗ ನಡೆಸಿದ ಲೀಲೆಗಳೆಲ್ಲ ಅವರ ದೃಷ್ಟಿಗೆ ಗೋಚರಿಸಿತು. ॥5॥

ಯೋಗವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಆ ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ಮಹರ್ಷಿಯು ಹಿಂದೆ ನಡೆದ ಎಲ್ಲಾ ಘಟನೆಗಳನ್ನು ಅಂಗೈನೆಲ್ಲಿಕಾಯಿಯಂತೆ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ನೋಡಿದರು. ॥6॥ ಎಲ್ಲರ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಪ್ರಿಯವಾದ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನ ಚರಿತ್ರವನ್ನು ಯೋಗಧರ್ಮದ, ಸಮಾಧಿಯ ಮೂಲಕ ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ನಿರೀಕ್ಷಿಸಿ ಮಹಾ ಬುದ್ಧಿವಂತರಾದ ವಾಲ್ಮೀಕಿ ಮಹರ್ಷಿಗಳು ಅದೆಲ್ಲವನ್ನು ಮಹಾಕಾವ್ಯವಾಗಿ ಮಾಡಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದರು. ॥7॥

ಮಹಾತ್ಮಾ ನಾರದರು ಮೊದಲು ವರ್ಣಿಸಿದಂತೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಪೂಜ್ಯರಾದ ವಾಲ್ಮೀಕಿ ಮುನಿಗಳು ರಘುವಂಶ ಭೂಷಣ ಶ್ರೀರಾಮನ ಚರಿತೆಯನ್ನು ರಾಮಾಯಣ ಕಾವ್ಯವಾಗಿ ನಿರ್ಮಿಸಿದರು. ಸಮುದ್ರವು ಎಲ್ಲ ರತ್ನಗಳ ನಿಧಿಯಿರುವಂತೆಯೇ ಈ ಮಹಾಕಾವ್ಯವು ಗುಣ, ಅಲಂಕಾರ, ಧ್ವನಿ ಮೊದಲಾದ ರತ್ನಗಳ ಭಂಡಾರವಾಗಿದೆ. ಇಷ್ಟೆ ಅಲ್ಲ, ಇದು ಸಮಸ್ತ ಶ್ರುತಿಗಳ ಸಾರಭೂತ ಅರ್ಥವನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುವುದರಿಂದ ಎಲ್ಲರ ಕಿವಿಗಳಿಗೆ ಇಂಪಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಎಲ್ಲರ ಚಿತ್ತವನ್ನು ಸೆಳೆದುಕೊಳ್ಳುವುದಾಗಿದೆ. ಇದು ಧರ್ಮ, ಅರ್ಥ, ಕಾಮ, ಮೋಕ್ಷರೂಪೀ ಗುಣಗಳಿಂದ (ಫಲಗಳಿಂದ) ಕೂಡಿದ್ದು, ಇವುಗಳನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುವುದಾಗಿದೆ.॥8-9॥

ಶ್ರೀರಾಮನ ಅವತಾರ, ಅವನ ಮಹಾನ್ ಪರಾಕ್ರಮ, ಅವನ ಸರ್ವಾನುಕೂಲತೆ, ಲೋಕಪ್ರಿಯತೆ, ಕ್ಷಮೆ, ಸೌಮ್ಯ ಭಾವ ಹಾಗೂ ಸತ್ಯಶೀಲತೆ ಇವುಗಳನ್ನು ಈ ಮಹಾಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ಮಹರ್ಷಿಗಳು ವರ್ಣಿಸಿದರು. ॥10॥

ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರೊಂದಿಗೆ ಹೋದ ಶ್ರೀರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ನಡೆಸಿದ ನಾನಾ ರೀತಿಯ ವಿಚಿತ್ರ ಲೀಲೆಗಳನ್ನು ಹಾಗೂ ನಡೆದ ಅದ್ಭುತ ಘಟನೆಗಳನ್ನು ಹೀಗೆ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಮಹರ್ಷಿಗಳು ವರ್ಣಿಸಿರುವರು. ಶ್ರೀರಾಮನಿಂದ ಮಿಥಿಲೆಯಲ್ಲಿ ಧನುರ್ಭಂಗ, ಜನಕನಂದಿನೀ ಸೀತೆ ಮತ್ತು ಊರ್ಮಿಳೆಯೇ ಮೊದಲಾದವರ ವಿವಾಹದ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಇದರಲ್ಲಿ ಮಾಡಿರುವರು. ॥11॥ ಶ್ರೀರಾಮ-ಪರುಶುರಾಮ ಸಂವಾದ, ದಶರಥ ನಂದನ ಶ್ರೀರಾಮನ ಕಲ್ಯಾಣ ಗುಣಗಳನ್ನು, ಅವನ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕ, ಕೈಕೆಯಿಯ ದುಷ್ಟತೆ, ಶ್ರೀರಾಮ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕದಲ್ಲಿನ ವಿಘ್ನ, ರಾಮನ ವನವಾಸ, ದಶರಥ ರಾಜನ ಶೋಕ-ವಿಲಾಪ ಮತ್ತು ಪರಲೋಕ ಗಮನ, ಪ್ರಜೆಗಳ ವಿಷಾದ, ಜೊತೆಗೆ ಹೋದ ಪ್ರಜಾ ಜನರನ್ನು ನಡು ದಾರಿಯಲ್ಲೇ ಬಿಡುವುದು, ನಿಷಾದರಾಜ ಗುಹನೊಂದಿಗೆ ಮಾತುಕತೆ, ಸುಮಂತನನ್ನು ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಹಿಂದಿರುಗಿಸಿದುದು ಮೊದಲಾದವುಗಳನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿರುವರು. ॥12-14॥

ಶ್ರೀರಾಮ-ಸೀತಾ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಗಂಗೆ ದಾಟಿದುದು, ಭರದ್ವಾಜ ಮುನಿಯನ್ನು ದರ್ಶಿಸಿದುದು, ಭರದ್ವಾಜರ ಆಣತಿಯಂತೆ ಚಿತ್ರಕೂಟಕ್ಕೆ ಹೋದುದು, ಅಲ್ಲಿಯ ನೈಸರ್ಗಿಕ ಶೋಭೆಯನ್ನು ನೋಡುವುದು, ಚಿತ್ರಕೂಟದಲ್ಲಿ ಪರ್ಣಕುಟಿಯನ್ನು ರಚಿಸುವುದು, ಅದರಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವುದು, ಅಲ್ಲಿಗೆ ಭರತನು ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಕಾಣಲು ಬರುವುದು, ಅವನನ್ನು ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಮರಳಿ ಹೋಗಲು ಒಪ್ಪಿಸುವುದು, ಶ್ರೀರಾಮನು ತಂದೆಗೆ ಜಲಾಂಜಲಿಯನ್ನು ಅರ್ಪಿಸುವುದು, ಭರತನಿಂದ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಸಿಂಹಾಸನದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀರಾಮನ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪಾದುಕಾ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕ, ನಂದಿಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಭರತನು ವಾಸಿಸಿದುದು, ಶ್ರೀರಾಮನು ದಂಡಕಾರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಹೋದುದು, ಶ್ರೀರಾಮನಿಂದ ವಿರಾಧನ ವಧೆ, ಶರಭಂಗ ಮುನಿಯ ದರ್ಶನ, ಸುತೀಕ್ಷ್ಣರ ಸಮಾಗಮ, ಅನಸೂಯೆಯ ಜೊತೆಗೆ ಸೀತಾದೇವಿಯು ಸ್ವಲ್ಪಕಾಲ ಇರುವುದು. ಆಕೆಯು ಸೀತಾದೇವಿಗೆ ಅಂಗರಾಗವನ್ನು ನೀಡಿದುದು, ಶ್ರೀರಾಮನೇ ಮೊದಲಾದವರಿಂದ ಅಗಸ್ತ್ಯರ ದರ್ಶನ, ಅವರು ನೀಡಿದ ವೈಷ್ಣವ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದುದು, ಶೂರ್ಪಣಖಾ ಸಂವಾದ, ರಾಮನ ಅಪ್ಪಣೆಯಂತೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಆಕೆಯ ಮೂಗನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿ ವಿರೂಪಗೊಳಿಸಿದುದು, ಶ್ರೀರಾಮನು ಖರ, ದೂಷಣ, ತ್ರಿಶಿರಾ ಇವರನ್ನು ವಧಿಸಿದುದು, ಶೂರ್ಪನಖೆಯ ಉತ್ತೇಜನದಿಂದ ರಾವಣನು ರಾಮನ ಪ್ರತೀಕಾರಕ್ಕಾಗಿ ಹೊರಟಿದುದು. ಮಾರೀಚನ ವಧೆ, ರಾವಣನು ವಿದೇಹ ನಂದಿನೀ ಸೀತೆಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದುದು, ಸೀತೆಗಾಗಿ ಶ್ರೀ ರಘುನಾಥನ ವಿಲಾಪ, ರಾವಣನು ಗೃದ್ಧರಾಜ ಜಟಾಯುವನ್ನು ವಧಿಸಿದುದು, ಶ್ರೀರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಕಬಂಧನನ್ನು ದರ್ಶಿಸಿದುದು, ಮತ್ತು ವಧೆ, ಪಂಪಾದರ್ಶನ, ಶಬರಿ ನೀಡಿದ ಫಲಗಳನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದುದು, ಸೀತೆಗಾಗಿ ಶ್ರೀರಾಮನ ವಿಲಾಪ, ಪಂಪಾ ಸರೋವರದ ಬಳಿ ಹನುಮಂತನ ಭೇಟಿ, ಶ್ರೀರಾಮ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಹನುಮಂತನೊಂದಿಗೆ ಋಷ್ಯಮೂಕ ಪರ್ವತಕ್ಕೆ ಹೋದುದು, ಸುಗ್ರೀವನ ಸಖ್ಯ, ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ತನ್ನ ಬಲದ ಬಗ್ಗೆ ವಿಶ್ವಾಸ ಉಂಟುಮಾಡಿದುದು, ವಾಲಿ-ಸುಗ್ರೀವರ ಯುದ್ಧ, ಶ್ರೀರಾಮನು ವಾಲಿಯನ್ನು ಕೊಂದುದು, ಸುಗ್ರೀವ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕ, ವಾಲಿಪತ್ನೀ ತಾರೆಯ ವಿಲಾಪ, ಶರತ್ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸೀತಾನ್ವೇಷಣೆ ಮಾಡುವುದಾಗಿ ಸುಗ್ರೀವನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ, ಮಳೆಗಾಲದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ಮಾಲ್ಯವಂತ ಪರ್ವತದ ಪ್ರಸ್ರವಣ ಎಂಬ ಶಿಖರದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಿದುದು, ರಘುಕುಲ ಸಿಂಹ ರಾಮನು ಸುಗ್ರೀವನ ಕುರಿತ ಕ್ರೋಧ, ಸುಗ್ರೀವನು ಸೀತಾನ್ವೇಷಣೆಗಾಗಿ ವಾನರರನ್ನು ಕರೆಸಿದುದು, ಸುಗ್ರೀವನು ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳಿಗೆ ವಾನರರನ್ನು ಕಳಿಸಿದುದು, ಅವರಿಗೆ ಪೃಥ್ವಿಯ ದ್ವೀಪ-ಸಮುದ್ರ ಮುಂತಾದವುಗಳ ಪರಿಚಯ ಹೇಳಿದುದು, ಶ್ರೀರಾಮನು ಸೀತೆಯ ನಂಬಿಕೆಗಾಗಿ ಹನುಮಂತನಿಗೆ ಅಂಗುಲೀಯಕವನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿದ್ದು, ವಾನರರಿಗೆ ಸ್ವಯಂ ಪ್ರಭೆಯ ಗುಹೆಯ ದರ್ಶನ, ಸಮುದ್ರ ತೀರದಲ್ಲಿ ವಾನರರ ಪ್ರಾಯೋಪವೇಶ, ಸಂಪಾತಿಯ ಭೇಟಿ, ಮಾತು ಕತೆ, ಸಮುದ್ರೋಲ್ಲಂನೆಗಾಗಿ ಹನುಮಂತನು ಮಹೇಂದ್ರ ಪರ್ವತವನ್ನು ಏರಿದುದು, ಸಮುದ್ರೋಲ್ಲಂಘನ, ಸಮುದ್ರನ ಮಾತಿನಂತೆ ಮೇಲೆ ಎದ್ದ ಮೈನಾಕನ ದರ್ಶನ, ರಾಕ್ಷಸೀ ತರ್ಜನ, ಛಾಯಾಗ್ರಾಹೀ ಸಿಂಹಿಕೆಯನ್ನು ಹನುಮಂತನು ಕೊಂದುದು, ಲಂಕೆಯ ಆಧಾರಭೂತ ತ್ರಿಕೂಟಪರ್ವತದ ದರ್ಶನ, ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಲಂಕಾಪ್ರವೇಶ, ಹನುಮಂತನು ಒಬ್ಬಂಟಿಗನಾದ್ದರಿಂದ ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಚಿಂತಿಸಿದುದು, ರಾವಣನ ಪಾನಭೂಮಿಗೆ ಆಗಮನ, ಅಂತಃಪುರದ ಸ್ತ್ರೀಯರನ್ನು ನೋಡಿದುದು, ಹನುಮಂತನು ರಾವಣನನ್ನು ನೋಡಿದುದು, ಪುಷ್ಪಕವಿಮಾನದ ನಿರೀಕ್ಷಣ, ಅಶೋಕವನಕ್ಕೆ ಹೋದುದು, ಸೀತೆಯನ್ನು ದರ್ಶಿಸಿದುದು, ಅಭಿಜ್ಞಾನಕ್ಕಾಗಿ ಸೀತೆಗೆ ಉಂಗುರ ನೀಡಿದುದು, ಆಕೆಯೊಂದಿಗೆ ಮಾತುಕತೆ, ರಾಕ್ಷಸಿಯರು ಸೀತೆಯನ್ನು ಹೆದರಿಸಿದುದು, ತ್ರಿಜಟೆಯು ತಿಳಿಸಿದ ಸ್ವಪ್ನ ವೃತ್ತಾಂತ, ಹನುಮಂತನಿಗೆ ಸೀತೆಯು ಚೂಡಾಮಣಿಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿದ್ದು, ಹನುಮಂತನು ಅಶೋಕ ವನವನ್ನು ಹಾಳುಗೆಡುವಿದ್ದು, ರಾಕ್ಷಸರು ಓಡಿ ಹೋದುದು, ರಾವಣನ ಸೇವಕರನ್ನು ಹನುಂತನು ಕೊಂದು ಹಾಕಿದುದು, ಹನುಮಂತನು ಬಂಧಿತನಾಗಿ ರಾವಣನ ಸಭೆಗೆ ಹೋದುದು, ಮಾರುತಿ ಗರ್ಜನೆ, ಲಂಕಾದಹನ, ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಹಾರಿ ಮರಳಿ ಬಂದು, ವಾನರರೊಂದಿಗೆ ಮಧುಪಾನ, ಹನುಮಂತನು ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನಿಗೆ ಆಶ್ವಾಸನೆ ಇತ್ತುದು, ಸೀತೆಯು ಕೊಟ್ಟ ಚೂಡಾಮಣಿಯನ್ನು ರಾಮನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸುವುದು, ಸುಗ್ರೀವ ಮತ್ತು ವಾನರ ಸೈನ್ಯದೊಂದಿಗೆ ರಾಮನ ಲಂಕಾಯಾತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಸಮುದ್ರನ ಭೇಟಿ, ನಳನು ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ಸೇತುವೆಯನ್ನು ಕಟ್ಟಿದುದು, ವಿಭೀಷಣ ಶರಣಾಗತ, ಸೇತುವೆಯ ಮೂಲಕ ವಾನರ ಸೈನ್ಯ ಸಮುದ್ರ ದಾಟಿದುದು, ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ವಾನರರು ಲಂಕೆಯನ್ನು ಮುತ್ತಿದುದು, ವಿಭೀಷಣನೊಂದಿಗೆ ರಾಮನ ಮೈತ್ರಿ, ವಿಭೀಷಣನು ರಾಮನಿಗೆ ರಾವಣವಧೆಯ ಉಪಾಯ ತಿಳಿಸಿದುದು, ಕುಂಭಕರ್ಣನ ನಿಧನ, ಮೇಘನಾದ ವಧೆ, ರಾವಣನ ವಿನಾಶ, ಸೀತಾ ಪ್ರಾಪ್ತಿ, ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ವಿಭೀಷಣ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕ, ಶ್ರೀರಾಮನು ಪುಷ್ಪಕವಿಮಾನ ನೋಡಿದುದು, ಅದರ ಮೂಲಕ ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಪ್ರಸ್ಥಾನ, ಶ್ರೀರಾಮನು ಭರದ್ವಾಜರನ್ನು ಭೆಟ್ಟಿಯಾದುದು, ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಹೋಗಿ ಭರತನನ್ನು ಕಾಣುವುದು, ಶ್ರೀರಾಮ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕೋತ್ಸವ, ರಾಮನು ಎಲ್ಲ ವಾನರ ಸೇನೆಯನ್ನು ಬೀಳ್ಕೊಟ್ಟಿದ್ದು, ತನ್ನ ರಾಷ್ಟ್ರದ ಪ್ರಜೆಯನ್ನು ಪ್ರಸನ್ನವಾಗಿಸುವುದು, ಸೀತಾ ಪರಿತ್ಯಾಗ ಮುಂತಾದ ವೃತ್ತಾಂತಗಳನ್ನು ಹಾಗೂ ಈ ಪೃಥ್ವಿಯಲ್ಲಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ನಡೆಸಿದ ಚರಿತ್ರೆಯನ್ನೂ ಪೂಜ್ಯರಾದ ವಾಲ್ಮೀಕಿ ಮುನಿಗಳು ತಮ್ಮ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮಹಾಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ದಾಖಲಿಸಿದ್ದಾರೆ. ॥15-39॥

ವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷ ರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಬಾಲಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಮೂರನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥3॥

ನಾಲ್ಕನೆಯ ಸರ್ಗ

ವಾಲ್ಮೀಕಿ ಮಹರ್ಷಿಗಳು ಇಪ್ಪತ್ತನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ರಾಮಾಯಣವನ್ನು ರಚಿಸಿ, ಲವ-ಕುಶರಿಗೆ ಉಪದೇಶಿಸಿದುದು, ಮುನಿಗಳ ಸಮೂಹದಲ್ಲಿ ಲವ-ಕುಶರು ರಾಮಾಯಣವನ್ನು ತಾಳ-ಲಯಬದ್ಧವಾಗಿ ಹಾಡಿ ಎಲ್ಲರ ಪ್ರಶಂಸೆಗೆ ಪಾತ್ರರಾದುದು, ಶ್ರೀರಾಮನಿಂದಲೂ ಸಮ್ಮಾನಿತರಾಗಿ ಶ್ರೀರಾಮನ ಆಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ರಾಮಾಯಣದ ಗಾನ

ಸಕಲಗುಣಾಭಿರಾಮನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾದ ಬಳಿಕ ಪೂಜ್ಯರಾದ ವಾಲ್ಮೀಕಿ ಮುನಿಗಳು ರಾಮನ ಇಡೀ ಚರಿತ್ರೆಯ ಆಧಾರದಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರ-ವಿಚಿತ್ರವಾದ ಶಬ್ದಾಲಂಕಾರಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ರಾಮಾಯಣ ಮಹಾ ಕಾವ್ಯವನ್ನು ರಚಿಸಿದರು. ॥1॥ ಮಹರ್ಷಿಗಳು ಇಪ್ಪತ್ತನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ ಶ್ಲೋಕಗಳನ್ನು ಐದು ನೂರು ಸರ್ಗ ಹಾಗೂ ಉತ್ತರ ಸಹಿತ ಏಳು ಕಾಂಡಗಳನ್ನೊಳಗೊಂಡ ಶ್ರೀಮದ್ರಾಮಾಯಣವನ್ನು ರಚಿಸಿದರು. ॥2॥ ಭವಿಷ್ಯ ಹಾಗೂ ಉತ್ತರಕಾಂಡ ಸಹಿತ ಸಮಸ್ತ ರಾಮಾಯಣವನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿದ ಬಳಿಕ, ಮಹಾಜ್ಞಾನಿಗಳಾದ ಮಹರ್ಷಿ ವಾಲ್ಮೀಕಿಗಳು ಈ ಮಹಾಕಾವ್ಯವನ್ನು ಕಲಿತು ಜನಸಮುದಾಯಕ್ಕೆ ಹೇಳಬಲ್ಲ ಸಮರ್ಥಶಾಲಿ ಪುರುಷನು ಯಾರಿರಬಹುದು? ಎಂದು ಯೋಚಿಸಿದರು. ॥3॥ ಶುದ್ಧಾಂತಃಕರಣವುಳ್ಳ ಆ ಮಹರ್ಷಿಗಳು ಹೀಗೆ ವಿಚಾರ ಮಾಡುತ್ತಿರುವಾಗಲೇ ಮುನಿವೇಷದಲ್ಲಿದ್ದ ರಾಜಕುಮಾರ ಕುಶ ಮತ್ತು ಲವರು ಬಂದು ಅವರ ಚರಣಗಳಲ್ಲಿ ವಂದಿಸಿಕೊಂಡರು. ॥4॥ ಕುಶ-ಲವ ಸಹೋದರರಿಬ್ಬರು ಧರ್ಮವನ್ನು ತಿಳಿದ ಯಶಸ್ವೀ ರಾಜಕುಮಾರರಾಗಿದ್ದರು. ಅವರ ಸ್ವರವು ಬಹಳ ಮಧುರವಾಗಿದ್ದು, ಮುನಿಗಳ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲೇ ಇದ್ದರು. ವೇದಪಾರಂಗತರಾದ ಅವರ ಧಾರಣಾಶಕ್ತಿ ಅದ್ಭುತವಾಗಿತ್ತು. ಪೂಜ್ಯರಾದ ವಾಲ್ಮೀಕಿಗಳು ಅವರನ್ನು ನೋಡಿ, ಇವರೇ ಸುಯೋಗ್ಯರೆಂದು ತಿಳಿದು ಉತ್ತಮ ವ್ರತವನ್ನು ಪಾಲಿಸುವ ಆ ಮಹರ್ಷಿಗಳು ವೇದಾರ್ಥದ ವಿಸ್ತಾರದಿಂದ ಒಳಗೊಂಡ ಸೀತೆಯ ಚರಿತ್ರೆಯಿಂದ ಯುಕ್ತವಾದ, ಪೌಲಸ್ತ್ಯವಧ ಎಂಬ ರಾಮಾಯಣ ಮಹಾಕಾವ್ಯವನ್ನು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಅವರಿಗೆ ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಿಸಿದರು. ॥5-7॥

ಆ ಮಹಾಕಾವ್ಯವು ಓದಲು ಮತ್ತು ಹಾಡಲು ಮಧುರವಾಗಿದ್ದು, ದ್ರುತ, ಮಧ್ಯ, ವಿಲಂಬಿತ ಎಂಬ ಮೂರು ಗತಿಗಳಿಗೆ ಹೊಂದುವ ಷಡ್ಜ, ರಿಷಭ ಆದಿ ಸಪ್ತಸ್ವರಯುಕ್ತ, ವೀಣಾಸ್ವರ - ತಾಲದೊಂದಿಗೆ ಹಾಡಲು ಯೋಗ್ಯವಾಗಿತ್ತು. ಶೃಂಗಾರ, ಕರುಣ, ಹಾಸ್ಯ, ರೌದ್ರ, ಭಯಾನಕ ಮತ್ತು ವೀರ ಮುಂತಾದ ಎಲ್ಲ ರಸಗಳಿಂದ ಯುಕ್ತವಾಗಿತ್ತು. ಇಬ್ಬರು ಸಹೋದರ ಕುಶ-ಲವರು ಆ ಆದಿ ಕಾವ್ಯವನ್ನು ಕಲಿತು ಹಾಡಲು ತೊಡಗಿದರು. ॥8-9॥ ಆ ಇಬ್ಬರು ಸಹೋದರರು ಗಂಧರ್ವವಿದ್ಯೆ ಸಂಗೀತಶಾಸ್ತ್ರ ತತ್ವಜ್ಞರೂ, ಸ್ಥಾನ ಮತ್ತು ಮೂರ್ಛನಾದಿಗಳ ಅರಿವಿದ್ದರೂ, ಮಧುರ ಸ್ವರ ಸಂಪನ್ನರೂ, ಗಂಧರ್ವರಂತೆ ಮನೋಹರ ರೂಪ ಉಳ್ಳವರೂ ಆಗಿದ್ದರೂ ॥10॥ ಸುಂದರ ರೂಪ ಮತ್ತು ಶುಭಲಕ್ಷಣಗಳು ಅವರ ಸಹಜ ಸಂಪತ್ತಾಗಿತ್ತು. ಅವರಿಬ್ಬರು ಮಧುರ ಸ್ವರದಿಂದ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಬಿಂಬದಿಂದ ಪ್ರತಿಬಿಂಬವು ಮೂಡುವಂತೆ ಆ ಸಹೋದರರಿಬ್ಬರು ಶ್ರೀರಾಮನ ಶರೀರದಿಂದ ಪ್ರಕಟರಾದ ರಾಮನ ಎರಡು ಬಿಂಬಾಕೃತಿಗಳಂತೆಯೇ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದರು. ॥11॥ ಆ ರಾಜಕುಮಾರರಿಬ್ಬರೂ ಎಲ್ಲ ಜನರ ಪ್ರಶಂಸೆಗೆ ಪಾತ್ರರಾಗಿದ್ದರು. ಅವರು ಆ ಧರ್ಮಾನುಕೂಲ ಉತ್ತಮ ಉಪಾಖ್ಯಾನಮಯ ಸಂಪೂರ್ಣ ಕಾವ್ಯವನ್ನು ಬಾಯಿಪಾಠ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದರು. ಎಂದಾದರೂ ಋಷಿಮುನಿಗಳ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ, ಸಾಧುಗಳ ಸಮಾಗಮವಾದಾಗ ಅವರ ನಡುವೆ ಕುಳಿತುಕೊಂಡು ತತ್ವಜ್ಞರಾದ ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಬಾಲಕರು ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತರಾಗಿ ರಾಮಾಯಣವನ್ನು ಹಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ॥12-13॥

ಒಂದು ದಿನ ಬಹಳಷ್ಟು ಶುದ್ಧ ಅಂತಃಕರಣವುಳ್ಳ ಮಹರ್ಷಿಗಳ ಸಂಸತ್ತು ನೆರೆದಿತ್ತು. ಅವರಲ್ಲಿ ಮಹಾಭಾಗ್ಯ ಶಾಲಿಗಳೂ, ಶುಭಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಸುಶೋಭಿತರಾದ ಕುಶ-ಲವರೂ ಉಪಸ್ಥಿತರಾಗಿದ್ದರು. ಅವರು ಆ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಸೇರಿದ ಮಹಾತ್ಮರ ಮುಂದೆ ರಾಮಾಯಣ ಕಾವ್ಯವನ್ನು ಮಧುರವಾಗಿ ಹಾಡಿದರು. ಅದನ್ನು ಕೇಳಿ ಎಲ್ಲ ಮುನಿಗಳ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಆನಂದಾಶ್ರುಗಳು ಸುರಿದವು. ಅವರು ಅತ್ಯಂತ ಆಶ್ಚರ್ಯಗೊಂಡವರಾಗಿ ಸಾಧು! ಸಾಧು! ಎಂದು ಪ್ರಶಂಸಿಸಿದರು. ಮುನಿಗಳು ಧರ್ಮ ವತ್ಸಲರೇ ಆಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಆ ಧಾರ್ಮಿಕ ಉಪಾಖ್ಯಾನವನ್ನು ಕೇಳಿ ಎಲ್ಲರ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಬಹಳ ಸಂತೋಷವಾಯಿತು. ॥ 14-16 ॥

ರಾಮಾಯಣ ಕಥೆಯ ಗಾಯಕರಾದ ಕುಶ-ಲವರು ಪ್ರಶಂಸೆಗೆ ಯೋಗ್ಯರೇ ಆಗಿದ್ದರು. ಮುನಿಗಳು ಈ ಪ್ರಕಾರ ಹೊಗಳತೊಡಗಿದರು. ಆಹಾ! ಈ ಬಾಲಕರ ಗಾಯನದಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ಮಾಧುರ್ಯವಿದೆ! ಶ್ಲೋಕಗಳ ಮಾಧುರ್ಯವಂತೂ ಇನ್ನೂ ಅದ್ಭುತವಾಗಿದೆ. ॥ 17 ॥ ಈ ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿತವಾದ ಘಟನೆಗಳು ಬಹಳ ದಿನಗಳ ಹಿಂದೆಯೇ ನಡೆದುಹೋಗಿದ್ದರೂ ಈ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಈ ಬಾಲಕರಿಬ್ಬರೂ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಸುಂದರ ಭಾವ ಸ್ವರಸಂಪನ್ನ, ರಾಗಯುಕ್ತ ಮಧುರವಾಗಿ ಹಾಡಿದಾಗ ಹಿಂದೆ ನಡೆದ ಘಟನೆಗಳು ಈಗಲೇ ನಡೆಯುತ್ತಿವೆಯೋ ಎಂಬಂತೆ ಕಣ್ಮುಂದೆ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷದಂತೆ ಕಂಡುಬರತೊಡಗಿದವು. ॥18॥

ಹೀಗೆ ಉತ್ತಮ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮಹರ್ಷಿಗಳು ಇಬ್ಬರೂ ಕುಮಾರರನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸಿದರು. ಅವರು ಮುನಿಗಳಿಂದ ಪ್ರಶಂಸಿತರಾಗಿ ಅತ್ಯಂತ ಮಧುರ ರಾಗಗಳಿಂದ ರಾಮಾಯಣವನ್ನು ಗಾಯನ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ॥19॥ ಅವರ ಗಾನದಿಂದ ಸಂತುಷ್ಟರಾದ ಯಾರೋ ಮುನಿಗಳು ಎದ್ದು ಅವರಿಗೆ ಉಡುಗೊರೆಯಾಗಿ ಒಂದು ಕಲಶವನ್ನು ಕೊಟ್ಟರು. ಇನ್ನೊಬ್ಬ ಮಹಾ ಯಶಸ್ವೀ ಮಹರ್ಷಿಯು ಸಂತೋಷಗೊಂಡು ಅವರಿಬ್ಬರಿಗೆ ನಾರು ಬಟ್ಟೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟರು. ಯಾರೋ ಕೃಷ್ಣಮೃಗ ಚರ್ಮವನ್ನು ಕೊಟ್ಟರೆ, ಮತ್ತೊಬ್ಬರು ಯಜ್ಞೋಪವೀತವನ್ನು ನೀಡಿದರು. ॥20-21॥ ಒಬ್ಬರು ಕಮಂಡಲು ಕೊಟ್ಟರೆ ಮತ್ತೊಬ್ಬ ಮುನಿಯು ಮುಂಜಾಮೇಖಲೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟರು. ಇನ್ನೊಬ್ಬರು ಆಸನ, ಕೌಪೀನವಿತ್ತರೆ, ಬೇರೆ ಮಹರ್ಷಿಯು ಹರ್ಷಗೊಂಡು ಆ ಬಾಲಕರಿಬ್ಬರಿಗೆ ಕೊಡಲಿಯನ್ನು ನೀಡಿದರು. ಯಾರೋ ಕಾಷಾಯ ಬಟ್ಟೆ ಕೊಟ್ಟರೆ, ಜಪಮಾಲೆ, ವಸ್ತ್ರ ಹೀಗೆ ಉಡುಗೋರೆ ಯಾಗಿ ಕೊಟ್ಟರು. ॥22-23॥ ಯಾರೋ ಆನಂದಮಗ್ನರಾಗಿ ಜಟೆಕಟ್ಟಲು ದಾರ, ಇನ್ನೊಬ್ಬರು ಸಮಿಧೆ ಕಟ್ಟಲು ರಜ್ಜು, ಒಬ್ಬ ಮಹರ್ಷಿಯು ಯಜ್ಞಪಾತ್ರೆ ಕೊಟ್ಟರೆ ಮತ್ತೊಬ್ಬರು ಸೌದೆಗಳನ್ನು, ಇನ್ನೊಬ್ಬರು ಔದುಂಬರ ಮಣಿಯನ್ನು ಬಹುಮಾನ ರೂಪವಾಗಿ ಕೊಟ್ಟರು. ಕೆಲವರು ಆಶೀರ್ವದಿಸಿದರು. ಮಕ್ಕಳಿರಾ! ನಿಮಗಿಬ್ಬರಿಗೂ ಕಲ್ಯಾಣವಾಗಲಿ, ಬೇರೆ ಮಹರ್ಷಿಗಳು ‘ದೀರ್ಘಾಯುಷ್ಮಂತೌ ಭವತಾಮ್’ ನಿಮಗೆ ದೀರ್ಘಾಯುಸ್ಸು ಉಂಟಾಗಲಿ, ಎಂದು ಆಶೀರ್ವದಿಸಿದರು. ಹೀಗೆ ಸತ್ಯವಾದಿಗಳಾದ ಮಹರ್ಷಿಗಳು ಅವರಿಗೆ ವರಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟರು. ॥24-25॥

ಮಹರ್ಷಿ ವಾಲ್ಮೀಕಿಗಳು ವರ್ಣಿಸಿದ ಈ ಆಶ್ಚರ್ಯಮಯ ಕಾವ್ಯವು ಮುಂದಿನ ಕವಿಗಳಿಗೆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮೂಲಾಧಾರವಾಯಿತು. ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ಪೂರ್ಣ ಚರಿತ್ರೆಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾ ಪರಿಸಮಾಪ್ತಿಮಾಡಿದರು. ॥26॥ ಸಂಪೂರ್ಣ ಗೀತೆಗಳ ವಿಶೇಷಜ್ಞರಾದ ರಾಜಕುಮಾರರೇ! ಈ ಕಾವ್ಯವು ಆಯುಸ್ಸು ಮತ್ತು ಪುಷ್ಟಿಯನ್ನು ಕೊಡುವಂತಹುದು. ಎಲ್ಲರ ಕಿವಿ ಮನಸ್ಸನ್ನು ತಣಿಸುವ ಮಧುರ ಸಂಗೀತವಾಗಿದೆ. ನೀವಿಬ್ಬರೂ ಬಹಳ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಇದನ್ನು ಹಾಡಿರುವಿರಿ. ॥27॥ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಪ್ರಶಂಸಿತರಾದ ರಾಜಕುಮಾರ ಕುಶ-ಲವರು ಒಮ್ಮೆ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ರಾಜ ಬೀದಿಗಳಲ್ಲಿ ರಾಮಾಯಣದ ಶ್ಲೋಕಗಳನ್ನು ಹಾಡುತ್ತಾ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದರು. ಆಗ ಭರತಾಗ್ರಜ ಶ್ರೀರಾಮನ ದೃಷ್ಟಿ ಅವರ ಮೇಲೆ ಬಿತ್ತು. ಶತ್ರುನಿಬರ್ಹಣನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನು ಸನ್ಮಾನಾರ್ಹರಾದ ಸೋದರ ಕುಶ-ಲವರನ್ನು ಅರಮನೆಗೆ ಕರೆಸಿ ಯಥಾಯೋಗ್ಯವಾಗಿ ಉಪಚರಿಸಿದನು. ಮತ್ತೆ ಪ್ರಭುವಾದ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಸಿಂಹಾಸನದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು, ಮಂತ್ರಿಗಳಿಂದಲೂ, ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಭರತ, ಶತ್ರುಘ್ನಾದಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಪರಿವೃತನಾಗಿ ರೂಪ ಸಂಪನ್ನರಾದ ವಿನಯಶೀಲ ಸಹೋದರರನ್ನು ನೋಡಿ, ಭರತ, ಶತ್ರುಘ್ನರಲ್ಲಿ ಈ ದೇವತೆಗಳಂತೆ ತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಈ ಕುಮಾರರು ವಿಚಿತ್ರಾರ್ಥ ಪದ ಸಮೂಹದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮಧುರ ಕಾವ್ಯವನ್ನು ಬಹಳ ಸುಂದರವಾಗಿ ಹಾಡುತ್ತಾರೆ, ನೀವೆಲ್ಲರೂ ಇದನ್ನು ಕೇಳಿರಿ. ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಅವನು ಕುಶ-ಲವರಿಗೆ ನೀವು ಆಖ್ಯಾನವನ್ನು ಆರಂಭಿಸಬಹುದು ಎಂದು ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದನು. ॥28-32॥

ಶ್ರೀರಾಮನ ಅಪ್ಪಣೆ ಪಡೆದು ಅವರಿಬ್ಬರು ಲಯಕ್ಕನುಸಾರ ಮೊದಲು ರಾಗಾಲಾಪನೆ ಮಾಡಿ, ವೀಣಾ ಮೃದಂಗಾದಿ ವಾದ್ಯಗಳೊಡನೆ ಮಧುರವಾಗಿ ಹಾಡಲು ಉಪಕ್ರಮಿಸಿದರು. ಅವರು ಹಾಡುವಾಗ ಕಾವ್ಯದ ಅರ್ಥವು ಬಹಳ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಶ್ರೋತ್ರುಗಳಿಗೆ ತಿಳಿಯುತ್ತಿತ್ತು. ಅವರ ಗಾಯನವನ್ನು ಕೇಳಿದ ಶ್ರೋತ್ರುಗಳಿಗೆ ಹರ್ಷಮಯ ರೋಮಾಂಚನ ಉಂಟಾಗಿ ಎಲ್ಲರ ಮನೋಹೃದಯಗಳು ಆನಂದತುಂದಿಲವಾದವು. ಆ ಜನ ಸಮೂಹದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಗಾಯನವು ಎಲ್ಲರ ಶ್ರೋತ್ರೇಂದ್ರಿಯಗಳು ರಸಾನಂದವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿದವು. ॥33-34॥ ಆಗ ಶ್ರೀರಾಮನು ಸಭ್ಯರನ್ನು, ಸಹೋದರರನ್ನು ಕುರಿತು ಇಂತು ನುಡಿದನು-ಈ ಇಬ್ಬರು ಮುನಿಕುಮಾರರಾಗಿದ್ದರೂ ರಾಜೋಚಿತ ಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿರುವರು. ಸಂಗೀತದಲ್ಲಿ ಪಾರಂಗತರಾಗಿರುವಂತೆಯೇ ತಪಸ್ವಿಗಳೂ ಆಗಿರುವರು. ಇವರು ಹಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಪ್ರಬಂಧ ಕಾವ್ಯವು ಶಬ್ದಾರ್ಥ ಅಲಂಕಾರ ಉತ್ತಮ ಗುಣಯುಕ್ತವಾದ ಕಾರಣ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿಯಾಗಿದೆ. ನಮಗೂ ಕೂಡ ಅಭ್ಯುದಯಕಾರಕವಾಗಿದೆ; ಎಂದು ವೃದ್ಧರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನೀವೆಲ್ಲರೂ ಗಮನವಿಟ್ಟು ಕೇಳಿರಿ. ॥35॥ ಅನಂತರ ಶ್ರೀರಾಮನ ಅಪ್ಪಣೆಯಂತೆ ಆ ಇಬ್ಬರೂ ಸಹೋದರರು ಮಾರ್ಗ ಸಂಪ್ರದಾಯವನ್ನನುಸರಿಸಿ ರಾಮಾಯಣವನ್ನು ಗಾನ ಮಾಡಿದರು. ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಕುಳಿತ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನೂ ಕೂಡ ನಿಧಾನವಾಗಿ ಅವರ ಗಾಯನವನ್ನು ಕೇಳುವುದರಲ್ಲಿ ತನ್ಮಯನಾದನು. ॥36॥

ವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷ ರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಬಾಲಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥4॥

ಐದನೆಯ ಸರ್ಗ

ದಶರಥ ರಾಜನಿಂದ ರಕ್ಷಿತವಾದ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ವರ್ಣನೆ

ಸಪ್ತದ್ವೀಪಾತ್ಮಕವಾದ ಈ ಭೂಮಿಯು ಮನು ಪ್ರಜಾಪತಿಯ ವಂಶದಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದ ಜಯಶಾಲಿಗಳಾದ ರಾಜರ ಆಳ್ವಿಕೆಗೆ ಒಳಪಟ್ಟಿತ್ತು. ಅವರಲ್ಲಿ ಸಗರನೆಂಬುವವನು ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾಗಿದ್ದನು. ಅವನಿಂದಲೇ ಈ ಸಾಗರವು ನಿರ್ಮಾಣಗೊಂಡಿತ್ತು. ದಂಡ ಯಾತ್ರೆಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಅವನ ಅರವತ್ತು ಸಾವಿರ ಪುತ್ರರು ಅವರನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಮಹಾತ್ಮರಾದ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವೇ ಮೊದಲಾದ ರಾಜರು ಜನಿಸಿದ್ದ ಆ ಮಹಾವಂಶದಲ್ಲಿ ರಾಮಾಯಣವೆಂದು ಹೇಳುವ ಈ ಮಹಾ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಕಾವ್ಯದ ಅವತರಣವಾಯಿತು. ॥1-3॥ ಬ್ರಹ್ಮನ ವರಪ್ರಸಾದದಿಂದ ರಚಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ರಾಮಾಯಣ ಕಾವ್ಯವನ್ನು ಆಮೂಲಾಗ್ರವಾಗಿ ನಾವು ಗಾನ ಮಾಡುವೆವು. ಇದರಿಂದ ಧರ್ಮ, ಅರ್ಥ, ಕಾಮ, ಮೋಕ್ಷ ಎಂಬ ನಾಲ್ಕು ಪುರುಷಾರ್ಥಗಳೂ ಸಿದ್ಧಿಸುವುದು. ಆದ್ದರಿಂದ ನೀವೆಲ್ಲರೂ ದೋಷದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಇದನ್ನು ಶ್ರವಣಿಸಿರಿ. ॥4॥ ಸರಯೂ ನದೀ ತೀರದಲ್ಲಿ ಸಮೃದ್ಧವಾದ ಜನಸ್ತೋಮದಿಂದಲೂ, ಸಂತುಷ್ಟ ಜನರಿಂದ ತುಂಬಿದ, ಧನ-ಧಾನ್ಯ ಸಮೃದ್ಧಿಯಿಂದಲೂ ಕೂಡಿರುವ ಕೋಸಲ ಎಂಬ ದೇಶವಿದೆ. ॥5॥ ಆ ಕೋಸಲ ದೇಶದಲ್ಲಿ ಸಮಸ್ತ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ವಿಖ್ಯಾತವಾದ ‘ಅಯೋಧ್ಯಾ’ ಎಂಬ ನಗರವಿದೆ. ಅದನ್ನು ಮಾನವೇಂದ್ರನಾದ ಮನು ಮಹಾರಾಜನು ನಿರ್ಮಿಸಿ ನೆಲೆಗೊಳಿಸಿದ್ದನು. ॥6॥

ಸರ್ವದಾ ಶಾಂತಿಯಿಂದ ಕೂಡಿರುವ ಆ ಮಹಾನಗರಿಯು ಹನ್ನೆರಡು ಯೋಜನ ಉದ್ದ ಮತ್ತು ಮೂರು ಯೋಜನ ಅಗಲವಾಗಿದೆ. ಅಲ್ಲಿನ ಬೀದಿಗಳು ಬಹಳ ಅಗಲವಾಗಿಯೂ, ಸಾಲುಮರಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವೂ ಆಗಿವೆ. ॥7॥ ವಿಭಾಗಪೂರ್ವಕ ಸುಂದರವಾದ ರಾಜಮಾರ್ಗಗಳು ಆ ನಗರಿಯ ಶೋಭೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿದ್ದವು. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಲು ಮರಗಳ ಹೂವುಗಳೂ ಹರಡಿಕೊಂಡಿರುತ್ತಿದ್ದವು. ಧೂಳಾಗದಂತೆ ಪ್ರತಿದಿನ ರಾಜಮಾರ್ಗಗಳಿಗೆ ನೀರನ್ನು ಚಿಮುಕಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ॥8॥ ಆ ರಾಷ್ಟ್ರವನ್ನು (ಕೋಸಲ ರಾಜ್ಯವನ್ನು) ಧರ್ಮದಿಂದ ಪರಿಪಾಲಿಸುತ್ತಿದ್ದ ರಾಷ್ಟ್ರವರ್ಧನನಾದ ದಶರಥನು ಅಮರಾವತಿಯಲ್ಲಿ ದೇವೇಂದ್ರನು ವಾಸಿಸುವಂತೆ ಅಯೋಧ್ಯಾನಗರಿಯಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ॥9॥ ಆ ಪುರಿಯು ಪ್ರಶಸ್ತವಾದ ಬಾಗಿಲುಗಳಿಂದಲೂ ಹೊರ ಬಾಗಿಲುಗಳಿಂದಲೂ ಸುಶೋಭಿತವಾಗಿತ್ತು. ನಗರದೊಳಗೆ ಚಿಕ್ಕ ಚಿಕ್ಕ ಪೇಟೆಗಳಿದ್ದವು. ಅಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯ ಯಂತ್ರ ಮತ್ತು ಅಸ್ತ್ರ-ಶಸ್ತ್ರಗಳು ಸಮೃದ್ಧವಾಗಿದ್ದವು. ಅಲ್ಲಿ ನಾನಾ ವಿಧವಾದ ಕಲೆಗಳ ಶಿಲ್ಪಿಗಳು ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ॥10॥ ಸ್ತುತಿಪಾಠ ಮಾಡುವ ಸೂತರು, ವಂಶಾವಳಿಯನ್ನು ಹೊಗಳುವ ಮಾಗಧರು ಅನೇಕರಿದ್ದರು. ಆ ನಗರಿಯು ಧನ-ಧಾನ್ಯಗಳಿಂದ ಸಮೃದ್ಧವಾಗಿಯೂ ಅನುಪಮ ಕಾಂತಿಯುತವಾಗಿತ್ತು. ಆ ನಗರಿಯಲ್ಲಿ ಎತ್ತರವಾದ ನೂರಾರು ಮಹಡಿಗಳಿದ್ದವು. ಅವುಗಳ ಮೇಲೆ ಧ್ವಜ ಪತಾಕೆಗಳು ಹಾರಾಡುತ್ತಿದ್ದವು. ನೂರಾರು ತೋಪುಗಳು ಶತ್ರುಗಳ ವಿನಾಶಕ್ಕಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ್ದವು. ॥11॥ ಆ ಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ನರ್ತಕಿಯರ ಸಂಘಗಳೂ, ಸ್ತ್ರೀ ನಾಟಕ ಮಂಡಳಿಗಳೂ ಇದ್ದವು. ಸುತ್ತಲು ಮಾವು, ಹಲಸು, ಮುಂತಾದ ವೃಕ್ಷಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಉದ್ಯಾನವನಗಳಿದ್ದವು. ನಗರದ ಸುತ್ತಲೂ ನಿರ್ಮಿಸಿರುವ ಪ್ರಾಕಾರವು ಮೇಖಲೆಯಂತೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ॥12॥ ನಗರದ ಸುತ್ತಲೂ ಆಳವಾದ ಕಂದಕಗಳಿದ್ದು, ಅದನ್ನು ದಾಟುವುದು, ಹಾರುವುದು ಅತ್ಯಂತ ಕಠಿಣವಾಗಿತ್ತು. ಆ ನಗರಿಯು ಶತ್ರುಗಳಿಗೆ ಹಾಗೂ ಇತರರಿಗೆ ದುರ್ಜಯ ದುರ್ಗಮವಾಗಿತ್ತು. ಆನೆ, ಕುದುರೆ, ಎತ್ತು, ಆಕಳು, ಒಂಟೆ ಕತ್ತೆ ಮುಂತಾದ ಉಪಯೋಗಿ ಪಶುಗಳಿಂದ ಆ ಪುರಿಯು ತುಂಬಿ ತುಳುಕುತ್ತಿತ್ತು. ॥13॥ ದಶರಥನಿಗೆ ಕಪ್ಪ ಕಾಣಿಕೆ ಹೊತ್ತು ತಂದ ಅನೇಕ ಸಾಮಂತ ರಾಜರಿಂದ ಆ ಪಟ್ಟಣವು ತುಂಬಿಹೋಗಿತ್ತು. ಬೇರೆ ಬೇರೆ ದೇಶಗಳ ವ್ಯಾಪಾರೀ ವೈಶ್ಯರು ಆ ಪುರಿಯ ಶೋಭೆ ಹೆಚ್ಚಿಸಿದ್ದರು. ॥14॥

ಅಲ್ಲಿನ ರಾಜಗೃಹಗಳು ರತ್ನಖಚಿತವಾಗಿದ್ದವು. ಆ ಗಗನಚುಂಬೀ ಪ್ರಾಸಾದಗಳು ಪರ್ವತದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದವು. ಅದರಿಂದ ಆ ಪುರಿಯ ಸೌಂದರ್ಯ ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚಿತ್ತು. ಅನೇಕ ಕೂಟಾಗಾರಗಳಿಂದ (ಗುಪ್ತಗೃಹಗಳು ಅಥವಾ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಕ್ರೀಡಾಭವನಗಳು) ಪರಿಪೂರ್ಣವಾದ ಆ ನಗರಿಯು ಇಂದ್ರನ ಅಮರಾವತಿಯಂತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿತ್ತು. ॥15॥ ಅಲ್ಲಿಯ ರಾಜಗೃಹಗಳು ವಿಚಿತ್ರ ರೀತಿಯಲ್ಲಿದ್ದವು. ಆ ಪಟ್ಟಣವು ಅಷ್ಟಾಪದ ಫಲದಂತೆ ಎಂಟು ಭಾಗಗಳಿಂದಲೂ, ಲೋಕಸುಂದರಿಯರಾದ ಸ್ತ್ರೀ ಸಮೂಹದಿಂದಲೂ, ನಾನಾ ವಿಧವಾದ ಬಹುಮೌಲ್ಯವಾದ ವಜ್ರವೈಢೂರ್ಯಾದಿಗಳಿಂದಲೂ, ವಿಮಾನ ಗೃಹಗಳಿಂದಲೂ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. ॥16॥ ಪಟ್ಟಣಿಗರ ಮನೆಗಳು ನಿಬಿಡವಾಗಿಯೂ, ಸುಂದರವಾಗಿಯೂ ಕಟ್ಟಿದ್ದರು. ನಗರಿಯು ಸಮತಟ್ಟಾದ ನೆಲದಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟಲಾಗಿತ್ತು. ಅಲ್ಲಿ ಶಾಲಿ-ತಂಡುಲ ಧಾನ್ಯಗಳು ಸಮೃದ್ಧವಾಗಿದ್ದವು ಹಾಗೂ ಕಬ್ಬಿನ ಹಾಲಿನಂತಹ ರುಚಿಕರ ನೀರು ಸಮೃದ್ಧವಾಗಿತ್ತು. ॥17॥ ಭೂಮಂಡಲದ ಆ ಸರ್ವೋತ್ತಮ ನಗರಿಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ದುಂದುಭಿ, ಮೃದಂಗ, ವೀಣೆ, ಪಣವ ಮುಂತಾದ ವಾದ್ಯಗಳ ಮಧುರ ಧ್ವನಿಗಳು ಕೇಳಿ ಬರುತ್ತಿದ್ದವು. ॥18॥ ತಪಃಸಿದ್ಧಿಯಿಂದ ಪಡೆದ ದೇವಲೋಕದ ದೇವವಿಮಾನಗಳಂತೆ ಅಯೋಧ್ಯಾನಗರದಲ್ಲಿ ನಯನ ಮನೋಹರವಾಗಿ ನಿರ್ಮಿತವಾದ ಸುಂದರ ನಿವಾಸಗಳಲ್ಲಿ ಬಹಳಷ್ಟು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪುರುಷರು ವಾಸವಾಗಿದ್ದರು. ॥19॥

ಆ ರಾಷ್ಟ್ರದ ಸೈನಿಕರು ಬಾಣಪ್ರಯೋಗದಲ್ಲಿ ನಿಪುಣರೂ ಕೈಚಳಕವುಳ್ಳವರೂ, ಶಸ್ತ್ರಾಸ್ತ್ರ ವಿಶಾರದರೂ ಆಗಿದ್ದರೂ, ಅವರು ಅಸಹಾಯಕನನ್ನು, ಏಕಮಾತ್ರ ಪುತ್ರನಿರುವವನನ್ನು ಪಲಾಯನ ಮಾಡುವವನನ್ನು, ಅಡಗಿಕೊಂಡಿರುವವನನ್ನು, ಕೊಲ್ಲುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಗರ್ಜಿಸುವ ಸಿಂಹ, ಹುಲಿ, ಕಾಡುಹಂದಿ ಮೊದಲಾದ ದುಷ್ಟ ಮೃಗಗಳನ್ನ ಕೊಲ್ಲಲು ಅವರು ಸಮರ್ಥರಾಗಿದ್ದರು. ಇಂತಹ ಸಾವಿರಾರು ಮಹಾರಥಿಗಳಿಂದ ಅಯೋಧ್ಯೆಯು ತುಂಬಿದ್ದಿತು. ಇಂತಹ ಮಹಾನಗರಿಯನ್ನು ದಶರಥ ಮಹಾರಾಜನು ಹಿಂದಿನವರಿಗಿಂತ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಆಳುತ್ತಿದ್ದನು. ॥20-22॥

ಆ ಮಹಾನಗರಿಯಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಆಹಿತಾಗ್ನಿಗಳೂ, ಶಮದಮಾದಿಗುಣಾನ್ವಿತರೂ, ವೇದ-ವೇದಾಂಗ ಪಾರಂಗತರೂ ಆದ ದ್ವಿಜೋತ್ತಮರಿದ್ದರು. ಸಾವಿರಾರು ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ದಾನ ಮಾಡುವವರೂ, ಸತ್ಯಪ್ರಿಯರಾದ ಮಹಾತ್ಮರೂ, ಆ ಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿ ಇದ್ದರು. ಮಹರ್ಷಿಗಳಿಗೆ ಸಮಾನರಾದ ಅನೇಕ ಮುನಿಗಳಿದ್ದರು. ಇಂತಹ ಶೋಭಿತ ಅಯೋಧ್ಯಾಪುರಿಯನ್ನು ರಾಜಾ ದಶರಥನು ಆಳುತ್ತಿದ್ದನು. ॥23॥

ವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷ ರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಬಾಲಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಐದನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥5॥

ಆರನೆಯ ಸರ್ಗ

ದಶರಥ ರಾಜನ ರಾಜ್ಯಭಾರ ಹಾಗೂ ಅಲ್ಲಿನ ಜನಜೀವನ

ಆ ಅಯೋಧ್ಯೆಯನ್ನು ಆಳುತ್ತಿದ್ದ ದಶರಥ ಮಹಾರಾಜನು ವೇದಗಳನ್ನು ಸಾಂಗವಾಗಿ ತಿಳಿದಿದ್ದನು. ಶೂರರನ್ನು, ವಿದ್ವಾಂಸರನ್ನೂ, ಧನ-ಮಾನಾದಿಗಳನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ದೀರ್ಘದರ್ಶಿಯಾಗಿದ್ದು, ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯೂ ಆಗಿದ್ದನು. ಪ್ರಜೆಗಳಿಗೆ ಅತಿಪ್ರಿಯನಾಗಿದ್ದನು. ಇಕ್ವಾಕು ವಂಶೋತ್ಪನ್ನನಾದ ಅವನು ಅತಿರಥ ವೀರನಾಗಿದ್ದನು. ಅನೇಕ ಯಜ್ಞಗಳನ್ನೂ ಮಾಡಿದ್ದನು. ಧರ್ಮಪರಾಯಣನೂ, ಮಹರ್ಷಿಗಳಂತೆ ದಿವ್ಯಗುಣಸಂಪನ್ನನೂ ಆದ ರಾಜರ್ಷಿಯಾಗಿದ್ದನು. ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿಯೂ ದಶರಥನು ಖ್ಯಾತನಾಗಿದ್ದನು. ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಯೂ, ಶತ್ರುರಹಿತನೂ, ಮಿತ್ರರಿಂದ ಕೂಡಿದವನೂ, ಇಂದ್ರಿಯ ವಿಜಯಿಯೂ ಆಗಿದ್ದನು. ಧನ ಹಾಗೂ ಇತರ ವಸ್ತುಗಳ ಸಂಗ್ರಹದಲ್ಲಿ ದೇವೇಂದ್ರ, ಕುಬೇರರಂತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿದ್ದನು. ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ಪ್ರಜಾಪತಿ ಮನು ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಿದ್ದಂತೆ ಮಹಾರಾಜ ದಶರಥನೂ ರಾಜ್ಯವಾಳುತ್ತಿದ್ದನು. ॥1-4॥ ಧರ್ಮ, ಅರ್ಥ, ಕಾಮವನ್ನು ಸಂಪಾದಿಸುವ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಅನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡುತ್ತಾ ಆ ಸತ್ಯಪ್ರತಿಜ್ಞನಾದ ದಶರಥ ರಾಜನು ದೇವೇಂದ್ರನು ಅಮರಾವತಿಯನ್ನು ಪಾಲಿಸಿದಂತೆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಅಯೋಧ್ಯೆಯನ್ನು ಪರಿಪಾಲಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ॥5॥ ಆ ಉತ್ತಮ ನಗರದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ಪ್ರಜೆಗಳೆಲ್ಲರೂ ಸಂತೋಷವಾಗಿದ್ದು, ಧರ್ಮಾತ್ಮರೂ, ನಿರ್ಲೋಭಿಗಳೂ, ಸತ್ಯವಾದಿಗಳೂ, ತಮ್ಮ ಧನದಲ್ಲೇ ಸಂತುಷ್ಟರೂ ಆಗಿದ್ದರು. ॥6॥ ಆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಅಯೋಧ್ಯಾಪುರಿಯಲ್ಲಿ ಇರುವ ಕುಟುಂಬಗಳ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮ ವಸ್ತುಗಳ ಸಂಗ್ರಹ ಸಾಕಷ್ಟು ಇತ್ತು. ಎಲ್ಲರ ಧರ್ಮ, ಅರ್ಥ, ಕಾಮಮಯ ಪುರುಷಾರ್ಥಗಳು ಸಿದ್ಧವಾಗಿದ್ದವು. ಎಲ್ಲರ ಬಳಿ ಹಸು, ಕುದುರೆ, ಮತ್ತು ಧನ-ಧಾನ್ಯ ಹೆಚ್ಚು ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಸಂಗ್ರಹವಾಗಿತ್ತು. ॥7॥

ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಯಾರೂ ಕಾಮುಕ, ಲೋಭಿ, ಕ್ರೂರ, ಮೂರ್ಖ, ನಾಸ್ತಿಕ ಮನುಷ್ಯರು ಎಲ್ಲಿಯೂ ನೋಡಲು ಸಿಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ॥8॥ ಅಲ್ಲಿಯ ಎಲ್ಲ ಸ್ತ್ರೀ ಪುರುಷರು ಧರ್ಮಶೀಲರೂ, ಸಂಯಮಿಗಳೂ, ಸದಾ ಪ್ರಸನ್ನರಾಗಿರುವವರೂ ಆಗಿದ್ದರು ಹಾಗೂ ಶೀಲ-ಸದಾಚಾರ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಮಹರ್ಷಿಗಳಂತೆ ನಿರ್ಮಲರಾಗಿದ್ದರು. ॥9॥

ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರೂ ಕುಂಡಲ ಕಿರೀಟ, ಪುಷ್ಪಮಾಲೆ ಧರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಎಲ್ಲರ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ ಭೋಗ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳು ಹೇರಳವಾಗಿದ್ದವು. ಅಲ್ಲಿ ಚಂದನಾದಿಗಳನ್ನು ಲೇಪಿಸಿಕೊಳ್ಳದೆ, ಸುಗಂಧದಿಂದ ವಂಚಿತರಾಗಿ ಸ್ನಾನಮಾಡದೆ ಮಲಿನವಾಗಿರುವವನು ಯಾರೂ ಸಿಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ॥10॥ ಅಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರೂ ಮೃಷ್ಟಾನ್ನ ಭೋಜನವನ್ನೇ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಎಲ್ಲರೂ ದಾನ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಅಲ್ಲಿ ಇರುವವರೆಲ್ಲರೂ ತಮ್ಮ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಗೆದ್ದುಕೊಂಡಿದ್ದರು. ಎಲ್ಲರೂ ತೋಳ್ಬಳೆಗಳನ್ನು ಕೊರಳಲ್ಲಿ ಧರಿಸುವ ಪದಕವನ್ನು ಹಸ್ತಾಭರಣವನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು.॥11॥ ಆಹಿತಾಗ್ನಿಗಳಲ್ಲದ ಹಾಗೂ ಯಜ್ಞ ಮಾಡದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಯಾರೂ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಅಲ್ಪ ವಿದ್ಯೆಯುಳ್ಳವರಾಗಲೀ, ಅಲ್ಪ ಐಶ್ವರ್ಯವುಳ್ಳವರಾಗಲೀ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಕ್ಷುದ್ರರೂ, ಕಳ್ಳರೂ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಸದಾಚಾರ ಶೂನ್ಯರು ಅಥವಾ ವರ್ಣಸಂಕರರು ಯಾರೂ ಇರಲಿಲ್ಲ. ॥12॥

ಅಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರೆಲ್ಲರೂ ಸದಾ ತಮ್ಮ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗುತ್ತಿದ್ದರು. ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ವಶದಲ್ಲಿರಿಸಿಕೊಂಡು, ದಾನ ಮತ್ತು ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯ ಮಾಡುತ್ತಾ, ಪ್ರತಿಗ್ರಹದ ಕಡೆಗೆ ನೋಡುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ ॥13॥ ನಾಸ್ತಿಕ, ಅಸತ್ಯವಾದಿಯಂತಹ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಯಾರೂ ಅಲ್ಲಿ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಎಲ್ಲರೂ ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞಾನ ಸಂಪನ್ನರಾಗಿದ್ದರು. ಬೇರೆಯವರ ದೋಷಗಳನ್ನು ನೋಡುವವರು, ವಿದ್ಯಾಹೀನರು, ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಅಸಮರ್ಥರಾದವರು ಯಾರೂ ಇರಲಿಲ್ಲ. ॥14॥ ಆ ಪರಿಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಷಡಂಗಸಹಿತ ವೇದಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲವರಾಗಿದ್ದರು. ವ್ರತನಿಷ್ಠರಾಗಿದ್ದು, ಸದಾ ಸಾವಿರಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿಗೆ ದಾನ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಅಲ್ಲಿ ದೀನರು, ವಿಕ್ಷಿಪ್ತರು, ದುಃಖಿಗಳು ಯಾರೂ ಇರಲಿಲ್ಲ. ॥15॥

ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಹೀನರು (ಬಡವರು), ರೂಪ ರಹಿತರು (ಕುರೂಪಿಗಳು), ರಾಜನಲ್ಲಿ ಆದರ ಭಯ ಭಕ್ತಿ ಇಲ್ಲದವರು ಯಾವುದೇ ಸ್ತ್ರೀ ಪುರುಷರು ಇರಲಿಲ್ಲ. ॥16॥ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರೇ, ಆದಿ, ನಾಲ್ಕು ವರ್ಣದವರೂ ದೇವತೆಗಳ ಮತ್ತು ಅತಿಥಿಗಳ ಪೂಜಕರೂ, ಕೃತಜ್ಞರೂ, ಉದಾರರೂ, ಶೂರವೀರ ಮತ್ತು ಪರಾಕ್ರಮಿಯಾಗಿದ್ದರು. ॥17॥ ಶ್ರೇಷ್ಠ ನಗರದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವರೆಲ್ಲ ಮನುಷ್ಯರು, ದೀರ್ಘಾಯುಸ್ಸು ಉಳ್ಳವರೂ, ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಸತ್ಯವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದವರು ಆಗಿದ್ದರು. ಅವರು ಸದಾಕಾಲ ಪತ್ನೀ-ಪುತ್ರ, ಪೌತ್ರರೇ ಪರಿವಾರದೊಂದಿಗೆ ಸುಖವಾಗಿದ್ದರು. ॥18॥

ಕ್ಷತ್ರಿಯರು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಆಜ್ಞಾನುವರ್ತಿಗಳಾಗಿದ್ದರು. ವೈಶ್ಯರು ಕ್ಷತ್ರಿಯರ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಶೂದ್ರರು ತಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಾ ಮೂರೂ ವರ್ಣದವರ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ನಿರತರಾಗಿದ್ದರು. ॥19॥ ಬುದ್ಧಿವಂತರಾದ ಮಹಾರಾಜ ಮನುವು ಹಿಂದೆ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಪಾಲಿಸುವಂತೆ, ಇಕ್ಷ್ವಾಕು ಕುಲೋತ್ಪನ್ನ ದಶರಥರಾಜನು ಅಯೋಧ್ಯೆಯನ್ನು ಪರಿಪಾಲಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ॥20॥ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಪ್ರತಾಪ ಅತಿಶಯದಿಂದ ಪ್ರಜ್ವಲಿಸುತ್ತಿದ್ದು ಕಪಟವಿಲ್ಲದ, ನಿಷ್ಟಾವಂತ ಯೋಧರಿಂದ ಅಯೋಧ್ಯೆಯು ಸಿಂಹಗಳು ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಗುಹೆಗಳಂತೆ ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿತ್ತು. ॥21॥

ದಶರಥನ ಅಪರೂಪವಾದ ಅಶ್ವಸೇನೆಯಲ್ಲಿ ಕಾಂಬೋಜ ಮತ್ತು ಬಾಹ್ಲೀಕ ದೇಶದ, ವನಾಯು ಮತ್ತು ಸಿಂಧು ದೇಶದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದವುಗಳಾಗಿದ್ದವು. ಇಂದ್ರನ ಕುದುರೆ ಉಚ್ಚೈಶ್ರವಗಳಂತಹ ಉತ್ತಮ ಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಕುದುರೆಗಳಿದ್ದವು. ॥22॥ ವಿಂಧ್ಯ ಹಾಗೂ ಹಿಮಾಲಯ ಪರ್ವತಗಳಲ್ಲಿ ಉತ್ಪನ್ನವಾದ ಅತ್ಯಂತ ಬಲಶಾಲಿಗಳೂ ಬೆಟ್ಟದಂತೆ ಇರುವ ಮತ್ತ ಗಜಗಳಿಂದ ಆ ನಗರಿಯು ತುಂಬಿಹೋಗಿತ್ತು. ॥23॥ ಐರಾವತ ಕುಲದಲ್ಲಿ ಉತ್ಪನ್ನವಾದ, ಮಹಾಪದ್ಮದ ವಂಶದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ಹಾಗೂ ಅಂಜನ, ವಾಮನ ಎಂಬ ದಿಗ್ಗಜರಿಂದ ಉಂಟಾದ ಅನೇಕ ಆನೆಗಳಿಂದ ದಶರಥನ ಗಜಸೈನ್ಯವು ಸಮೃದ್ಧವಾಗಿತ್ತು. ॥24॥

ಹಿಮಾಲಯದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ಭದ್ರಜಾತಿಯ ಆನೆಗಳು, ವಿಂಧ್ಯಪರ್ವದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ಮಂದ್ರಜಾತಿಯ ಆನೆಗಳೂ, ಸಹ್ಯ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ಮೃಗಜಾತಿಯ ಆನೆಗಳಿದ್ದವು. ಭದ್ರ, ಮಂದ್ರ, ಮೃಗ ಈ ಮೂರರ ಕೂಡುವಿಕೆಯಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಸಂಕರ ಜಾತಿಯ ಹೀಗೆ ಮದೋನ್ಮತ್ತರಾದ ಆನೆಗಳು ಅಲ್ಲಿ ತುಂಬಿದ್ದವು. ಮೂರು ಯೋಜನ ವಿಸ್ತಾರವುಳ್ಳ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಮುಂದೆ ಎರಡು ಯೋಜನಗಳವರೆಗೂ ಶತ್ರುಗಳು ಸುಳಿಯುವಂತೆ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಅದರಿಂದ ಅಯೋಧ್ಯಾ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಅನ್ವರ್ಥವಾಗಿತ್ತು. ಅಂತಹ ವಿಸ್ತಾರವಾದ ಅಯೋಧ್ಯಾಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿ ವಾಸಮಾಡುತ್ತಾ ದಶರಥನು ಕೋಸಲ ದೇಶವನ್ನು ಆಳುತ್ತಿದ್ದನು. ॥25-26॥ ಚಂದ್ರನು ನಕ್ಷತ್ರಲೋಕವನ್ನು ಆಳುತ್ತಿದ್ದಂತೆ ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ದಶರಥ ಮಹಾರಾಜನು ಅಯೋಧ್ಯೆಯನ್ನು ಆಳುತ್ತಿದ್ದನು. ತನ್ನ ಎಲ್ಲ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ನಾಶಮಾಡಿಬಿಟ್ಟಿದ್ದನು. ॥27॥ ಸತ್ಯ ಹಾಗೂ ಸಾರ್ಥಕವಾದ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಹೊರ ಬಾಗಿಲುಗಳು, ಅಗಳಿಗಳು ಭದ್ರವಾಗಿದ್ದವು. ವಿಚಿತ್ರ ಗೃಹಗಳಿಂದ ಅದು ಸದಾ ಸುಶೋಭಿತವಾಗಿತ್ತು. ಸಾವಿರಾರು ಜನರಿಂದ ತುಂಬಿರುವ ಆ ಕಲ್ಯಾಣಮಯ ಪುರಿಯನ್ನು ಇಂದ್ರನಂತೆ ಮಹಾಪರಾಕ್ರಮಿ ದಶರಥನು ನ್ಯಾಯದಿಂದ ಆಳುತ್ತಿದ್ದನು. ॥28॥

ವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷ ರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಬಾಲಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಆರನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥6॥

ಏಳನೆಯ ಸರ್ಗ

ಅಮಾತ್ಯರ ಗುಣ-ನೀತಿಗಳ ವರ್ಣನೆ

ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಇಕ್ವಾಕ್ಷುವಂಶ ಸಂಭೂತ ದಶರಥನಿಗೆ ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆಯಲ್ಲಿ ಸಮರ್ಥರಾದ ಕಾರ್ಯ ವಿಚಾರ ಪರರಾದ, ಪರೇಂಗಿತಜ್ಞರಾದ ಎಂಟು ಮಂತ್ರಿಗಳಿದ್ದರು. ಅವರು ಸದಾಕಾಲ ರಾಜನ ಹಿತರಕ್ಷಣೆಯಲ್ಲೇ ನಿರತರಾಗಿದ್ದು, ಕೀರ್ತಿಶಾಲಿಗಳಾದ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಶುದ್ಧ ಆಚಾರ-ವಿಚಾರಗಳಿಂದ ಯುಕ್ತರಾಗಿದ್ದರು. ಯಶಸ್ವಿಗಳಾದ ಆ ಮಂತ್ರಿ ಮಂಡಲವು ರಾಜಕೀಯ ಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ನಿರಂತರ ತತ್ಪರವಾಗಿತ್ತು. ॥1-2॥ ದೃಷ್ಟಿ, ಜಯಂತ, ವಿಜಯ, ಸುರಾಷ್ಟ್ರ, ರಾಷ್ಟ್ರವರ್ಧನ, ಅಕೋಪ, ಧರ್ಮಪಾಲ, ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರ ನಿಪುಣನಾದ ಎಂಟನೆಯ ಸುಮಂತ್ರ ಹೀಗೆ ಆ ಅಮಾತ್ಯರ ಹೆಸರುಗಳಾಗಿದ್ದವು. ॥3॥

ಋಷಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠರಾದ ವಸಿಷ್ಠ ಮತ್ತು ವಾಮದೇವರು ಇವರಿಬ್ಬರು ದಶರಥನಿಗೆ ಮಾನ್ಯ ಪುರೋಹಿತರಾಗಿದ್ದರು. ಇವರಲ್ಲದೆ ಸುಯಜ್ಞ, ಜಾಬಾಲಿ, ಕಾಶ್ಯಪ, ಗೌತಮ, ದೀರ್ಘಾಯು ಮಾರ್ಕಂಡೇಯ ಹಾಗೂ ದ್ವಿಜವರ್ಯ ಕಾತ್ಯಾಯನರು ಮಹಾರಾಜನ ಮಂತ್ರಿಗಳಾಗಿದ್ದರು. ॥4-5॥ ಈ ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಗಳ ಜೊತೆಗೆ ರಾಜನ ವಂಶಪರಂಪರಾಗತ ಋತ್ವಿಜರೂ ಸದಾ ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆಯ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ನೆರವಾಗುತ್ತಿದ್ದರು. ಇವರೆಲ್ಲರೂ ವಿದ್ವಾಂಸರಾದ್ದರಿಂದ ವಿನಯಶೀಲರೂ, ಅಕಾರ್ಯ ಮಾಡಲು ನಾಚುತ್ತಿದ್ದವರೂ, ಕಾರ್ಯಕುಶಲರೂ, ಜಿತೇಂದ್ರಿಯರೂ, ಶ್ರೀಸಂಪನ್ನರೂ, ಮಹಾತ್ಮರೂ, ಶಸ್ತ್ರವಿದ್ಯೆಯನ್ನು ಬಲ್ಲ ಮಹಾಪರಾಕ್ರಮಿಗಳೂ, ಯಶಸ್ವಿಗಳೂ, ಸಮಸ್ತ ರಾಜಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಕುಶಲರೂ, ರಾಜನ ಅಪ್ಪಣೆಯಂತೆ ಕಾರ್ಯಮಾಡುವವರೂ ತೇಜಸ್ವಿಗಳೂ, ಕ್ಷಮಾಶೀಲರೂ, ಕೀರ್ತಿವಂತರೂ, ಬೇರೆಯವರು ಮಾತನಾಡಿಸುವ ಮೊದಲೇ ಮುಗಳ್ನಕ್ಕು ಮಾತನಾಡವವರೂ ಆಗಿದ್ದರು. ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಕಾಮ, ಕ್ರೋಧ, ಸ್ವಾರ್ಥಕ್ಕೆ ವಶರಾಗಿ ಎಂದೂ ಸುಳ್ಳು ಹೇಳುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ॥6-8॥ ತಮ್ಮ ರಾಜನ ಅಥವಾ ಶತ್ರುಪಕ್ಷದ ರಾಜರ ಎಲ್ಲ ಮಾತುಗಳೂ ಮತ್ತು ಕಾರ್ಯಗಳೂ ಅವರಿಗೆ ತಿಳಿದಿರುತ್ತಿದ್ದವು. ಬೇರೆ ರಾಜರು ಏನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ, ಏನು ಮಾಡಿದ್ದರು, ಮುಂದೆ ಏನು ಮಾಡಲಿದ್ದಾರೆ ಮುಂತಾದ ಎಲ್ಲ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಗುಪ್ತಚಾರರಿಂದ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದರು. ॥9॥ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ವ್ಯವಹಾರ ಕುಶಲರಾಗಿದ್ದರು. ಅವರ ಸೌಹಾರ್ದವನ್ನು ಅನೇಕ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಪರೀಕ್ಷಿಸಲಾಗಿತ್ತು, ಅವರು ಅವಕಾಶ ಬಂದರೆ ತಮ್ಮ ಪುತ್ರರಿಗೂ ದಂಡನೆ ಮಾಡಲು ಹಿಂಜರಿಯುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ॥10॥ ರಾಜ ಭಂಡಾರವನ್ನು ಸಮೃದ್ಧವಾಗಿಸಲು, ಚತುರಂಗ ಸೈನ್ಯದ ಸಂಗ್ರಹಣೆಯಲ್ಲಿ ಸದಾ ತೊಡಗಿರುತ್ತಿದ್ದರು. ಅಪರಾಧ ಮಾಡದಿದ್ದಾಗ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಹಿಂಸಿಸುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ॥11॥ ಅವರೆಲ್ಲರಲ್ಲಿ ಸದಾಕಾಲ ಶೌರ್ಯ ಹಾಗೂ ಉತ್ಸಾಹ ತುಂಬಿರುತ್ತಿತ್ತು. ಅವರು ರಾಜನೀತಿಗನುಸಾರ ಕಾರ್ಯ ಮಾಡುತ್ತಾ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಇರುವ ಸತ್ಪುರುಷರನ್ನು ಸದಾ ಕಾಲ ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ॥12॥ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಮತ್ತು ಕ್ಷತ್ರಿಯರಿಗೆ ಕಷ್ಟಕೊಡದೆ ನ್ಯಾಯ ಸಮ್ಮತವಾದ ಧನದಿಂದ ರಾಜನ ಖಜಾನೆ ತುಂಬುತ್ತಿದ್ದರು. ಅವರು ಅಪರಾಧಿಯ ಬಲಾಬಲವನ್ನು ನೋಡಿ ಅವರ ಕುರಿತು ತೀಕ್ಷ್ಣ ಅಥವಾ ಮೃದುದಂಡವನ್ನು ವಿಧಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ॥13॥ ಎಲ್ಲರ ಭಾವಗಳು ಶುದ್ಧವಾಗಿದ್ದು, ವಿಚಾರ ಒಂದೇ ಆಗಿದ್ದವು. ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಕೋಸಲ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಅವರ ಅರಿವಿನಲ್ಲಿ ಸುಳ್ಳುಹೇಳುವವರು, ದುಷ್ಟರು, ಪರಸ್ತ್ರೀ ಲಂಪಟರು ಯಾರೂ ಇರಲಿಲ್ಲ. ನಗರದಲ್ಲಿ ಶಾಂತಿ ನೆಲೆಸಿತ್ತು. ॥14-15॥ ಆ ಎಲ್ಲ ಮಂತ್ರಿಗಳ ಬಟ್ಟೆ, ವೇಷ ಸ್ವಚ್ಛ ಹಾಗೂ ಸುಂದರವಾಗಿತ್ತು. ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಉತ್ತಮ ವ್ರತವನ್ನು ಪಾಲಿಸುವವರು ಹಾಗೂ ರಾಜನ ಹಿತೈಷಿಯಾಗಿದ್ದರು. ನೀತಿರೂಪೀ ಚಕ್ಷುಗಳಿಂದ ನೋಡುತ್ತಾ ಸದಾ ಎಚ್ಚರವಾಗಿದ್ದರು. ॥16॥ ಆ ಮಂತ್ರಿಗಳು ತಮ್ಮ ಸದ್ಗುಣಗಳಿಂದ ಗುರುಗಳಂತೆ ಆದರಣಿಯರಾಗಿದ್ದು, ರಾಜನ ಅನುಗ್ರಹಕ್ಕೆ ಪಾತ್ರರಾಗಿದ್ದರು. ತಮ್ಮ ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ಅವರು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಖ್ಯಾತರಾಗಿದ್ದರು. ವಿದೇಶಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಅವರನ್ನು ಎಲ್ಲರೂ ಅರಿತಿದ್ದರು. ಅವರು ಎಲ್ಲ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಚೆನ್ನಾಗಿ ವಿಚಾರ ಮಾಡಿ ನಿಶ್ಚಯಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತಿದ್ದರು. ॥17॥ ಎಲ್ಲ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ, ಕಾಲಗಳಲ್ಲಿ ಅವರು ಗುಣವಂತರು ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧರಾಗಿದ್ದರು. ಸಂಧಿ ಮತ್ತು ವಿಗ್ರಹಗಳ ಕುರಿತು ಅವರಿಗೆ ಒಳ್ಳೆಯ ಜ್ಞಾನವಿತ್ತು. ಅವರು ಸ್ವಭಾವತಃ ದೈವೀಸಂಪತ್ತಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದರು. ॥18॥ ರಾಜನೀತಿಯ ರಹಸ್ಯಗಳನ್ನು ಗುಪ್ತವಾಗಿಡುವ ಕ್ಷಮತೆ ಅವರಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣವಾಗಿತ್ತು. ಸೂಕ್ಷ್ಮವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಕುಶಲರಾಗಿದ್ದರು. ನೀತಿಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪರಿಣತಿ ಇದ್ದು, ಯಾವಾಗಲೂ ಪ್ರಿಯ ಮತ್ತು ಸತ್ಯವನ್ನೇ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ॥19॥

ಇಂತಹ ಸದ್ಗುಣಸಂಪನ್ನ ಮಂತ್ರಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಪುಣ್ಯಾತ್ಮನಾದ ದಶರಥ ರಾಜನು ಭೂಮಂಡಲವನ್ನು ಆಳುತ್ತಿದ್ದನು. ॥20॥ ದಶರಥನು ಗುಪ್ತಚರರ ಮೂಲಕ ತನ್ನ ಮತ್ತು ಶತ್ರುರಾಜ್ಯದ ಆಗುಹೋಗುಗಳ ಮೇಲೆ ಕಣ್ಣಿಡುತ್ತಿದ್ದನು. ಧರ್ಮದಿಂದ ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಾ, ಅಧರ್ಮದಿಂದ ಸದಾ ದೂರವಾಗಿದ್ದನು. ॥21॥ ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಅವನು ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾಗಿದ್ದನು. ರಾಜನು ಸತ್ಯಪ್ರತಿಜ್ಞ ಹಾಗೂ ಉದಾರನಾಗಿದ್ದನು. ಪುರುಷಸಿಂಹ ದಶರಥ ರಾಜನು ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಇದ್ದುಕೊಂಡೇ ಪೃಥ್ವಿಯನ್ನು ಆಳುತ್ತಿದ್ದನು. ॥22॥ ರಾಜನಿಗೆ ತನ್ನಿಂದ ಬಲಶಾಲಿ ಅಥವಾ ತನಗೆ ಸಮಾನರಾದ ಶತ್ರುಗಳು ಯಾರೂ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಎಲ್ಲ ಸಾಮಂತ ರಾಜರು ಮಿತ್ರರಾಗಿದ್ದು, ದಶರಥನ ಚರಣಗಳಲ್ಲಿ ತಲೆ ಬಾಗುತ್ತಿದ್ದರು. ಅವನ ಪ್ರತಾಪದಿಂದ ರಾಜ್ಯದ ಎಲ್ಲ ಕಂಟಕಗಳು, ಶತ್ರುಗಳು, ಕಳ್ಳರು ನಾಶವಾಗಿ ಹೋಗಿದ್ದರು. ದೇವೇಂದ್ರನು ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿ ಇದ್ದು ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನು ಪಾಲಿಸಿದಂತೆ, ದಶರಥನು ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಇದ್ದುಕೊಂಡು ಇಡೀ ಜಗತ್ತನ್ನು ಆಳುತ್ತಿದ್ದನು. ॥23॥ ಅವನ ಮಂತ್ರಿಗಳು ರಾಜಕೀಯ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ಗುಪ್ತವಾಗಿಡಲು ಹಾಗೂ ರಾಜ್ಯದ ಹಿತಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುತ್ತಿದ್ದರು. ಅವರು ರಾಜನ ಕುರಿತು ಅನುರಾಗಿಗಳಾಗಿದ್ದು, ಕಾರ್ಯಕುಶಲರೂ, ಶಕ್ತಿಶಾಲಿಗಳೂ ಆಗಿದ್ದರು. ಸೂರ್ಯನು ತನ್ನ ತೇಜೋಮಯ ಕಿರಣಗಳಿಂದ ಜಗತ್ತನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಿಸುವಂತೆಯೇ, ದಶರಥರಾಜನು ಆ ತೇಜಸ್ವಿ ಮಂತ್ರಿಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು ಬಹಳ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ॥24॥

ವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷ ರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಬಾಲಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಏಳನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥7॥

ಎಂಟನೆಯ ಸರ್ಗ

ದಶರಥನು ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಅಶ್ವಮೇಧಯಾಗ ಮಾಡುವ ಪ್ರಸ್ತಾಪಮಾಡಿದುದು, ಮಂತ್ರಿಗಳು ಹಾಗೂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಅನುಮೋದನೆ

ಧರ್ಮಜ್ಞನಾದ, ಮಹಾತ್ಮ ದಶರಥ ರಾಜನು ಹೀಗೆ ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿಯಾಗಿದ್ದರೂ ಪುತ್ರಸಂತಾನಕ್ಕಾಗಿ ಚಿಂತಿತನಾಗಿದ್ದನು. ಅವನ ವಂಶವನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸುವ ಯಾವ ಪುತ್ರನೂ ಇರಲಿಲ್ಲ. ॥1॥ ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾ ಒಂದು ದಿನ ಮಹಾತ್ಮಾ ದಶರಥ ರಾಜನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನಾನು ಪುತ್ರ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಅಶ್ವಮೇಧ ಯಜ್ಞವನ್ನು ಏಕೆ ಮಾಡಬಾರದು? ಎಂದು ಯೋಚಿಸಿದನು.॥2॥ ತನ್ನ ಬುದ್ಧಿವಂತ ಮಂತ್ರಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಚರ್ಚಿಸಿ ಯಜ್ಞಮಾಡಲು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ, ಮಹಾ ತೇಜಸ್ವಿಯೂ, ಬುದ್ಧಿವಂತನೂ, ಧರ್ಮಾತ್ಮನೂ ಆದ ರಾಜನು ಸುಮಂತ್ರನಲ್ಲಿ ‘ಮಂತ್ರಿವರ್ಯನೇ! ನೀನು ನಮ್ಮ ಎಲ್ಲ ಗುರುಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಪುರೋಹಿತರನ್ನು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬೇಗನೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಬಾ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ॥3-4॥ ಆಗ ಶೀಘ್ರಗಾಮಿಯಾದ ಸುಮಂತ್ರನು ಒಡನೆಯೇ ಹೋಗಿ ವೇದವೇದಾಂಗ ಪಾರಂಗತರಾದ ಮುನಿಗಳನ್ನು ಅರಮನೆಗೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಬಂದನು. ॥5॥ ಆಗಮಿಸಿದ ಸುಯಜ್ಞ, ಜಾಬಾಲಿ, ಕಾಶ್ಯಪ, ಕುಲಪುರೋಹಿತರಾದ ವಸಿಷ್ಠರು ಹಾಗೂ ಇತರ ಎಲ್ಲ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ದಶರಥ ರಾಜನು ಧರ್ಮಾರ್ಥ ಸಾಧನೆಗೆ ಕಾರಣವಾದ ಮಧುರ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು. ॥6-7॥

ಮಹರ್ಷಿಗಳೇ! ನಾನು ಸದಾ ಪುತ್ರ ಸಂತಾನಕ್ಕಾಗಿ ವಿಲಾಪಿಸುತ್ತಾ ಇರುತ್ತೇನೆ. ಪುತ್ರನಿಲ್ಲದೆ ಈ ರಾಜ್ಯಾದಿಗಳಿಂದ ನನಗೆ ಸುಖ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಪುತ್ರ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ನಾನು ಅಶ್ವಮೇಧ ಯಾಗವನ್ನು ಮಾಡಬೇಕೆಂದು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದ್ದೇನೆ. ॥8॥ ಶಾಸ್ತ್ರೋಕ್ತ ವಿಧಿಯಿಂದ ಈ ಯಜ್ಞದ ಅನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡಿದರೆ ನನ್ನ ಮನೋವಾಂಛಿತ ವಸ್ತು ಹೇಗೆ ದೊರೆಯಬಹುದು? ಇದನ್ನು ನೀವೆಲ್ಲ ವಿಚಾರಮಾಡಿ ತಿಳಿಸಬೇಕೆಂದು ನಾನು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ॥9॥ ರಾಜನ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ವಸಿಷ್ಠಾದಿ ಎಲ್ಲ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಸಾಧುವಾಗಿದೆ, ಬಹಳ ಒಳ್ಳೆಯದು ಎಂದು ಒಟ್ಟಿಗೆ ಅನುಮೋದಿಸಿದರು. ॥10॥ ಮತ್ತೆ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಸಂತೋಷಗೊಂಡು ದಶರಥ ರಾಜನಲ್ಲಿ ‘ಮಹಾರಾಜಾ! ಯಜ್ಞ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳ ಸಂಗ್ರಹವಾಗಲಿ, ಯಜ್ಞ ಸಂಬಂಧೀ ಒಳ್ಳೆಯ ಅಶ್ವವನ್ನು ಭೂಮಂಡಲದಲ್ಲಿ ಸಂಚಾರಕ್ಕಾಗಿ ಬಿಡಲಾಗುವುದು, ಸರಯೂ ತೀರದ ಉತ್ತರ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಯಜ್ಞವೇದಿಕೆಯು ನಿರ್ಮಾಣವಾಗಲಿ, ನೀನು ಯಜ್ಞದ ಮೂಲಕ ತನ್ನ ಇಚ್ಛೆಗನುಸಾರವಾದ ಪುತ್ರನನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುವೆ. ಏಕೆಂದರೆ, ಪುತ್ರಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ನಿನ್ನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಇಂತಹ ಧಾರ್ಮಿಕ ಬುದ್ಧಿಯ ಉದಯವಾಗಿದೆ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದರು. ॥11-12॥

ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಜನು ಬಹಳ ಸಂತೋಷಗೊಂಡನು. ವಿಕಸಿತವಾದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ತನಗುಂಟಾದ ಹರ್ಷಾಧಿಕ್ಯದಿಂದ ಅಮಾತ್ಯರಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು. ಗುರುಗಳ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಯಜ್ಞದ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿರಿ. ಸಮರ್ಥ ರಾದ ವೀರರ ರಕ್ಷಣೆಯಲ್ಲಿ ಋತ್ವಿಜರ ಸಹಿತ ಯಜ್ಞಾಶ್ವವನ್ನು ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಬಿಟ್ಟುಬಿಡಿರಿ. ಸರಯೂ ತೀರದ ಉತ್ತರ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಯಜ್ಞಭೂಮಿಯು ನಿರ್ಮಾಣವಾಗಲೀ. ವಿಘ್ನನಿವಾರಣೆಗಾಗಿ ಶಾಸ್ತ್ರೋಕ್ತ ವಿಧಿಯಿಂದ ಶಾಂತಿಕರ್ಮಗಳು ಕ್ರಮವತ್ತಾಗಿ ನಡೆಯಲಿ. ಈ ಶ್ರೇಷ್ಠಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಕಷ್ಟಪ್ರದ ಅಪರಾಧವಾಗುವ ಭಯವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಎಲ್ಲ ರಾಜರೂ ಇದನ್ನು ಮಾಡ ಬಲ್ಲರು; ಆದರೆ ಹೀಗಾಗಲು ಕಷ್ಟವಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ವಿದ್ವಾಂಸರಾದ ಬ್ರಹ್ಮರಾಕ್ಷಸರು ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ವಿಘ್ನವನ್ನುಂಟುಮಾಡಲು ಮಾರ್ಗಗಳನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಾ ಇರುತ್ತಾರೆ. ॥13-17॥ ವಿಧಿಹೀನ ಯಜ್ಞದ ಅನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡುವ ಯಜಮಾನನು ಕೂಡಲೇ ನಾಶವಾಗುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನನ್ನ ಈ ಯಜ್ಞವು ವಿಧಿಪೂರ್ವಕ ನೆರವೇರುವಂತೆ ಉಪಾಯ ಮಾಡಿರಿ. ನೀವೆಲ್ಲರೂ ಈ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗಳಲ್ಲಿ ನಿಪುಣರಾಗಿರುವಿರಿ. ॥18॥ ರಾಜನಿಂದ ಸಮ್ಮಾನಿತರಾದ ಎಲ್ಲ ಮಂತ್ರಿಗಳು ದಶರಥನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಹಾಗೆಯೇ ಆಗುವುದು, ಎಂದು ಹೇಳಿದರು. ॥19॥ ಹಾಗೆಯೇ ಎಲ್ಲ ಧರ್ಮಜ್ಞರಾದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರೂ ನೃಪಶ್ರೇಷ್ಠ ದಶರಥನನ್ನು ಆಶೀರ್ವದಿಸಿ, ಅವನಿಂದ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದು ಅವರವರ ಸ್ಥಾನಗಳಿಗೆ ತೆರಳಿದರು. ॥20॥ ಆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು ಬೀಳ್ಕೊಟ್ಟು ರಾಜನು ಮಂತ್ರಿಗಳಲ್ಲಿ ‘ಪುರೋಹಿತರ ಉಪದೇಶದಂತೆ ಈ ಯಜ್ಞವನ್ನು ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಪೂರ್ಣವಾಗಿಸಬೇಕು’ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ॥21॥ ಅಲ್ಲಿ ನೆರೆದ ಮಂತ್ರಿಗಳಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಪರಮ ಬುದ್ಧಿವಂತನಾದ ನೃಪಶ್ರೇಷ್ಠ ದಶರಥನು ಅವರನ್ನು ಬೀಳ್ಕೊಟ್ಟು ತನ್ನ ಅಂತಃಪುರಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದನು. ॥22॥ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗಿ ಅರಸನು ತನ್ನ ಪ್ರಿಯಪತ್ನಿಯರಲ್ಲಿ - ‘ದೇವಿಯರಿರಾ! ನೀವೂ ದೀಕ್ಷೆಯನ್ನು ಕೈಗೊಳ್ಳಿರಿ, ನಾನು ಪುತ್ರಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಅಶ್ವಮೇಧ ಯಜ್ಞ ಮಾಡುವೆನು’ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ॥23॥ ಆ ಮನೋಹರವಚನಗಳಿಂದ ಸುಂದರ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ ರಾಣಿಯರ ಮುಖಕಮಲಗಳು - ಹಿಮಕಾಲವು ಕಳೆದಾಗ ಅರಳುವ ಕಮಲಗಳಂತೆ ಅರಳಿ ಕಂಗೊಳಿಸಿದವು. ॥24॥

ವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷ ರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಬಾಲಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಎಂಟನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥8॥

ಒಂಭತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ

ಸುಮಂತ್ರನು ದಶರಥನಿಗೆ ಋಷ್ಯಶೃಂಗನನ್ನು ಕರೆತರಲು ಸಲಹೆ ನೀಡಿದುದು, ಶಾಂತಾದೇವಿಯ ವಿವಾಹ ಪ್ರಸಂಗವನ್ನು ವಿವರಿಸಿ ಹೇಳಿದುದು

ಪುತ್ರಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಅಶ್ವಮೇಧ ಯಜ್ಞವನ್ನು ಮಾಡುವ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ, ಸುಮಂತ್ರನು ಏಕಾಂತದಲ್ಲಿ ರಾಜನ ಬಳಿ ಹೇಳಿದನು - ಮಹಾರಾಜರೇ! ನಾನು ಪುರಾಣದಲ್ಲಿ ಕೇಳಿದ ಒಂದು ಪುರಾತನ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಆಲಿಸಿರಿ. ॥1॥ ಮಕ್ಕಳ ಸಲುವಾಗಿ ಈ ಅಶ್ವಮೇಧಯಜ್ಞರೂಪೀ ಉಪಾಯವನ್ನು ಋತ್ವಿಜರು ಉಪದೇಶಿಸಿರುವರು, ಆದರೆ ನಾನು ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ವಿಶೇಷ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿರುವೆನು. ರಾಜನೇ! ಹಿಂದೆ ಪೂಜ್ಯರಾದ ಸನತ್ಕುಮಾರರು ಋಷಿಗಳಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಪುತ್ರಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಸಂಬಂಧದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ ಒಂದು ಕಥೆಯನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದರು. ಅದನ್ನು ಕೇಳು. ॥2॥

ಅವರು ಹೇಳಿದರು-ಮುನಿಗಳಿರಾ! ಮಹರ್ಷಿ ಕಾಶ್ಯಪರಿಗೆ ವಿಭಾಂಡಕ ಎಂಬ ಪುತ್ರನಿರುವನು. ಅವನಿಗೆ ಋಷ್ಯ ಶೃಂಗನೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾದ ಓರ್ವ ಪುತ್ರನಾಗುವನು. ಆ ಋಷ್ಯಶೃಂಗನು ಅರಣ್ಯದಲ್ಲೇ ಇದ್ದು ಪ್ರವರ್ಧಮಾನನಾಗುವನು. ॥3-4॥ ಸದಾಕಾಲ ತಂದೆಯೊಂದಿಗೆ ಇರುತ್ತಿದ್ದ ಕಾರಣ ಋಷ್ಯಶೃಂಗನಿಗೆ ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಗೊತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ರಾಜನೇ! ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯದ ಎರಡು ರೂಪಗಳು ವಿಖ್ಯಾತವಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಅವೆರಡನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿರುವರು. ಒಂದು ದಂಡ-ಮೇಖಲೆ ಮುಂತಾದವನ್ನು ಧಾರಣಾರೂಪೀ ಮುಖ್ಯ ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯ ಹಾಗೂ ಇನ್ನೊಂದು ಋತುಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಸ್ವಪತ್ನೀ ಸಮಾಗಮರೂಪೀ ಗೌಣ ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯ. ಆ ಮಹಾತ್ಮನಿಂದ ಈ ಎರಡೂ ರೀತಿಯ ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯಗಳ ಪಾಲನೆ ಆಗುವುದು. ॥5॥ ಹೀಗೆ ಇರುತ್ತಿರುವಾಗ ಮುನಿಯ ಸಮಯ ಅಗ್ನಿ ಮತ್ತು ಯಶಸ್ವೀ ತಂದೆಯ ಸೇವೆಯಲ್ಲೇ ಕಳೆಯಬಹುದು. ॥6॥ ಆಗಲೇ ಅಂಗದೇಶದಲ್ಲಿ ರೋಮಪಾದ ಎಂಬ ದೊಡ್ಡ ಪ್ರತಾಪಿ ಮತ್ತು ಬಲಿಷ್ಠನಾದ ರಾಜನಾಗುವನು. ಅವನಿಂದ ಧರ್ಮದ ಉಲ್ಲಂಘನೆಯಾದ ಕಾರಣ ಆ ದೇಶದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಜನರನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ಭಯಪಡಿಸುವ ಘೋರವಾದ ಅನಾವೃಷ್ಟಿಯು ತಲೆದೋರುವುದು. ॥7-8॥

ಮಳೆಯು ಬಾರದೇ ಇರುವುದರಿಂದ ರೋಮಪಾದ ರಾಜನಿಗೆ ಬಹಳ ದುಃಖವಾಯಿತು. ಅವನು ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರಲ್ಲಿ ನಿಷ್ಣಾತರಾದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು ಕರೆಸಿ - ‘ವಿಪ್ರರಿರಾ! ತಾವೆಲ್ಲರೂ ವೇದಶಾಸ್ತ್ರಕ್ಕನುಸಾರವಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವವರು ಹಾಗೂ ಜನರ ಆಚಾರ-ವಿಚಾರಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲವರಾಗಿದ್ದೀರಿ. ಆದ್ದರಿಂದ ನನ್ನ ಪಾಪದ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತವಾಗುವಂತಹ ಯಾವುದಾದರೂ ನಿಯಮವನ್ನು ದಯವಿಟ್ಟು ತಿಳಿಸಿರಿ. ॥9-10॥ ರಾಜನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಆ ವೇದಪಾರಂಗತ ವಿದ್ವಾಂಸರಾದ ಎಲ್ಲ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಅವನಿಗೆ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಸಲಹೆ ನೀಡಿದರು. ॥11॥

ರಾಜನೇ! ವಿಭಾಂಡಕರ ಪುತ್ರ ಋಷ್ಯಶೃಂಗನು ವೇದ ಪಾರಂಗತ ವಿದ್ವಾಂಸನಾಗಿರುವನು. ಭೂಪಾಲ! ನೀನು ಎಲ್ಲ ಉಪಾಯಗಳಿಂದ ಅವರನ್ನು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಬಾ. ಕರೆಸಿ ಅವರನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಸತ್ಕರಿಸು, ಮತ್ತೆ ಸಂತಸದಿಂದ ವೈದಿಕ ವಿಧಿಗನುಸಾರ ಅವರೊಂದಿಗೆ ನಿನ್ನ ಕನ್ಯೆ ಶಾಂತಳನ್ನು ಮದುವೆ ಮಾಡಿಕೊಡು. ॥12-13॥ ಅವರ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಜನು ಯಾವ ಉಪಾಯದಿಂದ ಆ ಶಕ್ತಿಶಾಲಿ ಮಹರ್ಷಿಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಕರೆತರಲಾಗುವುದು? ಎಂದು ಚಿಂತೆಗೊಳಗಾದನು. ॥14॥ ಮತ್ತೆ ಆ ರೋಮಪಾದನು ಮಂತ್ರಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಮಾಲೋಚಿಸಿ ತನ್ನ ಪುರೋಹಿತರನ್ನು ಮತ್ತು ಮಂತ್ರಿಗಳನ್ನು ಸತ್ಕಾರಪೂರ್ವಕ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಕಳಿಸುವನು. ॥15॥ ರಾಜನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಆ ಮಂತ್ರಿ, ಪುರೋಹಿತರು ತಲೆತಗ್ಗಿಸಿ ದುಃಖಿತರಾಗಿ ಬಹಳ ವಿನೀತರಾಗಿ ‘ಮಹಾರಾಜ! ನಾವು ಮಹರ್ಷಿಗಳಿಗೆ ಹೆದರುತ್ತೇವೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನಾವು ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದರು. ॥16॥

ಅನಂತರ ವಿಚಾರ ಮಾಡಿ ಅವರು ರಾಜನಲ್ಲಿ ‘ನಾವು ಆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಕುಮಾರನನ್ನು ಯಾವುದೇ ಉಪಾದಿಂದ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಬಂದರೆ ಯಾವುದೇ ದೋಷ ಉಂಟಾಗಲಾರದು’ ಎಂದು ನುಡಿದರು. ॥17॥ ಈ ಪ್ರಕಾರ ವೇಶ್ಯೆಯರ ಸಹಾಯದಿಂದ ಅಂಗರಾಜನು ಮುನಿಕುಮಾರ ಋಷ್ಯಶೃಂಗನನ್ನು ತನ್ನಲ್ಲಿಗೆ ಕರೆಸಿಕೊಳ್ಳುವನು. ಅವನು ಬರುತ್ತಲೇ ಇಂದ್ರನು ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಮಳೆಸುರಿಸುವನು ಮತ್ತೆ ರಾಜನು ಅವನಿಗೆ ತನ್ನ ಮಗಳಾದ ಶಾಂತಾದೇವಿಯನ್ನು ಅರ್ಪಿಸುವನು. ॥18॥

ಈ ರೀತಿ ಋಷ್ಯಶಂಗನು ತಮಗೆ ಅಳಿಯನಾದನು. ಅವನೇ ನಿಮಗಾಗಿ ಪುತ್ರರು ದೊರಕುವಂತಹ ಯಜ್ಞ ಕರ್ಮವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸುವನು. ಸನತ್ಕುಮಾರರು ಹೇಳಿದ ಈ ಮಾತನ್ನು ನಿಮಗೆ ತಿಳಿಸಿರುವೆನು. ॥19॥ ಇದನ್ನು ಕೇಳಿ ದಶರಥ ರಾಜನಿಗೆ ಬಹಳ ಸಂತೋಷವಾಯಿತು. ಅವರು ಸುಮಂತ್ರನಲ್ಲಿ - ‘ಮುನಿಕುಮಾರ ಋಷ್ಯಶೃಂಗನನ್ನು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಹೇಗೆ ಮತ್ತು ಯಾವ ಉಪಾಯದಿಂದ ಕರೆಸಬಹುದು ಎಂಬುದನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ತಿಳಿಸು’ ಎಂದು ಕೇಳಿದನು.॥20॥

ವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷ ರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಬಾಲಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಒಂಭತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥9॥

ಹತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ

ಅಂಗದೇಶಕ್ಕೆ ಋಷ್ಯಶೃಂಗ ಬರುವುದು ಹಾಗೂ ಶಾಂತಾಳೊಡನೆ ವಿವಾಹವಾದ ಪ್ರಸಂಗವನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುದುದು

ರಾಜನ ಅಪ್ಪಣೆ ಪಡೆದು ಸುಮಂತ್ರನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದನು - ಮಹಾರಾಜಾ! ರೋಮಪಾದನ ಮಂತ್ರಿಗಳು ಋಷ್ಯಶೃಂಗರನ್ನು ಯಾವ ಉಪಾಯದಿಂದ ಕರೆಸಿದ್ದನು? ಅದೆಲ್ಲವನ್ನು ನಾನು ತಿಳಿಸುವೆನು. ತಾವು ಮಂತ್ರಿಗಳೊಂದಿಗೆ ನನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿರಿ. ॥1॥ ಆಗ ಅಮಾತ್ಯರೊಂದಿಗೆ ಪುರೋಹಿತರು ರೋಮಪಾದನಲ್ಲಿ - ಮಹಾರಾಜನೇ! ನಾವು ಒಂದು ಉಪಾಯವನ್ನು ಯೋಚಿಸಿರುವೆವು. ಅದನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸಿದ್ದರಿಂದ ಯಾವುದೇ ವಿಘ್ನ-ಬಾಧೆ ಬರುವ ಸಂಭವವೇ ಇಲ್ಲ. ॥2॥ ಋಷ್ಯಶೃಂಗ ಮುನಿಯು ಸದಾ ಕಾಡಿನಲ್ಲೇ ಇರುತ್ತಾ ತಪಸ್ಸು ಮತ್ತು ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯದಲ್ಲೇ ತೊಡಗಿರುವವರು. ಅವರಿಗೆ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಪರಿಚಯವೇ ಇಲ್ಲ ಮತ್ತು ವಿಷಯಸುಖದ ಅನುಭವವೇ ಇಲ್ಲ. ॥3॥ ನಾವು ಮನಸ್ಸನ್ನು ಕದಡುವ ಮನೋವಾಂಛಿತ ವಿಷಯಗಳ ಪ್ರಲೋಭನೆ ತೋರಿಸಿ ಅವರನ್ನು ನಮ್ಮ ನಗರಕ್ಕೆ ಕರೆತರುವೆವು. ಆದ್ದರಿಂದ ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಬೇಗನೇ ಪ್ರಯತ್ನಮಾಡೋಣ. ॥4॥ ಸುಂದರ ಆಭೂಷಣಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತರಾದ ಮನೋಹರ ರೂಪವುಳ್ಳ ವೇಶ್ಯೆಯರು ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋದರೆ, ಅವರು ಬಗೆ ಬಗೆಯ ಉಪಾಯಗಳಿಂದ ಅವರನ್ನು ಮರುಳುಗೊಳಿಸಿ ನಗರಕ್ಕೆ ಕರೆತರುವರು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರನ್ನು ಸತ್ಕಾರಪೂರ್ವಕ ಕಳಿಸು. ॥5॥

ಇದನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಜನು ಪುರೋಹಿತರಲ್ಲಿ - ‘ಬಹಳ ಒಳ್ಳೆಯದು ನೀವು ಹಾಗೆಯೇ ಮಾಡಿರಿ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ಅಪ್ಪಣೆ ಪಡೆದು ಪುರೋಹಿತರು ಮತ್ತು ಮಂತ್ರಿಗಳು ಹಾಗೆಯೇ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮಾಡಿದರು. ॥6॥ ಆಗ ನಗರದ ಮುಖ್ಯ-ಮುಖ್ಯ ವೇಶ್ಯೆಯರು ರಾಜನ ಆದೇಶ ಪಡೆದು ಆ ವನಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದರು. ಅಲ್ಲಿ ಮುನಿಯ ಆಶ್ರಮದ ಸ್ವಲ್ಪ ದೂರದಲ್ಲಿ ತಂಗಿದ್ದು, ಅವರ ದರ್ಶನಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಯತ್ನಿಸತೊಡಗಿದರು. ॥7॥ ಮುನಿಕುಮಾರ ಋಷ್ಯಶೃಂಗರು ಬಹಳ ಧೀರ ಸ್ವಭಾವದವರಾಗಿದ್ದು, ಸದಾ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲೇ ಇರುತ್ತಿದ್ದರು. ಅವರಿಗೆ ಯಾವಾಗಲೂ ತನ್ನ ತಂದೆಯ ಬಳಿ ಇರುವುದರಲ್ಲೇ ಹೆಚ್ಚು ಸುಖ ಸಿಗುತ್ತಿತ್ತು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರು ಆಶ್ರಮದ ಹೊರಗೇ ಬರುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ॥8॥ ಆ ತಪಸ್ವೀ ಋಷಿಕುಮಾರನು ಹುಟ್ಟಿದಂದಿನಿಂದ ಇಂದಿನವರೆಗೆ ಯಾವುದೇ ಸ್ತ್ರೀಯನ್ನು ನೋಡಿರಲಿಲ್ಲ ಹಾಗೂ ತಂದೆಯಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಪುರುಷನನ್ನು ನೋಡಿರಲಿಲ್ಲ. ನಗರದಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಹಳ್ಳಿಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನೂ ಸಹ ನೋಡಿರಲಿಲ್ಲ. ॥9॥ ಅನಂತರ ಒಂದು ದಿನ ವಿಭಾಂಡಕ ಕುಮಾರ ಋಷ್ಯಶೃಂಗನು ಅಕಸ್ಮಾತ್ ತಿರುಗಾಡುತ್ತಾ ವೇಶ್ಯೆಯರು ತಂಗಿದ್ದ ಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಬಂದನು. ಅಲ್ಲಿ ಅವನು ಆ ಸುಂದರ ವನಿತೆಯರನ್ನು ನೋಡಿದನು. ॥10॥ ಆ ಪ್ರಮದೆಯರ ವೇಷ-ಭೂಷಣಗಳು ಸುಂದರ ಮತ್ತು ಅದ್ಭುತವಾಗಿತ್ತು. ಅವರು ಮಧುರವಾಗಿ ಹಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದ ಋಷಿಕುಮಾರನನ್ನು ನೋಡಿ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಅವನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು ಸುತ್ತುವರೆದು ನಿಂತು ಹೀಗೆ ಕೇಳತೊಡಗಿದರು. ॥11॥

ವಿಪ್ರೋತ್ತಮನೇ! ನೀನು ಯಾರು? ಏನು ಮಾಡುತ್ತಿರುವೇ? ಈ ನಿರ್ಜನ ವನದಲ್ಲಿ ಆಶ್ರಮದಿಂದ ಹೊರಗೆ ಇಷ್ಟು ದೂರ ಬಂದು ಒಬ್ಬನೇ ಏನು ವಿಚಾರ ಮಾಡುತ್ತಿರುವೆ? ಇದನ್ನು ನಮಗೆ ಹೇಳು. ನಾವು ಇದನ್ನು ತಿಳಿಯಲು ಬಯಸುತ್ತಿರುವೆವು. ॥12॥ ಋಷ್ಯಶೃಂಗನು ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ಸ್ತ್ರೀಯನ್ನು ನೋಡಿರಲಿಲ್ಲ. ಆ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಅತ್ಯಂತ ಕಮನೀಯ ರೂಪವತಿಯರಾಗಿದ್ದರು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರನ್ನು ನೋಡಿ ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸ್ನೇಹ ಉಂಟಾಯಿತು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ತನ್ನ ಮತ್ತು ತಂದೆಯ ಪರಿಚಯ ಮಾಡಿಸಲು ವಿಚಾರ ಮಾಡಿದನು. ॥13॥

ಅವನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ - ನನ್ನ ತಂದೆ ವಿಭಾಂಡಕ ಮುನಿಗಳು. ನಾನು ಅವರ ಔರಸ ಪುತ್ರನು. ನನ್ನ ಹೆಸರು ಋಷ್ಯಶೃಂಗ. ನನ್ನ ನಿತ್ಯ ನೈಮಿತ್ತಿಕ ತಪಸ್ಸು ಇತ್ಯಾದಿ ಕರ್ಮಗಳು ಈ ವನದಲ್ಲೇ ನಡೆಯುತ್ತಿವೆ. ॥14॥ ಇಲ್ಲಿ ಸನಿಹದಲ್ಲೇ ನನ್ನ ಆಶ್ರಮವಿದೆ. ನೀವು ನೋಡಲು ಪರಮ ಸುಂದರರಾಗಿದ್ದೀರಿ. ನೀವು ನನ್ನ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ನಡೆಯಿರಿ. ಅಲ್ಲಿ ನಾನು ನಿಮ್ಮೆಲ್ಲರನ್ನು ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಪೂಜಿಸುವೆನು. ॥15॥ ಋಷಿಕುಮಾರನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡರು ಮತ್ತೆ ಆ ಎಲ್ಲ ಸುಂದರಿಯರು ಅವನ ಆಶ್ರಮವನ್ನು ನೋಡಲು ಹೊರಟರು. ॥16॥ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋದ ಮೇಲೆ ಋಷಿಕುಮಾರರು ಇದೋ ಅರ್ಘ್ಯ, ಇದೋ ಪಾದ್ಯ, ಇದು ಭೋಜನಕ್ಕಾಗಿ ಫಲ-ಮೂಲಗಳು ಸಿದ್ಧವಾಗಿವೆ, ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾ ಅವರೆಲ್ಲರನ್ನು ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಪೂಜಿಸಿದನು. ॥17॥ ಋಷಿಕುಮಾರನ ಪೂಜೆಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಹೊರಟುಹೋಗಲು ಉತ್ಸುಕರಾದರು. ಅವರಿಗೆ ವಿಭಾಂಡಕ ಮುನಿಯ ಭಯವಿತ್ತು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರು ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಅಲ್ಲಿಂದ ಹೋಗಲು ವಿಚಾರ ಮಾಡಿದರು. ॥18॥

ಅವರು ಹೇಳಿದರು - ವಿಪ್ರರೇ! ನಮ್ಮ ಬಳಿಯೂ ಇಂತಹ ಉತ್ತಮೋತ್ತಮ ಫಲಗಳಿವೆ. ಇವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿರಿ. ನಿಮ್ಮ ಕಲ್ಯಾಣವಾಗಲೀ ಈ ಫಲಗಳನ್ನು ಬೇಗನೇ ತಿಂದುಬಿಡಿ, ತಡಮಾಡಬೇಡಿ. ॥19॥ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಹರ್ಷಗೊಂಡು ಋಷಿಯನ್ನು ಆಲಿಂಗಿಸಿ, ಅವರಿಗೆ ತಿನ್ನಲು ಯೋಗ್ಯವಾದ ಬಗೆಬಗೆಯ ಒಳ್ಳೆಯ ಪದಾರ್ಥ ಹಾಗೂ ಬಹಳಷ್ಟು ಸಿಹಿ ತಿನಿಸುಗಳನ್ನು ನೀಡಿದರು. ॥20॥ ಅವನ್ನು ಸವಿಯುತ್ತಾ ತೇಜಸ್ವೀ ಋಷಿಯು ಇವುಗಳೂ ಫಲಗಳೆಂದೇ ತಿಳಿದನು, ಏಕೆಂದರೆ ಇದಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲು ಎಂದೂ ಅವನು ಅಂತಹ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ತಿಂದಿರಲಿಲ್ಲ. ಸದಾ ವನದಲ್ಲೇ ಇರುವವರಿಗೆ ಇಂತಹ ವಸ್ತುಗಳ ರುಚಿ ಸವಿಯುವ ಅವಕಾಶವಾದರೂ ಎಲ್ಲಿ ತಾನೇ ಇರುವುದು? ॥21॥ ಅನಂತರ ವಿಭಾಂಡಕ ಮುನಿಯ ಭಯದಿಂದ ಆ ಸ್ತ್ರೀಯರು ವ್ರತ ಮತ್ತು ಅನುಷ್ಠಾನದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಕುಮಾರನಲ್ಲಿ ಆ ನೆಪವನ್ನೊಡ್ಡಿ ಅಲ್ಲಿಂದ ಹೊರಟುಹೋದರು. ॥22॥ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಹೊರಟು ಹೋದ ಬಳಿಕ ಕಾಶ್ಯಪ ಕುಮಾರ ಋಷ್ಯಶೃಂಗನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಕುಲಗೊಂಡನು ಮತ್ತು ಬಹಳ ದುಃಖದಿಂದ ಅತ್ತ-ಇತ್ತ ಅಲೆಯತೊಡಗಿದನು. ॥23॥ ಅನಂತರ ಮರುದಿನ ಪುನಃ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಅವರನ್ನೇ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾ ಶಕ್ತಿಶಾಲಿ ವಿಭಾಂಡಕ ಕುಮಾರ ಋಷ್ಯಶೃಂಗನು ಹಿಂದಿನ ದಿನ ವಸ್ತ್ರಾಭರಣ ಭೂಷಣಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತರಾದ ಆ ಸುಂದರ ರೂಪವುಳ್ಳ ವೇಶ್ಯೆಯರನ್ನು ನೋಡಿದಲ್ಲಿಗೆ ಹೋದನು. ॥24॥

ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಋಷ್ಯಶೃಂಗನು ಬಂದಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಕೂಡಲೇ ಆ ವೇಶ್ಯೆಯರ ಮನಸ್ಸು ಹರ್ಷಗೊಂಡಿತು. ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಅವನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಅವನಲ್ಲಿ ಸೌಮ್ಯ! ಬನ್ನಿ, ಇಂದು ನಮ್ಮ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ನಡೆಯಿರಿ ಎಂದು ಹೇಳಿದರು. ॥25-26॥ ಇಲ್ಲಿ ನಾನಾ ವಿಧದ ಫಲ-ಮೂಲ ಬಹಳ ಸಿಗುತ್ತಿದ್ದರೂ, ಅಲ್ಲಿಯೂ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ವಿಶೇಷ ರೂಪದಿಂದ ಸಿಗಬಲ್ಲದು. ನಡೆಯಿರಿ ಎಂದು ಹೇಳಿದರು. ॥27॥ ಅವರೆಲ್ಲರ ಮನೋಹರ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಋಷ್ಯಶೃಂಗನು ಅವರೊಂದಿಗೆ ಹೊರಡಲು ಸಿದ್ಧನಾದನು. ಆ ಸ್ತ್ರೀಯರೆಲ್ಲ ಅವನನ್ನು ಅಂಗದೇಶಕ್ಕೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋದರು. ॥28॥ ಆ ಮಹಾತ್ಮ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ಅಂಗದೇಶಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತಲೇ ಇಂದ್ರನು ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತನ್ನು ಸಂತೋಷಗೊಳಿಸುತ್ತಾ ಕೂಡಲೇ ಮಳೆಗರೆಯಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದನು. ॥29॥

ಮಳೆಯನ್ನು ನೋಡಿ ಆ ತಪಸ್ವೀ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಕುಮಾರನು ಬಂದಿರಬೇಕು ಎಂದು ರಾಜನು ಅನುಮಾನಪಟ್ಟನು ಮತ್ತೆ ಬಹಳ ವಿನಯದಿಂದ ರಾಜನು ಅವರನ್ನು ಸ್ವಾಗತಿಸಿ, ಕಾಲುಮುಟ್ಟಿ ಸಾಷ್ಟಾಂಗ ನಮಸ್ಕಾರ ಮಾಡಿದನು. ॥30॥ ಮತ್ತೆ ಸಂತುಷ್ಟನಾದ ರೋಮಪಾದನು ಋಷಿಗೆ ಅರ್ಘ್ಯ-ಪಾದ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ನಿವೇದಿಸಿ ಆ ವಿಪ್ರಶಿರೋಮಣಿಯಲ್ಲಿ ‘ಸ್ವಾಮಿ! ತಮ್ಮ ಮತ್ತು ತಮ್ಮ ಪಿತನ ಕೃಪಾಪ್ರಸಾದ ನನಗೆ ಸಿಗಲಿ’ ಎಂದು ವರವನ್ನು ಬೇಡಿದನು. ಎಲ್ಲಾದರೂ ಕಪಟ ಪೂರ್ವಕ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಕರೆದುತಂದ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿದಾಗ ವಿಪ್ರವರ ಋಷ್ಯಶೃಂಗ ಅಥವಾ ವಿಭಾಂಡಕ ಮುನಿಯ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಕುರಿತು ಕ್ರೋಧ ಉಂಟಾಗದಿರಲೆಂದು ಹೀಗೆ ಮಾಡಿದನು. ॥31॥ ಅನಂತರ ಋಷ್ಯಶೃಂಗರನ್ನು ಅಂತಃಪುರಕ್ಕೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗಿ ರಾಜನು ಶಾಂತಚಿತ್ತದಿಂದ ಶಾಂತಾಳನ್ನು ಅವರೊಂದಿಗೆ ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಮದುವೆ ಮಾಡಿಕೊಟ್ಟನು. ॥32॥ ಹೀಗೆ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ಋಷ್ಯಶೃಂಗನು ರಾಜನಿಂದ ಪೂಜಿತನಾಗಿ ಸಮಸ್ತ ಮನೋವಾಂಛಿತ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಪಡೆದು ತನ್ನ ಧರ್ಮಪತ್ನೀ ಶಾಂತಾಳೊಂದಿಗೆ ಅಲ್ಲೇ ಇರಲು ತೊಡಗಿದನು. ॥33॥

ವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷ ರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಬಾಲಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಹತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥10॥

ಹನ್ನೊಂದನೆಯ ಸರ್ಗ

ಸುಮಂತ್ರನಿಂದ ಋಷ್ಯಶೃಂಗರ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ, ದಶರಥನು ಸಪರಿವಾರ ಸಹಿತ ಅಂಗದೇಶಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಅವರನ್ನು ಕರೆತಂದುದು

ಅನಂತರ ಸುಮಂತ್ರನು ಪುನಃ ಹೇಳಿದನು - ರಾಜೇಂದ್ರನೇ! ದೇವತೆಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠರಾದ ಬುದ್ಧಿವಂತ ಸನತ್ಕುವಾರರು ಋಷಿಗಳಿಗೆ ಹೇಳಿದುದನ್ನು ತಮ್ಮ ಹಿತದ ಮಾತನ್ನು ಪುನಃ ಕೇಳಿರಿ. ॥1॥

ಅವರು ಹೇಳಿದ್ದರು - ಇಕ್ವಾಕ್ಷು ವಂಶದಲ್ಲಿ ದಶರಥನೆಂಬ ಪ್ರಸಿದ್ಧ, ಪರಮಧಾರ್ಮಿಕ ಸತ್ಯಪ್ರತಿಜ್ಞ, ರಾಜನೊಬ್ಬನು ಆಗುವನು. ॥2॥ ಅವನಿಗೆ ಅಂಗರಾಜನೊಂದಿಗೆ ಸ್ನೇಹ ಉಂಟಾದೀತು. ಅಂಗರಾಜನಿಗೆ ಓರ್ವಳು ಪರಮ ಸೌಭಾಗ್ಯಶಾಲಿನಿ ಶಾಂತಾ ಎಂಬ ಕನ್ಯೆ ಹುಟ್ಟುವಳು. ಅಂಗದೇಶದ ರಾಜಕುಮಾರನ ಹೆಸರು ‘ರೋಮಪಾದ’ ಎಂದಿರುವುದು. ಮಹಾಯಶಸ್ವೀ ದಶರಥರಾಜನು ಅವನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಹೇಳುವನು - ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ! ನಾನು ಸಂತಾನಹೀನನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ನೀವು ಅಪ್ಪಣೆ ಕೊಟ್ಟರೆ ಶಾಂತಾಳ ಪತಿ ಋಷ್ಯಶೃಂಗ ಮುನಿಯು ನಮ್ಮಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದು ಯಜ್ಞಮಾಡಿಸಲಿ. ಇದರಿಂದ ನನಗೆ ಪುತ್ರಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುವುದು ಹಾಗೂ ನನ್ನ ವಂಶದ ರಕ್ಷಣೆ ಆಗುವುದು. ॥3-5॥

ರಾಜನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ವಿಚಾರಮಾಡಿ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ರೋಮಪಾದ ರಾಜನು ಸಪುತ್ರಕನಾದ ಶಾಂತಾಳ ಪತಿ ಋಷ್ಯಶೃಂಗರನ್ನು ಅವರೊಂದಿಗೆ ಕಳಿಸಿಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ॥6॥ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಋಷ್ಯಶೃಂಗರನ್ನು ಪಡೆದು ದಶರಥನ ಎಲ್ಲ ಚಿಂತೆ ದೂರವಾಗುವುದು. ಸಂತೋಷಭರಿತನಾಗಿ ಅವನು ಆ ಯಜ್ಞದ ಅನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡುವನು. ॥7॥ ಯಶೋಕಾಮಿಯಾದ ಧರ್ಮಜ್ಞ ದಶರಥನು ಕೈಮುಗಿದು ದ್ವಿಜ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಋಷ್ಯಶೃಂಗರನ್ನು ತನ್ನ ಯಜ್ಞಕ್ಕಾಗಿ ವರಣ ಮಾಡುವನು. ಆ ಪ್ರಜಾಪಾಲಕ ಅರಸು ಆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಗಳ ಮೂಲಕ ತನ್ನ ಅಭೀಷ್ಟವಾದ ಸ್ವರ್ಗ ಹಾಗೂ ಪುತ್ರರನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುವನು. ॥8-9॥

ದಶರಥನಿಗೆ ನಾಲ್ಕು ಪುತ್ರರು ಆಗುವರು. ಅವರು ಅಪ್ರಮೇಯ ಪರಾಕ್ರಮೀ, ವಂಶದ ಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವವರೂ, ಎಲ್ಲೆಡೆ ವಿಖ್ಯಾತರೂ ಆಗುವರು. ॥10॥

ಮಹಾರಾಜಾ! ಮೊದಲು ಕೃತಯುಗದಲ್ಲಿ ದೇವಶ್ರೇಷ್ಠರಾದ, ಪೂಜ್ಯರಾದ, ಸಮರ್ಥರಾದ ಸನತ್ಕುವಾರರು ಋಷಿಗಳ ಮುಂದೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದ್ದರು. ॥11॥ ಪುರುಷಸಿಂಹ ಮಹಾರಾಜನೇ! ಆದ್ದರಿಂದ ನೀವು ಸ್ವತಃ ಪರಿವಾರ ಸಹಿತ ಅಂಗದೇಶಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಮುನಿಕುವಾರ ಋಷ್ಯಶಂಗರನ್ನು ಸತ್ಕಾರ ಪೂರ್ವಕ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಬನ್ನಿ. ॥12॥

ಸುಮಂತ್ರನ ಮಾತಿನಿಂದ ದಶರಥನಿಗೆ ಅತೀವ ಹರ್ಷವಾಯಿತು. ಅವನು ಮುನಿವರ ವಸಿಷ್ಠರಿಗೂ ಈ ಮಾತನ್ನು ತಿಳಿಸಿ, ಅವರ ಅನುಮತಿಯನ್ನು ಪಡೆದು ಪಟ್ಟದ ರಾಣಿಯರೊಂದಿಗೆ ಹಾಗೂ ಮಂತ್ರಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಋಷ್ಯಶೃಂಗನಿದ್ದ ಅಂಗ ದೇಶಕ್ಕೆ ಪ್ರಯಾಣ ಮಾಡಿದನು. ॥13॥ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅನೇಕಾನೇಕ ವನಗಳ, ನದಿ-ವನಗಳ ಸೊಬಗನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ, ನಿಧಾನವಾಗಿ ನಡೆಯುತ್ತಾ ಮುನಿವರ ಋಷ್ಯಶೃಂಗ ವಿರಾಜಿಸುತ್ತಿದ್ದ ದೇಶಕ್ಕೆ ತಲುಪಿದನು. ॥14॥

ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗಿ ಅವನು ದ್ವಿಜಶ್ರೇಷ್ಠ ಪ್ರಜ್ವಲಿತ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಋಷಿಕುಮಾರನು ರೋಮಪಾದನ ಬಳಿ ಕುಳಿತಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿದನು. ॥15॥ ಬಳಿಕ ರೋಮಪಾದ ರಾಜನು ಮಿತ್ರನಾದ್ದರಿಂದ ಅತ್ಯಂತ ಸಂತೋಷದಿಂದ ಮಹಾರಾಜಾ ದಶರಥನನ್ನು ಶಾಸ್ತ್ರೋಕ್ತವಿಧಿಯಿಂದ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಪೂಜಿಸಿದನು. ಬುದ್ಧಿವಂತ ಋಷಿಕುಮಾರ ಋಷ್ಯಶಂಗನಿಗೆ ದಶರಥನೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಮಿತ್ರತೆಯನ್ನು ತಿಳಿಸಿದನು. ಆಗ ಅವನೂ ಕೂಡ ರಾಜನನ್ನು ಸನ್ಮಾನಿಸಿದನು. ॥16-17॥

ಹೀಗೆ ಚೆನ್ನಾದ ಆದರ ಸತ್ಕಾರ ಪಡೆದು ನರಶ್ರೇಷ್ಠ ದಶರಥನು ರೋಮಪಾದನಲ್ಲಿ ಏಳೆಂಟು ದಿನ ಉಳಿದು ಕೊಂಡನು. ಅನಂತರ ಅವನು ಅಂಗರಾಜನಲ್ಲಿ - ಪ್ರಜಾಪಾಲಕ ನರೇಶನೇ! ನಿನ್ನ ಪುತ್ರೀ ಶಾಂತಾಳ ಪತಿಯೊಂದಿಗೆ ನನ್ನ ನಗರಕ್ಕೆ ಪದಾರ್ಪಣ ಮಾಡಬೇಕು; ಏಕೆಂದರೆ ಅಲ್ಲಿ ಒಂದು ಮಹತ್ತರ ಕಾರ್ಯ ಎದುರಾಗಿದೆ, ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ॥18-19॥ ರೋಮಪಾದ ರಾಜನು ಬಹಳ ಒಳ್ಳೆಯದು ಎಂದು ಹೇಳಿ ಬುದ್ಧಿವಂತ ಮಹರ್ಷಿಯು ಹೋಗಲು ಒಪ್ಪಿ ಕೊಂಡು ಋಷ್ಯಶೃಂಗನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು - ವಿಪ್ರವರ್ಯರೇ! ತಾವು ಶಾಂತಾಳೊಂದಿಗೆ ದಶರಥನಲ್ಲಿಗೆ ಬಿಜಯಂಗೈಯಿರಿ. ರಾಜನ ಅಪ್ಪಣೆ ಪಡೆದು ಆ ಋಷಿಪುತ್ರನು ‘ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ದಶರಥನೊಂದಿಗೆ ಹೋಗಲು ಸಮ್ಮತಿಸಿದನು. ॥20-21॥ ರೋಮಪಾದನ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದು ಋಷ್ಯಶಂಗನು ಪತ್ನಿಯೊಂದಿಗೆ ಅಲ್ಲಿಂದ ಹೊರಟನು. ಆಗ ರೋಮಪಾದ ರಾಜನು ಹಾಗೂ ದಶರಥರಾಜನು ಪರಸ್ಪರ ಸ್ನೇಹದಿಂದ ಎದೆಗೊತ್ತಿಕೊಂಡರು ಹಾಗೂ ಅಭಿವಂದಿಸಿದರು. ಮತ್ತೆ ಮಿತ್ರನಿಂದ ಬೀಳ್ಕೊಟ್ಟು ರಘುಕುಲದ ಭೂಷಣ ದಶರಥನು ಅಲ್ಲಿಂದ ಹೊರಟನು. ॥22-23॥ ದಶರಥನು ಪುರವಾಸಿಯರ ಬಳಿಗೆ ತನ್ನ ಶೀಘ್ರಗಾಮಿ ದೂತರನ್ನು ಕಳಿಸಿ - ‘ಎಲ್ಲ ನಾಗರಿಕರು ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಸ್ವಾಗತಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧವಾಗಲಿ, ಎಲ್ಲೆಡೆ ಸುಗಂಧಿತ ಧೂಪವನ್ನು ಹಾಕಲಿ. ನಗರದ ರಾಜಬೀದಿಗಳನ್ನು ಗುಡಿಸಿ, ಸುಗಂಧಿತ ನೀರನ್ನು ಚಿಮುಕಿಸಲಿ ಹಾಗೂ ಧ್ವಜ-ಪತಾಕೆಗಳಿಂದ ನಗರವೆಲ್ಲವನ್ನು ಅಲಂಕರಿಸಲಿ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಕಳಿಸಿದನು. ॥24॥ ರಾಜನ ಆಗಮನವನ್ನು ಕೇಳಿ ಪ್ರಜಾಜನರು ಸಂತೋಷಗೊಂಡರು. ಮಹಾರಾಜನು ಹೇಳಿಕಳಿಸಿದಂತೆಯೇ ಎಲ್ಲ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಮಾಡಿದರು. ॥25॥ ಅನಂತರ ದಶರಥ ರಾಜನು ಶಂಖ-ದುಂದುಭಿ ಮೊದಲಾದ ವಾದ್ಯಗಳ ಧ್ವನಿಗಳೊಂದಿಗೆ ವಿಪ್ರವರ ಋಷ್ಯಶೃಂಗನನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು, ಅಲಂಕೃತವಾದ ತನ್ನ ನಗರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ॥26॥

ಆ ದ್ವಿಜಕುಮಾರನನ್ನು ದರ್ಶಿಸಿ ಎಲ್ಲ ನಗರವಾಸಿಗಳು ಬಹಳ ಸಂತಸಗೊಂಡರು. ಅವರು ಇಂದ್ರನಂತಹ ಪರಾಕ್ರಮಿ ನರೇಂದ್ರ ದಶರಥನೊಂದಿಗೆ ಪುರಪ್ರವೇಶ ಮಾಡಿದರು. ದೇವತೆಗಳು ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷ ಇಂದ್ರನೊಂದಿಗೆ ಕಶ್ಯಪನಂದನ ಭಗವಾನ್ ವಾಮನನನ್ನು ಆದರಿಸಿದಂತೆ, ಋಷ್ಯಶೃಂಗರನ್ನು ನಾಗರೀಕರು ಸತ್ಕರಿಸಿದರು. ॥27-28॥ ಋಷಿಯನ್ನು ಅಂತಃಪುರಕ್ಕೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗಿ ರಾಜನು ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿಯಿಂದ ಅವರನ್ನು ಪೂಜಿಸಿದನು. ಅವರು ತನ್ನಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿರುವುದರಿಂದ ತಾನು ಕೃತಕೃತ್ಯನೆಂದು ತಿಳಿಸಿದನು. ॥29॥ ವಿಶಾಲಾಕ್ಷಿಯಾದ ಶಾಂತಾಳು ಹೀಗೆ ತನ್ನ ಪತಿಯೊಂದಿಗೆ ಕುಳಿತಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು ಅಂತಃಪುರದ ರಾಣಿಯರೆಲ್ಲರಿಗೂ ಬಹಳ ಸಂತೋಷವಾಗಿ ಆನಂದಮಗ್ನರಾದರು. ॥30॥ ಶಾಂತಾಳೂ ಕೂಡ ರಾಣಿಯರಿಂದ ಹಾಗೂ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ದಶರಥನಿಂದ ಆದರ ಸತ್ಕಾರ ಪಡೆದು, ಕೆಲವು ಕಾಲದವರೆಗೆ ತನ್ನ ಪತಿಯಾದ ಋಷ್ಯಶೃಂಗರೊಂದಿಗೆ ಬಹಳ ಸುಖವಾಗಿ ಅಲ್ಲಿದ್ದಳು. ॥31॥

ವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷ ರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಬಾಲಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಹನ್ನೊಂದನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥11॥

ಹನ್ನೆರಡನೆಯ ಸರ್ಗ

ದಶರಥನು ಋಷಿಗಳೊಡನೆ ಯಜ್ಞ ಮಾಡಿಸುವಂತೆ ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸಿದುದು, ಋಷಿಗಳು ರಾಜನಿಗೂ, ರಾಜನು ಮಂತ್ರಿಗಳಿಗೆ ಯಜ್ಞದ ಸಿದ್ಧತೆ ಮಾಡುವಂತೆ ನಿರ್ದೇಶಿಸಿದುದು

ಋಷ್ಯಶೃಂಗನು ಬಂದು ಅನೇಕ ದಿನಗಳು ಕಳೆದನಂತರ ಅತಿಮನೋಹರವಾದ ವಸಂತಋತುವು ಆರಂಭವಾಯಿತು. ಆಗ ದಶರಥನಿಗೆ ಅಶ್ವಮೇಧಯಜ್ಞವನ್ನು ಮಾಡಬೇಕೆಂಬ ಮನಸ್ಸುಂಟಾಯಿತು. ॥1॥

ಅನಂತರ ಅವನು ದೇವೋಪಮ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ ವಿಪ್ರವರ ಋಷ್ಯಶೃಂಗನಿಗೆ ತಲೆಬಾಗಿ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ವಂಶಪರಂಪರೆಯ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ, ಪುತ್ರಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ನಿಮಿತ್ತ ಯಜ್ಞ ಮಾಡಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಅವರನ್ನು ವರಣ ಮಾಡಿಕೊಂಡನು. ॥2॥

ಋಷ್ಯಶಂಗನು ಅದನ್ನು ಒಪ್ಪಿ ಅವನ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದನು ಹಾಗೂ ರಾಜನೇ! ಯಜ್ಞದ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳನ್ನು ಸಿದ್ಧಗೊಳಿಸು, ನಿನ್ನ ಅಶ್ವಮೇಧದ ಕುದುರೆಯು ದಿಗ್ವಿಜಯಕ್ಕೆ ಹೊರಡಲಿ, ಸರಯೂ ನದಿಯ ಉತ್ತರ ತೀರದಲ್ಲಿ ಯಜ್ಞ ಭೂಮಿಯ ನಿರ್ಮಾಣವಾಗಲಿ, ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ॥3॥

ಋಷ್ಯಶೃಂಗನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದೊಡನೆ ರಾಜನು ಮಂತ್ರಿಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಸುಮಂತ್ರನನ್ನು ಕರೆಯಿಸಿ ಹೇಳಿದನು - ನೀನು ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ವೇದವಿದ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಪಾರಂಗತರಾದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು ಹಾಗೂ ಬ್ರಹ್ಮವಾದೀ ಋತ್ವಿಜರನ್ನು ಕರೆದುಕೊಂಡು ಬಾ. ಸುಯಜ್ಞ, ವಾಮದೇವ, ಜಾಬಾಲಿ, ಕಾಶ್ಯಪ, ಪುರೋಹಿತರಾದ ವಸಿಷ್ಠರು ಹಾಗೂ ಇತರ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಎಲ್ಲಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು ಕರೆದುಕೊಂಡು ಬಾ. ॥4-5॥ ಆಗ ಶೀಘ್ರಗಾಮಿ ಸುಮಂತ್ರನು ಕೂಡಲೇ ಹೋಗಿ ವೇದವಿದ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಪಾರಂಗತರಾದ ಸಮಸ್ತ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು ಕರೆದುಕೊಂಡು ಬಂದನು. ॥6॥ ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ದಶರಥ ರಾಜನು ಅವರೆಲ್ಲರನ್ನು ಪೂಜಿಸಿ, ಅವರಲ್ಲಿ ಧರ್ಮ, ಅರ್ಥದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮಧುರ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ॥7॥

ಮಹರ್ಷಿಗಳೇ! ನಾನು ಪುತ್ರರಿಗಾಗಿ ನಿರಂತರ ಹಂಬಲಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ಮಕ್ಕಳಿಲ್ಲದೆ ಈ ರಾಜ್ಯಾದಿಗಳಿಂದ ನನಗೆ ಸುಖ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಪುತ್ರಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಅಶ್ವಮೇಧ ಯಜ್ಞದ ಅನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡುವುದಾಗಿ ನಾನು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿರುವೆನು. ॥8॥ ಈ ಸಂಕಲ್ಪಕ್ಕನುಸಾರ ನಾನು ಅಶ್ವಮೇಧ ಯಜ್ಞವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಲು ಬಯಸುವೆನು. ಋಷಿಪುತ್ರ ಋಷ್ಯಶಂಗರ ಪ್ರಭಾಮಹಿಮೆಯಿಂದ ನಾನು ನನ್ನ ಸಮಸ್ತ ಕಾಮನೆಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುವೆ ಎಂಬ ವಿಶ್ವಾಸ ನನಗಿದೆ. ॥9॥ ದಶರಥ ಮಹಾರಾಜನು ಹೇಳಿದ ಮಾತನ್ನು ವಸಿಷ್ಠಾದಿ ಎಲ್ಲ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಸಾಧು-ಸಾಧು ಎಂದು ಹೇಳಿ ಗೌರವಿಸಿದರು. ॥10॥ ಅನಂತರ ಋಷ್ಯಶೃಂಗರೇ ಮೊದಲಾದ ಎಲ್ಲ ಮಹರ್ಷಿಗಳು ದಶರಥನಲ್ಲಿ ಪುನಃ ಹೇಳಿದರು- ಮಹಾರಾಜನೇ! ಯಜ್ಞಕ್ಕೆ ಬೇಕಾದ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳ ಸಂಗ್ರಹವಾಗಲಿ. ಯಜ್ಞಸಂಬಂಧಿ ಅಶ್ವವನ್ನು ಬಿಡಲಾಗಲಿ, ಸರಯೂವಿನ ಉತ್ತರ ತೀರದಲ್ಲಿ ಯಜ್ಞ ಭೂಮಿಯ ನಿರ್ಮಾಣವಾಗಲಿ. ॥ 11-12 ॥ ನೀನು ಯಜ್ಞದ ಮೂಲಕ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ನಾಲ್ಕು ಪುತ್ರರನ್ನು ಪಡೆಯುವೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಮಕ್ಕಳಿಗಾಗಿ ನಿನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಇಂತಹ ಧಾರ್ಮಿಕ ವಿಚಾರ ಉದಯಿಸಿದೆ. ॥13॥

ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಜನಿಗೆ ಬಹಳ ಸಂತೋಷವಾಯಿತು. ಅವನು ಬಹಳ ಹರ್ಷದಿಂದ ತನ್ನ ಮಂತ್ರಿಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಶುಭಾಕ್ಷರವುಳ್ಳ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ॥14॥ ಗುರುಗಳ ಅಪ್ಪಣೆಯಂತೆ ನೀವೆಲ್ಲರೂ ಬೇಗನೇ ನನ್ನ ಯಜ್ಞಕ್ಕಾಗಿ ಬೇಕಾದ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿಸಿರಿ. ಸಮರ್ಥರಾದ ವೀರರ ರಕ್ಷಣೆಯಲ್ಲಿ ಯಜ್ಞಾಶ್ವವನ್ನು ಬಿಡಲಾಗುವುದು, ಅದರೊಂದಿಗೆ ಪ್ರಧಾನ ಋತ್ವಿಜರೂ ಇರುವರು. ॥15॥ ಸರಯೂವಿನ ಉತ್ತರ ತೀರದಲ್ಲಿ ಯಜ್ಞಭೂಮಿಯ ನಿರ್ಮಾಣವಾಗಲೀ, ಶಾಸ್ತ್ರೋಕ್ತ ವಿಧಾನದಿಂದ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಶಾಂತಿಕರ್ಮ- ಪುಣ್ಯಾಹವಾಚನ ಮುಂತಾದವನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಅನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡಲಾಗುವುದು, ಇದರಿಂದ ಎಲ್ಲ ವಿಘ್ನಗಳ ನಿವಾರಣೆ ಆಗುತ್ತದೆ. ॥16॥

ಈ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಗುರುತರ ಅಪರಾಧವಾಗುವ ಭಯವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಎಲ್ಲ ರಾಜರೂ ಇದನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಬಲ್ಲರು. ॥17॥ ಆದರೆ ಹೀಗಾಗುವುದು ಕಠಿಣವೇ ಆಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಈ ವಿದ್ವಾಂಸರಾದ ಬ್ರಹ್ಮರಾಕ್ಷಸರು ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ವಿಘ್ನವನ್ನೊಡ್ಡಲು ತಪ್ಪುಗಳನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಲೇ ಇರುತ್ತಾರೆ. ವಿಧಿಹೀನ ಯಜ್ಞವನ್ನು ಮಾಡುವ ಯಜಮಾನನು ಕೂಡಲೇ ನಾಶವಾಗುತ್ತಾನೆ. ॥18॥ ಆದ್ದರಿಂದ ನನ್ನ ಯಜ್ಞವು ವಿಧಿಪೂರ್ವಕ ಸಾಂಗವಾಗಿ ನಡೆಯುವಂತೆ ಉಪಾಯ ಮಾಡಲಾಗುವುದು. ನೀವೆಲ್ಲರೂ ಇಂತಹ ಸಾಧನೆಗಳನ್ನು ಸಿದ್ಧಗೊಳಿಸಲು ಸಮರ್ಥರಾಗಿರುವಿರಿ. ॥19॥

ಆಗ ‘ಸರಿ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಎಲ್ಲ ಮಂತ್ರಿಗಳು ರಾಜರಾಜೇಶ್ವರ ದಶರಥನ ಮಾತನ್ನು ಆದರಿಸಿ, ಅವನ ಆಜ್ಞೆಗನುಸಾರ ಎಲ್ಲ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಮಾಡಿದರು. ॥20॥ ಅನಂತರ ಆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರೂ ಕೂಡ ಧರ್ಮಜ್ಞ ನೃಪಶ್ರೇಷ್ಠ ದಶರಥನನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಾ ಅವನ ಅಪ್ಪಣೆ ಪಡೆದು ಅವರವರ ಮನೆಗಳಿಗೆ ತೆರಳಿದರು. ॥21॥ ಆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಹೊರಟುಹೋದ ಬಳಿಕ, ಮಂತ್ರಿಗಳನ್ನು ಬೀಳ್ಕೊಟ್ಟು ಮಹಾ ಬುದ್ಧಿವಂತ ನರೇಶನು ತನ್ನ ಅಂತಃಪುರಕ್ಕೆ ನಡೆದನು. ॥22॥

ವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷ ರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಬಾಲಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಹನ್ನರಡನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥12॥

ಹದಿಮೂರನೆಯ ಸರ್ಗ

ಯಜ್ಞವನ್ನು ಮಾಡಿಸುವಂತೆ ದಶರಥನು ವಸಿಷ್ಠರನ್ನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿದುದು; ವಸಿಷ್ಠರು ಪರಿವಾರದವರಿಗೆ ಯಜ್ಞದ ಸಿದ್ಧತೆಗಳನ್ನು ಮಾಡುವಂತೆ ಆದೇಶವಿತ್ತುದು; ಸುಮಂತ್ರನು ಎಲ್ಲಾ ರಾಜರಿಗೂ ಯಜ್ಞಕ್ಕಾಗಿ ಆಮಂತ್ರಿಸಿದುದು; ಆಗಮಿಸಿದ ರಾಜರ ಸತ್ಕಾರ; ಪತ್ನಿಯರೊಡನೆ ದಶರಥನ ಯಜ್ಞ ದೀಕ್ಷೆ

ಒಂದು ವರ್ಷ ಕಳೆದು ಪುನಃ ವಸಂತಋತು ಆಗಮಿಸಿದಾಗ ಪರಾಕ್ರಮಶಾಲಿ ದಶರಥ ರಾಜನು ಸಂತಾನದ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಅಶ್ವಮೇಧ ಯಜ್ಞದ ದೀಕ್ಷೆಯನ್ನು ಪಡೆಯಲು ವಸಿಷ್ಠರ ಬಳಿಗೆ ಹೋದನು. ॥1॥ ವಸಿಷ್ಠರನ್ನು ಅಭಿವಾದನ ಮಾಡಿ ರಾಜನು ಯಥಾಯೋಗ್ಯವಾಗಿ ಅವರನ್ನು ಪೂಜಿಸಿದನು. ಪುತ್ರ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಆ ದ್ವಿಜಶ್ರೇಷ್ಠ ಮುನಿಗಳಲ್ಲಿ ವಿನಯಯುಕ್ತ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು - ॥2॥

ಬ್ರಾಹ್ಮಣಶ್ರೇಷ್ಠ ಮುನಿಗಳೇ! ತಾವು ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿಗಳಿಗನುಸಾರ ನನ್ನ ಯಜ್ಞವನ್ನು ಮಾಡಿಸಿರಿ. ಯಜ್ಞದ ಅಂಗವಾಗಿ ಅಶ್ವಸಂಚಾರಣ ಮೊದಲಾದವುಗಳಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮರಾಕ್ಷಸಾದಿಗಳು ಯಾವ ರೀತಿಯಿಂದಲೂ ವಿಘ್ನವನ್ನು ಮಾಡದಿರುವಂತೆ ಉಪಾಯಮಾಡಿರಿ. ॥3॥ ತಮಗೆ ನನ್ನ ಮೇಲೆ ವಿಶೇಷ ಸ್ನೇಹವಿದೆ, ನೀವು ನನ್ನ ಕುರಿತು ಸುಹೃದ್, ಅಕಾರಣ ಹಿತೈಷಿಗಳು, ಗುರುಗಳೂ ಹಾಗೂ ಪರಮ ಪೂಜ್ಯರಾಗಿರುವಿರಿ. ಈ ಯಜ್ಞದ ಭಾರವನ್ನು ನೀವೇ ಹೊರಬೇಕು ಎಂದು ವಿನಂತಿಸಿಕೊಂಡನು. ॥4॥ ಆಗ ವಿಪ್ರವರ ಮುನಿ ವಸಿಷ್ಠರು ‘ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ರಾಜನಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರಕಾರ ನುಡಿದರು - ಮಹಾರಾಜಾ! ನೀನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿಕೊಂಡಂತೆ ನಾನು ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಮಾಡುವೆನು. ॥5॥

ಅನಂತರ ಯಜ್ಞಕರ್ಮ ನಿಪುಣ ವಸಿಷ್ಠರು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು, ಶ್ರೌತಪ್ರಯೋಗ ಕುಶಲರನ್ನು, ಸ್ಥಪತಿಗಳನ್ನು, ಪರಮ ಧಾರ್ಮಿಕರಾದ ವೃದ್ಧ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು, ಯಜ್ಞಕರ್ಮವು ಮುಗಿಯುವವರೆಗೂ ಸಂದರ್ಭೋಚಿತ ಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ನಿಯುಕ್ತರಾದ ಸೇವಕರನ್ನು, ಶಿಲ್ಪಿಗಳನ್ನು, ಬಡಗಿಗಳನ್ನು, ನೆಲ ಅಗೆಯುವವರನ್ನು, ಜ್ಯೋತಿಷಿಗಳನ್ನು, ಕುಶಲ ಕರ್ಮಿಗಳನ್ನು, ನಟ ನರ್ತಕರನ್ನು, ವಿಶುದ್ಧ ಶಾಸ್ತ್ರವೇತ್ತರನ್ನು, ಬಹುಶ್ರುತ ವಿದ್ವಾಂಸರನ್ನು ಕರೆಸಿ ಅವರಲ್ಲಿ ನೀವೆಲ್ಲರೂ ಮಹಾರಾಜನ ಅಪ್ಪಣೆಯಂತೆ ಯಜ್ಞಕರ್ಮಕ್ಕೆ ಅವಶ್ಯವಾದ ಎಲ್ಲ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಮಾಡಿರಿ ಎಂದು ಹೇಳಿದರು. ॥6-8॥

ಕೂಡಲೇ ಸಾವಿರಾರು ಇಟ್ಟಿಗೆಗಳು ಸಿದ್ಧವಾಗಲಿ. ರಾಜರಿಗೆ ಉಳಿದುಕೊಳ್ಳಲು ಉಚಿತವಾದ ಬಿಡದಿಗಳನ್ನು, ಅವರಿಗೆ ಯೋಗ್ಯವಾದ ಅನ್ನ ಪಾನಾದಿಗಳು, ಇತರ ಸಲಕರಣೆಗಳು ಸಿದ್ಧವಾಗಲಿ. ॥9॥

ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ವಸತಿಗಾಗಿ ನೂರಾರು ಸುಂದರ ಮನೆಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟಿಸಬೇಕು. ಆ ಎಲ್ಲ ಮನೆಗಳು ಧಾರಾಳವಾದ ಅನ್ನ ಪಾನಾದಿ ಭೋಜನ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳಿಂದ ತುಂಬಿರಲಿ, ಮಳೆಗಾಳಿಗಳನ್ನು ತಡೆಯುವಂತೆ ಭದ್ರವಾಗಿರಲಿ. ॥10॥ ಇದೇ ರೀತಿ ಪುರವಾಸಿಗಳಿಗೂ ವಿಶಾಲ ಮನೆಗಳೂ ನಿರ್ಮಾಣವಾಗಬೇಕು. ಅತಿಥಿಗಳಾಗಿ ಬಂದ ಅರಸರಿಗೂ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಸೌಧಗಳು ನಿರ್ಮಾಣವಾಗಬೇಕು. ॥11॥ ಅಶ್ವಶಾಲೆಗಳು, ಗಜಶಾಲೆಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟಿಸಬೇಕು. ಸಾಮಾನ್ಯ ಜನರಿಗೂ ಉಳಕೊಳ್ಳಲು ಮನೆಗಳ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಾಗಲಿ. ವಿದೇಶಿ ಸೈನಿಕರಿಗೂ ವಿಶಾಲವಾದ ಸೈನಿಕ ಶಿಬಿರಗಳನ್ನು ಮಾಡಿಸಬೇಕು. ॥12॥ ನಿರ್ಮಿಸುವ ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಊಟ ತಿಂಡಿಯ ವಸ್ತುಗಳು ಸಾಕಷ್ಟು ಇರಬೇಕು. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಮನೋವಾಂಛಿತ ಪದಾರ್ಥಗಳು ತುಂಬಿರಲಿ ಹಾಗೂ ನಗರವಾಸಿಗಳಿಗೂ ಉತ್ತಮ ಊಟವನ್ನು ಕೊಡಬೇಕು. ಅದನ್ನೂ ಕೂಡ ಸತ್ಕಾರಪೂರ್ವಕ ಒದಗಿಸಬೇಕು. ಯಾರನ್ನು ಅವಹೇಳನ ಮಾಡಬಾರದು. ॥13॥ ಎಲ್ಲ ವರ್ಣದ ಜನರು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಸತ್ಕೃತರಾಗಿ ಸಮ್ಮಾನಿತರಾಗುವಂತಹ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಆಗಬೇಕು. ಕಾಮ-ಕ್ರೋಧಕ್ಕೆ ವಶರಾಗಿ ಯಾರನ್ನೂ ಅನಾದರಿಸಬಾರದು. ॥14॥

ಯಜ್ಞಕರ್ಮದ ಆವಶ್ಯಕ ಸಿದ್ಧತೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವ ಶಿಲ್ಪಿಗಳನ್ನು, ಹಿರಿಯ-ಕಿರಿಯ ಸೇವಕರನ್ನು ಕುರಿತು ಗಮನ ವಿಡುತ್ತಾ ವಿಶೇಷರೂಪದಿಂದ ಅವರನ್ನು ಸಮ್ಮಾನಿಸಬೇಕು. ॥15॥ ಹಣ, ಭೋಜನಾದಿಗಳಿಂದ ಸಮ್ಮಾನಿತರಾದ ಸೇವಕರು, ಕುಶಲಕರ್ಮಿಗಳೆಲ್ಲರೂ ಪರಿಶ್ರಮಪೂರ್ವಕ ಕಾರ್ಯ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಅವರು ಮಾಡಿದ ಎಲ್ಲ ಕಾರ್ಯಗಳು ಸುಂದರವಾಗಿ ಚೆನ್ನಾಗಿ ನೆರವೇರುತ್ತವೆ. ಅವರು ಯಾವುದೇ ಕೆಲಸವನ್ನು ಕೆಡಿಸಲಾರರು; ಆದ್ದರಿಂದ ನೀವೆಲ್ಲರೂ ಪ್ರಸನ್ನ ಚಿತ್ತದಿಂದ ಹೀಗೆ ಮಾಡಿರಿ. ॥16-17॥

ಆಗ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಸೇರಿ ವಸಿಷ್ಠರಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದರು - ತಮಗೆ ಇಷ್ಟವಾಗಿರುವಂತೆ ಚೆನ್ನಾಗಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮಾಡಲಾಗುವುದು. ಯಾರೂ ಕೆಲಸವನ್ನು ಕೆಡಿಸಲಾರರು. ನೀವು ಹೇಳಿದಂತೆಯೇ ನಾವೆಲ್ಲರೂ ಕಾರ್ಯಮಾಡುವೆವು. ಅದರಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಕೊರತೆ ಬರಲಾರದು. ॥18॥ ಅನಂತರ ವಸಿಷ್ಠರು ಸುಮಂತ್ರನನ್ನು ಕರೆದು - ಈ ಪೃಥ್ವಿಯಲ್ಲಿರುವ ಧಾರ್ಮಿಕ ರಾಜರು, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು, ಕ್ಷತ್ರಿಯರು, ವೈಶ್ಯರು ಮತ್ತು ಸಾವಿರಾರು ಶೂದ್ರರು ಹೀಗೆ ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ಈ ಯಜ್ಞಕ್ಕೆ ಬರುವಂತೆ ಆಮಂತ್ರಿಸು. ॥19-20॥ ಎಲ್ಲ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿರುವ ಒಳ್ಳೆಯ ಜನರನ್ನು ಸತ್ಕಾರಪೂರ್ವಕ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಬಾ. ಮಿಥಿಲೆಯ ಒಡೆಯ ಶೂರವೀರ ಮಹಾಭಾಗ ಜನಕನು ಸತ್ಯವಾದಿ ಅರಸನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವರನ್ನು ನಮ್ಮ ಹಿಂದಿನ ಸಂಬಂಧಿ ಎಂದು ತಿಳಿದು ನೀನು ಸ್ವತಃ ಹೋಗಿ ಬಹಳ ಆದರ ಸತ್ಕಾರದೊಂದಿಗೆ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಬಾ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಮೊದಲೇ ನಿನಗೆ ಹೇಳಿರುವೆನು. ॥21-22॥

ಹಾಗೆಯೇ ಕಾಶಿಯ ಅರಸು ನಮ್ಮ ಮಿತ್ರನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಹಾಗೂ ಸದಾ ಪ್ರಿಯನಾಗಿ ಮಾತನಾಡುವವನು. ಅವನು ಸದಾಚಾರೀ ಮತ್ತು ದೇವತೆಗಳಂತೆ ತೇಜಸ್ವಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನನ್ನೂ ನೀನು ಸ್ವತಃ ಹೋಗಿ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಬಾ. ॥23॥ ಕೇಕಯ ದೇಶದ ವೃದ್ಧನಾದ ರಾಜನು ಬಹಳ ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾಗಿದ್ದು, ಆ ರಾಜಸಿಂಹ ಮಹಾರಾಜನು ದಶರಥನಿಗೆ ಹೆಣ್ಣು ಕೊಟ್ಟ ಮಾವನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರನ್ನೂ ಪುತ್ರರ ಸಹಿತ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಬಾ. ॥24॥

ಅಂಗದೇಶದ ಒಡೆಯ ಮಹಾಧನುರ್ಧರ ರಾಜಾ ರೋಮಪಾದನು ನಮ್ಮ ಮಹಾರಾಜರ ಮಿತ್ರನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನನ್ನು ಪುತ್ರರ ಸಹಿತ ಇಲ್ಲಿ ಸತ್ಕಾರಪೂರ್ವಕ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಬಾ. ॥25॥ ಕೋಸಲರಾಜ ಭಾನುವಂತನನ್ನು ಸತ್ಕಾರಪೂರ್ವಕ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಬಾ. ಮಗಧದೇಶದ ರಾಜನು ಶೂರವೀರನೂ, ಸರ್ವಶಾಸ್ತ್ರವಿಶಾರದನೂ, ಪರಮ ಉದಾರನೂ, ಪುರುಷ ಶ್ರೇಷ್ಠನೂ, ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞನೂ ಆದ ಅವನನ್ನು ಸ್ವತಃ ಸತ್ಕಾರಪೂರ್ವಕ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಬಾ. ॥26॥

ಮಹಾರಾಜರ ಆಜ್ಞೆ ಪಡೆದು ನೀನು ಪೂರ್ವದೇಶದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ನೃಪತಿಗಳನ್ನು ಹಾಗೂ ಸಿಂಧು-ಸೌಮೀರ ಹಾಗೂ ಸುರಾಷ್ಟ್ರ ದೇಶದ ಭೂಪಾಲರನ್ನು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬರಲು ಆಮಂತ್ರಿಸು. ॥27॥ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ಸಮಸ್ತ ನರೇಶರನ್ನು ಆಮಂತ್ರಿಸು. ಈ ಭೂತಳದಲ್ಲಿ ಇನ್ನೂ ಮಹಾರಾಜರಿಗೆ ಸ್ನೇಹಿತರಾದ ಎಲ್ಲರನ್ನು, ಸೇವಕರು ಸಂಬಂಧಿಗಳ ಸಹಿತ ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಕರೆಸು. ಮಹಾರಾಜರ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ದೂತರ ಮೂಲಕ ಇವರೆಲ್ಲರಿಗೆ ಕರೆ ಕಳಿಸು. ॥28-29॥

ವಸಿಷ್ಠರ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಸುಮಂತ್ರನು ಕೂಡಲೇ ಒಳ್ಳೆಯ ಪುರುಷರಿಗೆ ಪ್ರಧಾನ ರಾಜರನ್ನು ಕರೆತರುವಂತೆ ಆದೇಶಿಸಿದನು. ॥30॥ ಪರಮ ಬುದ್ಧಿವಂತ ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ಸುಮಂತ್ರನು ವಸಿಷ್ಠರ ಆಣತಿಯಂತೆ ಮುಖ್ಯ ಮುಖ್ಯ ಅರಸರನ್ನು ಕರೆತರಲು ಸ್ವತಃ ಹೊರಟನು. ॥31॥ ಯಜ್ಞಕರ್ಮದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಾಗಿ ನಿಯುಕ್ತರಾದ ಸೇವಕರೆಲ್ಲರೂ ಬಂದು, ಈಗಿನವರೆಗೆ ಆಗಿರುವ ಯಜ್ಞ ಸಂಬಂಧೀ ಕಾರ್ಯಗಳೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಮಹರ್ಷಿ ವಸಿಷ್ಠರಲ್ಲಿ ನಿವೇದಿಸಿಕೊಂಡರು. ॥32॥ ಇದನ್ನು ಕೇಳಿ ದ್ವಿಜಶ್ರೇಷ್ಠ ಮುನಿಗಳು ಬಹಳ ಸಂತೋಷಗೊಂಡು ಅವರೆಲ್ಲರಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದರು - ಸಭ್ಯರೇ! ಯಾರಿಗಾದರೂ ಏನಾದರೂ ಕೊಡುವುದಿದ್ದರೆ ಅವಹೇಳನ ಮಾಡದೆ, ಅನಾದರದಿಂದ ಕೊಡಬಾರದು. ಏಕೆಂದರೆ, ಅನಾದರದಿಂದ ಕೊಟ್ಟ ದಾನವು ದಾತನನ್ನು ನಾಶಮಾಡಿಬಿಡುತ್ತದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವೇ ಬೇಡ ॥33 ॥

ಕೆಲವು ದಿನಗಳ ಬಳಿಕ ಅನೇಕ ಮಹಾರಾಜರು ದಶರಥನಿಗೆ ಕಾಣಿಕೆಯಾಗಿ ಕೊಡಲು ಬಹಳಷ್ಟು ನವರತ್ನಗಳನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಆಗಮಿಸಿದರು. ॥34॥ ಇದರಿಂದ ವಸಿಷ್ಠರಿಗೆ ಬಹಳ ಸಂತೋಷವಾಯಿತು. ಅವರು ರಾಜನಲ್ಲಿ ಪುರುಷಸಿಂಹನೇ! ನಿನ್ನ ಆಮಂತ್ರಣದಂತೆ ರಾಜರು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿರುವರು. ನೃಪಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ನಾನೂ ಕೂಡ ಯಥಾಯೋಗ್ಯವಾಗಿ ಅವರೆಲ್ಲರನ್ನು ಸತ್ಕರಿಸಿರುವೆನು ಎಂದು ಹೇಳಿದರು. ॥35-36॥ ನಮ್ಮ ಕಾರ್ಯಕರ್ತರು ಪೂರ್ಣ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ಇದ್ದು ಯಜ್ಞಕ್ಕಾಗಿ ಎಲ್ಲ ಸಿದ್ಧತೆಗಳನ್ನು ಮಾಡಿರುವರು. ಈಗ ನೀನೂ ಕೂಡ ಯಜ್ಞ ಮಾಡಲು ಯಜ್ಞಮಂಟಪಕ್ಕೆ ನಡೆ. ॥37॥

ರಾಜೇಂದ್ರ! ಯಜ್ಞ ಮಂಟಪದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲೂ ಅಪೇಕ್ಷಿತ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಿ ಇಡಲಾಗಿದೆ. ತಾವು ಸ್ವಯಂ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಪರೀಕ್ಷಿಸಬಹುದು. ಈ ಮಂಟಪವನ್ನು ಎಷ್ಟು ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ರಚಿಸಲಾಗಿದೆ ಎಂದರೆ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸಂಕಲ್ಪ ಮಾಡಿದಾಕ್ಷಣ ಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ॥38॥ ಮುನಿವರ್ಯ ವಸಿಷ್ಠರು ಮತ್ತು ಋಷ್ಯಶೃಂಗರು ಇವರಿಬ್ಬರ ಆದೇಶದಂತೆ ಶುಭನಕ್ಷತ್ರವುಳ್ಳ ದಿವಸ ರಾಜಾ ದಶರಥನು ಅರಮನೆಯಿಂದ ಹೊರಟನು. ॥39॥

ಅನಂತರ ವಸಿಷ್ಠಾದಿ ಎಲ್ಲ ಶ್ರೇಷ್ಠದ್ವಿಜರು ಯಜ್ಞ ಮಂಟಪಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಋಷ್ಯಶೃಂಗರನ್ನು ಮುಂದಿರಿಸಿಕೊಂಡು ಶಾಸ್ತ್ರೋಕ್ತ ವಿಧಿಗನುಸಾರ ಯಜ್ಞಕರ್ಮವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು. ಪತ್ನಿಯರ ಸಹಿತ ಶ್ರೀಮಾನ್ ಅವಧಪತಿ ದಶರಥನು ಯಜ್ಞ ದೀಕ್ಷೆಯನ್ನು ಕೈಗೊಂಡನು. ॥40-41॥

ವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷ ರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಬಾಲಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಹದಿಮೂರನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥13॥

ಹದಿನಾಲ್ಕನೇ ಸರ್ಗ

ದಶರಥ ಮಹಾರಾಜನು ಅಶ್ವಮೇಧಯಜ್ಞವನ್ನು ಸಾಂಗೋಪಾಂಗವಾಗಿ ನೆರವೇರಿಸಿದುದು

ಅಶ್ವವಿಮೋಚನೆಯಾದ ಬಳಿಕ ಒಂದು ವರ್ಷ ಪೂರ್ತಿ ಅದು ತಿರುಗಾಡಿ ಹಿಂತಿರುಗಿತು. ಮತ್ತೆ ಸರಯೂ ನದಿಯ ಉತ್ತರ ತೀರದಲ್ಲಿ ರಾಜನು ಯಜ್ಞವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದನು. ॥1॥ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ದಶರಥನ ಅಶ್ವಮೇಧ ಎಂಬ ಮಹಾ ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಋಷ್ಯಶೃಂಗರನ್ನು ಮುಂದಿರಿಸಿಕೊಂಡು ಇತರ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಯಜ್ಞಸಂಬಂಧೀ ಕಾರ್ಯ ಮಾಡತೊಡಗಿದರು. ॥2॥

ಯಜ್ಞಮಾಡುವ ಎಲ್ಲ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ವೇದಪಾರಂಗತ ವಿದ್ವಾಂಸರಾಗಿದ್ದು, ನ್ಯಾಯ ಮತ್ತು ವಿಧಿಗನುಸಾರ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಉಚಿತ ರೀತಿಯಿಂದ ನೆರವೇರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಶಾಸ್ತ್ರಕ್ಕನುಸಾರ ಯಾವ ಕ್ರಮದಿಂದ, ಯಾವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಕ್ರಿಯೆ ಮಾಡಬೇಕೆಂದು ತಿಳಿದು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತರಾಗಿದ್ದರು. ॥3॥ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಪ್ರವರ್ಗ್ಯ (ಅಶ್ವಮೇಧದ ಅಂಗಭೂತ ಒಂದು ಕರ್ಮ)ವನ್ನು ವಿಧಿ, ಮೀಮಾಂಸಾ ಮತ್ತು ಕಲ್ಪಸೂತ್ರಕ್ಕನುಸಾರ ನಡೆಸಿ, ಉಪಸದ ಎಂಬ ಇಷ್ಟಿ ವಿಶೇಷವನ್ನು ಶಾಸ್ತ್ರಕ್ಕನುಸಾರ ನೆರವೇರಿಸಿದರು. ಬಳಿಕ ಶಾಸ್ತ್ರದ ಉಪದೇಶದಂತೆ ಅತಿದೇಶತಃ ಮೊದಲಾದ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ನಡೆಸಿದರು. ॥4॥

ಅನಂತರ ಆಯಾಯ ಕರ್ಮಗಳ ಅಂಗಭೂತ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಪೂಜಿಸಿ ಹರ್ಷಿತರಾದ ಆ ಮುನಿಗಳೆಲ್ಲ ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಪ್ರಾತಃ ಸವನಾದಿ (ಪ್ರಾತಃ ಸವನ, ಮಾಧ್ಯಂದಿನ ಸವನ, ತೃತೀಯ ಸವನ) ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದರು. ॥5॥ ಇಂದ್ರ ದೇವತೆಗೆ ವಿಧಿಪೂರ್ವಕ ಹವಿಸ್ಸನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಲಾಯಿತು. ಮತ್ತೆ ಪಾಪಹರನಾದ ಸೋಮರಾಜನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸಿ ಸೋಮಲತೆಯನ್ನು ಅರೆದು ಸೋಮರಸ ತೆಗೆಯಲಾಯಿತು. ಮತ್ತೆ ಮಾಧ್ಯಂದಿನ ಸವನದ ಕಾರ್ಯ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು. ॥6॥ ಅನಂತರ ಆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಶಾಸ್ತ್ರಕ್ಕನುಸಾರ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ದಶರಥ ರಾಜನ ತೃತೀಯ ಸವನ ಕರ್ಮವನ್ನು ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ನೆರವೇರಿಸಿದರು. ॥7॥

ಋಷ್ಯಶಂಗಾದಿ ಮಹರ್ಷಿಗಳು ಶಿಕ್ಷಾಕ್ಷರ ಸಮನ್ವಿತವಾದ ಸ್ವರ-ವರ್ಣಗಳಿಂದ ಸಂಪನ್ನ ಮಂತ್ರಗಳಿಂದ ಇಂದ್ರಾದಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ದೇವತೆಗಳನನ್ನು ಆವಾಹಿಸಿದರು. ॥8॥ ಮಧುರ ಮತ್ತು ಮನೋಹರ ಸಾಮಗಾನ ಲಯದಲ್ಲಿ ಹಾಡಿದ ಆಹ್ವಾನ ಮಂತ್ರಗಳಿಂದ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಆಹ್ವಾನಿಸಿ ಹೋತೃವು ಅವರಿಗೆ ಯೋಗ್ಯ ಹವಿರ್ಭಾಗವನ್ನು ಸಮರ್ಪಿಸಿದರು. ॥9॥

ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ವಿಪರೀತ ಆಹುತಿ ಕೊಡಲಾಗಲಿಲ್ಲ. ಎಲ್ಲಿಯೂ ಯಾವುದೇ ತಪ್ಪು ನಡೆಯಲಿಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ, ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳು ಮಂತ್ರೋಚ್ಚಾರಪೂರ್ವಕ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದು ಎಲ್ಲವೂ ಬ್ರಹ್ಮಮಯವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು. ಮಹರ್ಷಿಗಳು ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಕ್ಷೇಮ ಯುಕ್ತ ಹಾಗೂ ನಿರ್ವಿಘ್ನವಾಗಿ ಪೂರ್ಣಮಾಡಿದರು. ॥10॥

ಆ ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಋತ್ವಿಜನು ಬಳಲಿದಂತೆ, ಹಸಿದವನಂತೆ ಕಂಡುಬರಲಿಲ್ಲ. ಅದರಲ್ಲಿ ವಿದ್ವಾಂಸನಲ್ಲದ ನೂರಕ್ಕೂ ಕಡಿಮೆ ಶಿಷ್ಯರುಳ್ಳ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಯಾರೂ ಇರಲಿಲ್ಲ. ॥11॥ ಆ ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿದಿನ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಭೋಜನ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದು, ಕ್ಷತ್ರಿಯ, ವೈಶ್ಯರು ಭೋಜನ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು, ಹಾಗೂ ಶೂದ್ರರಿಗೂ ಉತ್ತಮ ಭೋಜನ ನಡೆಯುತ್ತಿತ್ತು. ತಪಸ್ವಿಗಳೂ, ಸಂನ್ಯಾಸಿಗಳೂ ಭೋಜನ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ॥12॥ ವೃದ್ಧರು, ರೋಗಿಗಳು, ಸ್ತ್ರೀಯರು, ಮಕ್ಕಳು ಇವರೆಲ್ಲ ಯಥೇಚ್ಚವಾಗಿ ಊಟ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಯಾವಾಗಲೂ ತಿನ್ನುತ್ತಾ ಇದ್ದರೂ, ಯಾರ ಮನಸ್ಸು ಬೇಸರಿಸದಂತಹ ಆ ಭೋಜನ ರುಚಿಕರವಾಗಿತ್ತು. ॥13॥ ಅಧಿಕಾರಿಗಳ ಅಪ್ಪಣೆ ಪಡೆದು ಕಾರ್ಯಕರ್ತರು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಪದೇ ಪದೇ ಊಟ ಮಾಡಿ ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ವಸ್ತ್ರ ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ಎಂದು ವಿನಂತಿಸುತಿದ್ದರು. ॥14॥ ಅಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿದಿನ ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಮಾಡಿದ ಅಡಿಗೆಗಳು ಪರ್ವತದಂತೆ ರಾಶಿ ರಾಶಿಯಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದವು. ॥15॥ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ದಶರಥನ ಆ ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ನಾನಾ ದೇಶಗಳಿಂದ ಬಂದಿರುವ ಸ್ತ್ರೀ ಪುರುಷರೆಲ್ಲರೂ ಅನ್ನ ಪಾನಾದಿಗಳಿಂದ ತೃಪ್ತರಾಗುತ್ತಿದ್ದರು. ॥ 16 ॥ ‘ಭೋಜನವು ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗಿದ್ದು, ಬಹಳ ರುಚಿಕರವಾಗಿದೆ’ ಎಂದು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಹೇಳುತ್ತಾ ಊಟ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಊಟ ಮಾಡಿದವರೆಲ್ಲರ ಬಾಯಿಂದ ‘ನಮಗೆ ತುಂಬಾ ತೃಪ್ತಿಯಾಯಿತು’ ಎಂಬ ಉದ್ಗಾರ ಕೇಳಿಬರುತ್ತಿತ್ತು. ತಮಗೆ ಕಲ್ಯಾಣವಾಗಲಿ ಎಂದು ಹರಸುತ್ತಿದ್ದರು. ॥ 17 ॥

ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಬಡಿಸುತ್ತಿದ್ದವರು ವಸ್ತ್ರಾಭೂಷಣಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತರಾಗಿದ್ದರು. ಅವರಿಗೆ ಸಹಾಯಕರಾದವರೂ ಕೂಡ ಸುಂದರ ಮಣಿಮಯ ಕುಂಡಲಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದರು.॥18॥ ಒಂದು ಸವನ ಮುಗಿದು ಇನ್ನೊಂದು ಸವನ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುವ ಮೊದಲು ದೊರೆಯುವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮ ವಕ್ತೃತ್ವವುಳ್ಳ ಧೈರ್ಯಶಾಲಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಪರಸ್ಪರ ಯುಕ್ತಿವಾದ ನೀಡುತ್ತಾ ಶಾಸ್ತ್ರಾರ್ಥ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು.॥19॥ ಆ ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಭಾಗಿಯಾದ ಕರ್ಮಕುಶಲ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಪ್ರತಿದಿನವೂ ಶಾಸ್ತ್ರಕ್ಕನುಸಾರ ಎಲ್ಲ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ನೆರವೇರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ॥20॥ ರಾಜನ ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಸದಸ್ಯರೆಲ್ಲರೂ ವ್ಯಾಕರಣಾದಿ ಆರೂ ಅಂಗಗಳನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಬಲ್ಲವರಾಗಿದ್ದರು. ಎಲ್ಲರೂ ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯವನ್ನು ಪಾಲಿಸುವವರೂ, ಬಹುಶ್ರುತರೂ, ಆಗಿದ್ದರು. ಎಲ್ಲ ದ್ವಿಜರೂ ವಾದ ವಿವಾದದಲ್ಲಿ ಕುಶಲರಾಗಿದ್ದರು ॥21॥ ಆ ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಬಿಲ್ವವೃಕ್ಷದ ಆರು ಯೂಪಸ್ತಂಭ (ಕಂಬ)ಗಳನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಿದ್ದರು. ಅಷ್ಟೇ ಖದಿರ (ಕಗ್ಗಲಿ) ಕಂಬಗಳನ್ನೂ ಹಾಗೂ ಅಷ್ಟೇ ಪಾಲಾಶದ (ಮುತ್ತುಗ) ಯೂಪಗಳನ್ನು ಬಿಲ್ವದ ಯೂಪಗಳ ಜೊತೆಗೆ ನಿಲ್ಲಿಸಿದ್ದರು. ॥22॥

ರಜ್ಜುದಾರ ವೃಕ್ಷದ ಒಂದು ಯೂಪವು ಅಶ್ವಮೇಧ ಯಜ್ಞಕ್ಕಾಗಿ ವಿಹಿತವಾಗಿದೆ. ದೇವದಾರು ವೃಕ್ಷದ ಯೂಪದ ವಿಧಾನವೂ ಇದೆ. ಆದರೆ ದೇವದಾರು ವೃಕ್ಷದ ಎರಡೇ ಯೂಪಗಳು ವಿಹಿತವಾಗಿವೆ. ಎರಡು ಕೈಗಳನ್ನು ಚಾಚಿದಷ್ಟು ದೂರದಲ್ಲಿ ಅವೆರಡನ್ನೂ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ॥23॥ ಯಜ್ಞಕುಶಲ ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರೇ ಇವೆಲ್ಲ ಯೂಪಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಾಣ ಮಾಡಿದ್ದರು. ಆ ಯಜ್ಞದ ಶೋಭೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚುಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಆ ಎಲ್ಲ ಯೂಪಗಳನ್ನು ಚಿನ್ನದಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ॥24॥ ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿದ ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದು ಯೂಪಗಳು ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದು ಅರತ್ರಿ (ಒಂದು ಅರತ್ರಿ ಎಂದರೆ ಇಪ್ಪತ್ನಾಲ್ಕು ಅಂಗುಲ) ಎತ್ತರವಾಗಿದ್ದವು. ಅವೆಲ್ಲವನ್ನು ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದು ಬಟ್ಟೆಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ॥25॥ ಬಡಗಿಗಳಿಂದ ಚೆನ್ನಾಗಿ ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಆ ಎಲ್ಲ ಗಟ್ಟಿಮುಟ್ಟಾದ ಯೂಪಗಳನ್ನು ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಅವೆಲ್ಲವೂ ಎಂಟು ಮೂಲೆಗಳಿಂದ ಸುಶೋಭಿತವಾಗಿ ಆಕೃತಿ ಬಹಳ ಸುಂದರವಾಗಿತ್ತು. ॥26॥ ಅದನ್ನು ವಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಿ ಪುಷ್ಪ-ಚಂದನಾದಿಗಳಿಂದ ಪೂಜಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದವು. ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ತೇಜಸ್ವೀ ಸಪ್ತರ್ಷಿಗಳು ಶೋಭಿಸುವಂತೆಯೇ ಯಜ್ಞ ಮಂಟಪದಲ್ಲಿ ಆ ಪ್ರಕಾಶ ಮಾನ ಯೂಪಗಳು ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. ॥27॥

ಸೂತ್ರಗ್ರಂಥಗಳಲ್ಲಿ ತಿಳಿಸಿದ ಅಳತೆಯಂತೆ ಇಟ್ಟಿಗೆಗಳನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಆ ಇಟ್ಟಿಗೆಗಳಿಂದ ಯಜ್ಞಸಂಬಂಧೀ ಶಿಲ್ಪಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಕುಶಲರಾದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಅಗ್ನಿಚಯನವನ್ನು ಮಾಡಿದರು. ॥28॥ ರಾಜಸಿಂಹ ದಶರಥ ಮಹಾರಾಜನ ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಚಯನದ ಮೂಲಕ ಸಂಪಾದಿತ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಕರ್ಮಕಾಂಡ ಕುಶಲ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಮೂಲಕ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿಗನುಸಾರ ಸ್ಥಾಪನೆ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ಆ ಅಗ್ನಿಯ ಆಕೃತಿಯು - ಎರಡು ರೆಕ್ಕೆಗಳಿದ್ದು ಬಾಲವನ್ನು ಚಾಚಿ, ಕೆಳಮುಖವಾಗಿ ಪೂರ್ವಾಭಿಮುಖವಾಗಿ ನಿಂತಿರುವ ಗರುಡನಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು. ಬಂಗಾರದ ಇಟ್ಟಿಗೆಗಳಿಂದ ರೆಕ್ಕೆಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದ್ದರಿಂದ ಆ ಗರುಡನ ರೆಕ್ಕೆಗಳು ಸುವರ್ಣಮಯವಾಗಿ ತೋರುತ್ತಿದ್ದವು. ಪ್ರಕತ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಚಿತ್ಯ- ಅಗ್ನಿಯ ಆರು ಪ್ರಸ್ತಾರವಿರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಅಶ್ವಮೇಧ ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಅದರ ಪ್ರಸ್ತಾರ ಮೂರರಷ್ಟು ಇರುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಆ ಗರುಡಾಕೃತಿ ಅಗ್ನಿಯು ಹದಿನೆಂಟು ಪ್ರಸ್ತಾರಗಳಿಂದ ಕೂಡಿರುತ್ತದೆ. ॥29॥

ಅಲ್ಲಿ ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿದ ಯೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಪಶು, ಸರ್ಪ, ಪಕ್ಷಿ ಮುಂತಾದವುಗಳು ಬೇರೆ ಬೇರೆ ದೇವತೆಗಳ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಕಟ್ಟಿ ಇಟ್ಟಿದ್ದರು. ॥30॥ ಶಾಮಿತ್ರ ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಯಜ್ಞದ ಅಶ್ವ ಹಾಗೂ ಆಮೆಯೇ ಮೊದಲಾದ ಜಲಚರ ಜಂತುಗಳನ್ನು ಅಲ್ಲಿಗೆ ತರಲಾಗಿತ್ತು. ಋಷಿಗಳು ಅವೆಲ್ಲವನ್ನು ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿಗನುಸಾರ ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿದ ಯೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟಿದರು. ॥31॥ ಆ ಯೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಮುನ್ನೂರು ಪಶುಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟಿದ್ದರು ಹಾಗೂ ದಶರಥನ ಆ ಉತ್ತಮ ಅಶ್ವರತ್ನವನ್ನೂ ಕಟ್ಟಿಹಾಕಿದ್ದರು.॥32॥ ರಾಣಿ ಕೌಸಲ್ಯೆಯು ಅಲ್ಲಿ ಪ್ರೋಕ್ಷಣಾದಿಗಳಿಂದ ಸುತ್ತಲೂ ಅಶ್ವದ ಸಂಸ್ಕಾರ ಮಾಡಿ ಬಹಳ ಪ್ರಸನ್ನತೆಯಿಂದ ಮೂರು ಖಡ್ಗಗಳಿಂದ ಅದನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸಿದಳು. ॥33॥ ಬಳಿಕ ಕೌಸಲ್ಯಾದೇವಿಯು ಸ್ಥಿರಚಿತ್ತದಿಂದ ಧರ್ಮಪಾಲನೆಯ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಆ ಅಶ್ವದ ಹತ್ತಿರ ಒಂದು ರಾತ್ರಿ ವಾಸಿಸಿದಳು. ॥34॥ ಅನಂತರ ಹೋತಾ, ಅಧ್ವರ್ಯು ಮತ್ತು ಉದ್ಗಾತಾ ಇವರು ರಾಜನ (ಕ್ಷತ್ರಿಯ ಸ್ತ್ರೀ) ಕೌಸಲ್ಯೆ, (ವೈಶ್ಯಜಾತಿಯ ಸ್ತ್ರೀ) ವಾವಾತ ಹಾಗೂ (ಶೂದ್ರಜಾತಿಯ ಸ್ತ್ರೀ) ಪರಿವೃತ್ತಿ ಇವರೆಲ್ಲರ ಕೈಯಿಂದಲೇ ಆ ಅಶ್ವವನ್ನು ಮುಟ್ಟಿಸಿದರು. ॥35॥

ಬಳಿಕ ಅಶ್ವಮೇಧಾಶ್ವದ ವಪಾಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿರುವ ತೇಜನಿಯನ್ನು ಶಾಸ್ತ್ರರೀತಿಯಿಂದ ತೆಗೆದು ಕರ್ಮಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಿಯೇ ಏಕಾಗ್ರಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳ ಋತ್ವಿಜನು ಪಾಕ ಮಾಡಿದನು. ॥36॥ ಅನಂತರ ಆ ತೇಜನಿಯನ್ನು ಹೋಮ ಮಾಡಿದರು. ದಶರಥನು ತನ್ನ ಪಾಪವನ್ನು ದೂರಗೊಳಿಸಲು ಸರಿಯಾದ ಅದೇ ಸಮಯಕ್ಕೆ ಬಂದು ವಿಧಿಪೂರ್ವಕ ಅದರ ಹೊಗೆಯನ್ನು ಘ್ರಾಣಿಸಿದನು. ॥37॥ ಆ ಅಶ್ವಮೇಧಯಜ್ಞದ ಅಂಗಭೂತವಾಗಿರುವ ಹವನಿಯ ಪದಾರ್ಥಗಳೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ಸಮಸ್ತ ಹದಿನಾರು ಋತ್ವಿಕ್ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಆಹುತಿಯನ್ನು ಕೊಡಲು ತೊಡಗಿದರು. ॥38॥ ಅಶ್ವಮೇಧವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಇತರ ಯಜ್ಞಗಳಲ್ಲಿ ಕೊಡುವ ಹವಿಸ್ಸನ್ನು ಪ್ಲಕ್ಷ (ಆಲ) ಶಾಖೆಯಿಂದ ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಸ್ರುಕ್ಕಿನಿಂದ ಕೊಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಅಶ್ವಮೇಧಯಜ್ಞದ ಹವಿಸ್ಸನ್ನು ಬೆತ್ತದ ಸ್ರುಕ್ಕಿನಿಂದ ಹೋಮ ಮಾಡುವ ನಿಯಮವಿದೆ. ॥39॥

ಕಲ್ಪಸೂತ್ರ ಮತ್ತು ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಗ್ರಂಥಗಳಲ್ಲಿ ಅಶ್ವಮೇಧದ ಮೂರು ಸವನೀಯ ದಿನಗಳೆಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಮೊದಲನೆಯ ದಿನದ ಸವನವನ್ನು ‘ಚತುಷ್ಟೋಮ’ (ಅಗ್ನಿಷ್ಟೋಮ) ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಎರಡನೆಯ ದಿನದ ಸಾಧ್ಯ ಸವನವನ್ನು ‘ಉಕ್ಥ್ಯ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಮೂರನೆಯ ದಿನದ ಸವನವನ್ನು ‘ಅತಿರಾತ್ರ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಅದರಲ್ಲಿ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ವಿಹಿತವಾದ ಅನೇಕ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಕ್ರಮಗಳು ನೆರವೇರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ॥40-41॥ ಜ್ಯೋತಿಷ್ಟೋಮ, ಆಯುಷ್ಟೋಮ ಯಜ್ಞ, ಎರಡು ಬಾರಿ ಅತಿರಾತ್ರ ಯಜ್ಞ, ಐದನೆಯ ಅಭಿಜಿತ್, ಆರನೆಯ ವಿಶ್ವಜಿತ್ ಹಾಗೂ ಏಳನೆಯ ಎಂಟನೆಯ ಆಪ್ತೋರ್ಯಾಮ-ಇವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಮಹಾಕ್ರತು ಎಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ. ಇವುಗಳನ್ನು ಅಶ್ವಮೇಧದ ಉತ್ತರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ನೆರವೇರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ॥42॥ ತನ್ನ ಕುಲದ ವೃದ್ಧಿಗೊಳಿಸುವ ರಾಜಾ ದಶರಥನು ಯಜ್ಞಪೂರ್ಣವಾದ ಮೇಲೆ ಹೋತೃವಿಗೆ ದಕ್ಷಿಣೆಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಪೂರ್ವದಿಕ್ಕಿನ ಎಲ್ಲ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಸಿದನು. ಅಧ್ವರ್ಯುವಿಗೆ ಪಶ್ಚಿಮ ದಿಕ್ಕಿನ ಹಾಗೂ ಬ್ರಹ್ಮನಿಗೆ ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕಿನ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ದಾನ ಮಾಡಿದನು. ॥43॥

ಇದೇ ರೀತಿ ಉದ್ಗಾತ್ರನಿಗೆ ಉತ್ತರ ದಿಕ್ಕಿನ ಎಲ್ಲ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟನು. ಹಿಂದಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಭಗವಾನ್ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರು ಮಾಡಿದ ಅಶ್ವಮೇಧ ಮಹಾಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ದಕ್ಷಿಣೆಯ ವಿಧಾನವನ್ನು ಹೀಗೆ ಮಾಡಲಾಗಿತ್ತು. ॥44॥

ಈ ಪ್ರಕಾರ ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಯಜ್ಞವು ಸಮಾಪ್ತಿಗೊಳಿಸಿ ತನ್ನ ಕುಲದ ವೃದ್ಧಿಮಾಡುವ ಪುರುಷ ಶಿರೋಮಣಿ ರಾಜಾ ದಶರಥನು ಋತ್ವಿಜರಿಗೆ ಎಲ್ಲ ಭೂಮಿಯನ್ನು ದಾನಮಾಡಿದನು. ॥45॥ ಹೀಗೆ ದಾನಮಾಡಿ ಈಕ್ಷ್ವಾಕು ಕುಲನಂದನ ಶ್ರೀಮಾನ್ ಮಹಾರಾಜಾ ದಶರಥನಿಗೆ ಅಪಾರ ಹರ್ಷವಾಯಿತು. ಆಗ ಸಮಸ್ತ ಋತ್ವಿಜರು ಆ ಪುಣ್ಯಾತ್ಮನಾದ ರಾಜನಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ನುಡಿದರು. ॥46॥

ಮಹಾರಾಜಾ! ನೀನೊಬ್ಬನೇ ಈ ಸಮಸ್ತ ಪೃಥ್ವಿಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ಸಮರ್ಥನಾಗಿರುವೆ. ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ಪಾಲಿಸುವ ಶಕ್ತಿ ಇಲ್ಲ, ಆದ್ದರಿಂದ ಭೂಮಿಯಿಂದ ನಮಗೆ ಯಾವ ಪ್ರಯೋಜನವೂ ಇಲ್ಲ. ॥47॥ ಭೂಪಾಲನೇ! ನಾವು ಸದಾ ವೇದಾಧ್ಯಾಯನದಲ್ಲೇ ತೊಡಗಿರುವವರು. ಈ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಪಾಲಿಸುವುದು ನಮ್ಮಿಂದ ಆಗಲಾರದು, ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ನಮಗೆ ಈ ಭೂಮಿಯ ನಿಷ್ಕ್ರಿಯ (ಮೌಲ್ಯ)ವನ್ನು ಕೊಡು. ॥48॥

ನೃಪಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ಮಣಿ, ರತ್ನ, ಸುವರ್ಣ, ಗೋವುಗಳು ಅಥವಾ ಇಲ್ಲಿ ಉಪಸ್ಥಿತವಾದ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ದಕ್ಷಿಣೆಯಾಗಿ ಕೊಡು. ಈ ಧರಿತ್ರಿಯಿಂದ ನಮಗೆ ಯಾವ ಪ್ರಯೋಜನವೂ ಇಲ್ಲ. ॥49॥ ವೇದಪಾರಂಗತರಾದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ರಾಜನು ಅವರಿಗೆ ಹತ್ತು ಲಕ್ಷ ಗೋವುಗಳನ್ನು ನೀಡಿದನು. ಹತ್ತು ಕೋಟಿ ಸ್ವರ್ಣಮುದ್ರೆಗಳನ್ನು ಹಾಗೂ ಅದರ ನಾಲ್ಕುಪಟ್ಟು ಬೆಳ್ಳಿಯ ಮುದ್ರೆಗಳನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿದನು. ॥50॥ ಆಗ ಸಮಸ್ತ ಋತ್ವಿಜರು ಒಟ್ಟಾಗಿ ಆ ಎಲ್ಲವನ್ನು ಮುನಿವರ್ಯ ಋಷ್ಯಶೃಂಗರಿಗೆ ಹಾಗೂ ಧೀಮಂತರಾದ ವಸಿಷ್ಠರಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಸಿದರು. ॥51॥ ಅನಂತರ ಆ ಇರ್ವರು ಮಹರ್ಷಿಗಳ ಸಹಯೋಗದಿಂದ ಆ ಧನವನ್ನು ನ್ಯಾಯವಾಗಿ ಹಂಚಿಕೊಂಡು ಎಲ್ಲ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ಸಂತೋಷಗೊಂಡು ಹೇಳಿದರು - ಮಹಾರಾಜ! ಈ ದಕ್ಷಿಣೆಯಿಂದ ನಾವೆಲ್ಲ ಸಂತುಷ್ಟರಾಗಿದ್ದೇವೆ. ॥52॥ ಬಳಿಕ ಸಮನಸ್ಕನಾದ ದಶರಥನು ಆಮಂತ್ರಿತ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರೆಲ್ಲರಿಗೂ ಒಂದು ಕೋಟಿ ಜಾಂಬೂನದ ಸುವರ್ಣನಾಣ್ಯಗಳನ್ನು ಹಂಚಿದನು. ॥53॥ (ಎಲ್ಲ ಧನವು ಮುಗಿದು ಹೋಗಿ ಏನೂ ಉಳಿಯದಿದ್ದಾಗ) ಒಬ್ಬ ದರಿದ್ರ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ಬಂದು ರಾಜನಲ್ಲಿ ಬೇಡಿದನು. ಆಗ ರಘುಕುಲ ನಂದನ ನರೇಶನು ಅವನಿಗೆ ತನ್ನ ಕೈಯ ಕಂಕಣವನ್ನೇ ತೆಗೆದುಕೊಟ್ಟನು. ॥54॥

ಅನಂತರ ಎಲ್ಲ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಸಂತುಷ್ಟರಾದಾಗ ದ್ವಿಜವತ್ಸಲನಾದ ದಶರಥನು ಅವರೆಲ್ಲರಿಗೆ ವಂದಿಸಿದನು. ನಮಸ್ಕರಿಸುವಾಗ ಅವನ ಎಲ್ಲ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಹರ್ಷದಿಂದ ವಿಹ್ವಲವಾದವು. ॥55॥ ದೀರ್ಘದಂಡ ನಮಸ್ಕರಿಸಿದ ಉದಾರನಾದ ನೃಪತಿಗೆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು - ‘ಪುತ್ರವಾನ್ ಭವ’ ‘ದೀರ್ಘಾಯುಷ್ಮಾನ್ ಭವ’ ‘ವಿಜಯೀಭವ’ ಮುಂತಾಗಿ ಆಶೀರ್ವದಿಸಿದರು. ॥56॥ ಅನಂತರ ಆ ಪರಮೋತ್ತಮ ಯಜ್ಞದ ಫಲವನ್ನು ಪಡೆದ ರಾಜಾ ದಶರಥನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ತುಂಬಾ ಸಂತೋಷವಾಯಿತು. ಆ ಯಜ್ಞವು ಅವನ ಎಲ್ಲ ಪಾಪಗಳನ್ನು ನಾಶಮಾಡಿ ಸ್ವರ್ಗಲೋಕಕ್ಕೆ ಕೊಂಡು ಹೋಗುವಂತಹುದಾಗಿತ್ತು. ಸಾಮಾನ್ಯ ರಾಜರಿಗೆ ಆ ಯಜ್ಞವನ್ನು ಆದಿಯಿಂದ ಅಂತ್ಯದವರೆಗೆ ಪೂರ್ಣಮಾಡುವುದು ಕಷ್ಟವಾಗಿತ್ತು. ॥57॥ ಯಜ್ಞ ಸಮಾಪ್ತವಾದಾಗ ರಾಜಾ ದಶರಥನು ಋಷ್ಯಶೃಂಗರಲ್ಲಿ - ‘ಸುವ್ರತರೇ! ಇನ್ನು ನನ್ನ ಕುಲಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಬೆಳೆಸುವ ಕರ್ಮವನ್ನು ತಾವು ನೆರವೇರಿಸಬೇಕು’ ಎಂದು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿದನು. ॥58॥ ದ್ವಿಜಶ್ರೇಷ್ಠರಾದ ಋಷ್ಯಶೃಂಗರು ‘ತಥಾಸ್ತು’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ರಾಜನಲ್ಲಿ ನುಡಿದರು. ರಾಜನೇ! ನಿನಗೆ ನಾಲ್ಕು ಪುತ್ರರು ಹುಟ್ಟುವರು. ಅವರು ಕುಲದ ಭಾರವನ್ನು ಹೊರಲು ಸಮರ್ಥರಾಗುವರು. ॥59॥ ಅವರ ಮಧುರವಾದ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ದಶರಥನು ಅಸವರಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಹರ್ಷಗೊಂಡನು. ಅವನು ಪುನಃ ಋಷ್ಯಶೃಂಗರನ್ನು ಪುತ್ರಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗಿಸುವಂತಹ ಕರ್ಮಾನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡಲು ಪ್ರೇರೇಪಿಸಿದನು. ॥60॥

ವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷ ರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಬಾಲಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಹದಿನಾಲ್ಕನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥14॥

ಹದಿನೈದನೆಯ ಸರ್ಗ

ಋಷ್ಯಶೃಂಗರು ದಶರಥನಿಂದ ಪುತ್ರಿಕಾಮೇಷ್ಟಿಯನ್ನು ಮಾಡಿಸಿದುದು, ದೇವತೆಗಳ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯಂತೆ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರು ರಾವಣನ ವಧೋಪಾಯವನ್ನು ಹುಡುಕಿದುದು, ಮಹಾವಿಷ್ಣು ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಆಶ್ವಾಸನೆ ಇತ್ತುದು

ಮಹಾತ್ಮಾ ಋಷ್ಯಶೃಂಗರು ದೊಡ್ಡ ಮೇಧಾವಿಗಳು ಮತ್ತು ವೇದಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲವರು ಆಗಿದ್ದರು. ಅವರು ಸ್ವಲ್ಪ ಹೊತ್ತು ಧ್ಯಾನಸ್ಥರಾಗಿ ಮುಂದಿನ ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದರು ಮತ್ತು ಬಹಿರ್ಮುಖರಾಗಿ ರಾಜನಲ್ಲಿ ಇಂತೆಂದರು-॥1॥ ಮಹಾರಾಜನೇ! ನಿನಗೆ ಪುತ್ರರು ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುವಂತಹ ಅಥರ್ವವೇದದ ಮಂತ್ರಗಳಿಂದ ನಾನು ಪುತ್ರೇಷ್ಟಿ ಎಂಬ ಯಜ್ಞ ಮಾಡುವೆನು. ವೇದೋಕ್ತ ಅನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡಿದಾಗ ಆ ಯಜ್ಞವು ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಸಫಲವಾಗುವುದು. ॥2॥

ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಆ ತೇಜಸ್ವೀ ಋಷಿಯು ಪುತ್ರಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಪುತ್ರಕಾಮೇಷ್ಟಿ ಎಂಬ ಯಜ್ಞವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು. ಶ್ರೌತವಿಧಿಗೆ ಅನುಸಾರವಾಗಿ ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಆಹುತಿಗಳನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿದರು. ॥3॥ ಆಗ ದೇವತೆಗಳು, ಸಿದ್ಧರು, ಗಂಧರ್ವರು, ಮಹರ್ಷಿಗಳು ವಿಧಿಗೆ ಅನುಸಾರ ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಭಾಗವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಲು ಆ ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಬಂದು ಸೇರಿದರು. ॥4॥ ಆ ಯಜ್ಞ-ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಕ್ರಮಶಃ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಸೇರಿದ (ಬೇರೆಯವರ ದೃಷ್ಟಿಗೆ ಅದಶ್ಯರಾಗಿದ್ದು) ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳು ಲೋಕ ಕರ್ತಾ ಬ್ರಹ್ಮ ದೇವರಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರಕಾರ ನುಡಿದರು - ॥5॥

ಭಗವಂತರೇ! ರಾವಣನೆಂಬ ರಾಕ್ಷಸನು ತಮ್ಮ ವರ ಪ್ರಸಾದ ಪಡೆದು ತನ್ನ ಬಲದಿಂದ ನಮ್ಮೆಲ್ಲರಿಗೆ ಬಹಳ ಕಷ್ಟ ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ನಮ್ಮ ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ಅವನನ್ನು ಶಿಕ್ಷಿಸಲು ನಾವು ಸಮರ್ಥರಾಗಿಲ್ಲ . ॥6॥

ಸ್ವಾಮಿ! ತಾವು ಒಲಿದು ಅವನಿಗೆ ವರವನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿರುವಿರಿ. ಆಗಿನಿಂದ ನಾವು ಆ ವರವನ್ನು ಗೌರವಿಸುತ್ತಾ ಅವನ ಎಲ್ಲ ಅಪರಾಧಗಳನ್ನು ಸಹಿಸುತ್ತಾ ಬಂದಿದ್ದೇವೆ. ॥7॥ ಅವನು ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನೂ ಭಯಪಡಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಆ ದುಷ್ಟಾತ್ಮನು ಯಾರು ಶ್ರೇಷ್ಠಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿದ್ದಾರೋ ಅವರೊಂದಿಗೆ ದ್ವೇಷವಿರಿಸುತ್ತಾನೆ; ದೇವೇಂದ್ರನನ್ನೂ ಸೋಲಿಸಲು ಇಚ್ಛಿಸುತ್ತಿರುವನು. ॥8॥ ಅವನು ಗರ್ವದಿಂದ ಉನ್ಮತ್ತನಾಗಿ ಋಷಿಗಳನ್ನು, ಯಕ್ಷರನ್ನು, ಗಂಧರ್ವರನ್ನು, ಅಸುರರನ್ನು, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು ಪೀಡಿಸುತ್ತಾ, ಅವರನ್ನು ಅಪಮಾನ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ॥9॥

ರಾವಣನು ಪ್ರವಾಸಕ್ಕೆ ಹೊರಟಾಗ ಸೂರ್ಯನು ತಾಪವನ್ನುಂಟುಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಗಾಳಿಯು ಅವನ ಬಳಿ ಜೋರಾಗಿ ಬೀಸುವುದಿಲ್ಲ. ಉತ್ತಾಲ ತರಂಗಗಳುಳ್ಳ ಸಮುದ್ರರಾಜನೂ ಅವನನ್ನು ಕಂಡು ಶಾಂತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ॥10॥

ಆ ಭಯಂಕರ ರಾಕ್ಷಸನಿಂದ ನಮಗೆ ಭಯ ಉಂಟಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಭಗವಂತನೇ! ಅವನ ವಧೆಗಾಗಿ ನೀವು ಯಾವುದಾದರೂ ಉಪಾಯವನ್ನು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಮಾಡಬೇಕು. ॥11॥ ಸಮಸ್ತ ದೇವತೆಗಳು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರು ಸ್ವಲ್ಪ ಹೊತ್ತು ಯೋಚಿಸಿ ನುಡಿದರು - ದೇವತೆಗಳಿರಾ! ಆ ದುರಾತ್ಮನ ವಧೆಯ ಉಪಾಯ ನನಗೆ ಹೊಳೆದಿದೆ, ಕೇಳಿರಿ. ಅವನು ವರವನ್ನು ಬೇಡುವಾಗ - ನಾನು ಗಂಧರ್ವ, ಯಕ್ಷರು, ದೇವತೆಗಳು, ರಾಕ್ಷಸರು ಇವರಾರ ಕೈಯಿಂದಲೂ ಸಾಯದಂತೆ ವರವನ್ನು ಕೊಡು ಎಂದು ಬೇಡಿದ್ದನು. ನಾನೂ ‘ತಥಾಸ್ತು’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಅವನ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯನ್ನು ಮನ್ನಿಸಿದ್ದೆ. ॥12-13॥

ಮನುಷ್ಯರನ್ನಾದರೋ ಅವನು ತುಚ್ಛರೆಂದು ತಿಳಿದು, ಅವರನ್ನು ಅವಹೇಳನ ಮಾಡುತ್ತಾ, ಅವರಿಂದ ತಾನು ಅವಧ್ಯ ನಾಗುವ ವರವನ್ನು ಕೇಳಲಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈಗ ಮನುಷ್ಯನ ಕೈಯಿಂದಲೇ ಅವನ ವಧೆಯಾಗುವುದು. ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಅವನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲಾರರು. ॥14॥ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರು ಹೇಳಿದ ಈ ಪ್ರಿಯವಾದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಆಗ ಸಮಸ್ತದೇವತೆಗಳು, ಮಹರ್ಷಿಗಳು ಸಂತೋಷಗೊಂಡರು. ॥15॥ ಆಗಲೇ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ, ಶಂಖ-ಚಕ್ರ ಗದಾಪಾಣಿಯಾದ, ಜಗತ್ಪತಿಯಾದ, ಪೀತಾಂಬರಧಾರಿಯಾದ ಶ್ರೀ ಮಹಾವಿಷ್ಣು ಪುಟಕ್ಕೆ ಹಾಕಿದ ಚಿನ್ನದಿಂದ ಮಾಡಿದ ಕೇಯೂರಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿ, ಸೂರ್ಯದೇವನು ಮೋಡದ ಮೇಲೇರಿ ಬರುವಂತೆ ಗರುಡವಾಹನನಾಗಿ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಆಗಮಿಸಿದನು. ಆಗ ಸಮಸ್ತ ದೇವತೆಗಳು ಅವನನ್ನು ವಂದಿಸಿದರು. ಮಹಾವಿಷ್ಣುವು ಬ್ರಹ್ಮದೇವರೊಡನೆ ಆ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ವಿರಾಜಮಾನನಾದನು. ॥16-17॥ ಆಗ ಸಮಸ್ತ ದೇವತೆಗಳು ವಿನೀತರಾಗಿ ಅವನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಾ ಹೇಳಿದರು-ಸರ್ವವ್ಯಾಪಿ ಪರಮೇಶ್ವರನೇ! ನಾವು ಮೂರು ಲೋಕಗಳ ಹಿತದ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ನಿನ್ನ ಮೇಲೆ ಒಂದು ಮಹತ್ಕಾರ್ಯದ ಭಾರವನ್ನು ಹೊರಿಸುತ್ತಿದ್ದೇವೆ. ॥18॥

ಪ್ರಭೋ! ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಅರಸು ದಶರಥನು ಧರ್ಮಜ್ಞನೂ, ಉದಾರನೂ, ಮಹರ್ಷಿಗಳಂತೆ ತೇಜಸ್ವಿಯೂ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನಿಗೆ ಹ್ರೀ, ಶ್ರೀ, ಕೀರ್ತಿ - ಈ ದೇವಿಯರಂತೆ ಮೂವರು ರಾಣಿಯರಿದ್ದಾರೆ. ಮಹಾವಿಷ್ಣುವೇ! ನೀನು ನಾಲ್ಕು ಸ್ವರೂಪನಾಗಿ ರಾಜನ ಮೂವರು ರಾಣಿಯರ ಗರ್ಭದಿಂದ ಪುತ್ರರೂಪದಿಂದ ಅವತರಿಸು. ಹೀಗೆ ಮನುಷ್ಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ನೀನು ಪ್ರಕಟನಾಗಿ, ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಅವಧ್ಯನಾದ, ಜಗತ್ತಿಗೆ ಪ್ರಬಲ ಕಂಟಕಪ್ರಾಯನಾದ ರಾವಣನನ್ನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕೊಂದುಬಿಡು. ॥19-21॥

ಆ ಮೂರ್ಖ ರಾಕ್ಷಸ ರಾವಣನು ವರಬಲ ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ದೇವತೆಗಳು ಗಂಧರ್ವ, ಸಿದ್ಧ, ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮಹರ್ಷಿ ಇವರಿಗೆ ಬಹಳ ಕಷ್ಟಕೊಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ॥22॥ ಆ ರೌದ್ರ ನಿಶಾಚರನು ಋಷಿಗಳನ್ನು ಹಾಗೂ ನಂದನವನದಲ್ಲಿ ಕ್ರೀಡಿಸುವ ಗಂಧರ್ವ, ಅಪ್ಸರೆಯರನ್ನು ಸ್ವರ್ಗದಿಂದ ಭೂಮಿಗೆ ಕೆಡಹಿ ಬಿಟ್ಟಿರುವನು. ॥23॥ ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಮುನಿಗಳ ಸಹಿತ ನಾವೆಲ್ಲರೂ, ಸಿದ್ಧರೂ, ಗಂಧರ್ವರೂ, ಯಕ್ಷರೂ, ದೇವತೆಗಳೂ ಅವನ ವಧೆಗಾಗಿ ನಿನಗೆ ಶರಣು ಬಂದಿರುವೆವು. ॥24॥

ದೇವದೇವನಾದ ಪರಂತಪನೇ! ನೀನೇ ನಮ್ಮೆಲ್ಲರಿಗೆ ಪರಮಗತಿಯಾಗಿರುವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ದೇವದ್ರೋಹಿಗಳನ್ನು ವಧಿಸಲು ನೀನು ಮನುಷ್ಯಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅವತರಿಸಲು ನಿಶ್ಚಯ ಮಾಡು. ॥25॥ ದೇವತೆಗಳು ಹೀಗೆ ಸ್ತುತಿಸಿದಾಗ ಸರ್ವಲೋಕವಂದಿತ ದೇವೇಶ ಭಗವಾನ್ ವಿಷ್ಣುವು ಅಲ್ಲಿ ನೆರೆದ ಸಮಸ್ತ ಬ್ರಹ್ಮಾದಿ ಧರ್ಮಪರಾಯಣ ದೇವತೆಗಳಲ್ಲಿ ಇಂತೆಂದನು - ॥ 26-27॥

ದೇವತೆಗಳಿರಾ! ನಿಮಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ. ನೀವು ಭಯವನ್ನು ಬಿಡಿರಿ. ನಾನು ನಿಮ್ಮ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ರಾವಣನನ್ನು ಮಕ್ಕಳು, ಮೊಮ್ಮಕ್ಕಳು, ಅಮಾತ್ಯ, ಮಂತ್ರಿ, ಬಂಧು ಬಾಂಧವರ ಸಹಿತ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕೊಂದುಹಾಕುವೆನು. ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಹಾಗೂ ಋಷಿಗಳಿಗೆ ಭಯವನ್ನುಂಟುಮಾಡುವ ಆ ಕ್ರೂರ, ದುರ್ಧರ್ಷ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ನಾಶ ಮಾಡಿ ನಾನು ಹನ್ನೊಂದು ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳವರೆಗೆ ಈ ಪೃಥ್ವಿಯನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಾ ಮನುಷ್ಯ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವಾಸಮಾಡುವೆನು. ॥28-29॥ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಹೀಗೆ ವರವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಭಗವಾನ್ ವಿಷ್ಣುವು ಮನುಷ್ಯ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮೊದಲಿಗೆ ತನ್ನ ಜನ್ಮಭೂಮಿಯ ಕುರಿತು ವಿಚಾರ ಮಾಡಿದನು. ॥30॥ ಅನಂತರ ಕಮಲನಯನ ಶ್ರೀಹರಿಯು ತನ್ನನ್ನು ನಾಲ್ಕು ಸ್ವರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ದಶರಥನನ್ನು ಪಿತನನ್ನಾಗಿಸಲು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದನು. ॥31॥ ಆಗ ದೇವತೆಗಳು, ಋಷಿಗಳು, ಗಂಧರ್ವರು, ರುದ್ರನು ಹಾಗೂ ಅಪ್ಸರೆಯರು ದಿವ್ಯ ಸ್ತೋತ್ರಗಳಿಂದ ಭಗವಾನ್ ಮಧುಸೂದನನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸಿದರು. ॥32॥

ಅವರು ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಾರೆ - ಪ್ರಭೋ! ರಾವಣನು ಬಹಳ ಉದ್ಧಂಡನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನ ತೇಜ ಅತ್ಯಂತ ಉಗ್ರವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಮಹಾಗರ್ವಿಷ್ಠನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನು ದೇವೇಂದ್ರನನ್ನು ಸದಾ ದ್ವೇಷಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮೂರೂ ಲೋಕಗಳನ್ನು ಅಳುವಂತೆ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ. ಸಾಧುಗಳಿಗೆ, ತಪಸ್ವಿಗಳಿಗೆ ಅವನು ದೊಡ್ಡ ಕಂಟಕಪ್ರಾಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ತಪಸ್ವಿಗಳನ್ನು ಭಯ ಪಡಿಸುವ ಆ ಭಯಾನಕ ರಾಕ್ಷಸನ ಬೇರನ್ನೇ ಕಿತ್ತುಬಿಡು. ॥33॥ ಉಪೇಂದ್ರನೇ! ಇಡೀ ಜಗತ್ತನ್ನು ಪೀಡಿಸುತ್ತಿರುವ ಆ ಉಗ್ರ ಪರಾಕ್ರಮಿ ರಾವಣನನ್ನು ಸೈನ್ಯ, ಬಂಧು-ಬಾಂಧವರ ಸಹಿತ ನಾಶಗೊಳಿಸಿ, ದೇವತೆಗಳ ಬಾಧೆಯನ್ನು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಹೋಗಲಾಡಿಸಿ, ದೇವೇಂದ್ರನಿಂದ ಸುರಕ್ಷಿತವಾದ, ರಾಗ-ದ್ವೇಷಾದಿ ದೋಷಗಳಿಂದ ವಿಮುಕ್ತವಾದ ವೈಕುಂಠಲೋಕಕ್ಕೆ ಆಗಮಿಸು. ॥34॥

ವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷ ರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಬಾಲಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಹದಿನೈದನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥15॥

ಹದಿನಾರನೆಯ ಸರ್ಗ

ಶ್ರೀಹರಿಯು ರಾವಣನನ್ನು ಸಂಹರಿಸಲು ಮಾನವನಾಗಿ ಅವತರಿಸುವೆನೆಂದು ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಆಶ್ವಾಸನೆಯನ್ನಿತ್ತಿದುದು, ಪುತ್ರಕಾಮೇಷ್ಟಿಯಜ್ಞದ ಅಗ್ನಿಕುಂಡದಿಂದ ಪ್ರಾಜಾಪತ್ಯ ಪುರುಷನು ಪ್ರಕಟನಾಗಿ ದಿವ್ಯಪಾಯಸವನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿದುದು, ಅದನ್ನು ಹಂಚಿಕೊಂಡು ತಿಂದ ರಾಣಿಯರು ಗರ್ಭವತಿಯರಾದುದು

ರಾವಣನನ್ನು ಸಂಹರಿಸಲು ದೇವತೆಗಳಿಂದ ನಿಯುಕ್ತನಾದ ಶ್ರೀಹರಿಯು ಮುಂದಿನ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿದಿದ್ದರೂ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಉದ್ದೇಶಿಸಿ ಈ ಮಧುರವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ॥1॥

ದೇವತೆಗಳಿರಾ! ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪ ರಾವಣನನ್ನು ಸಂಹರಿಸುವ ಯಾವ ಉಪಾಯವಿದೆ? ಋಷಿಗಳ ಕಂಟಕನಾದ ನಿಶಾಚರನನ್ನು ವಧಿಸಲು ಯಾರನ್ನು ನಾನು ಆಶ್ರಯಿಸಲಿ? ॥2॥ ಹೀಗೆ ಶ್ರೀ ಹರಿಯು ಕೇಳಿದಾಗ ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳು ಅವಿನಾಶಿಯಾದ ಭಗವಾನ್ ವಿಷ್ಣುವಿನಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರಭೋ ನೀನು ಮನುಷ್ಯರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ರಾವಣನನ್ನು ಕೊಂದುಬಿಡು’ ಎಂದು ಹೇಳಿದರು. ॥3॥ ಆ ನಿಶಾಚರನು ದೀರ್ಘ ಕಾಲ ತೀವ್ರ ತಪಸ್ಸನ್ನಾಚರಿಸಿದ್ದನು. ಅದಕ್ಕೆ ಸರ್ವ ಲೋಕಗಳ ಪೂರ್ವಜನಾದ ಲೋಕಸ್ರಷ್ಟಾ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರು ಪ್ರಸನ್ನನಾಗಿ ದರ್ಶನ ಕೊಟ್ಟನು. ॥4॥

ಅವನಿಗೆ ಒಲಿದ ಭಗವಾನ್ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರು ಆ ರಾಕ್ಷಸನಿಗೆ ನಿನಗೆ ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಯಾವ ಪ್ರಾಣಿಯಿಂದಲೂ ಭಯವಿಲ್ಲ ಎಂದು ವರವನ್ನು ಕೊಟ್ಟನು. ॥5॥ ಹಿಂದೆ ವರ ಪಡೆದಾಗ ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ಮನುಷ್ಯರನ್ನು ದುರ್ಬಲರೆಂದು ತಿಳಿದು ಅವರನ್ನು ಅವಹೇಳನ ಮಾಡಿದ್ದ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಪಿತಾಮಹರಿಂದ ದೊರೆತ ವರದ ಕಾರಣ ಆತ ಅತಿಗರ್ವಿಷ್ಠನಾದನು. ॥6॥

ಶತ್ರುಗಳಿಗೆ ತಾಪವನ್ನು ಕೊಡುವ ದೇವನೇ! ಅವನು ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನು ಪೀಡಿಸುತ್ತಾ ಸ್ತ್ರೀಯರನ್ನೂ ಅಪಹರಿ ಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ವಧೆ ಮನುಷ್ಯರ ಕೈಯಲ್ಲೇ ನಿಶ್ಚಿತವಾಗಿದೆ. ॥7॥ ಸಮಸ್ತ ಜೀವಾತ್ಮರನ್ನು ವಶದಲ್ಲಿರಿಸಿಕೊಂಡ ಭಗವಾನ್ ವಿಷ್ಣುವು ದೇವತೆಗಳ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ, ಅವತಾರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ದಶರಥನನ್ನೇ ತಂದೆಯಾಗಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಇಚ್ಛಿಸಿದನು.॥8॥ ಅದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಶತ್ರುಸೂದನ ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ದಶರಥನು ಪುತ್ರಹೀನನಾದ ಕಾರಣ ಪುತ್ರಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಪುತ್ರಕಾಮೇಷ್ಟಿ ಯಜ್ಞವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದನು. ॥9॥ ಅವನನ್ನು ತಂದೆಯಾಗಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ನಿಶ್ಚಯ ಮಾಡಿ ಭಗವಾನ್ ವಿಷ್ಣು ಪಿತಾಮಹನ ಅನುಮತಿಯನ್ನು ಪಡೆದು, ದೇವತೆಗಳಿಂದ ಮತ್ತು ಮಹರ್ಷಿಗಳಿಂದ ಪೂಜಿತನಾಗಿ ಅಂತರ್ಧಾನನಾದನು. ॥10॥ ಅನಂತರ ಪುತ್ರೇಷ್ಟಿಯಜ್ಞ ಮಾಡುತ್ತಿರುವ ರಾಜಾ ದಶರಥನ ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿಕುಂಡದಿಂದ ಒಬ್ಬ ವಿಶಾಲ ಕಾಯ ಪುರುಷನು ಪ್ರಕಟನಾದನು. ಅವನ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಅತುಲವಾದ ಪ್ರಕಾಶವಿತ್ತು. ಅವನ ಬಲ ಪರಾಕ್ರಮಗಳು ಮಹತ್ತಾಗಿದ್ದವು. ॥11॥

ಅವನು ಕೃಷ್ಣವರ್ಣನಾಗಿದ್ದು, ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಕೆಂಪಾದ ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದನು. ಮುಖವೂ ರಕ್ತವರ್ಣವಾಗಿತ್ತು. ಅವನ ಧ್ವನಿ ದುಂದುಭಿಯಂತೆ ಗಂಭೀರವಾಗಿತ್ತು. ಶರೀರದ ರೋಮಗಳು ಮೃದು-ನಯವಾಗಿದ್ದು, ಗಡ್ಡ-ಮೀಸೆಗಳು ಸಿಂಹದಂತೆ ಇದ್ದುವು. ॥12॥ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಶುಭ ಲಕ್ಷಣಗಳಿದ್ದು, ದಿವ್ಯ ಆಭರಣಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತನಾಗಿ, ಶೈಲಶಿಖರದಂತೆ ಎತ್ತರವಾಗಿದ್ದು, ಅವನ ನಡೆ ಮದಿಸಿದ ಸಿಂಹನಂತೆ ಗಂಭೀರವಾಗಿತ್ತು. ॥13॥ ಅವನ ಆಕೃತಿ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ತೇಜೋಮಯವಾಗಿತ್ತು. ಪ್ರಜ್ವಲಿತ ಅಗ್ನಿಶಿಖೆಗಳಂತೆ ದೇದೀಪ್ಯಮಾನನಾಗಿದ್ದನು. ಕೈಯಲ್ಲಿ ಕಾದ ಜಾಂಬೂನದ ಸುವರ್ಣದಿಂದ ನಿರ್ಮಿತ ಪಾತ್ರೆಯಿತ್ತು. ಅದರ ಮುಚ್ಚಳ ಬೆಳ್ಳಿಯದಾಗಿತ್ತು. ಆ ಬಟ್ಟಲು ದೊಡ್ಡದಾಗಿದ್ದು, ದಿವ್ಯಪಾಯಸದಿಂದ ತುಂಬಿತ್ತು. ಆ ಅದ್ಭುತ ಮಾಯಾಮಯ ಬಟ್ಟಲನ್ನು ಯಾರೋ ರಸಿಕನು ತನ್ನ ಪ್ರಿಯತಮೆಯನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವನೋ ಎಂಬಂತೆ ತನ್ನ ಎರಡು ಕೈಗಳಲ್ಲಿ ಎತ್ತಿಕೊಂಡಿದ್ದನು. ॥14-15॥

ಅವನು ದಶರಥ ರಾಜನನ್ನು ನೋಡಿ ಹೇಳಿದನು - ನೃಪತಿಯೇ! ನನ್ನನ್ನು ಪ್ರಜಾಪತಿ ಲೋಕದ ಪುರುಷನೆಂದು ತಿಳಿ. ನಾನು ಪ್ರಜಾಪತಿಯ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆಯೇ ಬಂದಿರುವೆನು. ॥16॥ ಆಗ ರಾಜನು ಕೈಮುಗಿದು - ‘ಭಗವನ್! ನಿಮಗೆ ಸ್ವಾಗತವು ನಾನು ನಿಮಗೆ ಏನು ಸೇವೆ ಮಾಡಲಿ ತಿಳಿಸಿರಿ’ ಎಂದು ಬೇಡಿಕೊಂಡನು. ॥17॥ ಮತ್ತೆ ಆ ಪ್ರಾಜಾಪತ್ಯ ಪುರುಷನು ನುಡಿದನು-ರಾಜನೇ! ನೀನು ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಆರಾಧಿಸುತ್ತಿರುವೆ ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನಿನಗೆ ಇಂದು ಈ ವಸ್ತು ದೊರೆತಿದೆ. ॥18॥

ನೃಪಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ಇದು ದೇವತೆಗಳು ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಪಾಯಸವು ಸಂತಾನವನ್ನು ಕೊಡುವಂತಹುದು. ನೀನು ಇದನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸು. ಇದು ಧನ ಮತ್ತು ಆರೋಗ್ಯವನ್ನು ವೃದ್ಧಿಪಡಿಸುವುದು ॥19॥ ರಾಜನೇ! ಈ ಪಾಯಸವನ್ನು ನಿನ್ನ ಯೋಗ್ಯ ಪತ್ನಿಯರಿಗೆ ಕೊಟ್ಟು, ಇದನ್ನು ತಿನ್ನುವಂತೆ ಹೇಳು. ಹೀಗೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಅವರ ಗರ್ಭದಿಂದ ಅನೇಕ ಪುತ್ರರ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುವುದು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ತಾನೇ ನೀನು ಯಜ್ಞ ಮಾಡುತ್ತಿರುವೆ. ॥20॥ ರಾಜನು ಬಹಳ ಸಂತೋಷದಿಂದ ಹಾಗೇ ಆಗಲಿ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾ ಆ ದಿವ್ಯಪುರುಷನು ಕೊಟ್ಟ ದೇವಾನ್ನದಿಂದ ತುಂಬಿದ ಚಿನ್ನದ ಬಟ್ಟಲನ್ನು ಪಡೆದು ತನ್ನ ಮಸ್ತಕದಲ್ಲಿ ಧರಿಸಿಕೊಂಡನು. ಮತ್ತೆ ಆ ಅದ್ಭುತ ಹಾಗೂ ಪ್ರಿಯದರ್ಶನ ಪುರುಷನಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ತುಂಬು ಆನಂದದೊಂದಿಗೆ ಅವನಿಗೆ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿದನು. ॥21-22॥ ಹೀಗೆ ದೇವನಿರ್ಮಿತ ಆ ಪಾಯಸವನ್ನು ಪಡೆದು ನಿರ್ಧನನಿಗೆ ಧನ ದೊರೆತಂತೆ ಅಪಾರ ಸಂತೋಷ ಗೊಂಡನು. ಬಳಿಕ ಆ ಪರಮ ತೇಜಸ್ವೀ ಅದ್ಭುತ ಪುರುಷನು ತನ್ನ ಕಾರ್ಯ ಮುಗಿಸಿ ಅಂತರ್ಧಾನನಾದನು. ॥23-24॥

ಆಗ ಶರತ್ಕಾಲದ ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರನ ಕಾಂತಿಯಿಂದ ಆಕಾಶವು ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾಗಿರುವಂತೆ, ಪಾಯಸ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಿಂದ ಹರ್ಷೋಲ್ಲಾಸದಿಂದ ರಾಜನ ಪತ್ನಿಯರ ಮುಖ ಕಮಲಗಳು ವಿಕಸಿತಗೊಂಡವು. ॥25॥ ದಶರಥನು ಆ ಪಾಯಸವನ್ನೆತ್ತಿಕೊಂಡು ಅಂತಃಪುರಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಬಳಿ ಹೇಳಿದನು - ದೇವಿ! ಈ ಪುತ್ರಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗಿಸುವಂತಹ ಪಾಯಸವನ್ನು ನೀನು ಸ್ವೀಕರಿಸು. ॥26॥ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ನೃಪತಿಯು ಆ ಪಾಯಸದ ಅರ್ಧಭಾಗವನ್ನು ಮಹಾರಾಣಿ ಕೌಸಲ್ಯೆಗೆ ನೀಡಿದನು. ಮತ್ತೆ ಉಳಿದ ಅರ್ಧ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಅರ್ಧಭಾಗವನ್ನು ರಾಣಿ ಸುಮಿತ್ರೆಗೆ ನೀಡಿದನು. ॥27॥ ಮತ್ತೆ ಉಳಿದ ಕಾಲುಭಾಗವನ್ನು ಪುನಃ ಎರಡು ಭಾಗ ಮಾಡಿ ಒಂದನ್ನು ಕೈಕೇಯಿಗೆ ಕೊಟ್ಟನು. ಅಮೃತೋಪಮಯವಾದ ಪಾಯಸದ ಎಂಟನೆಯ ಒಂದು ಭಾಗವನ್ನು ಕ್ಷಣಕಾಲ ಯೋಚಿಸಿ ಪುನಃ ಸುಮಿತ್ರೆಗೇ ಕೊಟ್ಟನು. ಈ ಪ್ರಕಾರ ರಾಜನು ತನ್ನ ರಾಣಿಯರಿಗೆ ಬೇರೆ ಬೇರೆಯಾಗಿ ಪಾಯಸವನ್ನು ಹಂಚಿದನು. ॥28-29॥ ಮಹಾರಾಜನ ಆ ಎಲ್ಲ ಸಾಧ್ವೀ ರಾಣಿಯರು ಪತಿಯ ಕೈಯಿಂದ ಪಾಯಸ ಪಡೆದು ತಮ್ಮನ್ನು ಧನ್ಯರೆಂದು ತಿಳಿದರು. ಅವರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಹರ್ಷೋಲ್ಲಾಸ ಆವರಿಸಿತು. ॥30॥ ಆ ಉತ್ತಮ ಪಾಯಸವನ್ನು ಪ್ರತ್ಯೇಕ-ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಪ್ರಾಶನ ಮಾಡಿದರು. ಆ ಮೂವರೂ ರಾಣಿಯರು ಸ್ವಲ್ಪ ಕಾಲದಲ್ಲೇ ಗರ್ಭವತಿಯರಾದರು. ಅವರ ಗರ್ಭಗಳು ಅಗ್ನಿ ಮತ್ತು ಸೂರ್ಯರಂತೆ ತೇಜಸ್ವಿಯಾಗಿದ್ದವು. ॥31॥

ಅನಂತರ ತನ್ನ ರಾಣಿಯರು ಗರ್ಭವತಿಯರಾಗಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು ದಶರಥನಿಗೆ ಬಹಳ ಪ್ರಸನ್ನತೆ ಉಂಟಾ ಯಿತು. ನನ್ನ ಮನೋರಥವು ಸಫಲವಾಯಿತೆಂದು ತಿಳಿದನು. ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರನಿಂದ, ಸಿದ್ಧರಿಂದ ಹಾಗೂ ಋಷಿಗಳಿಂದ ಪೂಜಿತನಾದ ಶ್ರೀಹರಿಯು ಪ್ರಸನ್ನನಾಗುವಂತೆ, ಭೂತಳದಲ್ಲಿ ದೇವೇಂದ್ರ ಸಿದ್ಧರು ಹಾಗೂ ಮಹರ್ಷಿಗಳಿಂದ ಸಮ್ಮಾನಿತನಾದ ದಶರಥನು ಸಂತುಷ್ಟನಾದನು ॥32॥

ವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷ ರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಬಾಲಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಹದಿನಾರನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥16॥

ಹದಿನೇಳನೇ ಸರ್ಗ

ಬ್ರಹ್ಮದೇವರ ಆದೇಶದಂತೆ ದೇವತೆಗಳಿಂದ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ವಾನರಯೂಥಪತಿಗಳ ಉತ್ಪತ್ತಿ

ಭಗವಾನ್ ಮಹಾವಿಷ್ಣು ಮಹಾತ್ಮನಾದ ದಶರಥನ ಪುತ್ರನಾಗಿ ಅವತರಿಸಲು ಉದ್ಯುಕ್ತನಾದಾಗ, ಭಗವಾನ್ ಬ್ರಹ್ಮ ದೇವರು ಸಮಸ್ತ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಉದ್ದೇಶಿಸಿ ಇಂತೆಂದರು - ॥1॥

ದೇವತೆಗಳಿರಾ! ಭಗವಾನ್ ವಿಷ್ಣು ಸತ್ಯಪ್ರತಿಜ್ಞ ಪರಾಕ್ರಮಿ ಹಾಗೂ ನಮ್ಮೆಲ್ಲರ ಹಿತೈಷಿಯಾಗಿರುವನು. ನೀವು ಅವನಿಗೆ ಸಹಾಯಕರಾದ ಬಲಿಷ್ಠರಾದ, ಇಚ್ಛಾನುಸಾರ ರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಬಲ್ಲ, ಮಾಯಾ ವಿದ್ಯೆಯನ್ನು ತಿಳಿದಿರುವ, ಶೂರವೀರ ವಾಯುವಿನಂತೆ ವೇಗಶಾಲಿ, ನೀತಿಜ್ಞ, ಬುದ್ಧಿವಂತ, ವಿಷ್ಣುವಿನಂತೆ ಪರಾಕ್ರಮಿ, ಯಾರಿಂದಲೂ ಸೋಲದಿರುವ, ಬಗೆ-ಬಗೆಯ ಉಪಾಯಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲ, ದಿವ್ಯ ಶರೀರಧಾರೀ ಹಾಗೂ ಅಮೃತಭೋಜೀ ದೇವತೆಗಳಂತೆ ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯ ಅಸ್ತ್ರವಿದ್ಯೆಯ ಗುಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಪುತ್ರರನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿರಿ. ॥2-4॥

ಮುಖ್ಯ ಮುಖ್ಯ ಅಪ್ಸರೆಯರಿಂದ, ಗಂಧರ್ವ ಸ್ತ್ರೀಯರಿಂದ, ಯಕ್ಷ ಮತ್ತು ನಾಗಕನ್ಯೆಯರಿಂದ, ಕರಡಿ ಸ್ತ್ರೀಯರಿಂದ, ವಿದ್ಯಾಧರಿಯರಿಂದ, ಕಿನ್ನರಿಯರಿಂದ, ವಾನರ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಗರ್ಭದಿಂದ ವಾನರರೂಪದಲ್ಲಿ ನಿಮ್ಮಂತೆ ಪರಾಕ್ರಮೀ ಪುತ್ರರನ್ನು ಉತ್ಪನ್ನ ಮಾಡಿರಿ. ॥5-6॥ ನಾನು ಮೊದಲೇ ಋಕ್ಷರಾಜ ಜಾಂಬವಂತನನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿರುವೆನು. ಒಮ್ಮೆ ನಾನು ಆಕಳಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಅವನು ಕೂಡಲೇ ನನ್ನ ಬಾಯಿಂದ ಪ್ರಕಟನಾದನು. ॥7॥

ಭಗವಾನ್ ಬ್ರಹ್ಮನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ದೇವತೆಗಳು ಅವರ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಶಿರದಲ್ಲಾಂತು ವಾನರರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಅನೇಕಾನೇಕ ಪುತ್ರರನ್ನು ಉತ್ಪನ್ನ ಮಾಡಿದರು. ॥8॥ ಮಹಾತ್ಮರಾದ ಋಷಿಗಳೂ, ಸಿದ್ಧರೂ, ವಿದ್ಯಾಧರರೂ, ನಾಗರೂ ಮತ್ತು ಚಾರಣರೂ ಕೂಡ ವನಚರರಾದ ವಾನರ ಕರಡಿಗಳ ರೂಪದಲ್ಲಿ ವೀರ ಪುತ್ರರನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸಿದರು. ॥9॥ ದೇವೇಂದ್ರನು ವಾನರರಾಜ ವಾಲಿಯನ್ನು ಪುತ್ರರೂಪದಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನ ಮಾಡಿದನು ಅವನು ಮಹೇಂದ್ರ ಪರ್ವತದಂತೆ ವಿಶಾಲಕಾಯನೂ, ಬಲಿಷ್ಠನೂ ಆಗಿದ್ದನು. ಭಗವಾನ್ ಸೂರ್ಯನು ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಜನ್ಮ ನೀಡಿದನು. ॥10॥

ಬೃಹಸ್ಪತಿಯು ತಾರನೆಂಬ ಹೆಸರಿನ ಮಹಾಕಾಯ ವಾನರನನ್ನು ಉತ್ಪನ್ನ ಮಾಡಿದನು. ಅವನು ಸಮಸ್ತ ವಾನರ ಸೇನೆಯಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಬುದ್ಧಿವಂತನೂ ಮತ್ತು ಶ್ರೇಷ್ಠನೂ ಆಗಿದ್ದನು.॥11॥ ತೇಜಸ್ವೀ ವಾನರ ಗಂಧಮಾದನನು ಕುಬೇರನ ಪುತ್ರನಾಗಿದ್ದನು. ವಿಶ್ವಕರ್ಮನು ನಳನೆಂಬ ಮಹಾವಾನರರನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸಿದನು. ॥12॥ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ತೇಜಸ್ವೀ ಶ್ರೀಮಾನ್ ನೀಲನು ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಅಗ್ನಿಯ ಪುತ್ರನಾಗಿದ್ದನು. ಆ ಪರಾಕ್ರಮಿ ವಾನರನು ತೇಜ, ಯಶ ಮತ್ತು ಬಲ-ವೀರ್ಯದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ವಾನರರನ್ನು ಮೀರಿಸಿದ್ದನು. ॥13॥ ರೂಪ ವೈಭವ ಸಂಪನ್ನ, ಸುಂದರರೂಪವುಳ್ಳ ಇಬ್ಬರು ಅಶ್ವಿನಿಕುಮಾರರು ಮೈಂದ ಮತ್ತು ದ್ವಿವಿದರಿಗೆ ಜನ್ಮ ನೀಡಿದರು. ॥14॥

ವರುಣನು ಸುಷೇಣನೆಂಬ ವಾನರನನ್ನು ಉತ್ಪನ್ನ ಮಾಡಿದನು. ಮಹಾಬಲಿ ಪರ್ಜನ್ಯನು ಶರಭನಿಗೆ ಜನ್ಮ ನೀಡಿದನು. ॥15॥ ಹನುಮಂತ ಎಂಬ ಹೆಸರುಳ್ಳ ಐಶ್ವರ್ಯಶಾಲೀ ವಾನರನು ವಾಯುದೇವರ ಔರಸಪುತ್ರನಾಗಿದ್ದನು. ಅವನ ಶರೀರ ವಜ್ರದಂತೆ ಸುದೃಢವಾಗಿತ್ತು. ಅವನು ವೇಗದಲ್ಲಿ ಗರುತ್ಮಂತನಂತೆ ಇದ್ದನು. ॥16॥ ಎಲ್ಲ ಶ್ರೇಷ್ಠ ವಾನರರಲ್ಲಿ ಅವನು ಎಲ್ಲರಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಬುದ್ಧಿವಂತ ಹಾಗೂ ಬಲವಂತನಾಗಿದ್ದನು. ಹೀಗೆ ಅನೇಕ ಸಾವಿರ ವಾನರರ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಯಿತು. ಅವರೆಲ್ಲರೂ ರಾವಣನ ವಧೆಗಾಗಿ ಉದ್ಯುಕ್ತರಾಗಿದ್ದರು. ॥17॥

ಅವರ ಬಲಕ್ಕೆ ಸೀಮೆಯೇ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಅವರು ವೀರರು, ಪರಾಕ್ರಮಿಗಳು, ಇಚ್ಛಾನುಸಾರ ರೂಪ ಧರಿಸುವವರೂ ಆಗಿದ್ದರು. ಗಜರಾಜನಂತೆ ಮತ್ತು ಪರ್ವತದಂತೆ ಮಹಾಶೂರರೂ ಹಾಗೂ ಮಹಾಬಲಿಷ್ಠರಾಗಿದ್ದರು. ॥18॥ ಕರಡಿ, ವಾನರ ಮತ್ತು ಗೋಲಾಂಗೂಲ ಮುಂತಾದ ವೀರರು ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಉತ್ಪನ್ನರಾದರು. ಯಾವ ದೇವತೆಯ ರೂಪ, ವೇಷ, ಪರಾಕ್ರಮವಿತ್ತೋ ಅದರಂತೆ ಪ್ರತ್ಯೇಕ-ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಪುತ್ರರು ಉತ್ಪನ್ನರಾದರು. ಗೋಲಾಂಗೂಲರು ಯಾವ ದೇವತೆಯಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನರಾಗಿದ್ದರೋ ಆ ದೇವತೆಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಪರಾಕ್ರಮಿಗಳಾಗಿದ್ದರು. ॥19-20॥

ಕೆಲವು ವಾನರರು, ಕರಡಿಗಳ ಜಾತಿಯ ತಾಯಿಯರಿಂದ, ಕೆಲವರು ಕಿನ್ನರಿಯರಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನರಾದರು. ದೇವತೆಗಳು ಮಹರ್ಷಿಗಳು, ಗಂಧರ್ವರು, ಗರುಡ, ಯಶಸ್ವಿಯಾದ ಯಕ್ಷರು, ನಾಗರು , ಕಿಂಪುರುಷರು, ಸಿದ್ಧರು, ವಿದ್ಯಾಧರರು, ಸರ್ಪಜಾತಿಯ ಅನೇಕ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು ಹೀಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಹರ್ಷದಿಂದ ಸಾವಿರಾರು ಪುತ್ರರನ್ನು ಉತ್ಪನ್ನ ಮಾಡಿದರು. ॥21-22॥

ದೇವತೆಗಳ ಗುಣಗಳನ್ನು ಹಾಡುವ ವನವಾಸೀ ಚಾರಣರು ಬಹಳಷ್ಟು ವೀರ, ವಿಶಾಲಕಾಯ ವಾನರ ಪುತ್ರರನ್ನು ಉತ್ಪನ್ನ ಮಾಡಿದರು. ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಕಾಡಿನ ಫಲ-ಮೂಲಗಳನ್ನು ತಿನ್ನುವವರಾಗಿದ್ದರು. ॥23॥ ಮುಖ್ಯ ಮುಖ್ಯ ಅಪ್ಸರೆಯರ, ವಿದ್ಯಾಧರಿಯರ, ನಾಗಕನ್ಯೆಯರ, ಹಾಗೂ ಗಂಧರ್ವರ ಪತ್ನಿಯರ ಗರ್ಭದಿಂದಲೂ ಇಚ್ಛಾನುರೂಪ ಧರಿಸಬಲ್ಲ, ಬಲಯುಕ್ತ, ಸ್ವೇಚ್ಛಾನುಸಾರ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಸಂಚರಿಸಲು ಸಮರ್ಥರಾದ ವಾನರ ಪುತ್ರರು ಉತ್ಪನ್ನರಾದರು. ॥24॥ ಅವರು ದರ್ಪ ಮತ್ತು ಬಲದಲ್ಲಿ ಸಿಂಹ ಮತ್ತು ಹುಲಿಗಳಂತೆ ಇದ್ದರು. ಕಲ್ಲುಬಂಡೆಗಳನ್ನು ಹಾಗೂ ಪರ್ವತಗಳನ್ನು ಎತ್ತಿ ಬೀಸಿ ಒಗೆಯುತ್ತಾ ಯುದ್ಧ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ॥25॥ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಉಗುರು ಮತ್ತು ಹಲ್ಲುಗಳನ್ನು ಶಸ್ತ್ರಗಳಂತೆ ಬಳಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಅವರೆಲ್ಲರಿಗೆ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದ ಅಸ್ತ್ರ-ಶಸ್ತ್ರಗಳ ಅರಿವು ಇತ್ತು. ಅವರಲ್ಲಿ ಪರ್ವತಗಳನ್ನು ಅಲುಗಾಡಿಸುವ ಹಾಗೂ ಸ್ಥಿರವಾಗಿದ್ದ ಮರಗಳನ್ನು ಕೂಡ ಮುರಿಯುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವಿತ್ತು. ॥26॥ ನದಿಗಳ ಒಡೆಯನಾದ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಕಲಕಿಬಿಡುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವಿದ್ದು, ಕಾಲುಗಳಿಂದಲೇ ಭೂಮಿಯನ್ನೇ ಸೀಳುವ ಶಕ್ತಿ ಅವರಿಗೆ ಇತ್ತು. ಅವರು ಮಹಾ ಸಮುದ್ರವನ್ನೂ ದಾಟಿ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದರು. ॥27॥ ಅವರು ಬಯಸಿದರೆ ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ನೆಗೆದು ಮೋಡಗಳನ್ನು ಕೈಯಿಂದ ಹಿಡಿಯುತ್ತಿದ್ದರು. ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ವೇಗವಾಗಿ ನಡೆಯುತ್ತಾ ಮದಭರಿತ ಆನೆಯನ್ನು ಸೆರೆಹಿಡಿಯುತ್ತಿದ್ದರು. ॥28॥ ಘೋರ ಶಬ್ದ ಮಾಡುತ್ತಾ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಹಾರುತ್ತಿದ್ದ ಪಕ್ಷಿಗಳನ್ನು ಅವರು ತಮ್ಮ ಸಿಂಹನಾದದಿಂದ ಕೆಡಹುತ್ತಿದ್ದರು. ಇಂತಹ ಬಲಶಾಲಿ ಮತ್ತು ಇಚ್ಛಾನುಸಾರ ರೂಪಧರಿಸಬಲ್ಲ ಮಹಾಕಾಯ ವಾನರ ಯೂಥಪತಿಗಳಿಂದಲೂ ಶ್ರೇಷ್ಠರಾಗಿದ್ದರು. ॥29-30॥ ಯೂಥಪತಿಗಳಲ್ಲೇ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಯೂಥಪತಿಗಳನ್ನು ಅವರು ಸೃಷ್ಟಿಮಾಡಿದರು. ಅವರು ಇನ್ನೂ ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರದ ವಾನರರಾಗಿದ್ದರು. ಇವರು ಪ್ರಾಕೃತ ವಾನರರಿಂದ ವಿಲಕ್ಷಣರಾಗಿದ್ದರು. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಸಹಸ್ರ ವಾನರ ಯೂಥಪತಿಗಳು ಋಕ್ಷವಾನ್ ಪರ್ವತ ಶಿಖರಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ॥31॥

ಇವರು ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಪರ್ವತಗಳನ್ನು, ವನಗಳನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದರು. ಇಂದ್ರಕುಮಾರ ವಾಲಿ ಮತ್ತು ಸೂರ್ಯ ನಂದನ ಸುಗ್ರೀವರು ಸಹೋದರರಾಗಿದ್ದರು. ಸಮಸ್ತ ವಾನರ ಯೂಥಪತಿಗಳು ಆ ಇಬ್ಬರು ಸಹೋದರರ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ಉಪಸ್ಥಿತರಾಗಿದ್ದರು. ಹಾಗೆಯೇ ಇತರ ವಾನರರು ನಳ-ನೀಲ, ಹನುಮಂತ ಹಾಗೂ ಇತರ ವಾನರ ಸರದಾರರನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದ್ದರು. ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಗರುಡನಂತೆ ಬಲಶಾಲಿಗಳು ಹಾಗೂ ಯುದ್ಧಕಲೆಯಲ್ಲಿ ನಿಪುಣರಾಗಿದ್ದರು. ಅವರು ವನದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವಾಗ ಸಿಂಹ, ಹುಲಿ ಮತ್ತು ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ನಾಗ ಆದಿ ವನ್ಯಜಂತುಗಳನ್ನು ಹೊಸಕಿಹಾಕುತ್ತಿದ್ದರು. ॥32-34॥

ಮಹಾಬಾಹು ವಾಲಿಯು ಮಹಾಬಲ ಸಂಪನ್ನನಾಗಿದ್ದನು ಹಾಗೂ ವಿಶೇಷ ಪರಾಕ್ರಮಿಯಗಿದ್ದನು. ಅವನು ತನ್ನ ಬಾಹು ಬಲದಿಂದ ಕರಡಿ, ಗೋಲಾಂಗೂಲ ಹಾಗೂ ಇತರ ವಾನರರನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ॥35॥

ಅವರೆಲ್ಲರ ಶರೀರಗಳು ಮತ್ತು ಸಾರ್ಥಕ್ಯಸೂಚಕ ಲಕ್ಷಣಗಳು ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಇದ್ದವು. ಆ ಶೂರ-ವೀರ ವಾನರರು ಪರ್ವತ, ವನ ಮತ್ತು ಸಮುದ್ರ ಸಹಿತ ಸಮಸ್ತ ಭೂಮಂಡಲದಲ್ಲಿ ಹರಡಿಕೊಂಡರು. ॥36॥ ಆ ವಾನರ ಯೂಥಪತಿಗಳು ಮೇಘ ಸಮೂಹ ಹಾಗೂ ಪರ್ವತ ಶಿಖರಗಳಂತೆ ವಿಶಾಲಕಾಯರಾಗಿದ್ದರು. ಅವರು ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಗಳಾಗಿದ್ದರು. ಅವರ ಶರೀರ ಮತ್ತು ರೂಪ ಭಯಂಕರವಾಗಿತ್ತು. ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನ ಸಹಾಯಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಕಟರಾದ ಆ ವಾನರ ವೀರರಿಂದ ಇಡೀ ಪೃಥ್ವಿಯು ತುಂಬಿಹೋಯಿತು. ॥37॥

ವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷ ರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಬಾಲಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಹದಿನೇಳನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥17॥

ಹದಿನೆಂಟನೆಯ ಸರ್ಗ

ಋಷ್ಯಶೃಂಗರೂ, ರಾಜರೂ, ತಮ್ಮ - ತಮ್ಮ ದೇಶಗಳಿಗೆ ಪ್ರಯಾಣ ಮಾಡಿದುದು, ರಾಣಿಯರೊಂದಿಗೆ ದಶರಥನು ಪುರ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದುದು, ರಾಮ, ಭರತ, ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಶತ್ರುಘ್ನರ ಜನನ, ಮಕ್ಕಳ ಶೀಲ-ಸ್ವಭಾವಗಳ ಮತ್ತು ಗುಣಗಳ ವರ್ಣನೆ, ದಶರಥನ ಸಭೆಗೆ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರ ಆಗಮನ

ದಶರಥನು ಪುತ್ರಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಆರಂಭಿಕ ಅಶ್ವಮೇಧ ಯಾಗ ಹಾಗೂ ಪುತ್ರಕಾಮೇಷ್ಟಿಯೂ ಮುಗಿದು, ದೇವತೆಗಳೆಲ್ಲರೂ ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಹವಿಭಾರ್ಗವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ಸ್ವಸ್ಥಾನಗಳಿಗೆ ತೆರಳಿದರು. ॥1॥

ದೀಕ್ಷಾ ನಿಯಮ ಮುಗಿದಾಗ ರಾಜನು ತನ್ನ ರಾಣಿಯರೊಂದಿಗೆ, ಸೇವಕರೊಂದಿಗೆ, ವಾಹನಗಳೊಂದಿಗೆ ಅಯೋಧ್ಯಾ ಪುರಿಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ॥2॥ ಯಜ್ಞಕ್ಕಾಗಿ ಬಂದ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ದೇಶದ ರಾಜರೂ ಕೂಡ ಮಹಾರಾಜಾ ದಶರಥನಿಂದ ಸಮ್ಮಾನಿತರಾಗಿ, ಮುನಿವರ ವಸಿಷ್ಠರನ್ನು ಹಾಗೂ ಋಷ್ಯಶೃಂಗರನ್ನು ವಂದಿಸಿ ಸಂತೋಷದಿಂದ ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ದೇಶಗಳಿಗೆ ತೆರಳಿದರು. ॥3॥ ಶ್ರೀಮಂತರಾದ ರಾಜರ ಸೈನ್ಯಗಳಿಗೆ ದಶರಥನು ನೂತನ ವಸ್ತ್ರಾದಿಗಳನ್ನು ಇತ್ತು ಸತ್ಕರಿಸಿದನು. ಅವುಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿ ಸಂತೋಷದಿಂದ ತೆರಳುತ್ತಿದ್ದ ರಾಜರ ಸೈನ್ಯಗಳು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಶೋಭಿಸಿದವು. ॥4॥ ಆ ರಾಜರನ್ನು ಬೀಳ್ಕೊಟ್ಟು ಶ್ರೀಮಾನ್ ಮಹಾರಾಜಾ ದಶರಥನು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ತನ್ನ ಅರಮನೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು.॥5॥

ರಾಜನಿಂದ ಅತ್ಯಂತ ಸಮ್ಮಾನಿತರಾದ ಋಷ್ಯಶಂಗ ಮುನಿಗಳು ಶಾಂತಾಳೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಹೊರಟು ಹೋದರು. ಆಗ ಸೇವಕರ ಸಹಿತ ಧೀಮಂತನಾದ ದಶರಥನು ಸ್ವಲ್ಪ ದೂರದವರೆಗೆ ಅವರ ಹಿಂದೆ ಹಿಂದೆ ಹೋಗಿ ಬೀಳ್ಕೊಟ್ಟನು. ॥6॥ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಆ ಎಲ್ಲ ಅತಿಥಿಗಳನ್ನು ಬೀಳ್ಕೊಟ್ಟು ಸಲ ಮನೋರಥನಾದ ದಶರಥನು ಪುತ್ರೋತ್ಪತ್ತಿಯನ್ನು ನಿರೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಾ ಬಹಳ ಸುಖದಿಂದ ಇರತೊಡಗಿದನು. ॥7॥

ಯಜ್ಞಸಮಾಪ್ತಿಯ ಬಳಿಕ ಆರು ಋತುಗಳು ಕಳೆದು ಹೋದಾಗ, ಹನ್ನೆರಡನೆಯ ತಿಂಗಳಾದ ಚೈತ್ರದ ಶುಕ್ಲಪಕ್ಷದ ನವಮೀ ತಿಥಿಯಲ್ಲಿ ಪುನರ್ವಸು ನಕ್ಷತ್ರ ಹಾಗೂ ಕರ್ಕಾಟಕ ಲಗ್ನದಲ್ಲಿ ಕೌಸಲ್ಯಾದೇವಿಯು ದಿವ್ಯ ಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಸರ್ವಲೋಕ ವಂದಿತ ಜಗದೀಶ್ವರ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಜನ್ಮ ನೀಡಿದಳು. ಆಗ ಸೂರ್ಯ, ಮಂಗಳ, ಶನಿ, ಗುರು ಮತ್ತು ಶುಕ್ರ ಈ ಐದು ಗ್ರಹಗಳು ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಉಚ್ಚಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಇದ್ದರು. ಲಗ್ನದಲ್ಲಿ ಚಂದ್ರನೊಡನೆ ಬೃಹಸ್ಪತಿ ವಿರಾಜಮಾನನಾಗಿದ್ದನು. ॥8-10॥ ವಿಷ್ಣು ಸ್ವರೂಪವು ಪಾಯಸದ ಅರ್ಧಭಾಗದಿಂದ ಪ್ರಕಟವಾಗಿತ್ತು. ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಪುತ್ರ ಮಹಾಭಾಗ ಶ್ರೀರಾಮನು ಈಕ್ಷ್ವಾಕು ಕುಲದ ಆನಂದವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವವನಾಗಿದ್ದನು. ಅವನ ನೇತ್ರಗಳು ಸ್ವಲ್ಪ ಕೆಂಪಾಗಿದ್ದವು. ಅವನ ತುಟಿಗಳು ಕೆಂಪಾಗಿದ್ದು ಭುಜಗಳು ಉದ್ದವಾಗಿದ್ದವು ಮತ್ತು ಸ್ವರವು ದುಂದುಭಿಯ ಶಬ್ದದಂತೆ ಗಂಭೀರವಾಗಿತ್ತು. ॥11॥ ಆ ಅಮಿತ ತೇಜಸ್ವೀ ಪುತ್ರನಿಂದ ಮಹಾರಾಣಿ ಕೌಸಲ್ಯೆಯು-ಸುರಶ್ರೇಷ್ಠ ವಜ್ರಪಾಣಿ ಇಂದ್ರನಿಂದ ದೇವ ಮಾತೆ ಅದಿತಿಯು ಶೋಭಿತಳಾಗಿರುವಂತೆ ಬಹಳ ಸುಶೋಭಿತಳಾದಳು. ॥12॥

ಅನಂತರ ಕೈಕೇಯಿಯಲ್ಲಿ ಸತ್ಯಪರಾಕ್ರಮಿ ಭರತನ ಜನ್ಮವಾಯಿತು. ಅವನು ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಭಗವಾನ್ ವಿಷ್ಣುವಿನ (ಸ್ವರೂಪ ಭೂತ ಪಾಯಸದ) ಚತುರ್ಥಾಂಶ ಭಾಗದಿಂದ ಪ್ರಕಟನಾಗಿದ್ದನು ಅವನು ಸಮಸ್ತ ಸದ್ಗುಣಗಳಿಂದ ಸಂಪನ್ನನಾಗಿದ್ದನು. ॥13॥ ಬಳಿಕ ರಾಣಿ ಸುಮಿತ್ರೆಯು ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಮತ್ತು ಶತ್ರುಘ್ನ ಹೀಗೆ ಎರಡು ಪುತ್ರರಿಗೆ ಜನ್ಮ ನೀಡಿದಳು. ಇವರಿಬ್ಬರೂ ವೀರರು ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಭಗವಾನ್ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಅರ್ಧಭಾಗದಿಂದ ಸಂಪನ್ನರಾಗಿದ್ದರು. ಮತ್ತು ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯ ಅಸ್ತ್ರಗಳ ವಿದ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಕುಶಲರಾಗಿದ್ದರು. ॥14॥

ಸದಾ ಪ್ರಸನ್ನಚಿತ್ತನಾಗಿದ್ದ ಭರತನು ಪುಷ್ಯನಕ್ಷತ್ರ, ಮೀನ ಲಗ್ನದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದನು. ಸುಮಿತ್ರೆಯ ಇಬ್ಬರು ಪುತ್ರರು ಆಶ್ಲೇಷಾ ನಕ್ಷತ್ರ, ಕರ್ಕಾಟಕ ಲಗ್ನದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ್ದು, ಆಗ ಸೂರ್ಯನು ತನ್ನ ಉಚ್ಚಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ವಿರಾಜಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ॥15॥

ದಶರಥನ ಈ ಮಹಾತ್ಮರಾದ ನಾಲ್ವರು ಪುತ್ರರು ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಗುಣಗಳಿಂದ ಸಂಪನ್ನ ಹಾಗೂ ಸುಂದರರಾಗಿದ್ದರು. ಇವರು ಭಾದ್ರಪದ ಎಂಬ ನಾಲ್ಕು ನಕ್ಷತ್ರಗಳಂತೆ ಕಾಂತಿಯುಕ್ತರಾಗಿದ್ದರು. (ಭಾದ್ರಪದಾ ನಕ್ಷತ್ರವನ್ನು ಪ್ರೋಷ್ಟಪದಾ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಅದರಲ್ಲಿ ಎರಡು ಭೇದಗಳಿವೆ. ಪೂರ್ವಾಭಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ಉತ್ತರಾ ಭಾದ್ರಪದಾ. ಇವೆರಡರಲ್ಲಿ ಎರಡೆರಡು ನಕ್ಷತ್ರಗಳಿವೆ. ಈ ಮಾತು ಜ್ಯೋತಿಷ ಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ.) (ರಾ,ತಿ.) ॥ 16 ॥ ಇವರ ಜನ್ಮದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಗಂಧರ್ವರು ಮಧುರವಾಗಿ ಹಾಡಿದರು. ಅಪ್ಸರೆಯರು ನೃತ್ಯಮಾಡಿದರು. ದೇವತೆಗಳ ದುಂದುಭಿ ಮೊಳಗಿದವು ಹಾಗೂ ಆಕಾಶದಿಂದ ಪುಷ್ಪಪೃಷ್ಟಿಯಾಯಿತು. ॥17॥ ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಬಹಳ ದೊಡ್ಡ ಉತ್ಸವ ನಡೆಯಿತು. ಭಾರೀ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಜನರು ಸೇರಿದ್ದರು. ರಾಜಬೀದಿಗಳು ಜನರಿಂದ ತುಂಬಿಹೋಗಿದ್ದವು. ಅನೇಕ ನಟ-ನರ್ತಕರು ತಮ್ಮ ಕಲೆಯನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸುತ್ತಿದ್ದರು.॥18॥

ಅಲ್ಲಿ ಹಾಡು ವಾದ್ಯಗಳ ಹಾಗೂ ಇತರ ಜನರ ಶಬ್ದಗಳು ಎಲ್ಲೆಡೆ ತುಂಬಿಹೋಗಿದ್ದವು. ದೀನ-ದುಃಖಿಗಳಿಗೆ ಹಂಚಿದ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದ ರತ್ನಗಳು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಚೆಲ್ಲಿಹೋಗಿದ್ದವು. ॥19॥ ದಶರಥ ರಾಜನು ಸೂತ, ಮಾಗಧ, ವಂದೀಜನರಿಗೆ ಯೋಗ್ಯವಾದ ಪುರಸ್ಕಾರ ಕೊಟ್ಟನು. ಹಾಗೂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೂ ಧನ ಮತ್ತು ಸಾವಿರಾರು ಗೋವುಗಳನ್ನು ದಾನಮಾಡಿದನು. ॥20॥ ಹನ್ನೊಂದು ದಿನ ಕಳೆದ ಬಳಿಕ ಮಹಾರಾಜನು ಬಾಲಕರ ನಾಮಕರಣ ಸಂಸ್ಕಾರ ಮಾಡಿದನು.* ಆಗ ಮಹರ್ಷಿ ವಸಿಷ್ಠರು ಸಂತೋಷದಿಂದ ಎಲ್ಲರಿಗೆ ಹೆಸರಿಟ್ಟರು. ಜ್ಯೇಷ್ಠ ಪುತ್ರನ ಹೆಸರು ‘ರಾಮ’ ಎಂದಿಟ್ಟರು. ಶ್ರೀರಾಮನು ಮಹಾತ್ಮಾ (ಪರಮಾತ್ಮಾ) ಆಗಿದ್ದನು. ಕೈಕೇಯಿ ಕುಮಾರನ ಹೆಸರು ಭರತ, ಹಾಗೂ ಸುಮಿತ್ರೆಯ ಒಬ್ಬ ಪುತ್ರನ ಹೆಸರು ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಹಾಗೂ ಮತ್ತೊಬ್ಬ ಪುತ್ರನ ಹೆಸರು ಶತ್ರುಘ್ನ ಎಂದು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದರು. ॥21-22॥ ರಾಜನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ, ಪುರವಾಸಿಗಳಿಗೆ ಮೃಷ್ಟಾನ್ನ ಭೋಜನ ಮಾಡಿಸಿದನು. ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಹೇರಳವಾಗಿ ಉಜ್ವಲ ರತ್ನಗಳನ್ನು ದಕ್ಷಿಣೆಯಾಗಿ ದಾನ ಮಾಡಿದನು. ॥23॥

* ರಾಮಾಯಣ ತಿಲಕದ ನಿರ್ಮಾತರು ಮೂಲದಲ್ಲಿ ಏಕಾದಶಾಹ ಶಬ್ದವನ್ನು ಸೂತಕದ ಕೊನೆಯ ದಿನದ ಉಪಲಕ್ಷಣವೆಂದು ತಿಳಿದಿರುವರು. ಅವರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ - ಹೀಗೆ ತಿಳಿಯದಿದ್ದರೆ ‘ಕ್ಷತ್ರಿಯಸ್ಯ ದ್ವಾದಶಾಹಂ ಸೂತಕಮ್’ (ಕ್ಷತ್ರಿಯರಿಗೆ ಹನ್ನೆರಡು ದಿನಗಳ ಸೂತಕ ಇರುತ್ತದೆ.) ಈ ಸ್ಮೃತಿವಾಕ್ಯಕ್ಕೆ ವಿರೋಧ ಬಂದೀತು. ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಮ ಜನ್ಮದ ಹನ್ನೆರಡು ದಿನ ಕಳೆದ ಬಳಿಕ ಹದಿಮೂರನೆಯ ದಿನ ರಾಜನು ನಾಮಕರಣ ಸಂಸ್ಕಾರ ಮಾಡಿದನು ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.

ಮಹರ್ಷಿ ವಸಿಷ್ಠರು ಸಮಯಕ್ಕೆ ಸರಿಯಾಗಿ ರಾಜನಿಂದ ಬಾಲಕರ ಜಾತಕರ್ಮಾದಿ ಎಲ್ಲ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳನ್ನು ಮಾಡಿಸಿದರು. ಎಲ್ಲದರಲ್ಲಿಯೂ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಜ್ಯೇಷ್ಠನಾದ್ದರಿಂದ, ತನ್ನ ಕುಲದ ಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ಬೆಳಗುವುದರಲ್ಲಿ ಶಿಖರಪ್ರಾಯನಾಗಿದ್ದನು. ಅವನು ತನ್ನ ತಂದೆಯ ಸಂತೋಷವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವವನಾಗಿದ್ದನು. ॥24॥ ಸರ್ವಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೂ ಅವನು ಸ್ವಯಂಭೂ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರಂತೆ ವಿಶೇಷಪ್ರಿಯನಾಗಿದ್ದನು. ರಾಜನ ಎಲ್ಲ ಪುತ್ರರು ವೇದಗಳ ವಿದ್ವಾಂಸರೂ, ಶೂರವೀರರೂ ಆಗಿದ್ದರು. ಎಲ್ಲರೂ ಲೋಕ ಹಿತಕಾರಿ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಂಲಗ್ನರಾಗಿದ್ದರು. ॥25॥ ಎಲ್ಲರೂ ಜ್ಞಾನಿಗಳೂ, ಸಮಸ್ತ ಸದ್ಗುಣ ಸಂಪನ್ನರಾಗಿದ್ದರು. ಅವರಲ್ಲಿಯೂ ಸತ್ಯಪರಾಕ್ರಮಿ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಎಲ್ಲರಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ತೇಜಸ್ವೀ ಹಾಗೂ ಎಲ್ಲ ಜನರಿಗೆ ವಿಶೇಷ ಪ್ರಿಯನಾಗಿದ್ದನು. ಅವನು ನಿಷ್ಕಳಂಕ ಚಂದ್ರನಂತೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಶ್ರೀರಾಮನು ಆನೆಗಳ ಮೇಲೆ ಸವಾರಿ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ, ಅಶ್ವಾರೋಹಣದಲ್ಲಿ, ರಥಾರೋಹಣದಲ್ಲಿ ಕುಶಲನಾಗಿದ್ದನು. ಅವನು ಧನುರ್ವೇದದಲ್ಲಿ ನಿಸ್ಸೀಮನಾಗಿದ್ದು ಪಿತೃಶುಶ್ರೂಷೆಯಲ್ಲಿ ಸದಾ ನಿರತನಾಗಿದ್ದನು. ॥26-27॥

ಲಕ್ಷ್ಮೀವರ್ಧನನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಬಾಲ್ಯದಿಂದಲೂ ಹಿರಿಯಣ್ಣನಾದ ಲೋಕಾಭಿರಾಮನಾದ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನಿಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಿಯನಾಗಿದ್ದನು ಮತ್ತು ಶರೀರದಿಂದ ರಾಮನ ಸೇವೆಯಲ್ಲೇ ತೊಡಗಿರುತ್ತಿದ್ದನು. ॥28-29॥ ಶೋಭಾ ಸಂಪನ್ನ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನಿಗೆ ಬಹಿಃಪ್ರಾಣದಂತೆ ಇದ್ದನು. ಪುರುಷೋತ್ತಮ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಅವನಿಲ್ಲದೆ ನಿದ್ರೆಯೂ ಬರುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ರಾಮನ ಬಳಿಗೆ ಉತ್ತಮ ಮೃಷ್ಟಾನ್ನ ಬಂದರೆ ಅದನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಕೊಡದೆ ತಿನ್ನುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ॥30॥ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಕುದುರೆ ಹತ್ತಿ ಬೇಟೆಗೆ ಹೊರಟರೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಧನುಸ್ಸನ್ನೆತ್ತಿಕೊಂಡು ರಾಮನ ಅಂಗರಕ್ಷಕನಾಗಿ ಹಿಂದೆ-ಹಿಂದೆಯೇ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದನು. ಹೀಗೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ತಮ್ಮ ಶತ್ರುಘ್ನನು ಭರತನಿಗೆ ಪ್ರಾಣಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಿಯನಾಗಿದ್ದನು. ಅವನೂ ಭರತನನ್ನು ಪ್ರಾಣಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರೀತಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ॥31-32॥

ಈ ನಾಲ್ವರೂ ಮಹಾಭಾಗ್ಯಶಾಲೀ ಪ್ರಿಯಪುತ್ರರಿಂದ ರಾಜಾದಶರಥನಿಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಸಂತೋಷವಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ದಿಕ್ಪಾಲಕರಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರು ಪ್ರಸನ್ನರಾಗುವಂತೆಯೇ ದಶರಥನು ನಾಲ್ವರು ಪುತ್ರರಿಂದ ಪ್ರಸನ್ನನಾಗುತ್ತಿದ್ದನು. ॥33॥ ಆ ಎಲ್ಲ ಬಾಲಕರು ಜ್ಞಾನ ಸಂಪನ್ನರೂ, ಸಕಲ ಸದ್ಗುಣ ಸಂಪನ್ನರೂ, ಸಂಕೋಚ ಸ್ವಭಾವದವರೂ ಕೀರ್ತಿಶಾಲಿಗಳೂ, ಸರ್ವಜ್ಞರೂ, ದೂರದರ್ಶಿಗಳೂ ಆಗಿದ್ದರು. ಇಂತಹ ಪ್ರಭಾವಶಾಲೀ ಹಾಗೂ ಅತ್ಯಂತ ತೇಜಸ್ವೀ ಆ ಪುತ್ರರ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಿಂದ ಲೋಕೇಶ್ವರ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರಂತೆ ದಶರಥನು ಸಂತುಷ್ಟನಾಗಿದ್ದನು. ॥34-35॥

ಪುರುಷವ್ಯಾಘ್ರರಾದ ರಾಜಕುಮಾರರು ಪ್ರತಿದಿನ ವೇದಗಳ ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ, ತಂದೆಯ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಧನುರ್ವೇದದ ಅಭ್ಯಾಸದಲ್ಲಿ ನಿರತರಾಗಿರುತ್ತಿದ್ದರು. ॥36॥ ಒಂದು ದಿನ ಧರ್ಮಾತ್ಮ ದಶರಥನು ಪುರೋಹಿತರು ಹಾಗೂ ಬಂಧು-ಬಾಂಧವರೊಂದಿಗೆ ಕುಳಿತು ಮಕ್ಕಳ ವಿವಾಹದ ಕುರಿತು ವಿಚಾರ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದನು. ಹೀಗೆ ಮಂತ್ರಿಗಳಲ್ಲಿ ವಿಚಾರ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಮಹಾಮುನಿ ನೃಪತಿಯ ಬಳಿಗೆ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ಮಹಾಮುನಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ಆಗಮಿಸಿದರು. ॥37-38॥ ಅವರು ರಾಜನನ್ನು ಭೇಟಿ ಮಾಡಲು ಬಂದಿದ್ದರು. ದ್ವಾರಪಾಲಕರಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದರು - ‘ನೀವು ಬೇಗನೆ ರಾಜನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಕುಶಿಕವಂಶೀ ಗಾಧಿಪುತ್ರ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ಬಂದಿದ್ದಾರೆ.’ ಎಂದು ತಿಳಿಸಿ. ॥39॥ ಮುನಿಯ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ದ್ವಾರ ಪಾಲಕರು ಓಡುತ್ತಾ ರಾಜನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದರು. ಅವರೆಲ್ಲರೂ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರ ಮಾತಿನಿಂದ ಪ್ರೇರಿತರಾಗಿ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ಗಾಬರಿಗೊಂಡಿದ್ದರು. ॥40॥

ರಾಜನ ಆಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಈಕ್ಷ್ವಾಕುಕುಲನಂದನ ದಶರಥನಲ್ಲಿ - ‘ಮಹಾರಾಜರೇ! ಮಹರ್ಷಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ಆಗಮಿಸಿರುವರು’ ಎಂದು ತಿಳಿಸಿದರು. ॥41॥

ಅವರ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಜನು ಲಗುಬಗೆಯಿಂದ ಪುರೋಹಿತರನ್ನು ಜೊತೆಗೂಡಿ ಹರ್ಷಚಿತ್ತರಾಗಿ - ದೇವೇಂದ್ರನು ಬೃಹಸ್ಪತಿಯನ್ನು ಸ್ವಾಗತಿಸಿದಂತೆ, ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರನ್ನು ಇದಿರುಗೊಳ್ಳಲು ನಡೆದನು. ॥42॥ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ಕಠೋರ ವ್ರತವನ್ನು ಆಚರಿಸುವ ತಪಸ್ವಿಗಳಾಗಿದ್ದು, ತನ್ನ ತೇಜದಿಂದ ಪ್ರಜ್ವಲಿತರಾಗಿದ್ದರು. ಅವರನ್ನು ದರ್ಶಿಸಿದ ರಾಜನ ಮುಖ ಪ್ರಸನ್ನವಾಗಿ ಮಹರ್ಷಿಯನ್ನು ಸ್ವಾಗತಿಸುತ್ತಾ ಅರ್ಘ್ಯವನ್ನು ನಿವೇದಿಸಿದನು. ॥43॥

ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿಗನುಸಾರ ರಾಜನು ನೀಡಿದ ಅರ್ಘ್ಯವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ಮಹರ್ಷಿಗಳು ಅವನ ಕ್ಷೇಮ ಸಮಾಚಾರ ಕೇಳಿದರು. ॥44॥ ಧರ್ಮಾತ್ಮರಾದ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ಕ್ರಮವಾಗಿ ರಾಜನ ನಗರ, ಭಂಡಾರ, ರಾಜ್ಯ, ಬಂಧು-ಬಾಂಧವರು ಹಾಗೂ ಮಿತ್ರವರ್ಗ ಮುಂತಾದವುಗಳ ಕುರಿತು ಕ್ಷೇಮವನ್ನು ಕೇಳಿದರು. ॥45॥

ರಾಜನೇ! ನಿನ್ನ ಶತ್ರುಗಳು, ಸಾಮಂತರೆಲ್ಲ ನಿನಗೆ ವಿಧೇಯರಾಗಿ ಇರುವರು ತಾನೆ? ನೀನು ಅವರ ಮೇಲೆ ವಿಜಯವನ್ನು ಪಡೆದಿರುವೆಯಲ್ಲ? ನಿನ್ನ ಯಜ್ಞ-ಯಾಗ, ದೇವತಾಕರ್ಮ, ಅತಿಥಿ ಸತ್ಕಾರ ಮುಂತಾದ ಮನುಷ್ಯರ ಕರ್ಮಗಳು ಚೆನ್ನಾಗಿ ನಡೆಯುತ್ತಿವೆಯಲ್ಲ? ॥46॥ ಅನಂತರ ಮಹಾಭಾಗ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ವಸಿಷ್ಠರ ಹಾಗೂ ಇತರ ಎಲ್ಲ ಋಷಿಗಳ ಕ್ಷೇಮವನ್ನು ಕೇಳಿದರು. ॥47॥ ಜನರು ಸಂತೋಷಗೊಂಡು ರಾಜನ ಆಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ನಡೆದರು. ಅಲ್ಲಿ ರಾಜನಿಂದ ಪೂಜಿತರಾಗಿ ಯಥಾಯೋಗ್ಯ ಆಸನಾರೂಢರಾದರು. ॥48॥ ಪ್ರಸನ್ನಚಿತ್ತನಾದ ಪರಮೋದಾರ ದಶರಥನು ಪುಳಕಿತನಾಗಿ ಮಹಾಮುನಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಾ ಇಂತೆಂದನು.॥49॥

ಮಹಾಮುನಿಯೇ! ಮರ್ತ್ಯರಾದ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಅಮೃತದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾದಂತೆ, ನಿರ್ಜಲ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಮಳೆ ಸುರಿದಂತೆ, ಸಂತಾನಹೀನರಿಗೆ ತನ್ನ ಅನುರೂಪ ಪತ್ನಿಯ ಗರ್ಭದಿಂದ ಪುತ್ರ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾದಂತೆ, ಕಳೆದುಹೋದ ನಿಧಿಯು ಸಿಕ್ಕಿದಂತೆ, ಯಾವುದೋ ಮಹೋತ್ಸವದಿಂದ ಉಂಟಾದ ಹರ್ಷದಂತೆ ನಿಮ್ಮ ಶುಭಾಗಮನವಾಗಿದೆ ಎಂದು ನಾನು ತಿಳಿಯುತ್ತೇನೆ. ತಮಗೆ ಸ್ವಾಗತ ಕೋರುತ್ತೇನೆ. ನಾನು ಹರ್ಷದಿಂದ ಪೂರ್ಣಮಾಡುವಂತಹ ಯಾವ ಉತ್ತಮ ಕಾಮನೆ ನಿಮ್ಮ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿದೆ? ತಿಳಿಸಿರಿ. ॥50-52॥ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋತ್ತಮರೇ! ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದ ಸೇವೆಯನ್ನು ನನ್ನಿಂದ ಪಡೆಯಲು ತಾವು ಯೋಗ್ಯಪಾತ್ರರಾಗಿರುವಿರಿ. ಮಾನಧನರೇ! ತಾವು ಇಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಆಗಮಿಸಿದುದು ನನ್ನ ಅಹೋಭಾಗ್ಯವಾಗಿದೆ. ಇಂದು ನನ್ನ ಜನ್ಮ ಸಫಲವಾಗಿ ಜೀವನ ಧನ್ಯವಾಯಿತು. ॥53॥ ಇಂದು ನಾನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಶಿರೋಮಣಿಯಾದ ತಮ್ಮ ದರ್ಶನ ಮಾಡಿದುದು ನನಗೆ ಸುಂದರ ಸುಪ್ರಭಾತವಾಗಿದೆ. ಹಿಂದೆ ತಾವು ರಾಜರ್ಷಿಯಾದವರು; ತಪಸ್ಸಿನ ಅದ್ಭುತ ಪ್ರಭೆಯನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಿಸಿ ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಯ ಪದವನ್ನು ಪಡೆದಿರುವಿರಿ. ಆದ್ದರಿಂದ ನೀವು ರಾಜರ್ಷಿ ಮತ್ತು ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿ ಎರಡು ರೂಪಗಳಿಂದಲೂ ನನಗೆ ಪೂಜನೀಯರಾಗಿದ್ದೀರಿ. ನನ್ನ ಬಳಿಗೆ ತಮ್ಮ ಶುಭಾಗಮನವಾದುದು ಪರಮ ಪವಿತ್ರ ಮತ್ತು ಪರಮಾದ್ಭುತವಾಗಿದೆ. ॥54-55॥

ಸ್ವಾಮಿ! ತಮ್ಮ ದರ್ಶನದಿಂದ ಇಂದು ನನ್ನ ಅರಮನೆ ಪಾವನವಾಯಿತು. ಪುಣ್ಯಕ್ಷೇತ್ರಗಳ ದರ್ಶನಮಾಡಿ ಬಂದಂತೆ ನನ್ನನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತೇನೆ. ನೀವು ಏನು ಬಯಸುವಿರಿ? ನಿಮ್ಮ ಶುಭಾಗಮನದ ಉದ್ದೇಶವೇನು ತಿಳಿಸಿರಿ. ॥56॥ ಸುವ್ರತರಾದ ಮಹರ್ಷಿಗಳೇ! ತಮ್ಮ ಕೃಪೆಯಿಂದ ಅನುಗ್ರಹಿತರಾಗಿ ನಿಮ್ಮ ಅಭಿಷ್ಟ ಮನೋರಥವನ್ನು ತಿಳಿದು, ನನ್ನ ಅಭ್ಯುದಯಕ್ಕಾಗಿ ಅದನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಬೇಕೆಂದು ನಾನು ಬಯಸುತ್ತಿರುವೆನು. ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧವಾಗುವುದೋ ಇಲ್ಲವೋ ಇದರ ಕುರಿತು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸಂಶಯಪಡಬೇಡಿರಿ. ॥57॥ ತಾವು ಯಾವುದೇ ಅಪ್ಪಣೆ ಮಾಡಿದರೂ ನಾನು ಅದನ್ನು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಪಾಲಿಸುವೆನು; ಏಕೆಂದರೆ ತಾವು ಸನ್ಮಾನ್ಯ ಅತಿಥಿಗಳಾದ್ದರಿಂದ ಗೃಹಸ್ಥನಾದ ನನಗೆ ದೇವತೆಯೇ ಆಗಿದ್ದೀರಿ. ಬ್ರಹ್ಮನ್! ಇಂದು ತಮ್ಮ ಆಗಮನದಿಂದ ನನಗೆ ಸಂಪೂರ್ಣ ಧರ್ಮಗಳ ಉತ್ತಮ ಫಲ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಯಿತು. ಇದು ನನ್ನ ಮಹಾ ಅಭ್ಯುದಯದ ಸದವಕಾಶವಾಗಿದೆ. ॥58॥

ಹೃದಯ ಮತ್ತು ಕಿವಿಗಳಿಗೆ ಸುಖ ಕೊಡುವಂತಹ ರಾಜನ ವಿನಯಯುಕ್ತ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ವಿಖ್ಯಾತಗುಣ ಮತ್ತು ಕೀರ್ತಿಯುಳ್ಳ, ಶಮದವಾದಿ ಸದ್ಗುಣಗಳಿಂದ ಸಂಪನ್ನರಾದ ಮಹರ್ಷಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ಬಹಳ ಪ್ರಸನ್ನರಾದರು. ॥59॥

ವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷ ರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಬಾಲಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಹದಿನೆಂಟನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥18॥

ಹತ್ತೊಂಭತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ

ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ರಾಮ ಲಕ್ಷ್ಮಣರನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿಕೊಡುವಂತೆ ಕೇಳಿದುದು, ದಶರಥನ ದುಃಖ

ಅದ್ಭುತವಾಗಿಯೂ, ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿಯೂ ಇದ್ದ ನೃಪಶ್ರೇಷ್ಠ ದಶರಥನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿದ ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ಪುಳಕಿತರಾಗಿ ಇಂತು ನುಡಿದರು. ॥1॥

ರಾಜಸಿಂಹನೇ! ನೀನಾಡಿದ ಮಾತು ನಿನಗೆ ಯೋಗ್ಯವೇ ಆಗಿದೆ. ಈ ಪೃಥ್ವಿಯಲ್ಲಿ ಬೇರೆಯವರ ಬಾಯಿಯಿಂದ ಇಂತಹ ಉದಾರ ಮಾತುಗಳು ಬರುವ ಸಂಭವವೇ ಇಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ, ನೀನು ಮಹಾಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿರುವೆ ಹಾಗೂ ವಸಿಷ್ಠರಂತಹ ಮಹರ್ಷಿಗಳು ನಿನಗೆ ಉಪದೇಶಕರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ॥2॥ ಸರಿ, ನನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿರುವ ಮಾತನ್ನು ಈಗ ಕೇಳು, ನೃಪಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ನಾನು ಹೇಳಿದುದನ್ನು ಕೇಳಿ ಆ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಲು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ, ನನ್ನ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸುವಂತೆ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿರುವಿ. ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಸತ್ಯವಾಗಿಸು. ॥3॥

ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿ ನಾನು ಒಂದು ನಿಯಮವನ್ನು ಅನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ; ಅದರಲ್ಲಿ ಕಾಮರೂಪಿಗಳಾದ ಇಬ್ಬರು ರಾಕ್ಷಸರು ವಿಘ್ನವನ್ನೊಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ॥4॥ ನನ್ನ ಈ ನಿಯಮ ಕಾರ್ಯವು ಹೆಚ್ಚಿನಂಶ ಪೂರ್ಣವಾಗಿದೆ. ಈಗ ಅದರ ಸಮಾಪ್ತಿಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಆ ಇಬ್ಬರು ರಾಕ್ಷಸರು ವಿಘ್ನ ತಂದೊಡ್ಡಿದ್ದಾರೆ. ಮಾರೀಚ ಮತ್ತು ಸುಬಾಹು ಎಂಬ ಆ ಇಬ್ಬರು ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಗಳೂ, ನಿಪುಣರೂ ಆಗಿದ್ದಾರೆ. ॥5॥ ಅವರು ನನ್ನ ಯಜ್ಞವೇದಿಕೆಯಲ್ಲಿ ರಕ್ತ-ಮಾಂಸದ ಮಳೆ ಸುರಿಸಿರುವರು. ಹೀಗೆ ಕೊನೆಯ ಗಳಿಗೆಯಲ್ಲಿ ನಿಯಮದಲ್ಲಿ ವಿಘ್ನ ಉಂಟಾದ್ದರಿಂದ ನನ್ನ ಪರಿಶ್ರಮವೆಲ್ಲ ವ್ಯರ್ಥವಾಗಿ, ಉತ್ಸಾಹ ಕಳೆದುಕೊಂಡು ಅಲ್ಲಿಂದ ಹೊರಟು ಬಂದಿರುವೆನು. ॥6॥

ಭೂಪಾಲನೇ! ಅವರ ಮೇಲೆ ಸಿಟ್ಟಾಗಲು, ಶಾಪ ಕೊಡಲು ನನ್ನ ಮನಸ್ಸು ಒಪ್ಪುತ್ತಿಲ್ಲ. ॥7॥ ಏಕೆಂದರೆ ಅದನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದ ಬಳಿಕ ಯಾರಿಗೂ ಶಾಪ ಕೊಡುವಂತಿಲ್ಲ. ಅದರ ನಿಯಮವೇ ಹಾಗಿದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ನೃಪ ಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ನೀನು ನಿನ್ನ ಕಾಕಪಕ್ಷಧರ, ಸತ್ಯಪರಾಕ್ರಮೀ, ಶೂರ-ವೀರ ಜೇಷ್ಠ ಪುತ್ರನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ನನಗೆ ಕೊಡು. ॥8॥ ಇವನು ನನ್ನಿಂದ ಸುರಕ್ಷಿತನಾಗಿ ತನ್ನ ದಿವ್ಯ ತೇಜದಿಂದ ಆ ವಿಘ್ನಕಾರೀ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ನಾಶಮಾಡಲು ಸಮರ್ಥನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ನಾನು ಇವನಿಗೆ ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರದ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಕೊಡುವೆನು, ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವೇ ಬೇಡ. ॥9-10॥ ಆ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಪಡೆದು ಇವನು ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿಯೂ ವಿಖ್ಯಾತನಾಗುವನು. ಶ್ರೀರಾಮನ ಮುಂದೆ ಆ ರಾಕ್ಷಸರು ಯಾವ ರೀತಿಯಿಂದಲೂ ಬಂದು ನಿಲ್ಲಲಾರರು. ॥11॥ ಈ ರಘುನಂದನನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಯಾವನೇ ಪುರುಷನು ಆ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವ ಸಾಹಸ ಮಾಡಲಾರರು. ನೃಪಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ತನ್ನ ಬಲಗರ್ವಿತರಾದ ಆ ಇಬ್ಬರು ಪಾಪೀ ನಿಶಾಚರರು ಕಾಲಪಾಶಕ್ಕೆ ಬಲಿಯಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಮಹಾತ್ಮಾ ಶ್ರೀರಾಮನ ಮುಂದೆ ನಿಲ್ಲಲಾರರು. ॥12॥

ಭೂಪಾಲನೇ! ನೀನು ಪುತ್ರಸ್ನೇಹಕ್ಕೆ ಬಲಿಯಾಗಬೇಡ. ಆ ಇಬ್ಬರು ರಾಕ್ಷಸರು ಇವನ ಕೈಯಿಂದ ಸತ್ತರೆಂದೇ ನಾನು ಪ್ರತಿಜ್ಞಾಪೂರ್ವಕ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ. ॥13॥ ಸತ್ಯ ಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ಶ್ರೀರಾಮನು ಯಾರು? ಇದನ್ನು ನಾನು ತಿಳಿದಿರುವೆನು. ಮಹಾ ತೇಜಸ್ವೀ ವಸಿಷ್ಠರು ಹಾಗೂ ಈ ಇತರ ತಪಸ್ವಿಗಳು ಅರಿತಿರುವರು ॥14॥ ರಾಜೇಂದ್ರನೇ! ನೀನು ಈ ಭೂಮಂಡಲದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮ ಲಾಭ ಮತ್ತು ಉತ್ತಮ ಯಶವನ್ನು ಸ್ಥಿರವಾಗಿಡಲು ಬಯಸುವೆಯಾದರೆ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ನನಗೆ ಕೊಡು. ॥15॥ ಕಕುಸ್ಥನಂದನಾ! ವಸಿಷ್ಠರೇ ಆದಿ ನಿನ್ನ ಎಲ್ಲ ಮಂತ್ರಿಗಳು ಅನುಮತಿ ಕೊಟ್ಟರೆ, ನೀನು ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ನನ್ನ ಜೊತೆಗೆ ಕಳಿಸಿಕೊಡು. ॥16॥ ರಾಮನನ್ನು ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗುವುದು ನನ್ನ ಅಭೀಷ್ಟವಾಗಿದೆ. ಇವನು ದೊಡ್ಡವನಾದ ಕಾರಣ ಈಗ ಆಸಕ್ತಿ ರಹಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ಉಳಿದಿರುವ ಯಜ್ಞದ ಹತ್ತು ದಿನಗಳಿಗಾಗಿ ನಿನ್ನ ಪುತ್ರ ಕಮಲನಯನ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ನನಗೆ ಕೊಡು. ॥17॥

ರಘುನಂದನ! ನನ್ನ ಯಜ್ಞದ ಅವಧಿ ಕಳೆದು ಹೋಗದಂತೆ ನೀನು ಹೀಗೆ ಮಾಡು. ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲೀ ನೀನು ನಿನ್ನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಶೋಕ ಮತ್ತು ಚಿಂತೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಬೇಡ. ॥18॥ ಹೀಗೆ ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಅರ್ಥದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿ ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ, ಪರಮ ಬುದ್ಧಿವಂತ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ಸುಮ್ಮನಾದರು. ॥19॥

ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರ ಈ ಶುಭ ವಚನವನ್ನು ಕೇಳಿ ಮಹಾರಾಜಾ ದಶರಥನಿಗೆ ಪುತ್ರವಿಯೋಗದ ಆಶಂಕೆಯಿಂದ ಮಹಾ ದುಃಖವಾಯಿತು. ಅವನು ಅದರಿಂದ ಪೀಡಿತನಾಗಿ ನಡುಗುತ್ತಾ ನಿಶ್ಚೇಷ್ಟಿತನಾದನು. ॥20॥ ಸ್ವಲ್ಪ ಹೊತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಅವನು ಎಚ್ಚರಗೊಂಡಾಗ ಭಯಗೊಂಡು ವಿಷಾದಿಸತೊಡಗಿದನು. ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರ ಮಾತು ರಾಜನ ಹೃದಯ ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸನ್ನು ಭೇದಿಸುವಂತಿತ್ತು. ಅದನ್ನು ಕೇಳಿ ಅವನ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ತುಂಬಾ ವ್ಯಥೆಯಾಯಿತು. ಆ ಮಹಾತ್ಮಾ ಮಹಾರಾಜನು ತನ್ನ ಆಸನದಿಂದ ವಿಚಲಿತನಾಗಿ ಮೂರ್ಛೆ ಹೋದನು. ॥21-22॥

ವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷ ರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಬಾಲಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಹತ್ತೊಂಭತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥19॥

ಇಪ್ಪತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ

ರಾಮನನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿಕೊಡಲು ದಶರಥನ ಅಸಮ್ಮತಿ, ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರ ಕೋಪ

ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ನೃಪಶ್ರೇಷ್ಠ ದಶರಥನು ಎರಡುಗಳಿಗೆ ಮೂರ್ಛಿತನಾದನು. ಮತ್ತೆ ಎಚ್ಚರಗೊಂಡು ಈ ಪ್ರಕಾರ ನುಡಿದನು. ॥1॥

ಮಹರ್ಷಿಗಳೇ! ಕಮಲನಯನ ನನ್ನ ರಾಮನಿಗೆ ಇನ್ನು ಹದಿನಾರು ವರ್ಷ ತುಂಬಿಲ್ಲ. ರಾಕ್ಷಸರೊಡನೆ ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವ ಅರ್ಹತೆ ಅವನಲ್ಲಿ ನಾನು ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. ॥2॥ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಒಂದು ಅಕ್ಷೌಣಿ ಸೈನ್ಯವಿದೆ. ಈ ಅಪಾರ ಸೈನ್ಯಕ್ಕೆ ನಾನು ಒಡೆಯನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ಈ ಸೈನ್ಯದೊಂದಿಗೆ ನಾನೇ ಬಂದು ಆ ನಿಶಾಚರರೊಂದಿಗೆ ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವೆನು. ॥3॥

ಈ ನನ್ನ ಶೂರವೀರ ಸೈನಿಕರು ಅಸ್ತ್ರವಿದ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಕುಶಲರೂ, ಪರಾಕ್ರಮಿಗಳೂ ಆಗಿದ್ದು, ರಾಕ್ಷಸರೊಂದಿಗೆ ಕಾದಾಡಲು ಯೋಗ್ಯರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇವರನ್ನು ಕೊಂಡುಹೋಗಿರಿ. ರಾಮನನ್ನು ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗುವುದು ಉಚಿತವಲ್ಲ. ॥4॥ ನಾನು ಸ್ವತಃ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಧನುರ್ಬಾಣಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಸನ್ನದ್ಧನಾಗಿ ನಿಮ್ಮ ಯಜ್ಞವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವೆನು. ಈ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣಗಳು ಇರುವತನಕ ನಾನು ನಿಶಾಚರರೊಂದಿಗೆ ಯುದ್ಧ ಮಾಡುತ್ತಾ ಇರುವೆನು. ॥5॥ ನನ್ನಿಂದ ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿ ನಿಮ್ಮ ಅನುಷ್ಠಾನವು ಯಾವುದೇ ವಿಘ್ನಗಳಿಲ್ಲದೆ ಪೂರ್ಣವಾಗುವುದು; ಆದ್ದರಿಂದ ನಾನೇ ನಿಮ್ಮೊಂದಿಗೆ ಬರುವೆನು. ನೀವು ರಾಮನನ್ನು ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗಬೇಡಿ.॥6॥

ನನ್ನ ರಾಮನು ಇನ್ನೂ ಬಾಲಕನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನು ಇಷ್ಟರವರೆಗೆ ಯುದ್ಧವಿದ್ಯೆಯನ್ನು ಕಲಿಯಲೇ ಇಲ್ಲ. ಇವನು ಬೇರೆಯವರ ಬಲಾಬಲಗಳನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಇವನು ಅಸ್ತ್ರ ಬಲದಿಂದ ಸಂಪನ್ನನಾಗಿಲ್ಲ ಹಾಗೂ ಯುದ್ಧ ಕಲೆಯಲ್ಲಿಯೂ ನಿಪುಣನಲ್ಲ. ॥7॥ ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಕ್ಷಸರೊಡನೆ ಯುದ್ಧಮಾಡಲು ಯೋಗ್ಯನಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ರಾಕ್ಷಸರು ಮಾಯೆಯಿಂದ, ಕಪಟದಿಂದ ಯುದ್ಧ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಅಲ್ಲದೆ ರಾಮವಿಯೋಗವಾದಾಗ ನಾನು ಎರಡು ಗಳಿಗೆಯೂ ಬದುಕಿರಲಾರೆನು. ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠರೇ! ಅದಕ್ಕಾಗಿ ತಾವು ನನ್ನ ರಾಮನನ್ನು ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗಬೇಡಿ. ನಿಮಗೆ ರಾಮನನ್ನೇ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗುವ ಇಚ್ಛೆ ಇದ್ದರೆ, ಚತುರಂಗಿಣಿ ಸೈನ್ಯದೊಂದಿಗೆ ನಾನೂ ಬರುವೆನು. ನನ್ನೊಂದಿಗೆ ಇವನು ಬರಲಿ. ॥8-9॥

ಕುಶಿಕನಂದನರೇ! ನಾನು ಅರವತ್ತು ಸಾವಿರ ವರ್ಷದ ಮುದುಕನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ಈ ವೃದ್ಧಾಪ್ಯದಲ್ಲಿ ಬಹಳ ಕಷ್ಟದಿಂದ ನನಗೆ ಪುತ್ರಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ತಾವು ರಾಮನನ್ನು ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗಬೇಡಿ. ॥10॥ ಧರ್ಮಪ್ರಧಾನವಾದ ರಾಮನು ನನ್ನ ನಾಲ್ವರು ಪುತ್ರರಲ್ಲಿ ಹಿರಿಯವನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಮೇಲೆ ನನಗೆ ಪ್ರೇಮವು ಎಲ್ಲರಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಮನನ್ನು ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗಬೇಡಿರಿ. ॥11॥ ಆ ರಾಕ್ಷಸರು ಎಂತಹ ಪರಾಕ್ರಮಿಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ? ಯಾರ ಪುತ್ರರು? ಅವರ ನಿಲುವು ಹೇಗಿದೆ? ಅವರನ್ನು ಯಾರು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಾರೆ? ಮುನೀಶ್ವರರೇ! ಅಂತಹ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ರಾಮನು ಹೇಗೆ ಎದುರಿಸಬಲ್ಲನು? ॥12-13॥ ಬ್ರಹ್ಮನ್! ನನ್ನ ಸೈನಿಕರಿಗೆ ಅಥವಾ ಸ್ವತಃ ನನಗೆ ಆ ಮಾಯಾವೀ ರಾಕ್ಷಸರ ಪ್ರತೀಕಾರ ಹೇಗೆ ಮಾಡಬೇಕು ಇವೆಲ್ಲವನ್ನು ನನಗೆ ತಿಳಿಸಿರಿ. ಪೂಜ್ಯರೇ! ಅದು ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನಾನು ದುಷ್ಟರನ್ನು ಹೇಗೆ ಎದುರಿಸಬೇಕು ತಿಳಿಸಿರಿ, ಏಕೆಂದರೆ ರಾಕ್ಷಸರು ತುಂಬಾ ಬಲಾಢ್ಯರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ॥14॥

ದಶರಥನ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ಹೇಳಿದರು - ಮಹಾರಾಜಾ! ಮಹರ್ಷಿ ಪುಲಸ್ತ್ಯನ ಕುಲದಲ್ಲಿ ಉತ್ಪನ್ನನಾದ ರಾವಣನೆಂಬ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ರಾಕ್ಷಸನಿದ್ದಾನೆ. ಅವನಿಗೆ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರಿಂದ ಬಯಸಿದ ವರಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಮಹಾ ಬಲಶಾಲಿಯಾಗಿ, ಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ಅವನು ಅನೇಕ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಕೂಡಿಕೊಂಡು ಮೂರು ಲೋಕದ ನಿವಾಸಿಗಳಿಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಕಷ್ಟ ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ರಾಕ್ಷಸರಾಜ ರಾವಣನು ವಿಶ್ರವಾಮುನಿಯ ಔರಸ ಪುತ್ರನಾಗಿದ್ದು, ಕುಬೇರನ ತಮ್ಮನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ॥15-17॥

ಆ ಮಹಾಬಲಿ ಸ್ವತಃ ಬಂದು ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ವಿಘ್ನವನ್ನುಂಟುಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. (ಇದು ತನಗೆ ತುಚ್ಛವಾದ ಕಾರ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ.) ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ಪ್ರೇರೇಪಿಸಿದ ಇಬ್ಬರ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿ ರಾಕ್ಷಸರಾದ ಮಾರೀಚ ಮತ್ತು ಸುಬಾಹುಗಳು ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ವಿಘ್ನವುಂಟುಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ॥18-19॥ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರ ಮುನಿಗಳು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ದಶರಥನು ‘ಮುನಿಗಳೇ! ಆ ದುರಾತ್ಮನಾದ ರಾವಣನ ಮುಂದೆ ನಾನೂ ಕೂಡ ನಿಲ್ಲಲಾರೆನು’ ಎಂದು ನುಡಿದನು. ॥20॥ ಧರ್ಮಜ್ಞರಾದ ಮಹರ್ಷಿಗಳೇ! ತಾವು ನನ್ನ ಪುತ್ರನ ಮೇಲೆ ಹಾಗೂ ಮಂದಭಾಗ್ಯನಾದ ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಕೃಪೆದೋರಿರಿ; ಏಕೆಂದರೆ ನೀವು ನನಗೆ ದೇವತೆ ಹಾಗೂ ಗುರುಗಳಾಗಿದ್ದೀರಿ. ॥21॥

ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ದೇವತೆಗಳು, ದಾನವರು, ಗಂಧರ್ವರು, ಯಕ್ಷರು, ಗರುಡ ಮತ್ತು ನಾಗರೂ ಕೂಡ ಸಹಿಸಲಾರರು. ಹಾಗಿರುವಾಗ ಮನುಷ್ಯರ ಮಾತಾದರೂ ಏನು? ॥22॥

ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠರೇ! ರಾವಣನು ಸಮರಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ಬಲಿಷ್ಠರ ಬಲವನ್ನೂ ಅಪಹರಿಸುವನು, ಆದ್ದರಿಂದ ನಾನು ನನ್ನ ಸೈನ್ಯ ಮತ್ತು ಪುತ್ರರೊಂದಿಗೂ ಕೂಡ, ಅವನೊಂದಿಗೆ ಹಾಗೂ ಅವನ ಸೈನ್ಯದೊಂದಿಗೆ ಯುದ್ಧಮಾಡಲು ಅಸಮರ್ಥನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ॥23॥

ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಯೇ! ಈ ನನ್ನ ದೇಪೋಪಮ ಪುತ್ರನು ಯುದ್ಧ ಕಲೆಯಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಅನಭಿಜ್ಞನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನಿನ್ನೂ ಚಿಕ್ಕವನು ಆದ್ದರಿಂದ ನಾನು ಯಾವ ರೀತಿಯಿಂದಲೂ ಅವನನ್ನು ಕಳುಹಿಸಲಾರೆ. ॥24॥

ಮಾರೀಚ ಮತ್ತು ಸುಬಾಹು ಇವರು ಸುಪ್ರಸಿದ್ಧ ದೈತ್ಯ ಸುಂದ ಹಾಗೂ ಉಪಸುಂದನ ಮಕ್ಕಳಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಯಮನಂತೆ ಇದ್ದಾರೆ. ಅವರೇ ನಿಮ್ಮ ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ವಿಘ್ನವನ್ನೊಡುವುದಾದರೆ, ಅವರನ್ನು ಎದುರಿಸಲು ನಾನು ನನ್ನ ಪುತ್ರನನ್ನು ಕೊಡಲಾರೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಪ್ರಬಲ ಪರಾಕ್ರಮಿ ಮತ್ತು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮ ಶಿಕ್ಷಿತರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ॥25-26॥ ನಾನು ಅವರಿಬ್ಬರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬನ ಜೊತೆಗೆ ಯುದ್ಧ ಮಾಡಲು ನನ್ನ ಸುಹೃದರೊಂದಿಗೆ ಬರುವೆನು. ಅಲ್ಲದೆ ತಾವು ನನ್ನನ್ನು ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗಲು ಬಯಸದಿದ್ದರೆ, ನಾನು ಬಂಧು ಬಾಂಧವರೊಂದಿಗೆ ತಮ್ಮನ್ನು ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳುವೆನು- ನೀವು ರಾಮನನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಬಿಡಿರಿ. ॥27॥

ದಶರಥನ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ವಿಪ್ರವರ ಕುಶಿಕನಂದನ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಕ್ರೋಧ ಉಂಟಾಯಿತು. ಯಜ್ಞ ಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿಗೆ ತುಪ್ಪ ಸುರಿದರೆ ಅದು ಉರಿದೇಳುವಂತೆ ಬೆಂಕಿಯಂತಿರುವ ತೇಜಸ್ವೀ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರೂ ಕೂಡ ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಉರಿದೆದ್ದರು. ॥28॥

ವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷ ರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಬಾಲಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಇಪ್ಪತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥20॥

ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದನೆಯ ಸರ್ಗ

ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರ ರೋಷದ ಮಾತುಗಳು, ವಸಿಷ್ಠರು ದಶರಥನನ್ನು ಸಂತೈಸಿದುದು

ದಶರಥನಿಗೆ ಒಂದೆಡೆ ಪುತ್ರವಾತ್ಸಲ್ಯ, ಮತ್ತೊಂದೆಡೆಯಲ್ಲಿ ಮಹರ್ಷಿಯ ಶಾಪದ ಭಯ. ಇದರಿಂದಾಗಿ ದಶರಥನು ಮಾತನಾಡುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಸ್ವರಗದ್ಗದವಾಗಿತ್ತು. ಅದನ್ನು ಕೇಳಿ ಕೋಪಗೊಂಡು ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ರಾಜನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದರು - ॥1॥

ರಾಜನೇ! ಮೊದಲು ನಾನು ಕೇಳಿದ ವಸ್ತುವನ್ನು ಕೊಡುವುದಾಗಿ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿ, ಈಗ ಅದನ್ನು ನೀನು ಮುರಿಯುತ್ತಿರುವೆ. ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯ ತ್ಯಾಗವು ರಘುವಂಶಿಯರಿಗೆ ಯೋಗ್ಯವಲ್ಲ. ಈ ವರ್ತನೆ ನಿನ್ನ ಕುಲದ ವಿನಾಶಕ ಸೂಚಕವಾಗಿದೆ. ॥2॥ ನರೇಶ್ವರ! ನಿನಗೆ ಹಾಗೆಯೇ ಉಚಿತವೆಂದು ಕಂಡರೆ ನಾನು ಬಂದ ಹಾಗೆ ಮರಳಿ ಹೋಗುವೆನು. ಕಕುಸ್ಥಕುಲ ರತ್ನನೇ! ಈಗ ನಿನ್ನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಸುಳ್ಳಾಗಿಸಿ ಹಿತೈಷಿ ಸುಹೃದರೊಂದಿಗೆ ಮನೆಯಲ್ಲೇ ಸುಖವಾಗಿ ಇರು. ॥3॥ ಧೀಮಂತರಾದ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ಕುಪಿತರಾದಾಗ ಭೂಮಿಯು ಕಂಪಿಸತೊಡಗಿತು. ದೇವತೆಗಳ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಮಹಾಭಯ ಆವರಿಸಿತು. ॥4॥ ಅವರ ರೋಷದಿಂದ ಜಗತ್ತು ತಲ್ಲಣಗೊಂಡಿರುವುದನ್ನು ತಿಳಿದ ಸುವ್ರತರಾದ ಧೀರಚಿತ್ತರಾದ ಮಹರ್ಷಿ ವಸಿಷ್ಠರು ರಾಜನಲ್ಲಿ ಇಂತೆಂದರು - ॥5॥

ಮಹಾರಾಜನೇ! ನೀನು ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವಂಶೀ ರಾಜರ ಕುಲದಲ್ಲಿ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಇನ್ನೊಂದು ಧರ್ಮದಂತೆ ಹುಟ್ಟಿರುವೆ. ಧೈರ್ಯಶಾಲಿಯಾಗಿದ್ದು, ಸತ್ಯಸಂಕಲ್ಪನಾಗಿರುವೆ. ಸಕಲ ಸಂಪತ್ತುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿರುವೆ, ನೀನು ನಿನ್ನ ಧರ್ಮವನ್ನು ಪರಿತ್ಯಜಿಸಬಾರದು. ॥6॥ ‘ರಘುಕುಲಭೂಷಣ ದಶರಥನು ದೊಡ್ಡ ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾಗಿದ್ದಾನೆ.’ ಈ ಮಾತು ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ನಿನ್ನ ಧರ್ಮವನ್ನು ಪಾಲಿಸು, ಅಧರ್ಮದ ಭಾರವನ್ನು ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಹೊರ ಬೇಡ. ॥7॥ ‘ನಾನು ಇಂತಹ ಕಾರ್ಯ ಮಾಡುವೆನು’ ಎಂದು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿ, ಆ ಮಾತನ್ನು ಪಾಲಿಸದವನ ಯಜ್ಞ-ಯಾಗಾದಿ, ಇಷ್ಟಾ-ಪೂರ್ತ ಕರ್ಮಗಳ ಪುಣ್ಯವು ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರೊಂದಿಗೆ ಕಳಿಸಿಕೊಡು. ॥8॥ ಶ್ರೀರಾಮನು ಅಸ್ತ್ರವಿದ್ಯೆ ತಿಳಿಯಲಿ ಅಥವಾ ತಿಳಿಯದಿರಲಿ, ರಾಕ್ಷಸರು ಇವನನ್ನು ಎದುರಿಸಲಾರರು. ಅಗ್ನಿಚಕ್ರದಿಂದ ಆವೃತವಾಗಿರುವ ಅಮೃತವನ್ನು ಮುಟ್ಟಲು ಯಾರಿಂದಲೂ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲವೋ ಹಾಗೆಯೇ ಕುಶಿಕನಂದನ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರಿಂದ ಸುರಕ್ಷಿತನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ರಾಕ್ಷಸರು ಏನನ್ನೂ ಮಾಡಲಾರರು. ॥9॥

ಈ ಮಹರ್ಷಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಧರ್ಮದ ಮೂರ್ತಿಯಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಇವರು ಬಲಿಷ್ಠರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ವಿದ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರಿಗಿಂತ ಅಧಿಕವಾಗಿದ್ದಾರೆ. ತಪಸ್ಸಿನ ವಿಶಾಲ ಭಂಡಾರವೇ ಆಗಿದ್ದಾರೆ. ॥10॥ ಚರಾಚರ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಈ ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವ ಯಾವ ಅಸ್ತ್ರಗಳಿವೆಯೋ ಅವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಇವರು ಬಲ್ಲವರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಇವರನ್ನು ನನ್ನ ಹೊರತು ಬೇರೆ ಯಾವ ಪುರುಷನೂ ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿದಿಲ್ಲ, ತಿಳಿಯುವುದೂ ಇಲ್ಲ. ॥11॥

ದೇವತೆಗಳು, ಋಷಿಗಳು, ರಾಕ್ಷಸ, ಗಂಧರ್ವ, ಯಕ್ಷ, ಕಿನ್ನರ ಹಾಗೂ ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ನಾಗ ಇವರಾರೂ ಇವರ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತಿಲ್ಲ. ॥12॥ ಎಲ್ಲ ಅಸ್ತ್ರಗಳು ಪ್ರಜಾಪತಿ ಕೃಶಾಶ್ವನ ಪರಮ ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ಪುತ್ರರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಅವನ್ನು ಪ್ರಜಾಪತಿಯು ಹಿಂದೆ ಕುಶಿಕನಂದನ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ರಾಜ್ಯವನ್ನಾಳುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಅವನಿಗೆ ಸಮರ್ಪಿಸಿದ್ದನು. ॥13॥ ಅನೇಕ ರೂಪಿಗಳಾದ ಕಶಾಶ್ವನ ಆ ಪುತ್ರರು ಪ್ರಜಾಪತಿ ದಕ್ಷನ ಇಬ್ಬರು ಪುತ್ರಿಯರ ಸಂತಾನರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಮಹಾಶಕ್ತಿಶಾಲಿಗಳೂ, ಪ್ರಕಾಶವಾನರೂ, ವಿಜಯವನ್ನು ತಂದುಕೊಡುವವರೂ ಆಗಿದ್ದಾರೆ. ॥14॥

ಪ್ರಜಾಪತಿ ದಕ್ಷನ ಇಬ್ಬರು ಸುಂದರ ಪುತ್ರಿಯರಾದ ಜಯಾ ಮತ್ತು ಸುಪ್ರಭಾ ಇವರಲ್ಲಿ ಒಂದುನೂರು ಪರಮ ಪ್ರಕಾಶಮಾನ ಅಸ್ತ್ರ-ಶಸ್ತ್ರಗಳು ಹುಟ್ಟಿದರು. ॥15॥ ಅವರಿಬ್ಬರಲ್ಲಿ ಜಯೆಯು ವರ ಪಡೆದು ಐವತ್ತು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪುತ್ರರನ್ನು ಪಡೆದಳು. ಅವರು ಅಪರಿಮಿತ ಶಕ್ತಿಶಾಲಿ ಮತ್ತು ರೂಪರಹಿತರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಅಸುರರ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ವಧಿಸಲು ಪ್ರಕಟರಾಗಿರುವರು. ॥16॥ ಮತ್ತೆ ಸುಪ್ರಭೆಯೂ ಸಂಹಾರ ಎಂಬ ಐವತ್ತು ಪುತ್ರರಿಗೆ ಜನ್ಮನೀಡಿದಳು. ಅವರು ಅತ್ಯಂತ ದುರ್ಜಯರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಅವರ ಮೇಲೆ ಆಕ್ರಮಣ ಮಾಡುವುದು ಸರ್ವಥಾ ಕಷ್ಟವಾಗಿದೆ. ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಮಹಾ ಬಲಿಷ್ಠರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ॥17॥ ಈ ಧರ್ಮಜ್ಞರಾದ ಕುಶಿಕನಂದನ ಆ ಎಲ್ಲ ಅಸ್ತ್ರ-ಶಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿದಿರುವರು. ಇಷ್ಟರವರೆಗೆ ಉಪಲಬ್ಧವಿಲ್ಲದ ಅಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಉತ್ಪನ್ನ ಮಾಡುವ ಶಕ್ತಿ ಇವರಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣವಾಗಿದೆ. ॥18॥

ರಘುನಂದನ! ಈ ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠ ಧರ್ಮಜ್ಞ ಮಹಾತ್ಮ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರಿಗೆ ಭೂತ ಅಥವಾ ಭವಿಷ್ಯತ್ತಿನ ಯಾವುದೇ ಮಾತು ಮರೆಯಾಗಲಿಲ್ಲ. ॥19॥ ರಾಜನೇ! ಈ ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ, ಮಹಾಯಶಸ್ವೀ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ಇಂತಹ ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇವರೊಂದಿಗೆ ರಾಮನನ್ನು ಕಳಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಸಂದೇಹ ಪಡಬೇಡ. ॥20॥ ಮಹರ್ಷಿ ಕೌಶಿಕರು ಸ್ವತಃ ಆ ರಾಕ್ಷಸರ ಸಂಹಾರ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಸಮರ್ಥರಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಆದರೆ ಇವರು ನಿನ್ನ ಪುತ್ರನ ಕಲ್ಯಾಣವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದು ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಯಾಚಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ॥21॥ ಮಹರ್ಷಿ ವಸಿಷ್ಠರ ಈ ಮಾತುಗಳಿಂದ ವಿಖ್ಯಾತ ಕೀರ್ತಿಯುಳ್ಳ ರಘುಕುಲ ಶಿರೋಮಣಿ ನೃಪಶ್ರೇಷ್ಠ ದಶರಥನ ಮನಸ್ಸು ಸಂತಸಗೊಂಡಿತು. ಅವನು ಆನಂದಮಗ್ನನಾಗಿ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ವಿಚಾರಮಾಡಿದ ಬಳಿಕ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರ ಸಂತೋಷಕ್ಕಾಗಿ ಅವರೊಂದಿಗೆ ರಾಮನು ಹೋಗುವುದು ಉಚಿತವೆಂದು ತಿಳಿದನು. ॥22॥

ವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷ ರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಬಾಲಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥21॥

ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡನೆಯ ಸರ್ಗ

ದಶರಥನು ರಾಮ - ಲಕ್ಷ್ಮಣರನ್ನು ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರೊಂದಿಗೆ ಬೀಳ್ಕೊಟ್ಟಿದ್ದು, ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನಿಗೆ ಬಲಾ-ಅತಿಬಲಾ ಎಂಬ ವಿದ್ಯೆಗಳ ಉಪದೇಶ

ವಸಿಷ್ಠರು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ದಶರಥನ ಮುಖ ಪ್ರಸನ್ನತೆಯಿಂದ ಅರಳಿತು. ಅವನು ಸ್ವತಃ ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಸಹಿತ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಬಳಿಗೆ ಕರೆಸಿದನು. ಮತ್ತೆ ಮಾತೆ ಕೌಸಲ್ಯೆ ಮತ್ತು ಪಿತಾ ದಶರಥನು ಪುರೋಹಿತ ವಸಿಷ್ಠರಿಂದ ಸ್ವಸ್ತಿ ವಾಚನಾದಿ ಯಾತ್ರಾ ಸಂಬಂಧೀ ಮಂಗಲ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿ, ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಮಾರ್ಗಸೂಚಕ ಮಂತ್ರಗಳಿಂದ ಅಭಿಮಂತ್ರಿಸಿದನು. ॥1-2॥

ಅನಂತರ ದಶರಥರಾಜನು ಶ್ರೀರಾಮನ ನೆತ್ತಿಯನ್ನು ಆಘ್ರಾಣಿಸಿ ಅತ್ಯಂತ ಸಂತೋಷದಿಂದ ಅವನನ್ನು ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಸಿದನು. ॥3॥ ಆಗ ಶುಭಶಕುನ ಸೂಚಕವಾಗಿ ಧೂಳಿಲ್ಲದೆ ವಾಯು ಮಂದವಾಗಿ ಬೀಸತೊಡಗಿತು. ಕಮಲನಯನ ಶ್ರೀರಾಮ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರೊಂದಿಗೆ ಹೊರಟಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ದೇವತೆಗಳು ಪುಷ್ಪ ವೃಷ್ಟಿಗೈದರು. ದೇವದುಂದುಭಿಗಳು ಮೊಳಗಿದವು. ಮಹಾತ್ಮ ಶ್ರೀರಾಮನ ಪ್ರಯಾಣ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಶಂಖ ದುಂದುಭಿಗಳ ಧ್ವನಿಗಳು ಕೇಳಿಬಂದವು. ॥4-5॥

ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ಮುಂದೆ ನಡೆಯುತಿದ್ದರೆ ಅವರ ಹಿಂದೆ ಕಾಕಪಕ್ಷಧರ ಮಹಾಯಶಸ್ವೀ ಧನುರ್ಧಾರಿಯಾದ ಶ್ರೀರಾಮನು ಹಾಗೂ ಅವನ ಹಿಂದೆ ಸುಮಿತ್ರಾಕುಮಾರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದನು. ॥6॥ ಇಬ್ಬರು ಸಹೋದರರು ಬೆನ್ನಿಗೆ ಬತ್ತಳಿಕೆ ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡಿದ್ದರು, ಕೈಯಲ್ಲಿ ಧನುಸ್ಸು ಶೋಭಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಹತ್ತು ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಬೆಳಗಿಸುತ್ತಾ ಮಹಾತ್ಮಾ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರ ಹಿಂದೆ ಮೂರು ಮೂರು ತಲೆಗಳ ಎರಡು ಸರ್ಪಗಳಂತೆ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದರು. (ಒಂದು ಹೆಗಲಲ್ಲಿ ಧನುಸ್ಸು, ಮತ್ತೊಂದರಲ್ಲಿ ಬತ್ತಳಿಕೆ, ನಡುವಿನಲ್ಲಿ ಅವರ ಮಸ್ತಕ ಹೀಗೆ ಮೂರನ್ನೂ ಮೂರು ತಲೆಗಳ ಉಪಮೆ ಕೊಡಲಾಗಿದೆ.) ॥7॥

ಇಂತಹ ಅದ್ಭುತ ರೂಪ ವೀರ್ಯಾದಿ ವೈಭವಯುಕ್ತರಾದ ಶ್ರೀರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು-ಬ್ರಹ್ಮದೇವರನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ ಹೋಗುವ ಅಶ್ವಿನೀ ದೇವತೆಗಳಂತೆ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿಹೋಗುತ್ತಿದ್ದರು. ॥8॥ ಆಗ ಶ್ರೀರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ವಸ್ತ್ರಾಭೂಷಣಗಳಿಂದ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಅಲಂಕೃತರಾಗಿದ್ದರು. ನೀರುಡದ ಚರ್ಮದಿಂದ ಮಾಡಿರುವ ಬೆರಳು ರಕ್ಷಣೆಯ ಚೀಲಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದರು. ಖಡ್ಗಪಾಣಿಗಳಾದ, ಮಹಾಕಾಂತಿಮಂತರಾದ, ಸುಕುಮಾರರಾದ, ಸುಮನೋಹರವಾದ ಶರೀರಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು, ಶರೀರ ಕಾಂತಿಯಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಿತರಾದ ನಿಷ್ಕಳಂಕ ಸಹೋದರ ಇಬ್ಬರು-ಅಗ್ನಿಕುಮಾರ ಸ್ಕಂದ ಮತ್ತು ವಿಶಾಖರು ಅಚಿಂತ್ಯನಾದ ಮಹಾದೇವನನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ ಹೋದಂತೆ ಕುಶಿಕಪುತ್ರ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದರು. ॥9-10॥

ಅಯೋಧ್ಯೆಯಿಂದ ಒಂದೂವರೆ ಯೋಜನ ದೂರ ಹೋಗಿ ಸರಯೂ ನದಿಯ ದಕ್ಷಿಣ ತೀರಕ್ಕೆ ಬಂದು ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ಮಧುರವಾಣಿಯಿಂದ ರಾಮನನ್ನು ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾ ಹೇಳಿದರು. ವತ್ಸ ರಾಮಾ! ಈಗ ಸರಯೂ ಜಲದಿಂದ ಆಚಮನ ಮಾಡು. ಈ ಅವಶ್ಯಕವಾದ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ವಿಳಂಬ ಮಾಡಬಾರದು. ॥11-12॥ ಬಲಾ ಮತ್ತು ಅತಿಬಲಾ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ಈ ಮಂತ್ರಗ್ರಾಮವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸು. ಇದರ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ನಿನಗೆ ಎಂದೂ ಶ್ರಮದ ಅನುಭವವಾಗದು, ಜ್ವರ ಬಾರದು, ನಿನ್ನ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ವಿಪರ್ಯಾಸವಾಗಲಾರದು. ॥13॥ ಮಲಗಿದ್ದಾಗ ಇಲ್ಲವೇ ಎಚ್ಚರವಾಗಿರುವಾಗ ರಾಕ್ಷಸರು ನಿನ್ನ ಮೇಲೆ ಆಕ್ರಮಣ ಮಾಡಲಾರರು. ಈ ಭೂತಳದಲ್ಲಿ ಬಾಹುಬಲದಲ್ಲಿ ನಿನಗೆ ಸಮಾನರಾದವರು ಯಾರೂ ಇರಲಾರರು ॥14॥ ಅಯ್ಯಾ! ರಘುಕುಲನಂದನ ರಾಮಾ! ಬಲಾ ಮತ್ತು ಅತಿಬಲಾ ಮಂತ್ರಗಳ ಪಠಣದಿಂದ ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ನಿನ್ನನ್ನು ಯಾರೂ ಎದುರಿಸಲಾರರು. ॥15॥

ಪುಣ್ಯಾತ್ಮನೇ! ಸೌಭಾಗ್ಯ, ಚಾತುರ್ಯ, ಜ್ಞಾನ, ಬುದ್ಧಿಯ ನಿಶ್ಚಯದಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಯಾರಿಗಾದರೂ ಉತ್ತರಿಸು ವುದರಲ್ಲಿ ನಿನಗೆ ಸಮಾನರಾದರು ಯಾರೂ ಇರಲಾರರು. ॥16॥ ಇವೆರಡು ವಿದ್ಯೆಗಳು ಪ್ರಾಪ್ತವಾದಮೇಲೆ ಯಾರೂ ನಿನಗೆ ಸಮಾನರಾಗಲಾರರು; ಏಕೆಂದರೆ ಈ ಬಲಾ ಮತ್ತು ಅತಿಬಲಾ ಎಂಬ ವಿದ್ಯೆಗಳು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದ ಜ್ಞಾನದ ಜನನಿಯಾಗಿದೆ. ॥17॥

ನರೋತ್ತಮ ಶ್ರೀರಾಮಾ! ಅಯ್ಯಾ ರಘುನಂದನ! ಬಲಾ ಮತ್ತು ಅತಿಬಲಾ ಇವನ್ನು ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡಿದಾಗ ಹಸಿವು, ಬಾಯಾರಿಕೆಗಳ ತೊಂದರೆ ಆಗಲಾರದು. ರಘುಕುಲವನ್ನು ಬೆಳಗುವ ಶ್ರೀರಾಮಾ! ನೀನು ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಇವೆರಡು ವಿದ್ಯೆಗಳನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸು. ॥18॥ ಈ ಎರಡು ವಿದ್ಯೆಗಳನ್ನು ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಿದಾಗ ಈ ಭೂತಳದಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಕೀರ್ತಿಯ ವಿಸ್ತಾರವಾಗುವುದು. ಇವೆರಡು ವಿದ್ಯೆಗಳು ಬ್ರಹ್ಮದೇವರ ತೇಜಸ್ವೀ ಪುತ್ರಿಯರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ॥19॥

ಕಕುಸ್ಥನಂದನ! ನಾನು ಇವೆರಡನ್ನು ನಿನಗೆ ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ರಾಜಕುಮಾರ! ಇದಕ್ಕೆ ನೀನೇ ಯೋಗ್ಯ ಪಾತ್ರನಾಗಿರುವೆ. ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಈ ವಿದ್ಯೆಯನ್ನು ಪಡೆಯುವ ಅನೇಕ ಸದ್ಗುಣಗಳಿವೆ. ನಾನು ತಪೋಬಲದಿಂದ ಇದನ್ನು ಗಳಿಸಿದ್ದೇನೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ನನ್ನ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಪರಿಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಇವು ನಿನಗೆ ಬಹುರೂಪೀ ಫಲಗಳನ್ನು ನೀಡುವವು. ॥20॥ ಆಗ ಶ್ರೀರಾಮನು ಆಚಮನ ಮಾಡಿ ಪವಿತ್ರನಾದನು; ಅವನ ಮುಖ ಪ್ರಸನ್ನತೆಯಿಂದ ಅರಳಿತು. ಅವನು ಶುದ್ಧಾಂತಃಕರಣ ಮಹರ್ಷಿಗಳಿಂದ ಆ ಎರಡೂ ವಿದ್ಯೆಗಳನ್ನು ಗ್ರಹಿಸಿದನು. ॥21॥ ಆ ವಿದ್ಯೆಗಳನ್ನು ಪಡೆದು ಮಹಾಪರಾಕ್ರಮಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ಸಾವಿರಾರು ಕಿರಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಶರತ್ಕಾಲದ ಭಗವಾನ್ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಶೋಭಿಸತೊಡಗಿದನು. ॥22॥

ಉಪದೇಶಾನಂತರ ಶ್ರೀರಾಮನು ವಿದ್ಯಾಗುರುಗಳಿಗೆ ಮಾಡಬೇಕಾದ ಶುಶ್ರೂಷೆಗಳೆಲ್ಲವನ್ನೂ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರಿಗೆ ಮಾಡಿದನು. ಅವರು ಮೂವರೂ ಅಂದಿನ ಇರುಳನ್ನು ಆ ಸರಯೂ ನದೀ ತೀರದಲ್ಲೇ ಕಳೆದರು. ॥23॥ ಚಕ್ರವರ್ತಿಯ ಪುತ್ರರಾದ ತಮಗೆ ಮಲಗಲು ಯೋಗ್ಯವಲ್ಲದ ದರ್ಭೆಯ ಹಾಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಮಲಗಿದ್ದರೂ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರ ಮಾತನ್ನು ಬಹಳ ಆಸಕ್ತಿಯಿಂದ ಪಾಲಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ದಶರಥನ ಪುತ್ರಶ್ರೇಷ್ಠರಿಗೆ ಆ ರಾತ್ರಿಯು ಸುಖಮಯವಾಗಿ ಕಳೆಯಿತು. ॥24॥

ವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷ ರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಬಾಲಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥22॥

ಇಪ್ಪತ್ತಮೂರನೆಯ ಸರ್ಗ

ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರ ಸಹಿತ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮರು ಸರಯೂ-ಗಂಗಾನದಿಗಳ ಸಂಗಮದ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿದ್ದ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ರಾತ್ರಿ ತಂಗಿದುದು

ರಾತ್ರಿ ಕಳೆದು ಸುಪ್ರಭಾತವಾದಾಗ ಮಹಾಮುನಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ಹುಲ್ಲು ತರಗೆಲೆಗಳ ಹಾಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಮಲಗಿದ್ದ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರಲ್ಲಿ ಇಂತೆಂದರು - ॥1॥

ನರಶ್ರೇಷ್ಠ ಶ್ರೀರಾಮಾ! ನಿನ್ನಿಂದಾಗಿ ಕೌಸಲ್ಯೆಯು ಸುಪುತ್ರವತಿಯಾದಳು. ಮಗು! ನೋಡು ಪ್ರಾತಃ ಸಂಧ್ಯೆಯು ಉದಯಿಸಿದೆ. ದೈವಸಂಬಂಧವಾದ ಆಹ್ನಿಕವನ್ನು ಮಾಡಬೇಕಾಗಿದೆ. ರಾಮಾ! ಹಾಸಿಗೆಯಿಂದ ಮೇಲೇಳು. ॥2॥

ಮಹರ್ಷಿಯ ಈ ಪರಮೋದಾರ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ನರಶ್ರೇಷ್ಠರಾದ ವೀರರಿಬ್ಬರೂ ಸ್ನಾನಮಾಡಿ ಕುಲದೇವತೆಗೆ ಅರ್ಘ್ಯವನ್ನಿತ್ತು ಪರಮೋತ್ತಮ ಗಾಯತ್ರೀ ಮಂತ್ರವನ್ನು ಜಪಿಸತೊಡಗಿದರು. ॥3॥

ನಿತ್ಯಾಹ್ನಿಕವನ್ನು ಮುಗಿಸಿ ಮಹಾಪರಾಕ್ರಮಿ ಶ್ರೀರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸನ್ನರಾಗಿ ತಪೋಧನ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರಿಗೆ ಅಭಿವಾದನ ಮಾಡಿ ಮುಂದಿನ ಪ್ರಯಾಣಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧರಾದರು. ॥4॥ ದಾರಿ ನಡೆಯುತ್ತಾ ಆ ಮಹಾಬಲಿ ರಾಜಕುಮಾರರು ಗಂಗಾ ಸರಯೂ ಶುಭ ಸಂಗಮಕ್ಕೆ ತಲುಪಿ, ಅಲ್ಲಿ ದಿವ್ಯ ತ್ರಿಪಥಗೆ ದೇವನದೀ ಗಂಗೆಯನ್ನು ದರ್ಶಿಸಿದರು. ॥5॥ ಸಂಗಮದ ಬಳಿಯಲ್ಲೇ ಶುದ್ಧಾಂತಃಕರಣವುಳ್ಳ ಮಹರ್ಷಿಗಳ ಒಂದು ಪವಿತ್ರ ಆಶ್ರಮವಿತ್ತು. ಅಲ್ಲಿ ಅವರು ಅನೇಕ ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳಿಂದ ತೀವ್ರವಾದ ತಪಸ್ಸನ್ನಾಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ॥6॥ ಆ ಪವಿತ್ರ ಆಶ್ರಮವನ್ನು ನೋಡಿ ರಘುಕುಲತಿಲಕ ಶ್ರೀರಾಮ ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಬಹಳ ಸಂತಸ ಹೊಂದಿದರು. ಅವರು ಮಹಾತ್ಮಾ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರಲ್ಲಿ ಇಂತೆಂದರು - ॥7॥

ಪೂಜ್ಯರೇ! ಇದು ಯಾರ ಆಶ್ರಮವಾಗಿದೆ? ಇದರಲ್ಲಿ ಯಾರು ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ? ಇದನ್ನು ನಾವಿಬ್ಬರೂ ಕೇಳಲು ಬಯಸುತ್ತಿರುವೆವು. ಇದರ ಕುರಿತು ನಮ್ಮ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಉತ್ಕಂಠತೆ ಉಂಟಾಗಿದೆ. ॥8॥ ಅವರಿಬ್ಬರ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ನಗುತ್ತಾ - ‘ರಾಮಾ! ಈ ಆಶ್ರಮವು ಯಾರ ಅಧೀನದಲ್ಲಿತ್ತು’ ಇದರ ಪರಿಚಯ ಕೇಳಿರಿ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ. ॥9॥ ವಿದ್ವಾಂಸರು ಕಾಮವೆಂದು ಹೇಳುವ ಕಂದರ್ಪನು ಹಿಂದೆ ಸಶರೀರಿಯಾಗಿ ವಿಹರಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಆಗ ಭಗವಾನ್ ಸ್ಥಾಣು (ಶಿವನು) ಇದೇ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತನಾಗಿ ತಪಸ್ಸನ್ನಾಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ॥10॥ ಒಂದು ದಿನ ಸಮಾಧಿಯಿಂದ ಎದ್ದ ದೇವೇಶ್ವರ ಶಿವನು ಮರುದ್ಗಣಗಳೊಂದಿಗೆ ಎಲ್ಲೊ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದನು. ಆಗಲೇ ದುರ್ಬುದ್ಧಿಯಾದ ಕಾಮನು ಅವನ ಮೇಲೆ ಆಕ್ರಮಣ ಮಾಡಿದನು. ಇದನ್ನು ನೋಡಿದ ಶಿವನು ಹುಂಕಾರದಿಂದ ಅವನನ್ನು ತಡೆದನು. ॥11॥

ರಘುನಂದನ! ಭಗವಾನ್ ರುದ್ರನು ರೋಷ ತುಂಬಿದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ತಿರಸ್ಕಾರಪೂರ್ವಕ ಅವನ ಕಡೆ ನೋಡಿದನು, ಮತ್ತೆ ಆ ದುರ್ಬುದ್ಧಿಯ ಶರೀರವು ಶಿವನ ನೇತ್ರಾಗ್ನಿಯಿಂದ ಸುಟ್ಟುಹೋಯಿತು. ॥12॥ ಅಲ್ಲಿ ದಗ್ಧನಾದ ಮನಸ್ವೀ ಕಂದರ್ಪನ ಶರೀರ ನಾಶವಾಯಿತು. ದೇವೇಶ್ವರ ರುದ್ರನು ತನ್ನ ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಕಾಮನನ್ನು ಅಂಗಹೀನನನ್ನಾಗಿಸಿದನು. ॥13॥

ರಾಮ! ಅಂದಿನಿಂದ ಅವನು ಅನಂಗನೆಂದು ವಿಖ್ಯಾತನಾದನು. ಶೋಭಾಮಯ ಕಂದರ್ಪನು ತನ್ನ ಅಂಗವನ್ನು ಬಿಟ್ಟ ಪ್ರದೇಶವು ಅಂಗದೇಶವೆಂದು ವಿಖ್ಯಾತವಾಯಿತು. ॥14॥ ಇಲ್ಲಿ ಅದೇ ಮಹಾದೇವನ ಪುಣ್ಯ ಆಶ್ರಮವಿದೆ. ವೀರನೇ! ಈ ಮುನಿಗಳು ಆ ಸ್ಥಾಣು ಮಹಾದೇವನ ಧರ್ಮಪರಾಯಣ ಶಿಷ್ಯರಾಗಿದ್ದರು. ಇವರ ಪಾಪವೆಲ್ಲ ನಾಶವಾಗಿ ಹೋಗಿದೆ. ॥15॥

ಶುಭದರ್ಶನ ರಾಮ! ಇಂದಿನ ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ನಾವು ಈ ಪುಣ್ಯ ಸಲಿಲ-ಸರಿತೆಗಳ ನಡುವೆ ವಾಸಿಸೋಣ. ನಾಳೆ ಬೆಳಗ್ಗೆ ಇದನ್ನು ದಾಟಿ ಮುಂದೆ ಪಯಣಿಸುವಾ. ॥16॥ ಈಗ ನಾವೆಲ್ಲರೂ ಪವಿತ್ರರಾಗಿ ಈ ಪುಣ್ಯಾಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಹೋಗೋಣ. ಇಲ್ಲಿ ಇರುವುದು ನಮಗೆ ಬಹಳ ಒಳ್ಳೆಯದಾಗಬಹುದು. ನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ಇಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ ಜಪ ಮತ್ತು ಸಾಯಂ ಅಗ್ನಿಕಾರ್ಯ ಮುಗಿಸಿ ಬಳಿಕ ರಾತ್ರಿ ಸುಖವಾಗಿ ನಿದ್ರಿಸೋಣ. ॥17॥ ಇವರು ಹೀಗೆ ಪರಸ್ಪರ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಆ ಆಶ್ರಮವಾಸಿಗಳಾದ ಮುನಿಗಳು ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಗಳಿಸಿದ ದೂರದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಇವರ ಆಗಮನವನ್ನು ತಿಳಿದು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಹರ್ಷಿತರಾದರು. ॥18॥ ಅವರು ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರಿಗೆ ಅರ್ಘ್ಯ, ಪಾದ್ಯಾದಿ ಅತಿಥಿ ಸತ್ಕಾರವನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿದ ಬಳಿಕ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರಿಗೂ ಆತಿಥ್ಯ ನೀಡಿದರು. ॥19॥ ಯಥೋಚಿತ ಸತ್ಕಾರ ಮಾಡಿ ಆ ಮುನಿಗಳು ಈ ಅತಿಥಿಗಳಿಗೆ ಬಗೆ-ಬಗೆಯ ಕಥೆಗಳನ್ನು ಹೇಳಿ ಮನೋರಂಜನೆ ಮಾಡಿದರು. ಮತ್ತೆ ಆ ಮಹರ್ಷಿಗಳು ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತರಾಗಿ ಸಂಧ್ಯಾವಂದನೆ-ಜಪ-ಹೋಮ ಮಾಡಿದರು. ॥20॥ಅನಂತರ ಅಲ್ಲಿರುವ ಮುನಿಗಳು ಉತ್ತಮ ವ್ರತಧಾರಿ ಮುನಿಗಳೊಂದಿಗೆ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರಾದಿಗಳಿಗೆ ಶಯನಕ್ಕಾಗಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮಾಡಿಕೊಟ್ಟರು. ಸಮಸ್ತ ಕಾಮನೆಗಳನ್ನು ಪೂರ್ತಿಗೊಳಿಸುವ ಆ ಪುಣ್ಯಾಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರಾದಿಗಳು ಸುಖವಾಗಿ ಕಳೆದರು. ॥21॥ ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ಆ ಮನೋಹರ ರಾಜಕುಮಾರರಿಗೆ ಸುಂದರ ಕಥೆಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾ ಮನೋರಂಜನೆ ಮಾಡಿದರು. ॥22॥

ವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷ ರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಬಾಲಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಇಪ್ಪತ್ತಮೂರನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥23॥

ಇಪ್ಪತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಸರ್ಗ

ಗಂಗೆಯನ್ನು ದಾಟುತ್ತಿದ್ದಾಗ ನೀರಿನಿಂದ ಹೊರಬರುತ್ತಿದ್ದ ಶಬ್ದದ ವಿಷಯವಾಗಿ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಪ್ರಶ್ನೆ, ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರಿಂದ ವಿವರಣೆ, ಮಲದ-ಕರೂಷ ಮತ್ತು ತಾಟಕಾವನಗಳ ಪರಿಚಯ ಮಾಡಿಕೊಡುತ್ತಾ ತಾಟಕಿಯನ್ನು ವಧಿಸಲು ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದುದು

ಸುಪ್ರಭಾತವಾದ ನಂತರ ನಿರ್ಮಲವಾದ ಗಂಗೆಯಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯಾಹ್ನಿಕಗಳನ್ನು ಮುಗಿಸಿ, ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರ ಮಹರ್ಷಿಯನ್ನು ಮುಂದು ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಶತ್ರುದಮನರಾದ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಗಂಗಾನದಿಯನ್ನು ದಾಟುವಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದರು. ॥1॥

ಆಗ ಉತ್ತಮ ವ್ರತಗಳನ್ನು ಪಾಲಿಸುವ ಆ ಪುಣ್ಯಾಶ್ರಮದ ಮಹಾತ್ಮಮುನಿಗಳು ಒಂದು ಸುಂದರ ನಾವೆಯನ್ನು ತರಿಸಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದರು. ॥2॥

ಮಹರ್ಷಿಗಳೇ! ರಾಜಕುಮಾರರನ್ನು ಮುಂದುಮಾಡಿ ನೀವು ನಾವೆಯನ್ನು ಹತ್ತಿರಿ. ನಿರ್ವಿಘ್ನವಾಗಿ ಗಂಗೆಯನ್ನು ದಾಟಿ ಮುಂದಿನ ಮಾರ್ಗಕ್ರಮಣ ಮಾಡಿರಿ. ವಿಳಂಬವಾಗುವುದು ಬೇಡ. ॥3॥ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ, ಎಂದು ಹೇಳಿ ಆ ಮಹರ್ಷಿಗಳನ್ನು ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ ಸತ್ಕರಿಸಿ, ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರೊಂದಿಗೆ ಸಮುದ್ರಗಾಮಿನಿಯಾದ ಗಂಗಾನದಿಯನ್ನು ದಾಟಲನುವಾದರು. ॥4॥ ನಾವೆಯು ನದಿಯ ನಡುಭಾಗಕ್ಕೆ ಬಂದಾಗ ಅಲೆಗಳ ಹೊಡೆತದಿಂದ ನದಿಯ ಭೋರ್ಗರೆಯುವ ಶಬ್ದವು ಕೇಳುತ್ತಿತ್ತು. ಇದರ ಕಾರಣವನ್ನು ತಿಳಿಯಬೇಕೆಂಬ ಕುತೂಹಲ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರಿಬ್ಬರಿಗೂ ಉಂಟಾಯಿತು. ॥5॥

ಆಗ ಶ್ರೀರಾಮನು ನದಿಯ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲೇ ಮುನಿವರ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರಲ್ಲಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ಅಲೆಗಳ ಪರಸ್ಪರ ಹೊಡೆತದಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಇಂತಹ ತುಮುಲ ಧ್ವನಿ ಏಕೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತಿದೆ? ಎಂದು ಕೇಳಿದನು. ॥6॥ ಶ್ರೀರಾಮನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ತಿಳಿಯುವ ಉತ್ಕಂಠತೆ ಇತ್ತು. ಅದನ್ನು ಕೇಳಿ ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ಆ ಮಹಾಶಬ್ದದ ನಿಶ್ಚಿತ ಕಾರಣವನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಾ ಹೇಳಿದರು - ॥7॥

ನರಶ್ರೇಷ್ಠ ರಾಮನೇ! ಕೈಲಾಸ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸುಂದರ ಪರ್ವತವಿದೆ. ಬ್ರಹ್ಮದೇವರು ಅದನ್ನು ಮಾನಸಿಕ ಸಂಕಲ್ಪದಿಂದ ಪ್ರಕಟಪಡಿಸಿದ್ದನು. ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಉಂಟಾದ್ದರಿಂದಲೇ ಅದನ್ನು ಉತ್ತಮ ಮಾನಸ ಸರೋವರ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ॥8॥ ಆ ಸರೋವರದಿಂದ ಒಂದು ನದಿ ಹೊರಟು ಅಯೋಧ್ಯಾಪುರಿಯನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿದು ಹರಿಯುತ್ತಿದೆ. ಬ್ರಹ್ಮ ಸರಸ್ಸಿನಿಂದ ಹೊರಟ ಕಾರಣ ಅದು ಪವಿತ್ರ ಸರಯೂ ನದಿ ಎಂದು ವಿಖ್ಯಾತವಾಗಿದೆ. ॥9॥

ಅದರ ಜಲವು ಗಂಗೆಯಲ್ಲಿ ಸೇರುತ್ತದೆ. ಎರಡು ನದಿಗಳ ಸಂಘರ್ಷದಿಂದ ಈ ತುಮುಲ ಶಬ್ದ ಕೇಳುತ್ತದೆ. ರಾಮಾ! ನಿಯತ ಮನಸ್ಕನಾಗಿ ಈ ಸಂಗಮ ಜಲವನ್ನು ನಮಸ್ಕರಿಸು. ॥10॥ ಇದನ್ನು ಕೇಳಿ ಅತ್ಯಂತ ಧರ್ಮಾತ್ಮರಾದ ಆ ಇಬ್ಬರು ಸಹೋದರರೂ ನದಿಗಳಿಗೆ ವಂದಿಸಿದರು. ಗಂಗೆಯ ದಕ್ಷಿಣ ತೀರದಲ್ಲಿ ಅವರು ಇಳಿದು ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರೊಂದಿಗೆ ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ನಡೆಯತೊಡಗಿದರು. ॥11॥ ಆಗ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುನಂದನ ರಾಜಕುಮಾರ ಶ್ರೀರಾಮನು ತನ್ನ ಮುಂದೆ ಇರುವ ನಿರ್ಜನವಾದ ಒಂದು ವನವನ್ನು ನೋಡಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರಲ್ಲಿ ಕೇಳಿದನು - ॥12॥

ಗುರುದೇವ! ಈ ವನವಾದರೋ ಬಹಳ ಅದ್ಭುತ ಹಾಗೂ ದುರ್ಗಮವಾಗಿದೆ. ಜೀರುಂಡೆಗಳ ನಾದದಿಂದ ನಾಲ್ಕು ದಿಕ್ಕುಗಳು ತುಂಬಿಹೋಗಿದೆ. ಭಯಾನಕ ಕ್ರೂರ ಮೃಗಗಳಿಂದ ತುಂಬಿ ನಿಬಿಡವಾಗಿದೆ. ಭಯಂಕರ ಧ್ವನಿ ಮಾಡುವ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಎಲ್ಲೆಡೆ ತುಂಬಿಕೊಂಡಿವೆ. ನಾನಾ ರೀತಿಯ ವಿಹಂಗಮಗಳು ಭೀಷಣಸ್ವರದಿಂದ ಕೂಗುತ್ತಿರುವವು. ॥13-14॥ ಸಿಂಹ, ವ್ಯಾಘ್ರ, ವರಾಹ, ಗಜಾದಿ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಂದ ಈ ವನವು ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದೆ. ಧವ, ಅಶ್ವಕರ್ಣ, ಕಕುಭ, ಬಿಲ್ವ ತಿಂದುಕ, ಪಾಟಲ, ಬದರಿ ವೃಕ್ಷಗಳಿಂದ ನಿಬಿಡವಾಗಿರುವ ದಾರುಣವಾದ ಈ ವನವು ಯಾವುದು? ಇದರ ಹೆಸರೇನು? ॥15॥ ಹೀಗೆ ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದ ರಾಮನಿಗೆ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಗಳಾದ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ಹೇಳಿದರು-ವತ್ಸ, ಕಕುಸ್ಥನಂದನ! ಈ ಮಹಾರಣ್ಯವು ಯಾವುದೆಂಬುದನ್ನು ಹೇಳುವೆನು ಕೇಳು. ॥16॥ ನರಶ್ರೇಷ್ಠ! ಹಿಂದೆ ಇಲ್ಲಿ ಮಲದ ಮತ್ತು ಕರೂಷ ಎಂಬ ಎರಡು ಸಮೃದ್ಧಶಾಲಿ ದೇಶಗಳು ಇದ್ದವು. ಇವೆರಡೂ ದೇಶಗಳು ದೇವತೆಗಳ ಪ್ರಯತ್ನದಿಂದ ನಿರ್ಮಾಣಗೊಂಡಿದ್ದವು. ॥17॥

ರಾಮಾ! ಹಿಂದೆ ವೃತ್ರಾಸುರನ ವಧೆ ಮಾಡಿದ ಬಳಿಕ ದೇವೇಂದ್ರನು ಮಲದಿಂದ ಲಿಪ್ತನಾದನು. ಹಸಿವೂ ಕೂಡ ಬಾಧಿಸುತ್ತಿರುವಾಗ ಅವನೊಳಗೆ ಬ್ರಹ್ಮಹತ್ಯೆಯು ಪ್ರವೇಶಿಸಿತು. ॥18॥ ಆಗ ದೇವತೆಗಳು ಹಾಗೂ ತಪೋಧನರಾದ ಋಷಿಗಳು ಮಲಿನ ಇಂದ್ರನನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಗಂಗಾಜಲ ತುಂಬಿದ ಕಲಶಗಳಿಂದ ಅಭಿಷೇಕ ಮಾಡಿ ಅವನ ಮಲ (ಮತ್ತು ಕರೂಷ-ಹಸಿವು)ದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆಗೊಳಿಸಿದರು. ॥19॥ ಈ ಭೂಭಾಗದಲ್ಲಿ ದೇವೇಂದ್ರನ ಶರೀರದಿಂದ ಹೊರಟ ಮಲ ಮತ್ತು ಕರೂಷವನ್ನು ನೋಡಿ ದೇವತೆಗಳು ಹರ್ಷಿಸಿದರು. ॥20॥ ಇಂದ್ರನು ಹಿಂದಿನಂತೆ ನಿರ್ಮಲ, ನಿಷ್ಕರೂಪ (ಕ್ಷುಧಾರಹಿತ)ನಾಗಿ ಶುದ್ಧನಾದನು. ಆಗ ಅವನು ಪ್ರಸನ್ನನಾಗಿ ಈ ದೇಶಕ್ಕೆ ಉತ್ತಮ ವರವನ್ನು ಕೊಟ್ಟನು. ಇವೆರಡು ದೇಶಗಳೂ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮಲದ-ಕರೂಷ ಎಂದು ವಿಖ್ಯಾತವಾಗಲಿ. ನನ್ನ ಅಂಗದ ಮಲವನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದರಿಂದ ಇವೆರಡು ದೇಶಗಳೂ ಸಮೃದ್ಧಿಶಾಲಿಗಳಾಗುವುವು. ॥21-22॥ ಬುದ್ಧಿವಂತ ಇಂದ್ರನು ಮಾಡಿದ ಆ ದೇಶದ ಪ್ರಶಂಸೆಯನ್ನು ನೋಡಿ ದೇವತೆಗಳು ಪಾಕಶಾಸನನಿಗೆ ಪದೇ ಪದೇ ಧನ್ಯವಾದಗಳನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿದರು. ॥23॥ ಶತ್ರುದಮನ! ಮಲದ ಮತ್ತು ಕರೂಷ ಇವೆರಡೂ ದೇಶಗಳು ದೀರ್ಘ ಕಾಲದವರೆಗೆ ಸಮೃದ್ಧಿಶಾಲಿಯಾಗಿ ಧನ-ಧಾನ್ಯಗಳಿಂದ ತುಂಬಿ ಸುಖವಾಗಿದ್ದವು. ॥24॥

ಕೆಲ ಕಾಲಾಂತರದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಇಚ್ಛಾನುಸಾರ ರೂಪಧರಿಸುವ ಓರ್ವ ಯಕ್ಷಿಣಿಯು ಬಂದಳು. ಆಕೆಯ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸಾವಿರ ಆನೆಗಳ ಬಲವಿತ್ತು. ॥25॥ ಆಕೆಯು ಬುದ್ಧಿವಂತ ಸುಂದನೆಂಬ ದೈತ್ಯನ ಪತ್ನಿಯಾಗಿದ್ದು, ಆಕೆಯ ಹೆಸರು ತಾಟಕಾ ಎಂದಿತ್ತು. ಇಂದ್ರನಂತೆ ಪರಾಕ್ರಮಿ ಮಾರೀಚ ಎಂಬ ರಾಕ್ಷಸನು ತಾಟಕೆಯ ಪುತ್ರನಾಗಿದ್ದನು. ಅವನ ಭುಜಗಳು ದುಂಡಾಗಿದ್ದು ತಲೆಯು ಬಹಳ ದೊಡ್ಡದಾಗಿತ್ತು. ಅಗಲವಾದ ಬಾಯಿ ಹಾಗೂ ಶರೀರ ವಿಶಾಲವಾಗಿತ್ತು. ॥26-27॥

ಆ ಭಯಾನಕ ರಾಕ್ಷಸನು ಇಲ್ಲಿಯ ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ಸದಾ ಪೀಡಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ರಘುನಂದನ! ಆ ದುರಾಚರಿಣೀ ತಾಟಕೆಯೂ ಯಾವಾಗಲೂ ಮಲದ ಮತ್ತು ಕರೂಷ ಇವೆರಡೂ ದೇಶಗಳನ್ನು ವಿನಾಶ ಮಾಡುತ್ತಾ ಇದ್ದಳು. ॥28॥ ಈ ಯಕ್ಷಿಣಿಯು ಒಂದೂವರೆ ಯೋಜನಗಳವೆರೆಗಿನ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಅತಿಕ್ರಮಿಸಿ ಈ ವನದಲ್ಲಿ ಇರುವಳು. ಆದರೂ ನಾವು ನಮ್ಮ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಈ ತಾಟಕಾವನದ ಮೂಲಕವೇ ಹೋಗಬೇಕಾಗಿದೆ. ನೀನು ನಿನ್ನ ಬಾಹುಬಲವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಈ ದುರಾಚಾರಿಣಿಯನ್ನು ಕೊಂದುಹಾಕು. ॥29-30॥ ನನ್ನ ಆಜ್ಞೆಯಿಂದ ಈ ದೇಶವನ್ನು ಪುನಃ ನಿಷ್ಕಂಟವಾಗಿಸು. ಈ ದೇಶವು ಹೀಗೆ ರಮಣೀಯವಾಗಿದ್ದರೂ ಈಗ ಯಾರೂ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬರಲಾರರು. ॥31॥

ರಾಮಾ! ಆ ಅಸಹ್ಯ ಭಯಾನಕ ಯಕ್ಷಿಣಿಯು ಈ ದೇಶವನ್ನು ಹಾಳುಗೆಡಹಿದ್ದಾಳೆ. ಈ ವನವು ಇಷ್ಟು ಭಯಂಕರ ಏಕಿದೆ? ಇದರ ಎಲ್ಲ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ನಾನು ನಿನಗೆ ತಿಳಿಸಿರುವೆನು. ಆ ಯಕ್ಷಿಣಿಯೇ ಈ ಇಡೀ ದೇಶವನ್ನು ಕೆಡಿಸಿರುವಳು ಹಾಗೂ ಆಕೆಯು ಇಂದೂ ಕೂಡ ತನ್ನ ಕ್ರೂರ ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಲೇ ಇರುವಳು. ॥32॥

ವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷ ರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಬಾಲಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಇಪ್ಪತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥24॥

ಇಪ್ಪತ್ತೈದನೆಯ ಸರ್ಗ

ರಾಮನು ಕೇಳಿದಾಗ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ತಾಟಕಾ - ಮಾರೀಚರ ಜನ್ಮ ವೃತ್ತಾಂತ ತಿಳಿಸಿದುದು ಹಾಗೂ ತಾಟಕಿಯ ವಧೆಗೆ ಪ್ರೇರಿತಗೊಳಿಸುವುದು

ಅಪ್ರಮೇಯರಾದ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರ ಮಹರ್ಷಿಗಳ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ನರಪುಂಗವನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನು ಮಹರ್ಷಿಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಶುಭದಾಯಕವಾದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿದನು. ॥1॥

ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠರೇ! ಈ ಯಕ್ಷಿಣಿಯು ಓರ್ವ ಅಬಲೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ, ಆಗ ಅವಳ ಶಕ್ತಿಯು ಸ್ವಲ್ಪವೇ ಆಗಿರಬೇಕಲ್ಲ! ಹಾಗಿರುವಾಗ ಅವಳು ಒಂದು ಸಾವಿರ ಆನೆಗಳ ಬಲವನ್ನು ಹೇಗೆ ಪಡೆದಳು? ॥2॥ ಅಮಿತ ತೇಜಸ್ವೀ ಶ್ರೀ ರಘುನಾಥನು ಹೇಳಿದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ಮಧುರ ವಾಣಿಯಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಸಹಿತ ಶತ್ರುದಮನ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಹರ್ಷವನ್ನುಂಟು ಮಾಡುತ್ತಾ ನುಡಿದರು - ರಘುನಂದನ! ತಾಟಕೆಯು ಇಷ್ಟು ಬಲಶಾಲಿ ಹೇಗಾದಳು ಅದನ್ನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ ಕೇಳು. ಆಕೆಯಲ್ಲಿ ವರಬಲದಿಂದ ಇಂತಹ ಬಲವಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಆಕೆಯು ಅಬಲೆಯಾಗಿದ್ದರೂ ಸಬಲಳಾಗಿದ್ದಾಳೆ. ॥3-4॥

ಹಿಂದಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸುಕೇತು ಎಂಬ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಮಹಾ ಯಕ್ಷನೊಬ್ಬನು ಇದ್ದನು. ಅವನು ಬಹಳ ಪರಾಕ್ರಮಿ ಮತ್ತು ಸದಾಚಾರಿಯಾಗಿದ್ದನು. ಆದರೆ ಅವನಿಗೆ ಸಂತಾನ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ಭಾರೀ ತಪಸ್ಸುಮಾಡಿದನು. ॥5॥

ಶ್ರೀರಾಮಾ! ಯಕ್ಷರಾಜ ಸುಕೇತುವಿನ ತಪಸ್ಸಿಗೆ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರು ಒಲಿದು, ಆ ಸುಕೇತುವಿಗೆ ಒಂದು ಕನ್ಯಾರತ್ನವನ್ನು ಕರುಣಿಸಿದನು. ಆಕೆಯ ಹೆಸರು ತಾಟಕಾ ಎಂದಿತ್ತು. ॥6॥ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರು ಆಕೆಗೆ ಒಂದು ಸಾವಿರ ಆನೆಗಳ ಬಲವನ್ನು ಕೊಟ್ಟರು. ಆದರೆ ಆ ಮಹಾಯಶಸ್ವೀ ಪಿತಾಮಹನು ಆ ಯಕ್ಷನಿಗೆ ಪುತ್ರನನ್ನು ಕೊಡಲಿಲ್ಲ. (ಪುತ್ರರಾದರೆ ಅವರಿಂದ ಜನತೆಯು ಪೀಡಿತವಾದೀತು ಎಂದು ಯೋಚಿಸಿ ಬ್ರಹ್ಮ ದೇವರು ಪುತ್ರನನ್ನು ಕರುಣಿಸಲಿಲ್ಲ). ॥7॥

ದಿನಕಳೆದಂತೆ ಆ ಯಕ್ಷಕನ್ಯೆಯು ಬೆಳೆದು ರೂಪ-ಯೌವನದಿಂದ ಸುಶೋಭಿತಳಾದಳು. ಆಗ ಆ ತರುಣಿಯನ್ನು ಸುಕೇತುವು ತನ್ನ ಯಶಸ್ವೀ ಪುತ್ರಿಯನ್ನು ಜಂಭಪುತ್ರ ಸುಂದನಿಗೆ ಮದುವೆ ಮಾಡಿಕೊಟ್ಟನು. ॥8॥ ಕೆಲ ಕಾಲಾಂತರದಲ್ಲಿ ಯಕ್ಷಿ ತಾಟಕೆಯು ಮಾರೀಚನೆಂಬ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ದುರ್ಜಯ ಪುತ್ರನಿಗೆ ಜನ್ಮನೀಡಿದಳು. ಅವನು ಅಗಸ್ತ್ಯಮುನಿಯ ಶಾಪದಿಂದ ರಾಕ್ಷಸನಾದನು. ॥9॥

ಶ್ರೀರಾಮಾ! ಅಗಸ್ತ್ಯರು ಶಾಪವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ತಾಟಕಾಪತಿ ಸುಂದನನ್ನು ಕೊಂದುಹಾಕಿದರು. ಪತಿಯು ಸತ್ತುಹೋದಾಗ ತಾಟಕೆಯು ಪುತ್ರನೊಂದಿಗೆ ಹೋಗಿ ಮುನಿವರ್ಯ ಅಗಸ್ತ್ಯರನ್ನೇ ಕೊಲ್ಲಲು ಮುಂದಾದಳು. ॥10॥ ಅವಳು ಕುಪಿತಳಾಗಿ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಾ ಮುನಿಯನ್ನು ತಿಂದುಹಾಕಲು ಓಡಿದಳು. ಆಕೆಯು ಬರುತ್ತಿದ್ದನ್ನು ನೋಡಿ ಪೂಜ್ಯರಾದ ಅಗಸ್ತ್ಯ ಮುನಿಗಳು ಮಾರೀಚನಿಗೆ ‘ನೀನು ದೇವಯೋನಿ ರೂಪವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ರಾಕ್ಷಸನಾಗು’ ಎಂದು ಶಪಿಸಿದರು. ॥11॥

ಮತ್ತೆ ಕುಪಿತರಾದ ಋಷಿಗಳು ತಾಟಕೆಗೂ ‘‘ನೀನು ವಿಕರಾಳ ಮುಖವುಳ್ಳ ನರಭಕ್ಷಕಿ ರಾಕ್ಷಸಿಯಾಗು, ನೀನಾದರೋ ಮಹಾಯಕ್ಷಿಯಾಗಿರುವೆ, ಆದರೆ ಈ ನಿನ್ನ ರೂಪವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಭಯಂಕರ ರೂಪಿಣಿಯಾಗು’’ ಎಂದು ಶಾಪ ಕೊಟ್ಟರು. ॥12-13॥ ಹೀಗೆ ಶಾಪ ದೊರೆತಾಗ ತಾಟಕೆಯ ಕ್ರೊಧವು ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚಾಯಿತು. ಆಕೆಯ ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಮೂರ್ಛಿತಳಾದಳು. ಆಗ ಅಗಸ್ತ್ಯರು ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಸುಂದರ ದೇಶವನ್ನು ಮೂಲೋತ್ಪಾಟನೆ ಮಾಡತೊಡಗಿದಳು. ॥14॥

ರಘುನಂದನಾ! ನೀನು ಗೋ ಮತ್ತು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ದುಷ್ಟ ಪರಾಕ್ರಮವುಳ್ಳ ಈ ಪರಮ ಭಯಂಕರ ದುರಾಚಾರಿಣೀ ಯಕ್ಷಿಣಿಯನ್ನು ಸಂಹಾರ ಮಾಡು. ॥15॥ ರಘುಕುಲವನ್ನು ಆನಂದಗೊಳಿಸುವ ರಾಮಾ! ಈ ಶಾಪಗ್ರಸ್ತ ತಾಟಕೆಯನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ನೀನಲ್ಲದೆ ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಸಮರ್ಥ ಪುರುಷನು ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ. ॥16॥

ನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ನೀನು ಸ್ತ್ರೀಹತ್ಯೆಯ ವಿಚಾರ ಮಾಡಿ ಈಕೆಯ ಕುರಿತು ದಯೆ ತೋರಬೇಡ. ಒಬ್ಬ ರಾಜಪುತ್ರನಿಗೆ ನಾಲ್ಕು ವರ್ಣಗಳ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಸ್ತ್ರೀ ಹತ್ಯೆಯನ್ನು ಮಾಡಲು ಬಂದರೆ ಅದರಿಂದ ಹಿಂದೆಗೆಯಬಾರದು. ॥17॥ ಪ್ರಜಾಪಾಲಕ ನರೇಶನು ಪ್ರಜೆಗಳ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಕ್ರೂರತಾಪೂರ್ಣ ಅಥವಾ ಕ್ರೂರತಾರಹಿತ, ಪಾಪಯುಕ್ತ ಅಥವಾ ದೋಷಯುಕ್ತ ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡಬೇಕಾಗುವುದು. ಇದನ್ನು ಅವನು ಸದಾ ಗಮನದಲ್ಲಿರಿಸಬೇಕು. ॥18॥ ರಾಜ್ಯಪಾಲನೆಯ ಭಾರ ಹೊತ್ತಿರುವವನಿಗೆ ಇದಾದರೋ ಸನಾತನ ಧರ್ಮವಾಗಿದೆ. ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನೇ! ತಾಟಕೆ ಮಹಾಪಾಪಿನಿಯಾಗಿದ್ದಾಳೆ. ಆಕೆಯಲ್ಲಿ ಧರ್ಮವು ಲೇಶಮಾತ್ರವೂ ಇಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಆಕೆಯನ್ನು ಕೊಂದುಹಾಕು. ॥19॥ ನರೇಶ್ವರನೇ! ಹಿಂದಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ವಿರೋಚನನ ಪುತ್ರೀ ಮಂಥರೆಯು ಇಡೀ ಪೃಥ್ವಿಯನ್ನು ನಾಶಮಾಡಿಬಿಡಲು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದಳು. ಆಕೆಯ ವಿಚಾರವನ್ನು ತಿಳಿದ ಇಂದ್ರನು ಆಕೆಯನ್ನು ವಧಿಸಿಬಿಟ್ಟನು ಎಂದು ಕೇಳಿದ್ದೇವೆ. ॥20॥

ಶ್ರೀರಾಮಾ! ಪ್ರಾಚೀನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಶುಕ್ರಾಚಾರ್ಯರ ಮಾತೆ, ಭೃಗುವಿನ ಪತಿವ್ರತಾ ಪತ್ನಿಯು ತ್ರಿಭುವನವನ್ನು ಇಂದ್ರ ಶೂನ್ಯನಾಗಿಸಬೇಕೆಂದು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದಳು. ಇದನ್ನು ತಿಳಿದು ಭಗವಾನ್ ವಿಷ್ಣು ಆಕೆಯನ್ನು ಕೊಂದು ಹಾಕಿದನು. ॥21॥ ಇವರು ಹಾಗೂ ಬೇರೆ ಅನೇಕ ಮಹಾತ್ಮಾ ಪುರುಷ ಪುಂಗವ ರಾಜಕುಮಾರರು ಪಾಪಚಾರಿಣಿಯರಾದ ಸ್ತ್ರೀಯರನ್ನು ವಧಿಸಿರುವವರು. ನರೇಶ್ವರನೇ! ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನೂ ಕೂಡ ನನ್ನ ಅಪ್ಪಣೆಯಂತೆ ದಯೆ ಅಥವಾ ಕರುಣೆಯನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಈ ರಾಕ್ಷಸಿಯನ್ನು ಕೊಂದುಹಾಕು. ॥22॥

ವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷ ರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಬಾಲಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಇಪ್ಪತ್ತೈದನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥25॥

ಇಪ್ಪತ್ತಾರನೆಯ ಸರ್ಗ

ಶ್ರೀರಾಮನಿಂದ ತಾಟಕಾವಧೆ

ಮುನಿಯ ಉತ್ಸಾಹ ಭರಿತ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ದೃಢವ್ರತನಾದ ರಾಜಕುಮಾರ ಶ್ರೀರಾಮನು ಕೈಮುಗಿದು ಉತ್ತರಿಸಿದನು. ॥1॥ ಪೂಜ್ಯರೇ! ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ನನ್ನ ತಂದೆ ಮಹಾತ್ಮಾ ದಶರಥ ರಾಜರು ಇತರ ಗುರುಜನರ ನಡುವೆ ನನಗೆ ಹೀಗೆ ಉಪದೇಶವನ್ನು ನೀಡಿದ್ದರು - ಮಗು! ನಾನು ಹೇಳುವುದರಿಂದ, ಪಿತೃವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ಗೌರವವನ್ನಿಡಲು ನೀನು ಕುಶಿಕನಂದನ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಸಂಶಯ ಬಿಟ್ಟು ಪಾಲಿಸು. ಎಂದೂ ಮಾತಿನ ಅವಜ್ಞತೆ ಮಾಡಬೇಡ. ॥2-3॥ ಆದ್ದರಿಂದ ನಾನು ತಂದೆಯ ಆ ಉಪದೇಶದಂತೆ ಬ್ರಹ್ಮವಾದೀ ಮಹಾತ್ಮರಾದ ತಮ್ಮ ಆಜ್ಞೆಯಿಂದ ತಾಟಕಾವಧೆಯನ್ನು ಉತ್ತಮವೆಂದು ತಿಳಿದು ಮಾಡುವೆನು. ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂದೇಹವೇ ಇಲ್ಲ. ॥4॥ ಗೋ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಹಾಗೂ ದೇಶದ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ನಾನು ನಿಮ್ಮಂತಹ ಅನುಪಮ ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿ ಮಹಾತ್ಮರಾದ ನಿಮ್ಮ ಆದೇಶವನ್ನು ಪಾಲಿಸಲು ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಿಂದ ಸಿದ್ಧನಿದ್ದೇನೆ. ॥5॥

ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಶತ್ರುದಮನ ಶ್ರೀರಾಮನು ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಭದ್ರವಾಗಿ ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ಜೋರಾಗಿ ಧನುಷ್ಟಂಕಾರ ಮಾಡಿದನು. ಆ ಶಬ್ದದಿಂದ ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳು ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸಿದವು. ॥6॥ ಆ ಶಬ್ದದಿಂದ ತಾಟಕಾವನದಲ್ಲಿ ಇರುವ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳೂ ನಡುಗಿಹೋದವು. ತಾಟಕೆಯೂ ಕೂಡ ಆ ಧನುಷ್ಟಂಕಾರದಿಂದ ಮೊದಲಿಗೆ ಕಿಂಕರ್ತವ್ಯ ಮೂಢಳಾದಳು. ಆದರೆ ಮತ್ತೆ ಯೋಚಿಸಿ ಅತ್ಯಂತ ಕ್ರೋಧಗೊಂಡಳು. ॥7॥ ಆ ಶಬ್ದವನ್ನು ಕೇಳಿದ ಆ ರಾಕ್ಷಸಿಯು ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಮೂರ್ಛಿತಳಾದಳು. ಮತ್ತೆ ಆಕೆಯು ಶಬ್ದ ಕೇಳಿ ಬಂದ ದಿಕ್ಕನ್ನ ಹಿಡಿದು ರೋಷಪೂರ್ವಕ ಓಡಿದಳು. ॥8॥

ಆಕೆಯ ಶರೀರ ಬಹಳ ಎತ್ತರವಾಗಿತ್ತು, ಮುಖಾಕೃತಿಯು ವಿಕೃತವಾಗಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿತ್ತು. ಕ್ರೋಧ ತುಂಬಿದ ಆ ವಿಕರಾಳ ರಾಕ್ಷಸಿಯ ಕಡೆಗೆ ನೋಡಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ -॥9॥ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೇ! ನೋಡು ಈ ಯಕ್ಷಿಣಿಯ ಶರೀರ ಹೇಗೆ ದಾರುಣ ಹಾಗೂ ಭಯಂಕರವಾಗಿದೆ. ಈಕೆಯ ದರ್ಶನದಿಂದ ಹೇಡಿ ಮನುಷ್ಯನ ಹೃದಯ ಒಡೆದುಹೋದೀತು. ॥10॥ ಮಾಯಾಬಲವನ್ನು ಹೊಂದಿದ ಕಾರಣ ಈಕೆ ಅತ್ಯಂತ ದುರ್ಜಯಳಾಗಿದ್ದಾಳೆ. ನೋಡು, ನಾನು ಈಗ ಈಕೆಯ ಕಿವಿ ಮತ್ತು ಮೂಗನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿ ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಹೋಗುವಂತೆ ವಿವಶಳನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುವೆನು. ॥11॥ ಇವಳು ತನ್ನ ಸ್ತ್ರೀ ಸ್ವಭಾವದಿಂದಾಗಿ ರಕ್ಷಿತವಾಗಿದ್ದಾಳೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಈಕೆಯನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ನನಗೆ ಉತ್ಸಾಹವೇ ಉಂಟಾಗುತ್ತಿಲ್ಲ. ಈಕೆಯ ಬಲ ಪರಾಕ್ರಮ ಹಾಗೂ ಗಮನ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ನಾಶಮಾಡಬೇಕೆಂಬುದು ನನ್ನ ವಿಚಾರವಾಗಿದೆ. (ಅರ್ಥಾತ್ ಈಕೆಯ ಕೈ ಕಾಲುಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿ ಬಿಡುವೆನು) ॥12॥

ಶ್ರೀರಾಮನು ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿರುವಂತೆಯೇ ಕ್ರೋಧೋನ್ಮತ್ತ ತಾಟಕೆಯು ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಳು. ಕೈಯನ್ನು ಎತ್ತಿ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಾ ರಾಮನ ಕಡೆಗೆ ನುಗ್ಗಿದಳು. ॥13॥ ಇದನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ತಮ್ಮ ಹುಂಕಾರದಿಂದ ಆಕೆಯನ್ನು ಗದರಿಸಿ ಹೇಳಿದರು- ರಘುಕುಲದ ಇವರಿಬ್ಬರು ರಾಜಕುಮಾರರ ಕಲ್ಯಾಣವಾಗಲಿ ಇವರಿಗೆ ವಿಜಯವಾಗಲೀ. ॥14॥ ಆಗ ತಾಟಕೆಯು ಆ ಇಬ್ಬರು ರಘುವಂಶಿ ವೀರರ ಮೇಲೆ ಭಯಂಕರ ಧೂಳನ್ನು ಹಾರಿಸಲು ತೊಡಗಿದಳು. ಅಲ್ಲಿ ವಿಶಾಲ ಮೋಡಗಳು ಮುಸುಕಿದಂತೆ ಧೂಳು ತುಂಬಿಹೋಯಿತು. ಅದರಿಂದ ಆಕೆಯು ಮುಹೂರ್ತಕಾಲ ರಾಮ ಲಕ್ಷ್ಮಣರನ್ನು ವಿಹ್ವಲಗೊಳಿಸಿದಳು. ॥15॥ ಬಳಿಕ ಮಾಯೆಯನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಅವಳು ಇಬ್ಬರೂ ಸಹೋದರರ ಮೇಲೆ ಕಲ್ಲಿನ ಮಳೆಗರೆದಳು. ಇದನ್ನು ನೋಡಿ ರಘುನಾಥನು ಆಕೆಯ ಮೇಲೆ ಕ್ರೋಧಗೊಂಡನು. ॥16॥ ರಾಮನು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಕಲ್ಲಿನ ಮಳೆಯನ್ನು ನಿವಾರಿಸಿ, ತನ್ನತ್ತ ಧಾವಿಸಿಬರುವ ನಿಶಾಚರಿಯ ಎರಡೂ ಕೈಗಳನ್ನು ಹರಿತವಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಕತ್ತರಿಸಿ ಹಾಕಿದನು. ॥17॥

ಎರಡು ಭುಜಗಳು ತುಂಡಾದ್ದರಿಂದ ಬಳಲಿದ ತಾಟಕೆಯು ಅವರ ಬಳಿ ನಿಂತು ಜೋರಾಗಿ ಗರ್ಜಿಸಿದಳು. ಇದನ್ನು ನೋಡಿ ಸುಮಿತ್ರಾಕುಮಾರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಕ್ರೋಧಗೊಂಡು ಆಕೆಯ ಕಿವಿ, ಮೂಗನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿ ಬಿಟ್ಟನು. ॥18॥ ಆದರೆ ಆ ಯಕ್ಷಿಣಿಯು ಇಚ್ಛಾರೂಪಿಣಿಯಾಗಿದ್ದಳು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರದ ರೂಪಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿ ತನ್ನ ಮಾಯೆಯಿಂದ ಶ್ರೀರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರನ್ನು ಮರಳುಗೊಳಿಸುತ್ತಾ ಅದೃಶ್ಯಳಾದಳು. ॥19॥ ಈಗ ಅವಳು ಭಯಂಕರ ಕಲ್ಲುಗಳ ಮಳೆ ಸುರಿಸುತ್ತಾ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸತೊಡಗಿದಳು. ಶ್ರೀರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಮೇಲೆ ಎಲ್ಲೆಡೆಗಳಿಂದ ಆಗುತ್ತಿದ್ದ ಶಿಲಾವೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ನೋಡಿ ಗಾಧಿನಂದನ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ನುಡಿದರು - ಶ್ರೀರಾಮಾ! ಈಕೆಯ ಮೇಲೆ ನೀನು ದಯೆ ತೋರುವುದು ವ್ಯರ್ಥವಾಗಿದೆ. ಈಕೆ ಭಾರೀಪಾಪಿಣಿ, ದುರಾಚಾರಿಣಿಯಾಗಿದ್ದಾಳೆ. ಯಾವಾಗಲೂ ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ವಿಘ್ನವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿರುತ್ತಾಳೆ. ಇವಳು ತನ್ನ ಮಾಯೆಯಿಂದ ಪುನಃ ಪ್ರಬಲವಾಗುವ ಮೊದಲೇ ಕೊಂದು ಹಾಕು. ಈಗ ಸಂಧ್ಯಾಕಾಲ ಸಮೀಪಿಸುತ್ತಿದೆ. ಅದಕ್ಕೆ ಮೊದಲೇ ಕಾರ್ಯವಾಗಬೇಕು. ಏಕೆಂದರೆ, ಸಂಧ್ಯಾ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸರು ದುರ್ಜಯರಾಗುತ್ತಾರೆ. ॥20-22॥

ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಶ್ರೀರಾಮನು ಶಬ್ದವೇಧಿ ಬಾಣದ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸುತ್ತಾ ಬಾಣವನ್ನು ಹೂಡಿ ಶಿಲಾವೃಷ್ಟಿ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಯಕ್ಷಿಣಿಯನ್ನು ಎಲ್ಲ ಕಡೆಯಿಂದಲೂ ಬಂಧಿಸಿಟ್ಟನು. ॥23॥ ಅವನ ಬಾಣ ಸಮೂಹದಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಮಾಯಾ ಬಲಯುಕ್ತ ಆ ಯಕ್ಷಿಣಿಯು ಜೊರಾಗಿ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಾ ಶ್ರೀರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಮೇಲೆ ಎರಗಿದಳು. ಇಂದ್ರನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದ ವಜ್ರದಂತೆ ವೇಗವಾಗಿ ಬರುತ್ತಿದ್ದ ಆಕೆಯನ್ನು ನೋಡಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ಒಂದು ಬಾಣದಿಂದ ಆಕೆಯ ಎದೆಯನ್ನು ಸೀಳಿಬಿಟ್ಟನು. ಆಗ ತಾಟಕಾ ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದು ಸತ್ತುಹೋದಳು. ॥24-25॥

ಆ ಭಯಂಕರ ರಾಕ್ಷಸಿಯು ಸತ್ತುಹೋಗಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು ದೇವೇಂದ್ರಾದಿ ದೇವತೆಗಳು ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಧನ್ಯವಾದಗಳನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾ ಅವನನ್ನು ಹೊಗಳಿದರು. ॥26॥ ಆಗ ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷ ಇಂದ್ರನು ಹಾಗೂ ಸಮಸ್ತ ದೇವತೆಗಳು ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸನ್ನರಾಗಿ ಹರ್ಷೋತ್ಫುಲ್ಲರಾಗಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರಲ್ಲಿ ನುಡಿದರು. ॥27॥ ಕುಶಿಕನಂದನ! ಮುನಿಯೇ! ನಿಮಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ, ತಮ್ಮ ಈ ಕಾರ್ಯದಿಂದ ಇಂದ್ರಾದಿ ಸಮಸ್ತ ದೇವತೆಗಳಾದ ನಾವು ಸಂತುಷ್ಟಗೊಂಡಿರುವೆವು. ಈಗ ರಘುಕುಲ ತಿಲಕ ಶ್ರೀರಾಮನ ಮೇಲೆ ಸ್ನೇಹ ತೋರಿರಿ. ॥28॥

ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋತ್ತಮನೇ! ಸತ್ಯಪರಾಕ್ರಮಿಗಳಾದ ಹಾಗೂ ತಪೋಬಲದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಪ್ರಜಾಪತಿ ಕೃಶಾಶ್ವನ ಅಸ್ತ್ರರೂಪ ಧಾರೀ ಪುತ್ರರನ್ನು ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಸಮರ್ಪಿಸಿರಿ. ॥29॥ ವಿಪ್ರವರ! ಇವರು ನಿನ್ನ ಅಸ್ತ್ರದಾನಕ್ಕೆ ಸುಯೋಗ್ಯ ಪಾತ್ರರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ನಿಮ್ಮನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವುದರಲ್ಲಿ (ಸೇವಾ-ಸುಶ್ರೂಷೆಯಲ್ಲಿ) ತತ್ಪರರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ರಾಜಕುಮಾರ ಶ್ರೀರಾಮನಿಂದ ದೇವತೆಗಳ ಮಹಾಕಾರ್ಯವು ನೆರವೇರುವುದಿದೆ. ॥30॥ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಸಮಸ್ತ ದೇವತೆಗಳು ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಾ ಸಂತೋಷವಾಗಿ ಆಕಾಶಮಾರ್ಗದಿಂದ ಹೊರಟು ಹೋದರು. ಬಳಿಕ ಸಂಧ್ಯಾಕಾಲವಾಯಿತು. ॥31॥

ಅನಂತರ ತಾಟಕಾವಧೆಯಿಂದ ಸಂತುಷ್ಟರಾದ ಮುನಿವರ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ಮಸ್ತಕವನ್ನು ಆಘ್ರಾಣಿಸಿ ಅವನಲ್ಲಿ ಇಂತೆಂದರು. ॥32॥ ಶುಭದರ್ಶನ ರಾಮಾ! ಇಂದಿನ ಇರುಳನ್ನು ಇಲ್ಲೇ ಕಳೆಯುವಾ. ನಾಳೆ ಬೆಳಗ್ಗೆ ನಮ್ಮ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಹೋಗೋಣ. ॥33॥ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿದ ದಶರಥನಂದನ ಶ್ರೀರಾಮನು ಸಂತಸಗೊಂಡನು. ಅವರು ತಾಟಕಾವನದಲ್ಲೇ ಇದ್ದು ಆ ರಾತ್ರಿಯನ್ನು ತುಂಬಾ ಸುಖವಾಗಿ ಕಳೆದರು.॥34॥ ಅದೇ ದಿನ ಆ ವನವು ಶಾಪಮುಕ್ತವಾಗಿ ರಮಣೀಯ ಶೋಭೆಯಿಂದ ಸಂಪನ್ನನಾಗಿ, ಚೈತ್ರರಥ ವನದಂತೆ ಕಂಗೊಳಿಸಿತು. ॥35॥ ಯಕ್ಷಕನ್ಯೆ ತಾಟಕೆಯನ್ನು ವಧಿಸಿ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ದೇವತೆಗಳ ಹಾಗೂ ಸಿದ್ಧ ಸಮೂಹದ ಪ್ರಶಂಸೆಗೆ ಪಾತ್ರನಾದನು. ಅವನು ಪ್ರಾತಃಕಾಲವನ್ನು ನಿರೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಾ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರೊಂದಿಗೆ ತಾಟಕಾವನದಲ್ಲಿ ನಿವಾಸ ಮಾಡಿದನು. ॥36॥

ವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷ ರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಬಾಲಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಇಪ್ಪತ್ತಾರನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥26॥

ಇಪ್ಪತ್ತೇಳನೆಯ ಸರ್ಗ

ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ದಿವ್ಯಾಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಕರುಣಿಸಿದುದು

ತಾಟಕಾವನದಲ್ಲಿ ಆ ರಾತ್ರಿಯನ್ನು ಕಳೆದು ಮಹಾ ಯಶಸ್ವೀ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ನಗುತ್ತಾ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನಲ್ಲಿ ಮಧುರವಾಗಿ ಇಂತೆಂದರು. ॥1॥

ಮಹಾಯಶಸ್ವೀ ರಾಜಕುಮಾರ! ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ. ತಾಟಕಾವಧೆಯಿಂದಾಗಿ ನಾನು ನಿನ್ನ ಮೇಲೆ ಬಹಳ ಸಂತುಷ್ಟನಾಗಿರುವೆನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಂತೋಷವಾಗಿ ನಿನಗೆ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದ ಅಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಿದೇನೆ. ॥2॥ ಇವುಗಳ ಪ್ರಭಾದಿಂದ ನೀನು ನಿನ್ನ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಬೇಕಾದರೆ ಅವರು ದೇವತೆಗಳು, ಅಸುರರು, ಗಂಧರ್ವರು, ನಾಗರು, ಯಾರೇ ಇರಲಿ, ರಣಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಅವರನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡು ಅವರ ಮೇಲೆ ವಿಜಯಸಾಧಿಸುವೆ. ॥3॥ ರಘುನಂದನ! ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ. ಇಂದು ನಾನು ನಿನಗೆ ಅವೆಲ್ಲ ಅಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾ ಇದ್ದೇನೆ. ವೀರನೇ! ನಾನು ನಿನಗೆ ದಿವ್ಯ ಹಾಗೂ ಮಹಾನ್ ದಂಡಚಕ್ರ, ಧರ್ಮಚಕ್ರ, ಕಾಲಚಕ್ರ, ವಿಷ್ಣುಚಕ್ರ, ಹಾಗೂ ಅತ್ಯಂತ ಭಯಂಕರ ಐಂದ್ರಚಕ್ರ ಕೊಡುವೆನು. ॥4-5॥

ನರಶ್ರೇಷ್ಠ ರಘುವರನೇ! ಇಂದ್ರನ ವಜ್ರಾಸ್ತ್ರ, ಶಿವನ ಶ್ರೇಷ್ಠ ತ್ರಿಶೂಲ, ಬ್ರಹ್ಮದೇವರ ಬ್ರಹ್ಮಶಿರ ಎಂಬ ಅಸ್ತ್ರವನ್ನು ಕೊಡುವೆನು. ಮಹಾಬಾಹೋ! ಜೊತೆಗೆ ಐಷೀಕಾಸ್ತ್ರ ಹಾಗೂ ಪರಮೋತ್ತಮ ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರವನ್ನೂ ನಿನಗೆ ಕೊಡುವೆನು. ॥6॥ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನೇ! ಇವಲ್ಲದೆ ಎರಡು ಅತ್ಯಂತ ಉಜ್ವಲ ಮತ್ತು ಸುಂದರ ಮೋದಕೀ ಹಾಗೂ ಶಿಖರಿ ಎಂಬ ಗದೆಗಳನ್ನು ನಿನಗೆ ಅರ್ಪಿಸುವೆನು. ಪುರುಷಸಿಂಹ ರಾಮಾ! ಧರ್ಮಪಾಶ, ಕಾಲಪಾಶ ಮತ್ತು ವರುಣಪಾಶ, ಇವು ಬಹಳ ಉತ್ತಮ ಅಸ್ತ್ರಗಳಾಗಿವೆ. ಅವನ್ನು ಕರುಣಿಸುವೆನು. ॥7-8॥ ರಘುನಂದನ! ಒಣಗಿದ ಮತ್ತು ಹಸಿಯಾದ ಎರಡು ರೀತಿಯ ಅಶನಿ ಹಾಗೂ ಪಿನಾಕ, ನಾರಾಯಣಾಸ್ತ್ರವನ್ನೂ ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ॥9॥ ಅಗ್ನಿಯ ಪ್ರಿಯ ಆಗ್ನೇಯಾಸ್ತ್ರವು ಶಿಖರಾಸ್ತ್ರ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದಲೂ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿರುವುದನ್ನು ನಿನಗೆ ಅರ್ಪಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ॥10॥ ಕಕುತ್ಸ್ಥಕುಲಭೂಷಣ ರಾಘವ! ಹಯಶಿರ ಎಂಬ ಅಸ್ತ್ರ, ಕ್ರೌಂಚಾಸ್ತ್ರ ಹಾಗೂ ಎರಡು ಶಕ್ತಿಗಳನ್ನೂ ನಿನಗೆ ಕೊಡುವೆನು. ॥11॥ ಕಂಕಾಲ, ಘೋರ, ಮೂಸಲ, ಕಪಾಲ ಹಾಗೂ ಕಿಂಕಿಣಿ ಮೊದಲಾದ ಎಲ್ಲ ಅಸ್ತ್ರಗಳು ರಾಕ್ಷಸರ ವಧೆಯಲ್ಲಿ ಉಪಯೋಗಿ ಆಗುವುವು, ಅವನ್ನೂ ನಿನಗೆ ನೀಡುವೆ. ॥12॥

ಮಹಾಬಾಹು ರಾಜಕುಮಾರ! ನಂದನ ಎಂಬ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ವಿದ್ಯಾಧರರ ಮಹಾಸ್ತ್ರ ಹಾಗೂ ಉತ್ತಮ ಖಡ್ಗವನ್ನೂ ನಿನಗೆ ಅರ್ಪಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ॥13॥ ರಘುನಂದನ! ಗಂಧರ್ವರ ಪ್ರಿಯ ಸಮ್ಮೋಹನ ಎಂಬ ಅಸ್ತ್ರವನ್ನೂ, ಪ್ರಸ್ವಾಪನ, ಪ್ರಶಮನ ಹಾಗೂ ಸೌಮ್ಯ ಅಸ್ತ್ರವನ್ನೂ ನೀಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ॥14॥ ಮಹಾಯಶಸ್ವೀ ಪುರುಷಸಿಂಹ ರಾಜಕುಮಾರ! ವರ್ಷಣ, ಶೋಷಣ, ಸಂತಾಪನ, ವಿಲಾಪನ, ಕಾಮದೇವನ ಪ್ರಿಯ ದುರ್ಜಯ ಅಸ್ತ್ರವಾದ ವಾದನ, ಗಂಧರ್ವರ ಪ್ರಿಯ ಮಾನವಾಸ್ತ್ರ, ಪಿಶಾಚಿಗಳ ಪ್ರಿಯ ಮೋಹನಾಸ್ತ್ರವನ್ನೂ ನನ್ನಿಂದ ಸ್ವೀಕರಿಸು. ॥15-17॥ ನರಶ್ರೇಷ್ಠ ರಾಜನ ಪುತ್ರ, ಮಹಾಬಾಹು ರಾಮ! ತಾಮಸ, ಮಹಾಬಲಿ, ಸೌಮನ, ಸಂವರ್ತ, ದುರ್ಜಯ, ನೌಸಲ, ಸತ್ಯ, ಮತ್ತು ಮಾಯಾಮಯ ಉತ್ತಮ ಅಸ್ತ್ರವನ್ನು ನಿನಗೆ ಅರ್ಪಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ಶತ್ರುವಿನ ತೇಜವನ್ನು ನಾಶ ಮಾಡುವಂತಹ ತೇಜಃಪ್ರಭ ಎಂಬ ಅಸ್ತ್ರವನ್ನು ನಿನಗೆ ಅರ್ಪಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ॥18-19॥ ಸೋಮದೇವತೆಯ ಶಿಶಿರ ಎಂಬ ಅಸ್ತ್ರ ತ್ವಷ್ಟಾ (ವಿಶ್ವಕರ್ಮನ ಅತ್ಯಂತ ದಾರುಣ ಅಸ್ತ್ರ, ಭಗದೇವತೆಯ ಭಯಂಕರ ಅಸ್ತ್ರ ಹಾಗೂ ಮನುವಿನ ಶೀತೇಷು ಎಂಬ ಅಸ್ತ್ರವನ್ನು ನಿನಗೆ ಕೊಡುತ್ತೇನೆ. ॥20॥ ಮಹಾಬಾಹು ರಾಜಕುಮಾರ ಶ್ರೀರಾಮ! ಇವೆಲ್ಲ ಅಸ್ತ್ರಗಳು ಇಚ್ಛಾನುಸಾರ ರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಬಲ್ಲವು, ಮಹಾನ್ ಬಲದಿಂದ ಸಂಪನ್ನ ಹಾಗೂ ಪರಮ ಉದಾರವಾಗಿವೆ. ನೀನು ಬೇಗನೆ ಇವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸು. ॥21॥ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಮುನಿವರ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ಆಗ ಸ್ನಾನಾದಿಗಳಿಂದ ಶುದ್ಧರಾಗಿ ಪೂರ್ವಾಭಿಮುಖವಾಗಿ ಕುಳಿತು, ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸನ್ನತೆಯಿಂದ ಅವರು ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನಿಗೆ ಆ ಎಲ್ಲ ಉತ್ತಮ ಅಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸಿದರು. ॥22॥ ಪೂರ್ಣ ರೂಪದಿಂದ ಸಂಗ್ರಹಿಸಲು ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ದುರ್ಲಭವಾದ ಎಲ್ಲ ಅಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ವಿಪ್ರವರ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನಿಗೆ ಸಮರ್ಪಿಸಿದರು. ॥23॥ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ಅಸ್ತ್ರ ಮಂತ್ರಗಳನ್ನು ಜಪಿಸಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸುತ್ತಲೇ ಆ ಎಲ್ಲ ಪರಮಪೂಜ್ಯ ದಿವ್ಯಾಸ್ತ್ರಗಳು ಸ್ವತಃ ಬಂದು ಶ್ರೀರಘುನಾಥನ ಬಳಿ ಉಪಸ್ಥಿತವಾದುವು ಹಾಗೂ ಅತ್ಯಂತ ಹರ್ಷದಿಂದ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನಿಗೆ ಕೈಮುಗಿದು ‘ಪರಮ ಉದಾರ ರಘುನಂದನ! ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲೀ. ನಾವೆಲ್ಲರೂ ನಿನಗೆ ಕಿಂಕರರಾಗಿದ್ದೇವೆ. ನೀನು ನಮ್ಮಿಂದ ಬಯಸುವ ಎಲ್ಲ ಸೇವೆಯನ್ನು ನಾವು ಮಾಡಲು ಸಿದ್ಧರಾಗಿದೇವೆ.’ ಎಂದು ಬೇಡಿಕೊಂಡರು. ॥24-25॥ ಆ ಮಹಾ ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿ ಅಸ್ತ್ರಗಳೂ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಸಂತೋಷಗೊಂಡು ಅವನ್ನು ಪರಿಗ್ರಹಿಸಿ, ಕೈಯಿಂದ ಅವನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸಿ - ‘ನೀವೆಲ್ಲ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಿರಿ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ॥26-27॥ ಅನಂತರ ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ಶ್ರೀರಾಮನು ಪ್ರಸನ್ನಚಿತ್ತನಾಗಿ ಮಹಾಮುನಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರಿಗೆ ವಂದಿಸಿದನು. ಮತ್ತೆ ಅವರ ಮುಂದಿನ ಪ್ರವಾಸ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು. ॥28॥

ವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷ ರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಬಾಲಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಇಪ್ಪತ್ತೇಳನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥27॥

ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟನೆಯ ಸರ್ಗ

ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಅಸ್ತ್ರಗಳ ಸಂಹಾರ ವಿಧಿಯನ್ನೂ, ಇತರ ಅಸ್ತ್ರಗಳನ್ನೂ ಉಪದೇಶಿಸಿದುದು, ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿದ ಆಶ್ರಮದ ಕುರಿತು ಶ್ರೀರಾಮನು ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದುದು

ಆ ಅಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದ ಬಳಿಕ ಪರಮಪವಿತ್ರ ಶ್ರೀರಾಮನ ಮುಖ ಪ್ರಸನ್ನತೆಯಿಂದ ಅರಳಿತು. ಅವನು ನಡೆಯುತ್ತಾ ಇರುವಾಗ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು. ॥1॥ ಪೂಜ್ಯರೇ! ನಿಮ್ಮ ಕೃಪೆಯಿಂದ ಈ ಅಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಗ್ರಹಿಸಿದ ನಾನು ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ದುರ್ಜಯನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠರೇ! ಈಗ ನಾನು ಅಸ್ತ್ರಗಳ ಸಂಹಾರವಿಧಿಯನ್ನು ತಿಳಿಯಲು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ॥2॥

ಕಾಕುತ್ಸ್ಥರಾಮನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಮಹಾತಪಸ್ವಿಗಳೂ, ಧೃತಿವಂತರೂ, ಉತ್ತಮ ವ್ರತಧಾರಿಗಳೂ, ಪವಿತ್ರರೂ ಆದ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ಅವನಿಗೆ ಅಸ್ತ್ರಗಳ ಸಂಹಾರವಿಧಿಯನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸಿದರು. ॥3॥

ರಘುಕುಲನಂದನ ರಾಮಾ! ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ. ನೀನು ಅಸ್ತ್ರವಿದ್ಯೆಗೆ ಯೋಗ್ಯ ಪಾತ್ರನಾಗಿರುವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಕೆಳಗೆ ಹೇಳಿದ ಈ ಅಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸು - ಸತ್ಯವಾನ್, ಸತ್ಯಕೀರ್ತಿ, ಧೃಷ್ಟ, ರಭಸ, ಪ್ರತಿಹಾರತರ, ಪ್ರಾಙ್ಮುಖ, ಅವಾಙ್ಮುಖ, ಲಕ್ಷ್ಯ, ಅಲಕ್ಷ್ಯ, ದೃಢನಾಭ, ಸುನಾಭ, ದಶಾಕ್ಷ, ಶತವಕ್ತ್ರ, ದಶಶೀರ್ಷ, ಶತೋದರ, ಪದ್ಮನಾಭ, ಮಹಾನಾಭ, ದುಂದುನಾಭ, ಸ್ವನಾಭ, ಜ್ಯೋತಿಷ, ಶಕುನ, ನೈರಾಸ್ಯ, ವಿಮಲ, ದೈತ್ಯನಾಶಕ, ಯೌಗಂಧರ, ವಿನಿದ್ರ, ಶುಚಿಬಾಹು, ಮಹಾಬಾಹು, ನಿಷ್ಕಲ, ವಿರುಚ, ಸಾರ್ಚಿವಾಲೀ ಧೃತಿವಾಲೀ, ವೃತ್ತಿವಾನ್, ರುಚಿರ, ಪಿತ್ರ್ಯ, ಸೌಮನಸ, ವಿಧೂತ, ಮಕರ, ಪರವೀರ, ರತಿ, ಧನ, ಧಾನ್ಯ, ಕಾಮರೂಪ, ಕಾಮರುಚಿ, ಮೋಹ, ಆವರಣ ಜೃಂಭಕ, ಸರ್ಪನಾಥ, ಪಂಥಾನ, ಮತ್ತು ವರುಣ - ಇವೆಲ್ಲ ಪ್ರಜಾಪತಿ ಕಶಾಶ್ವನ ಪುತ್ರರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಇವು ಇಚ್ಛಾನುರೂಪ ಧರಿಸುವವರೂ, ಪರಮ ತೇಜಸ್ವೀ ಯಾಗಿರುವವು. ನೀನು ಇವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸು ॥4-10॥

ಆಗ ‘ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಸಂತೋಷಚಿತ್ತನಾಗಿ ಆ ಅಸ್ತ್ರಗಳ ಗ್ರಹಣ ಮಾಡಿದನು. ಆ ಮೂರ್ತಿಮಂತ ಅಸ್ತ್ರಗಳ ಶರೀರ ದಿವ್ಯತೇಜದಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಆ ಅಸ್ತ್ರಗಳು ಜಗತ್ತಿಗೆ ಸುಖ ಕೊಡುವಂತಹುಗಳು. ॥11॥ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಬಹಳಷ್ಟು ಬೆಂಕಿಯ ಕೆಂಡದಂತೆ ತೇಜಸ್ವಿಯಾಗಿದ್ದವು. ಎಷ್ಟೋ ಹೊಗೆಯಂತೆ ಕಪ್ಪಾಗಿದ್ದವು. ಕೆಲವು ಅಸ್ತ್ರಗಳು ಸೂರ್ಯ-ಚಂದ್ರರಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾಗಿದ್ದವು. ಅವೆಲ್ಲವೂ ಕೈಮುಗಿದು ಶ್ರೀರಾಮನ ಮುಂದೆ ನಿಂತವು. ॥12॥

ಅವುಗಳು ಅಂಜಲೀಬದ್ಧರಾಗಿ ಮಧುರವಾಣಿಯಿಂದ ಶ್ರೀರಾಮನಲ್ಲಿ ಇಂತೆಂದರು - ಪುರುಷಸಿಂಹನೇ! ನಾವು ನಿನ್ನ ದಾಸರಾಗಿದ್ದೇವೆ. ನಾವು ನಿನ್ನ ಯಾವ ಸೇವೆ ಮಾಡಲಿ? ಅಪ್ಪಣೆಯಾಗಲಿ. ॥13॥

ಆಗ ರಘುಕುಲನಂದನ ರಾಮನು ಅವರಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು - ‘ಈಗ ನೀವು ತಮ್ಮ ಸ್ಥಾನಗಳಿಗೆ ತೆರಳಿರಿ. ಆದರೆ ಅವಶ್ಯಕತೆ ಬಿದ್ದಾಗ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ಸದಾ ನನ್ನ ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತಾ ಇರಿ. ॥14॥ ಅನಂತರ ಅವು ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಬಂದು ಅವನಿಂದ ಬೀಳ್ಕೊಂಡು, ಅವನ ಅಪ್ಪಣೆಯಂತೆ ಕಾರ್ಯಮಾಡುವುದಾಗಿ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಮಾಡಿ, ಬಂದ ಹಾಗೆ ತೆರಳಿದವು. ॥15॥

ಈ ಪ್ರಕಾರ ಆ ಅಸ್ತ್ರಗಳ ಜ್ಞಾನ ಪಡೆದು ಶ್ರೀರಘುನಾಥನು ಮುಂದಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಿರುವಾಗ ಮಹಾಮುನಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರಲ್ಲಿ ಮಧುರವಾಗಿ ಕೇಳಿದನು-ಪೂಜ್ಯರೇ! ಮುಂದಿರುವ ಪರ್ವತದ ಬಳಿ ಕಂಡುಬರುವ ದಟ್ಟವಾದ ಮೋಡಗಳಂತೆ ನಿಬಿಡವಾದ ವೃಕ್ಷಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಸ್ಥಾನವು ಯಾವುದು? ಅದರ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವ ಉತ್ಕಂಠತೆ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗಿದೆ. ॥16-17॥ ಈ ದರ್ಶನೀಯವಾದ ಸ್ಥಾನವು, ಜಿಂಕೆಗಳ ಸಮೂಹಗಳಿಂದ ತುಂಬಿರುವುದರಿಂದ ಅತ್ಯಂತ ಮನೋಹರವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿದೆ. ನಾನಾ ಬಗೆಯ ಪಕ್ಷಿಗಳ ಮಧುರ ಕಲರವದಿಂದ ಈ ಸ್ಥಾನದ ಶೋಭೆ ಹೆಚ್ಚಿದೆ. ॥18॥

ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠರೇ! ಈ ಪ್ರದೇಶದ ಸುಖಮಯ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ನೋಡಿದರೆ, ಈಗ ನಾವು ಆ ರೋಮಾಂಚಕಾರಿ ದುರ್ಗಮ ತಾಟಕಾವನದಿಂದ ಹೊರಗೆ ಬಂದಿರುವಂತೆ ಅನಿಸುತ್ತಿದೆ. ॥19॥

ಪೂಜ್ಯರೇ! ಇದು ಯಾರ ಆಶ್ರಮವಾಗಿದೆ? ನನಗೆ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ತಿಳಿಸಿರಿ. ಮಹಾಮುನಿಗಳೇ! ಎಲ್ಲಿ ನಿಮ್ಮ ಯಜ್ಞ ಕ್ರಿಯೆ ನಡೆಯುವುದು? ಆ ಪಾಪೀ ದುರಾಚಾರಿ, ಬ್ರಹ್ಮಹತ್ಯೆ ಮಾಡಿರುವ, ನಿಮ್ಮ ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ವಿಘ್ನವನ್ನು ಮಾಡಲು ಬರುತ್ತಾ ಇರುವ ಆ ದುರಾತ್ಮ ರಾಕ್ಷಸರು ಎಲ್ಲಿ? ಎಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ವಧಿಸಿ ನಾನು ಯಜ್ಞವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಬೇಕು? ಅಂತಹ ನಿಮ್ಮ ಆಶ್ರಮದ ದೇಶ ಯಾವುದು? ಬ್ರಹ್ಮನ್! ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠ ಸ್ವಾಮಿ! ಇವೆಲ್ಲವನ್ನು ಕೇಳಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ. ॥20-22॥

ವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷ ರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಬಾಲಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥28॥

ಇಪ್ಪತ್ತೊಂಭತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ

ವಾಮನರೂಪಿ ಭಗವಾನ್ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಸಿದ್ಧಾಶ್ರಮದ ದರ್ಶನ ಮತ್ತು ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರಿಂದ ಸಿದ್ಧಾಶ್ರಮದ ಉಪಾಖ್ಯಾನ

ಅಪ್ರಮೇಯನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ಅವನ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಉತ್ತರಿಸ ತೊಡಗಿದರು. ॥1॥

ಮಹಾಬಾಹು ಶ್ರೀರಾಮನೇ! ಬಹಳ ಹಿಂದೆ ದೇವವಂದಿತ ಭಗವಾನ್ ವಿಷ್ಣುವು ನೂರು ಯುಗಗಳವರೆಗೆ ಅನೇಕ ವರ್ಷ ತಪಸ್ಸನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದ್ದನು. ಈ ಸ್ಥಾನವು ವಾಮನನದ್ದಾಗಿದೆ. ಶ್ರೀವಿಷ್ಣುವು ವಾಮನ ಅವತಾರ ಮಾಡುವ ಮೊದಲಿನಿಂದಲೂ ಈ ಆಶ್ರಮವಿತ್ತು. ॥2-3॥ ಇದು ಸಿದ್ಧಾಶ್ರಮವೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿತ್ತು. ಏಕೆಂದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಮಹಾ ತಪಸ್ವಿ ವಿಷ್ಣುವಿಗೆ ಸಿದ್ಧಿ ಉಂಟಾಗಿತ್ತು. ಅವನು ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾಗಲೇ ವಿರೋಚನ ಕುಮಾರ ಬಲಿ ಚಕ್ರವರ್ತಿಯು ಇಂದ್ರನನ್ನು ಮರುದ್ಗಣಗಳ ಸಹಿತ ಸೋಲಿಸಿ ಅವರ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದನು. ಅವನು ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿಯೂ ವಿಖ್ಯಾತನಾಗಿದ್ದನು. ॥4-5॥ ಆ ಮಹಾಬಲಿ ಅಸುರನು ಒಂದು ಯಜ್ಞವನ್ನು ಆಯೋಜಿಸಿದ್ದನು. ಅತ್ತ ಬಲಿಯು ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ್ದಾಗ, ಇತ್ತ ಅಗ್ನಿಯೇ ಮೊದಲಾದ ದೇವತೆಗಳು ಈ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಬಂದು ಭಗವಾನ್ ವಿಷ್ಣುವಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿದರು. ॥6॥ ಸರ್ವವ್ಯಾಪೀ ಪರಮೇಶ್ವರನೇ! ವಿರೋಚನ ಕುಮಾರ ಬಲಿಯು ಒಂದು ಉತ್ತಮ ಯಜ್ಞವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಅವನ ಆ ಯಜ್ಞವು ಪೂರ್ಣವಾಗುವ ಮೊದಲೇ ನೀನು ನಮ್ಮ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿಕೊಡಬೇಕು. ॥7॥ ಈ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಯಾವನೇ ದೇಶದೇಶಾಂತರದ ಯಾಚಕನು ಬಂದು ಅವನಲ್ಲಿ ಬೇಡಿದರೆ ಗೋ, ಭೂಮಿ, ಸುವರ್ಣ ಮುಂತಾದ ಎಲ್ಲ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ರಾಜಾ ಬಲಿಯು ಅವರಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸುವನು. ॥8॥ ಆದ್ದರಿಂದ ವಿಷ್ಣೋ! ನೀನು ದೇವತೆಗಳ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ತನ್ನ ಯೋಗಮಾಯೆಯಿಂದ ವಾಮನ ರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿ ಆ ಯಜ್ಞಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ನಮ್ಮ ಉತ್ತಮ ಕಲ್ಯಾಣ ಸಾಧನವನ್ನು ಮಾಡು. ॥9॥ ಶ್ರೀರಾಮಾ! ಆಗಲೇ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ತೇಜಸ್ವೀ ಮಹರ್ಷಿ ಕಶ್ಯಪರು ಧರ್ಮಪತ್ನಿ ಅದಿತಿಯ ಜೊತೆಗೆ ತನ್ನ ತೇಜದಿಂದ ಬೆಳಗುತ್ತಾ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದರು. ಅವರು ಒಂದು ಸಾವಿರ ದಿವ್ಯ ವರ್ಷಗಳವರೆಗೆ ಮಹಾನ್ ವ್ರತವನ್ನು ಅದಿತಿದೇವಿಯೊಂದಿಗೆ ಮುಗಿಸಿ ಬಂದಿದ್ದರು. ಅವರು ವರದಾಯಕ ಭಗವಾನ್ ಮಧುಸೂದನನನ್ನು ಇಂತು ಸ್ತುತಿಸಿದರು ॥10-11॥

ಭಗವಂತನೇ! ನೀನು ತಪೋಮಯ ತೇಜದ ರಾಶಿಯಾಗಿರುವೆ. ತಪಸ್ಸೇ ನಿನ್ನ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆ. ಜ್ಞಾನಗಮ್ಯವಾಗಿರುವೆ. ನಾನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿ ಅದರ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಪುರುಷೋತ್ತಮನಾದ ನಿನ್ನನ್ನು ದರ್ಶಿಸುತ್ತಾ ಇದ್ದೇನೆ. ॥12॥

ಪ್ರಭೂ! ಇಡೀ ಜಗತ್ತೇ ನಿನ್ನ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಿರುವಂತೆ ನಾನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ನೀನು ಅನಾದಿಯಾಗಿರುವೆ. ದೇಶ, ಕಾಲ, ವಸ್ತುಗಳ ಸೀಮೆಯಿಂದ ಅತೀತನಾದ್ದರಿಂದ ನಿನ್ನನ್ನು ಇದೇ ಎಂದು ನಿರ್ದೇಶಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ನಾನು ನಿನಗೆ ಶರಣು ಬಂದಿರುವೆನು. ॥13॥ ಕಶ್ಯಪರ ಎಲ್ಲ ಪಾಪಗಳು ತೊಳೆದುಹೋಗಿತ್ತು. ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಹರಿಯು ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸನ್ನನಾಗಿ ಅವರಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು-ಮಹರ್ಷಿಯೇ! ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ. ನೀನು ಇಚ್ಛಿತ ವರವನ್ನು ಬೇಡು, ಏಕೆಂದರೆ ನೀನು ವರ ಪಡೆಯಲು ಯೋಗ್ಯನಾಗಿರುವೆ ಎಂದೆ ನಾನು ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ. ॥14॥

ಭಗವಂತನ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಮರೀಚಿನಂದನ ಕಶ್ಯಪನು ಹೇಳಿದನು - ಸುವ್ರತನಾದ ವರದಾಯಕ ಪರಮೇಶ್ವರನೇ! ದೇವತೆಗಳು ಹಾಗೂ ಅದಿತಿಯೊಂದಿಗೆ ನಾನೂ ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಮಾತಿಗಾಗಿ ಪದೇ-ಪದೇ ಯಾಚಿಸುತ್ತೇನೆ. ನೀನು ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸನ್ನನಾಗಿ ಭಗವಂತನೇ! ನಿಷ್ಪಾಪ ನಾರಾಯಣನೇ! ‘ನೀನೇ ನಮಗೆ ಪುತ್ರನಾಗಬೇಕು’ ಇದೊಂದೇ ವರವನ್ನು ಕರುಣಿಸು. ॥15-16॥ ಅರಿಸೂದನನೇ! ನೀನು ಇಂದ್ರನ ತಮ್ಮನಾಗಿ, ಶೋಕದಿಂದ ಪೀಡಿತರಾದ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡು. ॥17॥ ದೇವೇಶ್ವರ ಭಗವಂತನೇ! ನಿನ್ನ ಕೃಪೆಯಿಂದ ಈ ಸ್ಥಾನವು ಸಿದ್ಧಾಶ್ರಮ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ವಿಖ್ಯಾತವಾಗಲಿ. ಈಗ ನಿನ್ನ ತಪೋರೂಪೀ ಕರ್ಮ ಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಮುಂದಿನ ಅವತಾರಕ್ಕಾಗಿ ಇದನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಬಾ. ॥18॥

ಅನಂತರ ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ಭಗವಾನ್ ವಿಷ್ಣುವು ಅದಿತಿ ದೇವಿಯ ಗರ್ಭದಿಂದ ಪ್ರಕಟನಾಗಿ, ವಾಮನ ರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿ, ವೀರೋಚನಕುಮಾರ ಬಲಿಯ ಬಳಿಗೆ ತೆರಳಿದನು. ॥19॥ ಸಮಸ್ತ ಲೋಕಗಳ ಹಿತದಲ್ಲಿ ತತ್ಪರನಾದ ಭಗವಾನ್ ವಿಷ್ಣುವು ಬಲಿಯ ಅಧಿಕಾರದಲ್ಲಿರುವ ಮೂರು ಲೋಕದ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಕಸಿದುಕೊಳ್ಳಲು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಮೂರು ಹೆಜ್ಜೆ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಯಾಚಿಸಿ ಅವನಿಂದ ಭೂ ದಾನವನ್ನು ಪಡೆದು, ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸಿ ಅವನ್ನು ದೇವೇಂದ್ರನಿಗೆ ಮರಳಿಸಿ ಕೊಟ್ಟನು. ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ಶ್ರೀಹರಿಯು ತನ್ನ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಬಲಿಯನ್ನು ನಿಗ್ರಹಿಸಿ ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನು ಪುನಃ ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಸಿಕೊಟ್ಟನು.॥20-21॥ ಅದೇ ಭಗವಂತನು ಹಿಂದೆ ಇಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಿದ್ದನು, ಅದಕ್ಕಾಗಿ, ಈ ಆಶ್ರಮವು ಎಲ್ಲ ವಿಧದ ಶ್ರಮ (ದುಃಖ-ಶೋಕ)ವನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವಂತಹುದು. ಆ ಭಗವಾನ್ ವಾಮನನಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿ ಇರುವುದರಿಂದ ನಾನೂ ಕೂಡ ಈ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ.॥22॥ ಇದೇ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ನನ್ನ ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ವಿಘ್ನವನ್ನೊಡ್ಡುವ ರಾಕ್ಷಸರು ಬರುತ್ತಾರೆ. ಪುರುಷಸಿಂಹನೆ! ನೀನು ಇಲ್ಲೇ ಆ ದುರಾಚಾರಿಗಳನ್ನು ವಧಿಸುವುದಿದೆ. ॥23॥

ಶ್ರೀರಾಮಾ! ಈಗ ನಾವು ಆ ಪರಮೋತ್ತಮ ಸಿದ್ಧಾಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಬಂದಿದ್ದೇವೆ. ಅಯ್ಯಾ! ಈ ಆಶ್ರಮವು ನನ್ನದಿರುವಂತೆಯೇ ನಿನ್ನದೂ ಆಗಿದೆ. ॥24॥ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಮಹಾಮುನಿಯು ಬಹಳ ಪ್ರೇಮದಿಂದ ಶ್ರೀರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಕೈ ಹಿಡಿದು ಕೊಂಡು, ಅವರಿಬ್ಬರೊಂದಿಗೆ ಆಶ್ರಮವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರು. ಆಗ ಪುನರ್ವಸು ಎಂಬ ಎರಡು ನಕ್ಷತ್ರಗಳ ನಡುವೆ ಇರುವ ಮಂಜುರಹಿತ ಚಂದ್ರನಂತೆ ಅವರು ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ॥25॥ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ಬಂದಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಸಿದ್ಧಾಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ಎಲ್ಲ ತಪಸ್ವಿಗಳು ಕುಣಿಯುತ್ತಾ ಕೂಡಲೇ ಅವರ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು, ಎಲ್ಲರೂ ಸೇರಿ ಆ ಧೀಮಂತ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರನ್ನು ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ ಪೂಜಿಸಿದರು. ಹಾಗೆಯೇ ಅವರು ಆ ರಾಜಕುಮಾರರಿಬ್ಬರಿಗೂ ಅತಿಥಿ ಸತ್ಕಾರ ಮಾಡಿದರು. ॥26-27॥ ಮುಹೂರ್ತಕಾಲ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಪಡೆದು, ರಘುನಂದನರಾದ ಶ್ರೀರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಕೈಮುಗಿದು ಮುನಿವರ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರಲ್ಲಿ ಇಂತೆಂದರು - ॥28॥

ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠರೇ! ತಾವು ಇಂದೇ ಯಜ್ಞದೀಕ್ಷೆಯನ್ನು ಕೈಗೊಳ್ಳಿರಿ. ನಿಮಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ, ಈ ಸಿದ್ಧಾಶ್ರಮವು ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಅನ್ವರ್ಥವಾಗಲೀ. ರಾಕ್ಷಸರ ವಧೆಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ನೀವು ಹೇಳಿದ ಮಾತು ನಿಜವಾಗಲಿ. ॥29॥ ಅವರು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ಮಹರ್ಷಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ಜಿತೇಂದ್ರಿಯ ಭಾವದಿಂದ ನಿಯಮಪೂರ್ವಕ ಯಜ್ಞದೀಕ್ಷೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರು. ಆ ಇಬ್ಬರು ರಾಜಕುಮಾರರು ಜಾಗರೂಕರಾಗಿ ರಾತ್ರಿ ಕಳೆದು ಬೆಳಗ್ಗೆ, ಎದ್ದು, ಸ್ನಾನಾದಿಗಳಿಂದ ಶುದ್ಧರಾಗಿ ಪ್ರಾತಃ ಸಂಧ್ಯೋಪಾಸನೆ ಹಾಗೂ ನಿಯಮಪೂರ್ವಕ ಸರ್ವಶ್ರೇಷ್ಠ ಗಾಯತ್ರಿ ಮಂತ್ರ ಜಪಿಸತೊಡಗಿದರು. ಜಪ ಪೂರೈಸಿ, ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರ ಮಾಡಿ ಕುಳಿತಿರುವ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರ ಚರಣಗಳಲ್ಲಿ ವಂದಿಸಿಕೊಂಡರು. ॥30-32॥

ವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷ ರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಬಾಲಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಇಪ್ಪತ್ತೊಂಭತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥29॥

ಮೂವತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ

ಶ್ರೀರಾಮನಿಂದ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರ ಯಜ್ಞದ ರಕ್ಷಣೆ, ರಾಕ್ಷಸರ ಸಂಹಾರ

ಅನಂತರ ದೇಶ ಕಾಲವನ್ನು ತಿಳಿದಿರುವ ಶತ್ರುದಮನ ರಾಜಕುಮಾರ ಶ್ರೀರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ದೇಶ - ಕಾಲಕ್ಕನುಸಾರ ಮಾತನಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಮರ್ಮಜ್ಞರಾಗಿದ್ದ ಅವರು ಕೌಶಿಕ ಮುನಿಯಲ್ಲಿ ಇಂತೆಂದರು - ॥1॥ ಪೂಜ್ಯರೇ! ಯಾವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಆ ಇಬ್ಬರು ನಿಶಾಚರ ಆಕ್ರಮಣವಾಗುತ್ತದೆ? ಇದನ್ನು ನಾವು ತಿಳಿಯಲು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದೇವೆ. ಏಕೆಂದರೆ, ಅವರಿಬ್ಬರು ಯಜ್ಞ ಭೂಮಿಗೆ ಬರುವುದನ್ನು ನಾವು ತಡೆಯಬೇಕಾಗಿದೆ. ಎಲ್ಲಾದರೂ ಎಚ್ಚರ ತಪ್ಪಿ ಆ ಸಂದರ್ಭವು ತಪ್ಪಿಹೋಗಬಾರದು, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ತಿಳಿಸಿರಿ. ॥2॥ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದ, ಯುದ್ಧದ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಆತುರರಾದ ಆ ಇಬ್ಬರು ಕಕುತ್ಸ್ಥವಂಶೀ ರಾಜಕುಮಾರರನ್ನು ನೋಡಿ ಆ ಎಲ್ಲ ಮುನಿಗಳು ಸಂತೋಷಗೊಂಡರು ಹಾಗೂ ಆ ಇಬ್ಬರು ಸಹೋದರರನ್ನು ಭೂರಿ-ಭೂರಿ ಪ್ರಶಂಸಿಸಿದರು. ॥3॥ ಅವರು ಹೇಳಿದರು - ಈ ಮುನಿವರ್ಯ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ಯಜ್ಞದ ದೀಕ್ಷೆಯನ್ನು ಕೈಗೊಂಡಿರುವರು. ಆದ್ದರಿಂದ ಈಗ ಮೌನವಾಗಿ ಇರುವರು. ರಘುವಂಶೀ ವೀರರಾದ ನೀವಿಬ್ಬರೂ ಎಚ್ಚರವಾಗಿದ್ದು ಇಂದಿನಿಂದ ಆರು ರಾತ್ರೆಗಳವರೆಗೆ ಇವರ ಯಜ್ಞವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಾ ಇರಿ. ॥4॥

ಮುನಿಗಳ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಆ ಇಬ್ಬರು ಯಶಸ್ವೀ ರಾಜಕುಮಾರರು ಒಂದೇ ಸಮನೇ ಆರು ಹಗಲು ಮತ್ತು ಆರು ರಾತ್ರಿಗಳವರೆಗೆ ಆ ತಪೋವನವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಾ ಇದ್ದರು. ಇಷ್ಟು ದಿನ ಅವರು ನಿದ್ದೆಯನ್ನು ಮಾಡಲಿಲ್ಲ. ॥5॥ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ದಮನ ಮಾಡುವ ಆ ಪರಮ ಧನುರ್ಧರ ವೀರರು ಸತತ ಎಚ್ಚರವಾಗಿದ್ದು, ಮುನಿವರ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರ ಬಳಿ ನಿಂತುಕೊಂಡು ಅವರ ಮತ್ತು ಅವರ ಯಜ್ಞದ ರಕ್ಷಣೆಯಲ್ಲಿ ತತ್ಪರರಾಗಿದ್ದರು. ॥6॥

ಈ ಪ್ರಕಾರ ಐದು ದಿನಗಳು ಕಳೆದು ಆರನೆಯ ದಿನ ಬಂದಾಗ ಶ್ರೀರಾಮನು ಸೌಮಿತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು - ‘‘ಸುಮಿತ್ರಾ ನಂದನ! ನೀನು ನಿನ್ನ ಚಿತ್ತವನ್ನು ಏಕಾಗ್ರಗೊಳಿಸಿ ಎಚ್ಚರವಾಗಿರು.’’ ॥7॥ ಯುದ್ಧದ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಅವಸರಪಡಿಸುತ್ತಾ ಶ್ರೀರಾಮನು ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿರುವಾಗಲೇ ಉಪಾಧ್ಯಾಯ (ಬ್ರಹ್ಮಾ), ಪುರೋಹಿತ (ಉಪದ್ರಷ್ಟಾ) ಹಾಗೂ ಇತರ ಋತ್ವಿಜರಿಂದ ತುಂಬಿದ ಯಜ್ಞದ ವೇದಿಕೆಯು ಒಮ್ಮೆಲೆ ಪ್ರಜ್ವಲಿತವಾಯಿತು. (ವೇದಿಯು ಹೀಗೆ ಉರಿಯುವುದು ರಾಕ್ಷಸರ ಆಗಮನದ ಸೂಚಕ ಉತ್ಪಾತವಾಗಿತ್ತು.) ॥8॥

ಅನಂತರ ಕುಶ, ಚಮಸ, ಸ್ರುಕ್, ಸಮಿಧೆ ಹಾಗೂ ಹೂವುಗಳ ರಾಶಿಯಿಂದ ಸುಶೋಭಿತವಾದ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರ ಹಾಗೂ ಋತ್ವಿಜರಸಹಿತ ಯಜ್ಞದ ವೇದಿಯಲ್ಲಿ ಆಹವನೀಯ ಅಗ್ನಿಯು ಪ್ರಜ್ವಲಿತವಾಯಿತು. (ಅಗ್ನಿಯು ಹೀಗೆ ಪ್ರಜ್ವಲಿತವಾಗುವುದು ಯಜ್ಞದ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಆಗಿತ್ತು). ॥9॥ ಮತ್ತೆ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿಗನುಸಾರ ವೇದಮಂತ್ರಗಳ ಉಚ್ಚಾರಣಪೂರ್ವಕ ಆ ಯಜ್ಞದ ಕಾರ್ಯಪ್ರಾರಂಭ ಗೊಂಡಿತು. ಇದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಭಯಾನಕ ಭಾರೀ ಶಬ್ಧ ಉಂಟಾಯಿತು. ॥10॥ ಮಳೆಗಾಲದಲ್ಲಿ ಕರಿಮೋಡಗಳು ಆಕಾಶವನ್ನು ಮುಚ್ಚಿ ಬಿಡುವಂತೆಯೇ, ಮಾರೀಚ ಮತ್ತು ಸುಬಾಹು ಎಂಬ ರಾಕ್ಷಸರು ಎಲ್ಲೆಡೆ ತಮ್ಮ ಮಾಯೆಯನ್ನು ಹರಡುತ್ತಾ ಯಜ್ಞಮಂಟಪದ ಕಡೆಗೆ ಓಡಿ ಬರುತ್ತಿದ್ದರು. ಅವರ ಅನುಚರರೂ ಜೊತೆಗೇ ಇದ್ದರು. ಆ ಭಯಂಕರ ರಾಕ್ಷಸರು ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದು ರಕ್ತದ ಮಳೆಗರೆಯಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು. ॥11-12॥ ರಕ್ತಪ್ರವಾಹದಿಂದ ಯಜ್ಞವೇದಿಯ ಸುತ್ತಲಿನ ಭೂಮಿಯು ನೆನೆದಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ತಕ್ಷಣ ಓಡಿ, ಅತ್ತ - ಇತ್ತ ನೋಡಿದಾಗ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿರುವ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ನೋಡಿದನು. ಮಾರೀಚ ಮತ್ತು ಸುಬಾಹುಗಳು ಒಮ್ಮೆಲೆ ಬರುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಕಮಲನಯನ ಶ್ರೀರಾಮನ ಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಕಡೆಗೆ ನೋಡಿ ಹೇಳಿದನು - ॥13-14॥

ಲಕ್ಷ್ಮಣ! ಅದೋ ನೋಡು, ಮಾಂಸಭಕ್ಷಿ ದುರಾಚಾರಿ ರಾಕ್ಷಸರು ಬಂದಿರುವರು. ನಾನು ಮಾನವಾಸ್ತ್ರದಿಂದ ವಾಯುವಿನ ವೇಗದಿಂದ ಮೋಡಗಳು ಭಿನ್ನ-ಭಿನ್ನವಾಗುವಂತೆ ಇವರೆಲ್ಲರನ್ನು ಹೊಡೆದು ಓಡಿಸಿಬಿಡುವೆನು. ನನ್ನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಸಂದೇಹವಿಲ್ಲ. ಇಂತಹ ಹೇಡಿಗಳನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ನಾನು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ. ॥15॥ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ವೇಗಶಾಲಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ತನ್ನ ಧನುಸ್ಸಿಗೆ ಪರಮ ಉದಾರ ಮಾನವಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಸಂಧಾನ ಮಾಡಿದನು. ಆ ಅಸ್ತ್ರವು ಅತ್ಯಂತ ತೇಜಸ್ವಿಯಾಗಿತ್ತು. ಶ್ರೀರಾಮನು ರೋಷಭರಿತನಾಗಿ ಮಾರೀಚನ ಎದೆಗೆ ಆ ಬಾಣವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದನು. ॥16-17॥

ಆ ಉತ್ತಮ ಮಾನವಾಸ್ತ್ರದ ಆಳವಾದ ಏಟಿನಿಂದ ಮಾರೀಚನು ನೂರು ಯೋಜನ ದೂರ ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಹೋಗಿ ಬಿದ್ದನು. ॥18॥ ಶೀತೇಷು ಎಂಬ ಮಾನವಾಸ್ತ್ರದಿಂದ ಪೀಡಿತನಾದ ಮಾರೀಚನು ನಿಶ್ಚೇಷ್ಟಿತನಂತಾಗಿ ದೂರ ಹೋಗುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು - ॥19॥

ಲಕ್ಷ್ಮಣ! ನೋಡು ಮನುವಿನಿಂದ ಪ್ರಯುಕ್ತವಾದ ಶೀತೇಷು ಎಂಬ ಮಾನವಾಸ್ತ್ರವು ಈ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ಮೂರ್ಛಿತ ಗೊಳಿಸಿ ದೂರ ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತಾ ಇದೆ. ಆದರೆ ಅವನ ಪ್ರಾಣವನ್ನು ಕಳೆಯಲಿಲ್ಲ. ॥20॥ ಈಗ ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ವಿಘ್ನವನ್ನು ಮಾಡುವ ಈ ಇತರ ನಿರ್ದಯಿ, ದುರಾಚಾರೀ, ಪಾಪಕರ್ಮ ಹಾಗೂ ರಕ್ತಭೋಜೀ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನೂ ಕೂಡ ಕೊಂದುಹಾಕುವೆನು. ॥21॥

ಲಕ್ಷ್ಮಣನಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ರಘುನಂದನ ಶ್ರೀರಾಮನು ತನ್ನ ಕೈಚಳಕವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾ ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಮಹಾ ಆಗ್ನೇಯಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಅನುಸಂಧಾನ ಮಾಡಿ ಅದನ್ನು ಸುಬಾಹುವಿನ ಎದೆಗೆ ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದನು. ಅದು ತಗಲುತ್ತಲೇ ಅವನು ಸತ್ತು ಭೂಮಿಗೆ ಬಿದ್ದನು. ಮತ್ತೆ ಮಹಾಯಶಸ್ವೀ ಪರಮೋದ್ಧಾರ ರಘುವೀರನು ವಾಯವ್ಯಾಸ್ತ್ರದಿಂದ ಉಳಿದ ನಿಶಾಚರರನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿ ಮುನಿಗಳನ್ನು ಸಂತೋಷಪಡಿಸಿದನು. ॥22- 23॥ ಈ ಪ್ರಕಾರ ರಘುಕುಲನಂದನ ಶ್ರೀರಾಮನು ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ವಿಘ್ನವನ್ನೊಡ್ಡುವ ಸಮಸ್ತ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ವಧಿಸಿ, ಹಿಂದೆ ದೇವೇಂದ್ರನು ಅಸುರರ ಮೇಲೆ ವಿಜಯ ಪಡೆದು ಮಹರ್ಷಿಗಳಿಂದ ಪೂಜಿತನಾದಂತೆಯೇ ಋಷಿಗಳಿಂದ ಸಮ್ಮಾನಿತನಾದನು. ॥24॥ ಯಜ್ಞವು ಮುಗಿದಾಗ ಮಹಾಮುನಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ಸಮಸ್ತ ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನು ವಿಘ್ನ-ಬಾಧೆಗಳಿಂದ ರಹಿತವಾಗಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದರು - ॥25॥

ಮಹಾಬಾಹೋ! ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ಪಡೆದು ಕೃತಾರ್ಥನಾದೆನು. ನೀನು ಗುರುವಿನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪೂರ್ಣ ರೂಪ ದಿಂದ ಪಾಲಿಸಿರುವೆ. ಮಹಾಯಶಸ್ವೀ ವೀರನೇ! ನೀನು ಈ ಸಿದ್ಧಾಶ್ರಮದ ಹೆಸರನ್ನು ಸಾರ್ಥಕಗೊಳಿಸಿದೆ. ಹೀಗೆ ಶ್ರೀರಾಮ ಚಂದ್ರನನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಾ ಮುನಿಯು ಆ ಇಬ್ಬರು ಸಹೋದರರೊಂದಿಗೆ ಸಂಧ್ಯೋಪಾಸನೆಗೆ ತೊಡಗಿದರು. ॥26॥

ವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷ ರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಬಾಲಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಮೂವತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥30॥

ಮೂವತ್ತೊಂದನೆಯ ಸರ್ಗ

ಶ್ರೀರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಹಾಗೂ ಋಷಿಗಳೊಂದಿಗೆ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ಮಿಥಿಲೆಯ ಕಡೆಗೆ ಪ್ರಯಾಣ, ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಶೋಣಾನದಿಯ ತೀರದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ರಾಂತಿ

ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರ ಯಜ್ಞವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಿ ಕೃತಕೃತ್ಯರಾದ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಆ ಯಜ್ಞಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಇರುಳನ್ನು ಕಳೆದರು. ಆಗ ಅವರಿಬ್ಬರು ವೀರರ ಹೃದಯ ಹರ್ಷೋಲ್ಲಾಸಗೊಂಡು ಪ್ರಸನ್ನವಾಗಿತ್ತು. ॥1॥ ರಾತ್ರೆ ಕಳೆದು ಪ್ರಾತಃಕಾಲವಾದಾಗ ಅವರಿಬ್ಬರೂ ನಿತ್ಯಾಹ್ನಿಕಗಳಿಂದ ನಿವೃತ್ತರಾಗಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ಹಾಗೂ ಇತರ ಋಷಿಗಳ ಬಳಿಗೆ ಜೊತೆ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ಬಂದರು. ॥2॥

ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗಿ ಪ್ರಜ್ವಲಿತ ಅಗ್ನಿಯಂತಹ ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರಿಗೆ ಪ್ರಣಾಮಮಾಡಿ, ಮಧುರವಾಗಿ ಹೀಗೆ ಪರಮೋದಾರ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದರು - ॥3॥

ಮುನಿವರ್ಯರೇ! ನಾವಿಬ್ಬರೂ ಕಿಂಕರರು ನಿಮ್ಮ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ಉಪಸ್ಥಿತರಾಗಿದ್ದೇವೆ. ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠರೇ! ನಾವು ಏನು ಸೇವೆ ಮಾಡಬೇಕೆಂದು ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿರಿ. ॥4॥ ಅವರಿಬ್ಬರು ಹೀಗೆ ನುಡಿದಾಗ ಆ ಎಲ್ಲ ಮಹರ್ಷಿಗಳು ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರನ್ನು ಮುಂದುಮಾಡಿ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನಲ್ಲಿ ಇಂತೆಂದರು. ॥5॥

ನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ಮಿಥಿಲೆಯ ರಾಜಾ ಜನಕನ ಪರಮ ಧರ್ಮಮಯ ಯಜ್ಞವು ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುವುದಿದೆ. ಅದರಲ್ಲಿ ನಾವೆಲ್ಲರೂ ಭಾಗವಹಿಸುವಾ. ॥6॥ ಪುರುಷಸಿಂಹನೇ! ನೀವು ನಮ್ಮ ಜೊತೆಗೆ ಹೊರಡಿರಿ. ಅಲ್ಲಿ ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ಅದ್ಭುತವಾದ ಧನುಸ್ಸು ಇದೆ. ಅದನ್ನು ನೀನೂ ನೋಡುವೆಯಂತೆ. ॥7॥ ಪುರುಷಪುಂಗವನೇ! ಮೊದಲು ಎಂದೋ ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ದೇವತೆಗಳು ಜನಕನ ಪೂರ್ವಿಕರಿಗೆ ಆ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿದ್ದರು. ಅದು ಎಷ್ಟು ಪ್ರಬಲ ಮತ್ತು ಭಾರೀ ಇದೆ ಎಂಬುದರ ಅಳತೆಯೇ ಇಲ್ಲ. ಅದು ಬಹಳ ಪ್ರಕಾಶಮಾನ ಹಾಗೂ ಭಯಂಕರವಾಗಿದೆ. ॥8॥

ದೇವತೆಗಳು, ಗಂಧರ್ವರು, ಅಸುರರು, ರಾಕ್ಷಸರು ಯಾರೂ ಅದನ್ನು ಹೆದೆಯೇರಿಸಲಾರರು. ಹಾಗಿರುವಾಗ ಮನುಷ್ಯರ ಮಾತಾದರೂ ಏನು? ॥9॥ ಆ ಧನುಸ್ಸಿನ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ತಿಳಿಯಲು ಎಷ್ಟೋ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿ ರಾಜರು, ರಾಜಕುಮಾರರು ಬಂದರೂ ಯಾರೂ ಅದನ್ನು ಹೆದೆಯೇರಿಸದಾದರು. ॥10॥ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನೆ! ಪುರುಷಸಿಂಹ ರಾಮಾ! ನೀನು ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗುವುದರಿಂದ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಮಿಥಿಲೆಯ ರಾಜನ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಹಾಗೂ ಅವನ ಯಜ್ಞವನ್ನು ನೋಡುವೆಯಂತೆ. ॥11॥

ನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ಮಿಥಿಲೆಯ ಅಸರನು ತನ್ನ ಯಜ್ಞದ ಫಲರೂಪದಲ್ಲಿ ಆ ಉತ್ತಮ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಬೇಡಿದ್ದನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಮಸ್ತ ದೇವತೆಗಳು ಹಾಗೂ ಭಗವಾನ್ ಶಂಕರನು ಆ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಕರುಣಿಸಿದ್ದನು. ಆ ಧನುಸ್ಸಿನ ನಡುವಿನ ಮುಷ್ಟಿಬಂಧ ಸ್ಥಾನವು ಬಹಳ ಸುಂದರವಾಗಿದೆ. ॥12॥ ರಘುನಂದನ! ಜನಕನ ಅರಮನೆಯಲ್ಲಿ ಆ ಧನುಸ್ಸು ದೇವರಂತೆ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತವಾಗಿದ್ದು, ನಾನಾ ರೀತಿಯ ಗಂಧ, ಧೂಪ, ಅಗರು, ಸುಗಂಧಿತ ಪುಷ್ಪಾದಿಗಳಿಂದ ಪ್ರತಿದಿನ ಪೂಜಿತವಾಗಿದೆ. ॥13॥

ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಮುನಿವರ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ವನದೇವತೆಗಳಿಂದ ಅಪ್ಪಣೆ ಪಡೆದು, ಋಷಿಮಂಡಳಿ ಹಾಗೂ ರಾಮ - ಲಕ್ಷ್ಮಣರೊಂದಿಗೆ ಅಲ್ಲಿಂದ ಹೊರಟರು. ॥14॥ ಹೊರಡುವಾಗ ಅವರು ವನದೇವತೆಗಳಲ್ಲಿ ನಾನು ನನ್ನ ಯಜ್ಞಕಾರ್ಯವನ್ನು ಸಿದ್ಧಗೊಳಿಸಿ ಈ ಸಿದ್ಧಾಶ್ರಮದಿಂದ ಹೊರಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ಗಂಗೆಯ ಉತ್ತರ ತೀರದ ಹಿಮಾಲಯ ಪರ್ವತದ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗಿಬರುವೆನು. ನಿಮಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ. ॥15॥ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ತಪೋಧನ ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠ ಕೌಶಿಕರು ಉತ್ತರ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ಪ್ರಯಾಣವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು. ॥16॥ ಆಗ ಯಾತ್ರೆಗೆ ಹೊರಟ ಮುನಿವರ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರ ಹಿಂದೆ ಅವರೊಂದಿಗೆ ಹೊರಟ ಬ್ರಹ್ಮವಾದಿ ಮಹರ್ಷಿಗಳ ನೂರು ಬಂಡಿಗಳೂ ಹೊರಟವು. ॥17॥ ಸಿದ್ಧಾಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ಮೃಗ, ಪಕ್ಷಿಗಳೂ ತಪೋಧನ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರ ಹಿಂದೆ-ಹಿಂದೆಯೇ ಹೊರಟವು. ॥18॥ ಸ್ವಲ್ಪ ದೂರ ಹೋದ ಬಳಿಕ ಋಷಿಮಂಡಳಿ ಸಹಿತ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ಆ ಪಶು-ಪಕ್ಷಿಗಳನ್ನು ಹಿಂದಿರುಗಿಸಿದರು ಮತ್ತೆ ಬಹುದೂರ ನಡೆದ ಬಳಿಕ ಸೂರ್ಯನು ಅಸ್ತಾಚಲಕ್ಕೆ ಸರಿದಾಗ ಋಷಿಗಳು ಪೂರ್ಣ ಎಚ್ಚರವಾಗಿದ್ದು ಶೋಣ-ಭದ್ರಾನದಿಯ ತೀರದಲ್ಲಿ ಬೀಡುಬಿಟ್ಟರು. ಸೂರ್ಯನು ಅಸ್ತನಾದಾಗ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಸ್ನಾನಮಾಡಿ ಸಾಯಾಹ್ನಿಕ ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರಾದಿ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಪೂರೈಸಿಕೊಂಡರು. ॥19-20॥

ಅನಂತರ ಅವರೆಲ್ಲ ಅಮಿತ ತೇಜಸ್ವೀ ಋಷಿ-ಮುನಿಗಳು ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರ ಮುಂದೆ ಕುಳಿತರು. ಮತ್ತೆ ಶ್ರೀರಾಮನೂ ಋಷಿಗಳನ್ನು ಆದರಿಸುತ್ತಾ ಧೀಮಂತರಾದ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರ ಮುಂದೆ ಕುಳಿತುಕೊಂಡನು. ॥21॥ ಬಳಿಕ ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ಶ್ರೀರಾಮನು ತಪೋಧನರಾದ ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರಲ್ಲಿ ಕುತೂಹಲದಿಂದ ಕೇಳಿದನು. ॥22॥ ಪೂಜ್ಯರೇ! ಹಸುರಿನಿಂದ ಕಂಗೊಳಿಸುವ ಸುಶೋಭಿತವಾದ ಈ ದೇಶ ಯಾವುದು? ಇದರ ಪರಿಚಯವನ್ನು ಕೇಳಲು ನಾನು ಬಯಸುತ್ತಿರುವೆನು. ನಿಮಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ. ತಾವು ನನಗೆ ಇದರ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿಸಿರಿ. ॥23॥ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ಪ್ರಶ್ನೆಯಿಂದ ಪ್ರೇರಿತರಾಗಿ ಸುವ್ರತರಾದ ಮಹಾತಪಸ್ವೀ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ಎಲ್ಲ ಮುನಿಗಳ ನಡುವೆ ಆ ದೇಶದ ಪರಿಚಯವನ್ನು ಪೂರ್ಣ ರೂಪದಿಂದ ಹೇಳತೊಡಗಿದರು. ॥24॥

ವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷ ರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಬಾಲಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಮೂವತ್ತೊಂದನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥31॥

ಮೂವತ್ತೆರಡನೆಯ ಸರ್ಗ

ಬ್ರಹ್ಮಪುತ್ರ ಕುಶನ ನಾಲ್ಕು ಮಕ್ಕಳ ವರ್ಣನೆ, ಶೋಣಾನದಿಯ ತೀರ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ವಸುಭೂಮಿ ಎಂದು ಹೆಸರು ಬರಲು ಕಾರಣ, ವಾಯುವಿನ ಕೋಪದಿಂದ ಕುಶನಾಭನ ನೂರು ಕನ್ಯೆಯರು ಕುಬ್ಜರಾದುದು

ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ - ಶ್ರೀರಾಮಾ! ಹಿಂದೆ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರ ಪುತ್ರನಾದ ಕುಶನೆಂಬ ಮಹಾತಪಸ್ವೀ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ರಾಜನೊಬ್ಬನಿದ್ದನು. ಅವನು ವ್ರತನಿಷ್ಠನೂ, ಧರ್ಮಜ್ಞನೂ ಆಗಿದ್ದನು. ಧರ್ಮಾತ್ಮರನ್ನೂ, ಮಹಾತ್ಮರನ್ನೂ ಸದಾ ಆದರಿಸುತ್ತಾ ಸತ್ಕರಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ॥1॥ ಸತ್ಕುಲ ಪ್ರಸೂತೆಯಾದ ವಿದರ್ಭ ರಾಜಕುಮಾರಿ ವೈದರ್ಭಿ ಎಂಬ ಭಾರ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ನರೇಶನು ತನಗೆ ಅನುರೂಪರಾದ ನಾಲ್ಕು ಪುತ್ರರನ್ನು ಪಡೆದನು. ॥2॥ ಕುಶಾಂಬ, ಕುಶನಾಭ, ಅಮೂರ್ತರಜಸ ಹಾಗೂ ವಸು ಎಂಬ ಈ ನಾಲ್ವರು ತೇಜಸ್ವಿಗಳೂ, ಮಹಾ ಉತ್ಸಾಹಿಗಳೂ ಆಗಿದ್ದರು. ರಾಜಾ ಕುಶನು ಪ್ರಜಾರಕ್ಷಣ ರೂಪೀ, ಕ್ಷಾತ್ರಧರ್ಮ ಪಾಲಿಸುವ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ತನ್ನ ಧರ್ಮಿಷ್ಠರೂ ಸತ್ಯವಾದಿಗಳೂ ಆದ ಪುತ್ರರಲ್ಲಿ - ಮಕ್ಕಳಿರಾ! ಪ್ರಜೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸಿರಿ, ಇದರಿಂದ ನಿಮಗೆ ಧರ್ಮದ ಪೂರ್ಣಫಲ ಸಿಗುವುದು ಎಂದು ಹೇಳಿದರು. ॥3-4॥

ತನ್ನ ಪಿತನಾದ ಮಹಾರಾಜಾ ಕುಶನ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಲೋಕೋತ್ತರರಾದ ಆ ನಾಲ್ವರು ನರಶ್ರೇಷ್ಠ ರಾಜಕುಮಾರರು ಆಗ ತಮ-ತಮಗಾಗಿ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ನಗರಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿಕೊಂಡರು. ॥5॥ ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ಕುಶಾಂಬನು ‘ಕೌಶಾಂಬಿ’ ಎಂಬ ಪುರವನ್ನು ನೆಲೆಗೊಳಿಸಿದನು. (ಅದನ್ನು ಇಂದು ‘ಕೋಸಲ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.) ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ಕುಶನಾಭನು ‘ಮಹೋದಯ’ ಎಂಬ ನಗರವನ್ನು ನಿರ್ಮಾಣ ಮಾಡಿದನು. ॥6॥ ಪರಮ ಬುದ್ಧಿವಂತನಾದ ಅಮೂರ್ತ ರಜಸ್ಸನು ‘ಧರ್ಮಾರಣ್ಯ’ ಎಂಬ ಒಂದು ಶ್ರೇಷ್ಠನಗರವನ್ನು ನೆಲೆಗೊಳಿಸಿದನು ಹಾಗೂ ವಸುವು ‘ಗಿರಿವ್ರಜ’ ಎಂಬ ನಗರವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದನು. ॥7॥ ಮಹಾತ್ಮಾ ವಸುವಿನ ಈ ‘ಗಿರಿವ್ರಜ’ ಎಂಬ ರಾಜಧಾನಿಯು ವಸುಮತಿ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಯಿತು. ಇದರ ಸುತ್ತಲೂ (ವಿಪುಲ, ವರಾಹ, ಋಷಭ, ಋಷಗಿರಿ ಮತ್ತು ಚೈತ್ಯಕ ಎಂಬ ಐದು ಶ್ರೇಷ್ಠಪರ್ವತಗಳು ಸುಶೋಭಿತವಾಗಿವೆ. ॥8॥ ಈ ರಮಣೀಯ (ಸೋನಾ) ನದಿಯು ದಕ್ಷಿಣ ಪಶ್ಚಿಮವಾಗಿ ಹರಿಯುತ್ತಾ ಮಗಧ ದೇಶಕ್ಕೆ ಬಂದಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಸುವಾಗಧೀ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ವಿಖ್ಯಾತವಾಗಿದೆ. ಇದು ಈ ಐದು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪರ್ವತಗಳ ನಡುವೆ ಮಾಲೆಯಂತೆ ಸುಶೋಭಿತವಾಗಿದೆ. ॥9॥

ಶ್ರೀರಾಮಾ! ಹೀಗೆ ‘ಮಾಗಧೀ’ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ಈ ಸೋನಾನದಿಯು ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿದ ವಸುವಿನೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದೆ. ರಘುನಂದನ! ಇದು ದಕ್ಷಿಣ-ಪಶ್ಚಿಮದಿಂದ ಬಂದು ಪೂರ್ವೋತ್ತರ ದಿಕ್ಕಿನತ್ತ ಪ್ರವಹಿಸುತ್ತದೆ. ಇದರ ಇಕ್ಕೆಲಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಫಲವತ್ತಾದ ಭೂಮಿ ಇದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇದು ಸದಾ ಸಸ್ಯಶಾಮಲೆಯಾಗಿ ಹಸುರಾಗಿದ್ದು, ಅಲಂಕೃತವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ॥10॥

ರಘುಕುಲನಂದನ! ರಾಮ! ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ರಾಜರ್ಷಿ ಕುಶನಾಭನಿಂದ ಘೃತಾಚಿ ಅಪ್ಸರೆಯ ಗರ್ಭದಿಂದ ಪರಮೊತ್ತಮರಾದ ನೂರು ಕನ್ಯೆಯರು ಹುಟ್ಟಿದರು. ॥11॥ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ರೂಪಲಾವಣ್ಯದಿಂದ ಸುಂದರರಾಗಿ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಯುವತಿಯರಾದಾಗ ಅವರ ಸೌಂದರ್ಯ ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚಿತು. ಒಂದು ದಿನ ವಸ್ತ್ರಾಭರಣಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತರಾದ ಆ ರಾಜಕನ್ಯೆಯರು ಅಂದವಾದ ಉದ್ಯಾನವನಕ್ಕೆ ಬಂದು ವರ್ಷಋತುವಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಾಶಿಸುವ ವಿದ್ಯುಲ್ಲತೆಗಳಂತೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಸುಂದರಾಂಗಿಯರಾದ ಆ ಅಂಗನೆ ಯರು ಹಾಡುತ್ತಾ-ಕುಣಿಯುತ್ತಾ ಆಮೋದ-ಪ್ರಮೋದದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದರು. ॥12-13॥ ಅವರ ಸರ್ವಾಂಗಗಳು ಸುಮನೋಹರವಾಗಿದ್ದವು. ಈ ಭೂತಳದಲ್ಲಿ ಇವರ ರೂಪ-ಸೌಂದರ್ಯಕ್ಕೆ ಎಣೆಯೇ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಆ ಉದ್ಯಾನ ವನದಲ್ಲಿ-ಮೋಡಗಳಲ್ಲಿ ಕಣ್ಣುಮುಚ್ಚಾಲೆಯಾಡುವ ನಕ್ಷತ್ರಗಳಂತೆ ಅವರು ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ॥14॥ ಆಗ ಉತ್ತಮ ಗುಣಸಂಪನ್ನ, ರೂಪ ಯೌವನದಿಂದ ಶೋಭಿಸುವ ಆ ಎಲ್ಲ ರಾಜಕನ್ಯೆಯನ್ನು ನೋಡಿ ಸರ್ವಾತ್ಮನಾದ ವಾಯುದೇವರು ಈ ಪ್ರಕಾರ ಹೇಳಿದರು-॥15॥ ಸುಂದರಿಯರಿರಾ! ನಾನು ನಿಮ್ಮೆಲ್ಲರನ್ನು ನನ್ನ ಪ್ರೇಯಸಿಯರಾಗಿ ಪಡೆಯಬೇಕೆಂದು ಬಯಸುತ್ತಿರುವೆನು. ನೀವೆಲ್ಲರೂ ನನ್ನ ಭಾರ್ಯೆಯರಾಗುವಿರಿ. ಈಗ ಮನುಷ್ಯ ಭಾವವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಮತ್ತು ನನ್ನನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ದೇವಾಂಗನೆಯರಂತೆ ದೀರ್ಘಾಯುವನ್ನು ಹೊಂದಿರಿ. ॥16॥ ಸಾಧಾರಣವಾಗಿ ಮಾನವ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ತಾರುಣ್ಯವು ಎಂದೂ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ಕ್ಷೀಣವಾಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ. ನನ್ನ ಸಂಬಂಧ ಪಡೆದರೆ ನೀವೆಲ್ಲ ಅಕ್ಷಯ ಯೌವನ ಪಡೆದು ಅಮರರಾಗುವಿರಿ. ॥17॥ ನಿರಾತಂಕವಾಗಿ ಮಹಾಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡುವ ವಾಯುದೇವರ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಆ ನೂರು ಕನ್ಯೆಯರು ಅಪಹಾಸ್ಯಮಾಡಿ ನಗುತ್ತಾ ನುಡಿದರು - ॥18॥ ಸುರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ನೀನು ಪ್ರಾಣವಾಯುವಾಗಿ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಒಳಗೆ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿರುವೆ. ನಮ್ಮಲ್ಲಿಯೂ ನೀನು ವ್ಯಾಪ್ತನಾಗಿರುವೆ. ಹಾಗಿರುವಾಗ ನಮ್ಮೆಲ್ಲರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಕುರಿತಾದ ಆಕರ್ಷಣೆ ಇಲ್ಲವೆಂಬುದು ತಿಳಿಯಲಾರೆಯಾ? ನಮಗೆ ನಿನ್ನ ಕುರಿತು ಅನುರಾಗವಿಲ್ಲವೆಂದು ತಿಳಿದಿದ್ದರೂ ಇಂತಹ ಅನುಚಿತ ಪ್ರಸ್ತಾಪವನ್ನು ಮಾಡಿ ನಮ್ಮನ್ನು ಏಕೆ ಅಪಮಾನಪಡಿಸುತ್ತಿರುವೆ? ॥19॥ ಸುರಶ್ರೇಷ್ಠ ದೇವನೇ! ನಾವೆಲ್ಲರೂ ರಾಜರ್ಷಿ ಕುಶನಾಭನ ಕನ್ಯೆಯರು. ದೇವತೆಯಾಗಿದ್ದರೂ ಶಾಪಕೊಟ್ಟು ನಿನ್ನನ್ನು ವಾಯುಪದವಿಯಿಂದ ಭ್ರಷ್ಟಪಡಿಸಬಲ್ಲೆವು. ಆದರೂ ಹೀಗೆ ಮಾಡಲು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ನಾವು ನಮ್ಮ ತಪಸ್ಸನ್ನು ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿ ಇಡುವೆವು. ॥20॥ ದುರ್ಮತಿಯೇ! ನಾವು ನಮ್ಮ ಸತ್ಯವಾದೀ ತಂದೆಯನ್ನು ಅವಹೇಳನ ಮಾಡಿ ಕಾಮವಶ ಅಥವಾ ಅತ್ಯಂತ ಅಧರ್ಮ ಪೂರ್ವಕ ಸ್ವತಃ ವರನನ್ನು ಹುಡುಕಿಕೊಳ್ಳುವ ಸಮಯ ಎಂದಿಗೂ ಬರದಿರಲಿ. ॥21॥ ನಮ್ಮ ಮೇಲೆ ತಂದೆಯದೇ ಪ್ರಭುತ್ವವಾಗಿರುವುದು, ಅವರೇ ನಮಗೆ ಸರ್ವಶ್ರೇಷ್ಠ ದೇವತೆಯಾಗಿರುವರು. ನಮ್ಮ ಪಿತನು ನಮ್ಮನ್ನು ಯಾರ ಕೈಗೊಪ್ಪಿಸುವನೋ ಅವನೇ ನಮಗೆ ಪತಿಯಾಗುವನು. ॥22॥ ಅವರ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ವಾಯುದೇವರು ಅತ್ಯಂತ ಕುಪಿತರಾದರು. ಆ ಐಶ್ವರ್ಯಶಾಲಿ ಪ್ರಭುವು ಅವರೊಳಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಅವರ ಎಲ್ಲ ಅವಯವಗಳನ್ನು ಅಂಕು ಡೊಂಕಾಗಿಸಿದನು. ಶರೀರವು ಮುದುಡಿಹೋದದ್ದರಿಂದ ಅವರು ಕುಳ್ಳಿಯರಾದರು. ಅವರ ಆಕೃತಿ ಮುಷ್ಠಿಬಿಗಿದ ಕೈಯಷ್ಟು ಆಯಿತು. ಅವರು ಭಯದಿಂದ ವ್ಯಾಕುಲರಾದರು. ॥23॥

ವಾಯುದೇವರಿಂದ ಕುಬ್ಜೆಯರಾದ ಆ ಕನ್ಯೆಯರು ಅರಮನೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ನಾಚಿಕೆಯಿಂದ ಉದ್ವಿಗ್ನರಾದರು. ಅವರ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ನೀರು ಧಾರಾಕಾರಾವಾಗಿ ಹರಿಯತೊಡಗಿತು. ॥24॥ ಪರಮ ಸುಂದರಿಯರಾದ ಪ್ರೀತಿಯ ತನ್ನ ಪುತ್ರಿಯರ ಈ ವಿರೂಪವನ್ನು ಕಂಡು ರಾಜಾ ಕುಶನಾಭನು ಗಾಬರಿಗೊಂಡು ಹೀಗೆ ನುಡಿದನು. ॥25॥

ಪುತ್ರಿಯರಿರಾ! ಇದೇನಾಯಿತು? ತಿಳಿಸಿರಿ. ಯಾವ ಪ್ರಾಣಿಯು ಧರ್ಮವನ್ನು ಅವಹೇಳನ ಮಾಡಿದುದು? ಯಾರು ನಿಮ್ಮನ್ನು ಕುಳ್ಳಿಯರಾಗಿಸಿದರು? ಇದರಿಂದ ನೀವು ಒದ್ದಾಡುತ್ತಿರುವಿರಿ. ನೀವು ಏನನ್ನೂ ಏಕೆ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ? ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾ ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಟ್ಟನು. ಅವರು ಉತ್ತರ ಹೇಳುವರೆಂದು ಗಮನಿಸುತ್ತಾ ಕುಳಿತನು. ॥26॥

ವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷ ರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಬಾಲಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಮೂವತ್ತೆರಡನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥32॥

ಮೂವತ್ತಮೂರನೆಯ ಸರ್ಗ

ಕುಶನಾಭನು ಕನ್ಯೆಯರಿಗೆ ಧೈರ್ಯಹೇಳಿದುದು, ಕ್ಷಮಾಗುಣದ ಪ್ರಶಂಸೆ, ಬ್ರಹ್ಮದತ್ತನ ಜನ್ಮ,
ಅವನೊಡನೆ ಕುಶನಾಭನ ಕನ್ಯೆಯರ ವಿವಾಹ

ಧೀಮಂತನಾದ ಕುಶನಾಭನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ, ಆ ನೂರು ಕನ್ಯೆಯರು ತಂದೆಯ ಚರಣಗಳಲ್ಲಿ ತಲೆಯನ್ನಿಟ್ಟು ಪ್ರಣಾಮಮಾಡಿ ಇಂತೆಂದರು - ॥1॥

ಮಹಾರಾಜಾ! ಎಲ್ಲೆಡೆ ಸಂಚರಿಸುವ ವಾಯುದೇವನು ಅಶುಭಮಾರ್ಗವನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಿ ಧರ್ಮದೃಷ್ಟಿ ಇಲ್ಲದೆ, ನಮ್ಮನ್ನು ಅವಮಾನಪಡಿಸಲು ಇಚ್ಛಿಸಿದನು. ॥2॥ ನಾವು ಅವನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದೆವು - ದೇವನೇ! ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ. ನಮಗೆ ತಂದೆಯಿರುವರು, ನಾವು ಸ್ವತಂತ್ರರಲ್ಲ. ನೀವು ತಂದೆಯವರ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಕನ್ಯೆಯನ್ನು ಕೊಡುವಂತೆ ಕೇಳು, ಅವರು ನಮ್ಮನ್ನು ನಿನಗೆ ಒಪ್ಪಿಸಿದರೆ ನಾವು ನಿಮ್ಮನ್ನು ವರಿಸುವೆವು. ॥3॥ ಆದರೆ ಅವನ ಮನಸ್ಸು ಪಾಪದಿಂದ ಬಂಧಿತವಾಗಿತ್ತು. ಅವನು ನಮ್ಮ ಮಾತನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ. ನಾವೆಲ್ಲರೂ ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿರುವಾಗಲೂ, ವಾಯುವು ನಿರಪರಾಧಿಗಳಾದ ನಮಗೆ ಈ ಅವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಿದನು. ॥4॥ ಕನ್ಯೆಯರ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಪರಮ ಧಾರ್ಮಿಕ ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ರಾಜನು ತನ್ನ ಮಕ್ಕಳಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ನುಡಿದನು. ॥5॥ ಪುತ್ರಿಯರಿರಾ! ಕ್ಷಮಾಶೀಲ ಮಹಾಪುರುಷರು ಮಾಡುವ ಕಾರ್ಯವನ್ನೇ ನೀವೂ ಮಾಡಿರುವಿರಿ. ನಿಮ್ಮಿಂದ ಈ ಮಹತ್ಕಾರ್ಯ ನೆರವೇರಿದಂತಾಯಿತು. ನೀವೆಲ್ಲರೂ ಐಕಮತ್ಯರಾಗಿ ಕುಲಧರ್ಮವನ್ನು ನೆನೆದು, ಕಾಮಕ್ಕೆ ವಶರಾಗದೆ ಮಹತ್ಕಾರ್ಯ ಮಾಡಿರುವಿರಿ. ॥6॥ ಸ್ತ್ರೀಯಾಗಿರಲಿ, ಪುರುಷನಾಗಿರಲಿ ಅವರಿಗೆ ಕ್ಷಮೆಯೇ ಭೂಷಣವಾಗಿದೆ. ಪುತ್ರಿಯರಿರಾ! ನಿಮ್ಮೆಲ್ಲರಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ರೀತಿಯಾಗಿರುವ ಕ್ಷಮೆ ಇಲ್ಲವೇ ಸಹಿಷ್ಣುತೆ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ದುಷ್ಕರವಾಗಿದೆ. ॥7॥ ಪುತ್ರಿಯರೇ! ಕ್ಷಮೆಯೇ ದಾನವಾಗಿದೆ. ಕ್ಷಮೆಯೇ ಸತ್ಯ, ಯಜ್ಞ, ಯಶ, ಧರ್ಮವಾಗಿದೆ. ಕ್ಷಮೆಯ ಮೇಲೆಯೇ ಈ ಜಗತ್ತು ಸ್ಥಿರವಾಗಿದೆ. ॥8॥ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನೇ! ದೇವತೆಗಳಂತೆ ಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ರಾಜಾ ಕುಶನಾಭನು ಕನ್ಯೆಯರಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಅವರಿಗೆ ಅಂತಃಪುರಕ್ಕೆ ಹೋಗುವಂತೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದನು. ನಿಷ್ಣಾತರಾದ ಮಂತ್ರಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಕುಳಿತು ಕನ್ಯೆಯರ ವಿವಾಹದ ಕುರಿತು ಯಾವ ದೇಶದಲ್ಲಿ ಯಾವಾಗ, ಯಾವ ಸುಯೋಗ್ಯ ವರನೊಂದಿಗೆ ವಿವಾಹ ಮಾಡಬಹುದು ಎಂದು ವಿಚಾರ ವಿಮರ್ಶೆ ಮಾಡಿದನು. ॥9-10॥ ಅದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಚೂಲಿ ಎಂಬ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಓರ್ವ ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ, ಸದಾಚಾರಿ, ನೈಷ್ಠಿಕ ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿ ಮುನಿಯು ವೇದೋಕ್ತ ತಪಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡುತಿದ್ದನು. (ಅಥವಾ ಬ್ರಹ್ಮಚಿಂತನರೂಪೀ ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ್ದನು.) ॥11॥

ಶ್ರೀರಾಮಾ! ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲೀ. ಆಗ ಒಬ್ಬ ಗಂಧರ್ವಕನ್ಯೆ ಅಲ್ಲಿದ್ದು ಆ ತಪಸ್ವಿಯ ಸೇವೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಳು. ಆಕೆಯು ಊರ್ಮಿಳೆಯ ಪುತ್ರಿಯಾಗಿದ್ದು, ಆಕೆಯ ಹೆಸರು ಸೋಮದಾ ಎಂದಿತ್ತು. ॥12॥ ಆಕೆಯು ಪ್ರತಿನಿತ್ಯ ಮುನಿಯನ್ನು ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತಾ ಅವರ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ್ದಳು. ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಯಾಗಿದ್ದು, ಸಮಯಕ್ಕೆ ಸರಿಯಾಗಿ ಸೇವೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ಇರುವಾಗ ಆಕೆಯ ಮೇಲೆ ಗೌರವಶಾಲಿ ಮುನಿಯು ಸಂತುಷ್ಟರಾದರು. ॥13॥ ರಘುನಂದನ! ಶುಭಸಮಯ ಬಂದಾಗ ಗಂಧರ್ವಕನ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಚೂಲಿ ಹೇಳಿದರು - ಶುಭಾಂಗಳೇ! ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲೀ. ನಾನು ನಿನ್ನ ಮೇಲೆ ಪರಮ ಸಂತುಷ್ಟನಾಗಿರುವೆನು. ನಿನಗೆ ಪ್ರಿಯವಾದ ಯಾವ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಲೀ, ತಿಳಿಸು. ॥14॥ ಮುನಿಯು ಸಂತುಷ್ಟವಾಗಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಗಂಧರ್ವ ಕನ್ಯೆಯು ಸಂತೋಷಗೊಂಡಳು. ಮಾತಿನ ಕಲೆಯನ್ನು ಬಲ್ಲ ಆಕೆಯು ವಾಣಿಯ ಮರ್ಮಜ್ಞರಾದ ಮುನಿಯಲ್ಲಿ ಮಧುರವಾಗಿ ಇಂತೆಂದಳು. ॥15॥

ಮಹರ್ಷಿಗಳೇ! ತಾವು ಬ್ರಹ್ಮತೇಜದಿಂದ ಸಂಪನ್ನರಾಗಿ ಬ್ರಹ್ಮಸ್ವರೂಪರಾಗಿರುವಿರಿ. ಆದ್ದರಿಂದ ತಾವು ಮಹಾತಪಸ್ವಿಗಳಾಗಿದ್ದೀರಿ. ನಾನು ನಿಮ್ಮಿಂದ ಬ್ರಹನಿಷ್ಠನಾದ, ಪರಮಧಾರ್ಮಿಕನಾದ ಪುತ್ರನನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಿರುವೆನು. ॥16॥ ಮುನಿಯೇ! ನಿಮಗೆ ಶುಭವಾಗಲಿ. ನನಗೆ ಯಾರೂ ಪತಿಯಿಲ್ಲ. ನಾನು ಮದುವೆಯೇ ಆಗಿಲ್ಲ ಹಾಗೂ ಆಗುವುದೂ ಇಲ್ಲ. ನಾನು ನಿಮ್ಮ ಸೇವೆಗೆ ಬಂದಿರುವೆನು. ನೀವು ತಮ್ಮ ತಪಃಶಕ್ತಿಯಿಂದ ನನಗೆ ಪುತ್ರನನ್ನು ಕರುಣಿಸಿರಿ. ॥17॥ ಆ ಗಂಧರ್ವಕನ್ಯೆಯ ಸೇವೆಯಿಂದ ಸಂತುಷ್ಟರಾದ ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿ ಚೂಲಿಯು ಆಕೆಗೆ ಪರಮೋತ್ತಮ ಬ್ರಹ್ಮತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಸಂಪನ್ನನಾದ ಪುತ್ರನನ್ನು ಕರುಣಿಸಿದನು. ಅವನು ಅವರ ಮಾನಸಿಕ ಸಂಕಲ್ಪದಿಂದ ಪ್ರಕಟನಾದ ಮಾನಸ ಪುತ್ರನಾಗಿದ್ದನು. ಅವನ ಹೆಸರು ‘ಬ್ರಹ್ಮದತ್ತ’ ಎಂದಿತ್ತು ॥18॥ (ಕುಶನಾಭನಲ್ಲಿ ಕನ್ಯೆಯರ ವಿವಾಹದ ವಿಚಾರ ನಡೆಯುತ್ತಿತ್ತು) ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ರಾಜಾಬ್ರಹ್ಮದತ್ತನು ಉತ್ತಮ ಲಕ್ಷ್ಮಿಸಂಪನ್ನನಾಗಿ ‘ಕಾಂಪಿಲ್ಯ’ ಎಂಬ ನಗರದಲ್ಲಿ ಸ್ವರ್ಗದ ಅಮರಾವತಿಯಲ್ಲಿ ದೇವೇಂದ್ರನು ಇರುವಂತೆಯೇ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ॥19॥

ಎಲೈ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನೇ! ಆಗ ಪರಮ ಧಾರ್ಮಿಕ ರಾಜಾ ಕುಶನಾಭನು ಬ್ರಹ್ಮದತ್ತನೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ನೂರು ಮಂದಿ ಕನ್ಯೆಯರನ್ನು ವಿವಾಹಮಾಡಿ ಕೊಡಲು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದನು. ॥20॥ ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ಭೂಪಾಲ ರಾಜಾ ಕುಶನಾಭನು ಬ್ರಹ್ಮದತ್ತನನ್ನು ಕರೆದು ಅತ್ಯಂತ ಸಂತೋಷ ಚಿತ್ತದಿಂದ ಅವರಿಗೆ ನೂರು ಕನ್ಯೆಯರನ್ನು ಒಪ್ಪಿಸಿದನು. ॥21॥

ರಘುನಂದನ! ಆಗ ದೇವೇಂದ್ರನಂತೆ ತೇಜಸ್ವೀ ಪೃಥ್ವಿಪತಿ ಬ್ರಹ್ಮದತ್ತನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಆ ಎಲ್ಲ ಕನ್ಯೆಯರ ಪಾಣಿಗ್ರಹಣವನ್ನು ಮಾಡಿದನು. ॥22॥ ವಿವಾಹ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮದತ್ತನು ಪಾಣಿಗ್ರಹಣ ಮಾಡಿದಾಕ್ಷಣ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಕುಬ್ಜತ್ವದೋಷದಿಂದ ರಹಿತ, ನಿರೋಗಿ ಹಾಗೂ ಉತ್ತಮ ಶೋಭಾಸಂಪನ್ನರಾದರು. ॥23॥ ವಾತರೋಗದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ವಾಯುದೇವರು ಆ ಕನ್ಯೆಯರನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಬಿಟ್ಟನು. ಇದನ್ನು ನೋಡಿದ ಪೃಥ್ವೀಪತಿ ಕುಶನಾಭರಾಜನು ಬಹಳ ಸಂತೋಷಗೊಂಡು ಪದೇ-ಪದೇ ಹರ್ಷಿತನಾಗುತ್ತಿದ್ದನು. ॥24॥ ಭೂಪಾಲ ರಾಜಾ ಬ್ರಹ್ಮದತ್ತನ ವಿವಾಹಕಾರ್ಯ ನೆರವೇರಿದಾಗ ಮಹಾರಾಜಾ ಕುಶನಾಭನು ಪತ್ನಿಯರ ಸಹಿತ ಪುರೋಹಿತರೊಂದಿಗೆ ಬ್ರಹ್ಮದತ್ತನನ್ನು ಆದರದಿಂದ ಬೀಳ್ಕೊಟ್ಟನು. ॥25॥ ಗಂಧರ್ವೀ ಸೋಮದೆಯು ತನ್ನ ಪುತ್ರನನ್ನು ಹಾಗೂ ಅವನ ಯೋಗ್ಯವಿವಾಹ ಸಂಬಂಧ ನೋಡಿ ತನ್ನ ಆ ಸೊಸೆಯರನ್ನು ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ ಅಭಿನಂದಿಸಿದಳು. ಆಕೆಯು ಒಬ್ಬೊಬ್ಬರಾಗಿ ಎಲ್ಲ ರಾಜಕನ್ಯೆಯರನ್ನು ಆಲಂಗಿಸಿ ಮಹಾ ರಾಜಾಕುಶನಾಭನನ್ನು ಹೊಗಳುತ್ತಾ ಅಲ್ಲಿಂದ ಹೊರಟಳು. ॥26॥

ವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷ ರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಬಾಲಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಮೂವತ್ತಮೂರನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥33॥

ಮೂವತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಸರ್ಗ

ಗಾಧಿ-ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರ-ಸತ್ಯವತಿಯರ ಜನ್ಮವೃತ್ತಾಂತ

ರಘುನಂದನ! ವಿವಾಹಗಳನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಂಡು ರಾಜಾ ಬ್ರಹ್ಮದತ್ತನು ಹೊರಟುಹೋದಾಗ, ಪುತ್ರಹೀನ ಕುಶನಾಭನು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪುತ್ರನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಪುತ್ರಕಾಮೇಷ್ಟಿ ಯಜ್ಞವನ್ನು ಕೈಗೊಂಡನು. ॥1॥ ಆ ಯಜ್ಞ ನಡೆಯುತ್ತಿರುವಾಗ ಪರಮ ಉದಾರ ಬ್ರಹ್ಮಕುಮಾರ ಮಹಾರಾಜ ಕುಶನು ಕುಶನಾಭನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು. ॥2॥

ಮಗು ಕುಶನಾಭನೇ! ಪರಮಧಾರ್ಮಿಕನಾದ ಹಾಗೂ ನಿನಗೆ ಅನುರೂಪನಾದ ಮಗನು ಹುಟ್ಟುವನು. ಅವನನ್ನು ಗಾಧಿ ಎಂದು ಕರೆಯುವರು. ಅವನಿಂದ ನೀನು ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಶಾಶ್ವತವಾದ ಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುವೆ. ॥3॥ ಶ್ರೀರಾಮ! ಪೃಥ್ವಿಪತಿ ಕುಶನಾಭನಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ರಾಜರ್ಷಿ ಕುಶನು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿರುವ ಸನಾತನ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದನು. ॥4॥ ಕೆಲವು ಕಾಲದ ಬಳಿಕ ಬುದ್ಧಿವಂತ ರಾಜಾ ಕುಶನಾಭನಲ್ಲಿ ಪರಮ ಧಾರ್ಮಿಕ ಗಾಧಿ ಎಂಬ ಪುತ್ರನು ಹುಟ್ಟಿದನು. ॥5॥

ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನೇ! ಆ ಪರಮ ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ರಾಜಾ ಗಾಧಿಯು ನನ್ನ ತಂದೆಯಾಗಿದ್ದರು. ನಾನು ಕುಶನ ವಂಶದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ್ದರಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ‘ಕೌಶಿಕ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ॥6॥ ರಾಮನೇ! ನನಗಿಂತಲೂ ಮೊದಲು ಹುಟ್ಟಿದ ಸುವ್ರತೆಯಾದ ಸತ್ಯವತಿ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ನಮ್ಮಕ್ಕನನ್ನು ಋಚೀಕನು ಪಾಣಿಗ್ರಹಣ ಮಾಡಿಕೊಂಡನು. ॥7॥ ತನ್ನ ಪತಿಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವ ಸತ್ಯವತಿಯು ಶರೀರಸಹಿತ ಸ್ವರ್ಗಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೊರಟುಹೋದಳು. ಆಕೆಯೇ ಪರಮ ಉದಾರ ಮಹಾನದೀ ಕೌಶಿಕಿಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟಳಾಗಿ ಈ ಭೂಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹರಿಯುತ್ತಿರುವಳು. ॥8॥ ನನ್ನ ಅಕ್ಕನು ಜಗತ್ತಿನ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಹಿವಾಲಯವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ನದಿ ರೂಪದಿಂದ ಪ್ರವಹಿಸುತ್ತಿರುವಳು. ಆ ಪುಣ್ಯಸಲಿಲಾ ದಿವ್ಯ ನದಿಯು ಬಹಳ ರಮಣೀಯವಾಗಿರುವಳು. ॥9॥

ರಘುನಂದನ! ನನಗೆ ನನ್ನ ಅಕ್ಕನಾದ ಕೌಶಿಕಿಯ ಕುರಿತು ತುಂಬಾ ಸ್ನೇಹವಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನಾನು ಹಿಮಾಲಯದ ಬಳಿ ಅದರ ತೀರದಲ್ಲಿ ನಿಯಮಾನುಪೂರ್ವಕ ಬಹಳ ಸುಖವಾಗಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ॥10॥ ಪುಣ್ಯಮಯಿ ಸತ್ಯವತಿಯು ಸತ್ಯಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಳಾಗಿದ್ದಾಳೆ. ಆ ಪರಮ ಸೌಭಾಗ್ಯಶಾಲಿನೀ ಪತಿವ್ರತಾ ದೇವಿಯು ಇಲ್ಲಿ ನದಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಕೌಶಿಕಿಯ ರೂಪದಿಂದ ಇರುವಳು. ॥11॥

ಶ್ರೀರಾಮಾ! ಯಜ್ಞ ಸಂಬಂಧೀ ನಿಯಮದ ಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿಯೇ ನನ್ನ ಅಕ್ಕನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಸಿದ್ಧಾಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಬಂದಿದ್ದೆ. ಈಗ ನಿನ್ನ ತೇಜದಿಂದ ನನಗೆ ಆ ಸಿದ್ಧಿಯು ಪ್ರಾಪ್ತವಾಯಿತು. ॥12॥ ಮಹಾಬಾಹು ಶ್ರೀರಾಮಾ! ನೀನು ಕೇಳಿದ್ದರಿಂದ ನಾನು ನಿನಗೆ ಶೋಣಭದ್ರ ತೀರದ ಪ್ರವೇಶದ ಪರಿಚಯವನ್ನು ಮಾಡಿಸುವಾಗ ನನ್ನ ಹಾಗೂ ನನ್ನ ಕುಲದ ಉತ್ಪತ್ತಿಯನ್ನು ತಿಳಿಸಿದೆ. ॥ 13 ॥

ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನೇ! ನಾನು ಕಥೆ ಹೇಳುತ್ತಾ-ಹೇಳುತ್ತಾ ಅರ್ಧರಾತ್ರಿ ಕಳೆದುಹೋಯಿತು. ಈಗ ಸ್ವಲ್ಪ ನಿದ್ದೆಮಾಡು. ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲೀ. ಹೆಚ್ಚು ಜಾಗರಣೆಯಿಂದ ನಮ್ಮ ಯಾತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ವಿಘ್ನ ಉಂಟಾಗಲು ನಾನು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ. ॥14॥ ಯಾವುದೇ ವೃಕ್ಷದ ಒಂದು ಎಲೆಯೂ ಅಲುಗಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಪಶು-ಪಕ್ಷಿಗಳು ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ವಾಸಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಅಡಗಿ ವಿಶ್ರಮಿಸುತ್ತಿರುವವು. ರಘುನಂದನ! ರಾತ್ರಿಯ ಅಂಧಕಾರದಿಂದ ಸಮಸ್ತ ದಿಕ್ಕುಗಳು ವ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿವೆ. ॥15॥ ನಿಧಾನವಾಗಿ ಸಂಧ್ಯೆಯು ದೂರ ಸರಿಯುತ್ತಿದೆ. ನಕ್ಷತ್ರಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಆಕಾಶವು (ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷ ಇಂದ್ರನಂತೆ) ಸಾವಿರಾರು ಜೋತಿರ್ಮಯ ನೇತ್ರಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾಗಿವೆಯೋ ಎಂಬಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿತವಾಗುತ್ತಿದೆ. ॥16॥ ಸಮಸ್ತಲೋಕಗಳ ಅಂಧಕಾರವನ್ನು ದೂರ ಮಾಡುವ ಶೀತರಶ್ಮಿ ಚಂದ್ರನು ತನ್ನ ಪ್ರಭೆಯಿಂದ ಜಗತ್ತಿನ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಆಹ್ಲಾದ ಗೊಳಿಸುತ್ತ ಉದಯವಾಗುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ॥17॥

ರಾತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿ-ಯಕ್ಷ, ರಾಕ್ಷಸರೂ, ಸಮುದಾಯಗಳೂ ಹಾಗೂ ಭಯಂಕರ ಪಿಶಾಚಿಗಳು ಅಲ್ಲಿ-ಇಲ್ಲಿ ಅಲೆಯುತ್ತಾ ಇವೆ. ॥18॥ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ಮಹಾಮುನಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ಸುಮ್ಮನಾದರು. ಆಗ ಎಲ್ಲ ಮುನಿಗಳು ಧನ್ಯವಾದ ಕೊಡುತ್ತಾ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರನ್ನು ಭೂರಿ-ಭೂರಿ ಪ್ರಶಂಸೆ ಮಾಡಿದರು. ॥19॥ ಕುಶಪುತ್ರರ ಈ ವಂಶ ಸದಾಕಾಲ ಮಹಾನ್ ಧರ್ಮಪರಾಯಣವಾಗಿದೆ. ಕುಶವಂಶೀ ಮಹಾತ್ಮಾ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮಾನವರು ಬ್ರಹ್ಮದೇವರಂತೆ ತೇಜಸ್ವಿಯಾಗಿದ್ದಾರೆ. ॥20॥

ಮಹಾಯಶಸ್ವೀ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರೇ! ನಿಮ್ಮ ವಂಶದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರಿಗಿಂತ ದೊಡ್ಡ ಮಹಾತ್ಮ ತಾವೇ ಆಗಿರುವಿರಿ ಹಾಗೂ ನದಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಕೌಶಿಕಿಯೂ ತಮ್ಮ ಕುಲದ ಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ಬೆಳಗುತ್ತಿರುವಳು. ॥21॥ ಹೀಗೆ ಆನಂದಮಗ್ನರಾದ ಆ ಮುನಿವರರಿಂದ ಪ್ರಶಂಶಿತನಾದ ಶ್ರೀಮಾನ್ ಕೌಶಿಕ ಮುನಿಗಳು ಅಸ್ತನಾದ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ನಿದ್ದೆ ಮಾಡಿದರು. ॥22॥ ಆ ಕಥೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಸಹಿತ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೂ ಆಶ್ಚರ್ಯವಾಯಿತು. ಅವನೂ ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರನ್ನು ಹೊಗಳುತ್ತಾ ನಿದ್ದೆಹೋದನು. ॥23॥

ವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷ ರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಬಾಲಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಮೂವತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥34॥

ಮೂವತ್ತೈದನೆಯ ಸರ್ಗ

ಶೋಣಭದ್ರೆಯನ್ನು ದಾಟಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರಾದಿಗಳು ಗಂಗಾತೀರಕ್ಕೆ ಬಂದು ಅಲ್ಲೇ ರಾತ್ರಿ ಕಳೆಯುವುದು, ಶ್ರೀರಾಮನು ಕೇಳಿದಾಗ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ಗಂಗೆಯ ಉತ್ಪತ್ತಿಯ ಕಥೆ ಹೇಳುವುದು

ಮಹರ್ಷಿಗಳ ಸಹಿತ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ರಾತ್ರಿಯ ಉಳಿದ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಶೋಣಭದ್ರಾ ತೀರದಲ್ಲಿ ನಿದ್ದೆಮಾಡಿದರು. ರಾತ್ರಿ ಕಳೆದು ಬೆಳಗಾಗಿ ಪ್ರಭಾತಕಾಲವಾದಾಗ ಅವರು ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನಲ್ಲಿ ಇಂತೆಂದರು - ॥1॥ ಶ್ರೀರಾಮಾ! ರಾತ್ರೆ ಕಳೆದು ಬೆಳಗಾಗಿದೆ. ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ, ಏಳು, ಮುಂದಿನ ಪಯಣಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧನಾಗು. ॥2॥ ಮುನಿಯ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಪ್ರಾತಃ ಸಂಧ್ಯಾದಿ ನಿತ್ಯನಿಯಮ ಪೂರೈಸಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ಪ್ರಯಾಣಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧನಾಗಿ ಇಂತೆಂದನು - ॥3॥

ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಗಳೇ! ಪುಣ್ಯಜಲದಿಂದ ಪರಿಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತಟಗಳಿಂದ ಸುಶೋಭಿತವಾದ ಈ ಶೋಣಭದ್ರ ನದಿಯು ಆಳವಾಗಿರುವಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ನಾವು ಯಾವ ದಾರಿಯಿಂದ ಇದನ್ನು ದಾಟುವುದು? ॥4॥ ಶ್ರೀರಾಮನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ಹೇಳಿದರು - ಮಹರ್ಷಿಗಳು ಶೋಣಭದ್ರೆಯನ್ನು ದಾಟುವ ಮಾರ್ಗವನ್ನೇ ನಾನು ಮೊದಲಿನಿಂದಲೇ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿರುವೆನು. ಆ ಮಾರ್ಗವು ಇದೇ ಆಗಿದೆ. ॥5॥

ಧೀಮಂತರಾದ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಆ ಮಹರ್ಷಿಗಳು ನಾನಾ ರೀತಿಯ ವನಗಳ ಶೋಭೆಯನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ ಅಲ್ಲಿಂದ ಮುಂದಕ್ಕೆ ಹೊರಟರು. ॥6॥ ಬಹು ದೂರ ದಾರಿ ಸಾಗಿ ಮಧ್ಯಾಹ್ನವಾಗುತ್ತಿರುವಂತೆ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಮುನಿಜನ ಸೇವಿತ, ನದಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಗಂಗಾನದಿಯ ತೀರಕ್ಕೆ ತಲುಪಿ ಅದನ್ನು ದರ್ಶಿಸಿದರು. ॥7॥ ಹಂಸ, ಸಾರಸಗಳಿಂದ ಸೇವಿತ ಪುಣ್ಯಸಲಿಲೆ ಭಾಗಿರಥಿಯ ದರ್ಶನ ಮಾಡಿ, ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ಸಹಿತ ಸಮಸ್ತ ಮುನಿಗಳು ಬಹಳ ಸಂತೋಷಗೊಂಡರು. ॥8॥ ಆಗ ಎಲ್ಲರೂ ಗಂಗೆಯ ತೀರದಲ್ಲಿ ಬೀಡುಬಿಟ್ಟರು, ತದನಂತರ ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಮತ್ತು ಪಿತೃಗಳಿಗೆ ತರ್ಪಣ ಕೊಟ್ಟರು. ಬಳಿಕ ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರ ಮಾಡಿ, ಅಮೃತದಂತಹ ಮಧುರ ಯಜ್ಞ ಶಿಷ್ಟ ಹವಿಷ್ಯಾನ್ನವನ್ನು ಭೋಜನ ಮಾಡಿದರು. ಅನಂತರ ಆ ಎಲ್ಲ ಮಹರ್ಷಿಗಳು ಪ್ರಸನ್ನಚಿತ್ತರಾಗಿ ಮಹಾತ್ಮಾ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿದು ಗಂಗಾ ತೀರದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತುಕೊಂಡರು. ॥9-10॥ ಆ ಎಲ್ಲ ಮುನಿಗಳು ಸ್ಥಿರಭಾವದಿಂದ ಉಪಸ್ಥಿತರಾದರು ಹಾಗೂ ಶ್ರೀರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರೂ ಯಥಾಯೋಗ್ಯ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತುಕೊಂಡು, ಶ್ರೀರಾಮನು ಸಂತೋಷಚಿತ್ತನಾಗಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರಲ್ಲಿ ಕೇಳಿದನು. ॥11॥

ಪೂಜ್ಯರೇ! ಮೂರು ಮಾರ್ಗಗಳಿಂದ ಹರಿಯುವ ಈ ಗಂಗಾನದಿಯು ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸಿ, ನದ ಮತ್ತು ನದಿಗಳ ಸ್ವಾಮಿ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಹೇಗೆ ಸೇರುತ್ತದೆ? ಇದನ್ನು ಕೇಳಬೇಕೆಂದು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ. ॥12॥ ಶ್ರೀರಾಮನ ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಯಿಂದ ಪ್ರೇರಿತರಾದ ಮಹಾಮುನಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ಗಂಗೆಯ ಉತ್ಪತ್ತಿ ಹಾಗೂ ವೃದ್ಧಿಯ ಕಥೆಯನ್ನು ಹೇಳ ತೊಡಗಿದರು. ॥13॥

ಶ್ರೀರಾಮಾ! ಹಿಮವಂತ ಎಂಬ ಒಂದು ಪರ್ವತವಿದೆ. ಅದು ಸಮಸ್ತ ಪರ್ವತಗಳ ರಾಜ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯ ಧಾತುಗಳ ದೊಡ್ಡ ಭಂಡಾರವಾಗಿದೆ. ಹಿಮವಂತನಿಗೆ ಇಬ್ಬರು ಕನ್ಯೆಯರಿದ್ದರು. ಅವರ ಸೌಂದರ್ಯಕ್ಕೆ ಭೂತಳದಲ್ಲಿ ತುಲನೆಯೇ ಇಲ್ಲ. ॥14॥ ಮೇರು ಪರ್ವತದ ಮನೋಹರ ಪುತ್ರಿ ಮೇನಾದೇವಿಯೇ ಹಿಮವಂತನ ಪ್ರಿಯಪತ್ನಿ. ಸುಂದರ ಕಟಿಯುಳ್ಳ ಮೇನಾದೇವಿಯೇ ಆ ಇಬ್ಬರು ಕನ್ಯೆಯರ ತಾಯಿಯಾಗಿರುವಳು. ॥15॥

ರಘುನಂದನ! ಮೇನಾದೇವಿಯ ಗರ್ಭದಿಂದ ಮೊದಲಿಗೆ ಹುಟ್ಟಿದವಳೇ ಈ ಗಂಗೆಯು. ಈಕೆ ಹಿಮವಂತನ ಹಿರಿಯ ಮಗಳು. ಮೇನಾದೇವಿಯ ಗರ್ಭದಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನಳಾದ ಹಿಮವಂತನ ಎರಡನೆಯ ಕನ್ಯೆಯ ಹೆಸರು ಉಮಾ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ॥16॥ ಕೆಲವು ಕಾಲದ ಬಳಿಕ ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳು ದೇವಕಾರ್ಯದ ಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿ ಮುಂದೆ ತ್ರಿಪಥಗಾ ನದೀರೂಪದಲ್ಲಿ ಅವತರಿಸುವ ಹಿರಿಯ ಕನ್ಯೆ ಗಂಗೆಯನ್ನು ಗಿರಿರಾಜ ಹಿಮವಂತನಲ್ಲಿ ಬೇಡಿದರು. ॥17॥ ಹಿಮವಂತನು ತ್ರಿಭುವನದ ಹಿತದ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಸ್ವಚ್ಛಂದಗತಿಯಿಂದ ಸಂಚರಿಸುವ ಲೋಕಪಾವನೀ ತನ್ನ ಪುತ್ರೀ ಗಂಗೆಯನ್ನು ಧರ್ಮಪೂರ್ವಕ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಸಿದನು. ॥18॥

ಮೂರು ಲೋಕಗಳ ಹಿತದ ಇಚ್ಛೆಯುಳ್ಳ ದೇವತೆಗಳು ತ್ರಿಭುವನಗಳ ಒಳಿತಿಗಾಗಿಯೇ ಗಂಗೆಯನ್ನು ಕರೆದುಕೊಂಡು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಕೃತಾರ್ಥತೆಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾ ಹೊರಟರು ಹೋದರು. ॥19॥ ರಘುನಂದನ! ಗಿರಿರಾಜನ ಎರಡನೆಯ ಕನ್ಯೆ ಉಮೆಯು ಉತ್ತಮ ಕಠೋರ ವ್ರತವನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಾ ಘೋರ ತಪಸ್ಸಿಗೆ ತೊಡಗಿದಳು. ಆಕೆಯು ತಪೋಧನವನ್ನು ಗಳಿಸಿದಳು. ॥20॥ ಉಗ್ರ ತಪ್ಪಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ ವಿಶ್ವವಂದಿತೆಯಾದ ತನ್ನ ಪುತ್ರಿ ಉಮೆಯನ್ನು ಹಿಮವಂತನು ಅನುಪಮ ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿ ಭಗವಾನ್ ರುದ್ರನಿಗೆ ಮದುವೆ ಮಾಡಿಕೊಟ್ಟನು. ॥21॥

ರಘುನಂದನ! ಹೀಗೆ ನದಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠಳಾದ ಗಂಗೆ ಹಾಗೂ ಭಗವತಿ ಉಮೆ ಇಬ್ಬರೂ ಹಿಮವಂತನ ಕನ್ಯೆಯರಿಗೆ ಇಡೀ ಜಗತ್ತೇ ತಲೆಬಾಗುತ್ತದೆ. ॥22॥ ಅಯ್ಯಾ ರಾಮಾ! ಗಂಗೆಯ ಉತ್ಪತ್ತಿಯ ಎಲ್ಲ ಮಾತನ್ನು ನಾನು ನಿನಗೆ ತಿಳಿಸಿದೆ. ಈಕೆ ತ್ರಿಪಥಗಾಮಿನಿ ಹೇಗಾದಳು? ಇದನ್ನು ಕೇಳು. ಮೊದಲಿಗೆ ಈಕೆ ಆಕಾಶ ಮಾರ್ಗದಿಂದ ಹೋಗಿದ್ದಳು. ಅನಂತರ ಈ ಗಿರಿರಾಜ ಕುಮಾರಿ ಗಂಗೆಯು ರಮಣೀಯ ದೇವನದಿಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ದೇವಲೋಕದಲ್ಲಿ ಆರೂಢಳಾಗಿದ್ದಳು. ಮತ್ತೆ ಜಲರೂಪದಿಂದ ಹರಿಯುತ್ತಾ ಜನರ ಪಾಪಗಳನ್ನು ದೂರಗೊಳಿಸುತ್ತಾ ರಸಾತಳಕ್ಕೆ ತಲುಪಿದಳು. ॥23-24॥

ವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷ ರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಬಾಲಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಮೂವತ್ತೈದನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥35॥

ಮೂವತ್ತಾರನೆಯ ಸರ್ಗ

ದೇವತೆಗಳು ಶಿವ-ಪಾರ್ವತಿಯರನ್ನು ಸುರತಕ್ರೀಡೆಯಿಂದ ವಿಮುಖರನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದುದು, ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಮತ್ತು ಭೂಮಿಗೆ ಉಮಾದೇವಿಯ ಶಾಪ

ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ಇಷ್ಟು ಹೇಳಿ ಸುಮ್ಮನಾದಾಗ ಶ್ರೀರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣ ವೀರರಿಬ್ಬರು ಅವರು ಹೇಳಿದ ಕಥೆಯನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಾ ಮುನಿವರ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರಲ್ಲಿ ಇಂತೆಂದರು - ॥1॥

ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಗಳೇ! ತಾವು ಬಹಳ ಉತ್ತಮ ಧರ್ಮಯುಕ್ತ ಕಥೆಯನ್ನು ಹೇಳಿದಿರಿ. ಈಗ ತಾವು ಗಿರಿರಾಜ ಹಿಮವಂತನ ಜೇಷ್ಠಪುತ್ರಿ ಗಂಗೆಯು ದೇವಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋದುದು, ಅಲ್ಲಿಂದ ಮನುಷ್ಯಲೋಕಕ್ಕೆ ಬಂದುದು, ಮುಂತಾದ ಸಂಗತಿಗಳನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ತಿಳಿಸಿರಿ. ಏಕೆಂದರೆ ನೀವು ವಿಸ್ತೃತ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಬಲ್ಲವರಾಗಿದ್ದೀರಿ. ॥2॥ ಲೋಕಗಳನ್ನು ಪವಿತ್ರಗೊಳಿಸುವ ಗಂಗೆಯು ಯಾವ ಕಾರಣದಿಂದ ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಹರಿದಳು. ನದಿಗಳಲ್ಲಿ, ಶ್ರೇಷ್ಠ ಗಂಗೆಯು ‘ತ್ರಿಪಥಗೆ’ ಎಂದು ಹೇಗೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧಳಾದಳು? ॥3॥ ಧರ್ಮಜ್ಞರಾದ ಮಹರ್ಷಿಯೇ! ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಆಕೆಯು ಮೂರು ಪ್ರವಾಹದಿಂದ ಯಾವ-ಯಾವ ಕಾರ್ಯ ಮಾಡುತ್ತಿರುವಳು? ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಹೀಗೆ ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದಾಗ ತಪೋಧನರಾದ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ಮುನಿಗಳ ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ಗಂಗೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಎಲ್ಲ ಕಥೆಯನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ತಿಳಿಸತೊಡಗಿದರು. ॥4॥

ಶ್ರೀರಾಮಾ! ಹಿಂದೆ ಮಹಾತಪಸ್ವೀ ಭಗವಾನ್ ನೀಲಕಂಠನು ಉಮಾದೇವಿಯೊಂದಿಗೆ ವಿವಾಹ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಆಕೆಯನ್ನು ನವವಧುವಾಗಿ ತನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದಾಗ ರತಿಕ್ರೀಡೆಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿದನು. ॥5॥ ಪರಮ ಧೀಮಂತ ಮಹಾದೇವ ಭಗವಾನ್ ನೀಲಕಂಠನು ಉಮಾದೇವಿಯೊಂದಿಗೆ ಕ್ರಿಡಿಸುತ್ತಾ ನೂರು ದಿವ್ಯ ವರ್ಷಗಳು ಕಳೆದುಹೋದವು. ॥6॥ ಪರಂತಪ ರಾಮಾ! ಇಷ್ಟು ವರ್ಷಗಳವರೆಗೆ ವಿಹಾರ ಮುಗಿದ ಮೇಲೆಯೂ ಮಹಾದೇವನಿಗೆ ಉವಾದೇವಿಯ ಗರ್ಭದಿಂದ ಯಾವ ಸಂತಾನವೂ ಆಗಲಿಲ್ಲ. ಇದನ್ನು ನೋಡಿ ಬ್ರಹ್ಮಾದಿದೇವತೆಗಳು ಅವನನ್ನು ತಡೆಯಲು ಉದ್ಯುಕ್ತರಾದರು. ॥7॥ ಇಷ್ಟು ದೀರ್ಘ ಕಾಲದ ಬಳಿಕ ರುದ್ರನ ತೇಜದಿಂದ ಉಮಾದೇವಿಯ ಗರ್ಭದಿಂದ ಯಾವುದಾದರೂ ಮಹಾಪ್ರಾಣಿ ಪ್ರಕಟವಾದರೆ ಆ ತೇಜವನ್ನು ಯಾರು ಸಹಿಸಬಲ್ಲರು? ಎಂದು ಯೋಚಿಸುತ್ತಾ ದೇವತೆಗಳೆಲ್ಲ ಶಿವನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಇಂತೆಂದರು. ॥8॥

ಲೋಕಹಿತದಲ್ಲಿ ತತ್ಪರನಾಗಿರುವ ದೇವ ದೇವ ಮಹಾದೇವನೇ! ದೇವತೆಗಳು ನಿನಗೆ ವಂದಿಸುತ್ತಿರುವರು. ಇದರಿಂದ ಪ್ರಸನ್ನನಾಗಿ ನೀನು ಈ ದೇವತೆಗಳ ಮೇಲೆ ಕೃಪೆ ಮಾಡು. ॥9॥ ಸುರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ಈ ಲೋಕ ನಿನ್ನ ತೇಜವನ್ನು ಧರಿಸಲಾರದು. ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ಕ್ರೀಡೆಯಿಂದ ನಿವೃತ್ತನಾಗಿ ದೇವಬೋಧಿತ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಯುಕ್ತನಾಗಿ ಉವಾದೇವಿಯೊಂದಿಗೆ ತಪಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡು. ॥10॥ ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನು ಹಿತದ ಕಾಮನೆಯಿಂದ ನಿನ್ನ ತೇಜ (ವೀರ್ಯ)ವನ್ನು ನಿನ್ನಲ್ಲಿಯೇ ಧರಿಸಿಕೊಂಡು ಇವೆಲ್ಲ ಲೋಕಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸು. ಲೋಕಗಳನ್ನು ವಿನಾಶ ಮಾಡಬೇಡ. ॥11॥ ದೇವತೆಗಳ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಸರ್ವಲೋಕ ಮಹೇಶ್ವರ ಶಿವನು ‘ಬಹಳ ಒಳ್ಳೆಯದು’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಅವರ ವಿನಂತಿಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ಮತ್ತೆ ಅವರಲ್ಲಿ ಇಂತೆಂದನು-॥12॥

ದೇವತೆಗಳಿರಾ! ಉಮಾ ಸಹಿತ ನಾವಿಬ್ಬರು ನಮ್ಮ ತೇಜವನ್ನು ನಮ್ಮಲ್ಲೇ ಧರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವೆವು. ಪೃಥ್ವಿವಿಯೇ ಆದಿ ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳ ನಿವಾಸಿಗಳು ಶಾಂತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯಲಿ. ॥13॥ ಆದರೆ ಸುರಶ್ರೇಷ್ಠರೇ! ನನ್ನ ಈ ಸರ್ವೋತ್ತಮ ತೇಜ (ವೀರ್ಯ) ಕ್ಷುಬ್ಧವಾಗಿ ಸ್ಖಲಿತವಾದರೆ ಅದನ್ನು ಯಾರು ಧರಿಸಬಲ್ಲರು? - ಇದನ್ನು ಹೇಳಿರಿ. ॥14॥ ಅವನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ದೇವತೆಗಳು ವೃಷಭಧ್ವಜ ಶಿವನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದರು - ಭಗವಂತನೇ! ಇಂದು ನಿನ್ನ ತೇಜವು ಕ್ಷುಬ್ಧವಾಗಿ ಸ್ಖಲಿತವಾದರೆ ಅದನ್ನು ಪಥ್ವಿಯು ಧರಿಸುವಳು. ॥15॥ ದೇವತೆಗಳ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಮಹಾಬಲೀ ದೇವೇಶ್ವರ ಶಿವನು ತನ್ನ ತೇಜವನ್ನು ವಿಸರ್ಜಿಸಿದನು. ಅದರಿಂದ ಪರ್ವತ ವನಗಳ ಸಹಿತ ಪಥ್ವಿಯು ವ್ಯಾಪ್ತಗೊಂಡಿತು. ॥16॥ ಆಗ ದೇವತೆಗಳು ಅಗ್ನಿದೇವತೆಗೆ ಹೇಳಿದರು - ಅಗ್ನಿಯೇ! ನೀನು ವಾಯುವಿನ ಸಹಾಯದಿಂದ ಭಗವಾನ್ ಶಿವನ ಈ ಮಹಾ ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ನಿನ್ನೊಳಗೆ ಇರಿಸಿಕೋ. ॥17॥

ಅಗ್ನಿಯಿಂದ ವ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿ ಆ ತೇಜವು ಬಿಳಿಯ ಬೆಟ್ಟವಾಗಿ ಮಾರ್ಪಟ್ಟಿತು. ಜೊತೆಗೆ ಅಲ್ಲಿ ದಿವ್ಯ ಜೊಂಡು ಹುಲ್ಲಿನ ವನವೂ ಪ್ರಕಟಗೊಂಡಿತು. ಅದು ಅಗ್ನಿ ಮತ್ತು ಸೂರ್ಯರಂತೆ ತೇಜಸ್ವಿಯಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು. ॥18॥ ಅದೇ ವನದಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿಜನಿತ ಮಹತೇಜಸ್ವೀ ಕಾರ್ತಿಕೇಯನ ಪ್ರಾದುರ್ಭಾವವಾಯಿತು. ಅನಂತರ ಋಷಿಗಳ ಸಹಿತ ದೇವತೆಗಳು ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸನ್ನ ಚಿತ್ತರಾಗಿ ಉಮಾದೇವಿಯನ್ನು ಹಾಗೂ ಭಗವಾನ್ ಶಿವನನ್ನು ತುಂಬು ಭಕ್ತಿಭಾವದಿಂದ ಪೂಜಿಸಿದರು. ॥19॥

ಶ್ರೀರಾಮಾ! ಬಳಿಕ ಗಿರಿರಾಜನಂದಿನೀ ಉಮೆಯ ಕಣ್ಣುಗಳು ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಕೆಂಪಾದವು. ಆಕೆಯು ರೋಷಗೊಂಡು ಸಮಸ್ತ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಶಪಿಸುತ್ತಾ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಳು. ॥20॥

ದೇವತೆಗಳಿರಾ! ನಾನು ಪುತ್ರಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಪತಿಯೊಡನೆ ಸಮಾಗಮ ಮಾಡಿದ್ದೆ, ಆದರೆ ನೀವು ಅದನ್ನು ತಡೆದು ಬಿಟ್ಟಿರಿ. ಆದ್ದರಿಂದ ನೀವೂ ತಮ್ಮ ಪತ್ನಿಯರಿಂದ ಸಂತಾನ ಉತ್ಪನ್ನಮಾಡಲು ಅಯೋಗ್ಯರಾಗಿರಿ. ಇಂದಿನಿಂದ ನಿಮ್ಮ ಪತ್ನಿಯರು ಸಂತಾನಹೀನರಾಗಲಿ. ॥21-22॥ ಎಲ್ಲಾ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಹೀಗೆ ಶಪಿಸಿ, ಉಮಾದೇವಿಯು ಭೂಮಿಗೂ ಶಾಪವನ್ನು ಕೊಟ್ಟಳು-ಭೂಮಿಯೇ! ನೀನು ಏಕರೂಪಳಾಗಿ ಇರಲಾರೆ, ನಿನಗೆ ಅನೇಕ ಪತಿಗಳಾಗಲಿ. ॥23॥ ದುಷ್ಟಚಿತ್ತಳಾದ ಪೃಥ್ವಿಯೇ! ನನಗೆ ಪುತ್ರನಾಗದಿರಲಿ ಎಂದು ನೀನು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನನ್ನ ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಕಲುಷಿತಳಾಗಿ ನೀನೂ ಪುತ್ರಜನಿತ ಸುಖ ಅಥವಾ ಸಂತೋಷವನ್ನು ಪಡೆಯಲಾರೆ. ॥24॥ ದೇವತೆಗಳೆಲ್ಲರೂ ಉಮಾದೇವಿಯ ಶಾಪದಿಂದ ಪೀಡಿತರಾಗಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ದೇವೇಶ್ವರ ಶಿವನು ಆಗ ಪಶ್ಚಿಮ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ಪ್ರಯಾಣ ಮಾಡಿದನು. ॥25॥ ಅಲ್ಲಿಂದ ಹೊರಟು ಹಿವಾಲಯ ಪರ್ವತದ ಉತ್ತರ ಭಾಗದ ಒಂದು ಶಿಖರದಲ್ಲಿ ಉಮಾದೇವಿಯೊಂದಿಗೆ ಭಗವಾನ್ ಮಹೇಶ್ವರನು ತಪಸ್ಸಿಗೆ ತೊಡಗಿದನು. ॥26॥

ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಸಹಿತ ಶ್ರೀರಾಮಾ! ಹೀಗೆ ನಿನಗೆ ಹಿಮವಂತನ ಕಿರಿಯ ಪುತ್ರಿ ಉಮಾದೇವಿಯ ವಿಸ್ತಾರವಾದ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ನಾನು ಹೇಳಿದೆ. ಇನ್ನು ಗಂಗೆಯ ಪ್ರಾದುರ್ಭಾವದ ಕಥೆಯನ್ನು ಕೇಳು. ॥27॥

ವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷ ರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಬಾಲಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಮೂವತ್ತಾರನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥36॥

ಮೂವತ್ತೇಳನೆಯ ಸರ್ಗ

ಗಂಗೆಯಿಂದ ಕಾರ್ತಿಕೇಯನ ಉತ್ಪತ್ತಿಯ ಪ್ರಸಂಗ

ಮಹಾದೇವನು ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುತ್ತಿರುವಾಗ ಇಂದ್ರ ಮತ್ತು ಅಗ್ನಿಯೇ ಮೊದಲಾದ ಸಮಸ್ತ ದೇವತೆಗಳು ತಮಗೆ ಓರ್ವ ಸೇನಾಪತಿ ಬೇಕೆಂಬ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರ ಬಳಿಗೆ ಹೋದರು. ॥1॥ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಸುಖ ಕೊಡುವ ರಾಮಾ! ಇಂದ್ರಾಗ್ನಿ ಸಹಿತ ಸಮಸ್ತ ದೇವತೆಗಳು ಬ್ರಹ್ಮದೇವರಿಗೆ ವಂದಿಸಿ ಇಂತು ನುಡಿದರು. ॥2॥

ಪ್ರಭೋ! ಹಿಂದೆ ಭಗವಾನ್ ಮಹೇಶ್ವರನು ನಮಗೆ (ಬೀಜರೂಪದಲ್ಲಿ) ಸೇನಾಪತಿಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿದ್ದನು. ಅವನು ಉವಾದೇವಿಯೊಂದಿಗೆ ಉತ್ತಮ ತಪಸ್ಸನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ॥3॥ ವಿಧಿ-ವಿಧಾನ ತಿಳಿದ ಪಿತಾಮಹನೇ! ಈಗ ಲೋಕಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಾಪ್ತ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ತಾವು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿರಿ, ಏಕೆಂದರೆ ನೀನೇ ನಮಗೆ ಪರಮಾಶ್ರಯನಾಗಿರುವೆ.॥4॥

ದೇವತೆಗಳ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಸಮಸ್ತ ಲೋಕಗಳ ಪಿತಾಮಹ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರು ಮಧುರ ವಚನಗಳಿಂದ ಅವರನ್ನು ಸಾಂತ್ವನಗೊಳಿಸುತ್ತಾ ಇಂತೆಂದರು - ॥5॥

ದೇವತೆಗಳಿರಾ! ಗಿರಿರಾಜಕುಮಾರಿ ಪಾರ್ವತಿಯ ಶಾಪದಿಂದ ನಿಮಗೆ ನಿಮ್ಮ ಪತ್ನಿಯರಿಂದ ಯಾವುದೇ ಸಂತಾನ ಆಗಲಾರದು. ಉಮಾದೇವಿಯ ವಾಣಿಯು ಅಮೋಘವಾಗಿದೆ. ಅದು ಸತ್ಯವೇ ಆಗುವುದು. ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂದೇಹವೇ ಇಲ್ಲ. ॥6॥

ಈ ಆಕಾಶಗಂಗೆಯು ಉಮೆಯ ಹಿರಿಯಕ್ಕಳಾಗಿರುವಳು. ಆಕೆಯ ಗರ್ಭದಲ್ಲಿ ಶಂಕರನ ಆ ತೇಜವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ಅಗ್ನಿಯು ಒಂದು ಪುತ್ರನನ್ನು ಪಡೆಯುವನು. ಅವನು ದೇವಶತ್ರುಗಳನ್ನು ದಮನ ಮಾಡಲು ಸಮರ್ಥ ಸೇನಾಪತಿ ಆಗುವನು. ॥7॥

ಈ ಗಂಗೆಯು ಗಿರಿರಾಜನ ಜ್ಯೇಷ್ಠ ಪುತ್ರಿಯಾಗಿದ್ದಾಳೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ತನ್ನ ತಂಗಿಯ ಪುತ್ರನನ್ನು ತನ್ನ ಪುತ್ರನೆಂದೇ ತಿಳಿಯುವಳು. ಉಮೆಗೂ ಇದು ಪ್ರಿಯವಾಗಬಹುದು. ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವೇ ಇಲ್ಲ. ॥8॥

ರಘುನಂದನ! ಬ್ರಹ್ಮದೇವರ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳು ಕೃತಕೃತ್ಯರಾದರು. ಅವರು ಪಿತಾಮಹರನ್ನು ಪೂಜಿಸಿ ನಮಸ್ಕರಿಸಿದರು. ॥9॥ ಶ್ರೀರಾಮಾ! ವಿವಿಧ ಧಾತುಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತ ಉತ್ತಮ ಕೈಲಾಸ ಪರ್ವತಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಆ ಸಮಸ್ತ ದೇವತೆಗಳು ಅಗ್ನಿಗೆ ಪುತ್ರನನ್ನು ಉತ್ಪನ್ನ ಮಾಡುವ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ನಿಯುಕ್ತಗೊಳಿಸಿದರು. ॥10॥ ಅವರು ಹೇಳಿದರು - ಹುತಾಶನ! ಅಗ್ನಿದೇವನೇ! ಈ ದೇವತೆಗಳ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಸಿದ್ಧಗೊಳಿಸು. ಭಗವಾನ್ ರುದ್ರನ ಆ ಮಹಾತೇಜಸ್ಸನ್ನು ಈಗ ನೀನು ಗಂಗೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸು. ॥11॥

‘ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ’ ಎಂದು ದೇವತೆಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಿ ಅಗ್ನಿದೇವನು ಗಂಗೆಯ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು ‘ದೇವಿ! ನೀನು ಈ ಗರ್ಭವನ್ನು ಧರಿಸು. ಇದು ದೇವತೆಗಳ ಪ್ರಿಯಕಾರ್ಯವಾಗಿದೆ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ॥12॥ ಅಗ್ನಿಯ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಗಂಗಾದೇವಿಯು ದಿವ್ಯರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿದಳು. ಆಕೆಯ ಈ ಮಹಿಮೆ, ಈ ರೂಪ ವೈಭವವನ್ನು ನೋಡಿ ಅಗ್ನಿದೇವನು ಆ ರುದ್ರತೇಜವನ್ನು ಆಕೆಯ ಸುತ್ತಲೂ ಚೆಲ್ಲಿದನು. ॥13॥

ರಘುನಂದನ! ಅಗ್ನಿದೇವನು ಗಂಗಾದೇವಿಯ ಸುತ್ತಲೂ ಆ ರುದ್ರತೇಜವನ್ನು ಅಭಿಷೇಕ ಮಾಡಿದಾಗ ಗಂಗೆಯ ಎಲ್ಲ ಪ್ರವಾಹಗಳು ಅದರಿಂದ ಪರಿಪೂರ್ಣವಾದವು. ॥14॥ ಆಗ ಗಂಗೆಯು ಸಮಸ್ತ ದೇವತೆಗಳ ಅಗ್ರೇಸರ ಅಗ್ನಿದೇವನಲ್ಲಿ - ದೇವನೇ! ನೀನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ ಈ ಮಹಾನ್ ತೇಜವನ್ನು ಧರಿಸಲು ನಾನು ಅಸಮರ್ಥಳಾಗಿದ್ದೇನೆ. ಇದರ ಉರಿಯಿಂದ ಸುಡುತ್ತಾ ಇದ್ದೇನೆ. ಇದರಿಂದ ನಾನು ನೊಂದಿರುವೆನು. ॥15॥ ಸಮಸ್ತ ದೇವತೆಗಳ ಹವಿಸ್ಸನ್ನು ಭಕ್ಷಿಸುವ ಅಗ್ನಿಯು ಗಂಗಾದೇವಿಗೆ ಹೇಳಿದನು - ದೇವಿ! ಹಾಗಾದರೆ ಈ ಗರ್ಭವನ್ನು ಹಿಮಾಲಯದ ಪಾರ್ಶ್ವಭಾಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿಬಿಡು. ॥16॥

ಪುಣ್ಯಾತ್ಮನಾದ ರಾಮಾ! ಅಗ್ನಿಯ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ಗಂಗೆಯು ಆ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾದ ಗರ್ಭವನ್ನು ತನ್ನ ಪ್ರವಾಹಗಳಿಂದ ತೆಗೆದು ಯಥೋಚಿತ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಇರಿಸಿದಳು. ॥17॥ ಗಂಗೆಯ ಗರ್ಭದಿಂದ ಹೊರತೆಗೆದ ಆ ತೇಜವು ಕಾಯಿಸಿದ ಜಾಂಬೂನದ ಎಂಬ ಸುವರ್ಣದಂತೆ ಕಾಂತಿಯುಕ್ತವಾಗಿ ಕಾಣಿಸಿತು. (ಗಂಗೆಯು ಸುವರ್ಣಮಯ ಮೇರುಗಿರಿಯಿಂದ ಪ್ರಕಟಳಾದ್ದರಿಂದ ಆಕೆಯ ಬಾಲಕನೂ ಅಂತಹ ರೂಪ, ಬಣ್ಣದ್ದಾಯಿತು.) ಆ ತೇಜಸ್ವೀ ಗರ್ಭವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ ಅಲ್ಲಿಯ ಭೂಮಿ ಹಾಗೂ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ವಸ್ತು ಸುವರ್ಣಮಯವಾಯಿತು. ಅದರ ಸುತ್ತಲಿನ ಪ್ರದೇಶವು ಅನುಪಮ ಪ್ರಕಾಶದಿಂದ ಬೆಳಗುವ ಬೆಳ್ಳಿಯಂತಾಯಿತು. ಆ ತೇಜದ ತೀಕ್ಷ್ಣತೆಯಿಂದ ದೂರದ ಭೂಭಾಗವೂ ತಾಮ್ರ ಮತ್ತು ಕಬ್ಬಿಣವಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿತವಾಯಿತು. ॥18-19॥ ಆ ತೇಜಸ್ವೀ ಗರ್ಭದ ಕೊಳೆಯಿಂದ ಅಲ್ಲಿ ತವರು ಮತ್ತು ಸೀಸಗಳು ಉಂಟಾದವು. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಭೂಮಿಗೆ ಬಿದ್ದ ಆ ತೇಜವು ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಧಾತುಗಳಿಂದ ವೃದ್ಧಿಯಾಯಿತು. ॥20॥

ಪುರುಷಸಿಂಹ ರಘುನಂದನ! ಅಂದಿನಿಂದ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುವ ಸುವರ್ಣದ ಹೆಸರು ಜಾತರೂಪ ಎಂದಾಯಿತು; ಏಕೆಂದರೆ ಅದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಸುವರ್ಣದಂತಹ ತೇಜಸ್ವೀ ರೂಪ ಪ್ರಕಟವಾಗಿತ್ತು. ಆ ಗರ್ಭದ ಸಂಪರ್ಕದಿಂದ ಅಲ್ಲಿನ ಹುಲ್ಲು, ಮರಗಳು, ಲತೆಗಳು, ಪೊದೆಗಳೆಲ್ಲವೂ ಬಂಗಾರದಂತೆ ಆದವು. ॥22॥ ಅನಂತರ ಇಂದ್ರ ಮತ್ತು ಮರುದ್ಗಣ ಸಹಿತ ದೇವತೆಗಳು ಅಲ್ಲಿ ಉತ್ಪನ್ನವಾದ ಕುಮಾರನಿಗೆ ಹಾಲುಣಿಸಲು ಆರು ಮಾತೃಕೆಯರನ್ನು ನಿಯುಕ್ತಗೊಳಿಸಿದರು. ॥23॥

ಆಗ ಆ ಕೃತ್ತಿಕೆಯರು ‘ಇವನು ನಮ್ಮೆಲ್ಲರ ಪುತ್ರನಾಗಲಿ’ ಎಂಬ ಉತ್ತಮ ಶರತ್ತನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟರು. ಈ ಮಾತನ್ನು ನಿಶ್ಚಿತಗೊಳಿಸಿ ಆ ನವಜಾತ ಶಿಶುವಿಗೆ ತಮ್ಮ ಹಾಲನ್ನು ಉಣಿಸಿದರು. ॥24॥ ಆಗ ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳು ಹೇಳಿದರು - ‘ಈ ಬಾಲಕನು ಕಾರ್ತಿಕೇಯನೆಂದು ಕರೆಸಿಕೊಂಡು ನಿಮ್ಮೆಲ್ಲರಿಗೆ ತ್ರಿಭುವನ ವಿಖ್ಯಾತ ಪುತ್ರನಾಗುವನು’ ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯಬೇಡ. ॥25॥

ದೇವತೆಗಳ ಅನುಕೂಲಕರ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಶಿವ-ಪಾರ್ವತಿಯರಿಂದ ಸ್ಕಂದಿತ (ಸ್ಖಲಿತ) ಹಾಗೂ ಗಂಗೆಯ ಮೂಲಕ ಗರ್ಭಸ್ರಾವವಾದಾಗ ಪ್ರಕಟನಾದ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಉತ್ತಮ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಿತನಾದ ಆ ಬಾಲಕನನ್ನು ಕೃತ್ತಿಕೆಯರು ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿಸಿದರು. ॥26॥ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನೇ! ಅಗ್ನಿಯಂತಹ ತೇಜಸ್ವೀ ಮಹಾಬಾಹು ಕಾರ್ತಿಕೇಯನು ಗರ್ಭಸ್ರಾವಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸ್ಕಂದಿತನಾಗಿದ್ದನು. ಆದ್ದರಿಂದ ದೇವತೆಗಳು ಅವನನ್ನು ಸ್ಕಂದ ಎಂದು ಕರೆದರು. ॥27॥ ಅನಂತರ ಕೃತ್ತಿಕೆಯರ ಸ್ತನಗಳಲ್ಲಿ ಪರಮೋತ್ತಮ ಹಾಲು ಉತ್ಪನ್ನವಾಯಿತು. ಆಗ ಸ್ಕಂದನು ತನ್ನ ಆರು ಮುಖಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿ ಆ ಆರು ಮಾತೃಕೆಯರ ಸ್ತನ್ಯಪಾನ ಮಾಡಿದನು. ॥28॥ ಒಂದೇ ದಿನ ಹಾಲು ಕುಡಿದು ಆ ಸುಕುಮಾರ ಶರೀರವುಳ್ಳ ಶಕ್ತಿಶಾಲಿ ಕುಮಾರನು ತನ್ನ ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ದೈತ್ಯರ ಎಲ್ಲ ಸೈನ್ಯಗಳನ್ನು ಗೆದ್ದುಕೊಂಡನು. ॥29॥

ಅನಂತರ ಅಗ್ನಿಯೇ ಮೊದಲಾದ ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳು ಸೇರಿ ಆ ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ಸ್ಕಂದನನ್ನು ದೇವಸೇನಾಪತಿಯ ಪದವಿಯಲ್ಲಿ ಅಭಿಷೇಕ ಮಾಡಿದರು. ॥30॥ ಶ್ರೀರಾಮ! ಹೀಗೆ ನಾನು ಗಂಗೆಯ ಚರಿತ್ರೆಯನ್ನು ವಿಸ್ತಾರಪೂರ್ವಕ ತಿಳಿಸಿದೆ; ಜೊತೆಗೆ ಕುಮಾರ ಕಾರ್ತಿಕೇಯನ ಜನ್ಮದ ಪ್ರಸಂಗವನ್ನು ತಿಳಿಸಿದೆ. ಇದನ್ನು ಕೇಳುವವನು ಧನ್ಯ ಹಾಗೂ ಪುಣ್ಯಾತ್ಮನಾಗುತ್ತಾನೆ. ॥31॥ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನೇ! ಈ ಪೃಥ್ವಿಯಲ್ಲಿ ಕಾರ್ತಿಕೇಯನಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿಭಾವವನ್ನಿಡುವ ಮನುಷ್ಯನು ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ದೀರ್ಘಾಯಸ್ಸು ಹಾಗೂ ಪುತ್ರ-ಪೌತ್ರರಿಂದ ಕೂಡಿಕೊಂಡು, ಸತ್ತ ಮೇಲೆ ಸ್ಕಂದಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ॥32॥

ವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷ ರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಬಾಲಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಮೂವತ್ತೇಳನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥37॥

ಮೂವತ್ತೆಂಟನೆಯ ಸರ್ಗ

ರಾಜಾ ಸಗರನ ಪುತ್ರರ ಉತ್ಪತ್ತಿ ಹಾಗೂ ಯಜ್ಞದ ಸಿದ್ಧತೆ

ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ಮಧುರಾಕ್ಷರಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಕಾರ್ತಿಕೇಯ ವೃತ್ತಾಂತದ ಕಥೆಯನ್ನು ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ತಿಳಿಸಿ ಮತ್ತೆ ಇನ್ನೊಂದು ಪ್ರಸಂಗವನ್ನು ಈ ಪ್ರಕಾರ ಹೇಳಿದರು - ॥1॥

ವೀರನೇ! ಬಹಳ ಹಿಂದಿನ ಮಾತು, ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಸಗರ ಎಂಬ ಪ್ರಸಿದ್ಧ, ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ರಾಜನು ರಾಜ್ಯವಾಳುತ್ತಿದ್ದನು. ಅವನಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಸಂತಾನ ಇರದೆ, ಅವನು ಪುತ್ರಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಸದಾ ಉತ್ಸುಕನಾಗಿದ್ದನು. ॥2॥

ಶ್ರೀರಾಮಾ! ವಿದರ್ಭರಾಜಕುಮಾರಿ ಕೇಶಿನೀ ಎಂಬುವಳು ಸಗರನ ಜ್ಯೇಷ್ಠ ಪತ್ನಿಯಾಗಿದ್ದಳು. ಅವಳು ಧರ್ಮಾತ್ಮಳೂ, ಸತ್ಯವಾದಿನಿಯೂ ಆಗಿದ್ದಳು. ॥3॥ ಸಗರನ ಇನ್ನೊಂದು ಪತ್ನಿಯ ಹೆಸರು ಸುಮತಿ ಎಂದಿತ್ತು. ಆಕೆಯು ಅರಿಷ್ಟನೇಮಿಯ ಪುತ್ರಿ ಹಾಗೂ ಗರುಡನ ತಂಗಿಯಾಗಿದ್ದಳು. ॥4॥ ಮಹಾರಾಜಾ ಸಗರನು ತನ್ನ ಆ ಇಬ್ಬರೂ ಪತ್ನಿಯರೊಂದಿಗೆ ಹಿಮಾಲಯ ಪರ್ವತಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಭೃಗುಪ್ರಸ್ರವಣ ಎಂಬ ಶಿಖರದಲ್ಲಿ ತಪಸ್ಸನ್ನಾಚರಿಸಿದನು. ॥5॥

ನೂರು ವರ್ಷಗಳು ಪೂರ್ಣವಾದಾಗ ತಪಸ್ಸಿಗೆ ಒಲಿದ ಸತ್ಯವಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠರಾದ ಮಹರ್ಷಿ ಭೃಗುವು ರಾಜಾ ಸಗರನಿಗೆ ವರವನ್ನು ಕೊಟ್ಟನು. ॥6॥ ಪುಣ್ಯಾತ್ಮನಾದ ರಾಜನೇ! ನಿನಗೆ ಅನೇಕ ಪುತ್ರರು ಪ್ರಾಪ್ತರಾಗುವರು. ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ನೀನು ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅನುಪಮ ಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುವೆ. ॥7॥ ಅಯ್ಯಾ! ನಿನ್ನ ಒರ್ವ ಪತ್ನಿಯಾದರೋ ಒಂದೇ ಪುತ್ರನಿಗೆ ಜನ್ಮ ನೀಡುವಳು. ಅವನು ನಿನ್ನ ವಂಶವನ್ನು, ಪರಂಪರೆಯನ್ನೂ ವಿಸ್ತಾರ ಮಾಡುವವನಾಗುವನು ಹಾಗೂ ಇನ್ನೋರ್ವ ಪತ್ನಿಯು ಅರವತ್ತು ಸಾವಿರ ಪುತ್ರರ ಜನನಿಯಾಗುವಳು. ॥8॥ ಮಹಾತ್ಮ ಭೃಗುವು ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿರುವಾಗ ಆ ಇಬ್ಬರು ರಾಜಕುಮಾರಿಯರು (ರಾಣಿಯರು) ಅವರನ್ನು ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸಿ, ತಾವೂ ಆನಂದಿತರಾಗಿ ಇಬ್ಬರು ಕೈಮುಗಿದುಕೊಂಡು ಕೇಳಿದರು - ॥9॥

ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋತ್ತಮರೇ! ಯಾವ ರಾಣಿಗೆ ಒಬ್ಬ ಪುತ್ರನಾಗುವನು ಹಾಗೂ ಯಾರು ಅನೇಕ ಪುತ್ರರ ಜನನಿಯಾಗುವಳು? ಇದನ್ನು ಕೇಳಲು ನಾವು ಬಯಸುತ್ತೇವೆ. ನಿಮ್ಮ ವಾಣಿಯು ಸತ್ಯವಾಗಲಿ. ॥10॥ ಅವರಿಬ್ಬರ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಪರಮ ಧಾರ್ಮಿಕ ಭೃಗುವು ಹೇಳಿದರು - ದೇವಿಯರಿರಾ! ನೀವು ನಿಮ್ಮ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿರಿ. ನಿಮಗೆ ವಂಶ ನಡೆಸುವ ಒಬ್ಬ ಪುತ್ರ ಬೇಕೋ? ಮಹಾಬಲಶಾಲಿ, ಯಶಸ್ವೀ, ಅತ್ಯಂತ ಉತ್ಸಾಹೀ ಅನೇಕ ಪುತ್ರರು ಬೇಕೋ ನೀವು - ನೀವೇ ತೀರ್ಮಾನಿಸಿರಿ. ॥11-12॥

ರಘುಕುಲನಂದನ ಶ್ರೀರಾಮಾ! ಮುನಿಯ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಕೇಶಿನಿಯು ಸಗರನ ಬಳಿ ವಂಶವನ್ನು ನಡೆಸುವ ಒಬ್ಬನೇ ಪುತ್ರನ ವರವನ್ನು ಪಡೆದಕೊಂಡಳು. ॥13॥ ಆಗ ಗರುಡನ ತಂಗಿ ಸುಮತಿಯು ಮಹಾ ಉತ್ಸಾಹೀ ಹಾಗೂ ಯಶಸ್ವೀ ಅರವತ್ತುಸಾವಿರ ಪುತ್ರರಿಗೆ ಜನ್ಮನೀಡುವ ವರವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡಳು. ॥14॥

ರಘುನಂದನ! ಅನಂತರ ರಾಣಿಯರೊಂದಿಗೆ ಸಗರ ರಾಜನು ಮಹರ್ಷಿಗಳಿಗೆ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಬಂದು, ಅವರ ಚರಣಗಳಲ್ಲಿ ತಲೆ ಬಾಗಿ, ತನ್ನ ನಗರಕ್ಕೆ ಪ್ರಯಾಣ ಬೆಳೆಸಿದನು. ॥15॥ ಕೆಲವು ಕಾಲಾಂತರದಲ್ಲಿ ಹಿರಿಯ ರಾಣಿ ಕೇಶಿನಿಯು ಸಗರನ ಔರಸ ಪುತ್ರ ಅಸಮಂಜನಿಗೆ ಜನ್ಮನೀಡಿದಳು. ॥16॥

ಪುರುಷಸಿಂಹನೇ! ಕಿರಿಯರಾಣಿ ಸುಮತಿಯು ಸೋರೆಕಾಯಿ ಆಕಾರದ ಒಂದು ಗರ್ಭಪಿಂಡವನ್ನು ಹೆತ್ತಳು. ಅದನ್ನು ಒಡೆದಾಗ ಅರವತ್ತು ಸಾವಿರ ಬಾಲಕರು ಹೊರ ಬಂದರು. ॥17॥ ಅವನ್ನು ತುಪ್ಪದಿಂದ ತುಂಬಿದ ಗಡಿಗೆಗಳಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟು ದಾಸಿಯರು ಅವರ ಪಾಲನೆ-ಪೋಷಣೆ ಮಾಡಿದರು. ನಿಧಾನವಾಗಿ ಬಹಳ ದಿನಗಳು ಕಳೆದಾಗ ಅವರೆಲ್ಲ ಬಾಲಕರು ಯುವಕರಾದರು. ॥18॥ ಹೀಗೆ ಬಹಳ ಕಾಲದ ಬಳಿಕ ರೂಪ-ಯೌವನದಿಂದ ಸುಶೋಭಿತರಾದ ಅರವತ್ತು ಸಾವಿರ ಸಗರನ ಪುತ್ರರು ಸಿದ್ಧರಾದರು. ॥19॥

ನರಶ್ರೇಷ್ಠ ರಘುನಂದನ! ಸಗರನ ಜ್ಯೇಷ್ಠ ಪುತ್ರ ಅಸಮಂಜನು ಸಗರನ ಬಾಲಕರನ್ನು ಹಿಡಿದು ಸರಯೂ ನದಿಗೆ ಎಸೆದುಬಿಡುತ್ತಿದ್ದನು ಹಾಗೂ ಅವರು ಮುಳುಗುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು ನಗುತ್ತಿದ್ದನು. ॥20॥ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಪಾಪಾಚಾರದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತನಾದಾಗ ಸತ್ಪುರುಷರನ್ನು ಪೀಡಿಸತೊಡಗಿದನು. ನಗರವಾಸಿಗಳಿಗೆ ಅಹಿತವನ್ನು ಮಾಡತೊಡಗಿದನು. ಆಗ ಪಿತನು ಅವನನ್ನು ನಗರದಿಂದ ಹೊರಗೆ ಹಾಕಿದನು. ॥21॥ ಅಸಮಂಜಸನ ಪುತ್ರನ ಹೆಸರು ಅಂಶುಮಾನ ಎಂದಿತ್ತು. ಅವನು ಭಾರೀ ಪರಾಕ್ರಮಿಯೂ, ಎಲ್ಲರೊಡನೆ ಮಧುರವಾಗಿ ಮಾತನಾಡುವವನೂ, ಎಲ್ಲ ಜನರಿಗೆ ಪ್ರಿಯನೂ ಆಗಿದ್ದನು. ॥22॥

ನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ಕೆಲವು ಕಾಲದ ಬಳಿಕ ಮಹಾರಾಜಾ ಸಗರನು - ‘ನಾನು ಯಜ್ಞವನ್ನು ಮಾಡುವೆನು’ ಎಂದು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದನು. ॥23॥ ಹೀಗೆ ದೃಢ ನಿಶ್ಚಯ ಮಾಡಿ ಆ ವೇದವೇತ್ತ ನರೇಶನು ತನ್ನ ಉಪಾಧ್ಯಾಯರೊಂದಿಗೆ ಯಜ್ಞದ ಸಿದ್ಧತೆಗೆ ತೊಡಗಿದನು. ॥24॥

ವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷ ರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಬಾಲಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಮೂವತ್ತೆಂಟನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥38॥

ಮೂವತ್ತೊಂಭತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ

ಸಗರನ ಅಶ್ವಮೇಧಾಶ್ವವು ಇಂದ್ರನಿಂದ ಅಪಹರಣ, ಸಗರನ ಮಕ್ಕಳು ಕುದುರೆಯನ್ನು ಹುಡುಕಲು ಪೃಥ್ವಿಯನ್ನೇ ಭೇದಿಸಿದುದು, ದೇವತೆಗಳು ಬ್ರಹ್ಮದೇವರನ್ನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿದುದು

ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ಹೇಳಿದ ಕಥೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಪರಮಪ್ರೀತನಾದನು. ಕಥೆಯ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ಯಜ್ಞೇಶ್ವರನಂತೆ ತೇಜಸ್ವೀ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು - ॥1॥ ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಗಳೇ! ನಿಮಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ. ನಮ್ಮ ಪೂರ್ವಜನಾದ ಸಗರ ಮಹಾರಾಜನು ಯಜ್ಞವನ್ನು ಹೇಗೆ ನೆರವೇರಿಸಿದನು? ಎಂಬುದನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಕೇಳಲು ಬಯಸುತ್ತಿರುವೆನು. ॥2॥ ಅವನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ಕುತೂಹಲಗೊಂಡು ನಾನು ಹೇಳಬೇಕೆಂದಿರುವುದನ್ನೇ ಇವನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಿರುವನು ಎಂದು ಯೋಚಿಸಿ ನಸುನಗುತ್ತಾ ರಾಮನಲ್ಲಿ ಹೇಳತೊಡಗಿದರು - ॥3॥

ರಾಮಾ! ನೀನು ಮಹಾತ್ಮ ಸಗರನ ಯಜ್ಞದ ಕಥೆಯನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಕೇಳು. ಪುರುಷೋತ್ತಮನೇ! ದೇವದೇವ ಶಂಕರನ ಮಾವನು ಹಿಮವಂತ ಎಂದು ವಿಖ್ಯಾತ ಪರ್ವತವು ವಿಂಧ್ಯಾಚಲದವರೆಗೆ ಹೋಗಿ ಹಾಗೂ ವಿಂಧ್ಯಪರ್ವತವು ಹಿಮವಂತನವರೆಗೆ ಹೋಗಿ ಪರಸ್ಪರ ನೋಡುತ್ತಾರೆ. (ಇವೆರಡರ ನಡುವೆ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ಎತ್ತರವಾದ ಪರ್ವತ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಇದರಿಂದ ಪರಸ್ಪರ ನೋಡಲು ತೊಂದರೆ ಇರಲಿಲ್ಲ.) ಈ ಎರಡು ಪರ್ವತಗಳ ನಡುವಿನ ಆರ್ಯಾವರ್ತದ ಪುಣ್ಯ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಆ ಯಜ್ಞದ ಅನುಷ್ಠಾನ ನಡೆದಿತ್ತು. ॥4-5॥

ಪುರುಷಸಿಂಹನೇ! ಆ ದೇಶವನ್ನೇ ಯಜ್ಞ ಮಾಡಲು ಉತ್ತಮವೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ. ಅಯ್ಯಾ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನೇ! ರಾಜಾ ಸಗರನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಯಜ್ಞಾಶ್ವದ ರಕ್ಷಣೆಯ ಭಾರವನ್ನು ಧನುರ್ಧರ ಮಹಾರಥಿ ಅಂಶುಮಂತನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದ್ದನು. ॥6॥ ಆದರೆ ಪರ್ವ ದಿನದಲ್ಲಿ ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ್ದ ಸಗರರಾಜನ ಯಜ್ಞಾಶ್ವವನ್ನು ಇಂದ್ರನು ರಾಕ್ಷಸ ರೂಪ ಧರಿಸಿ ಅಪಹರಿಸಿದನು. ॥7॥

ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನೇ! ಮಹಾತ್ಮಾ ಸಗರನ ಯಜ್ಞಾಶ್ವದ ಅಪರಣವಾಗುವಾಗ ಸಮಸ್ತ ಋತ್ವಿಜರು ಯಜಮಾನ ಸಗರನ ಬಳಿ ಇಂತೆಂದರು-ಕಕುತ್ಸ್ಥನಂದನ! ಇಂದು ಪರ್ವದ ದಿನ ಯಾರೋ ಈ ಯಜ್ಞದ ಕುದುರೆಯನ್ನು ಕದ್ದುಕೊಂಡು ವೇಗವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ನೀನು ಕಳ್ಳನನ್ನು ಕೊಂದು, ಕುದುರೆಯನ್ನು ಹಿಂದಕ್ಕೆ ತನ್ನಿರಿ. ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ವಿಘ್ನವುಂಟಾಗಿ ನಮಗೆಲ್ಲರಿಗೆ ಅಮಂಗಲದ ಕಾರಣವಾದೀತು. ರಾಜನೇ! ಈ ಯಜ್ಞವು ಯಾವುದೇ ವಿಘ್ನ ಬಾಧೆಗಳಿಲ್ಲದೆ ಪೂರ್ಣವಾಗುವಂತೆ ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿರಿ. ॥8-10॥ ಆ ಯಜ್ಞ ಮಂಟಪದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿರುವ ರಾಜಾ ಸಗರನು ಪುರೋಹಿತರ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ತನ್ನ ಅರವತ್ತು ಸಾವಿರ ಪುತ್ರರಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು - ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠ ಮಕ್ಕಳಿರಾ! ಈ ಮಹಾಯಜ್ಞವು ವೇದಮಂತ್ರಗಳಿಂದ, ಪವಿತ್ರ ಅಂತಃಕರಣ ಉಳ್ಳ ಮಹಾತ್ಮರ ಮೂಲಕ ನೆರವೇರುತ್ತಾ ಇದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸರು ಬರಲಾರದೆಂದೇ ನನಗೆ ಅನಿಸುತ್ತಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಅಶ್ವವನ್ನು ಕದಿಯುವವನು ಯಾರೋ ದೇವಕೋಟಿಯ ಪುರುಷನೇ ಆಗಿರಬೇಕು. ॥11-12॥

ಆದ್ದರಿಂದ ಪುತ್ರರೇ! ನೀವು ಹೋಗಿ ಕುದುರೆಯನ್ನು ಹುಡುಕಿರಿ. ನಿಮಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ. ಸಮುದ್ರದಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಈ ಎಲ್ಲ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಸುತ್ತಾಡಿ ಹುಡುಕಿರಿ. ಒಂದೊಂದು ಯೋಜನ ವಿಸ್ತಾರದ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಹಂಚಿಕೊಂಡು ಅಂಗುಲ-ಅಂಗುಲ ನೋಡುತ್ತಾ ಹೋಗಿ ಕುದುರೆಯ ದರ್ಶನವಾಗುವವರೆಗೆ ನನ್ನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಈ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಅಗೆದು ಹಾಕಿರಿ. ಕುದುರೆಯನ್ನು ಹುಡುಕುವುದೇ ಪೃಥ್ವಿಯನ್ನು ಅಗೆಯುವುದರ ಗುರಿಯಾಗಿದೆ.॥13-15॥ ನಾನು ಯಜ್ಞ ದೀಕ್ಷಿತನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅದನ್ನು ಹುಡುಕಲು ಹೋಗಲಾರೆನು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಯಜ್ಞಾಶ್ವದ ದರ್ಶನವಾಗುವವರೆಗೆ ನಾನು ಪುರೋಹಿತ-ಋತ್ವಿಜರು ಮತ್ತು ಮೊಮ್ಮಗ ಅಂಶುಮಂತನೊಡನೆ ಇಲ್ಲೇ ಇರುವೆನು. ॥16॥

ಶ್ರೀರಾಮಾ! ಪಿತನ ಆದೇಶವನ್ನು ಪಡೆದ ಅವರೆಲ್ಲ ಮಹಾಬಲಿ ರಾಜಕುಮಾರರು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ಹರ್ಷಪಡುತ್ತಾ ಭೂತಳದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸತೊಡಗಿದರು. ॥17॥ ಇಡೀ ಪೃಥ್ವಿಯಲ್ಲಿ ಹುಡುಕಿದರೂ ಕುದುರೆ ಸಿಗಲಿಲ್ಲ, ಆಗ ಆ ಮಹಾಬಲಿ ಪುರುಷಸಿಂಹರು ಒಬ್ಬೊಬ್ಬರು ಒಂದೊಂದು ಯೋಜನ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಹಂಚಿಕೊಂಡು ತಮ್ಮ ಭುಜಗಳಿಂದ ಅದನ್ನು ಅಗೆಯಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು. ಅವರ ಭುಜಗಳ ಪ್ರಹಾರ ವಜ್ರದಂತೆ ದುಸ್ಸಹವಾಗಿತ್ತು. ॥18॥

ರಘುನಂದನ! ಆಗ ವಜ್ರದಂತಹ ಶೂಲಗಳಿಂದ, ಹರಿತವಾದ ನೇಗಿಲುಗಳಿಂದ ಎಲ್ಲ ಕಡೆ ಅಗೆಯುತ್ತಿರುವಾಗ ವಸುಧೆ ಆರ್ತನಾದ ಮಾಡತೊಡಗಿದಳು. ॥19॥ ರಘುವೀರ! ಆ ರಾಜಕುಮಾರರಿಂದ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟ ನಾಗಗಳ, ಅಸುರ-ರಾಕ್ಷಸರ ಹಾಗೂ ಇತರ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಭಯಂಕರ ಆರ್ತನಾದವು ಎಲ್ಲ ಕಡೆ ತುಂಬಿಹೋಯಿತು. ॥20॥ ರಘುನಂದನ ಶ್ರೀರಾಮಾ! ಅವರು ಅರವತ್ತು ಸಾವಿರ ಯೋಜನ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಅಗೆದು ಹಾಕಿದರು. ಅವರು ಉತ್ತಮ ರಸಾತಲವನ್ನೇ ಅನುಸಂಧಾನ ಮಾಡುವಂತಿತ್ತು. ॥21॥

ನೃಪಶ್ರೇಷ್ಠ ರಾಮಾ! ಹೀಗೆ ಪರ್ವತಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಜಂಬೂದ್ವೀಪದ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಅಗೆಯುತ್ತಾ ಆ ರಾಜಕುಮಾರರು ಎಲ್ಲ ಕಡೆ ಅಲೆಯ ತೊಡಗಿದರು. ॥22॥ ಆಗ ಗಂಧರ್ವರು, ಅಸುರರು, ನಾಗಗಳ ಸಹಿತ ಸಮಸ್ತ ದೇವತೆಗಳು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಗಾಬರಿಗೊಂಡು ಬ್ರಹ್ಮದೇವರ ಬಳಿಗೆ ಹೋದರು. ॥23॥ ಅವರ ಮುಖದಲ್ಲಿ ವಿಷಾದ ತುಂಬಿತ್ತು. ಅವರೆಲ್ಲ ಭಯದಿಂದ ನಡುಗುತ್ತಿದ್ದರು. ಅವರು ಮಹಾತ್ಮಾ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರನ್ನು ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸಿ ಇಂತೆಂದರು. ॥24॥

ಭಗವಂತನೇ! ಸಗರನ ಪುತ್ರರು ಈ ಇಡೀ ಪೃಥ್ವಿಯನ್ನು ಅಗೆದು ಹಾಕುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಅನೇಕ ಮಹಾತ್ಮರನ್ನು ಹಾಗು ಜಲಚರಗಳನ್ನು ಕೊಂದುಹಾಕುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ॥25॥ ‘ಇವನು ನಮ್ಮ ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ವಿಘ್ನವನ್ನುಂಟು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಇವನು ನಮ್ಮ ಕುದುರೆಯನ್ನು ಕಟ್ಟಿರುವನು’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾ ಆ ಸಗರನ ಪುತ್ರರು ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಹಿಂಸಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ॥26॥

ವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷ ರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಬಾಲಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಮೂವತ್ತೊಂಭತ್ತನೇ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥39॥

ನಲವತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ

ಸಗರ ಪುತ್ರರು ವಿನಾಶಹೊಂದುವರೆಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸಿ ಬ್ರಹ್ಮನು ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಸಮಾಧಾನಗೊಳಿಸಿದುದು, ಸಗರನ ಮಕ್ಕಳು ಭೂಮಿಯನ್ನು ಅಗೆಯುತ್ತಾ ಕಪಿಲ ಮಹರ್ಷಿಗಳ ಬಳಿಗೆ ಹೋದುದು, ಕಪಿಲರು ಕುಪಿತರಾಗಿ ಸಗರನ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಭಸ್ಮವಾಗಿಸಿದುದು

ದೇವತೆಗಳ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಭಗವಾನ್ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರು - ಎಷ್ಟೋ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವ ಸಗರ ಪುತ್ರರ ಬಲದಿಂದ ಮೋಹಿತರಾದ ಹಾಗೂ ಭಯಭೀತರಾದ ಆ ದೇವತೆಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದರು - ॥1॥

ದೇವತೆಗಳಿರಾ! ಈ ಇಡೀ ಪೃಥ್ವಿಯು ಭಗವಾನ್ ವಾಸುದೇವನ ವಸ್ತುವಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಈಕೆಯು ಭಗವಾನ್ ಲಕ್ಷ್ಮೀಪತಿಯ ರಾಣಿಯಾಗಿರುವಳು. ಆ ಸರ್ವಶಕ್ತಿವಂತ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಹರಿಯು ಕಪಿಲ ಮುನಿಯ ರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿ ನಿರಂತರ ಈ ಪಥ್ವಿಯನ್ನು ಧರಿಸಿರುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಕೋಪಾಗ್ನಿಯಿಂದ ಈ ಎಲ್ಲ ರಾಜಕುಮಾರರು ಸುಟ್ಟು ಬೂದಿಯಾಗುವರು. ॥2-3॥

ಪೃಥ್ವಿಯ ಈ ಭೇದನವು ಸನಾತನವಾಗಿದೆ-ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕಲ್ಪದಲ್ಲಿ ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ನಡೆಯುವುದು. (ಶ್ರುತಿಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಸ್ಮೃತಿಗಳಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ಸಾಗರಾದಿ ಶಬ್ದಗಳಿಂದ ಈ ಮಾತು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ.) ಹೀಗೆಯೇ ದೂರದರ್ಶಿ ಪುರುಷರು ಸಗರನ ಪುತ್ರರ ಮುಂದಿನ ವಿನಾಶವನ್ನು ನೋಡಿರುವರು. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಶೋಕಿಸಬೇಡಿ. ॥4॥

ಬ್ರಹ್ಮದೇವರ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಶತ್ರುದಮನರಾದ ಮೂವತ್ತಮೂರು ದೇವತೆಗಳು ಬಹಳ ಹರ್ಷಗೊಂಡು ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಸ್ಥಾನಗಳಿಗೆ ತೆರಳಿದರು. ॥5॥ ಸಗರ ಪುತ್ರರು ಕೈಗಳಿಂದ ಪೃಥ್ವಿಯನ್ನು ಅಗೆಯುತ್ತಿರುವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ವಜ್ರಪಾತದಂತೆ ಭಾರೀ ಭಯಂಕರ ಶಬ್ದವಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ॥6॥ ಈ ವಿಧವಾಗಿ ಇಡೀ ಪೃಥ್ವಿಯನ್ನು ಅಗೆದು ಅದರ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿ ಆ ಎಲ್ಲ ಸಗರಪುತ್ರರು ತಂದೆಯ ಬಳಿಗೆ ಬರಿ ಕೈಯಲ್ಲೇ ಮರಳಿ ಬಂದು ಹೀಗೆಂದರು - ॥7॥ ಅಪ್ಪಾ! ನಾವು ಎಲ್ಲಾ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಹುಡುಕಿಬಿಟ್ಟೆವು. ದೇವತೆ, ದಾನವ, ರಾಕ್ಷಸ, ಪಿಶಾಚ, ನಾಗ ಮೊದಲಾದ ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ಬಲಿಷ್ಠ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಕೊಂದು ಹಾಕಿದೆವು. ಹೀಗಾದರೂ ಕುದುರೆಯಾಗಲೀ, ಕುದುರೆ ಕಳ್ಳನಾಗಲೀ ಕಂಡುಬರಲಿಲ್ಲ. ನಿಮಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ. ಈಗ ನಾವೇನು ಮಾಡಬೇಕು? ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ನೀವೇ ಉಪಾಯ ಯೋಚಿಸಿರಿ. ॥8-9॥

ರಘುನಂದನ! ಪುತ್ರರ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಸಗರರಾಜನು ಸಿಟ್ಟಿನಿಂದ ಹೇಳಿದನು-॥10॥ ಹೋಗಿರಿ ಪುನಃ ಇಡೀ ಪೃಥ್ವಿಯನ್ನು ಅಗೆಯಿರಿ ಹಾಗೂ ವಿದೀರ್ಣಗೊಳಿಸಿ ಕಳ್ಳನನ್ನು ಹುಡುಕಿರಿ. ಕಳ್ಳನನ್ನು ಹಿಡಿದು ಕೆಲಸ ಪೂರ್ಣವಾದ ಬಳಿಕವೇ ಬರಬೇಕು. ॥11॥ ಮಹಾತ್ಮಾ ಪಿತನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಶಿರಸಾವಹಿಸಿ ಆ ಅರವತ್ತು ಸಾವಿರ ರಾಜಕುಮಾರರು ರಸಾತಲದ ಕಡೆಗೆ ಹೊರಟರು. (ರೋಷದಿಂದ ಪೃಥ್ವಿಯನ್ನು ಅಗೆಯತೊಡಗಿದರು.) ॥12॥ ಹೀಗೆ ಅಗೆಯುವಾಗಲೇ ಅವರಿಗೆ ಪರ್ವತಾಕಾರದ ಒಂದು ದಿಗ್ಗಜ ಕಂಡು ಬಂತು. ಅದರ ಹೆಸರು ವಿರೂಪಾಕ್ಷ ಎಂದಿತ್ತು. ಅದು ಈ ಭೂಮಂಡಲವನ್ನು ಧರಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಿತು. ॥13॥

ರಘುನಂದನ! ಮಹಾ ಗಜರಾಜ ವಿರೂಪಾಕ್ಷನು ಪರ್ವತ ಮತ್ತು ವನಗಳ ಸಹಿತ ಈ ಸಮಸ್ತ ಪೃಥ್ವಿಯನ್ನು ತನ್ನ ಮಸ್ತಕದಲ್ಲಿ ಧರಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದನು. ॥14॥

ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನೇ! ಆ ಮಹಾದಿಗ್ಗಜರು ಬಳಲಿ ವಿಶ್ರಾಂತಿಗಾಗಿ ತನ್ನ ಮಸ್ತಕವನ್ನು ಅತ್ತ - ಇತ್ತ ತಿರುಗಿಸಿದಾಗ ಭೂಕಂಪವಾಗತೊಡಗುತ್ತದೆ. ॥15॥

ಶ್ರೀರಾಮಾ! ಪೂರ್ವ ದಿಕ್ಕನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಿರುವ ವಿಶಾಲ ಗಜರಾಜ ವಿರೂಪಾಕ್ಷನಿಗೆ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಬಂದು, ಅವನನ್ನು ಸಮ್ಮಾನಿಸಿ, ಆ ಸಗರ ಪುತ್ರರು ರಸಾತಲವನ್ನು ಭೇದಿಸುತ್ತಾ ಮುಂದೆ ಸಾಗಿದರು. ॥16॥

ಪೂರ್ವದಿಕ್ಕನ್ನು ಭೇದಿಸಿದ ಬಳಿಕ ಅವರು ದಕ್ಷಿಣದ ದಿಕ್ಕನ್ನು ಅಗೆಯಲು ತೊಡಗಿದರು. ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿಯೂ ಅವರಿಗೆ ಒಂದು ಮಹಾ ದಿಗ್ಗಜ ಕಂಡುಬಂತು. ॥17॥ ಅದು ಮಹಾಪರ್ವತದಂತೆ ಎತ್ತರವಾಗಿದ್ದು ವಿಶಾಲಕಾಯ ಗಜರಾಜ ಮಹಾಪದ್ಮವು ತನ್ನ ಮಸ್ತಕದಲ್ಲಿ ಪೃಥ್ವಿಯನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದನು. ಅದನ್ನು ನೋಡಿ ರಾಜಕುಮಾರರಿಗೆ ಬಹಳ ಆಶ್ಚರ್ಯವಾಯಿತು. ॥18॥

ಮಹಾತ್ಮಾ ಸಗರನ ಆ ಅರವತ್ತು ಸಾವಿರ ಪುತ್ರರು ಆ ದಿಗ್ಗಜನನ್ನು ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಬಂದು ಪಶ್ಚಿಮ ದಿಕ್ಕಿನ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಅಗೆಯಲು ತೊಡಗಿದರು. ॥19॥ ಪಶ್ಚಿಮ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿಯೂ ಆ ಮಹಾಬಲಿ ಸಗರ ಪುತ್ರರು ಮಹಾ ಪರ್ವತಾಕಾರ ಸೌಮನಸ ಎಂಬ ದಿಗ್ಗಜನನ್ನು ನೋಡಿದರು. ॥20॥

ಅದಕ್ಕೂ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿ ಅದರ ಕ್ಷೇಮ ಸಮಾಚಾರ ಕೇಳಿ ಆ ರಾಜಕುಮಾರರು ಭೂಮಿಯನ್ನು ಅಗೆಯುತ್ತಾ ಉತ್ತರ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ಬಂದರು. ॥21॥

ರಘುಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ಉತ್ತರ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಅವರಿಗೆ ಹಿಮಾಲಯದಂತಹ ಶ್ವೇತಭದ್ರ ಎಂಬ ದಿಗ್ಗಜವು ಕಂಡು ಬಂತು. ಅದು ತನ್ನ ಕಲ್ಯಾಣಮಯ ಶರೀರದಿಂದ ಈ ಪೃಥ್ವಿಯನ್ನು ಧರಿಸಿಕೊಂಡಿತ್ತು. ॥22॥ ಕ್ಷೇಮ-ಸಮಾಚಾರ ಕೇಳಿ ಸಗರನ ಆ ಅರವತ್ತುಸಾವಿರ ಪುತ್ರರು ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಬಂದು, ಬಳಿಕ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಅಗೆಯಲು ತೊಡಗಿದರು. ॥23॥

ಅನಂತರ ಪೂರ್ವೋತ್ತರ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ಹೋಗಿ ಆ ರಾಜಕುಮಾರರು ಒಟ್ಟಿಗೆ ಪೃಥ್ವಿಯನ್ನು ಅಗೆಯಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು. ॥24॥ ಈಗ ಮಹಾತ್ಮರಾದ, ಮಹಾಬಲಿ ಹಾಗೂ ಭಯಂಕರ ವೇಗಶಾಲಿಗಳಾದ ರಾಜಕುಮಾರರೆಲ್ಲರೂ ಅಲ್ಲಿ ಸನಾತನ ವಾಸುದೇವ ಸ್ವರೂಪೀ ಭಗವಾನ್ ವಾಸುದೇವ ಕಪಿಲನನ್ನು ನೋಡಿದರು. ॥25॥

ಸಗರ ರಾಜನ ಯಜ್ಞಾಶ್ವವೂ ಭಗವಾನ್ ಕಪಿಲರ ಬಳಿಯಲ್ಲೇ ಅಲೆಯುತ್ತಾ ಇತ್ತು. ರಘುನಂದನ! ಅದನ್ನು ನೋಡಿ ಅವರಿಗೆ ಅಪಾರ ಹರ್ಷವಾಯಿತು. ॥26॥ ಭಗವಾನ್ ಕಪಿಲನನ್ನು ನಮ್ಮ ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ವಿಘ್ನವನ್ನುಂಟು ಮಾಡುವವನೆಂದು ತಿಳಿದು ಅವರ ಕಣ್ಣುಗಳು ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಕೆಂಪೇರಿದವು. ಅವರು ಕೈಗಳಲ್ಲಿ ಗುದ್ದಲಿ, ನೇಗಿಲು, ವೃಕ್ಷಗಳು, ಕಲ್ಲುಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದರು. ॥27॥

ಅವರು ಅತ್ಯಂತ ರೋಷಗೊಂಡು ಕಪಿಲನ ಕಡೆಗೆ ಧಾವಿಸಿ, ಹೇಳಿದರು-ಎಲವೋ! ನಿಲ್ಲು, ನಿಲ್ಲು, ನೀನೇ ನಮ್ಮ ಯಜ್ಞದ ಕುದುರೆಯನ್ನು ಕದ್ದು ಇಲ್ಲಿಗೆ ತಂದಿರುವೆ. ದುರ್ಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳವನೇ! ನಾವೆಲ್ಲರೂ ಬಂದಿರುವೆವು. ನಾವು ಮಹಾರಾಜಾ ಸಗರನ ಪುತ್ರರು ಎಂದು ನೀನು ತಿಳಿ. ॥28॥

ರಘುನಂದನ! ಅವರ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಭಗವಾನ್ ಕಪಿಲನಿಗೆ ತುಂಬಾ ಸಿಟ್ಟು ಬಂತು. ಆ ರೋಷಾವೇಶದಲ್ಲೇ ಅವನ ಬಾಯಿಯಿಂದ ಹುಂಕಾರವು ಹೊರಟಿತು. ॥29॥ ಶ್ರೀರಾಮಾ! ಆ ಹುಂಕಾರದ ಜೊತೆಗೆ ಅನಂತ ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿ ಮಹಾತ್ಮಾ ಕಪಿಲನು ಆ ಎಲ್ಲ ಸಗರ ಪುತ್ರರನ್ನು ಸುಟ್ಟು ಬೂದಿಯಾಗಿಸಿದನು. ॥30॥

ವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷ ರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಬಾಲಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ನಲವತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥40॥

ನಲವತ್ತೊಂದನೆಯ ಸರ್ಗ

ಸಗರನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಅಂಶುಮಂತನು ರಸಾತಳಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಕುದುರೆಯನ್ನು ತಂದುದು, ಮಕ್ಕಳ ನಿಧನವಾರ್ತೆಯನ್ನು ತಿಳಿದು ಸಗರನು ಶೋಕಾಕುಲನಾದುದು

ರಘುನಂದನ! ‘ಪುತ್ರರು ಹೋಗಿ ಬಹಳ ದಿನಗಳಾದವು’ ಎಂದು ತಿಳಿದು ಸಗರರಾಜನು ತನ್ನ ತೇಜದಿಂದ ಕಂಗೊಳಿಸುವ ಮೊಮ್ಮಗ ಅಂಶುಮಂತನಲ್ಲಿ ಇಂತೆಂದನು - ॥1॥

ಮಗು! ನೀನು ಶೂರ, ವೀರ, ವಿದ್ವಾಂಸ ಹಾಗೂ ನಮ್ಮ ಪೂರ್ವಜರಂತೆ ತೇಜಸ್ವೀಯಾಗಿರುವೆ. ನೀನೂ ನಿನ್ನ ಚಿಕ್ಕಪ್ಪಂದಿರನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ ಹೋಗಿ ನನ್ನ ಯಜ್ಞಾಶ್ವವನ್ನು ಕದ್ದಿರುವ ಆ ಕಳ್ಳನನ್ನು ಹುಡುಕು. ॥2॥

ನೋಡು, ಪೃಥ್ವಿಯ ಒಳಗೆ ಭಾರೀ ಬಲಿಷ್ಠರಾದ ಜೀವಿಗಳು ಇರುತ್ತಾರೆ. ಅವರನ್ನು ಎದುರಿಸಲು ನೀನು ಖಡ್ಗ-ಧನುರ್ಬಾಣಗಳನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ಹೋಗು. ॥3॥

ವಂದನೀಯ ಪುರುಷನಿದ್ದರೆ ವಂದಿಸು, ನಿನ್ನ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಿಘ್ನವನ್ನೊಡ್ಡುವವರನ್ನು ಕೊಂದುಬಿಡು. ಹೀಗೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ಸಫಲ ಮನೋರಥನಾಗಿ ಮರಳಿ ಬಂದು, ನನ್ನ ಯಜ್ಞವು ಪೂರ್ಣವಾಗುವಂತೆ ಮಾಡು. ॥4॥

ಮಹಾತ್ಮಾ ಸಗರನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ತೋರುವ ವೀರವರ ಅಂಶುಮಂತನು ಧನುರ್ಬಾಣ-ಖಡ್ಗವನ್ನೆತ್ತಿಕೊಂಡು ಹೊರಟನು. ॥5॥

ನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ಮಹಾತ್ಮರಾದ ಅವನ ಚಿಕ್ಕಪ್ಪಂದಿರು ಭೂಮಿಯ ಒಳಗೆ ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಮಾರ್ಗವಾಗಿ ಅವನು ರಾಜಾ ಸಗರನಿಂದ ಪ್ರೇರಿತನಾಗಿ ಹೋದನು. ॥6॥ ಅಲ್ಲಿ ಆ ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ವೀರನು ಒಂದು ದಿಗ್ಗಜವನ್ನು ನೋಡಿದನು. ಅದನ್ನು ದೇವತೆಗಳು, ದಾನವರು, ರಾಕ್ಷಸರು, ಪಿಶಾಚಿಗಳು, ಪಕ್ಷಿಗಳು, ನಾಗರು ಹೀಗೆ ಎಲ್ಲರೂ ಪೂಜಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ॥7॥ ಅದಕ್ಕೆ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಬಂದು, ಅದರ ಕುಶಲವನ್ನು ಕೇಳಿ ಕುದುರೆ ಕಳ್ಳನ ಕುರಿತು ವಿಚಾರಿಸಿದನು. ॥8॥ ಅವನ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ಪರಮಬುದ್ಧಿವಂತ ದಿಗ್ಗಜವು - ‘ಅಸಮಂಜ ಕುಮಾರಾ! ನೀನು ನಿನ್ನ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಸಿದ್ಧಗೊಳಿಸಿ ಕುದುರೆ ಸಹಿತ ಮರಳಿ ಬರುವೆ ಎಂದು ನುಡಿಯಿತು. ॥9॥ ಅದರ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಅಂಶುಮಂತನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಎಲ್ಲ ದಿಗ್ಗಜರಲ್ಲಿ ನ್ಯಾಯಯುಕ್ತ ಮೇಲಿನಂತೆ ಪ್ರಶ್ನೆಮಾಡಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದನು. ॥10॥ ಮಾತಿನ ಮರ್ಮವನ್ನು ಅರಿತ, ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಕುಶಲರಾದ ಆ ಎಲ್ಲ ದಿಗ್ಗಜಗಳೂ ಅಂಶುಮಂತನನ್ನು ಸತ್ಕರಿಸಿ, ನೀನು ಕುದುರೆ ಸಹಿತ ಮರಳುವೆ ಎಂದು ಹಾರೈಸಿದರು. ॥11॥ ಅವರ ಆಶೀರ್ವಾದ ಪಡೆದು ಅಂಶುಮಂತನು ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ನಡೆಯುತ್ತಾ ಸಗರ ಪುತ್ರರಾದ ಚಿಕ್ಕಪ್ಪಂದಿರು ಬೂದಿಯಾಗಿಬಿದ್ದ ಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಬಂದನು. ॥12॥ ಅವರ ವಧೆಯಿಂದ ಅಸಮಂಜಸ ಪುತ್ರ ಅಂಶುಮಂತನಿಗೆ ಬಹಳ ದುಃಖವಾಯಿತು. ಅವನು ಶೋಕಕ್ಕೆ ವಶನಾಗಿ ಅತ್ಯಂತ ಆರ್ತಭಾವದಿಂದ ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಅಳತೊಡಗಿದನು. ॥13॥

ಶೋಕ-ದುಃಖದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ ಪುರುಷಸಿಂಹ ಅಂಶುಮಂತನು ತಮ್ಮ ಯಜ್ಞಾಶ್ವವೂ ಮೇಯುತ್ತಾ ಇರುವುದನ್ನು ನೋಡಿದನು. ॥14॥

ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ಅಂಶುಮಂತನು ಆ ರಾಜಕುಮಾರರಿಗೆ ಜಲಾಂಜಲಿಯನ್ನು ಕೊಡಲು ನೀರನ್ನು ಬಯಸಿದನು. ಆದರೆ ಅಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಜಲಾಶಯ ಕಂಡು ಬಂದಿಲ್ಲ. ॥15॥

ಶ್ರೀರಾಮಾ! ಆಗ ದೂರದವರೆಗೆ ನೋಡುವ ದೃಷ್ಟಿಯುಳ್ಳ ಅವನು ಕಣ್ಣುಹಾಯಿಸಿ ನೋಡಿದನು. ಆಗ ಅವನಿಗೆ ವಾಯುವಿನಂತೆ ವೇಗಶಾಲಿ ಪಕ್ಷಿರಾಜ ಗರುಡನು ಕಂಡು ಬಂದನು. ಅವನು ಚಿಕ್ಕಪ್ಪಂದಿರ ಮಾವನಾಗಿದ್ದನು. ॥16॥ ಮಹಾಬಲಿ ವಿನತಾನಂದನ ಗರುಡನು ಅಂಶುಮಂತನಲ್ಲಿ ಪುರುಷಸಿಂಹನೇ! ಶೋಕಿಸಬೇಡ, ಈ ರಾಜಕುಮಾರರ ವಧೆ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತಿನ ಮಂಗಲಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಆಗಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ॥17॥ ಪ್ರಾಜ್ಞನೇ! ಅನಂತ ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿ ಮಹಾತ್ಮಾ ಕಪಿಲರು ಈ ಮಹಾಬಲಿ ರಾಜಕುಮಾರರನ್ನು ಸುಟ್ಟು ಬಿಟ್ಟಿರುವರು. ಇವರಿಗೆ ನೀನು ಲೌಕಿಕ ನೀರಿನಿಂದ ಜಲಾಂಜಲಿ ಕೊಡುವುದು ಉಚಿತವಲ್ಲ. ॥18॥

ನರಶ್ರೇಷ್ಠ! ಮಹಾಬಾಹೋ! ಹಿಮವಂತನ ಜ್ಯೇಷ್ಠಪುತ್ರಿ ಗಂಗೆಯ ಜಲದಿಂದ ನಿನ್ನ ಚಿಕ್ಕಪ್ಪಂದಿರಿಗೆ ತರ್ಪಣಕೊಡು. ॥19॥ ಲೋಕಪಾವನೀ ಗಂಗೆಯು ಬೂದಿರಾಶಿಯಾಗಿ ಬಿದ್ದಿರುವ ಅರವತ್ತು ಸಾವಿರ ರಾಜಕುಮಾರರನ್ನು ನೆನೆಸಿದಾಗ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಸ್ವರ್ಗಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋಗುವರು. ಲೋಕರಂಜನಿ ಗಂಗೆಯು ತನ್ನ ಜಲದಿಂದ ಒದ್ದೆಯಾಗಿಸಿ ಈ ಭಸ್ಮರಾಶಿಯನ್ನು ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ತಲುಪಿಸುವಳು. ॥20॥

ಮಹಾಭಾಗ! ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ವೀರನೇ! ಈಗ ನೀನು ಕುದುರೆಯನ್ನು ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗು ಮತ್ತು ನಿನ್ನ ಅಜ್ಜನ ಯಜ್ಞವನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸು. ॥21॥ ಗರುಡನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಅತ್ಯಂತ ಪರಾಕ್ರಮಿ ಮಹಾತಪಸ್ವೀ ಅಂಶುಮಂತನು ಕುದುರೆಯೊಂದಿಗೆ ಕೂಡಲೇ ಮರಳಿದನು. ॥22॥ ರಘುನಂದನ! ಯಜ್ಞದೀಕ್ಷಿತನಾದ ರಾಜನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು ಎಲ್ಲ ಸಮಾಚಾರವನ್ನು ನಿವೇದಿಸಿಕೊಂಡನು ಹಾಗೂ ಗರುಡನು ತಿಳಿಸಿದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ॥23॥ ಅಂಶುಮಂತನಿಂದ ಈ ಭಯಂಕರ ಸಮಾಚಾರವನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಜಾ ಸಗರನು ಕಲ್ಪೋಕ್ತನಿಯಮದಂತೆ ತನ್ನ ಯಜ್ಞವನ್ನು ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿದನು. ॥24॥ ಯಜ್ಞವನ್ನು ಮುಗಿಸಿ ಮಹೀಪತಿ ಸಗರನು ತನ್ನ ರಾಜಧಾನಿಗೆ ಮರಳಿದನು. ಬಂದು ಗಂಗೆಯನ್ನು ತರುವ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಅವನು ಬಹಳ ವಿಚಾರ ಮಾಡಿದನು. ಆದರೆ ಯಾವುದೇ ನಿಶ್ಚಯಕ್ಕೆ ಬರಲಾಗಲಿಲ್ಲ. ॥25॥ ಬಹಳ ಹೊತ್ತು ವಿಚಾರ ಮಾಡಿದರೂ ಯಾವುದೇ ನಿಶ್ಚಿತ ಉಪಾಯ ಹೊಳೆಯಲಿಲ್ಲ. ಮತ್ತೆ ಮೂವತ್ತು ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳವರೆಗೆ ರಾಜ್ಯವಾಳಿ ಅವನು ಸ್ವರ್ಗಲೋಕಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದನು. ॥26॥

ವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷ ರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಬಾಲಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ನಲವತ್ತೊಂದನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥41॥

ನಲವತ್ತೆರಡನೆಯ ಸರ್ಗ

ಗಂಗೆಯನ್ನು ತರುವ ಸಲುವಾಗಿ ಅಂಶುಮಂತನ ಪ್ರಯತ್ನ. ಭಗೀರಥನ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಪ್ರಸನ್ನನಾದ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರು ವರವನ್ನಿತ್ತು ಗಂಗೆಯನ್ನು ಧರಿಸುವಂತೆ ಈಶ್ವರನನ್ನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುವಂತೆ ಸಲಹೆಯನ್ನಿತ್ತದು

ಶ್ರೀರಾಮಾ! ಸಗರನ ಮೃತ್ಯುವಾದಾಗ ಪ್ರಜಾಜನರು ಅಮಾತ್ಯರು ಪರಮಧಾರ್ಮಿಕ ಅಂಶುಮಂತನನ್ನು ರಾಜನನ್ನಾಗಿಸಲು ತಮ್ಮ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿದರು. ॥1॥ ರಘುನಂದನ! ಅಂಶುಮಂತನು ಮಹಾ ಪ್ರತಾಪಿ ರಾಜನಾದನು. ಅವನ ಪುತ್ರ ದಿಲೀಪನೂ ಒಬ್ಬ ಮಹಾ ಪುರುಷನಾಗಿದ್ದನು. ॥2॥ ರಘುಕುಲನಂದನ! ಅಂಶುಮಂತನು ದಿಲೀಪನಿಗೆ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಸಿ, ಹಿಮಾಲಯದ ರಮಣಿಯ ಶಿಖರಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಅತ್ಯಂತ ಕಠೋರ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡತೊಡಗಿದನು. ॥3॥ ಮಹಾನ್ ಯಶಸ್ವೀ ರಾಜಾ ಅಂಶುಮಂತನು ಆ ತಪೋವನದಲ್ಲಿ ಮೂವತ್ತೆರಡು ಸಾವಿರ ವರ್ಷ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿದನು. ತಪೋಧನ ಸಂಪನ್ನನಾದ ಆ ನರೇಶನು ಅಲ್ಲೇ ಶರೀರವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಸ್ವರ್ಗಲೋಕವನ್ನು ಪಡೆದನು. ॥4॥ ತನ್ನ ಪಿತಾಮಹರ ವಧೆಯ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಕೇಳಿ ಮಹಾ ತೇಜಸ್ವೀ ದಿಲೀಪನೂ ಬಹಳ ದುಃಖಿತನಾಗಿದ್ದನು. ತನ್ನ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಬಹಳ ವಿಚಾರ ಮಾಡಿದ ಬಳಿಕವೂ ಅವನಿಂದ ಯಾವುದೇ ತೀರ್ಮಾನಕ್ಕೆ ಬರಲಾಗಲಿಲ್ಲ. ॥5॥

ಪೃಥ್ವಿಗೆ ಗಂಗೆಯನ್ನು ಹೇಗೆ ತರುವುದು? ಗಂಗಾಜಲದಿಂದ ಅವರಿಗೆ ಹೇಗೆ ತರ್ಪಣ ಕೊಡುವುದು? ಯಾವ ವಿಧದಿಂದ ಆ ಪಿತೃಗಳನ್ನು ನಾನು ಉದ್ಧರಿಸಬಲ್ಲೆನು? ಎಂಬ ಚಿಂತೆಯಲ್ಲೇ ಸದಾ ಅವನು ಮುಳುಗುತ್ತಿದ್ದನು. ॥6॥ ಪ್ರತಿದಿನ ಇದೇ ಚಿಂತೆಯಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ್ದ ದಿಲೀಪರಾಜನಿಗೆ ತನ್ನ ಧರ್ಮಾಚರಣೆಯಿಂದ ವಿಖ್ಯಾತನಾದ ಭಗೀರಥನೆಂಬ ಒಬ್ಬ ಪರಮಧಾರ್ಮಿಕ ಪುತ್ರನು ಹುಟ್ಟಿದನು. ॥7॥ ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ದಿಲೀಪನು ಬಹಳಷ್ಟು ಯಜ್ಞಗಳನ್ನು ಮಾಡಿ, ಮೂವತ್ತು ಸಾವಿರ ವರ್ಷರಾಜ್ಯವಾಳಿದನು. ॥8॥

ಪುರುಷಸಿಂಹನೇ! ಆ ಪಿತೃಗಳ ಉದ್ಧಾರದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ನಿಶ್ಚಯಕ್ಕೆ ಬರದೆ ರಾಜಾ ದಿಲೀಪನು ರೋಗಪೀಡಿತನಾಗಿ ಮರಣವನ್ನೈದಿದನು. ॥9॥ ದಿಲೀಪನು ತನ್ನ ಪುತ್ರ ಭಗೀರಥನಿಗೆ ಪಟ್ಟಕಟ್ಟಿ ತಾನು ಗಳಿಸಿದ ಪುಣ್ಯಕರ್ಮಗಳ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಇಂದ್ರಲೋಕಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದನು. ॥10॥

ರಘುನಂದನ! ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ರಾಜರ್ಷಿ ಭಗೀರಥನಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಸಂತಾನವಿರಲಿಲ್ಲ. ಅವನು ಸಂತಾನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಇಚ್ಛಿಸುತ್ತಿದ್ದರೂ ರಾಜ್ಯ ಮತ್ತು ಪ್ರಜೆಯ ರಕ್ಷಣೆಯ ಭಾರವನ್ನು ಮಂತ್ರಿಗಳಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಸಿ ಗಂಗೆಯನ್ನು ಭೂತಳಕ್ಕೆ ತರುವ ಪ್ರಯತ್ನದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿ, ಗೋಕರ್ಣ ತೀರ್ಥದಲ್ಲಿ ಭಾರೀ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡತೊಡಗಿದನು ॥11-12॥

ಮಹಾಬಾಹುವೇ! ಅವನು ಎರಡೂ ಭುಜಗಳನ್ನು ಮೇಲಕ್ಕೆತ್ತಿ ಪಂಚಾಗ್ನಿ ಸಾಧನೆ ಮಾಡುತ್ತಾ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಹತೋಟಿಯಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಸಲ ಆಹಾರ ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಘೋರ ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವ ಭಗೀರಥ ಮಹಾರಾಜನ ಒಂದು ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳು ಕಳೆದವು. ॥13॥ ಇದರಿಂದ ಪ್ರಜೆಗಳ ಸ್ವಾಮಿ ಭಗವಾನ್ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರು ಅವನ ಮೇಲೆ ಪ್ರಸನ್ನರಾಗಿ, ಪಿತಾಮಹ ಬ್ರಹ್ಮನು ದೇವತೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಬಂದು ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವ ಮಹಾತ್ಮಾ ಭಗೀರಥನಲ್ಲಿ ಇಂತೆಂದರು- ॥14-15॥

ಭಗೀರಥ ಮಹಾರಾಜಾ! ನಿನ್ನ ಈ ಉತ್ತಮ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ನಾನು ಬಹಳ ಪ್ರಸನ್ನನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ಶ್ರೇಷ್ಠವ್ರತವನ್ನು ಪಾಲಿಸುವ ಜನಾಧಿಪನೇ! ನೀನು ಯಾವುದಾದರೂ ವರವನ್ನು ಕೇಳು, ಎಂದು ಹೇಳಿದರು. ॥16॥

ಆಗ ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ! ಮಹಾಬಾಹು ಭಗೀರಥನು ಕೈಮುಗಿದು ಅವನ ಎದುರಿಗೆ ನಿಂತು ಆ ಸರ್ವಲೋಕ ಪಿತಾಮಹ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರಕಾರ ನುಡಿದನು. ॥17॥

ಭಗವಂತನೇ! ನೀನು ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಪ್ರಸನ್ನನಾಗಿದ್ದರೆ, ಈ ತಪಸ್ಸಿಗೆ ಉತ್ತಮ ಫಲವಿದ್ದರೆ, ಸಗರನ ಎಲ್ಲ ಪುತ್ರರಿಗೆ ನನ್ನ ಕೈಯಿಂದ ಗಂಗಾಜಲ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಲೀ. ॥18॥ ಈ ಮಹಾತ್ಮರ ಭಸ್ಮರಾಶಿಯು ಗಂಗಾಜಲದಿಂದ ತೊಳೆದು ಹೋಗಿ ಆ ಎಲ್ಲ ಪಿತಾಮಹರಿಗೆ ಅಕ್ಷಯ ಸ್ವರ್ಗಲೋಕ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಲಿ. ॥19॥ ದೇವ! ನಾನು ಸಂತತಿಗಾಗಿಯೂ ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ನಮ್ಮ ಕುಲಪರಂಪರೆಯು ನಾಶವಾಗದಿರಲಿ. ಭಗವಂತನೇ! ನಾನು ಕೇಳಿದ ಉತ್ತಮ ವರವು ಸಂಪೂರ್ಣ ಇಕ್ವಾಕ್ಷುವಂಶಕ್ಕೆ ಅನ್ವಯವಾಗಬೇಕು. ॥20॥ ಭಗೀರಥ ರಾಜನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಸರ್ವಲೋಕ ಪಿತಾಮಹ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರು ಮಧುರಾಕ್ಷರವುಳ್ಳ ಪರಮ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದರು - ॥21॥ ಇಕ್ಷ್ವಾಕು ಕುಲವರ್ಧನ ಮಹಾರಥೀ ಭಗೀರಥನೇ! ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ, ನಿನ್ನ ಈ ಮಹಾಮನೋರಥವು ಹೀಗೆಯೇ ಪೂರ್ಣವಾಗಲೀ. ॥22॥

ರಾಜನೇ! ಇವಳು ಹಿಮಾಲಯದ ಜೇಷ್ಠ ಪುತ್ರಿ ಹೈಮವತಿ ಗಂಗೆಯಾಗಿದ್ದಾಳೆ. ಈಕೆಯನ್ನು ಧರಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಭಗವಾನ್ ಶಂಕರನನ್ನು ಒಲಿಸಿಕೋ. ॥23॥

ಮಹಾರಾಜಾ! ಗಂಗೆಯು ಬೀಳುವ ವೇಗ ಈ ಪೃಥ್ವಿಯು ಸಹಿಸಲಾರಳು. ತ್ರಿಶೂಲಧಾರೀ ಭಗವಾನ್ ಶಂಕರನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಈಕೆಯನ್ನು ಧರಿಸಬಲ್ಲವರನ್ನು ನಾನು ನೋಡಿಲ್ಲ. ॥24॥ ರಾಜನಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಲೋಕಸ್ರಷ್ಟಾ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರು ಭಗವತೀ ಗಂಗೆಗೂ ಭಗೀರಥನ ಮೇಲೆ ಅನುಗ್ರಹ ಮಾಡುವಂತೆ ತಿಳಿಸಿದರು. ಬಳಿಕ ಸಮಸ್ತ ದೇವತೆಗಳು ಹಾಗೂ ಮರುದ್ಗಣರೊಂದಿಗೆ ತಮ್ಮ ಲೋಕಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದರು. ॥25॥

ವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷ ರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಬಾಲಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ನಲವತ್ತೆರಡನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥42॥

ನಲವತ್ತಮೂರನೆಯ ಸರ್ಗ

ಭಗೀರಥನ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಸಂತುಷ್ಟನಾದ ಶ್ರೀಶಂಕರನು ಗಂಗೆಯನ್ನು ಶಿರದಲ್ಲಿ ಧರಿಸಿ ಬಿಂದು ಸರೋವರದಲ್ಲಿ ಬಿಡುವುದು, ಅದು ಏಳು ಪ್ರವಾಹಗಳಾಗಿ ಭಗೀರಥನೊಂದಿಗೆ ಪಾತಾಳಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಅವನ ಪಿತೃಗಳನ್ನು ಉದ್ಧರಿಸಿದುದು

ಶ್ರೀರಾಮಾ! ದೇವಾದಿದೇವ ಬ್ರಹ್ಮನು ಹೊರಟು ಹೋದಮೆಲೆ ಭಗೀರಥ ರಾಜನು ಪೃಥ್ವಿಯಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಕಾಲಿನ ಹೆಬ್ಬೆರಳಿನ ಮೇಲೆ ನಿಂತು ಒಂದು ವರ್ಷ ಭಗವಾನ್ ಶಂಕರನ ಉಪಾಸನೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದನು. ॥1॥

ಒಂದು ವರ್ಷ ಪೂರ್ಣವಾದಾಗ ಸರ್ವಲೋಕವಂದಿತ ಉವಾಪತಿ ಪಶುಪತಿಯು ಪ್ರಕಟನಾಗಿ ರಾಜನಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಹೇಳಿದನು. ॥2॥ ನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ನಾನು ನಿನ್ನ ಮೇಲೆ ಬಹಳ ಪ್ರಸನ್ನನಾಗಿರುವೆನು. ನಿನ್ನ ಪ್ರಿಯವನ್ನು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಮಾಡುವೆನು. ನಾನು ಗಿರಿರಾಜಕುಮಾರಿ ಗಂಗಾದೇವಿಯನ್ನು ಮಸ್ತಕದಲ್ಲಿ ಧರಿಸುವೆನು. ॥3॥

ಶ್ರೀರಾಮಾ! ಪರಶಿವನು ಭಗೀರಥನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದೊಡನೆಯೇ ಸರ್ವಲೋಕ ನಮಸ್ಕೃತೆಯಾದ ಹಿಮವಂತನ ಹಿರಿಯ ಮಗಳಾದ ಗಂಗಾದೇವಿಯು ಮಹಾರೂಪವನ್ನು ತಾಳಿ ತಡೆಯಲಸಾಧ್ಯವಾದ ವೇಗದಿಂದ ಕೂಡಿ ಸಕಲ ಕಲ್ಯಾಣ ಗುಣಗಳಿಗೂ ಮೂಲಭೂತನಾದ ಪರಶಿವನ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಆಕಾಶದಿಂದ ಧುಮುಕಿದಳು. ॥4॥ ಆಗ ಪರಮ ದುರ್ಧರ ಗಂಗಾದೇವಿಯು ಯೋಚಿಸಿದಳು. ನಾನು ನನ್ನ ಪ್ರಖರ ಪ್ರವಾಹದೊಂದಿಗೆ ಶಂಕರನನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ಪಾತಾಳಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೊರಟು ಹೋಗುತ್ತೇನೆ. ॥5॥

ಗಂಗೆಯ ಈ ಅಹಂಕಾರವನ್ನು ತಿಳಿದ ತ್ರಿನೇತ್ರಧಾರಿ ಭಗವಾನ್ ಹರನು ಕುಪಿತನಾಗಿ ಗಂಗೆಯನ್ನು ಅದಶ್ಯ ಗೊಳಿಸಲು ಯೋಚಿಸಿದನು. ॥6॥ ಪುಣ್ಯಸ್ವರೂಪೆ ಗಂಗೆಯು ಭಗವಾನ್ ರುದ್ರನ ಪವಿತ್ರ ಮಸ್ತಕದಲ್ಲಿ ಧುಮುಕಿದಳು. ಶಿವನ ಮಸ್ತಕದ ಜಟಾ ಮಂಡಲವು ಗುಹೆಗಳಿಂದ ಸುಶೋಭಿತ ಹಿಮಾಲಯದಂತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿತ್ತು. ಅದರಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದು ಗಂಗೆಯು ಎಷ್ಟೇ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡಿದರೂ ಯಾವ ರೀತಿಯಿಂದಲೂ ಪೃಥ್ವಿಗೆ ಹೋಗಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗಲಿಲ್ಲ. ॥7-8॥

ಭಗವಾನ್ ಶಿವನ ಜಟಾಮಂಡಲದಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿಹಾಕಿಕೊಂಡು ಗಂಗಾದೇವಿಗೆ ಹೊರಗೆ ಹೊರಡುವ ಮಾರ್ಗವೇ ಸಿಗಲಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ಅನೇಕ ವರ್ಷಗಳ ತನಕ ಜಟಾಜೂಟದಲ್ಲೇ ಸಿಲುಕಿಕೊಂಡಿದ್ದಳು. ॥9॥

ರಘುನಂದನ! ಗಂಗೆಯು ಭಗವಾನ್ ಶಂಕರನ ಜಟಾಮಂಡಲದಲ್ಲಿ ಅದೃಶ್ಯಳಾಗಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಭಗೀರಥನು ಪುನಃ ಕಠಿಣ ತಪಸ್ಸಿಗೆ ತೊಡಗಿದನು. ಆ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಭಗವಾನ್ ಶಿವನನ್ನು ಸಂತುಷ್ಟಗೊಳಿಸಿದನು. ॥10॥ ಆಗ ಮಹಾದೇವನು ಗಂಗೆಯನ್ನು ಬಿಂದು ಸರೋವರಕ್ಕೆ ಕೊಂಡು ಹೋಗಿಬಿಟ್ಟನು. ಅಲ್ಲಿ ಬಿಡುತ್ತಲೇ ಗಂಗೆಯ ಏಳು ಪ್ರವಾಹಗಳಾಗಿ ಹರಿದಳು. ॥11॥ ಹ್ಲಾದಿನೀ, ಪಾವನೀ ಮತ್ತು ನಲಿನೀ ಹೀಗೆ ಕಲ್ಯಾಣಮಯ ಜಲದಿಂದ ಸುಶೋಭಿತಳಾದ ಗಂಗೆಯ ಮೂರು ಪ್ರವಾಹಗಳು ಪೂರ್ವ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ಹರಿದವು. ॥12॥ ಸುಚಕ್ಷು, ಸೀತಾ ಮತ್ತು ಮಹಾನದಿ ಸಿಂಧು - ಈ ಮೂರು ಶುಭಪ್ರವಾಹಗಳು ಪಶ್ಚಿಮ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ಹರಿದವು. ॥13॥ ಏಳನೆಯ ಪ್ರವಾಹವು ಮಹಾರಾಜ ಭಗೀರಥನ ಬಯಕೆಯಂತೆ ಅವನ ರಥದ ಹಿಂದೆ-ಹಿಂದೆ ಹೊರಟಳು. ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ರಾಜರ್ಷಿ ಭಗೀರಥನೂ ಕೂಡ ದಿವ್ಯ ರಥದಲ್ಲಿ ಮುಂದೆ ಮುಂದೆ ಸಾಗುತ್ತಿದ್ದನು. ಗಂಗೆಯು ಅವನನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದಳು. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಆಕೆಯು ಆಕಾಶದಿಂದ ಭಗವಾನ್ ಶಂಕರನ ಮಸ್ತಕದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಅಲ್ಲಿಂದ ಈ ಪೃಥ್ವಿಗೆ ಬಂದಳು. ॥14-15॥

ಗಂಗೆಯ ಆ ಜಲರಾಶಿಯು ಕಲ-ಕಲ ನಿನಾದದೊಂದಿಗೆ ವೇಗವಾಗಿ ಪ್ರವಾಹಿತಳಾದಳು. ಆ ಪ್ರವಾಹದಲ್ಲಿ ಮೀನು, ಆಮೆ, ಶಿಂಶುಮಾರ (ಕಪಿಯ ಆಕಾರದ ಜಲಚರ ಪ್ರಾಣಿ) ಹಿಂಡು-ಹಿಂಡಾಗಿ ಬೀಳುತ್ತಿದ್ದವು. ಆ ಬಿದ್ದಿರುವ ಜಲ ಜಂತುಗಳಿಂದ ವಸುಂಧರೆಯು ಬಹಳ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದಳು. ॥16॥ ಅನಂತರ ದೇವತೆಗಳು, ಋಷಿಗಳು, ಗಂಧರ್ವರು, ಯಕ್ಷರು, ಸಿದ್ಧಗಣಗಳು ನಗರದಂತಹ ವಿಮಾನಗಳಲ್ಲಿ ಕುದುರೆಗಳ ಹಾಗೂ ಆನೆಗಳ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತು ಆಕಾಶದಿಂದ ಪೃಥ್ವಿಗೆ ಹೋಗಿರುವ ಗಂಗೆಯ ಶೋಭೆಯನ್ನು ನೋಡ ತೊಡಗಿದರು. ॥17-18॥

ದೇವತೆಗಳು ಆಶ್ಚರ್ಯಚಕಿತರಾಗಿ ಅಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದರು. ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಗಂಗಾವತರಣದ ಈ ಅದ್ಭುತ, ಉತ್ತಮ ದೃಶ್ಯವನ್ನು ನೋಡುವ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಅಮಿತ ತೇಜಸ್ವೀ ದೇವತೆಗಳ ಸಮೂಹ ಅಲ್ಲಿ ನೆರದಿತ್ತು. ॥19॥ ತೀವ್ರ ಗತಿಯಿಂದ ಬರುತ್ತಿರುವ ದೇವತೆಗಳ ಹಾಗೂ ಅವರ ದಿವ್ಯ ಆಭೂಷಣಗಳ ಪ್ರಕಾಶದಿಂದ ಅಲ್ಲಿಯ ಮೇರಹಿತ ನಿರ್ಮಲ ಆಕಾಶವು-ನೂರಾರು ಸೂರ್ಯರು ಉದಯಿಸಿದಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿತವಾಗಿತ್ತು. ॥20॥ ಶಿಂಶುಮಾರ, ಸರ್ಪ ಹಾಗೂ ಚಂಚಲ ಮೀನುಗಳ ಹಿಂಡು ನೆಗೆಯುವುದರಿಂದ ಗಂಗೆಯ ಮೇಲಿನ ಆಕಾಶವು ಚಂಚಲ ವಿದ್ಯುಲ್ಲತೆಗಳ ಪ್ರಕಾಶ ಎಲ್ಲೆಡೆ ವ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿರುವಂತೆ ಕಂಡು ಬರುತಿತ್ತು. ॥21॥ ವಾಯುವಿನಿಂದ ಸಾವಿರಾರು ಚೂರುಗಳಾಗಿ ಹಂಚಿ ಹೋದ ನೊರೆಯು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಹರಡಿಕೊಂಡಿತು. ಅದು ಶರದ್ ಋತುವಿನ ಬಿಳಿಯ ಮೋಡಗಳು ಅಥವಾ ಹಂಸಗಳು ಹಾರಾಡುತ್ತಿರುವಂತೆ ಇತ್ತು. ॥22॥

ಗಂಗೆಯ ಆ ಪ್ರವಾಹವು ಕೆಲವೆಡೆ ವೇಗವಾಗಿ, ಕೆಲವು ಕಡೆ ಅಂಕುಡೊಂಕಾಗಿ ಕೆಲವು ಕಡೆ ಅಗಲವಾಗಿ ಹರಿಯುತ್ತಿತ್ತು. ಕೆಲವೆಡೆ ಕೆಳಕ್ಕೆ ಧುಮುಕಿದರೆ, ಕೆಲವೆಡೆ ತರಂಗಗಳು ಮೇಲಕ್ಕೆ ಏಳುತ್ತಿದ್ದವು. ಕೆಲವೆಡೆ ಸಮತಲ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ನಿಧಾನವಾಗಿ ಹರಿಯುತ್ತಿತ್ತು. ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ತರಂಗಗಳು ಒಂದಕ್ಕೊಂದು ಡಿಕ್ಕಿ ಹೊಡೆಯುತ್ತಿದ್ದವು. ॥23-24॥ ಗಂಗೆಯ ತೆರೆಗಳು ಆಗಾಗ ಮೇಲಕ್ಕೆದ್ದು ಕೆಳಗೆ ಬೀಳುತ್ತಿದ್ದವು. ಆಕಾಶದಿಂದ ಭಗವಾನ್ ಶಂಕರನ ಮಸ್ತಕದ ಮೇಲೆ ಹಾಗೂ ಅಲ್ಲಿಂದ ಭೂಮಿಗೆ ಬಿದ್ದ ಆ ನಿರ್ಮಲ, ಪವಿತ್ರ ಗಂಗಾಜಲ ಬಹಳ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ॥25॥ ಆಗ ಭೂತಳದಲ್ಲಿರುವ ಋಷಿಗಳು ಗಂಧರ್ವರು - ಭಗವಾನ್ ಶಂಕರನ ಮಸ್ತಕದಿಂದ ಬಿದ್ದಿರುವ ಈ ಜಲ ಬಹಳ ಪವಿತ್ರವೆಂದು ತಿಳಿದು, ಅದರಲ್ಲಿ ಆಚಮನ ಮಾಡತೊಡಗಿದರು. ॥26॥

ಶಾಪಭ್ರಷ್ಟರಾಗಿ ಆಕಾಶದಿಂದ ಪೃಥ್ವಿಗೆ ಬಂದಿರುವವರು ಗಂಗೆಯ ಜಲದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನಮಾಡಿ ನಿಷ್ಪಾಪರಾದರು. ಆ ಜಲದಿಂದ ಪಾಪಗಳು ತೊಳೆದು ಹೋದ ಕಾರಣ ಮತ್ತೆ ಶುಭ ಪುಣ್ಯದಿಂದ ಕೂಡಿ ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ತಲುಪಿ ತಮ್ಮ ಲೋಕಗಳನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡರು. ॥27-28॥

ಆ ಪ್ರಕಾಶಮಾನ ಪುಣ್ಯಮಯ ನೀರಿನ ಸಂಪರ್ಕದಿಂದ ಆನಂದಿತವಾದ ಇಡೀ ಜಗತ್ತಿಗೆ ಸಂತೋಷವಾಯಿತು. ಎಲ್ಲ ಜನರು ಗಂಗೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನಮಾಡಿ ಪಾಪರಹಿತರಾದರು. ॥29॥ (ನಾವು ಮೊದಲೇ ತಿಳಿಸಿದಂತೆ) ರಾಜರ್ಷಿ ಮಹಾರಾಜ ಭಗೀರಥನು ದಿವ್ಯ ರಥಾರೂಢನಾಗಿ ಮುಂದೆ-ಮುಂದೆ ಹೋಗುತ್ತಿರುವಂತೆ ಗಂಗೆಯು ಹಿಂದೆ-ಹಿಂದೆಯೇ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದಳು. ॥30॥

ಶ್ರೀರಾಮಾ! ಆಗ ಸಮಸ್ತ ದೇವತೆಗಳು, ಋಷಿಗಳು, ದೈತ್ಯ, ದಾನವ, ರಾಕ್ಷಸ, ಗಂಧರ್ವ, ಯಕ್ಷಪ್ರವರ, ಕಿನ್ನರ, ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ನಾಗ, ಸರ್ಪ ಹಾಗೂ ಅಪ್ಸರೆಯರು ಹೀಗೆ ಎಲ್ಲರೂ ಬಹಳ ಸಂತೋಷದಿಂದ ಭಗೀರಥನ ರಥದ ಹಿಂದೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದ ಗಂಗೆಯ ಜೊತೆ ಜೊತೆಗೆ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದರು. ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದ ಜಲಜಂತುಗಳೂ ಗಂಗೆಯ ಆ ಜಲರಾಶಿಯೊಂದಿಗೆ ಆನಂದದಿಂದ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದವು. ॥31-32॥

ಯಾವ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಭಗೀರಥನು ಸಾಗುತ್ತಿದ್ದನೋ ಅದೇ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಸಮಸ್ತ ಪಾಪಗಳ ನಾಶಮಾಡುವ ನದಿಗಳಲ್ಲೇ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಯಶಸ್ವಿನಿಯಾದ ಗಂಗಾ ಕೂಡ ಸಾಗುತ್ತಿದ್ದಳು. ॥33॥ ಆಗ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅದ್ಭುತ ಪರಾಕ್ರಮಿ ಮಹಾತ್ಮಾ ರಾಜಾ ಜಹ್ನುವು ಯಜ್ಞಮಾಡುತ್ತಿದ್ದನು. ಗಂಗೆಯು ತನ್ನ ಜಲಪ್ರವಾಹದಿಂದ ಅವನ ಯಜ್ಞಶಾಲೆಯನ್ನು ತೊಳೆದುಬಿಟ್ಟಳು. ॥34॥

ರಘುನಂದನ! ಜಹ್ನುರಾಜನು ಇದು ಗಂಗೆಯ ಗರ್ವವೆಂದು ತಿಳಿದು ಕುಪಿತನಾಗಿ ಗಂಗೆಯ ಆ ಸಮಸ್ತ ಜಲವನ್ನು ಕುಡಿದುಬಿಟ್ಟನು. ಇದೊಂದು ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಅದ್ಭುತವಾದ ಸಂಗತಿ ನಡೆಯಿತು. ॥35॥ ಆಗ ದೇವತೆಗಳು, ಗಂಧರ್ವರು, ಋಷಿಗಳು, ಅತ್ಯಂತ ವಿಸ್ಮಿತರಾಗಿ ಪುರುಷ ಪ್ರವರ ಮಹಾತ್ಮಾ ಜಹ್ನುವನ್ನು ಸ್ತುತಿಸತೊಡಗಿದರು. ॥36॥ ಅವರು ಗಂಗೆಯನ್ನು ಆ ಮಹಾತ್ಮಾ ನರೇಶನ ಕನ್ಯೆಯಾಗಿಸಿದರು. (ಅರ್ಥಾತ್-ಗಂಗೆಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿ ನೀವು ಈಕೆಯ ತಂದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುವೆ ಎಂದು ವಿಶ್ವಾಸ ಮೂಡಿಸಿದರು) ಇದರಿಂದ ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ಜಹ್ನುವು ಬಹಳ ಸಂತೋಷಗೊಂಡು ತನ್ನ ಕಿವಿಯಿಂದ ಗಂಗೆಯನ್ನು ಹೊರಗೆ ಬಿಟ್ಟನು. ಇದರಿಂದ ಗಂಗೆಯನ್ನು ಜಹ್ನುವಿನಿಂದ ಪುನಃ ಪ್ರಕಟಗೊಂಡ ಕಾರಣ ಜಹ್ನುವಿನ ಪುತ್ರೀ ಜಾಹ್ನವೀ ಎಂದು ಕರೆದರು. ॥37-38॥ ಅಲ್ಲಿಂದ ಮುಂದೆ ಭಗೀರಥನ ರಥವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾ ನಡೆದಳು. ಆಗ ನದಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠಳಾದ ಜಾಹ್ನವಿಯು ಸಮುದ್ರದವರೆಗೆ ತಲುಪಿ, ಭಗೀರಥನ ಪಿತೃಗಳನ್ನು ಉದ್ಧರಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ರಸಾತಳಕ್ಕೆ ಹೋದಳು. ॥39॥ ರಾಜರ್ಷಿ ಭಗೀರಥನೂ ಕೂಡ ಪ್ರಯತ್ನಪೂರ್ವಕ ಗಂಗೆಯ ಜೊತೆಗೆ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋದನು. ಅವನು ಶಾಪದಿಂದ ಭಸ್ಮರಾದ ತಮ್ಮ ಪಿತೃಗಳನ್ನು ನೋಡಿದನು. ॥40॥

ರಘೋತ್ತಮನೇ! ಅನಂತರ ಗಂಗೆಯ ಉತ್ತಮ ಜಲದಿಂದ ಸಗರ ಪುತ್ರರ ಆ ಭಸ್ಮರಾಶಿಯನ್ನು ತೊಳೆದಾಗ, ಎಲ್ಲ ರಾಜಕುಮಾರರು ಪಾಪರಹಿತರಾಗಿ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದರು. ॥ 41 ॥

ವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷ ರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಬಾಲಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ನಲವತ್ತಮೂರನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥43॥

ನಲವತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಸರ್ಗ

ಬ್ರಹ್ಮದೇವರು ಭಗೀರಥನನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸಿ ಗಂಗಾಜಲದಿಂದ ಪಿತೃಗಳಿಗೆ ತರ್ಪಣವನ್ನೀಯಲು ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದುದು, ಭಗೀರಥನು ಎಲ್ಲ ಪಿತೃಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಮುಗಿಸಿ ನಗರ ಪ್ರವೇಶಮಾಡಿದುದು, ಗಂಗಾವತರಣೋಪಾಖ್ಯಾನದ ಮಹಿಮೆ

ಶ್ರೀರಾಮಾ! ಈ ಪ್ರಕಾರ ಭಗೀರಥನು ಗಂಗೆಯನ್ನು ಜೊತೆಗೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಸಮುದ್ರದವರೆಗೆ ಹೋಗಿ ರಸಾತಲದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಪೂರ್ವಜರು ಭಸ್ಮವಾದಲ್ಲಿಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಆ ಭಸ್ಮರಾಶಿಯು ಗಂಗಾಜಲದಿಂದ ತೋಯ್ದು ಹೋದಾಗ ಸಮಸ್ತ ಲೋಕಗಳ ಸ್ವಾಮಿ ಭಗವಾನ್ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರು ಅಲ್ಲಿಗೆ ಆಗಮಿಸಿ ರಾಜನಲ್ಲಿ ಇಂತೆಂದರು. ॥1-2॥

ನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ಮಹಾತ್ಮಾ ಸಗರರಾಜನ ಅರವತ್ತು ಸಾವಿರ ಪುತ್ರರನ್ನು ನೀನು ಉದ್ಧಾರಮಾಡಿದೆ. ಈಗ ಅವರು ದೇವತೆಗಳಂತೆ ಸ್ವರ್ಗಲೋಕಕ್ಕೆ ತೆರಳಿರುವರು. ॥3॥

ಭೂಪಾಲನೇ! ಈ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಸಾಗರದ ನೀರು ಇರುವ ತನಕ ಸಗರನ ಎಲ್ಲ ಪುತ್ರರು ದೇವತೆಗಳಂತೆ ಸ್ವರ್ಗ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತರಾಗಿರುವರು. ॥4॥ ಈ ಗಂಗೆಯು ನಿನಗೂ ಜೇಷ್ಠಪುತ್ರಿಯಾಗಿ, ನಿನ್ನ ನಾಮವನ್ನೇ ಪಡೆದು ಭಾಗೀರಥೀ ಎಂದು ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ವಿಖ್ಯಾತಳಾಗುವಳು. ॥5॥ ತ್ರಿಪಥಗಾ, ದಿವ್ಯಾ, ಭಾಗೀರಥೀ, ಈ ಮೂರೂ ಹೆಸರುಗಳಿಂದ ಗಂಗೆಯು ಪ್ರಸಿದ್ಧಳಾಗಿರುವಳು. ಈಕೆ ಆಕಾಶ, ಭೂಮಿ ಮತ್ತು ಪಾತಾಳ ಈ ಮೂರನ್ನು ಪವಿತ್ರಗೊಳಿಸುತ್ತಾ ಹರಿಯುವಳು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ತ್ರಿಪಥಗಾ ಎಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ. ॥6॥

ಮಹಾರಾಜನೇ! ಈಗ ನೀನು ಗಂಗಾಜಲದಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಪಿತಾಮಹರಿಗೆ ತರ್ಪಣಕೊಡು ಹಾಗೂ ಈ ಪ್ರಕಾರ ನೀನು ಹಾಗೂ ನಿನ್ನ ಪೂರ್ವಜರು ಮಾಡಿದ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿದೆ. ॥7॥ ರಾಜನೇ! ನಿನ್ನ ಪೂರ್ವಜ ಧರ್ಮಾತ್ಮರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮಹಾಯಶಸ್ವೀ ಸಗರರಾಜನೂ ಗಂಗೆಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿಗೆ ತರಲು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಆದರೆ ಅವನ ಈ ಮನೋರಥ ಪೂರ್ಣವಾಗಲಿಲ್ಲ. ॥8॥

ವತ್ಸ! ಈ ಪ್ರಕಾರ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅಪ್ರತಿಮ ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿ, ಉತ್ತಮ ಗುಣವಿಶಿಷ್ಟ, ಮಹರ್ಷಿ ತುಲ್ಯತೇಜಸ್ವೀ, ನನ್ನಂತೆಯೇ ತಪಸ್ವೀ ಹಾಗೂ ಕ್ಷತ್ರಿಯ ಧರ್ಮ ಪರಾಯಣ ರಾಜರ್ಷಿ ಅಂಶುಮಂತನೂ ಕೂಡ ಗಂಗೆಯನ್ನು ತರಲು ಇಚ್ಛಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಆದರೆ ಅವನಿಂದಲೂ, ಈ ಪೃಥ್ವಿಗೆ ಗಂಗೆಯನ್ನು ತರುವ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪೂರ್ಣಮಾಡಲಾಗಲಿಲ್ಲ. ॥9-10॥ ನಿಷ್ಪಾಪ ಮಹಾಭಾಗನೇ! ಅತ್ಯಂತ ತೇಜಸ್ವೀ ನಿನ್ನ ತಂದೆ ದಿಲೀಪನೂ ಗಂಗೆಯನ್ನು ತರಲು ಇಚ್ಛಿಸುತ್ತಾ ಈ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಲಿಲ್ಲ. ॥11॥ ಪುರುಷ ಪ್ರವರ! ಗಂಗೆಯನ್ನು ಭೂಮಿಗೆ ಕರೆತರುವ ಆ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ನೀನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿದೆ. ಇದರಿಂದ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ನಿನಗೆ ಪರಮೋತ್ತಮ ಮಹಾಯಶವು ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಿದೆ. ॥12॥ ಶತ್ರುದಮನ! ನೀನು ಗಂಗೆಯನ್ನು ಪೃಥ್ವಿವಿಗೆ ತಂದು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿದ ಕಾರ್ಯದಿಂದ ಧರ್ಮಕ್ಕೆ ಆಶ್ರಯವಾದ ಮಹತ್ತಾದ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕದ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಪಡೆದಿರುವೆ. ॥13॥

ನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ಪುರುಷಪ್ರವರನೇ! ಗಂಗೆಯ ಜಲವು ಸದಾಕಾಲ ಸ್ನಾನಯೋಗ್ಯವಾಗಿದೆ. ನೀನು ಸ್ವತಃ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ, ಪವಿತ್ರನಾಗಿ ಪುಣ್ಯಫಲವನ್ನು ಪಡೆದುಕೋ. ॥14॥ ನರೇಶ್ವರ! ನೀನು ನಿನ್ನ ಎಲ್ಲ ಪಿತಾಮಹರಿಗೆ ತರ್ಪಣಗಳನ್ನು ಕೊಡು. ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ. ಈಗ ನಾನು ನನ್ನ ಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋಗುವೆನು. ನೀನೂ ಕೂಡ ನಿನ್ನ ರಾಜಧಾನಿಗೆ ತೆರಳು. ॥15॥

ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಸರ್ವಲೋಕ ಪಿತಾಮಹ ಮಹಾಯಶಸ್ವೀ ದೇವೇಶ್ವರ ಬ್ರಹ್ಮ ದೇವರು ತನ್ನ ಲೋಕಕ್ಕೆ ಮರಳಿ ಹೋದರು. ॥16॥

ನರಶ್ರೇಷ್ಠ ರಾಮಾ! ಮಹಾಯಶಸ್ವೀ ರಾಜರ್ಷಿ ಭಗೀರಥನೂ ಗಂಗೆಯ ಪುಣ್ಯತೀರ್ಥದಿಂದ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಎಲ್ಲ ಸಗರ ಪುತ್ರರಿಗೆ ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ತರ್ಪಣ ನೀಡಿ, ಪವಿತ್ರನಾಗಿ ತನ್ನ ನಗರಕ್ಕೆ ಹೊರಟು ಹೋದನು. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಸಫಲ ಮನೋರಥನಾಗಿ ಅವನು ತನ್ನ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಆಳುತ್ತಿದ್ದನು. ॥17-18॥ ರಘುನಂದನ! ತನ್ನ ರಾಜನನ್ನು ನೋಡಿ ಪ್ರಜಾವರ್ಗಕ್ಕೆ ಬಹಳ ಸಂತೋಷವಾಯಿತು. ಎಲ್ಲರೂ ಶೋಕಮುಕ್ತರಾದರು. ಎಲ್ಲರ ಮನೋರಥಗಳು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನಿಶ್ಚಿಂತರಾದರು. ॥19॥

ಶ್ರೀರಾಮಾ! ಈ ಗಂಗೆಯ ಕಥೆಯನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ನಿನಗೆ ತಿಳಿಸಿದೆ. ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲೀ. ನೋಡು ಈಗ ಸಂಧ್ಯಾಕಾಲ ಕಳೆಯುತ್ತಾ ಇದೇ, ಬಾ, ಸಂಧ್ಯಾವಂದನಾದಿಗಳನ್ನು ಪೂರೈಸಿಕೋ. ॥20॥ ಈ ಗಂಗಾವತರಣದ ಮಂಗಲಮಯ ಉಪಾಖ್ಯಾನವು ಆಯುಸ್ಸನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವಂತಹದಾಗಿದೆ. ಧನ, ಯಶ, ಆಯುಸ್ಸು, ಪುತ್ರ ಮತ್ತು ಸ್ವರ್ಗಪ್ರಾಪ್ತಿ ಮಾಡಿಸಿಕೊಡುತ್ತದೆ. ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು, ಕ್ಷತ್ರಿಯರು ಹಾಗೂ ಇತರ ವರ್ಣದ ಜನರೂ ಕೂಡ ಯಾರು ಈ ಕಥೆಯನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾರೋ, ಅವರ ಮೇಲೆ ದೇವತೆಗಳು, ಪಿತೃಗಳು ಪ್ರಸನ್ನರಾಗುವರು. ॥21-22॥ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥ ಕುಲಭೂಷಣನೇ! ಯಾರು ಇದನ್ನು ಶ್ರವಣಿಸುವರೋ ಅವರ ಎಲ್ಲ ಕಾಮನೆಗಳೂ ಪೂರೈಸಲ್ಪಡುವುವು. ಅವರ ಸಕಲ ಪಾಪಗಳು ನಾಶವಾಗಿ ಆಯುಸ್ಸು ವೃದ್ಧಿಸಿ, ಕೀರ್ತಿಯು ವಿಸ್ತಾರವಾಗುತ್ತದೆ. ॥23॥

ವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷ ರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಬಾಲಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ನಲವತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥44॥

ನಲವತ್ತೈದನೆಯ ಸರ್ಗ

ದೇವ-ದಾನವರು ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಕಡೆದುದು, ರುದ್ರನಿಂದ ಹಾಲಾಹಲ ವಿಷಪಾನ, ಮಹಾವಿಷ್ಣುವಿನ ಸಹಾಯದಿಂದ ಮಂದರ ಪರ್ವತವನ್ನು ಮೇಲಕ್ಕೆತ್ತಿದುದು, ಧನ್ವಂತಿರಿಯೇ ಮೊದಲಾದ ರತ್ನಗಳ ಉತ್ಪತ್ತಿ, ದೇವಾಸುರ ಸಂಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ದೈತ್ಯರ ಸಂಹಾರ

ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಸಹಿತ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನಿಗೆ ಬಹಳ ವಿಸ್ಮಯವಾಯಿತು. ಅವರು ಮುನಿಗಳ ಬಳಿ ಈ ಪ್ರಕಾರ ನುಡಿದರು. ॥1॥

ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಗಳೇ! ಗಂಗೆಯು ಸ್ವರ್ಗದಿಂದ ಇಳಿದ ಹಾಗೂ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ತುಂಬಿದ ಈ ಪರಮೋತ್ತಮ ಮತ್ತು ಅತ್ಯಂತ ಅದ್ಭುತ ಕಥೆಯನ್ನು ಹೇಳಿದಿರಿ. ॥2॥ ಕಾಮ-ಕ್ರೋಧಾದಿ ಶತ್ರುಗಳಿಗೆ ಸಂತಾಪ ಕೊಡುವ ಮಹರ್ಷಿಗಳೇ! ನೀವು ತಿಳಿಸಿದ ಈ ಸಂಪೂರ್ಣ ಕಥೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ಅದರ ಕುರಿತು ವಿಚಾರ ಮಾಡುತ್ತಾ ಸಹೋದರರಾದ ನಮ್ಮಿಬ್ಬರಿಗೆ ರಾತ್ರಿಯು ಕ್ಷಣದಂತೆ ಕಳೆದುಹೋಯಿತು. ॥3॥

ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರೇ! ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಂದಿಗೆ ನಾನು ಈ ಶುಭಕಥೆಯ ಕುರಿತು ವಿಚಾರಮಾಡುತ್ತಾ ಇಡೀ ರಾತ್ರಿಯು ಕಳೆದು ಹೋಯಿತು. ॥4॥ ಅನಂತರ ನಿರ್ಮಲ ಪ್ರಭಾತಕಾಲ ಉಪಸ್ಥಿತವಾದಾಗ ತಪೋಧನ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ನಿತ್ಯಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಪೂರೈಸಿದಾಗ ಶತ್ರುದಮನ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಅವರ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಇಂತೆಂದನು. ॥5॥

ಮುನಿಗಳೇ! ಈ ಪೂಜನೀಯ ರಾತ್ರಿಯು ಕಳೆಯಿತು. ಕೇಳಲು ಯೋಗ್ಯವಾದ ಸರ್ವೋತ್ತಮ ಕಥೆಯನ್ನು ನಾನು ಕೇಳಿದೆ. ಈಗ ನಾವು ನದಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಪುಣ್ಯಸಲಿಲಾ ತ್ರಿಪಥಗಾಮಿನೀ ಗಂಗಾನದಿಯನ್ನು ದಾಟಿ ಹೋಗೋಣ. ॥6॥ ಸದಾ ಪುಣ್ಯಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ತತ್ಪರರಾದ ಋಷಿಗಳು ಈ ದೋಣಿಯನ್ನು ಸಿದ್ಧಗೊಳಿಸಿರುವರು. ಇದರಲ್ಲಿ ವಿಶ್ರಮಿಸಲು ಉತ್ತಮ ಆಸನವಿದೆ. ಪರಮಪೂಜ್ಯರಾದ ಮಹರ್ಷಿಗಳಾದ ನೀವು ಇಲ್ಲಿರುವುದನ್ನು ತಿಳಿದು, ಋಷಿಗಳು ಕಳಿಸಿದ ಈ ನಾವೆಯು ವೇಗವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿದೆ. ॥7॥ ಮಹಾತ್ಮಾ ರಘುನಂದನ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ಮೊದಲಿಗೆ ಋಷಿಗಳ ಸಹಿತ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರನ್ನು ದಾಟಿಸಿದರು. ॥8॥ ಆನಂತರ ತಾವೂ ಉತ್ತರ ತೀರವನ್ನು ತಲುಪಿ, ಅಲ್ಲಿರುವ ಋಷಿಗಳನ್ನು ಸತ್ಕರಿಸಿದರು. ಮತ್ತೆ ಎಲ್ಲರೂ ಗಂಗಾತೀರದಲ್ಲಿ ನಿಂತು ವಿಶಾಲಾ ಎಂಬ ಪುರಿಯ ಶೋಭೆಯನ್ನು ನೋಡತೊಡಗಿದರು. ॥9॥

ಬಳಿಕ ಶ್ರೀರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರನ್ನು ಕರೆದುಕೊಂಡು ಮುನಿವರ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ಕೂಡಲೇ ಆ ದಿವ್ಯವೂ, ರಮಣೀಯವೂ ಆದ ವಿಶಾಲನಗರದ ಕಡೆಗೆ ಹೊರಟರು. ಅದು ತನ್ನ ಸುಂದರ ಶೋಭೆಯಿಂದ ಸ್ವರ್ಗದಂತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿತ್ತು. ॥10॥ ಆಗ ಪರಮ ಪ್ರಾಜ್ಞನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನು ಕೈಮುಗಿದು, ಆ ಉತ್ತಮ ವಿಶಾಲಾಪುರಿಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಮುನಿಗಳಲ್ಲಿ ಈ ರೀತಿ ಕೇಳಿದನು - ॥11॥

ಮಹಾಮುನಿಗಳೇ! ನಿಮಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ. ಈ ವಿಶಾಲಾ ನಗರದಲ್ಲಿ ಯಾವ ರಾಜವಂಶ ರಾಜ್ಯವಾಳುತ್ತಿದೆ? ಇದನ್ನು ಕೇಳಬೇಕೆಂದು ನನಗೆ ಬಹಳ ಉತ್ಕಂಠತೆ ಉಂಟಾಗಿದೆ. ॥12॥ ಶ್ರೀರಾಮನ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ವಿಶಾಲಾಪುರಿಯ ಪ್ರಾಚೀನ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ವರ್ಣಿಸತೊಡಗಿದರು. ॥13॥

ರಘನಂದನ ಶ್ರೀರಾಮಾ! ನಾನು ಇಂದ್ರನಿಂದ ಕೇಳಿದ ವಿಶಾಲಾಪುರಿಯ ವೈಭವವನ್ನು ಕುರಿತ ಕಥೆಯನ್ನು ನಾನು ಕೇಳಿದಂತೆ ನಿನಗೆ ಹೇಳುವೆನು, ಕೇಳು. ಈ ದೇಶದಲ್ಲಿ ಘಟಿಸಿದ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ಶ್ರವಣಿಸು. ॥14॥

ಶ್ರೀರಾಮಾ! ಮೊದಲು ಕೃತಯುಗದಲ್ಲಿ ದಿತಿಯ ಪುತ್ರರು ದೈತ್ಯರು ಭಾರೀ ಬಲಿಷ್ಠರಾಗಿದ್ದರು ಮತ್ತು ಅದಿತಿಯ ಪರಮ ಧರ್ಮಾತ್ಮ ಪುತ್ರರಾದ ದೇವತೆಗಳೂ ಕೂಡ ಬಹಳ ಶಕ್ತಿಶಾಲಿಗಳಾಗಿದ್ದರು. ॥15॥ ಪುರುಷಸಿಂಹನೇ! ಆ ಮಹಾತ್ಮರಾದ ದೇವತೆಗಳ ಮತ್ತು ದೈತ್ಯರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನಾವು ಹೇಗೆ ಅಜರಾಮರ ಮತ್ತು ನಿರೋಗಿಗಳಾಗುವೆವು? ಎಂಬ ವಿಚಾರ ಉಂಟಾಯಿತು. ॥16॥ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಿರುವಾಗ ಆ ವಿಚಾರಶೀಲ ದೇವ-ದಾನವರಿಗೆ ತಾವು ಕ್ಷೀರಸಾಗರವನ್ನು ಮಂಥನ ಮಾಡಿದರೆ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿಯೂ ಅಮೃತಮಯ ರಸವನ್ನು ಪಡೆಯಬಹುದು ಎಂಬ ವಿಷಯ ಹೊಳೆಯಿತು. ॥17॥ ಸಮುದ್ರ ಮಂಥನವನ್ನು ಮಾಡುವ ಸಲುವಾಗಿ ಆ ಅಮಿತ ತೇಜಸ್ವೀ ದೇವತೆಗಳು ಹಾಗೂ ದೈತ್ಯರು ವಾಸುಕಿನಾಗನನ್ನು ಹಗ್ಗವಾಗಿಸಿ, ಮಂದರಾಚಲವನ್ನು ಕಡೆಗೋಲಾಗಿಸಿ, ಸಮುದ್ರಮಂಥನವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು. ॥18॥ ಅನಂತರ ಒಂದು ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳು ಕಳೆದುಹೋದಾಗ ಹಗ್ಗವಾಗಿದ್ದ ವಾಸುಕಿಯು ಅನೇಕ ಮುಖಗಳಿಂದ ವಿಷವನ್ನು ಉಗುಳುತ್ತ ಮಂದರಾಚಲದ ಶಿಲೆಗಳನ್ನು ಕಚ್ಚತೊಡಗಿತು. ॥19॥ ಅದರಿಂದ ಆಗ ಅಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಸುಡುವ ಹಾಲಾಹಲ ಎಂಬ ಮಹಾಭಯಂಕರ ವಿಷವು ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಯಿತು. ಅದು ದೇವತೆಗಳು, ಅಸುರರು ಮತ್ತು ಮನುಷ್ಯರ ಸಹಿತ ಸಂಪೂರ್ಣ ಜಗತ್ತನ್ನು ಸುಡತೊಡಗಿತು. ॥20॥ ಇದನ್ನು ನೋಡಿ ದೇವತೆಗಳು ಎಲ್ಲರ ಕಲ್ಯಾಣ ಮಾಡುವ ಮಹಾನ್ ದೇವರಾದ ಪಶುಪತಿ ರುದ್ರನಿಗೆ ಶರಣಾಗಿ, ಕಾಪಾಡು ಕಾಪಾಡು ಎಂದು ಅವನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸತೊಡಗಿದರು. ॥21॥

ದೇವತೆಗಳು ಹೀಗೆ ಸ್ತುತಿಸಿದಾಗ ದೇವದೇವೇಶ್ವರ ಭಗವಾನ್ ಶಿವನು ಅಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟನಾದನು. ಮತ್ತೆ ಅಲ್ಲೇ ಶಂಖ- ಚಕ್ರ-ಗದಾಧಾರೀ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಹರಿಯೂ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷನಾದನು. ॥22॥ ಶ್ರೀಹರಿಯು ತ್ರಿಶೂಲಧಾರೀ ಭಗವಾನ್ ರುದ್ರನಲ್ಲಿ ಮುಗುಳ್ನಗುತ್ತ ಹೇಳಿದನು-ಸುರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ದೇವತೆಗಳು ಸಮುದ್ರಮಂಥನ ಮಾಡಿದಾಗ ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲಿಗೆ ದೊರೆತ ವಸ್ತುವು ನಿನ್ನ ಭಾಗವಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ನೀನೇ ದೇವತೆಗಳ ಅಗ್ರಗಣ್ಯನಾಗಿರುವೆ. ಪ್ರಭೋ! ಅಗ್ರಪೂಜೆಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಪ್ತವಾದ ಈ ವಿಷವನ್ನು ನೀನೇ ನಿಂತು ಸ್ವೀಕರಿಸು. ॥23-24॥ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ದೇವ ಶಿರೋಮಣಿ ವಿಷ್ಣು ಅಲ್ಲಿಂದ ಅಂತರ್ಧಾನನಾದನು. ದೇವತೆಗಳ ಭಯವನ್ನು ನೋಡಿ, ಭಗವಾನ್ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ದೇವೇಶ್ವರ ಭಗವಾನ್ ರುದ್ರನು ಆ ಘೋರ ಹಾಲಾಹಲ ವಿಷವನ್ನು ಅಮೃತವೆಂದು ತಿಳಿದು ತನ್ನ ಕಂಠದಲ್ಲಿ ಧರಿಸಿಕೊಂಡನು ಹಾಗೂ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಸಂತುಷ್ಟಗೊಳಿಸಿದನು. ತಾನೂ ತನ್ನ ಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಹೊರಟು ಹೋದನು. ॥25-26॥

ರಘುನಂದನ! ಅನಂತರ ದೇವತೆಗಳು ಮತ್ತು ಅಸುರರು ಎಲ್ಲ ಸೇರಿ ಕ್ಷೀರಸಾಗರ ಮಂಥನ ಮಾಡತೊಡಗಿದರು. ಆಗ ಕಡೆಗೋಲಾಗಿದ್ದ ಉತ್ತಮ ಮಂದರ ಪರ್ವತವು ಪಾತಾಳಕ್ಕೆ ಮುಳುಗಿಹೋಯಿತು. ॥27॥ ಆಗ ದೇವತೆಗಳು, ಗಂಧರ್ವರು ಭಗವಾನ್ ಮಧುಸೂದನನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸತೊಡಗಿದರು-ಮಹಾಬಾಹೋ! ನೀನೇ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಪಾಲಕನಾಗಿರುವೆ. ವಿಶೇಷವಾಗಿ ದೇವತೆಗಳ ಅವಲಂಬನ ನೀನೇ ಆಗಿರುವೆ. ನೀನು ನಮ್ಮನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಿ, ಈ ಪರ್ವತವನ್ನು ಮೇಲಕ್ಕೆತ್ತು. ॥28॥

ಇದನ್ನು ಕೇಳಿ ಭಗವಾನ್ ಹೃಷೀಕೇಶನು ಕಚ್ಛಪ (ಆಮೆಯ) ರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿ, ಆ ಪರ್ವತವನ್ನು ತನ್ನ ಬೆನ್ನಿನ ಮೇಲೆ ಹೊತ್ತುಕೊಂಡು ಶ್ರೀಹರಿಯು ಅಲ್ಲೇ ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಮಲಗಿಬಿಟ್ಟನು. ॥29॥ ಮತ್ತೆ ವಿಶ್ವಾತ್ಮಾ ಪುರುಷೋತ್ತಮ ಭಗವಾನ್ ಕೇಶವನು ಆ ಪರ್ವತ ಶಿಖರವನ್ನು ಕೈಯಿಂದ ಒತ್ತಿ ಹಿಡಿದು, ಇನ್ನೊಂದು ರೂಪದಿಂದ ದೇವತೆಗಳ ನಡುವೆ ನಿಂತು ಸ್ವತಃ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಕಡೆಯತೊಡಗಿದನು. ॥30॥

ಅನಂತರ ಒಂದು ಸಾವಿರ ವರ್ಷ ಕಳೆದ ಮೇಲೆ ಆ ಕ್ಷೀರಸಾಗರದಿಂದ ಓರ್ವ ಆಯುರ್ವೇದಮಯ ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ಪುರುಷನು ಪ್ರಕಟಗೊಂಡನು. ಅವನ ಒಂದು ಕೈಯಲ್ಲಿ ದಂಡ ಮತ್ತು ಮತ್ತೊಂದು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಕಮಂಡಲು ಇತ್ತು. ಅವನ ಹೆಸರು ಧನ್ವಂತರಿ ಎಂದಾಗಿತ್ತು. ಅವನ ಪ್ರಾಕಟ್ಯದ ಬಳಿಕ ಸಾಗರದಿಂದ ಸುಂದರಿಯರಾದ ಅನೇಕ ಅಪ್ಸರೆಯರು ಪ್ರಕಟಗೊಂಡರು. ॥31-32॥

ನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ಮಂಥನ ಮಾಡಿದ್ದರಿಂದಲೇ ಅಪ್(ಜಲ) ದಿಂದ ಆ ಸುಂದರ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಉತ್ಪನ್ನರಾಗಿದ್ದರು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರನ್ನು ಅಪ್ಸರೆಯರೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ॥33॥

ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನೇ! ಆ ಸುಂದರ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ ಅಪ್ಸರೆಯರ ಸಂಖ್ಯೆ ಅರವತ್ತು ಕೋಟಿಯಾಗಿತ್ತು. ಅವರ ಪರಿಚಾರಕೆಯರು ಲೆಕ್ಕವಿಲ್ಲದಷ್ಟು ಅಸಂಖ್ಯರಾಗಿದ್ದರು. ॥34॥ ಆ ಅಪ್ಸರೆಯರನ್ನು ಸಮಸ್ತ ದೇವತೆಗಳು ಮತ್ತು ದಾನವರು ಯಾರೂ ತಮ್ಮ ಪತ್ನಿಯಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿರಲಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರು ಸಾಧಾರಣಾ (ಸಾಮಾನ್ಯ) ಎಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ. ॥35॥

ರಘುನಂದನ! ಅನಂತರ ಸುರೆಯ ಅಭಿಮಾನೀ ದೇವಿಯಾದ ವರುಣನ ಕನ್ಯೆ ವಾರುಣಿಯು ಪ್ರಕಟಳಾದಳು. ಆಕೆ ತನ್ನನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವ ಪುರುಷನನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಿದ್ದಳು. ॥36॥

ವೀರ ಶ್ರೀರಾಮಾ! ದೈತ್ಯರು ಆ ವರುಣಕನ್ಯೆ ಸುರೆಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಅದಿತಿಯ ಪುತ್ರರು ಈ ಅನಿಂದ್ಯ ಸುಂದರಿಯನ್ನು ಗ್ರಹಣಮಾಡಿಕೊಂಡರು. ॥37॥ ಸುರೆಯಿಂದ ರಹಿತರಾದ್ದರಿಂದಲೇ ದೈತ್ಯರು ‘ಅಸುರ’ರಾದರು ಮತ್ತು ಸುರೆಯನ್ನು ಸೇವಿಸಿದ್ದ ಕಾರಣ ಅದಿತಿಯ ಪುತ್ರರಿಗೆ ‘ಸುರ’ ಎಂಬ ಸಂಜ್ಞೆ ಆಯಿತು. ವಾರುಣಿಯನ್ನು ಗ್ರಹಿಸಿದ್ದರಿಂದ ದೇವತೆಗಳು ಹರ್ಷಗೊಂಡು ಆನಂದಿತರಾದರು. ॥38॥

ನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ಅನಂತರ ಕುದುರೆಗಳಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮವಾದ ಉಚ್ಚೈಃಶ್ರವಾ, ಕೌಸ್ತುಭರತ್ನ ಹಾಗೂ ಪರಮೋತ್ತಮ ಅಮೃತದ ಪ್ರಾಕಟ್ಯವಾಯಿತು. ॥39॥ ಶ್ರೀರಾಮಾ! ಆ ಅಮೃತಕ್ಕಾಗಿಯೇ ದೇವತೆಗಳ ಮತ್ತು ಅಸುರರ ಕುಲದವರ ಮಹಾ ಸಂಹಾರವಾಯಿತು. ಅದಿತಿಯ ಪುತ್ರರು ದ್ವಿತೀಯ ಪುತ್ರರೊಂದಿಗೆ ಯುದ್ಧಮಾಡತೊಡಗಿದರು. ॥40॥ ಸಮಸ್ತ ಅಸುರರು ರಾಕ್ಷಸರೊಂದಿಗೆ ಒಂದಾದರು. ವೀರನೇ! ದೇವತೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಅವರ ನಘೋರ ಸಂಗ್ರಾಮ ನಡೆಯಿತು. ಅದು ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನು ಮೋಹದಲ್ಲಿ ಕೆಡವುದಂತಹುದಾಗಿತ್ತು. ॥41॥ ದೇವತೆಗಳ ಮತ್ತು ಅಸುರರ ಎಲ್ಲ ಸಮೂಹವು ಕ್ಷೀಣವಾಗತೊಡಗಿದಾಗ ಮಹಾಬಲಿ ಭಗವಾನ್ ವಿಷ್ಣುವು ಮೋಹಿನೀ ಮಾಯೆಯನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಕೂಡಲೇ ಅಮೃತವನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದನು. ॥42॥

ದೈತ್ಯರು ಬಲವಂತವಾಗಿ ಅಮೃತವನ್ನು ಕಸಿದುಕೊಳ್ಳಲು ಅವಿನಾಶೀ ಪುರುಷೋತ್ತಮ ಭಗವಾನ್ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಎದುರಿಗೆ ಬಂದಾಗ, ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿ ಭಗವಾನ್ ವಿಷ್ಣುವು ಅವರನ್ನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅರೆದುಹಾಕಿದನು. ॥43॥ ದೇವತೆಗಳ ಮತ್ತು ದೈತ್ಯರ ಆ ಘೋರ ಮಹಾಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅದಿತಿಯ ವೀರ ಪುತ್ರರಿಂದ ದಿತಿಯ ಪುತ್ರರು ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಸಂಹರಿಸಲ್ಪಟ್ಟರು. ॥44॥

ದೈತ್ಯರ ವಧೆಯನ್ನು ಮಾಡಿದ ಬಳಿಕ ಮೂರು ಲೋಕದ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಡೆದ ದೇವೇಂದ್ರನು ಬಹಳ ಸಂತೋಷಗೊಂಡನು ಹಾಗೂ ಋಷಿಗಳ, ಚಾರಣಗಳ ಸಹಿತ ಸಮಸ್ತ ಲೋಕಗಳನ್ನು ಆಳತೊಡಗಿದನು. ॥45॥

ವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷ ರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಬಾಲಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ನಲವತ್ತೈದನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥45॥

ನಲವತ್ತಾರನೆಯ ಸರ್ಗ

ಪುತ್ರರ ಮರಣದಿಂದ ದುಃಖಿತಳಾದ ದಿತಿಯು ಇಂದ್ರನನ್ನು ಸಂಹರಿಸಲು ಸಮರ್ಥನಾದ ಪುತ್ರನನ್ನು ಪಡೆಯಲು ತಪಸ್ಸುಮಾಡಿದುದು, ಇಂದ್ರನ ಉಪಚಾರ, ದಿತಿಯು ಅಶುಚಿಯಾಗಿದ್ದಾಗ ಇಂದ್ರನು ಆಕೆಯ ಗರ್ಭವನ್ನು ಏಳು ತುಂಡುಗಳಾಗಿಸಿದುದು

ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಹತರಾದ ತನ್ನ ಪುತ್ರರನ್ನು ನೋಡಿ ದುಃಖಿತಳಾದ ದಿತಿಯು ತನ್ನ ಪತಿ ಮರೀಚಿ ನಂದನ ಕಶ್ಯಪರ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ನುಡಿದಳು. ॥1॥ ಪೂಜ್ಯರೇ! ನಿಮ್ಮ ಮಹಾಬಲ ಪುತ್ರರಾದ ದೇವತೆಗಳು ನನ್ನ ಪುತ್ರರನ್ನು ಕೊಂದು ಹಾಕಿದರು. ಆದ್ದರಿಂದ ನಾನು ದೀರ್ಘಕಾಲ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿ, ಇಂದ್ರನನ್ನು ಸಂಹರಿಸಲು ಸಮರ್ಥನಾದ ಪುತ್ರನನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಿರುವೆನು. ॥2॥ ನಾನು ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುವೆನು, ನೀವು ನನಗೆ ಅಪ್ಪಣೆ ಕೊಡಿ ಹಾಗೂ ನನ್ನ ಗರ್ಭದಲ್ಲಿ ಅಂತಹ ಪುತ್ರನನ್ನು ಕರುಣಿಸಿರಿ, ಅವನು ಸರ್ವ ಕಾರ್ಯನಿಪುಣನೂ, ಸಮರ್ಥನೂ ಹಾಗೂ ಇಂದ್ರನನ್ನು ವಧಿಸುವಂತಹನು ಆಗಲಿ. ॥3॥ ಆಕೆಯ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ಮರೀಚಿನಂದನ ಕಶ್ಯಪರು ಪರಮ ದುಃಖಿತೆಯಾದ ದಿತಿಯಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಹೇಳಿದರು-॥4॥

ತಪೋಧನಳೇ! ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ. ನೀನು ಶುಚಿತ್ವವನ್ನು ಪಾಲಿಸು. ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರನನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವಂತಹ ಮಗನು ನಿನಗೆ ಹುಟ್ಟುವನು. ॥5॥ ನೀನು ಒಂದು ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳವರೆಗೆ ಪವಿತ್ರತೆಯಿಂದ ಇದ್ದರೆ ನೀನು ನನ್ನಿಂದ ತ್ರೈಲೋಕ್ಯನಾಥ ಇಂದ್ರನನ್ನು ವಧೆ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಸಮರ್ಥನಾದ ಪುತ್ರನನ್ನು ಪಡೆಯುವೆ. ॥6॥ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ಕಶ್ಯಪರು ದಿತಿಯ ಶರೀರವನ್ನು ನೇವರಿಸಿದರು ಮತ್ತೆ ಆಕೆಯನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸಿ ‘ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ತಪಸ್ಸಿಗಾಗಿ ಹೊರಟು ಹೋದರು. ॥7॥

ನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ಕಶ್ಯಪರು ಹೊರಟುಹೋದ ಬಳಿಕ ದಿತಿಯು ಅತ್ಯಂತ ಹರ್ಷಿತಳಾಗಿ, ಕುಶಪ್ಲವ ಎಂಬ ತಪೋವನಕ್ಕೆ ಬಂದು ಅತ್ಯಂತ ಕಠೋರ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡತೊಡಗಿದಳು. ॥8॥ ಪುರುಷಪ್ರವರ ಶ್ರೀರಾಮಾ! ದಿತಿಯು ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷ ಇಂದ್ರನು ವಿನಯಾದಿ ಉತ್ತಮ ಗುಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿಕೊಂಡು ಆಕೆಯ ಸೇವೆ ಮಾಡತೊಡಗಿದನು. ॥9॥

ಸಹಸ್ರಲೋಚನ ಇಂದ್ರನು ತನ್ನ ಚಿಕ್ಕಮ್ಮ ದಿತಿಗಾಗಿ ಅಗ್ನಿ, ಕುಶ, ಕಾಷ್ಠ, ಜಲ, ಫಲ-ಮೂಲ ಹಾಗೂ ಇತರ ಅಗತ್ಯವಸ್ತುಗಳನ್ನು ತಂದು-ತಂದುಕೊಡುತ್ತಿದ್ದನು. ॥10॥ ಇಂದ್ರನು ಚಿಕ್ಕಮ್ಮನ ಶಾರೀರಿಕ ಸೇವೆ ಮಾಡುತ್ತಾ, ಆಕೆಯ ಕಾಲುಗಳನ್ನೊತ್ತಿ ಬಳಲಿಕೆಯನ್ನು ದೂರಗೊಳಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಹೀಗೆಯೇ ಬೇರೆ ಅವಶ್ಯಕ ಸೇವೆಗಳಿಂದ ಎಲ್ಲಾ ಹೊತ್ತಿನಲ್ಲಿ ದಿತಿಯ ಪರಿಚರ್ಯೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದನು. ॥11॥

ರಘುನಂದನ! ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳು ಪೂರ್ಣವಾಗಲು ಇನ್ನೂ ಹತ್ತು ವರ್ಷ ಬಾಕಿ ಉಳಿದಾಗ ಒಂದು ದಿನ ದಿತಿಯು ಅತ್ಯಂತ ಹರ್ಷಗೊಂಡು ದೇವೇಂದ್ರನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದಳು. ॥12॥ ವೀರರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠವೀರನೇ! ಈಗ ನನ್ನ ತಪಸ್ಸಿನ ಕೇವಲ ಹತ್ತುವರ್ಷ ಉಳಿದಿವೆ. ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ. ಹತ್ತುವರ್ಷಗಳ ಬಳಿಕ ಹುಟ್ಟಲಿರುವ ನಿನ್ನ ತಮ್ಮನನ್ನು ನೀನು ನೋಡಲಿರುವೆ. ॥13॥

ಮಗು! ನಾನು ನಿನ್ನ ವಿನಾಶಕ್ಕಾಗಿ ಯಾವ ಪುತ್ರನನ್ನು ಬಯಸಿದ್ದೆನೋ, ಅವನು ನಿನ್ನನ್ನು ಗೆಲ್ಲಲು ಉತ್ಸುಕನಾದಾಗ ನಾನು ಅವನನ್ನು ಶಾಂತಗೊಳಿಸುವೆನು. ಅವನನ್ನು ನಿನ್ನ ಕುರಿತು ವೈರಭಾವ ರಹಿತ, ಭ್ರಾತೃ ಸ್ನೇಹಯುಕ್ತನನ್ನಾಗಿಸಿ ಬಿಡವೆನು. ಮತ್ತೆ ನೀನು ಅವನೊಂದಿಗೆ ಇದ್ದು ಅವನ ಮೂಲಕ ಗಳಿಸಿದ ತ್ರಿಭುವನ ವಿಜಯದ ಸುಖವನ್ನು ನಿಶ್ಚಿಂತನಾಗಿ ಭೋಗಿಸು. ॥14॥

ಸುರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ನಾನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿದಾಗ ನಿನ್ನ ಮಹಾತ್ಮಾ ಪಿತನು ಒಂದು ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳ ಬಳಿಕ ಪುತ್ರನು ಹುಟ್ಟುವಂತಹ ವರವನ್ನು ನನಗೆ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ. ॥15॥ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ದಿತಿಯು ನಿದ್ದೆಹೋದಳು. ಆಗ ಸೂರ್ಯನು ನೆತ್ತಿಯ ಮೇಲೆ ಇದ್ದ ಮಧ್ಯಾಹ್ನದ ಸಮಯವಾಗಿತ್ತು. ದಿತಿದೇವಿಯು ಕುಳಿತಲ್ಲೇ ನಿದ್ದೆ ಮಾಡತೊಡಗಿದಳು. ತಲೆಬಾಗಿ ಕೂದಲು ಕಾಲುಗಳನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸಿದವು. ಈ ಪ್ರಕಾರ ನಿದ್ರಾವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಆಕೆಯ ಕಾಲು ತಲೆಗೆ ತಗುಲಿತು. ॥16॥ ಆಕೆಯು ತನ್ನ ಕೇಶಗಳನ್ನು ಕಾಲಿನ ಮೇಲೆ ಹಾಕಿದ್ದಳು. ತಲೆಗೆ ಆಧಾರವಾಗಿ ಎರಡು ಕಾಲುಗಳನ್ನೇ ಬಳಸಿದ್ದಳು. ಇದನ್ನು ನೋಡಿ ದಿತಿಯು ಅಪವಿತ್ರಳಾದಳೆಂದು ತಿಳಿದು ಇಂದ್ರನು ನಕ್ಕು, ಸಂತೋಷಗೊಂಡನು. ॥17॥ ಶ್ರೀರಾಮಾ! ಸದಾ ಎಚ್ಚರವಾಗಿರುವ ಇಂದ್ರನು ದಿತಿಯ ಉದರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ, ಅಲ್ಲಿದ್ದ ಗರ್ಭವನ್ನು ಏಳು ತುಂಡುಗಳಾಗಿ ಕತ್ತರಿಸಿದನು. ॥18॥

ರಾಮಚಂದ್ರ! ನೂರು ಅಲಗುಗಳುಳ್ಳ ವಜ್ರಾಯುಧದಿಂದ ಕತ್ತರಿಸುವಾಗ ಆ ಗರ್ಭಸ್ಥ ಬಾಲಕನು ಜೋರಾಗಿ ಅಳತೊಡಗಿದನು. ಇದರಿಂದ ದಿತಿಯು ನಿದ್ದೆಹರಿದು ಎಚ್ಚರಗೊಂಡಳು. ॥19॥ ಆಗ ಇಂದ್ರನು ಆಳುತ್ತಿರುವ ಗರ್ಭಕ್ಕೆ ‘ತಮ್ಮ, ಅಳಬೇಡ, ಅಳಬೇಡ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾ ಮಹಾ ತೇಜಸ್ವೀ ಇಂದ್ರನು ಅಳುತ್ತಿದ್ದರೂ ಆ ಗರ್ಭವನ್ನು ತುಂಡುಗಳನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದನು.॥20॥

ಆಗ ದಿತಿಯು ಹೇಳಿದಳು - ಇಂದ್ರನೇ! ಮಗುವನ್ನು ಕೊಲ್ಲಬೇಡ, ಕೊಲ್ಲಬೇಡ, ತಾಯಿಯ ಮಾತಿಗೆ ಗೌರವ ಕೊಟ್ಟು ಇಂದ್ರನು ಕೂಡಲೇ ಉದರದಿಂದ ಹೊರಗೆ ಬಂದನು. ॥21॥ ಮತ್ತೆ ವಜ್ರಸಹಿತ ಇಂದ್ರನು ಕೈ ಜೋಡಿಸಿಕೊಂಡು ದಿತಿಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು - ಅಮ್ಮಾ! ನಿನ್ನ ತಲೆಕೂದಲು ಕಾಲುಗಳನ್ನು ಮುಟ್ಟಿದ್ದವು. ಹೀಗೆ ನೀನು ಅಪವಿತ್ರ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಮಲಗಿದ್ದೆ. ಇದೇ ಸಂದರ್ಭವನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಂಡು ನಾನು ಇಂದ್ರಹಂತಕನಾದ ಬಾಲಕನನ್ನು ಏಳು ತುಂಡುಗಳಾಗಿಸಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ತಾಯೇ! ನೀನು ನನ್ನ ಅಪರಾಧವನ್ನು ಕ್ಷಮಿಸು. ॥22-23॥

ವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷ ರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಬಾಲಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ನಲವತ್ತಾರನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥46॥

ನಲವತ್ತೇಳನೆಯ ಸರ್ಗ

ದಿತಿಯು ತನ್ನ ಪುತ್ರರನ್ನು ಮರುದ್ಗಣರಾಗಿಸಿ ದೇವಲೋಕದಲ್ಲಿ ಇರಿಸುವಂತೆ ಇಂದ್ರನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದುದು, ಇಂದ್ರನಿಂದ ಒಪ್ಪಿಗೆ, ದಿತಿಯ ತಪೋವನದಲ್ಲೇ ಇಕ್ವಾಕ್ಷು ಪುತ್ರ ವಿಶಾಲನ ಮೂಲಕ ವಿಶಾಲಾ ನಗರದ ನಿರ್ಮಾಣ, ಅಲ್ಲಿಯ ಆಗಿನ ರಾಜಾ ಸುಮತಿಯಿಂದ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರ ಸತ್ಕಾರ

ಇಂದ್ರನು ತನ್ನ ಗರ್ಭವನ್ನು ಏಳು ತುಂಡುಗಳಾಗಿಸಿದಾಗ ದಿತಿಗೆ ಅತೀವ ದುಃಖವಾಯಿತು. ಆಕೆಯು ದುರ್ಧರ್ಷ ವೀರ ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷ ಇಂದ್ರನಲ್ಲಿ ಕೇಳಿಕೊಂಡಳು. ॥1॥

ದೇವೇಶ! ಬಲಸೂದನ! ನನ್ನ ಅಪರಾಧದಿಂದಲೇ ಈ ಗರ್ಭವು ಏಳು ತುಂಡುಗಳಾದವು. ಇದರಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಯಾವ ದೋಷವೂ ಇಲ್ಲ. ॥2॥ ನೀನು ಕ್ರೂರತೆಯಿಂದ ಈ ಗರ್ಭವನ್ನು ನಾಶ ಮಾಡಿದ ನಿಮಿತ್ತದಿಂದ ಅದರ ಪರಿಣಾಮದಿಂದ ನಿನಗಾಗಿ ಹಾಗೂ ನನಗೂ ಪ್ರಿಯವಾಗುವಂತೆ, ಸುಖಕರವಾದ ಉಪಾಯವನ್ನು ಮಾಡಲು ನಾನು ಬಯಸುತ್ತಿರುವೆನು. ನನ್ನ ಗರ್ಭದ ಏಳು ತುಂಡುಗಳೂ ಏಳು ವ್ಯಕ್ತಿಗಳಾಗಿ ಏಳು ಮರುದ್ಗಣಗಳ ಸ್ಥಾನಗಳನ್ನು ಪಾಲಿಸುವವರಾಗಲಿ. ॥3॥

ಮಗು! ದಿವ್ಯ ರೂಪಧಾರೀ ನನ್ನ ಪುತ್ರರು ‘ಮರುತ್’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧರಾಗಿ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ವಿಖ್ಯಾತವಾದ ಏಳು ವಾತಸ್ಕಂಧಗಳಾಗಲಿ. ಆವಹ, ಪ್ರವಹ, ಸಂವಹ, ಉದ್ವಹ, ವಿವಹ, ಪರಿವಹ ಮತ್ತು ಪರಾವಹ, ಇವು ಏಳು ವಾತಸ್ಕಂಧಗಳೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಮರುತ್ತುಗಳು ವಿಚರಿಸಲಿ. ॥4॥ (ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಏಳು ಮರುತ್ತಗಳು ಏಳು-ಏಳರ ಗಣಗಳಾಗಿವೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ನಲವತ್ತೊಂಭತ್ತು ಮರುತ್ತುಗಳು ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಇದರಲ್ಲಿ-) ಪ್ರಥಮ ಗಣವು ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕದಲ್ಲಿ ವಿಚರಿಸಲಿ, ಎರಡನೆಯದು ಇಂದ್ರಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸಲಿ, ಮೂರನೆಯದು ಮಹಾಯಶಸ್ವೀ, ಮರುದ್ಗಣರು ದಿವ್ಯವಾಯುವೆಂದು ವಿಖ್ಯಾತವಾಗಿ ಅಂತರಿಕ್ಷದಲ್ಲಿ ವಿಹರಿಸಿಲಿ. ॥5॥

ಸುರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ. ಉಳಿದ ನಾಲ್ವರು ನನ್ನ ಪುತ್ರರು ನಿನ್ನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸಲಿ. ನೀನು ಇಟ್ಟ ಹೆಸರಿನಿಂದಲೇ (ನೀನು ‘ಮಾ ರುದಃ’ ಅಳಬೇಡ ಎಂದು ತಡೆದಿದ್ದೆ. ಆ ‘ಮಾರುದಃ’ ಈ ವಾಕ್ಯದಿಂದಲೇ) ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಮಾರುತರೆಂದೇ ಖ್ಯಾತವಾಗಲಿ. ॥6॥ ದಿತಿಯ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಬಲಿಷ್ಠ ದೈತ್ಯರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವ ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷ ಇಂದ್ರನು ಕೈಮುಗಿದುಕೊಂಡು ಇಂತೆಂದನು - ॥7॥

ಅಮ್ಮಾ! ‘ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ’ ನೀನು ಹೇಳಿದಂತೆಯೇ ಎಲ್ಲವೂ ಆಗುವುದು; ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂದೇಹವೇ ಇಲ್ಲ. ನಿನ್ನ ಈ ಪುತ್ರರು ದೇವರೂಪರಾಗಿ ವಿಚರಿಸಲಿ. ॥8॥

ಶ್ರೀರಾಮಾ! ಆ ತಪೊವನದಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ ಆ ಮಾತಾ-ಪುತ್ರರು ಕೃತಕೃತ್ಯರಾಗಿ ಸ್ವರ್ಗಲೋಕಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದರು; ಎಂದು ನಾವು ಕೇಳಿದ್ದೇವೆ. ॥9॥ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನೇ! ಇದೇ ದೇಶದಲ್ಲಿ ಹಿಂದೆ ದೇವೇಂದ್ರನು ಇದ್ದು ತಪಃಸಿದ್ಧ ದಿತಿಯ ಸೇವೆ ಮಾಡಿದ್ದನು. ॥10॥

ಪುರುಷಸಿಂಹನೇ! ಹಿಂದೆ ಮಹಾರಾಜಾ ಇಕ್ಷಾಕ್ಷುಗೆ ಪರಮ ಧಾರ್ಮಿಕ ವಿಶಾಲನೆಂಬ ಒಬ್ಬ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಪುತ್ರನಿದ್ದನು. ಅವನು ಅಲಂಬುಷಾಳ ಗರ್ಭದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದನು. ಅವನೇ ಈ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ವಿಶಾಲಾ ಎಂಬ ಪುರಿಯನ್ನು ನೆಲೆಗೊಳಿಸಿದ್ದನು. ॥11-12॥

ಶ್ರೀರಾಮಾ! ವಿಶಾಲನ ಪುತ್ರನ ಹೆಸರು ಹೇಮಚಂದ್ರನೆಂದಿತ್ತು. ಅವನು ಬಹಳ ಬಲಾಢ್ಯನಾಗಿದ್ದನು. ಹೇಮಚಂದ್ರನ ಪುತ್ರ ಸುಚಂದ್ರನೆಂದು ಖ್ಯಾತನಾಗಿದ್ದನು. ॥13॥

ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರ! ಸುಚಂದ್ರನ ಮಗ ಧೂಮ್ರಾಶ್ವ, ಧೂಮ್ರಾಶ್ವನ ಪುತ್ರ ಸೃಂಜಯನಾಗಿದ್ದನು. ॥14॥ ಸೃಂಜಯನ ಪ್ರತಾಪಿ ಪುತ್ರ ಶ್ರೀಮಾನ್ ಸಹದೇವನು. ಸಹದೇವನ ಪರಮಧಾರ್ಮಿಕ ಪುತ್ರನ ಹೆಸರು ಕುಶಾಶ್ವ ಎಂದಿತ್ತು. ॥15॥ ಕುಶಾಶ್ವನ ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ಪುತ್ರ ಪ್ರತಾಪಿ ಸೋಮದತ್ತ. ಸೋಮದತ್ತನ ಪುತ್ರ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನೆಂದು ವಿಖ್ಯಾತನಾದನು. ॥16॥ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನಿಗೆ ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ಸುಮತಿ ಎಂಬ ಪುತ್ರ ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾಗಿದ್ದನು. ಅವನು ಪರಮಶಾಂತಿವಂತನೂ, ದುರ್ಜಯವೀರನೂ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನೇ ಈಗ ಈ ಪುರಿಯಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿರುವನು. ॥17॥ ಮಹಾರಾಜಾ ಇಕ್ವಾಕುವಿನ ಪ್ರಸಾದದಿಂದ ವೈಶಾಲಿಯ ಎಲ್ಲ ನೃಪರು ದೀರ್ಘಾಯು, ಮಹಾತ್ಮಾ, ಪರಾಕ್ರಮಿ ಮತ್ತು ಪರಮ ಧಾರ್ಮಿಕರಾಗುತ್ತಾ ಬಂದಿದ್ದಾರೆ. ॥18॥

ನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ಇಂದಿನ ರಾತ್ರೆ ನಾವು ಇಲ್ಲೇ ಸುಖವಾಗಿ ಮಲಗಿ, ಮತ್ತೆ ನಾಳೆ ಬೆಳಗ್ಗೆ ಇಲ್ಲಿಂದ ಹೊರಟು ನೀನು ಮಿಥಿಲೆಯಲ್ಲಿ ಜನಕರಾಜನನ್ನು ದರ್ಶಿಸುವೆ. ॥19॥

ರಾಜರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೂ, ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯೂ, ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯೂ ಆದ ರಾಜಾ ಸುಮತಿಯು ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನನ್ನು ತನ್ನ ಪುರಿಯ ಸಮೀಪಕ್ಕೆ ಬಂದಿರುವರೆಂದು ತಿಳಿದು, ಅವರ ಸ್ವಾಗತಕ್ಕಾಗಿ ಸ್ವತಃ ಹೊರಟನು. ॥20॥ ತನ್ನ ಪುರೋಹಿತ ಹಾಗೂ ಬಂಧು-ಬಾಂಧವರಿಂದೊಡಗೂಡಿ ರಾಜನು ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರನ್ನು ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಪೂಜಿಸಿ ಕೈಮುಗಿದುಕೊಂಡು ಅವರ ಕ್ಷೇಮ-ಸಮಾಚಾರ ಕೇಳುತ್ತಾ ಇಂತೆಂದನು. ॥21॥

ಮುನಿಗಳೇ! ನಾನು ಧನ್ಯನಾದೆ. ನನ್ನ ಮೇಲೆ ನಿಮ್ಮ ದೊಡ್ಡ ಅನುಗ್ರಹವಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ತಾವಾಗಿಯೇ ನನ್ನ ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಆಗಮಿಸಿ ನನಗೆ ದರ್ಶನ ಕೊಟ್ಟಿರುವಿರಿ. ಈಗ ನನಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಧನ್ಯನಾದ ಪುರುಷನು ಬೇರೊಬ್ಬನಿಲ್ಲ. ॥22॥

ವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷ ರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಬಾಲಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ನಲವತ್ತೇಳನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥47॥

ನಲವತ್ತೆಂಟನೆಯ ಸರ್ಗ

ಸುಮತಿರಾಜನಿಂದ ಸತ್ಕೃತರಾದ ಕೌಶಿಕ-ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಮಿಥಿಲೆಗೆ ಪ್ರಯಾಣಮಾಡಿದುದು, ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಪಾಳುಬಿದ್ದ ಗೌತಮಾಶ್ರಮದ ವಿವರಣೆ - ಇಂದ್ರ ಮತ್ತು ಅಹಲ್ಯೆಯರಿಗೆ ಗೌತಮರ ಶಾಪ

ಅಲ್ಲಿ ಪರಸ್ಪರ ಸಮಾಗಮದಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರು ಮತ್ತೊಬ್ಬರ ಕ್ಷೇಮ-ಸಮಾಚಾರ ಕೇಳಿ ಮಾತುಕತೆಯಾಡಿ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಸುಮತಿಯು ಮಹಾಮುನಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು. ॥1॥

‘ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಗಳೇ! ನಿಮಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ’. ಇವರಿಬ್ಬರು ರಾಜಕುಮಾರರು ದೇವತೆಗಳಂತೆ ಪರಾಕ್ರಮಿಗಳು ಎಂದು ತೋರುತ್ತಾರೆ. ಇವರ ನಡಿಗೆ ಗಜ ಮತ್ತು ಸಿಂಹದಂತೆ ಗಂಭೀರವಾಗಿದೆ. ಇವರೀರ್ವರು ವೀರರು ಸಿಂಹ ಮತ್ತು ಗೂಳಿಯಂತೆ ಕಂಡು ಬರುತ್ತಿರುವರು. ॥2॥

ಇವರ ವಿಶಾಲಕಣ್ಣುಗಳು ಕಮಲದಳಗಳಂತೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿವೆ. ಇಬ್ಬರೂ ಖಡ್ಗ, ಧನುಷ್ಯ, ಬತ್ತಳಿಕೆಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿರುವರು. ತಮ್ಮ ರೂಪ ಸೌಂದರ್ಯದಿಂದ ಅಶ್ವಿನಿದೇವತೆಗಳನ್ನು ನಾಚಿಸುತ್ತಾ, ಯೌವನದ ಹೊಸ್ತಿಲಿನಲ್ಲಿ ಅಡಿಯನ್ನಿಟ್ಟಿರುವರು. ॥3॥

ಇವರನ್ನು ನೋಡಿದರೆ ಈ ಇಬ್ಬರು ದೇವಕುಮಾರರು ವೇಷಮರೆಸಿ, ದೇವಲೋಕದಿಂದ ಪೃಥ್ವಿಗೆ ಬಂದಂತೆ ಅನಿಸುತ್ತದೆ. ಮುನಿಯೇ! ಇವರಿಬ್ಬರು ಯಾರ ಪುತ್ರರು? ಯಾವುದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಬಂದಿದ್ದಾರೆ? ॥4॥

ಚಂದ್ರ-ಸೂರ್ಯರು ಆಕಾಶದ ಶೋಭೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಿರುವಂತೆ, ಈ ಇಬ್ಬರು ಕುಮಾರರು ಈ ದೇಶವನ್ನು ಸುಶೋಭಿತ ಗೊಳಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ದೇಹದ ಎತ್ತರ, ಮನೋಭಾವ ಸೂಚಕ ಸಂಕೇತ ಹಾಗೂ ನಡೆನುಡಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರು ಮತ್ತೊಬ್ಬರಿಗೆ ಸಮವಾಗಿದ್ದಾರೆ. ॥5॥ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಆಯುಧಧಾರಿಯಾದ ಇವರಿಬ್ಬರು ನರಶ್ರೇಷ್ಠ ವೀರರು ಈ ದುರ್ಗಮ ಮಾರ್ಗದಿಂದ ಏಕೆ ಬಂದಿರುವರು? ಇದನ್ನು ನಾನು ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ತಿಳಿಯಲು ಬಯಸುತ್ತಿರುವೆನು. ॥6॥ ಸುಮತಿಯ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ಎಲ್ಲ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಸವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ರಾಜನಿಗೆ ತಿಳಿಸಿದರು. ಸಿದ್ಧಾಶ್ರಮದಲ್ಲಿನ ವಾಸ, ರಾಕ್ಷಸರ ವಧೆಯ ಪ್ರಸಂಗವನ್ನು ಅರುಹಿದರು. ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಸುಮತಿ ರಾಜನಿಗೆ ಬಹಳ ವಿಸ್ಮಯವಾಯಿತು. ॥7॥

ಅವನು ಪರಮ ಆದರಣೀಯ ಅತಿಥಿಯಾಗಿ ಬಂದಿರುವ ಆ ಇಬ್ಬರು ಮಹಾಬಲಿ ದಶರಥ ಪುತ್ರರನ್ನು ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಆತಿಥ್ಯ-ಸತ್ಕಾರ ಮಾಡಿದನು. ॥8॥ ಸುಮತಿಯಿಂದ ಉತ್ತಮ ಆದರ ಸತ್ಕಾರ ಪಡೆದು ರಘುವಂಶಿ ಕುಮಾರರಾದ ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಒಂದು ಇರುಳನ್ನು ಅಲ್ಲೇ ಕಳೆದರು ಹಾಗೂ ಮರುದಿನ ಬೆಳಗ್ಗೆ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರೊಂದಿಗೆ ಮಿಥಿಲೆಯ ಕಡೆಗೆ ಹೊರಟರು. ॥9॥

ಮಿಥಿಲೆಗೆ ತಲುಪಿ ಜನಕಪುರಿಯ ಸುಂದರ ಶೋಭೆಯನ್ನು ನೋಡಿ ಎಲ್ಲ ಮಹರ್ಷಿಗಳು ಸಾಧು-ಸಾಧು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾ ಅವರನ್ನು ಭೂರಿ-ಭೂರಿ ಪ್ರಶಂಸಿಸತೊಡಗಿದರು. ॥10॥ ಮಿಥಿಲೆಯ ಉಪವನದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಹಳೆಯ ಆಶ್ರಮವಿತ್ತು. ಅದು ಅತ್ಯಂತ ರಮಣೀಯವಾಗಿದ್ದರೂ ನಿರ್ಜನವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು. ಅದನ್ನು ನೋಡಿ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಮುನಿವರ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರಲ್ಲಿ ಕೇಳಿದನು. ॥11॥

ಪೂಜ್ಯರೇ! ಇದು ಯಾವ ಸ್ಥಾನವಾಗಿದೆ? ನೋಡಲು ಆಶ್ರಮದಂತೆ ಇದ್ದರೂ ಒಬ್ಬ ಮುನಿಯೂ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. ಮೊದಲು ಇದು ಯಾರ ಆಶ್ರಮವಾಗಿತ್ತು? ಇದನ್ನು ಕೇಳಲು ನಾನು ಬಯಸುತ್ತಿರುವೆನು. ॥12॥ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ವಾಕ್ಯವಿಶಾರಾದರಾದ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ಮಹಾಮುನಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ಈ ಪ್ರಕಾರ ಉತ್ತರಿಸತೊಡಗಿದರು. ॥13॥

ರಘುನಂದನ! ಹಿಂದೆ ಯಾವ ಮಹಾತ್ಮರ ಈ ಆಶ್ರಮವಿತ್ತೋ ಅವರು ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಇದನ್ನು ಶಪಿಸಿದ್ದರು. ಅವರ ಈ ಆಶ್ರಮದ ಎಲ್ಲ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ನಿನಗೆ ತಿಳಿಸುವೆನು. ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ಇದನ್ನು ಕೇಳು. ॥14॥

ನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ಹಿಂದಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಈ ಸ್ಥಾನವು ಮಹಾತ್ಮಾ ಗೌತಮರ ಆಶ್ರಮವಾಗಿತ್ತು. ಆಗ ಈ ಆಶ್ರಮವು ದಿವ್ಯವಾಗಿ ಕಂಡು ಬರುತ್ತಿತ್ತು. ದೇವತೆಗಳೂ ಕೂಡ ಇದರ ಪೂಜೆ ಹಾಗೂ ಪ್ರಶಂಸೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ॥15॥ ಮಹಾಯಶಸ್ವೀ ರಾಜಪುತ್ರನೇ! ಹಿಂದೆ ಮಹರ್ಷಿ ಗೌತಮರು ತನ್ನ ಪತ್ನಿ ಅಹಲ್ಯೆಯೊಂದಿಗೆ ಇದ್ದು,ಇಲ್ಲಿ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಅವರು ಬಹಳ ವರ್ಷಗಳು ತಪಸ್ಸನ್ನಾಚರಿಸಿದ್ದರು. ॥16॥ ಒಂದು ದಿನ ಮಹರ್ಷಿ ಗೌತಮರು ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲದಿದ್ದಾಗ, ಸರಿಯಾದ ಸಂದರ್ಭವೆಂದು ತಿಳಿದ ಶಚೀಪತಿ ಇಂದ್ರನು ಗೌತಮ ಮುನಿಯ ವೇಷಧರಿಸಿ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದು, ಅಹಲ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಇಂತೆಂದನು. ॥17॥

ಸದಾ ಎಚ್ಚರವಾಗಿರುವ ಸುಂದರಿಯೇ! ರತಿಯನ್ನು ಇಚ್ಛಿಸುವ ಪುರುಷನು ಋತುಕಾಲವನ್ನು ಕಾಯುವುದಿಲ್ಲ. ಸುಂದರ ಕಟಿಯುಳ್ಳ ಸುಂದರಿಯೇ! ನಾನು (ಇಂದ್ರ) ನಿನ್ನೊಂದಿಗೆ ಸಮಾಗಮವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ॥18॥

ರಘುನಂದನ! ಮಹರ್ಷಿ ಗೌತಮರ ವೇಷಧರಿಸಿ ಬಂದಿರುವ ಇಂದ್ರನನ್ನು ಗುರುತಿಸಿದರೂ ಕೂಡ ಆ ದುರ್ಬುದ್ಧಿ ನಾರಿಯು ‘ಆಹಾ! ದೇವರಾಜ ಇಂದ್ರನು ನನ್ನನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಿರುವನು’ ಹೀಗೆ ಕುತೂಹಲವಶಳಾಗಿ ಅವನೊಂದಿಗೆ ಸಮಾಗಮವನ್ನು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ ಆ ಪ್ರಸ್ತಾಪವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದಳು. ॥19॥ ರತಿಯ ಅನಂತರ ಆಕೆಯು ದೇವೇಂದ್ರನಲ್ಲಿ ಸಂತುಷ್ಟಚಿತ್ತಳಾಗಿ ನುಡಿದಳು - ಸುರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ನಾನು ನಿಮ್ಮ ಸಮಾಗಮದಿಂದ ಕೃತಾರ್ಥಳಾದೆನು. ಸ್ವಾಮಿ! ಈಗ ನೀವು ಇಲ್ಲಿಂದ ಬೇಗನೇ ಹೊರಟುಹೋಗಿರಿ. ದೇವೇಶ್ವರ! ಮಹರ್ಷಿ ಗೌತಮರ ಕೋಪದಿಂದ ನಿಮ್ಮನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಿಕೊಂಡು ನನ್ನನ್ನೂ ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಿಂದ ರಕ್ಷಿಸಿರಿ. ॥20॥ ಆಗ ಇಂದ್ರನು ಅಹಲ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ನಗುತ್ತಾ ಹೇಳಿದನು - ಸುಂದರಿ! ನಾನೂ ಸಂತುಷ್ಟನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ಈಗ ಬಂದಹಾಗೆಯೇ ಹೊರಟುಹೋಗುವೆನು. ॥21॥

ಶ್ರೀರಾಮ! ಈ ಪ್ರಕಾರ ಅಹಲ್ಯೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಮಾಗಮ ಮಾಡಿ ಇಂದ್ರನು ಕುಟೀರದಿಂದ ಹೊರಗೆ ಹೊರಟಾಗ, ಗೌತಮರು ಬರುವ ಆಶಂಕೆಯಿಂದ ಬಹಳ ಆತುರವಾಗಿ ಓಡಿಹೋಗಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸತೊಡಗಿದನು. ॥22॥ ಅಷ್ಟರಲ್ಲಿ ಅವನು ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಮತ್ತು ದಾನವರಿಗೆ ದುರ್ಧರ್ಷರೂ, ತಪೋಬಲ ಸಂಪನ್ನರೂ ಆದ ಮಹಾಮುನಿ ಗೌತಮರು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಸಮಿಧೆಯನ್ನೆತ್ತಿಕೊಂಡು ಆಶ್ರಮವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವುದನ್ನು ನೋಡಿದನು. ಅವರ ಶರೀರ ತೀರ್ಥ ಸ್ನಾನದಿಂದ. ಒದ್ದೆಯಾಗಿತ್ತು ಮತ್ತು ಪ್ರಜ್ವಲಿತ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಉದ್ದೀಪ್ತರಾಗಿದ್ದರು. ॥23-24॥ ಅವರನ್ನು ನೋಡುತ್ತಲೇ ದೇವೇಂದ್ರನು ಭಯದಿಂದ ನಡುಗಿಹೋದನು. ಅವನ ಮುಖದಲ್ಲಿ ವಿಷಾದ ತುಂಬಿತ್ತು. ದುರಾಚಾರೀ ಇಂದ್ರನು ಮುನಿಯವೇಷದಲ್ಲಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು, ಸದಾಚಾರ ಸಂಪನ್ನ ಮುನಿವರ ಗೌತಮರು ಸಿಟ್ಟಿನಿಂದ ಹೇಳಿದರು-॥25-26॥

ದುರ್ಮತಿಯೇ! ನೀನು ನನ್ನ ರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿ ಮಾಡಲು ಯೋಗ್ಯವಲ್ಲದ ಪಾಪಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡಿರುವೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನೀನು ವಿಲ(ಅಂಡಕೋಶ ರಹಿತ)ನಾಗಿ ಹೋಗುವೆ. ॥27॥ ರೋಷಗೊಂಡ ಮಹಾತ್ಮ ಗೌತಮರು ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಲೇ ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷ ಇಂದ್ರನ ಎರಡೂ ಅಂಡ ಕೋಶಗಳು ತತ್ಕ್ಷಣ ಭೂಮಿಗೆ ಬಿದ್ದುಹೋದವು. ॥28॥

ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಶಾಪಕೊಟ್ಟು ಗೌತಮರು ತನ್ನ ಪತ್ನಿಯನ್ನೂ ಶಪಿಸಿದರು-ದುರಾಚಾರಿಣಿಯೇ! ನೀನೂ ಇಲ್ಲೇ ಅನೇಕ ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳವರೆಗೆ ಕೇವಲ ಗಾಳಿಯನ್ನು ಸೇವಿಸಿಕೊಂಡು, ಉಪವಾಸವಿದ್ದು ಕಷ್ಟಪಡುತ್ತಾ ಬೂದಿಯಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದುಕೊಂಡಿರು. ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಂದ ಅದೃಶ್ಯಳಾಗಿ ಈ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವೆ. ದುರ್ಧರ್ಷ ದಶರಥನಂದನ ಶ್ರೀರಾಮನು ಈ ಘೋರ ವನಕ್ಕೆ ಪದಾರ್ಪಣ ಮಾಡುವನು, ಆಗ ನೀನು ಪವಿತ್ರಳಾಗುವೆ. ಅವನ ಆತಿಥ್ಯ ಸತ್ಕಾರ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ನಿನ್ನ ಲೋಭ-ಮೋಹ ಮೊದಲಾದ ದೋಷಗಳು ದೂರವಾಗುವುವು. ಮತ್ತೆ ನೀನು ಸಂತೋಷದಿಂದ ನನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು ಹಿಂದಿನ ಶರೀರವನ್ನು ಪಡೆಯುವೆ. ॥29-32॥

ತನ್ನ ದುರಾಚಾರಿಣೀ ಪತ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಮಹಾ ತೇಜಸ್ವಿ, ಮಹಾತಪಸ್ವೀ, ಗೌತಮರು ಈ ಆಶ್ರಮವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು, ಸಿದ್ಧರೂ, ಚಾರಣರೂ ಸೇವಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಹಿಮಾಲಯದ ರಮಣೀಯ ಶಿಖರದಲ್ಲಿ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡತೊಡಗಿದರು. ॥33॥

ವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷ ರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಬಾಲಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ನಲವತ್ತೆಂಟನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥48॥

ನಲವತ್ತೊಂಭತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ

ಪಿತೃದೇವತೆಗಳಿಂದ ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಮೇಷವೃಷಣಗಳ ಸಂಯೋಜನೆ, ಶ್ರೀರಾಮನಿಂದ ಅಹಲ್ಯೆಯ ಉದ್ಧಾರ, ಅಹಲ್ಯಾ ಗೌತಮರಿಂದ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಸತ್ಕಾರ

ಅನಂತರ ವೃಷಣ ರಹಿತನಾದ ಇಂದ್ರನು ಬಹಳ ದೈನ್ಯ ಮುಖಭಾವದಿಂದ ಅಗ್ನಿಯೇ ಮೊದಲಾದ ದೇವತೆಗಳಲ್ಲಿ, ಸಿದ್ಧ ಗಂಧರ್ವರಲ್ಲಿ, ಚಾರಣರಲ್ಲಿ ದೀನ ಧ್ವನಿಯಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು. ॥1॥

ದೇವತೆಗಳಿರಾ! ಮಹಾತ್ಮಾ ಗೌತಮರ ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ವಿಘ್ನವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಿ ಅವರನ್ನು ಕ್ರೋಧಿತಗೊಳಿಸಿ, ನಾನು ಈ ದೇವತೆಗಳ ಕಾರ್ಯವನ್ನೇ ನೆರವೇರಿಸಿದೆ. ॥2॥ ಮುನಿಯು ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಭಾರೀ ಶಾಪ ಕೊಟ್ಟು ನನ್ನನ್ನು ಅಂಡಕೋಶ ರಹಿತನನ್ನಾಗಿಸಿದನು ಹಾಗೂ ತನ್ನ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿಬಿಟ್ಟನು. ಇದರಿಂದ ನನ್ನಿಂದ ಅವರ ತಪಸ್ಸಿನ ಅಪಹರಣವಾಯಿತು. ॥3॥ (ಒಂದು ವೇಳೆ ನಾನು ಅವರ ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ವಿಘ್ನವನ್ನು ಉಂಟು ಮಾಡದಿದ್ದರೆ, ಅವರು ದೇವತೆಗಳ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಕಸಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದರು. ಆದ್ದರಿಂದ ಹೀಗೆ ಮಾಡಿ) ನಾನು ದೇವತೆಗಳ ಕಾರ್ಯವನ್ನೇ ಸಿದ್ಧಗೊಳಿಸಿರುವೆನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ದೇವತೆಗಳಿರಾ! ನೀವೆಲ್ಲ, ಋಷಿ ಸಮುದಾಯವನ್ನು ಮತ್ತು ಚಾರಣರು ಸೇರಿ ನನ್ನನ್ನು ವೃಷಣಯುಕ್ತನನ್ನಾಗಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿರಿ. ॥4॥

ಇಂದ್ರನ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಮರುದ್ಗಣ ಸಹಿತ ಅಗ್ನಿಯೇ ಮೊದಲಾದ ಸಮಸ್ತ ದೇವತೆಗಳು ಕವ್ಯವಾಹನ ಮೊದಲಾದ ಪಿತೃದೇವತೆಗಳ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಹೇಳಿದರು. ॥5॥ ಪಿತೃಗಳೇ! ಈ ನಿಮ್ಮ ಟಗರಿಗೆ ವೃಷಣಗಳಿವೆ ಹಾಗೂ ಇಂದ್ರನು ವೃಷಣ ರಹಿತನಾಗಿರುವನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಟಗರಿನ ಎರಡೂ ವೃಷಣಗಳನ್ನು ಬೇಗನೆ ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸಿರಿ. ॥6॥

ಅಂಡಕೋಶದಿಂದ ರಹಿತವಾದ ಈ ಟಗರು ಇದೇ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ನಿಮಗೆ ಪರಮಸಂತೋಷ ಕೊಡುವನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು ನಿಮಗೆ ಪ್ರಸನ್ನತೆಯಿಂದ ವೃಷಣರಹಿತ ಟಗರನ್ನು ದಾನ ಮಾಡುವನೋ, ಆ ದಾನಕ್ಕೆ ನೀವು ಉತ್ತಮ ಪೂರ್ಣ ಫಲವನ್ನು ಕೊಡಿರಿ. ॥7॥ ಅಗ್ನಿಯ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಪಿತೃದೇವತೆಗಳು ಒಂದೆಡೆ ಸೇರಿ ಟಗರಿನ ವೃಷಣಗಳನ್ನು ಕಿತ್ತು ಇಂದ್ರನ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಉಚಿತ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಜೋಡಿಸಿದರು. ॥8॥

ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನೇ! ಅಂದಿನಿಂದ ಅಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ಸಮಸ್ತ ಪಿತೃದೇವತೆಗಳು ಅಂಡಕೋಶರಹಿತ ಟಗರನ್ನೇ ಉಪಯೋಗಿಸುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ದಾನಿಗೆ ಅವರ ದಾನದ ಫಲವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾರೆ. ॥9॥

ರಘುನಂದನ! ಆಗಿನಿಂದ ಮಹಾತ್ಮಾ ಗೌತಮರ ತಪಸ್ಸಿನ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಟಗರಿನ ವೃಷಣಗಳನ್ನು ಧರಿಸಬೇಕಾಯಿತು. ॥10॥ ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ರಾಮಾ! ಈಗ ನೀನು ಪುಣ್ಯಕರ್ಮ ಮಹರ್ಷಿ ಗೌತಮರ ಈ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ನಡೆ ಹಾಗೂ ಈ ದೇವ ರೂಪಿಣಿ ಮಹಾಭಾಗಾ ಅಹಲ್ಯೆಯ ಉದ್ಧಾರ ಮಾಡು. ॥11॥

ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಸಹಿತ ಶ್ರೀರಾಮನು ಮಹರ್ಷಿಗಳನ್ನು ಮುಂದಿರಿಸಿಕೊಂಡು ಆ ಆಶ್ರಮವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ॥12॥

ಅಲ್ಲಿ ಹೋಗಿ ನೋಡಿದರೆ ಮಹಾಸೌಭಾಗ್ಯಶಾಲಿನೀ ಅಹಲ್ಯೆಯು ತನ್ನ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿದ್ದಳು. ಈ ಲೋಕದ ಮನುಷ್ಯರು ಹಾಗೂ ಸಮಸ್ತ ದೇವತೆಗಳು, ಅಸುರರೂ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದು ಆಕೆಯ ಪ್ರಖರತೆಯನ್ನು ನೋಡಲಾಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ॥13॥ ಆಕೆಯ ಸ್ವರೂಪವು ದಿವ್ಯವಾಗಿತ್ತು. ವಿಧಾತನು ಬಹಳ ಪ್ರಯತ್ನದಿಂದ ಆಕೆಯ ಅವಯವಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದ್ದನು. ಆಕೆ ವಾಯಾಮಯದಂತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿದ್ದಳು. ಹೊಗೆಯಿಂದ ಆವರಿಸಿದ ಪ್ರಜ್ವಲಿತ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದಳು. ಅವಳನ್ನು ನೋಡಿದರೆ, ಮೋಡಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಿ ಹೋದ ಚಂದ್ರನ ಪ್ರಭೆಯಂತೆ ಅನಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಸ್ಫಲಿಸುವ ಸೂರ್ಯನ ದುರ್ಧರ್ಷ ಪ್ರಭೆಯಂತೆ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದಳು. ॥14-15॥ ಗೌತಮರ ಶಾಪವಶ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ದರ್ಶನವಾಗುವ ಮೊದಲು ಮೂರು ಲೋಕದ ಯಾವ ಪ್ರಾಣಿಗೂ ಆಕೆಯ ದರ್ಶನ ದುರ್ಲಭವಾಗಿತ್ತು. ಶ್ರೀರಾಮನ ದರ್ಶನದಿಂದ ಆಕೆಯ ಶಾಪವು ಅಂತ್ಯವಾಗಿ ಅವಳು ಎಲ್ಲರಿಗೆ ಕಾಣುವಂತಾದಳು. ॥16॥ ಆಗ ಶ್ರೀರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಬಹಳ ಸಂತೋಷದಿಂದ ಅಹಲ್ಯೆಯ ಎರಡೂ ಚರಣಗಳನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸಿದರು. ಮಹರ್ಷಿ ಗೌತಮರ ಮಾತನ್ನು ನೆನೆದು ಅಹಲ್ಯೆಯು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಆದರಣೀಯ ಅತಿಥಿಗಳಾದ ಈ ಸಹೋದರರನ್ನು ಅರ್ಘ್ಯಪಾದ್ಯಾದಿಗಳಿಂದ ಪೂಜಿಸಿದಳು. ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿಗನುಸಾರವಾಗಿ ಅಹಲ್ಯೆಯ ಆತಿಥ್ಯವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದನು. ॥17-18॥ ಆಗ ದೇವದುಂದುಭಿಗಳು ಮೊಳಗಿದವು. ಜೊತೆಗೆ ಆಕಾಶದಿಂದ ಪುಷ್ಪವೃಷ್ಟಿಯಾಯಿತು. ಗಂಧರ್ವರು ಮತ್ತು ಅಪ್ಸರೆಯರು ಮಹೋತ್ಸವವನ್ನು ಆಚರಿಸತೊಡಗಿದರು. ॥19॥ ಮಹರ್ಷಿ ಗೌತಮರ ಅಧೀನದಲ್ಲಿರುವ ಅಹಲ್ಯೆಯು ತನ್ನ ತಪಸ್ಸಿನ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ವಿಶುದ್ಧ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಹೊಂದಿದಳು. ಇದನ್ನು ನೋಡಿ ಸಮಸ್ತ ದೇವತೆಗಳು ಆಕೆಗೆ ಧನ್ಯವಾದಗಳನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾ ಭೂರಿ-ಭೂರಿ ಪ್ರಶಂಸಿಸಿದರು. ॥20॥

ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ, ಮಹಾತಪಸ್ವೀ, ಗೌತಮರೂ ಅಹಲ್ಯೆಯನ್ನು ಪಡೆದು ಪರಮ ಸುಖಿಗಳಾದರು. ಅವರೂ ಕೂಡ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಪೂಜಿಸಿ, ತಪಸ್ಸನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು. ॥21॥ ಮಹಾಮುನಿ ಗೌತಮರಿಂದ ವಿಧಿವತ್ತಾದ ಉತ್ತಮ ಪೂಜೆ, ಆದರ ಸತ್ಕಾರ ಪಡೆದು ಶ್ರೀರಾಮನು ಮುನಿವರ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರೊಂದಿಗೆ ಮಿಥಿಲಾಪುರಿಗೆ ಹೊರಟನು. ॥22॥

ವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷ ರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಬಾಲಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ನಲವತ್ತೊಂಭತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥49॥

ಐವತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ

ಮಿಥಿಲಾಪಟ್ಟಣಕ್ಕೆ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರೊಡನೆ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಪ್ರಯಾಣ, ಜನಕನ ಸತ್ಕಾರ, ಜನಕರಾಜನಿಗೆ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ರಾಜಪುತ್ರರ ಪರಿಚಯ ಮಾಡಿಕೊಟ್ಟಿದ್ದು

ಬಳಿಕ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರನ್ನು ಮುಂದಿರಿಸಿಕೊಂಡು ಮಹರ್ಷಿ ಗೌತಮರ ಆಶ್ರಮದ ಈಶಾನ್ಯ ದಿಕ್ಕಿನ ಕಡೆಗೆ ನಡೆದು, ಮಿಥಿಲಾನರೇಶನ ಯಜ್ಞಶಾಲೆಗೆ ಹೋದರು. ॥1॥

ಅಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣಸಹಿತ ಶ್ರೀರಾಮನು ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರಲ್ಲಿ ಇಂತೆಂದನು- ಮಹಾಭಾಗರೇ! ಮಹಾತ್ಮಾ ಜನಕನ ಯಜ್ಞ ಸಮಾರಂಭವು ಬಹಳ ವೈಭವೋಪೇತವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ವೇದಾಧ್ಯಯನ ಸಂಪನ್ನರಾದ ನಾನಾದೇಶದ ಸಾವಿರಾರು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ನೆರೆದಿರುವರು. ॥2-3॥

ಋಷಿಗಳು ಪಯಣಿಸುತ್ತಿದ್ದ ನೂರಾರು ಬಂಡಿಗಳು ಕಂಡುಬರುತ್ತಿವೆ. ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಗಳೇ! ಈಗ ನಾವು ಉಳಕೊಳ್ಳಲು ಯಾವುದಾದರೂ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿರಿ. ॥4॥ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಮಹಾಮುನಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ಏಕಾಂತವಾದ ನೀರಿನ ಸೌಲಭ್ಯವಿರುವ ಒಂದು ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಬಿಡಾರ ಹೂಡಿದರು. ॥5॥

ಉತ್ತಮ ಆಚಾರ-ವಿಚಾರವುಳ್ಳ ನೃಪಶ್ರೇಷ್ಠ ಮಹಾರಾಜನು ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ಆಗಮಿಸಿರುವರು ಎಂದು ಕೇಳಿದಾಗ ಕೂಡಲೇ ತನ್ನ ಪುರೋಹಿತರಾದ ಶತಾನಂದರನ್ನು ಮುಂದೆ ಮಾಡಿ, ಅರ್ಘ್ಯ-ಪಾದ್ಯಾದಿಗಳಿಂದ ಅವರನ್ನು ಸ್ವಾಗತಿಸಲು ಹೊರಟನು. ॥6॥

ಅವನೊಂದಿಗೆ ಅರ್ಘ್ಯವನ್ನೆತ್ತಿಕೊಂಡು ಮಹಾತ್ಮಾ ಋತ್ವಿಜರೂ ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಹೊರಟರು. ರಾಜನು ವಿನೀತಭಾವದಿಂದ ತತ್ ಕ್ಷಣ ಮುಂದುವರೆದು ಮಹರ್ಷಿಯನ್ನು ಸ್ವಾಗತಿಸಿದನು. ಹಾಗೂ ಧರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರಕ್ಕನುಸಾರ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರಿಗೆ ಧರ್ಮಯುಕ್ತ ಅರ್ಘ್ಯವನ್ನು ಸಮರ್ಪಿಸಿದನು. ॥7॥

ಮಹಾತ್ಮಾ ರಾಜಾ ಜನಕನು ಮಾಡಿದ ಪೂಜೆಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ಮುನಿಯು ಅವನ ಕ್ಷೇಮ ಸಮಾಚಾರ ಕೇಳಿ, ನಿರಾತಂಕವಾಗಿ ನಡೆಯುತ್ತಿರುವ ಯಜ್ಞದ ಕುರಿತು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದರು. ॥8॥

ರಾಜನೊಂದಿಗೆ ಬಂದಿರುವ ಮುನಿ, ಉಪಾಧ್ಯಾಯ, ಪುರೋಹಿತರಲ್ಲಿಯೂ ಕುಶಲವನ್ನು ಕೇಳಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ಬಹಳ ಸಂತೋಷದಿಂದ ಆ ಎಲ್ಲ ಮಹರ್ಷಿಗಳನ್ನು ಭೆಟ್ಟಿಯಾದರು. ॥9॥ ಇದಾದ ನಂತರ ರಾಜಾಜನಕನು ಮುನಿವರ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನಲ್ಲಿ ಕೈಮುಗಿದು ಇಂತೆಂದನು - ‘ಮಹಾತ್ಮರೇ! ತಾವು ಈ ಮುನೀಶ್ವರರ ಸಹಿತ ಆಸನದಲ್ಲಿ ವಿರಾಜಮಾನರಾಗಿರಿ.’ ॥10॥

ಬಳಿಕ ಜನಕರಾಜನು ವಿನಂತಿಸಿಕೊಂಡಾಗ ಮುನಿವರ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ಸುಖಾಸೀನರಾದರು. ತದನಂತರ ಪುರೋಹಿತ, ಋತ್ವಿಜ ಹಾಗೂ ಮಂತ್ರಿಗಳೊಂದಿಗೆ ರಾಜನೂ ಕೂಡ ಯಥಾಯೋಗ್ಯ ಆಸನದಲ್ಲಿ ವಿರಾಜಿಸಿದನು. ॥11-12॥ ಅನಂತರ ಜನಕರಾಜನು ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರ ಕಡೆಗೆ ನೋಡಿ ಹೇಳಿದನು - ಪೂಜ್ಯರೇ! ದೇವತೆಗಳು ಇಂದು ನನ್ನ ಯಜ್ಞವನ್ನು ಸಫಲಗೊಳಿಸಿದರು. ॥13॥

ಇಂದು ನಿಮ್ಮ ಪೂಜ್ಯ ಚರಣಗಳ ದರ್ಶನದಿಂದ ನಾನು ಯಜ್ಞದ ಫಲವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡೆ. ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಗಳೇ! ನೀವು ಮುನಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠರಾಗಿರುವಿರಿ. ತಾವು ಇಷ್ಟು ಮಹರ್ಷಿಗಳೊಂದಿಗೆ ನನ್ನ ಯಜ್ಞಶಾಲೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದ್ದರಿಂದ ನಾನು ಧನ್ಯನಾದೆನು. ಇದು ನನ್ನ ಮೇಲಿನ ನಿಮ್ಮ ಭಾರೀ ಅನುಗ್ರಹವಾಗಿದೆ. ॥14॥

ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಗಳೇ! ನನ್ನ ಯಜ್ಞದೀಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ಹನ್ನೆರಡು ದಿನಗಳು ಮಾತ್ರ ಉಳಿದಿವೆ ಎಂದು ಮನಿಷಿಗಳಾದ ಋತ್ವಿಜರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಕುಶಿಕನಂದನರೇ! ಹನ್ನೆರಡು ದಿನಗಳ ಬಳಿಕ ಯಜ್ಞಭಾಗವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಲು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿರುವ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ದರ್ಶಿಸಿರಿ. ॥15॥

ಮುನಿವರ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಸಂತೋಷಗೊಂಡ ಜಿತೇಂದ್ರಿಯನಾದ ಜನಕರಾಜನು ಪುನಃ ಕೈಮುಗಿದು ಅವರಲ್ಲಿ ಕೇಳಿದನು. ॥16॥

ಮಹಾಮುನಿಗಳೇ! ನಿಮಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ. ದೇವತೆಗಳಂತೆ ಪರಾಕ್ರಮಿ ಹಾಗೂ ಸುಂದರ ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ, ಆನೆಯಂತೆ ಮಂದಗತಿಯುಳ್ಳ, ಸಿಂಹದಂತೆ ಅಪ್ರತಿಹತ ಗಮನವುಳ್ಳ, ವೃಷಭದಂತೆ ಉನ್ನತ ಹೆಗಲುಳ್ಳ ವೀರರಾದ, ಪದ್ಮಪತ್ರದಂತೆ ವಿಶಾಲ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ, ಖಡ್ಗವನ್ನು ಬಿಲ್ಲು ಬತ್ತಳಿಕೆಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿರುವ, ಅಶ್ವಿನಿ ದೇವತೆಗಳಂತೆ ರೂಪಾತಿಶಯವುಳ್ಳ, ಪ್ರಾಪ್ತವಯಸ್ಕರಾದ, ದೇವಲೋಕದಿಂದ ಭೂಲೋಕಕ್ಕೆ ಸ್ವೇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಬಂದಿರುವ ದೇವತೆಗಳಂತಿರುವ ಈ ಇಬ್ಬರು ಸುಕುಮಾರರು ಯಾರು? ಇವರು ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಲ್ಲಿಯೂ, ಒಳ-ಹೊರ ವ್ಯಾಪಾರಗಳಲ್ಲಿಯೂ, ಇವರಿಬ್ಬರು ಪರಸ್ಪರವಾಗಿ ಅನುರೂಪರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಕಾಕಪಕ್ಷಧರರಾದ ಈ ಇಬ್ಬರು ವೀರರ ಪರಿಚಯ ಹಾಗೂ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ತಿಳಿಯುವ ಅಭಿಲಾಷೆ ನನಗಾಗಿದೆ. ॥17-21॥ ಮಹಾತ್ಮಾ ಜನಕನ ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ಅಮಿತ ಆತ್ಮಬಲದಿಂದ ಸಂಪನ್ನ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ಹೇಳಿದರು - ರಾಜನೇ! ಇವರಿಬ್ಬರೂ ದಶರಥ ಮಹಾರಾಜನ ಪುತ್ರರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ॥22॥

ಅನಂತರ ಅವರಿಬ್ಬರು ಸಿದ್ಧಾಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಿದುದು, ರಾಕ್ಷಸರ ವಧೆ, ಯಾವುದೇ ವ್ಯಗ್ರತೆ ಇಲ್ಲದೆ ಮಿಥಿಲೆಯವರೆಗೆ ಆಗಮನ, ವಿಶಾಲಾಪುರಿಯ ದರ್ಶನ, ಅಹಲ್ಯೆಗೆ ಆದ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರ, ಮಹರ್ಷಿ ಗೌತಮರೊಂದಿಗೆ ಸಮಾಗಮ, ಮುಂತಾದುದನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಿ, ಕೊನೆಗೆ ಇವರು ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟಿರುವ ಮಹಾಧನುಸ್ಸಿನ ಸಂಬಂಧವಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಇಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಬಂದಿರುವರು ಎಂಬುದನ್ನು ತಿಳಿಸಿದರು. ॥23-24॥

ಮಹಾತ್ಮಾ ರಾಜಾ ಜನಕನಲ್ಲಿ ಇದೆಲ್ಲ ಮಾತುಗಳನ್ನು ನಿವೇದಿಸಿ ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ಮಹಾಮುನಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ಸುಮ್ಮನಾದರು. ॥25॥

ವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷ ರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಬಾಲಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಐವತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥50॥

ಐವತ್ತೊಂದನೆಯ ಸರ್ಗ

ಶತಾನಂದರ ಪ್ರಶ್ನೆ, ಶ್ರೀರಾಮನಿಂದ ಆದ ಅಹಲ್ಯೋದ್ಧಾರವನ್ನು ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ತಿಳಿಸಿದುದು, ಶತಾನಂದರು ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಅಭಿನಂದಿಸಿದುದು, ಶತಾನಂದರು ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರ ಹಿಂದಿನ ಕಥೆ ಹೇಳಿದುದು

ಧೀಮಂತರಾದ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ, ಮಹಾತಪಸ್ವೀ ಶತಾನಂದರ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ರೋಮಾಂಚನ ಉಂಟಾಯಿತು. ॥1॥ ಅವರು ಗೌತಮರ ಜ್ಯೇಷ್ಠ ಪುತ್ರರಾಗಿದ್ದರು. ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಅವರ ಕಾಂತಿಯು ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಅವರು ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ದರ್ಶನದಿಂದ ವಿಸ್ಮಿತರಾಗಿದರು. ॥2॥ ಆ ರಾಜಕುಮಾರರಿಬ್ಬರೂ ಸುಖವಾಗಿ ಕುಳಿತಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಶತಾನಂದರು ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರಲ್ಲಿ ಕೇಳಿದರು - ॥3॥

ಮುನಿವರ್ಯರೇ! ನನ್ನ ಯಶಸ್ವಿನೀ ತಾಯಿ ಅಹಲ್ಯೆಯು ಬಹಳ ದಿನಗಳಿಂದ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಳು. ನೀವು ರಾಜಕುಮಾರ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಆಕೆಯ ದರ್ಶನ ಮಾಡಿಸಿದರೇನು? ॥4॥ ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ಹಾಗೂ ಯಶಸ್ವಿನೀ ನನ್ನ ತಾಯಿ ಅಹಲ್ಯೆಯು ಕಾಡಿನ ಫಲ-ಮೂಲಗಳಿಂದ ಸಮಸ್ತ ದೇಹಧಾರಿಗಳಿಗೆ ಪೂಜನೀಯನಾದ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನನ್ನು ಆದರ-ಸತ್ಕಾರ ಮಾಡಿದಳೇನು? ॥5॥

ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ಮುನಿಗಳೇ! ನೀವು ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ನನ್ನ ತಾಯಿಯ ಕುರಿತು ದೇವೇಂದ್ರನಿಂದ ಕಪಟ ಹಾಗೂ ದುರಾಚಾರದಿಂದ ಘಟಿಸಿದ ಆ ಹಳೆಯ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಹೇಳಿದಿರಾ? ॥6॥ ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠ ಕೌಶಿಕರೇ! ನಿಮಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ. ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ದರ್ಶನಾದಿಗಳ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ನನ್ನ ತಾಯಿಯು ಶಾಪಮುಕ್ತಳಾಗಿ, ತಂದೆಯೊಂದಿಗೆ ಬೆಸಗೊಂಡಳೇ? ॥7॥ ಕುಶಿಕನಂದನರೇ! ಏನು ನನ್ನ ತಂದೆಯವರು ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಪೂಜಿಸಿದರೇನು? ಆ ಮಹಾತ್ಮರ ಪೂಜೆಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ಈ ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ಶ್ರೀರಾಮನು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಆಗಮಿಸಿರುವನೇನು? ॥8॥

ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರೇ! ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದು ನನ್ನ ತಂದೆ-ತಾಯಿಯರಿಂದ ಸಮ್ಮಾನಿತನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನು ನನ್ನ ಪೂಜ್ಯ ತಂದೆಯನ್ನು ಶಾಂತಚಿತ್ತದಿಂದ ಅಭಿವಾದನ ಮಾಡಿದನೇನು? ॥9॥ ಶತಾನಂದರ ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ವಾಕ್ಯಕೋವಿದರಾದ ಮಹಾಮುನಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತರು ಕುಶಲ ವಾಗ್ಮಿಗಳಾದ ಶತಾನಂದರಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದರು-॥10॥ ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠರೇ! ನಾನು ವಿಶೇಷವೇನೂ ಮಾಡಲಿಲ್ಲ, ನನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ನಾನು ಪೂರೈಸಿದೆ ಅಷ್ಟೇ. ಭಗುವಂಶೀ ಜಮದಗ್ನಿಯೊಂದಿಗೆ ಕೂಡಿಕೊಂಡ ರೇಣುಕೆಯಂತೆಯೇ ಮಹರ್ಷಿ ಗೌತಮರೊಂದಿಗೆ ಅಹಲ್ಯೆಯು ಸೇರಿಕೊಂಡಳು. ॥11॥

ಧೀಮಂತರಾದ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಮಹಾ ತೇಜಸ್ವೀ ಶತಾನಂದರು ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನಲ್ಲಿ ಇಂತೆಂದರು- ॥12॥ ನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ನಿನಗೆ ಸ್ವಾಗತವಿರಲಿ. ರಘುನಂದನ! ಯಾರಿಗೂ ಸೋಲದಿರುವ ಮಹರ್ಷಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರನ್ನು ಮುಂದೆ ಮಾಡಿ ಇಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ನೀನು ಆಗಮಿಸಿದ ಕಷ್ಟ ಮಾಡಿದುದು ನನ್ನ ಅಹೋಭಾಗ್ಯವಾಗಿದೆ. ॥13॥ ಮಹರ್ಷಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರ ಕರ್ಮ ಅಚಿಂತ್ಯವಾಗಿದೆ. ಇವರು ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಪದವನ್ನು ಪಡೆದವರು. ಇವರ ಕಾಂತಿ ಅಸೀಮವಾಗಿದ್ದು, ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ. ನಾನು ಇವರನ್ನು ಬಲ್ಲೆನು. ಇವರು ಜಗತ್ತಿನ ಪರಮ ಹಿತೈಷಿಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ. ॥14॥

ಶ್ರೀರಾಮ! ಈ ಪೃಥ್ವಿಯಲ್ಲಿ ನಿನಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಧನ್ಯಾತಿಧನ್ಯರು ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಕುಶಿಕನಂದನ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ನಿನಗೆ ರಕ್ಷಕರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಇವರು ಭಾರೀ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿದವರು. ॥15॥ ಮಹಾತ್ಮ ಕೌಶಿಕರ ಬಲ ಮತ್ತು ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ನಾನು ವರ್ಣಿಸುವೆನು. ನೀನು ಗಮನ ಕೊಟ್ಟು ಇದೆಲ್ಲವನ್ನು ನನ್ನಿಂದ ಕೇಳು. ॥16॥

ಈ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ಮೊದಲು ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ಒಬ್ಬ ರಾಜರಾಗಿದ್ದರು. ಇವರು ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ದಮನಪೂರ್ವಕ ದೀರ್ಘ ಕಾಲದವರೆಗೆ ರಾಜ್ಯವಾಳಿದ್ದರು. ಇವರು ಧರ್ಮಜ್ಞರೂ, ವಿದ್ವಾಂಸರೂ ಆಗಿದ್ದು ಜೊತೆಗೆ ಪ್ರಜೆಯ ಹಿತ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ತತ್ಪರರಾಗಿದ್ದರು.॥17॥ ಪೂರ್ವಕಾಲದಲ್ಲಿ ಪ್ರಜಾಪತಿಯ ಪುತ್ರ ಕುಶನೆಂಬ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ರಾಜನೊಬ್ಬ ಆಗಿಹೋಗಿದ್ದನು. ಕುಶನ ಬಲವಂತ ಪುತ್ರನ ಹೆಸರು ಕುಶನಾಭ ಎಂದಿತ್ತು. ಅವನು ದೊಡ್ಡ ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾಗಿದ್ದನು. ॥18॥ ಕುಶನಾಭನಿಗೆ ಗಾಧಿ ಎಂಬ ವಿಖ್ಯಾತ ಪುತ್ರನಿದ್ದನು. ಆ ಗಾಧಿಯ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ಪುತ್ರರೇ ಈ ಮಹಾಮುನಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು. ॥19॥

ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರಾಜರು ಅನೇಕ ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳು ಈ ಪೃಥ್ವಿಯನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಾ ರಾಜ್ಯವಾಳಿದರು. ॥20॥ ಒಮ್ಮೆ ಮಹಾ ತೇಜಸ್ವೀ ರಾಜಾ ವಿಶ್ವಮಿತ್ರರು ಒಂದು ಅಕ್ಷೌಹಿಣಿ ಸೈನ್ಯದೊಂದಿಗೆ ಸಂಚರಿಸತೊಡಗಿದರು. ॥21॥

ಅವರು ಅನೇಕ ನಗರ, ರಾಷ್ಟ್ರಗಳನ್ನು ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ಪರ್ವತ ಮತ್ತು ಆಶ್ರಮಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಾ ಮಹರ್ಷಿ ವಸಿಷ್ಠರ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಬಂದು ತಲುಪಿದರು. ಆ ಆಶ್ರಮವು ನಾನಾ ವಿಧದ ಫಲ-ಪುಷ್ಟ, ಲತೆಗಳಿಂದ, ವೃಕ್ಷಗಳಿಂದ ಸುಶೋಭಿತವಾಗಿತ್ತು. ನಾನಾ ವನ್ಯಪಶುಗಳು ಅಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಡೆಗೆ ತುಂಬಿಕೊಂಡಿದ್ದವು ಹಾಗೂ ಸಿದ್ಧ-ಚಾರಣರೂ ಅಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ॥22-23॥ ದೇವತೆಗಳು, ದಾನವರು, ಗಂಧರ್ವರು, ಕಿನ್ನರರು ಅದರ ಶೋಭೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಶಾಂತವಾದ ಮೃಗಗಳು ಅಲ್ಲಿ ತುಂಬಿದ್ದವು. ಬಹಳಷ್ಟು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಮತ್ತು ದೇವರ್ಷಿಗಳ ಸಮೂಹ ಅವನ್ನು ಸೇವಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ॥24॥

ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಸಿದ್ಧರಾದ ಯಜ್ಞೇಶ್ವರನಂತೆ ತೇಜಸ್ವೀ ಮಹಾತ್ಮರು, ಬ್ರಹ್ಮನಿಗೆ ಸಮಾನರಾದ ಮಹಾಮಹಿಮ ಮಹಾತ್ಮರು ಸದಾಕಾಲ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ನೆರೆದಿರುತ್ತಿದ್ದರು. ಅವರಲ್ಲಿ ಕೆಲವರು ಬರೀ ನೀರನ್ನು ಕುಡಿದು ಇರುತ್ತಿದ್ದರೆ, ಕೆಲವರು ಗಾಳಿಯನ್ನೇ ಕುಡಿದು ಇರುತ್ತಿದ್ದರು. ಎಷ್ಟೊ ಮಹಾತ್ಮರು ಫಲ ಮೂಲ ತಿಂದುಕೊಂಡು ಅಥವಾ ಒಣಗಿದ ತರಗೆಲೆಗಳನ್ನು ತಿನ್ನುತ್ತಾ ಇರುತ್ತಿದ್ದರು. ರಾಗಾದಿ ದೋಷಗಳನ್ನು ಗೆದ್ದು ಮನ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಹತೋಟಿಯಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡ ಅನೇಕ ಋಷಿಮುನಿಗಳು ಜಪ-ಹೋಮಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದರು. ವಾಲಖಿಲ್ಯಮುನಿಗಳು ಹಾಗೂ ಇತರ ವೈಖಾನಸ ಮಹಾತ್ಮರು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಇದ್ದು ಆ ಆಶ್ರಮದ ಶೋಭೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿದರು. ಇವೇ ವಿಶೇಷಗಳ ಕಾರಣ ಮಹರ್ಷಿ ವಸಿಷ್ಠರ ಆಶ್ರಮವು ಇನ್ನೊಂದು ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕದಂತೆ ಅನಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ವಿಜಯೀ ವೀರರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮಹಾಬಲಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ವಸಿಷ್ಠರನ್ನು ದರ್ಶಿಸಿದರು. ॥25-28॥

ವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷ ರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಬಾಲಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಐವತ್ತೊಂದನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥51॥

ಐವತ್ತೆರಡನೆಯ ಸರ್ಗ

ಮಹರ್ಷಿ ವಸಿಷ್ಠರಿಂದ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ಸತ್ಕಾರ. ಬೇಕಾದ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಗೊಳಿಸುವಂತೆ ಕಾಮಧೇನುವಿಗೆ ಆದೇಶ

ಜಪ ಮಾಡುವವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠರಾದ ವಸಿಷ್ಠರ ದರ್ಶನ ಪಡೆದು ಮಹಾಬಲಿ ವೀರ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಬಹಳ ಸಂತೋಷದಿಂದ ಹಾಗೂ ವಿನಯದಿಂದ ಅವರ ಚರಣಗಳಲ್ಲಿ ನಮಸ್ಕರಿಸಿದನು. ॥1॥

ಆಗ ಮಹಾತ್ಮ ವಸಿಷ್ಠರು ರಾಜನೇ! ನಿನಗೆ ಸ್ವಾಗತವಿರಲಿ. ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಪೂಜ್ಯರಾದ ವಸಿಷ್ಠರು ರಾಜನಿಗೆ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳಲು ಆಸನ ನೀಡಿದರು. ॥2॥ ಧೀಮಂತ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಆಸನದಲ್ಲಿ ವಿರಾಜಿಸಿದಾಗ ಮುನಿವರ ವಸಿಷ್ಠರು ಅವನಿಗೆ ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಫಲ-ಮೂಲಗಳ ಉಪಾಹಾರ ಅರ್ಪಿಸಿದರು. ॥3॥

ವಸಿಷ್ಠರಿಂದ ಆತಿಥ್ಯವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ರಾಜಶಿರೋಮಣಿ ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಅವರ ತಪಸ್ಸು, ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರ, ಶಿಷ್ಯವರ್ಗವನ್ನು ಮತ್ತು ಲತಾ-ವೃಕ್ಷಾದಿಗಳ ಕ್ಷೇಮ ಸಮಾಚಾರ ಕೇಳಿದನು ಮತ್ತೆ ವಸಿಷ್ಠರು ರಾಜನಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲವೂ ಕುಶಲ ಮಂಗಲವಾಗಿರುವುದನ್ನು ತಿಳಿಸಿದರು. ॥4-5॥ ಜಪ ಮಾಡುವವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಬ್ರಹ್ಮಕುಮಾರ ಮಹಾತಪಸ್ವೀ ವಸಿಷ್ಠರು ಸುಖವಾಗಿ ಕುಳಿತಿರುವ ರಾಜಾ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಕೇಳಿದರು. ॥6॥

ರಾಜನೇ! ನೀನು ಕುಶಲನಾಗಿರುವೆಯಲ್ಲ? ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ನರೇಶನೇ! ನೀನು ಧರ್ಮಪೂರ್ವಕ ಪ್ರಜೆಯನ್ನು ಸಂತೋಷ ಪಡಿಸುತ್ತಾ ರಾಜೋಚಿತ ರೀತಿ-ನೀತಿಯಿಂದ ಪ್ರಜೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಿರುವೆಯಲ್ಲ? ॥7॥ ಶತ್ರುಸೂದನ! ನೀನು ನಿನ್ನ ಭೃತ್ಯರನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಪೋಷಿಸುತ್ತಿರುವೆಯಲ್ಲ? ಅವರು ನಿನ್ನ ಆಜ್ಞೆಗಧೀನರಾಗಿ ಇರುವರಲ್ಲ? ನೀನು ಸಮಸ್ತ ಶತ್ರುಗಳ ಮೇಲೆ ವಿಜಯಸಾಧಿಸಿರುವೆಯಲ್ಲ? ॥8॥ ಪರಂತಪ, ಪುರುಷ ಸಿಂಹ, ಪುಣ್ಯಾತ್ಮನಾದ ರಾಜನೇ! ನಿನ್ನ ಸೈನ್ಯ, ಕೋಶ, ಮಿತ್ರರು, ಪುತ್ರ-ಪೌತ್ರರು ಎಲ್ಲರೂ ಕುಶಲರುತಾನೆ? ॥9॥ ಆಗ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ರಾಜಾವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ವಿನಯಶೀಲ ವಸಿಷ್ಠರಲ್ಲಿ ಹೌದು, ಪೂಜ್ಯರೇ! ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಕುಶಲವೇ ಇದೆ ಎಂದು ಉತ್ತರಿಸಿದನು. ॥10॥ ಅನಂತರ ಆ ಇಬ್ಬರು ಧರ್ಮಾತ್ಮರು ಬಹಳ ಪ್ರಸನ್ನತೆಯಿಂದ ಬಹಳ ಹೊತ್ತು ಪರಸ್ಪರ ಮಾತುಕಥೆಯಾಡುತ್ತಾ ಇದ್ದರು. ಆಗ ಇಬ್ಬರಿಗೂ ಪರಸ್ಪರ, ಬಹಳ ಪ್ರೇಮವುಂಟಾಯಿತು. ॥11॥

ರಘುನಂದನ! ಮಾತುಕಥೆಯ ಬಳಿಕ ಭಗವಾನ್ ವಸಿಷ್ಠರು ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನಲ್ಲಿ ನಗುತ್ತಾ ಇಂತೆಂದರು- ॥12॥ ಮಹಾಬಲಿ ರಾಜನೇ! ನಿನ್ನ ಪ್ರಭಾವ ಅಸೀಮವಾಗಿದೆ. ನಾನು ನಿನ್ನ ಮತ್ತು ಸೈನ್ಯದ ಯಥಾಯೋಗ್ಯ ಆತಿಥ್ಯ ಸತ್ಕಾರ ಮಾಡಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ. ನೀನು ನನ್ನ ವಿನಂತಿಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸು. ॥13॥ ರಾಜನೇ! ನೀನು ಅತಿಥಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾಗಿರುವೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಯತ್ನಪೂರ್ವಕ ನಿನ್ನನ್ನು ಸತ್ಕರಿಸುವುದು ನನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನಾನು ಮಾಡುವ ಸತ್ಕಾರವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಬೇಕು ॥14॥ ವಸಿಷ್ಠರು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಮಹಾ ಬುದ್ಧಿವಂತ ರಾಜಾ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಹೇಳಿದನು - ಮುನಿಗಳೇ! ನಿಮ್ಮ ಸತ್ಕಾರಪೂರ್ಣ ವಚನಗಳಿಂದಲೇ ನನ್ನ ಎಲ್ಲ ಸತ್ಕಾರವಾದಂತಾಯಿತು. ॥15॥

ಪೂಜ್ಯರೇ! ನಿಮ್ಮ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿರುವ ಫಲ-ಮೂಲ, ಅರ್ಘ್ಯ-ಪಾದ್ಯ, ಆಚಮನೀಯ ಮೊದಲಾದ ವಸ್ತು ಗಳಿಂದ ನನ್ನ ಆದರ ಸತ್ಕಾರ ಚೆನ್ನಾಗಿ ನಡೆಯಿತು. ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಮಿಗಿಲಾಗಿ ನಿಮ್ಮ ದರ್ಶನವಾಯಿತು. ಇದರಿಂದಲೇ ನನ್ನ ಪೂಜೆ ಆಗಿ ಹೋಯಿತು. ॥16॥ ಮಹಾಜ್ಞಾನಿಗಳಾದ ಮಹರ್ಷಿಗಳೇ! ನೀವು ಸರ್ವಥಾ ನನಗೆ ಪೂಜನೀಯರಾಗಿದ್ದೀರಿ. ಹೀಗಿದ್ದರೂ ನೀವು ನನ್ನನ್ನು ಪೂಜಿಸಿದ್ದೀರಿ. ನಿಮಗೆ ವಂದನೆಗಳು; ಈಗ ನಾನು ಇಲ್ಲಿಂದ ಹೊರಡುವೆನು. ನೀವು ಮೈತ್ರಿಯುಕ್ತ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನನ್ನ ಕಡೆಗೆ ನೋಡಿರಿ. ॥17॥ ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿರುವ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನಲ್ಲಿ-ಉದಾರ ಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳ ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ವಸಿಷ್ಠರು ತಮ್ಮ ಆಮಂತ್ರಣವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವಂತೆ ಪದೇ ಪದೇ ಒತ್ತಾಯಪಡಿಸಿದರು. ॥18॥

ಆಗ ಗಾಧಿನಂದನ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ‘ಬಹಳ ಒಳ್ಳೆಯದು ನಿಮ್ಮ ಆಜ್ಞೆಯು ನನಗೆ ಒಪ್ಪಿಗೆಯಾಯಿತು.’ ಎಂದು ಉತ್ತರಿಸಿದನು. ಮುನಿವರ್ಯರೇ! ನೀವು ನನಗೆ ಪೂಜ್ಯರಾಗಿರುವಿರಿ. ನಿಮಗೆ ಪ್ರಿಯವಾಗುವಂತೆಯೇ ಆಗಲಿ. ॥19॥ ರಾಜನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಜಪಮಾಡುವವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠರಾದ ವಸಿಷ್ಠರು ಬಹಳ ಸಂತಸಗೊಂಡರು. ಅವರು ಪಾಪರಹಿತಳಾಗಿದ್ದ, ವಿಚಿತ್ರ ವರ್ಣದಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದ ತಮ್ಮ ಹೋಮಧೇನುವಾದ (ಕಾಮಧೇನು) ಶಬಲೆಯನ್ನು ಆದರದಿಂದ ಕರೆದರು. ॥20॥

ಶಬಲೇ! ಬೇಗ ಬಾ! ಓಡೋಡಿ ಬಾ! ನನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳು-ನಾನು ಸೈನ್ಯಸಹಿತ ಈ ರಾಜರ್ಷಿ ಮಹಾರಾಜನನ್ನು ಯೋಗ್ಯವಾದ ಉತ್ತಮ ಭೋಜನಾದಿಗಳಿಂದ ಸತ್ಕರಿಸಲು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿರುವೆನು. ನೀನು ನನ್ನ ಮನೋರಥವನ್ನು ಸಫಲ ಗೊಳಿಸು. ॥21॥ ಷಡ್ರಸ ಭೋಜನದಲ್ಲಿ ಯಾರಿಗೆ ಯಾವುದು ಪ್ರಿಯವೋ, ಅವರಿಗೆ ಅದೆಲ್ಲವನ್ನು ಪ್ರಸ್ತುತಪಡಿಸು. ದಿವ್ಯ ಕಾಮಧೇನುವೇ! ಇಂದು ನಾನು ಹೇಳಿದಂತೆ ಈ ಅತಿಥಿಗಳಿಗೆ ಬೇಕಾದ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಮಳೆಗರೆ. ॥22॥ ಶಬಲೆ! ಸರಸ ಪದಾರ್ಥ, ಅನ್ನ, ಪಾನೀಯ, ಲೇಹ್ಯ, ಚೋಷ್ಯ ಇವುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಬಗೆ ಬಗೆಯ ಆಹಾರಗಳ ರಾಶಿಯನ್ನೇ ಸಿದ್ಧಗೊಳಿಸು. ಎಲ್ಲ ಆವಶ್ಯಕ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಬೇಗನೇ ಸೃಷ್ಟಿಮಾಡು, ವಿಲಂಬಿಸಬೇಡ. ॥23॥

ವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷ ರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಬಾಲಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಐವತ್ತೆರಡನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥52॥

ಐವತ್ತ ಮೂರನೆಯ ಸರ್ಗ

ಕಾಮಧೇನುವಿನ ಸಹಾಯದಿಂದ ವಸಿಷ್ಠರು ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನನ್ನೂ, ಅವನ ಪರಿವಾರವನ್ನೂ ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ ಸತ್ಕರಿಸಿದುದು, ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಕಾಮಧೇನುವನ್ನು ಬಯಸಿದುದು, ವಸಿಷ್ಠರ ಅಸಮ್ಮತಿ

ಶತ್ರುಸೂದನನೆ! ಮಹರ್ಷಿ ವಸಿಷ್ಠರು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ವಿಚಿತ್ರವರ್ಣಮಯ ಆ ಕಾಮಧೇನುವು ಯಾರಿಗೆ ಯಾವ ಬಯಕೆ ಇತ್ತೋ ಅವರಿಗಾಗಿ ಅಂತಹ ಭೋಜನ ಸಾಮಗ್ರಿಯನ್ನು ಅಣಿಗೊಳಿಸಿದಳು. ॥1॥ ಕಬ್ಬಿನರಸ, ಜೇನು, ಅರಳು, ಮೈರೆಯ, ಶ್ರೇಷ್ಠ ಆಸವ, ಪಾನಕ, ಲಡ್ಡುಕ, ಅಪೂಪ, ಫೇಣಿಕಾ ಮೊದಲಾದ ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರದ ಅಮೂಲ್ಯ ಭಕ್ಷ್ಯ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಸಿದ್ಧಗೊಳಿಸಿದಳು. ॥2॥ ಬಿಸಿ-ಬಿಸಿ ಅನ್ನದ ರಾಶಿ-ರಾಶಿಗಳೇ ಸಿದ್ಧವಾದುವು, ಮೃಷ್ಟಾನ್ನ (ಪಾಯಸ) ತೊವ್ವೆ, ಸಾರು, ಸಿದ್ಧವಾಯಿತು. ಹಾಲು, ಮೊಸರು, ತುಪ್ಪ, ಮೊದಲಾದವುಗಳ ಕಾಲುವೆಗಳೇ ಹರಿದವು. ॥3॥ ಬಗೆ ಬಗೆಯ ರುಚಿಕರ ರಸ, ಖಾಂಡವ (ಶ್ರೀಖಂಡ) ಹಾಗೂ ನಾನಾ ಬಗೆಯ ಭೋಜನಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಸಾವಿರಾರು ಬೆಳ್ಳಿಯ ತಟ್ಟೆಗಳು ಅಣಿಗೊಂಡವು. ॥4॥ ಶ್ರೀರಾಮಾ! ಮಹರ್ಷಿ ವಸಿಷ್ಠರು ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರ ಎಲ್ಲ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ತೃಪ್ತಿಪಡಿಸಿದರು. ಆ ಸೈನ್ಯದಲ್ಲಿ ದಷ್ಟ - ಪುಷ್ಟರಾದ ಅನೇಕ ಯೋಧರಿದ್ದರು. ಅವರೆಲ್ಲರಿಗೆ ಆ ದಿವ್ಯ ಭೊಜನ ಉಂಡು ಬಹಳ ಸಂತೋಷವಾಯಿತು. ॥5॥ರಾಜರ್ಷಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರೂ ಕೂಡ ಆಗ ಅಂತಃಪುರದ ರಾಣಿಯರೊಂದಿಗೆ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ಪುರೋಹಿತರೊಂದಿಗೆ ಭೋಜನ ಮಾಡಿ ಬಹಳ ಹೃಷ್ಟ-ಪುಷ್ಟನಾದನು. ॥6॥ ಅಮಾತ್ಯರು, ಮಂತ್ರಿಗಳು, ಭೃತ್ಯರ ಸಹಿತ ಪೂಜಿತನಾಗಿ ರಾಜನು ಬಹಳ ಸಂತೋಷಗೊಂಡು, ವಸಿಷ್ಠರಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು - ॥7॥ ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಗಳೇ! ತಾವು ಸ್ವತಃ ನನಗೆ ಪೂಜನೀಯರಾಗಿರುವಿರಿ, ಹಾಗಿದ್ದರೂ ನೀವೇ ನನ್ನನ್ನು ಪೂಜಿಸಿದಿರಿ. ಬಗೆಬಗೆಯಿಂದ ಸ್ವಾಗತ-ಸತ್ಕಾರ ಮಾಡಿದಿರಿ. ವಾಕ್ಯಕುಶಲರಾದ ಮಹರ್ಷಿಗಳೇ! ಈಗ ನಾನು ಒಂದು ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುವೆನು ಕೇಳಿರಿ. ॥8॥ ಪೂಜ್ಯರೇ! ನೀವು ನನ್ನಿಂದ ಒಂದು ಲಕ್ಷ ಗೋವುಗಳನ್ನು, ಪಡೆದು ಈ ವರ್ಣಮಯ ಶಬಲಾ ಗೋವನ್ನು ನನಗೆ ಕೊಡಿರಿ. ಏಕೆಂದರೆ ಈ ಗೋವು ರತ್ನರೂಪವಾಗಿದೆ. ಹಾಗೂ ರತ್ನಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುವ ಅಧಿಕಾರಿ ರಾಜನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋತ್ತಮರೇ! ನಾನು ಹೇಳಿದುದರ ಕಡೆಗೆ ಗಮನ ಕೊಟ್ಟು ನನಗೆ ಈ ಶಬಲಾ ಗೋವನ್ನು ಕೊಡಿರಿ; ಏಕೆಂದರೆ ಇದು ಧರ್ಮತಃ ನನ್ನ ವಸ್ತುವಾಗಿದೆ. ॥9॥

ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ಮುನಿವರ ಭಗವಾನ್ ವಸಿಷ್ಠರು ರಾಜನಿಗೆ ಉತ್ತರಿಸುತ್ತಾ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದರು - ॥10॥ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ದಮನಮಾಡುವ ನರೇಶ್ವರನೇ! ನಾನು ಒಂದು ಲಕ್ಷ ಅಥವಾ ಕೋಟಿ ಹಸುಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲವೇ ಬೆಳ್ಳಿಯ ಬೆಟ್ಟಗಳನ್ನೇ ಪಡೆದರೂ ಅದರ ಬದಲಿಗೆ ಈ ಶಬಲೆಯನ್ನು ಕೊಡಲಾರೆ. ಈಕೆ ನನ್ನಿಂದ ಬೇರೆಯಾಗಲು ಸಾಧ್ಯವೇ ಇಲ್ಲ. ॥11-12॥ ಮನಸ್ವೀ ಪುರುಷನ ಅಕ್ಷಯ ಕೀರ್ತಿಯು ಎಂದೂ ಅಗಲಿರಲಾರದು, ಅದರಂತೆ ನನ್ನೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ವಿರಿಸುವ ಶಬಲಾ ಗೋವು ನನ್ನಿಂದ ಬೇರೆಯಾಗಿ ಇರಲಾರಳು. ನನ್ನ ಹವ್ಯ-ಕವ್ಯ ಮತ್ತು ಜೀವನ ನಿರ್ವಾಹ ಈಕೆಯನ್ನೇ ಅವಲಂಬಿಸಿದೆ. ॥13॥ ನನ್ನ ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರ, ಬಲಿ, ಹೋಮ, ಸ್ವಾಹಾ, ವಷಟ್ಕಾರ ಹಾಗೂ ವಿವಿಧ ವಿದ್ಯೆಗಳು ಈ ಕಾಮಧೇನುವಿನ ಅಧೀನವಾಗಿವೆ. ॥14॥ ರಾಜರ್ಷಿಯೇ! ನನ್ನದೆಲ್ಲವೂ ಈ ಗೋವಿನ ಅಧೀನವಾಗಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವೇ ಇಲ್ಲ. ನಾನು ನಿಜವನ್ನೇ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ಈ ಹಸುವೇ ನನ್ನ ಸರ್ವಸ್ವವಾಗಿದೆ. ಇದೇ ನನ್ನನ್ನು ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಿಂದ ಸಂತುಷ್ಟಗೊಳಿಸುವಳು. ರಾಜನೇ! ಇಂತಹ ಅನೇಕ ಕಾರಣಗಳಿವೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ನಾನು ಬಾಧ್ಯನಾಗಿ ಈ ಶಬಲಾಗೋವನ್ನು ನಿನಗೆ ಕೊಡಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ॥15॥ ವಸಿಷ್ಠರು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಕುಶಲನಾದ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಅತ್ಯಂತ ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಇಂತೆಂದನು - ॥16॥

ಮುನಿಗಳೇ! ನಾನು ನಿಮಗೆ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ ಆನೆಗಳನ್ನು ಕೊಡುವೆನು. ಅವನ್ನು ಕಟ್ಟುವ ಹಗ್ಗ ಕೊರಳ ಆಭರಣಗಳು, ಅಂಕುಶ ಎಲ್ಲವೂ ಚಿನ್ನದ್ದಾಗಿದ್ದು, ವಿಭೂಷಿತಗೊಳಿಸಲಾಗುವುದು. ॥17॥ ಸುವ್ರತರಾದ ಮುನೀಶ್ವರರೇ! ಇಷ್ಟಲ್ಲದೆ ನಾನು ಎಂಟುನೂರು ಸುವರ್ಣಮಯ ರಥಗಳನ್ನು ಕೊಡುವೆನು. ಅವುಗಳು ಬಂಗಾರದ ಗೆಜ್ಜೆಗಳಿಂದ ಶೋಭಿತವಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ರಥಕ್ಕೆ ನಾಲ್ಕು - ಬಿಳಿಯ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಹೂಡಲಾಗಿದೆ. ಉತ್ತಮ ದೇಶದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ಹನ್ನೊಂದು ಸಾವಿರ ಕುದುರೆಗಳನ್ನೂ ತಮ್ಮ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ಅರ್ಪಿಸುವೆನು. ಇಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲದೆ ನಾನಾ ವಿಧದ ಬಣ್ಣಗಳುಳ್ಳ ತರುಣ ಒಂದು ಕೋಟಿ ಗೋವುಗಳನ್ನು ಕೊಡುವೆನು ಆದರೆ ಈ ಶಬಲಾ ಗೋವನ್ನು ನನಗೆ ಕೊಡಿರಿ. ॥18-20॥

ದ್ವಿಜಶ್ರೇಷ್ಠರೇ! ಇವುಗಳಲ್ಲದೆ ನೀವು ಬಯಸಿದಷ್ಟು ರತ್ನ-ಸುವರ್ಣವನ್ನು ನಿಮಗೆ ಕೊಡಲು ನಾನು ಸಿದ್ಧನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ಆದರೆ ಈ ವರ್ಣಮಯ ಹಸುವನ್ನು ನನಗೆ ಕೊಡಿರಿ. ॥21॥ ಬುದ್ಧಿವಂತ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ, ಭಗವಾನ್ ವಸಿಷ್ಠರು ಹೇಳಿದರು-ರಾಜನೇ! ನಾನು ಈ ವರ್ಣಮಯ ಗೋವನ್ನು ಯಾವ ವಿಧದಿಂದಲೂ ಕೊಡಲಾರೆ. ॥22॥ ಇದೇ ನನ್ನ ರತ್ನವಾಗಿದೆ, ಇದೇ ನನ್ನ ಧನವಾಗಿದೆ, ಇದೇ ನನ್ನ ಸರ್ವಸ್ವವಾಗಿದೆ, ಇದೇ ನನ್ನ ಜೀವನವಾಗಿದೆ. ॥23॥ ರಾಜನೇ ನನ್ನ ದರ್ಶ, ಪೌರ್ಣಮಾಸ್ಯ, ಧಾರಾಳ ದಕ್ಷಿಣೆಯುಳ್ಳ ಯಜ್ಞ, ಬಗೆ-ಬಗೆಯ ಪುಣ್ಯ ಕರ್ಮಗಳು ಈ ಗೋವೇ ಆಗಿದೆ. ಇದರ ಮೇಲೆಯೇ ನನ್ನದೆಲ್ಲವೂ ಅವಲಂಬಿಸಿದೆ. ॥24॥ ನರೇಶನೇ! ನನ್ನ ಎಲ್ಲ ಶುಭ ಕರ್ಮಗಳ ಮೂಲ ಇದೇ ಆಗಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ. ವ್ಯರ್ಥವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚು ಮಾತನಾಡುವುದರಿಂದ ಏನು ಲಾಭ. ನಾನು ಈ ಕಾಮಧೇನುವನ್ನು ಎಂದಿಗೂ ಕೊಡಲಾರೆ.॥25॥

ವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷ ರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಬಾಲಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಐವತ್ತಮೂರನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥53॥

ಐವತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಸರ್ಗ

ಶಬಲೆಯನ್ನು ಬಲವಂತವಾಗಿ ಸೆಳೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗಲು ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ಪ್ರಯತ್ನ, ವಸಿಷ್ಠರಲ್ಲಿ ಶಬಲೆಯ ಪ್ರಲಾಪ, ಅವರ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಶಬಲೆಯಿಂದ ಶಕ-ಯವನ-ಪಹ್ಲವಾದಿಗಳ ಸೃಷ್ಟಿ ಮತ್ತು ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ಸೈನ್ಯದ ಸಂಹಾರ

ಶ್ರೀರಾಮಾ! ವಸಿಷ್ಠರು ಯಾವುದೇ ರೀತಿಯಲ್ಲೂ ಆ ಕಾಮಧೇನು ಗೋವನ್ನು ಕೊಡಲು ಒಪ್ಪದಿದ್ದಾಗ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಆ ವರ್ಣಮಯ ಶಬಲಾಧೇನುವನ್ನು ಬಲವಂತವಾಗಿ ಸೆಳೆದುಕೊಂಡು ಹೊರಟನು. ॥1॥ ರಘುನಂದನ! ಮಹಾತ್ಮಾ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ಹೀಗೆ ಗೋವನ್ನು ಸೆಳೆದೊಯ್ಯುವಾಗ ಅದು ಶೋಕಾಕುಲವಾಗಿ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ಅಳುತ್ತಾ, ಅತ್ಯಂತ ದುಃಖಿತಳಾಗಿ ವಿಚಾರಮಾಡತೊಡಗಿತು. ॥2॥ ಅಯ್ಯೋ! ಮಹಾತ್ಮ ವಸಿಷ್ಠರು ನನ್ನನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿಬಿಟ್ಟರೇ? ಈ ರಾಜನ ಭತ್ಯರು ದೀನ ದುಃಖಿತೆಯಾದ ನನ್ನನ್ನು ಈ ಪ್ರಕಾರ ಸೆಳೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದಾರಲ್ಲ! ॥3॥ ಪವಿತ್ರ ಅಂತಃಕರಣವುಳ್ಳ ಆ ಮಹರ್ಷಿಗೆ ನಾನು ಯಾವ ಅಪರಾಧವನ್ನು ಮಾಡಿದೆ. ಆ ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ಮುನಿಗಳು ನನ್ನನ್ನು ನಿರಪರಾಧಿ ಹಾಗೂ ತನ್ನ ಭಕ್ತಳೆಂದು ತಿಳಿದಿದ್ದರೂ ತ್ಯಜಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರಲ್ಲ? ॥4॥

ಶತ್ರುಸೂದನ! ಹೀಗೆ ಯೋಚಿಸುತ್ತಾ ಆ ಗೋವು ಪದೇ ಪದೇ ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಡತೊಡಗಿತು. ರಾಜನ ನೂರಾರು ಸೇವಕರನ್ನು ಕೊಡಹಿ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ವಸಿಷ್ಠರ ಬಳಿಗೆ ವೇಗವಾಗಿ ಓಡುತ್ತಾ ಬಂದಳು. ॥5॥ ಆ ಶಬಲಾ ಗೋವು ವಾಯುವಿನಂತೆ ವೇಗವಾಗಿ ಆ ಮಹಾತ್ಮರ ಚರಣಗಳ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು,ಅವರ ಮುಂದೆ ನಿಂತು, ಮೇಘಗಂಭೀರ ಸ್ವರದಿಂದ ಅಳುತ್ತಾ ಕಿರುಚುತ್ತಾ ಅವರಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರಕಾರ ನುಡಿದಳು. ॥6-7॥

ಭಗವನ್! ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಯೇ! ನೀವು ನನ್ನನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿಬಿಟ್ಟರೇನು? ಈ ರಾಜನ ಸೈನಿಕರು ನನ್ನನ್ನು ನಿಮ್ಮಿಂದ ದೂರಕ್ಕೆ ಕೊಂಡುಹೋಗುತ್ತಿದ್ದಾರಲ್ಲ! ॥8॥ ಶಬಲೆಯು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿ ವಸಿಷ್ಠರು ಶೋಕ ಸಂತಪ್ತ ಹೃದಯವುಳ್ಳ ದುಃಖಿತೆಯಾದ ತಂಗಿಯಂತಿದ್ದ ಆ ಗೋವಿನಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದರು - ॥9॥ ಶಬಲೇ! ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ. ನೀನು ನನಗೆ ಯಾವುದೇ ಅಪರಾಧ ಮಾಡಲಿಲ್ಲ. ಈ ಮಹಾಬಲಿರಾಜನು ಬಲೋನ್ಮತ್ತನಾಗಿ ನಿನ್ನನ್ನು ನನ್ನಿಂದ ಕಸಿದುಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ॥10॥

ಇವನಂತೆ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಬಲವಿಲ್ಲ. ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಈಗ ಇವನು ರಾಜಪದವಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ರಾಜ, ಕ್ಷತ್ರಿಯ ಹಾಗೂ ಈ ಪೃಥ್ವಿಯ ಪಾಲಕ ಆದ್ದರಿಂದ ಈತನು ಬಲವಂತಪಡಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ॥11॥ ಇವನ ಬಳಿ ಆನೆ, ಕುದುರೆ, ರಥಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಈ ಅಕ್ಷೌಹಿಣಿ ಸೈನ್ಯವಿದೆ. ಆನೆಗಳ ಬೆನ್ನಮೇಲೆ ಇರುವ ಅಂಬಾರಿಗಳಲ್ಲಿ ಧ್ವಜಗಳು ಹಾರಾಡುತ್ತಿವೆ. ಇದರಿಂದಲೂ ಇವನು ನನ್ನಿಂದ ಪ್ರಬಲನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ॥12॥ ವಸಿಷ್ಠರು ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದಾಗ ಮಾತಿನ ಮರ್ಮವನ್ನರಿತ ಆ ಕಾಮಧೇನುವು ಆ ಅನುಪಮ ತೇಜಸ್ವೀ ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಯಲ್ಲಿ ವಿನಯವಾಗಿ ಇಂತೆಂದಳು. ॥13॥ ಬ್ರಹ್ಮನ್! ಕ್ಷತ್ರಿಯರ ಬಲ ಏನೂ ಬಲವಲ್ಲ. ಬ್ರಾಹ್ಮಣರೇ ಕ್ಷತ್ರಿಯರಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಬಲವಂತರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಬಲ ದಿವ್ಯವಾಗಿದೆ. ಅದು ಕ್ಷತ್ರಿಯ ಬಲಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಬಲವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ॥14॥

ನಿಮ್ಮಲ್ಲಿ ಅಪ್ರಮೇಯ ಬಲವಿದೆ. ಮಹಾಪರಾಕ್ರಮಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ನಿಮಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಬಲವಂತನಲ್ಲ. ನಿಮ್ಮ ತೇಜ ದುರ್ಧರ್ಷವಾಗಿದೆ. ॥15॥ ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ಮಹರ್ಷಿಯೇ! ನಾನು ನಿಮ್ಮ ಬ್ರಹ್ಮಬಲದಿಂದ ಪರಿಪುಷ್ಟನಾಗಿರುವೆನು. ಆದ್ದರಿಂದ ನೀವು ಕೇವಲ ನನಗೆ ಅಪ್ಪಣೆ ಮಾಡಿರಿ. ನಾನು ಈ ದುರಾತ್ಮಾ ರಾಜನ ಬಲ, ಪ್ರಯತ್ನ, ಅಭಿಮಾನವನ್ನು ಈಗಲೇ ನುಚ್ಚು ನೂರಾಗಿಸುವೆನು. ॥16॥ ಶ್ರೀರಾಮಾ! ಕಾಮಧೇನುವು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಮಹಾಯಶಸ್ವೀ ವಸಿಷ್ಠರು ಹೇಳಿದರು - ಶತ್ರು ಸೈನ್ಯವನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವಂತೆ ಸೈನಿಕರನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿ ಮಾಡು. ॥17॥ ರಾಜಕುಮಾರ! ಅವರ ಈ ಅಪ್ಪಣೆ ಪಡೆದ ಆ ಗೋವು ಆಗ ಹಾಗೆಯೇ ಮಾಡಿದಳು. ಆಕೆಯ ಹೂಂಕಾರದಿಂದಲೇ ನೂರಾರು ಪಹ್ಲವ ಜಾತಿಯ ವೀರರ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಯಿತು. ॥18॥ ಇವರೆಲ್ಲರೂ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ನೋಡುನೋಡುತ್ತಿರುವಂತೆ ಅವನ ಎಲ್ಲ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ನಾಶಮಾಡತೊಡಗಿದರು. ಇದರಿಂದ ರಾಜಾ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನಿಗೆ ಬಹಳ ಕ್ರೋಧ ಉಂಟಾಗಿ, ರೋಷಭೀಷಣನಾಗಿ ಕಣ್ಣು ಬಿಟ್ಟು ನೋಡತೊಡಗಿದನು. ॥19॥ ಅವನು ಸಣ್ಣ-ದೊಡ್ಡ ಅನೇಕ ವಿಧದ ಅಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿ ಆ ಪಹ್ಲವರನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿದನು. ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನಿಂದ ಆ ನೂರಾರು ಪಹ್ಲವರು ನಾಶವಾಗುವುದನ್ನು ನೋಡಿ, ಶಬಲೆಯು ಆಗ ಪುನಃ ಯವನಮಿಶ್ರಿತ ಶಕ-ಜಾತಿಯ ಭಯಂಕರ ವೀರರನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದಳು. ಆ ಯವನ ಮಿಶ್ರಿತ ಶಕರಿಂದ ಅಲ್ಲಿಯ ಎಲ್ಲ ಭೂಮಿ ತುಂಬಿ ಹೋಯಿತು. ಮಿಶ್ರಿತ. ॥20-21॥

ಆ ವೀರರು ಮಹಾಪರಾಕ್ರಮಿ ಮತ್ತು ತೇಜಸ್ವಿಗಳಾಗಿದ್ದರು. ಅವರ ಶರೀರ ಕಾಂತಿಯು ಸುವರ್ಣ ಹಾಗೂ ಕೇಸರದಂತೆ ಇತ್ತು. ಅವರು ಬಂಗಾರದ ವರ್ಣದ ಬಟ್ಟೆಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದರು. ಅವರು ಕೈಗಳಲ್ಲಿ ಹರಿತವಾದ ಖಡ್ಗ, ಪಟ್ಟೆಶ ಧರಿಸಿದ್ದರು. ಪ್ರಜ್ವಲಿತ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಆ ವೀರರು ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ಎಲ್ಲ ಸೈನ್ಯಗಳನ್ನು ಭಸ್ಮಮಾಡಲು ತೊಡಗಿದರು. ಆಗ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಅವರ ಮೇಲೆ ಅನೇಕ ಅಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದನು. ಆ ಅಸ್ತ್ರಗಳ ಏಟುಗಳಿಂದ ಯವನ, ಕಾಂಬೋಜ, ಬರ್ಬರ ಜಾತಿಯ ಯೋಧರು ವ್ಯಾಕುಲಾದರು. ॥22-23॥

ವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷ ರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಬಾಲಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಐವತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥54॥

ಐವತ್ತೈದನೆಯ ಸರ್ಗ

ತನ್ನ ನೂರು ಮಕ್ಕಳ ಮತ್ತು ಅಪಾರ ಸೈನ್ಯನಾಶವಾದಾಗ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿ ಮಹಾದೇವನಿಂದ ದಿವ್ಯಾಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಪಡೆದು ಪುನಃ ವಸಿಷ್ಠರನ್ನು ಎದುರಿಸಿದುದು, ಬ್ರಹ್ಮದಂಡವನ್ನೆತ್ತಿಕೊಂಡು ವಸಿಷ್ಠರು ಅವನ ಮುಂದೆ ನಿಲ್ಲುವುದು

ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ಅಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ಘಾಸಿಗೊಂಡು ವ್ಯಾಕುಲರಾದುದನ್ನು ಕಂಡು ವಸಿಷ್ಠರು ಪುನಃ - ‘ಕಾಮಧೇನುವೇ! ಈಗ ಯೋಗಬಲದಿಂದ ಬೇರೆ ಸೈನಿಕರನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಮಾಡು’ ಎಂದು ಅಪ್ಪಣೆ ಮಾಡಿದರು. ॥1॥ ಆಗ ಆ ಗೋವು ಪುನಃ ಹುಂಕಾರ ಮಾಡಿದಳು. ಆಕೆಯ ಹುಂಕಾರದಿಂದ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ತೇಜಸ್ವೀ ಕಾಂಬೋಜರು ಉತ್ಪನ್ನರಾದರು. ಕೆಚ್ಚಲಿನಿಂದ ಶಸ್ತ್ರಧಾರೀ ಬರ್ಬರರು ಪ್ರಕಟರಾದರು. ॥2॥ ಯೋನಿಯಿಂದ ಯವನರು ಹಾಗೂ ಗುದದಿಂದ ಶಕರು ಉತ್ಪನ್ನರಾದರು. ರೋಮಕೂಪದಿಂದ ಮ್ಲೇಚ್ಚ, ಹಾರಿತ ಮತ್ತು ಕಿರಾತರು ಪ್ರಕಟರಾದರು. ॥3॥

ರಘನಂದನ! ಆ ಎಲ್ಲ ವೀರರು ಪದಾತಿ, ಗಜ, ರಥ ಸಹಿತ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ಎಲ್ಲ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ತತ್ ಕ್ಷಣ ಸಂಹಾರ ಮಾಡಿಬಿಟ್ಟರು. ॥4॥ ಮಹಾತ್ಮಾ ವಸಿಷ್ಠರಿಂದ ತಮ್ಮ ಸೈನ್ಯದ ಸಂಹಾರವನ್ನು ನೋಡಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ನೂರು ಪುತ್ರರು ಅತ್ಯಂತ ಕ್ರೋಧಗೊಂಡು, ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಅಸ್ತ್ರ-ಶಸ್ತ್ರಗಳನ್ನೆತ್ತಿಕೊಂಡು, ಜಪ ಮಾಡುವವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠರಾದ ವಸಿಷ್ಠರ ಮೇಲೆ ಎರಗಿದರು. ಆಗ ಆ ಮಹರ್ಷಿಯು ಹುಂಕಾರಮಾತ್ರದಿಂದ ಅವರೆಲ್ಲರನ್ನು ಸುಟ್ಟುಬಿಟ್ಟರು. ॥5-6॥

ಮಹಾತ್ಮಾ ವಸಿಷ್ಠರಿಂದ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ಎಲ್ಲ ಪುತ್ರರು ಕ್ಷಣಮಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಕುದುರೆ, ರಥ, ಪದಾತಿ ಸಹಿತ ಸೈನಿಕರೆಲ್ಲ ಸುಟ್ಟು ಬೂದಿಯಾದರು. ॥7॥ ತನ್ನ ಸಮಸ್ತ ಪುತ್ರರು ಹಾಗೂ ಎಲ್ಲ ಸೈನ್ಯವು ವಿನಾಶವಾದುದನ್ನು ಕಂಡು ಮಹಾ ಯಶಸ್ವೀ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ನಾಚಿಕೆಪಟ್ಟು ಚಿಂತಿತನಾದನು. ॥8॥ ಸಮುದ್ರದಂತೆ ಅವನ ಎಲ್ಲ ವೇಗವು ಶಾಂತವಾಯಿತು. ಹಲ್ಲು ಕಿತ್ತ ಹಾವಿನಂತೆ, ರಾಹುಗ್ರಸ್ತ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಅವನು ತತ್ ಕ್ಷಣ ನಿಸ್ತೇಜನಾದನು. ॥9॥

ಪುತ್ರರು ಹಾಗೂ ಸೈನ್ಯವು ಸತ್ತುಹೋದುದರಿಂದ ಅವನು ರೆಕ್ಕೆಕಿತ್ತ ಪಕ್ಷಿಯಂತೆ ದೀನನಾದನು. ಅವನ ಎಲ್ಲ ಬಲ ಮತ್ತು ಉತ್ಸಾಹ ನಾಶವಾಯಿತು. ಅವನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಬಹಳ ಖಿನ್ನನಾದನು. ॥10॥ ಉಳಿದಿರುವ ಅವನ ಒಬ್ಬನೇ ಮಗನನ್ನು ರಾಜಪಟ್ಟ ಕಟ್ಟಿ, ರಾಜ್ಯದ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ನಿಯುಕ್ತಗೊಳಿಸಿದನು ಹಾಗೂ ಕ್ಷತ್ರಿಯ ಧರ್ಮಕ್ಕನುಸಾರ ರಾಜ್ಯದ ಪಾಲನೆಯ ಆಜ್ಞೆ ಇತ್ತು ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ವನಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದನು. ॥11॥ ಕಿನ್ನರರಿಂದ ಮತ್ತು ನಾಗಗಳಿಂದ ಸೇವಿತವಾದ ಹಿಮಾಲಯದ ಪಾರ್ಶ್ವ ಭಾಗಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಮಹಾದೇವನನ್ನು ಒಲಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ತಪಸ್ಸನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ, ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದನು. ॥12॥ ಕೆಲವು ಸಮಯದ ಬಳಿಕ ವರದಾಯಕ ದೇವೇಶ್ವರ ಭಗವಾನ್ ವೃಷಭಧ್ವಜನು ಮಹಾಮುನಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರಿಗೆ ದರ್ಶನಕೊಟ್ಟು ಇಂತೆಂದನು - ॥13॥ ರಾಜನೇ! ಏತಕ್ಕಾಗಿ ತಪಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿರುವೆ? ಏನು ಬೇಕು ಹೇಳು. ನಾನು ನಿನಗೆ ವರ ಕೊಡಲೆಂದೇ ಬಂದಿರುವೆನು. ನಿನಗೆ ಅಭೀಷ್ಟವಾದ ವರವನ್ನು ಕೇಳು. ॥14॥ ಮಹಾದೇವನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಮಹಾ ತಪಸ್ವೀ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ಅವನಿಗೆ ಸಾಷ್ಟಾಂಗ ವಂದಿಸಿ ಇಂತೆಂದರು - ॥15॥ ಪುಣ್ಯಾತ್ಮನಾದ ಮಹಾದೇವನೇ! ನೀನು ಸಂತುಷ್ಟನಾಗಿದ್ದರೆ, ಅಂಗ, ಉಪಾಂಗ, ಉಪನಿಷತ್ತು ಮತ್ತು ರಹಸ್ಯಗಳೊಂದಿಗೆ ಧನುರ್ವೇದವನ್ನು ನನಗೆ ಕರುಣಿಸು. ॥16॥ ದೇವದೇವ ಮಹಾದೇವ! ದೇವತೆಗಳಲ್ಲಿ, ದಾನವರಲ್ಲಿ, ಮಹರ್ಷಿಗಳಲ್ಲಿ, ಗಂಧರ್ವ, ಯಕ್ಷ, ರಾಕ್ಷಸರ ಬಳಿ ಯಾವ ಯಾವ ಅಸ್ತ್ರಗಳಿವೆಯೋ, ಅವೆಲ್ಲವೂ ನಿನ್ನ ಕೃಪೆಯಿಂದ ನನ್ನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಫುರಿಸಲಿ, ಇದೇ ನನ್ನ ಮನೋರಥವಾಗಿದ್ದು, ನನಗೆ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಲಿ. ॥17॥ ಆಗ ‘ತಥಾಸ್ತು’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ದೇವೇಶ್ವರ ಭಗವಾನ್ ಶಂಕರನು ಹೊರಟು ಹೋದನು. ದೇವೇಶ್ವರ ಮಹಾದೇವನಿಂದ ಅಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಪಡೆದು ಮಹಾಬಲಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಭಾರಿ ಗರ್ವಿತನಾಗಿ ಅಭಿಮಾನದಿಂದ ತುಂಬಿಹೋದನು. ॥18-19॥

ಪೌರ್ಣಿಮೆಯ ಚಂದ್ರನು ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಉಕ್ಕಿಸುವಂತೆ ಅವನು ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ತನ್ನನ್ನು ಸರ್ವಶ್ರೇಷ್ಠನೆಂದು ತಿಳಿಯ ತೊಡಗಿದನು. ಶ್ರೀರಾಮಾ! ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠ ವಸಿಷ್ಠರು ಆಗ ಸತ್ತರೆಂದೇ ತಿಳಿದನು.॥20॥ ಮತ್ತೆ ಆ ವಿಶ್ವಪತಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ವಸಿಷ್ಠರ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಬಗೆ ಬಗೆಯ ಅಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸತೊಡಗಿದನು. ಅವುಗಳ ತೇಜದಿಂದ ಆ ತಪೋವನವೆಲ್ಲ ಸುಡಲುತೊಡಗಿತು. ॥21॥ ಧೀಮಂತ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ಆ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿರುವ ಅಸ್ತ್ರಗಳ ತೇಜವನ್ನು ನೋಡಿ ಅಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದ ನೂರಾರು ಮುನಿಗಳು ಭಯಗೊಂಡು ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳಿಗೆ ಓಡಿ ಹೋದರು. ॥22॥ ವಸಿಷ್ಠರ ಶಿಷ್ಯರು, ಅಲ್ಲಿಯ ಪಶು-ಪಕ್ಷಿಗಳು, ಸಾವಿರಾರು ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಭಯಭೀತರಾಗಿ ಕಂಡ ಕಂಡ ದಿಕ್ಕುಗಳಿಗೆ ಪಲಾಯನ ಮಾಡಿದರು.॥23॥ ಮಹಾತ್ಮಾ ವಸಿಷ್ಠರ ಆ ಆಶ್ರಮವು ಶೂನ್ಯವಾಯಿತು. ಮುಹೂರ್ತ ಮಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಬಂಜರು ಭೂಮಿಯಂತಾಗಿ, ನಿಶ್ಶಬ್ದವಾಯಿತು. ॥24॥ ವಸಿಷ್ಠರು ಪದೇ ಪದೇ ಹೇಳತೊಡಗಿದರು - ಹೆದರಬೇಡಿ. ಸೂರ್ಯನು ಮಂಜನ್ನು ಇಲ್ಲವಾಗಿಸುವಂತೆ, ಈಗಲೇ ಗಾಧಿ ಪುತ್ರನನ್ನು ನಾಶಮಾಡಿಬಿಡುವೆನು. ॥25॥ ಜಪ ಮಾಡುವವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠರಾದ ಮಹಾತಪಸ್ವೀ ವಸಿಷ್ಠರು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ, ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನಲ್ಲಿ ರೋಷದಿಂದ ಇಂತು ನುಡಿದರು - ॥26॥ ಎಲವೋ! ದೀರ್ಘ ಕಾಲದಿಂದ ಸಾಕಿದ, ನಳನಳಿಸುತ್ತಿರುವ ಈ ಆಶ್ರಮವನ್ನು ನಾಶಮಾಡಿದೆ, ಹಾಳುಗೆಡಹಿದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ದುರಾಚಾರೀ, ವಿವೇಕಶೂನ್ಯನಾಗಿರುವೆ. ಈ ಪಾಪದಿಂದಾಗಿ ನೀನು ಕ್ಷೇಮವಾಗಿ ಇರಲಾರೆ. ॥27॥ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಅವರು ಅತ್ಯಂತ ಕೃದ್ಧರಾಗಿ ಧೂಮರಹಿತ ಕಾಲಾಗ್ನಿಯಂತೆ ಉರಿದೆದ್ದು, ಇನ್ನೊಂದು ಯಮದಂಡದಂತೆ ಭಯಂಕರ ಯೋಗದಂಡವನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲೆತ್ತಿಕೊಂಡು ಅವನನ್ನು ಎದುರಿಸಲು ಸಿದ್ಧವಾದರು.॥28॥

ವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷ ರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಬಾಲಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಐವತ್ತೈದನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥55॥

ಐವತ್ತಾರನೆಯ ಸರ್ಗ

ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ವಸಿಷ್ಠರ ಮೇಲೆ ನಾನಾ ವಿಧವಾದ ದಿವ್ಯಾಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದುದು, ವಸಿಷ್ಠರ ಬ್ರಹ್ಮದಂಡದಿಂದ ಎಲ್ಲ ಅಸ್ತ್ರಗಳ ಉಪಶಮನ

‘ಎಲೈ ಮೂಢನೇ! ನೀನು ಹೆಚ್ಚು ದಿನ ಉಳಿಯಲಾರೆ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದ ವಸಿಷ್ಠರ ಮೇಲೆ ಪ್ರಯೋಗಿಸಲು ಮಹಾಬಲಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಆಗ್ನೆಯಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡು - ‘ಎಲವೋ ನಿಲ್ಲು, ನಿಲ್ಲು’ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ॥1॥ ಆಗ ಇನ್ನೊಂದು ಕಾಲದಂಡದಂತೆ ಇರುವ ಬ್ರಹ್ಮದಂಡವನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ಭಗವಾನ್ ವಸಿಷ್ಠರು ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಹೀಗೆ ನುಡಿದರು. ॥2॥

ಕ್ಷತ್ರಿಯಾಧಮನೇ! ನೋಡು, ನಾನು ನಿಂತಿರುವೆನು. ನಿನ್ನ ಬಳಿ ಇರುವ ಬಲವನ್ನು ತೋರಿಸು. ಗಾಧಿಪುತ್ರನೇ! ಇಂದು ನಿನ್ನ ಅಸ್ತ್ರ-ಶಸ್ತ್ರಗಳ ಗರ್ವವನ್ನು ಕ್ಷಣಮಾತ್ರದಲ್ಲಿ ನಾಶಮಾಡಿಬಿಡುವೆ. ॥3॥ ಕ್ಷತ್ರಿಯ ಕುಲ ಕಲಂಕಿತನೇ! ಎಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಕ್ಷತ್ರಿಯ ಬಲ ಹಾಗೂ ಎಲ್ಲಿ ಮಹಾ ಬ್ರಹ್ಮಬಲ? ನನ್ನ ದಿವ್ಯ ಬ್ರಹ್ಮಬಲವನ್ನು ನೋಡು. ॥4॥

ಗಾಧಿಪುತ್ರ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ಆ ಉತ್ತಮ ಹಾಗೂ ಭಯಂಕರ ಆಗ್ನೇಯಾಸ್ತ್ರವು ವಸಿಷ್ಠರ ಬ್ರಹ್ಮದಂಡದಿಂದ ನೀರಿನಿಂದ ಉರಿಯುವ ಬೆಂಕಿಯು ಶಾಂತವಾಗುವಂತೆಯೇ ಆ ಅಸ್ತ್ರವು ಶಾಂತವಾಯಿತು. ॥5॥ ಆಗ ಗಾಧೀಪುತ್ರ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಕುಪಿತನಾಗಿ ವಾರುಣ, ರೌದ್ರ, ಐಂದ್ರ, ಪಾಶುಪತ ಮತ್ತು ಐಷಿಕ ಮೊದಲಾದ ಅಸಗಳನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದನು. ॥6॥ ರಘುನಂದನ! ಅನಂತರ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಮಾನವ, ಮೋಹನ, ಗಾಂಧರ್ವ ಸ್ವಾಪನ, ಜೃಂಭಣ, ವಾದನ, ಸಂತಾಪನ, ವಿಲಾಪನ, ಶೋಷಣ, ವಿದಾರಣ, ಸುದುರ್ಜಯ, ವಜ್ರಾಸ್ತ್ರ, ಬ್ರಹ್ಮಪಾಶ, ಕಾಲಪಾಶ, ವಾರುಣಪಾಶ, ಪರಮಪ್ರಿಯ ಪಿನಾಕಾಸ, ಒಣಗಿದ - ಹಸಿಯಾದ ಎರಡು ಪ್ರಕಾರದ ಅಶನಿ, ದಂಡಾಸ್ತ್ರ, ಪೈಶಾಚಾಸ್ತ್ರ, ಕ್ರೌಂಚಾಸ್ತ್ರ, ಧರ್ಮಚಕ್ರ, ಕಾಲಚಕ್ರ, ವಿಷ್ಣುಚಕ್ರ, ವಾಯುವ್ಯಾಯಾಸ್ತ್ರ, ಮಂಥನಾಸ್ತ್ರ, ಹಯಶಿರಾ, ಎರಡು ವಿಧದ ಶಕ್ತಿಗಳು, ಕಂಕಾಲ, ಮುಸಲ, ಮಹಾ ವೈದ್ಯಾಧರಾಸ್ತ್ರ, ದಾರುಣ, ಕಾಲಾಸ್ತ್ರ, ಭಯಂಕರ ತ್ರಿಶೂಲಾಸ್ತ್ರ, ಕಾಪಾಲಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಕಂಕಣಾಸ್ತ್ರ - ಇವೆಲ್ಲ ಅಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಅವನು ವಸಿಷ್ಠರ ಮೇಲೆ ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದನು. ॥7-12॥

ಜಪಮಾಡುವವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠರಾದ ಮಹರ್ಷಿ ವಸಿಷ್ಠರ ಮೇಲೆ ಮಾಡಿದ ಇಷ್ಟು ಅಸ್ತ್ರಗಳ ಪ್ರಹಾರಗಳೂ ಒಂದು ಅದ್ಭುತ ಘಟನೆಯಾಗಿತ್ತು. ಆದರೆ ಬ್ರಹ್ಮಪುತ್ರ ವಸಿಷ್ಠರು ಆ ಎಲ್ಲ ಅಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಕೇವಲ ತನ್ನ ಬ್ರಹ್ಮದಂಡದಿಂದ ನಾಶಗೊಳಿಸಿದರು. ॥13॥ ಆ ಎಲ್ಲ ಅಸ್ತ್ರಗಳು ಶಾಂತವಾದಾಗ ಗಾಧಿನಂದನ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದನು. ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ನೋಡಿ ಅಗ್ನಿಯೇ ಮೊದಲಾದ ದೇವತೆಗಳು, ಗಂಧರ್ವರು, ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ನಾಗಗಳೂ ಭ್ರಾಂತರಾದರು. ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರವು ಹೂಡುತ್ತಲೇ ಮೂರು ಲೋಕಗಳ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ನಡುಗಿಹೋದರು. ॥14-15॥

ರಾಘವ! ವಸಿಷ್ಠರು ತಮ್ಮ ಬ್ರಹ್ಮತೇಜದ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಆ ಭಯಂಕರ ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮದಂಡದಿಂದಲೇ ಶಾಂತ ಗೊಳಿಸಿದರು. ॥16॥ ಆ ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಶಾಂತಗೊಳಿಸುವ ಸಮಯ ವಸಿಷ್ಠರ ಆ ರೌದ್ರರೂಪವು ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನು ಭ್ರಾಂತಿಗೊಳಿಸುವ, ಅತ್ಯಂತ ಭಯಂಕರವಾಗಿ ಅನಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ॥17॥ ಮಹಾತ್ಮಾ ವಸಿಷ್ಠರ ಸಮಸ್ತ ರೋಮಕೂಪಗಳಿಂದ ಕಿರಣಗಳಂತೆ ಹೊಗೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದ ಅಗ್ನಿಜ್ವಾಲೆಗಳು ಹೊರಟವು. ॥18॥ ವಸಿಷ್ಠರು ಕೈಯಲ್ಲೆತ್ತಿಕೊಂಡ ಇನ್ನೊಂದು ಯಮದಂಡದಂತೆ ಆ ಬ್ರಹ್ಮದಂಡವು ಹೊಗೆ ಇಲ್ಲದ ಕಾಲಾಗ್ನಿಯಂತೆ ಪ್ರಜ್ವಲಿತವಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ॥19॥ ಆಗ ಸಮಸ್ತ ಮುನಿಗಳು ಮಂತ್ರಜಪದಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠರಾದ ವಸಿಷ್ಠ ಮುನಿಯನ್ನು ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಾ-ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಯೇ! ನಿಮ್ಮ ಬಲವು ಅಮೋಘವಾಗಿದೆ. ನೀವು ನಿಮ್ಮ ತೇಜವನ್ನು ನಿಮ್ಮ ಶಕ್ತಿಯಿಂದಲೇ ಅಡಗಿಸಿಕೊಳ್ಳಿ ಎಂದು ಹೇಳಿದರು. ॥20॥ ಮಹಾಬಲಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ನಿಮ್ಮಿಂದ ಪರಾಜಿತನಾಗಿರುವನು. ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠರೇ! ನಿಮ್ಮ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಅಮೋಘವಾಗಿದೆ. ಈಗ ನೀವು ಶಾಂತರಾಗಿರಿ. ಅದರಿಂದ ಜನರ ವ್ಯಥೆಯನ್ನು ದೂರಗೊಳಿಸಿರಿ. ॥21॥

ಮಹರ್ಷಿಗಳು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ಮಹಾಬಲಿ, ವಸಿಷ್ಠರು ಶಾಂತರಾದರು. ಪರಾಜಿತನಾದ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಡುತ್ತಾ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು - ॥22॥ ಕ್ಷತ್ರಿಯ ಬಲಕ್ಕೆ ಧಿಕ್ಕಾರವಿರಲಿ. ಬ್ರಹ್ಮತೇಜದಿಂದ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುವ ಬಲವೇ ವಾಸ್ತವ ಬಲವಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಇಂದು ಒಂದು ಬ್ರಹ್ಮದಂಡವು ನನ್ನ ಎಲ್ಲ ಅಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ನಾಶಮಾಡಿತು. ॥23॥ ಈ ಘಟನೆಯನ್ನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ನೋಡಿ ಈಗ ನಾನು ನನ್ನ ಮನಸ್ಸು, ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಲಗೊಳಿಸಿ, ನನಗೆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣತ್ವದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗೆ ಕಾರಣವಾದ ಮಹಾತಪಸ್ಸನ್ನು ಆಚರಿಸುವೆನು, ಎಂದು ಅಂದುಕೊಂಡನು. ॥24॥

ವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷ ರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಬಾಲಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಐವತ್ತಾರನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥56॥

ಐವತ್ತೇಳನೆಯ ಸರ್ಗ

ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರ ತಪಸ್ಸು, ತ್ರಿಶಂಕುವು ಯಜ್ಞಮಾಡಿಸಲು ವಸಿಷ್ಠರನ್ನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿದುದು, ಅವರ ಅಸಮ್ಮತಿ, ತ್ರಿಶಂಕುವು ವಸಿಷ್ಠರ ಪುತ್ರರನ್ನು ಶರಣುಹೊಂದುವುದು

ಶ್ರೀರಾಮಾ! ಅನಂತರ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ತನ್ನ ಪರಾಜಯವನ್ನು ನೆನೆನೆನೆದು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸಂತ್ರಸ್ತರಾದರು. ಮಹಾತ್ಮಾ ವಸಿಷ್ಠರಲ್ಲಿ ವೈರ ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡು ಮಹಾತಪಸ್ವಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಪದೇ ಪದೇ ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಡುತ್ತಾ ತನ್ನ ರಾಣಿಯೊಂದಿಗೆ ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ಹೋಗಿ ಅತ್ಯಂತ ಉತ್ಕೃಷ್ಟ ಹಾಗೂ ಭಯಂಕರ ತಪಸ್ಸಿಗೆ ತೊಡಗಿದನು. ॥1-2॥

ಅಲ್ಲಿ ಮನ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡು, ಅವರು ಫಲ-ಮೂಲಗಳನ್ನು ತಿನ್ನುತ್ತಾ ಉತ್ತಮ ತಪಸ್ಸಿಗೆ ತೊಡಗಿದ್ದರು. ಅಲ್ಲಿ ಹವಿಷ್ಪಂದ, ಮಧುಷ್ಪಂದ, ದೃಢನೇತ್ರ ಮತ್ತು ಮಹಾರಥ ಎಂಬ ನಾಲ್ವರು ಪುತ್ರರು ಹುಟ್ಟಿದರು. ಅವರು ಸತ್ಯ ಮತ್ತು ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ತತ್ಪರರಾಗಿದ್ದರು. ॥3॥ ಒಂದು ಸಾವಿರ ವರ್ಷ ಪೂರ್ಣಗೊಂಡಾಗ ಲೋಕಪಿತಾಮಹ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರು ತಪಸ್ಸಿನ ಧನಿಯಾದ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರಿಗೆ ದರ್ಶನ ಕೊಟ್ಟು, ಮಧುರವಾಗಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದರು - ಕುಶಿಕನಂದನ! ನೀನು ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ರಾಜರ್ಷಿಗಳ ಲೋಕವನ್ನು ಜಯಿಸಿದೆ. ಈ ತಪಸ್ಸಿನ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ನಾವು ನಿನ್ನನ್ನು ನಿಜರಾಜರ್ಷಿ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತೇವೆ. ॥4-5॥ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಸಮಸ್ತ ಲೋಕಗಳ ಒಡೆಯ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರು ದೇವತೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಸ್ವರ್ಗ ಲೋಕವಾಗಿ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೊರಟುಹೋದರು. ॥6॥ ಅವರ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರ ಮುಖವು ನಾಚಿಕೆಯಿಂದ ಬಾಗಿತು. ಅವರು ಬಹಳ ದುಃಖದಿಂದ ವ್ಯಥಿತರಾಗಿ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ‘ಅಯ್ಯೋ! ನಾನು ಇಷ್ಟು ದೊಡ್ಡ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿದರೂ, ಋಷಿಗಳ ಸಹಿತ ಸಮಸ್ತ ದೇವತೆಗಳು ನನ್ನನ್ನು ರಾಜರ್ಷಿಯೆಂದೇ ತಿಳಿಯುವರು. ಈ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಯಾವುದೇ ಫಲ ಸಿಗಲಿಲ್ಲ ಎಂದು ಅಂದುಕೊಂಡರು. ॥7-8॥

ರಾಮಾ! ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಯೋಚಿಸಿ ತನ್ನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡು ಮಹಾತಪಸ್ವೀ ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ಪುನಃ ಭಾರೀ ತಪಸ್ಸಿಗೆ ತೊಡಗಿದರು. ॥9॥ ಇದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಇಕ್ವಾಕ್ಷು ಕುಲದ ಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ತ್ರಿಶಂಕು ಎಂಬ ಸತ್ಯವಾದಿ ಮತ್ತು ಜಿತೇಂದ್ರಿಯ ರಾಜನು ರಾಜ್ಯಭಾರ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದನು. ॥10॥ ರಘುನಂದನ! ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನಲಿ - ‘ನನ್ನ ಈ ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ದೇವತೆಗಳ ಪರಮಗತಿಯಾದ ಸ್ವರ್ಗಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋಗುವಂತಹ ಯಜ್ಞವನ್ನು ಮಾಡುವೆನು’ ಎಂಬ ವಿಚಾರ ಬಂತು. ॥11॥ ಆಗ ಅವನು ವಸಿಷ್ಠರನ್ನು ಕರೆಸಿ ಈ ವಿಚಾರವನ್ನು ತಿಳಿಸಿದನು. ಮಹಾತ್ಮಾ ವಸಿಷ್ಠರು ‘ಹೀಗೆ ಆಗುವುದು ಅಸಂಭವವಾಗಿದೆ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದರು. ॥12॥

ವಸಿಷ್ಠರು ಹೀಗೆ ಖಂಡಿತವಾದ ಉತ್ತರ ಕೊಟ್ಟಾಗ, ಆ ರಾಜನು ಆ ಕರ್ಮದ ಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿ ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಇರುವ ಅವರ ಪುತ್ರರ ಬಳಿಗೆ ನಡೆದನು. ॥13॥ ವಸಿಷ್ಠರ ಪುತ್ರರು ಅಲ್ಲಿ ದೀರ್ಘ ಕಾಲದಿಂದ ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತರಾಗಿದ್ದರು. ಆ ಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ತಲುಪಿ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ತ್ರಿಶಂಕುವು-ಮನಸ್ಸನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡ ಆ ನೂರು ಪರಮ ತೇಜಸ್ವಿ ವಸಿಷ್ಠ ಕುಮಾರರು ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿದನು. ॥14-15॥ ಆ ಎಲ್ಲ ಮಹಾತ್ಮಾ ಗುರುಪುತ್ರರ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಅವನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಅವರಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ಲಜ್ಜೆಯಿಂದ ಮುಖ ತಗ್ಗಿಸಿಕೊಂಡು ಕೈಮುಗಿದು ಆ ಮಹಾತ್ಮರೆಲ್ಲರಲ್ಲಿ ಇಂತೆಂದನು- ॥16॥

ಗುರುಪುತ್ರರೇ! ತಾವು ಶರಣಾಗತ ವತ್ಸಲರಾಗಿರುವಿರಿ. ನಾನು ನಿಮಗೆ ಶರಣು ಬಂದಿರುವೆನು. ನಿಮಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ. ಮಹಾತ್ಮಾ ವಸಿಷ್ಠರು ನನ್ನ ಯಜ್ಞವನ್ನು ಮಾಡಿಸಲು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ. ನಾನು ಒಂದು ಮಹಾನ್ ಯಜ್ಞವನ್ನು ಮಾಡಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ. ತಾವು ಅದಕ್ಕೆ ಅಪ್ಪಣೆ ಕೊಡಬೇಕು. ॥17-18॥ ನಾನು ಸಮಸ್ತ ಗುರುಪುತ್ರರನ್ನು ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಿರುವೆನು. ನೀವು ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿರುವ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಾಗಿರುವಿರಿ. ನಾನು ನಿಮ್ಮ ಚರಣಗಳಲ್ಲಿ ತಲೆಯನ್ನಿಟ್ಟು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಿರುವೆನು. ನೀವು ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತರಾಗಿ ನನ್ನ ಅಭೀಷ್ಟ ಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿ ನಾನು ಈ ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ದೇವಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋಗಬಹುದಾದ ಯಾವುದಾದರೂ ಯಜ್ಞವನ್ನು ನನ್ನಿಂದ ಮಾಡಿಸಬೇಕು. ॥19-20॥

ತಪೋಧನರೇ! ಮಹಾತ್ಮಾ ವಸಿಷ್ಠರು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳದಿದ್ದಾಗ ಈಗ ನನಗೆ ಸಮಸ್ತ ಗುರುಪುತ್ರರಿಗೆ ಶರಣು ಹೋಗುವುದಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಗತಿಯೇ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. ॥21॥ ಸಮಸ್ತ ಇಕ್ವಾಕ್ಷು ವಂಶೀಯರಿಗೆ ಪುರೋಹಿತರಾದ ವಸಿಷ್ಠರೇ ಪರಮಗತಿ ಆಗಿದ್ದಾರೆ. ಅವರ ನಂತರ ನೀವೇ ನನಗೆ ಪರಮ ದೇವತೆಗಳಾಗಿದ್ದೀರಿ. ॥22॥

ವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷ ರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಬಾಲಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಐವತ್ತೇಳನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥57॥

ಐವತ್ತೆಂಟನೆಯ ಸರ್ಗ

ವಸಿಷ್ಠ ಪುತ್ರರ ಶಾಪದಿಂದ ತ್ರಿಶಂಕುವಿಗೆ ಚಾಂಡಾಲತ್ವ ಪ್ರಾಪ್ತಿ, ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರನ್ನು ಶರಣುಹೊಂದಿ
ಯಾಗವನ್ನು ಮಾಡಿಸುವಂತೆ ತ್ರಿಶಂಕುವಿನ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ

ರಘುನಂದನ! ರಾಜಾ ತ್ರಿಶಂಕುವಿನ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಆ ಮೂರು ವಸಿಷ್ಠರ ಪುತ್ರರು ಸಿಟ್ಟುಗೊಂಡು ಈ ಪ್ರಕಾರ ಹೇಳಿದರು - ಎಲೈ ದುರ್ಬುದ್ಧಿಯೇ! ಸತ್ಯವಾದಿಗಳಾದ ನಿನ್ನ ಗುರುಗಳು ನಿನ್ನನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸುವಾಗ ನೀನು ಅವರನ್ನು ಉಲ್ಲಂಘಿಸಿ ಇನ್ನೊಂದು ಶಾಖೆಯನ್ನು ಹೇಗೆ ಆಶ್ರಯಿಸಿದೆ? ॥1-2॥ ಸಮಸ್ತ ಇಕ್ವಾಕ್ಷುವಂಶೀ ಕ್ಷತ್ರಿಯರಿಗೆ ಪುರೋಹಿತ ವಸಿಷ್ಠರೇ ಪರಮಗತಿಯಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಆ ಸತ್ಯವಾದೀ ಮಹಾತ್ಮರ ಮಾತನ್ನು ಯಾರೂ ಮೀರಿಹೋಗಲಾರರು. ॥3॥ ಯಾವ ಯಜ್ಞಕರ್ಮವನ್ನು ಭಗವಾನ್ ವಸಿಷ್ಠ ಮುನಿಗಳು ಅಸಂಭವವೆಂದು ತಿಳಿದಾಗ ನಾವು ಅದನ್ನು ಹೇಗೆ ಮಾಡಬಲ್ಲೆವು? ॥4॥

ನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ನಿನು ಇನ್ನೂ ಬಾಲಕನಾಗಿರುವೆ (ಅಜ್ಞಾನಿ) ನಿನ್ನ ನಗರಕ್ಕೆ ಮರಳಿಹೋಗು. ಪೃಥ್ವಿನಾಥನೇ! ಭಗವಾನ್ ವಸಿಷ್ಠರು ಮೂರು ಲೋಕಗಳ ಯಜ್ಞವನ್ನು ಮಾಡಿಸಲು ಸಮರ್ಥರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ನಾವು ಅವರ ಅಪಮಾನ ಹೇಗೆ ಮಾಡಬಲ್ಲೆವು? ॥5॥ ಗುರುಪುತ್ರರ ಕ್ರೋಧಯುಕ್ತ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ತ್ರಿಶಂಕುರಾಜನು ಪುನಃ ಅವರಲ್ಲಿ ಇಂತೆಂದನು- ತಪೋಧನರೇ! ಭಗವಾನ್ ವಸಿಷ್ಠರಾದರೋ ನನ್ನನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸಿದರು. ಗುರು ಪುತ್ರರಾದ ನೀವೂ ಕೂಡ ನನ್ನ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ‘ನಿಮಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ’, ಈಗ ನಾನು ಬೇರೆ ಯಾರಿಗಾದರೂ ಶರಣು ಹೋಗುವೆನು. ॥6-7॥

ತ್ರಿಶಂಕುವಿನ ಈ ಮಹಾಘೋರ ಅತ್ಯಂತ ಕಟುವಾದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿದ ಮಹರ್ಷಿಗಳ ಪುತ್ರರು ಅತ್ಯಂತ ಕುಪಿತರಾಗಿ-ಎಲವೋ! ನೀನು ಚಾಂಡಾಲನಾಗಿ ಹೋಗು ಎಂದು ಶಪಿಸಿ, ಆ ಮಹಾತ್ಮರು ತಮ್ಮ ಆಶ್ರಮವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರು.
॥8-9॥ ಅನಂತರ ರಾತ್ರೆಯು ಕಳೆಯುತ್ತಲೇ ರಾಜಾ ತ್ರಿಶಂಕು ಚಾಂಡಾಲನಾದನು. ಅವನ ಶರೀರದ ಬಣ್ಣ ನೀಲಿಯಾಯಿತು. ಬಟ್ಟೆಗಳೂ ನೀಲಿಯಾದವು. ಶರೀರದಲ್ಲಿ ರುಕ್ಷತೆ ಉಂಟಾಯಿತು. ತಲೆಯ ಕೂದಲು ಚಿಕ್ಕದಾದವು. ಇಡೀ ಶರೀರವು ಚಿತಾಭಸ್ಮ ಲೇಪಿಸಿದಂತಿತ್ತು. ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಅವಯವಗಳಲ್ಲಿ ಕಬ್ಬಿಣದ ಒಡವೆಗಳು ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡವು. ॥10॥

ಶ್ರೀರಾಮಾ! ತಮ್ಮ ರಾಜನು ಚಾಂಡಾಲನಾಗಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು ಎಲ್ಲ ಮಂತ್ರಿಗಳು, ಪುರ ಜನರು ಅವನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಓಡಿಹೋದರು. ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನೇ! ಆ ಧೀರಸ್ವಭಾವದ ಅರಸು ದಿನದಿಂದ ದಿನಕ್ಕೆ ಚಿಂತೆಯಲ್ಲಿ ಬೇಯತೊಡಗಿದನು ಹಾಗೂ ಒಬ್ಬಂಟಿಗನಾಗಿಯೇ ತಪೋಧನ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರಿಗೆ ಶರಣಾದನು. ॥11-12॥

ಶ್ರೀರಾಮಾ! ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ನಿಷ್ಫಲ ಜೀವನನಾದ ರಾಜನನ್ನು ನೋಡಿದರು. ಅವನನ್ನು ಚಾಂಡಾಲ ರೂಪದಲ್ಲಿ ನೋಡಿ ಆ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ಪರಮಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ಮುನಿಯ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಕರುಣೆ ತುಂಬಿತು. ಅವರು ದಯಾರ್ದ್ರವಾಗಿ ಭಯಂಕರವಾಗಿ ಕಂಡುಬರುವ ರಾಜಾ ತ್ರಿಶಂಕುವಿನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದರು-ಮಹಾಬಲಿ ರಾಜಕುಮಾರ! ನಿನಗೆ ಒಳ್ಳೆಯದಾಗಲಿ. ಯಾವ ಕಾರ್ಯದಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಬರೋಣವಾಯಿತು. ವೀರ ಅಯೋಧ್ಯಾ ನರೇಶನೇ! ನೀನು ಶಾಪದಿಂದ ಚಾಂಡಾಲನಾಗಿರುವಂತೆ ಅನಿಸುತ್ತದೆ. ॥13-15॥ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಚಾಂಡಾಲ ಭಾವವನ್ನು ಹೊಂದಿದ, ಮಾತಿನ ಮರ್ಮವನ್ನು ತಿಳಿದ ತ್ರಿಶಂಕು ರಾಜನು ಕೈಮುಗಿದು ವಾಕ್ಯಾರ್ಥ ಕೋವಿದರಾದ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರಲ್ಲಿ ಇಂತೆಂದನು. ॥16॥

ಮಹರ್ಷಿಯೇ! ನನ್ನನ್ನು ಗುರುಗಳು ಹಾಗೂ ಗುರುಪುತ್ರರು ತಿರಸ್ಕರಿಸಿದರು. ನಾನು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದ ಮನೋಭೀಷ್ಟ ವಸ್ತುವನ್ನು ಪಡೆಯದೆ, ಇಚ್ಛೆಗೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ಅನರ್ಥಕ್ಕೆ ಭಾಗಿಯಾದೆನು. ॥17॥ ಸೌಮ್ಯದರ್ಶನ ಮುನೀಶ್ವರರೇ! ನಾನು ಇದೇ ಶರೀರದಿಂದ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋಗಬೇಕೆಂದು ಬಯಸಿದೆ. ಆದರೆ ಈ ಇಚ್ಛೆಯು ಪೂರ್ಣವಾಗದೆ ಹೋಯಿತು. ನಾನು ನೂರಾರು ಯಜ್ಞಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದೆ; ಆದರೆ ಅವುಗಳ ಫಲವೂ ಸಿಗುತ್ತಿಲ್ಲ. ॥18॥

ಸೌಮ್ಯರೇ! ನಾನು ಕ್ಷತ್ರಿಯ ಧರ್ಮದ ಮೇಲೆ ಆಣೆಯಿಟ್ಟು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ-ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ಸಂಕಟಗಳಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದರೂ, ನಾನು ಈ ಮೊದಲು ಎಂದೂ ಸುಳ್ಳು ಹೇಳಲಿಲ್ಲ; ಮುಂದೆಯೂ ಸುಳ್ಳು ಹೇಳಲಾರೆ. ॥19॥ ನಾನು ನಾನಾ ವಿಧವಾದ ಯಜ್ಞಗಳ ಅನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡಿದೆ, ಪ್ರಜೆಯನ್ನು ಧರ್ಮದಿಂದ ಪಾಲಿಸಿದೆ, ಶೀಲ ಮತ್ತು ಸದಾಚಾರದಿಂದ ಮಹಾತ್ಮರ ಹಾಗೂ ಗುರುಹಿರಿಯರನ್ನು ಸಂತುಷ್ಟರನ್ನಾಗಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿರುವೆ. ಆಗಲೂ ನಾನು ಯಜ್ಞವನ್ನು ಮಾಡಲು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನನ್ನ ಈ ಪ್ರಯತ್ನವು ಧರ್ಮಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಇತ್ತು. ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠರೇ! ಆದರೂ ಗುರುಜನರು ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಸಂತುಷ್ಟರಾಗಲಿಲ್ಲ. ಇದನ್ನು ನೋಡಿ ದೈವವನ್ನೇ ಹಿರಿದೆಂದು ನಾನು ತಿಳಿಯುತ್ತೇನೆ. ಪುರುಷಾರ್ಥವಾದರೋ ನಿರರ್ಥಕವೆಂದೇ ತಿಳಿಯುತ್ತೇನೆ. ॥20-22॥

ದೈವವು ಎಲ್ಲರ ಮೇಲೆ ಆಕ್ರಮಣ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ದೈವವೇ ಎಲ್ಲರ ಪರಮಗತಿಯಾಗಿದೆ. ಮುನಿಗಳೇ! ನಾನು ಅತ್ಯಂತ ಆರ್ತನಾಗಿ ನಿಮ್ಮ ಕೃಪೆಯನ್ನು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ. ದೈವವು ನನ್ನ ಪುರುಷಾರ್ಥವನ್ನು ಅದುಮಿ ಬಿಟ್ಟಿದೆ. ನಿಮಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ, ನೀವು ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಅವಶ್ಯಕವಾಗಿ ಕೃಪೆ ಮಾಡಿರಿ. ॥23॥ ಈಗ ನಾನು ನೀವಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಯಾರಿಗೂ ಶರಣು ಹೋಗಲಾರೆ. ಬೇರೆ ಯಾರೂ ನನಗೆ ಶರಣು ಕೊಡುವವರು ಇಲ್ಲ. ನೀವೇ ತಮ್ಮ ಪುರುಷಾರ್ಥದಿಂದ ನನ್ನ ದುರ್ದೈವನ್ನು ನಿವಾರಿಸಿಬಿಡಿ. ॥24॥

ವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷ ರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಬಾಲಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಐವತ್ತೆಂಟನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥58॥

ಐವತ್ತೊಂಭತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ

ತ್ರಿಶಂಕುವಿನ ಯಜ್ಞ ಮಾಡಿಸಲು ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರ ಅಂಗೀಕಾರ, ಋಷಿ-ಮುನಿಗಳಿಗೆ ಯರ್ತ್ವಿಜ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಆಹ್ವಾನ, ಆಮಂತ್ರಣವನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸಿದ ಮಹೋದಯನಿಗೂ, ವಸಿಷ್ಠರ ಪುತ್ರರಿಗೂ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ಶಾಪಕೊಟ್ಟು ನಾಶಮಾಡಿದುದು

(ಶತಾನಂದರು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾರೆ) - ಶ್ರೀರಾಮಾ! ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಚಾಂಡಾಲ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಪಡೆದ ತ್ರಿಶಂಕು ಆಡಿದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಕುಶಿಕನಂದನ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ದಯಾರ್ದ್ರರಾಗಿ ಅವನಲ್ಲಿ ಮಧುರ ವಚನಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದರು -॥1॥

ವತ್ಸ! ಇಕ್ಷ್ವಾಕು ಕುಲನಂದನ! ನಿನಗೆ ಸ್ವಾಗತವಿರಲಿ. ನೀನು ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾಗಿರುವುದನ್ನು ನಾನು ಬಲ್ಲೆ. ನೃಪತಿಯೇ! ಹೆದರಬೇಡ, ನಾನು ನಿನಗೆ ಆಶ್ರಯಕೊಡುವೆನು. ॥2॥ ರಾಜನೇ! ನಿನ್ನ ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಸಹಾಯ ಮಾಡುವ ಸಮಸ್ತ ಪುಣ್ಯಾತ್ಮರಾದ ಮಹರ್ಷಿಗಳನ್ನು ನಾನು ಆಮಂತ್ರಿಸುವೆನು, ಮತ್ತೆ ನೀನು ಆನಂದವಾಗಿ ಯಜ್ಞಮಾಡು. ॥3॥ ಗುರುಗಳ ಶಾಪದಿಂದ ನಿನಗೆ ಉಂಟಾದ ಈ ರೂಪದಿಂದಲೇ ನೀನು ಸದೇಹ ಸ್ವರ್ಗಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋಗುವೆ. ನರೇಶ್ವರ! ಶರಣಾಗತ ವತ್ಸಲ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರಲ್ಲಿ ನೀನು ಶರಣು ಬಂದಿರುವೆ. ಇದರಿಂದ ಸ್ವರ್ಗಲೋಕವು ನಿನ್ನ ಕೈಯಲ್ಲೇ ಇದೆ ಎಂದು ನಾನು ತಿಳಿಯುತ್ತೇನೆ. ॥4-5॥ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ತನ್ನ ಪರಮ ಧರ್ಮಪರಾಯಣ ಮಹಾಜ್ಞಾನಿ ಪುತ್ರರಿಗೆ ಯಜ್ಞದ ಸಾಮಗ್ರಿಯನ್ನು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸಲು ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದರು. ॥6॥ ಅನಂತರ ಸಮಸ್ತ ಶಿಷ್ಯರನ್ನು ಕರೆದು ಅವರಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದರು - ನೀವು ನನ್ನ ಅಪ್ಪಣೆಯಂತೆ ಅನೇಕ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನಿಗಳಾದ ಸಮಸ್ತ ಋಷಿ-ಮುನಿಗಳನ್ನು ಅದರಲ್ಲಿ ವಸಿಷ್ಠರ ಮಕ್ಕಳೂ ಸೇರಿ, ಅವರ ಶಿಷ್ಯರು, ಸುಹೃದರು ಹಾಗೂ ಋತ್ವಿಜರೊಂದಿಗೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಬನ್ನಿ. ॥7॥ ನನ್ನ ಸಂದೇಶದಂತೆ ಆಮಂತ್ರಿಸಿದವರು ಅಥವಾ ಬೇರೆ ಯಾರಾದರೂ ಈ ಯಜ್ಞದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಏನಾದರೂ ಅವಹೇಳನಕಾರಿ ಮಾತಾಡಿದರೆ ನೀವು ಬಂದು ಅವೆಲ್ಲವನ್ನು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನನಗೆ ತಿಳಿಸುವುದು. ॥8॥ ಅವರ ಅಪ್ಪಣೆಯನ್ನು ಪಡೆದು ಎಲ್ಲ ಶಿಷ್ಯರು ನಾಲ್ಕು ದಿಕ್ಕುಗಳಿಗೂ ತೆರಳಿದರು. ಮತ್ತೆ ಎಲ್ಲ ದೇಶಗಳಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮಾದಿ ಮುನಿಗಳು ಬರತೊಡಗಿದರು. ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರ ಆ ಶಿಷ್ಯರು ಆ ಪ್ರಜ್ವಲಿತ ತೇಜಸ್ಸುಳ್ಳ ಮಹರ್ಷಿಗಳ ಬಳಿಗೆ ಎಲ್ಲರಿಗಿಂತ ಮೊದಲು ಮರಳಿ ಬಂದು, ಸಮಸ್ತ ಬ್ರಹ್ಮವಾದಿಗಳು ಹೇಳಿದ ಎಲ್ಲ ಮಾತುಗಳನ್ನು ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರಲ್ಲಿ ತಿಳಿಸಿದರು. ॥9-10॥

ಶಿಷ್ಯರು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾರೆ-ಗುರುದೇವ! ತಮ್ಮ ಆದೇಶ ಸಂದೇಶ ಕೇಳಿ ಪ್ರಾಯಶಃ ಎಲ್ಲ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿರುವ ಎಲ್ಲ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಬರುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಕೇವಲ ಮಹೋದಯ ಎಂಬ ಋಷಿ ಮತ್ತು ವಸಿಷ್ಠರ ಪುತ್ರರನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಎಲ್ಲ ಮಹರ್ಷಿಗಳು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬರಲು ಹೊರಟಿದ್ದಾರೆ. ॥11॥

ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠರೇ! ವಸಿಷ್ಠರ ನೂರು ಮಂದಿ ಪುತ್ರರು ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಆಡಿದ ಮಾತನ್ನು ನೀವು ಕೇಳಿರಿ. ॥12॥ ಅವರು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾರೆ-ಯಾರು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಚಾಂಡಾಲನಾಗಿರುವನೋ ಅವನ ಯಜ್ಞ ಮಾಡಿಸುವ ಆಚಾರ್ಯನು ಕ್ಷತ್ರಿಯನಾಗಿರುವನೋ, ಆ ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ದೇವರ್ಷಿ ಅಥವಾ ಮಹಾತ್ಮಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಹವಿಷ್ಯಾನ್ನವನ್ನು ಹೇಗೆ ಊಟಮಾಡಬಲ್ಲರು? ಅಥವಾ ಚಾಂಡಾಲನ ಅನ್ನವನ್ನು ತಿಂದು ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನಿಂದ ಪಾಲಿತರಾದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೇಗೆ ಹೋಗಬಲ್ಲರು? ॥13-14॥

ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠರೇ! ಮಹೋದಯನೊಂದಿಗೆ ವಸಿಷ್ಠರ ಎಲ್ಲ ಪುತ್ರರು ಸಿಟ್ಟಿನಿಂದ ಕಣ್ಣು ಕೆಂಪಾಗಿಸಿ, ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ನಿಷ್ಠುರವಾದ ಈ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದರು. ॥15॥ ಅವರೆಲ್ಲರ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಮುನಿವರ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರ ಕಣ್ಣುಗಳು ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಕೆಂಪಾದವು ಹಾಗೂ ರೋಷಗೊಂಡು ಈ ಪ್ರಕಾರ ನುಡಿದರು. ॥16॥ ನಾನು ಉಗ್ರ ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವೆ ಹಾಗೂ ದೋಷ ಅಥವಾ ದುರ್ಭಾವನೆಯಿಂದ ರಹಿತನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ಹೀಗಿದ್ದರೂ ನನ್ನ ಮೇಲೆ ದೋಷಾರೋಪಣೆ ಮಾಡುತ್ತಿರುವ ಆ ದುರಾತ್ಮರು ಭಸ್ಮವಾಗಿ ಹೋಗುವುದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವೇ ಇಲ್ಲ. ॥17॥ ಇಂದು ಕಾಲಪಾಶದಿಂದ ಬಂಧಿತರಾಗಿ ಅವರು ಯಮಲೋಕಕ್ಕೆ ತಲುಪಿರುವರು. ಇನ್ನು ಅವರು ಏಳುನೂರು ಜನ್ಮಗಳವರೆಗೆ ಹೆಣಗಳನ್ನು ಕಾಯುವ, ನಿಶ್ಚಿತವಾಗಿ ನಾಯಿಯ ಮಾಂಸ ತಿನ್ನುವ ಮುಷ್ಟಿಕ ಎಂಬ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ನಿರ್ದಯೀ ಚಾಂಡಾಲ ಜಾತಿಯಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಲಿ. ॥18-19॥ ಅವರು ವಿಕೃತ ಹಾಗೂ ವಿರೂಪರಾಗಿ ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸಲಿ. ಜೊತೆಗೆ ದೋಷಹೀನನಾದ ನನ್ನನ್ನೂ ಕೂಡ ದೋಷಿಗೊಳಿಸಿದ ದುರ್ಬುದ್ಧಿ ಮಹೋದಯನೂ ಕೂಡ ನನ್ನ ಕ್ರೋಧದಿಂದ ದೀರ್ಘ ಕಾಲದವರೆಗೆ ಜನರಲ್ಲಿ ನಿಂದಿತನಾಗಿ ಇತರ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಹಿಂಸೆಯಲ್ಲಿ ತತ್ಪರ ಹಾಗೂ ದಯಾಶೂನ್ಯ ನಿಷಾದಯೋನಿಯನ್ನು ಪಡೆದು ದುರ್ಗತಿ ಅನುಭವಿಸುವನು. ॥20-21॥ ಋಷಿಗಳ ನಡುವೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಮಹಾತಪಸ್ವೀ, ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ಹಾಗೂ ಮಹಾಮುನಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ಸುಮ್ಮನಾದರು. ॥22॥

ವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷ ರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಬಾಲಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಐವತ್ತೊಂಭತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥59॥

ಅರವತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ

ಹವಿರ್ಭಾಗಗಳನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಲು ದೇವತೆಗಳು ಬಾರದಿರಲು ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ತಪೋಬಲದಿಂದಲೇ ತ್ರಿಶಂಕುವನ್ನು ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಕಳಿಸಿದುದು, ಇಂದ್ರನು ತ್ರಿಶಂಕುವನ್ನು ಸ್ವರ್ಗದಿಂದ ತಳ್ಳಿದುದು, ದೇವತೆಗಳ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯಂತೆ ಆ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಿದುದು

(ಶತಾನಂದರು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾರೆ ಶ್ರೀರಾಮಾ) - ಮಹೋದಯ ಸಹಿತ ವಸಿಷ್ಠರ ಪುತ್ರರು ತನ್ನ ತಪೋಬಲದಿಂದ ನಾಶವಾಗಿರುವುದನ್ನು ತಿಳಿದು ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ಋಷಿಗಳ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಇಂತೆಂದರು. - ॥1॥ ಮುನಿಗಳೇ! ಇವನು ಇಕ್ವಾಕ್ಷುವಂಶದಲ್ಲಿ ಉತ್ಪನ್ನ ರಾಜಾ ತ್ರಿಶಂಕು ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಈ ವಿಖ್ಯಾತ ನರೇಶನು ದೊಡ್ಡ ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾಗಿದ್ದು, ದಾನಿಯಾಗಿರುವನು ಹಾಗೂ ಈಗ ನನ್ನ ಆಶ್ರಯದಲ್ಲಿ ಇರುವನು. ॥2॥

ಇವನು ಸಶರೀರಿಯಾಗಿ ದೇವಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋಗಬೇಕೆಂದು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನೀವು ನನ್ನೊಂದಿಗೆ ಇದ್ದು, ಇವನಿಗೆ ಈ ಶರೀರದಿಂದಲೇ ದೇವಲೋಕ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುವಂತಹ ಯಜ್ಞದ ಅನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡಿರಿ. ॥3॥ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಧರ್ಮವನ್ನು ಬಲ್ಲ ಎಲ್ಲ ಮಹರ್ಷಿಗಳು ಒಂದೆಡೆ ಸೇರಿ ಪರಸ್ಪರ ಧರ್ಮಯುಕ್ತವಾಗಿ ಚರ್ಚಿಸಿದರು - ಬ್ರಾಹ್ಮಣರೇ! ಕುಶಿಕ ಪುತ್ರ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರ ಮುನಿಗಳು ಬಹಳ ಕ್ರೋಧಿತರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಇವರು ಹೇಳಿದುದನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ಪಾಲಿಸಬೇಕು. ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವೇ ಇಲ್ಲ. ॥4-5॥

ಈ ಪೂಜ್ಯ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ತೇಜಸ್ವಿಯಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಇವರ ಮಾತನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳದಿದ್ದರೆ, ಇವರು ರೋಷದಿಂದ ಶಾಪಕೊಡುವರು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರ ತೇಜದಿಂದ ಈ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುನಂದನ ತ್ರಿಶಂಕು ಸಶರೀರವಾಗಿ ಸ್ವರ್ಗಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋಗುವಂತಹ ಯಜ್ಞವನ್ನು ಆರಂಭಿಸಬೇಕಾಗಿದೆ. ॥6-7॥ ಈ ರೀತಿ ವಿಚಾರ ಮಾಡಿ ಅವರು ಸರ್ವಸಮ್ಮತಿಯಿಂದ ಯಜ್ಞವನ್ನು ಆರಂಭಿಸಲಾಗುವುದು ಎಂದು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ ಮಹರ್ಷಿಗಳು ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು. ॥8॥

ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರೇ ಸ್ವತಃ ಆ ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಅಧ್ವರ್ಯುಗಳಾದರು. ಮತ್ತೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಅನೇಕ ಮಂತ್ರವೇತ್ತರಾದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಋತ್ವಿಜರಾದರು. ಅವರು ಕಲ್ಪಶಾಸ್ತ್ರಕ್ಕನುಸಾರ ವಿಧಿ ಮತ್ತು ಮಂತ್ರೋಚ್ಚಾರಣ ಪೂರ್ವಕ ಎಲ್ಲ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿದರು. ॥9॥

ಅನಂತರ ಬಹಳ ಸಮಯದ ತನಕ ಪ್ರಯತ್ನಪೂರ್ವಕ ಮಂತ್ರಗಳನ್ನು ಜಪಿಸುತ್ತಾ ಮಹಾತಪಸ್ವೀ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಭಾಗವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಲು ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಆವಾಹಿಸಿದರು. ಆದರೆ ಆಗ ಅಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಭಾಗವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಲು ಯಾವ ದೇವತೆಯೂ ಬರಲಿಲ್ಲ. ॥10-11॥ ಇದರಿಂದ ಮಹಾಮುನಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರಿಗೆ ಭಾರೀ ಕ್ರೋಧ ಉಂಟಾಯಿತು. ಅವರು ಸ್ರುವೆಯನ್ನು ಎತ್ತಿ ಸಿಟ್ಟಿನಿಂದ ರಾಜಾ ತ್ರಿಶಂಕುವಿನಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದರು. ॥12॥

ನರೇಶ್ವರನೇ! ಈಗ ನೀನು ನಾನು ಗಳಿಸಿದ ತಪಸ್ಸಿನ ಬಲವನ್ನು ನೋಡು. ನಾನು ಈಗಲೇ ನಿನ್ನನ್ನು ನನ್ನ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಸಶರೀರವಾಗಿ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಕಳಿಸುತ್ತೇನೆ. ॥13॥ ರಾಜನೇ! ಇಂದು ನೀನು ನಿನ್ನ ಈ ಶರೀರದೊಂದಿಗೇ ದುರ್ಲಭ ಸ್ವರ್ಗಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋಗು. ನರೇಶ್ವರಾ! ನಾನು ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಏನಾದರೂ ಫಲವನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದರೆ, ಅದರ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ನೀನು ಸಶರೀರಿಯಾಗಿ ಸ್ವರ್ಗಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋಗು. ॥14॥

ಶ್ರೀರಾಮಾ! ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರಮುನಿಗಳು ಇಷ್ಟು ಹೇಳುತ್ತಲೇ ರಾಜಾ ತ್ರಿಶಂಕು ಎಲ್ಲ ಮುನಿಗಳು ನೋಡು-ನೋಡುತ್ತಿದ್ದಂತೆ ತನ್ನ ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ಸ್ವರ್ಗಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೊರಟು ಹೋದನು. ॥15॥ ತ್ರಿಶಂಕು ಸ್ವರ್ಗಲೋಕಕ್ಕೆ ತಲುಪಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಸಮಸ್ತ ದೇವತೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಪಾಕಶಾಸನ ಇಂದ್ರನು ರಾಜನಲ್ಲಿ ಇಂತೆಂದನು. ॥16॥

ಮೂರ್ಖ ತ್ರಿಶಂಕುವೇ! ನೀನು ಮತ್ತೆ ಇಲ್ಲಿಂದ ಮರಳಿ ಹೋಗು ನಿನಗೆ ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾನವಿಲ್ಲ. ನೀನು ಗುರುವಿನ ಶಾಪದಿಂದ ನಾಶವಾಗಿರುವೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಕೆಳಮುಖನಾಗಿ ಪುನಃ ಪೃಥ್ವಿಗೆ ಹೋಗಿ ಬೀಳು. ॥17॥ ಇಂದ್ರನು ಇಷ್ಟು ಹೇಳುತ್ತಲೇ ತ್ರಿಶಂಕುರಾಜನು ತಪೋಧನ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರನ್ನು ಕೂಗುತ್ತಾ ಕಾಪಾಡಿ ಕಾಪಾಡಿ ಎಂದು ಬೊಬ್ಬಿಡುತ್ತಾ ಪುನಃ ಸ್ವರ್ಗದಿಂದ ಕೆಳಗೆ ಬೀಳುತ್ತಿದ್ದನು. ॥18॥ ಬೊಬ್ಬಿಡುತ್ತಾ ಕೂಗುತ್ತಿರುವ ತ್ರಿಶಂಕುವಿನ ಆ ಕರುಣ ಕೂಗನ್ನು ಕೇಳಿ ಕೌಶಿಕಮುನಿಗೆ ಬಹಳ ಸಿಟ್ಟು ಬಂತು. ಅವರು ತ್ರಿಶಂಕುವಿನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದರು - ರಾಜನೇ! ಅಲ್ಲೇ ನಿಲ್ಲು, ಅಲ್ಲೇ ನಿಂತುಬಿಡು. (ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ತ್ರಿಶಂಕು ನಡುವಿನಲ್ಲೇ ನೇತಾಡುತ್ತಾ ನಿಂತುಬಿಟ್ಟನು.) ॥19॥

ಅನಂತರ ತೇಜಸ್ವೀ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ಋಷಿಮಂಡಳಿಯ ನಡುವೆ ಇನ್ನೊಬ್ಬ ಪ್ರಜಾಪತಿಯಂತೆ ದಕ್ಷಿಣ ಮಾರ್ಗಕ್ಕಾಗಿ ಹೊಸ ಸಪ್ತರ್ಷಿಯರನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದರು. ಹಾಗೂ ಕ್ರೋಧಗೊಂಡು ಅವರು ನವೀನ ನಕ್ಷತ್ರಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದರು. ॥20-21॥ ಆ ಮಹಾಯಶಸ್ವೀ ಮುನಿ ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಕಲುಷಿತನಾಗಿ ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಋಷಿಮಂಡಳಿಯ ನಡುವೆ ನೂತನ ನಕ್ಷತ್ರಪಾಲಿಕೆಯನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿ - ‘ನಾನು ಇನ್ನೊಬ್ಬ ಇಂದ್ರನನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಮಾಡುವೆನು ಅಥವಾ ಇಂದ್ರರಹಿತ ಸ್ವರ್ಗಲೋಕವನ್ನೇ ಸೃಷ್ಟಿಸುವೆನು.’ ಎಂದು ವಿಚಾರ ಮಾಡತೊಡಗಿದರು. ಹೀಗೆ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ ಅವರು ಕ್ರೋಧಪೂರ್ವಕ ನೂತನ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸತೊಡಗಿದರು. ॥22-23॥

ಇದರಿಂದ ಸಮಸ್ತ ದೇವತೆಗಳು, ಅಸುರರು ಋಷಿ ಮುನಿಗಳ ಸಮುದಾಯ ಬಹಳ ಗಾಬರಿಗೊಂಡರು. ಎಲ್ಲರೂ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದು ಮಹಾತ್ಮಾ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರಲ್ಲಿ ವಿನಯದಿಂದ ನುಡಿದರು - ॥24॥ ಮಹಾಭಾಗರೇ! ಈ ತ್ರಿಶಂಕು ರಾಜನು ಗುರುಗಳ ಶಾಪದಿಂದ ತನ್ನ ಪುಣ್ಯವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡು ಚಾಂಡಾಲನಾಗಿರುವನು. ಆದ್ದರಿಂದ ತಪೋಧನರೇ! ಇವನು ಸಶರೀರನಾಗಿ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋಗಲು ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಅಧಿಕಾರಿಯಲ್ಲ. ॥25॥ ಆ ದೇವತೆಗಳ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಮುನಿವರ ಕೌಶಿಕರು ಸಮಸ್ತ ದೇವತೆಗಳಲ್ಲಿ ಪರಮೋತ್ಕೃಷ್ಟ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದರು. ॥26॥

ದೇವತೆಗಳಿರಾ! ನಿಮಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ. ನಾನು ತ್ರಿಶಂಕು ರಾಜನನ್ನು ಸದೇಹವಾಗಿ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಕಳಿಸುವ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿರುವೆನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅದನ್ನು ನಾನು ಸುಳ್ಳಾಗಿಸಲಾರೆ. ॥27॥ ಈ ತ್ರಿಶಂಕು ಮಹಾರಾಜನಿಗೆ ಸದಾ ಸ್ವರ್ಗಲೋಕದ ಸುಖ ಸಿಗುತ್ತಾ ಇರಲಿ. ನಾನು ನಿರ್ಮಿಸಿದ ನಕ್ಷತ್ರಗಳು ಸದಾ ಇರಲಿ. ಜಗತ್ತು ಇರುವತನಕ ನಾನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದ ಎಲ್ಲ ವಸ್ತುಗಳು ಇದ್ದುಕೊಂಡಿರಲಿ. ದೇವತೆಗಳಿರಾ! ನೀವೆಲ್ಲರೂ ಇದನ್ನು ಅನುಮೋದಿಸಿರಿ. ॥28-29॥ ಅವರು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳು ಮುನಿವರ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದರು - ಮಹರ್ಷಿಯೇ! ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ. ಇವೆಲ್ಲ ವಸ್ತುಗಳು ಇದ್ದುಕೊಂಡಿರಲಿ. ನಿಮಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ. ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠರೇ! ನೀವು ರಚಿಸಿದ ಅನೇಕ ನಕ್ಷತ್ರಗಳು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ವೈಶ್ವಾನರ ಪಥದಿಂದ ಹೊರಗೆ ಪ್ರಕಾಶಿತವಾಗುವುವು ಹಾಗೂ ಅದೇ ಜ್ಯೋತಿರ್ಮಯ ನಕ್ಷತ್ರಗಳ ನಡುವೆ ತಲೆಕೆಳಗಾಗಿ ತ್ರಿಶಂಕು ಕೂಡ ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾಗಲಿ. ಅಲ್ಲಿ ಅವನ ಸ್ಥಿತಿ ದೇವತೆಗಳಂತೆ ಇರುವುದು. ಇವೆಲ್ಲ ನಕ್ಷತ್ರಗಳು ಈ ಕೃತಾರ್ಥ ಹಾಗೂ ಯಶಸ್ವೀ ನೃಪಶ್ರೇಷ್ಠನನ್ನು ಸ್ವರ್ಗೀಯ ಪುರುಷನಂತೆ ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾ ಇರುವವು. ॥30-32॥ ಅನಂತರ ಸಮಸ್ತ ದೇವತೆಗಳು ಋಷಿಗಳ ನಡುವೆಯೇ ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರನ್ನು ಸ್ತುತಿಸಿದರು. ಇದರಿಂದ ಸಂತೋಷಗೊಂಡ ಅವರು ‘ಬಹಳ ಒಳ್ಳೆಯದು’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ದೇವತೆಗಳ ಮಾತನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡರು. ॥33॥ ನರಶ್ರೇಷ್ಠ ಶ್ರೀರಾಮಾ! ಅನಂತರ ಯಜ್ಞ ಸಮಾಪ್ತವಾದಾಗ ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳು ಹಾಗೂ ತಪೋಧನ ಮಹರ್ಷಿಗಳು ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಸ್ಥಾನಗಳಿಗೆ ಮರಳಿಹೋದರು. ॥34॥

ವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷ ರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಬಾಲಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಅರವತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥60॥

ಅರವತ್ತೊಂದನೆಯ ಸರ್ಗ

ಪುಷ್ಕರ ತೀರ್ಥದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರ ತಪಸ್ಸು, ಋಚೀಕನ ನಡುಮಗನಾದ ಶುನಃಶೇಪನನ್ನು
ಅಂಬರೀಷನು ಯಜ್ಞಪಶುವಾಗಿ ಕ್ರಯಕ್ಕೆ ಪಡೆದುದು

(ಶತಾನಂದರು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾರೆ) - ಪುರುಷಸಿಂಹ ಶ್ರೀರಾಮಾ! ಯಜ್ಞಕ್ಕೆ ಬಂದಿರುವ ಆ ಎಲ್ಲ ವನವಾಸೀ ಋಷಿಗಳು ಅಲ್ಲಿಂದ ಹೋಗುವಾಗ ನೋಡಿದ ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ಹೀಗೆಂದರು. ॥1॥

ಮಹರ್ಷಿಗಳೇ! ಈ ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಇರುವುದರಿಂದ ನಮ್ಮ ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಮಹಾವಿಘ್ನ ಉಂಟಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈಗ ನಾವು ಬೇರೆ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ಹೋಗುವೆವು. ಅಲ್ಲಿದ್ದು ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುವೆವು. ॥2॥ ವಿಶಾಲ ಪಶ್ಚಿಮ ದಿಶೆಯಲ್ಲಿ ಮಹಾತ್ಮಾ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರ ಮೂರು ಪುಷ್ಕರಗಳಿವೆ. ಅವುಗಳ ಹತ್ತಿರ ಇದ್ದು ನಾವು ಸುಖವಾಗಿ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುವೆವು. ಏಕೆಂದರೆ ಆ ತಪೋವನವು ಬಹಳ ಸುಖಮಯವಾಗಿದೆ. ॥3॥ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಆ ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ಮಹಾಮುನಿಗಳು ಪುಷ್ಕರಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ, ಅಲ್ಲಿ ಫಲಮೂಲಗಳನ್ನು ತಿಂದು ಉಗ್ರವಾದ ಹಾಗೂ ದುರ್ಜಯ ತಪಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡತೊಡಗಿದರು. ॥4॥ ಅದೇ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಮಹಾರಾಜಾ ಅಂಬರೀಷನು ಒಂದು ಯಜ್ಞದ ಸಿದ್ಧತೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ್ದನು. ॥5॥ ಅವನು ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ್ದಾಗ ಇಂದ್ರನು ಅವನ ಯಜ್ಞಪಶುವನ್ನು ಕದ್ದುಬಿಟ್ಟನು. ಪಶುವು ಕಳ್ಳತನವಾದ್ದರಿಂದ ಪುರೋಹಿತನು ರಾಜನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು. ॥6॥

ರಾಜನೇ! ಇಲ್ಲಿಗೆ ತಂದಿರುವ ಪಶುವು ನಿನ್ನ ದುರ್ನೀತಿಯಿಂದ ಕಳೆದುಹೋಗಿದೆ. ನರೇಶ್ವರ! ಯಾವ ರಾಜನು ಯಜ್ಞಪಶುವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅವನನ್ನು ಅನೇಕ ದೋಷಗಳು ನಾಶಮಾಡಿಬಿಡುತ್ತವೆ. ॥7॥ ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ಯಜ್ಞ ಕರ್ಮದ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುವ ಮೊದಲೇ ಕಳೆದುಹೋದ ಪಶುವನ್ನು ಹುಡುಕಿ ಬೇಗನೇ ಇಲ್ಲಿಗೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಬಾ. ಇಲ್ಲವೆ ಅದರ ಪ್ರತಿನಿಧಿಯಾಗಿ ಯಾವುದಾದರೂ ಪುರುಷ ಪಶುವನ್ನು ಹಣಕೊಟ್ಟು ಖರೀದಿಸಿ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಬಾ. ಇದೇ ಈ ಪಾಪದ ಮಹಾನ್ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತವಾಗಿದೆ. ॥8॥

ಪುರೋಹಿತರ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಮಹಾಬುದ್ಧಿವಂತ ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠ ಅಂಬರೀಷರಾಜನು ಸಾವಿರಾರು ಗೋವುಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಖರೀದಿಸಲು ಒಬ್ಬ ಪುರುಷನನ್ನು ಹುಡುಕಿದನು. ॥9॥ ಅಯ್ಯಾ ರಘುನಂದನ! ಬೇರೆ ಬೇರೆ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ, ನಗರಗಳಲ್ಲಿ, ವನಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಪವಿತ್ರ ಆಶ್ರಮಗಳಲ್ಲಿ ಹುಡುಕುತ್ತಾ ಅಂಬರೀಷರಾಜನು ಭೃಗುತುಂಗ ಪರ್ವತಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ, ಅಲ್ಲಿ ಅವನು ಪತ್ನೀ ಪುತ್ರರೊಂದಿಗೆ ಕುಳಿತಿರುವ ಋಚೀಕ ಮುನಿಯನ್ನು ದರ್ಶಿಸಿದನು. ॥10-11॥ ಅಮಿತ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ ಹಾಗೂ ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ರಾಜರ್ಷಿ ಅಂಬರೀಷನು ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಬೆಳಗುತ್ತಿರುವ ಮಹರ್ಷಿ ಋಚೀಕನಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ಅವರನ್ನು ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸಿ ಹೇಳಿದನು. ॥12॥ ಮೊದಲಿಗೆ ಅವನು ಋಚೀಕ ಮುನಿಯಲ್ಲಿ ಅವನ ಎಲ್ಲ ವಸ್ತುಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಕ್ಷೇಮ-ಸವಾಚಾರ ಕೇಳಿದನು, ಬಳಿಕ ಮಹಾಭಾಗ ಭೃಗುನಂದನರೇ! ತಾವು ಒಂದು ಲಕ್ಷ ಗೋವುಗಳನ್ನು ಪಡೆದು ತಮ್ಮ ಒಬ್ಬ ಪುತ್ರನನ್ನು ಪಶುವಾಗಿಸಲು ವಾರಿದರೆ ನಾನು ಕೃತಕೃತ್ಯನಾಗುವೆನು. ॥13॥ ನಾನು ಎಲ್ಲ ದೇಶಗಳನ್ನು ಸುತ್ತಿ ಬಂದಿರುವೆನು. ಆದರೆ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಯಜ್ಞೋಪಯೋಗಿ ಪಶು ಸಿಗಲಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ನೀವು ಉಚಿತ ಬೆಲೆಯನ್ನು ಪಡೆದು ನನಗೆ ನಿಮ್ಮ ಒಬ್ಬ ಪುತ್ರನನ್ನು ಕೊಟ್ಟುಬಿಡಿ. ॥14॥ ರಾಜನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಮಹಾ ತೇಜಸ್ವೀ ಋಚೀಕರು ಹೇಳಿದರು - ನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ನಾನು ನನ್ನ ಜೇಷ್ಠಪುತ್ರನನ್ನು ಎಂದಿಗೂ ಮಾರುವುದಿಲ್ಲ. ॥15॥ ಋಚೀಕ ಮುನಿಯ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿದ ಆ ಮಹಾತ್ಮಾ ಪುತ್ರರ ತಾಯಿಯು ಪುರುಷಸಿಂಹ ಅಂಬರೀಷನಲ್ಲಿ ಇಂತೆಂದಳು - ॥16॥

ಪ್ರಭುವೇ! ಜ್ಯೇಷ್ಠ ಪುತ್ರನನ್ನು ಎಂದಿಗೂ ಮಾರಲು ಯೋಗ್ಯವಲ್ಲ ಎಂದು ಭಗವಾನ್ ಭಾರ್ಗವರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಎಲ್ಲರಿಗಿಂತ ಕಿರಿಯ ಪುತ್ರ ಶುನಕನು ನನಗೆ ಬಹಳ ಪ್ರಿಯನಾಗಿರುವುದು ನಿನಗೆ ತಿಳಿದಿರಲಿ. ಆದ್ದರಿಂದ ಭೂಪಾಲನೇ! ನಾನು ನಮ್ಮ ಕಿರಿಯಪುತ್ರನನ್ನು ನಿಮಗೆ ಎಂದಿಗೂ ಕೊಡಲಾರೆ. ॥17-18॥

ನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಹಿರಿಯ ಮಗ ತಂದೆಗೆ ಪ್ರಿಯನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಕಿರಿಯ ಪುತ್ರ ತಾಯಂದಿರಿಗೆ ಪ್ರಿಯನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನಾನು ನನ್ನ ಕಿರಿಯ ಪುತ್ರನನ್ನು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ರಕ್ಷಿಸುವೆನು. ॥19॥

ಶ್ರೀರಾಮಾ! ಮುನಿ ಮತ್ತು ಅವರ ಪತ್ನಿಯು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ನಡುವಣ ಪುತ್ರ ಶುನಃಶೇಪನು ಸ್ವತಃ ಹೇಳಿದನು. ॥20॥

ರಾಜಪುತ್ರನೇ! ತಂದೆಯು ಹಿರಿಯವನನ್ನು ಮತ್ತು ತಾಯಿಯು ಕಿರಿಯ ಪುತ್ರನನ್ನು ಮಾರಲು ಅಸಾಧ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿದಿರುವರು. ಆದ್ದರಿಂದ ಇವರಿಬ್ಬರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ನಡುವಣ ಪುತ್ರನು ಮಾರಲು ಯೋಗ್ಯವಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಎಂದು ನಾನು ತಿಳಿಯುತ್ತೇನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನೀನು ನನ್ನನ್ನೇ ಕೊಂಡು ಹೋಗು. ॥21॥

ಮಹಾಬಾಹು ರಘುನಂದನ! ಬ್ರಹ್ಮವಾದೀ ನಡುವಣ ಪುತ್ರನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಅಂಬರೀಷ ರಾಜನು ಬಹಳ ಸಂತೋಷಗೊಂಡು, ಒಂದು ಕೋಟಿ ಸ್ವರ್ಣಮುದ್ರೆಗಳನ್ನು, ರಾಶಿ-ರಾಶಿ ರತ್ನಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಒಂದು ಲಕ್ಷ ಗೋವುಗಳ ಬದಲಿಗೆ ಶುನಃಶೇಪನನ್ನು ಖರೀದಿಸಿಕೊಂಡು ಅವನು ಅರಮನೆಗೆ ಹೊರಟನು. ॥22-23॥ ಮಹಾ ತೇಜಸ್ವೀ, ಮಹಾಯಶಸ್ವೀ ರಾಜರ್ಷಿ ಅಂಬರೀಷನು ಶುನಃಶೇಪನನ್ನು ರಥದಲ್ಲಿ ಕುಳ್ಳಿರಿಸಿಕೊಂಡು ಅವಸರವಾಗಿ ವೇಗವಾಗಿ ಹೊರಟನು. ॥24॥

ವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷ ರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಬಾಲಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಅರವತ್ತೊಂದನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥61॥

ಅರವತ್ತೆರಡನೆಯ ಸರ್ಗ

ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರಿಂದ ಶುನಃಶೇಪನ ರಕ್ಷಣೆಯ ಸಫಲ ಪ್ರಯತ್ನ ಮತ್ತು ತಪಸ್ಸು

(ಶತಾನಂದರು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾರೆ) - ನರಶ್ರೇಷ್ಠ ರಘುನಂದನ! ಮಹಾಯಶಸ್ವೀ ರಾಜಾ ಅಂಬರೀಷನು ಶುನಃಶೇಪನನ್ನು ಜೊತೆಗೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಮಧ್ಯಾಹ್ನದ ಸಮಯಕ್ಕೆ ಪುಷ್ಕರ ತೀರ್ಥಕ್ಕೆ ಬಂದು ಅಲ್ಲಿ ವಿಶ್ರಮಿಸಿದನು. ॥1॥

ಶ್ರೀರಾಮಾ! ಅವನು ವಿಶ್ರಮಿಸತೊಡಗಿದಾಗ ಮಹಾ ಯಶಸ್ವೀ ಶುನಃಶೇಪನು ಜ್ಯೇಷ್ಠ ಪುಷ್ಕರದಲ್ಲಿ ಋಷಿಗಳೊಡನೆ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಮಾವನಾದ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರನ್ನು ಭೆಟ್ಟಿಯಾದನು. ಅವನು ಅತ್ಯಂತ, ದೀನನಾಗಿದ್ದು, ಮುಖ ಬಾಡಿಹೋಗಿತ್ತು. ಹಸಿವು ಬಾಯಾರಿಕೆ ಮತ್ತು ಆಯಾಸದಿಂದ ದೀನನಾಗಿ ಮುನಿಯ ತೊಡೆಯಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದುಬಿಟ್ಟನು ಹಾಗೂ ಹೇಳಿದನು - ॥2-3॥

ಸೌಮ್ಯ ಮುನಿಪುಂಗವರೇ! ನನಗೆ ತಂದೆಯಾಗಲಿ, ತಾಯಿಯಾಗಲಿ, ಬಂಧು-ಬಾಂಧವರಾಗಲಿ ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ. ನಾನು ಅಸಹಾಯನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ನೀವೇ ಧರ್ಮದಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ಕಾಪಾಡಬೇಕು. ॥4॥ ನರಶ್ರೇಷ್ಠರೇ! ನೀವು ಎಲ್ಲರ ರಕ್ಷಕರಾಗಿರುವಿರಿ ಹಾಗೂ ಬೇಕಾದ ವಸ್ತುವನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಡಿಸಿಕೊಡುವವರಾಗಿದ್ದೀರಿ. ಈ ರಾಜನೂ ಕೃತಾರ್ಥನಾಗಿ, ನಾನೂ ವಿಕಾರರಹಿತ ದೀರ್ಘಾಯುಷ್ಯ ಹೊಂದಿ, ಸರ್ವೋತ್ತಮ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿ ಸ್ವರ್ಗಲೋಕವನ್ನು ಪಡೆಯುವಂತೆ ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಕೃಪೆ ಮಾಡಿರಿ. ॥5-6॥

ಧರ್ಮಾತ್ಮರೇ! ನೀವು ನಿರ್ಮಲಚಿತ್ತದಿಂದ ಅನಾಥನಾದ ನನಗೆ ನಾಥರಾಗಿ (ಸಂರಕ್ಷಕರಾಗಿರುವಿರಿ). ತಂದೆಯು ತನ್ನ ಪುತ್ರನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವಂತೆ ನೀವು ನನ್ನ ಈ ಪಾಪ ಮೂಲಕ ವಿಪತ್ತಿನಿಂದ ಉದ್ಧರಿಸಿರಿ. ॥7॥ ಶುನಃಶೇಪನ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಮಹಾತಪಸ್ವಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ಅವನನ್ನು ಅನೇಕ ವಿಧದಿಂದ ಸಾಂತ್ವನ ಮಾಡಿ ತನ್ನ ಪುತ್ರರಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಹೇಳಿದರು. ॥8॥

ಮಕ್ಕಳಿರಾ! ಶುಭವನ್ನು ಬಯಸುವ ತಂದೆಯು ಯಾವ ಪಾರಲೌಕಿಕ ಹಿತದ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಪುತ್ರರನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೋ, ಅದರ ಪೂರ್ಣತೆಯ ಸಮಯ ಈಗ ಬಂದಿದೆ. ॥9॥ ಪುತ್ರರೇ! ಈ ಮುನಿಕುಮಾರನು ನನ್ನಿಂದ ತನ್ನ ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ನೀವು ತಮ್ಮ ಎಲ್ಲ ಜಿವನವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಇವನಿಗೆ ಪ್ರಿಯವಾದುದನ್ನು ಮಾಡಿರಿ. ॥10॥ ನೀವೆಲ್ಲರೂ ಪುಣ್ಯಾತ್ಮರು ಮತ್ತು ಧರ್ಮಪರಾಯಣ ಆಗಿರುವಿರಿ. ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಜನ ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಪಶುವಾಗಿ ಯಜ್ಞೇಶ್ವರನನ್ನು ತೃಪ್ತಿಪಡಿಸಿರಿ. ॥11॥ ಇದರಿಂದ ಶುನಃಶೇಪನ ಉದ್ಧಾರವಾದೀತು, ರಾಜನ ಯಜ್ಞವು ನಿರ್ವಿಘ್ನವಾಗಿ ಪೂರ್ಣವಾಗುವುದು, ದೇವತೆಗಳೂ ತೃಪ್ತರಾಗುವರು. ನಿಮ್ಮಿಂದ ನನ್ನ ಆಜ್ಞಾಪಾಲನೆ ಆದಂತಾಗುವುದು. ॥12॥

ನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರಮುನಿಯ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ, ಮಧುಚ್ಛಂದರೆ ಆದಿ ಅವನ ಪುತ್ರರು ಅಭಿಮಾನ ಮತ್ತು ಅವಹೇಳನಕಾರಿ ಮಾತನ್ನು ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ ನುಡಿದರು - ॥13॥ ಸ್ವಾಮಿ! ನೀವು ನಿಮ್ಮ ಅನೇಕ ಪುತ್ರರನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಬೇರೆಯವರ ಪುತ್ರನನ್ನು ಹೇಗೆ ರಕ್ಷಿಸುವಿರಿ? ಪವಿತ್ರ ಭೋಜನದಲ್ಲಿ, ನಾಯಿಯ ಮಾಂಸ ಬಿದ್ದರೆ ಅಗ್ರಾಹ್ಯವಾಗುವಂತೆ, ಎಲ್ಲಿ ನಿಮ್ಮ ಪುತ್ರರ ರಕ್ಷಣೆ ಅವಶ್ಯಕವಿರುವಾಗ ಅಲ್ಲಿ ಬೇರೆಯವರ ಪುತ್ರನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವುದು ಅಕರ್ತವ್ಯವೆಂದೇ ನಾವು ತಿಳಿಯುತ್ತೇವೆ. ॥14॥ ಪುತ್ರರ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಮುನಿವರ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರ ಕಣ್ಣುಗಳು ಸಿಟ್ಟಿನಿಂದ ಕೆಂಡವಾದವು. ಅವರು ಈ ಪ್ರಕಾರ ಹೇಳತೊಡಗಿದರು - ॥15॥ ಎಲಾ! ನೀವು ನಿರ್ಭಯರಾಗಿ ಧರ್ಮರಹಿತ ಹಾಗೂ ನಿಂದಿತವಾದ ಮಾತನ್ನು ಆಡಿದಿರಲ್ಲ! ನನ್ನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಉಲ್ಲಂಘಿಸಿ ಈ ದಾರುಣ ಮತ್ತು ರೋಮಾಂಚಕರ ಮಾತು ನಿಮ್ಮ ಬಾಯಿಯಿಂದ ಹೊರಟಿತಲ್ಲ! ಈ ಅಪರಾಧದಿಂದಾಗಿ ನೀವೆಲ್ಲರೂ ವಸಿಷ್ಠರ ಪುತ್ರರಂತೆ ನಾಯಿಯ ಮಾಂಸ ತಿನ್ನುವ ಮುಷ್ಠಿಕ ಮೊದಲಾದ ಜಾತಿಯಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿ ಒಂದು ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳವರೆಗೆ ಈ ಪೃಥ್ವಿಯಲ್ಲಿರುವಿರಿ. ॥16-17॥ ಈ ಪ್ರಕಾರ ತನ್ನ ಪುತ್ರರನ್ನು ಶಪಿಸಿ ಮುನಿವರ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ಆಗ ಶೋಕಾರ್ತ ಶುನಃಶೇಪನನ್ನು ನಿರ್ವಿಘ್ನವಾಗಿ ರಕ್ಷಿಸಿ ಅವನಲ್ಲಿ ಇಂತೆಂದರು. ॥18॥

ಮುನಿಕುಮಾರ! ಅಂಬರೀಷನ ಈ ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ನಿನ್ನನ್ನು ದರ್ಭೆಗಳೇ ಆದಿ ಪವಿತ್ರ ಪಾಶಗಳಿಂದ ಬಂಧಿಸಿ, ಕೆಂಪು ಹೂವುಗಳ ಮಾಲೆಯನ್ನು ತೊಡಿಸಿ, ಕೆಂಪು ಚಂದನವನ್ನು ಹಚ್ಚಿದಂತಹ ನೀನು ವಿಷ್ಣುದೇವತಾ ಸಂಬಂಧೀ ಯೂಪದ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ವಾಣಿಯಿಂದ ಅಗ್ನಿಯ (ಇಂದ್ರ ಮತ್ತು ವಿಷ್ಣುವಿನ) ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಾ ಈ ಎರಡು ದಿವ್ಯ ಗಾಥೆ (ಸೂಕ್ತ) ಗಳನ್ನು ಗಾನಮಾಡು. ಇದರಿಂದ ನೀನು ಮನೋವಾಂಛಿತ ಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುವೆ. ॥19-20॥ ಶುನಃಶೇಪನು ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತನಾಗಿ ಎರಡು ಗಾಥೆಗಳನ್ನು ಗ್ರಹಿಸಿದನು ಹಾಗೂ ರಾಜಸಿಂಹ ಅಂಬರೀಷನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಅವನಲ್ಲಿ ಅವಸರವಾಗಿ ಇಂತೆಂದನು - ॥21॥

ರಾಜೇಂದ್ರನೇ! ಪರಮಬುದ್ಧಿವಂತ ರಾಜಸಿಂಹನೇ! ಈಗ ನಾವಿಬ್ಬರೂ ಬೇಗನೇ ಹೋಗೋಣ. ನೀವುಯಜ್ಞದ ದೀಕ್ಷೆ ಕೈಗೊಳ್ಳಿರಿ ಹಾಗೂ ಯಜ್ಞಕಾರ್ಯ ನೆರವೇರಿಸಿರಿ. ॥22॥ ಋಷಿಕುವಾರನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಅಂಬರೀಷನು ಆಲಸ್ಯ ಬಿಟ್ಟು, ಹರ್ಷಗೊಂಡು ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಯಜ್ಞಶಾಲೆಗೆ ಹೋದನು. ॥23॥

ಅಲ್ಲಿ ಸದಸ್ಯರ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದು ಅಂಬರೀಷರಾಜನು ಶುನಃಶೇಪನನ್ನು ಕುಶಗಳ ಪವಿತ್ರ ಪಾಶಗಳಿಂದ ಬಂಧಿಸಿ ಅವನನ್ನು ಪಶುವಿನ ಲಕ್ಷಣ ಸಂಪನ್ನನಾಗಿಸಿದನು. ಯಜ್ಞಪಶುವಿಗೆ ತೊಡಿಸುವ ಕೆಂಪುವಸ್ತ್ರ ಉಡಿಸಿ ಯೂಪಕ್ಕೆ ಕಟ್ಟಿಹಾಕಿದನು. ॥24॥

ಬಂಧಿತನಾದ ಮುನಿಪುತ್ರ ಶುನಃಶೇಪನು ಉತ್ತಮವಾಣಿಯಿಂದ ಇಂದ್ರ ಮತ್ತು ಉಪೇಂದ್ರ ಈ ಇಬ್ಬರು ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಯಥಾವತ್ತಾಗಿ ಸ್ತುತಿಸಿದನು. ॥25॥ ಆ ರಹಸ್ಯ ತುಂಬಿದ ಸ್ತುತಿಯಿಂದ ಸಂತುಷ್ಟನಾಗಿ ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷ ಇಂದ್ರನು ಬಹಳ ಸಂತೋಷಗೊಂಡನು. ಆಗ ಅವನು ಶುನಃಶೇಪನಿಗೆ ದೀರ್ಘಾಯುಷ್ಯವನ್ನು ಕರುಣಿಸಿದನು. ॥26॥

ನರಶ್ರೇಷ್ಠ ಶ್ರೀರಾಮನೇ! ರಾಜಾ ಅಂಬರೀಷನು ದೇವೇಂದ್ರನ ಕೃಪೆಯಿಂದ ಆ ಯಜ್ಞದ ಬಹುರೂಪ ಸಂಪನ್ನ ಉತ್ತಮ ಫಲವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡನು. ॥27॥

ಪುರುಷಪ್ರವರನೇ! ಅನಂತರ ಮಹಾತಪಸ್ವಿ ಧರ್ಮಾತ್ಮ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರೂ ಕೂಡ ಪುಷ್ಕರ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಪುನಃ ಒಂದು ಸಾವಿರ ವರ್ಷ ತೀವ್ರ ತಪ್ಪಸ್ಸನ್ನಾಚರಿಸಿದರು. ॥28॥

ವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷ ರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಬಾಲಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಅರವತ್ತೆರಡನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥62॥

ಅರವತ್ತಮೂರನೆಯ ಸರ್ಗ

ತಪಸ್ಸಿನ ಫಲವಾಗಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರಿಗೆ ಋಷಿತ್ವ-ಮಹರ್ಷಿತ್ವ ಪ್ರಾಪ್ತಿ, ಮೇನಕೆಯಿಂದ ಅವರ ತಪೋಭಂಗ, ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಗಳಾಗಲು ಘೋರವಾದ ತಪಸ್ಸು

(ಶತಾನಂದರು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾರೆ - ಶ್ರೀ ರಾಮಾ!) ಒಂದು ಸಾವಿರ ವರ್ಷ ಪೂರ್ಣವಾದಾಗ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ವ್ರತ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿದರು. ವ್ರತ ಸಮಾಪ್ತಿಯಾದಾಗ ಬ್ರಹ್ಮಾದಿ ಸಮಸ್ತ ದೇವತೆಗಳು ತಪಸ್ಸಿನ ಫಲವನ್ನು ಕೊಡಲು ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದರು. ॥1॥

ಆಗ ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರು ಮಧುರವಾಣಿಯಿಂದ - ಮುನಿಯೇ! ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ. ಈಗ ನೀನು ಗಳಿಸಿದ ಶುಭ ಕರ್ಮಗಳ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಋಷಿಯಾದೆ. ॥2॥ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ದೇವೇಶ್ವರ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರು ತಮ್ಮ ಲೋಕಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದರು. ಇತ್ತ ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ಮುನಿಗಳು ಪುನಃ ಭಾರೀ ತಪಸ್ಸಿಗೆ ತೊಡಗಿದರು. ॥3॥

ನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ಅನಂತರ ಬಹಳ ಸಮಯ ಕಳೆದಾಗ ಪರಮಸುಂದರೀ ಅಪ್ಸರೆ ಮೇನಕೆಯು ಪುಷ್ಕರಕ್ಕೆ ಬಂದು ಅಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನಮಾಡಲು ಸಿದ್ಧಳಾದಳು. ॥4॥ ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ಕುಶಿಕನಂದನ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ಅಲ್ಲಿ ಆ ಮೇನಕೆಯನ್ನು ನೋಡಿದರು. ಆಕೆಯು ಅತುಲವಾದ ರೂಪ ಲಾವಣ್ಯದಿಂದ ಮೋಡಗಳಲ್ಲಿನ ವಿದ್ಯುಲ್ಲತೆಯಂತೆ ಆ ಪುಷ್ಕರ ಜಲದಲ್ಲಿ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದಳು. ॥5॥ ಆಕೆಯನ್ನು ನೋಡಿ ಮುನಿಯು ಕಾಮಪರವಶರಾದರು ಹಾಗೂ ಆಕೆಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದರು ಅಪ್ಸರಾ! ನಿನಗೆ ಸ್ವಾಗತವಿರಲಿ. ನೀನು ನನ್ನ ಈ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲೇ ವಾಸಿಸು. ॥6॥ ನಿನಗೆ ಒಳ್ಳೆಯದಾಗಲಿ ನಾನು ಕಾಮದಿಂದ ಮೋಹಿತನಾಗಿರುವೆನು. ನನ್ನ ಮೇಲೆ ದಯೆತೋರು. ಅವರು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಸುಂದರಿಯಾದ ಮೇನಕೆಯು ಅಲ್ಲೇ ಇರತೊಡಗಿದಳು. ॥7॥

ಈ ಪ್ರಕಾರ ತಪಸ್ಸಿನ ದೊಡ್ಡ ವಿಘ್ನವು ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರ ಬಳಿ ತಾನಾಗಿ ಉಪಸ್ಥಿತವಾಯಿತು. ರಘುನಂದನ! ಮೇನಕೆಯು ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರ ಆ ಸೌಮ್ಯ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತಾ ಹತ್ತು ವರ್ಷಗಳು ಸುಖವಾಗಿ ಕಳೆದವು. ॥8॥ ಇಷ್ಟು ಸಮಯ ಕಳೆದುಹೋದಾಗ ಮಹಾಮುನಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ಲಜ್ಜಿತರಾಗಿ ಚಿಂತೆಯಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದರು. ॥9॥ ರಘುನಂದನ! ಇದೆಲ್ಲವೂ ದೇವತೆಗಳ ಷಡ್ಯಂತ್ರವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಮುನಿಯು ರೋಷಗೊಂಡು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಅಂದುಕೊಂಡರು. ಅವರು ನನ್ನ ತಪಸ್ಸನ್ನು ಅಪಹರಿಸಲು ಈ ಮಹತ್ತಾದ ಪ್ರಯತ್ನಮಾಡಿರುವರು. ॥10॥ ನಾನು ಕಾಮಜನಿತ ಮೋಹದಿಂದ ಹೀಗೆ ಆಕ್ರಾಂತನಾಗಿ ಹತ್ತು ವರ್ಷಗಳು ಒಂದು ರಾತ್ರೆಯಂತೆ ಕಳೆದುಹೋದವು. ಇದು ನನ್ನ ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಬಹಳ ದೊಡ್ಡ ವಿಘ್ನ ಉಪಸ್ಥಿತವಾಯಿತು. ॥11॥

ಹೀಗೆ ವಿಚಾರಮಾಡುತ್ತಾ ಮುನಿವರ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಡುತ್ತಾ ಪಶ್ಚಾತ್ತಾಪದಿಂದ ದುಃಖಿತರಾದರು. ॥12॥ ಆಗ ಅಪ್ಸರೆ ಮೇನಕೆಯು ಭಯಗೊಂಡು ಗಡ-ಗಡ ನಡುಗುತ್ತಾ ಕೈಮುಗಿದುಕೊಂಡು ಅವರ ಮುಂದೆ ನಿಂತುಕೊಂಡಳು. ಆಕೆಯ ಕಡೆಗೆ ನೋಡಿ ಕುಶಿಕನಂದನ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ಮಧುರ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಆಕೆಯನ್ನು ಬೀಳ್ಕೊಟ್ಟು ತಾನು ಉತ್ತರದ ಹಿಮಾಲಯಕ್ಕೆ ಹೊರಟುಹೋದರು. ॥13॥

ಅಲ್ಲಿ ಆ ಮಹಾಯಶಸ್ವೀ ಮುನಿಯು ನಿಶ್ಚಯಾತ್ಮಿಕಾ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ, ಕಾಮದೇವನನ್ನು ಗೆಲ್ಲಲು ಕೌಶಿಕೀ ನದಿಯ ತೀರದಲ್ಲಿ ದುರ್ಜಯವಾದ ತಪಸ್ಸನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು. ॥14॥

ಶ್ರೀರಾಮಾ! ಆ ಉತ್ತರ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳವರೆಗೆ ಘೋರ ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರಿಂದ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಬಹಳ ಭಯವುಂಟಾಯಿತು. ॥15॥ ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳು ಮತ್ತು ಋಷಿಗಳು ಸೇರಿ ಪರಸ್ಪರ ವಿಚಾರ ಮಾಡತೊಡಗಿದರು. ಈ ಕುಶಿಕನಂದನ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ಮಹರ್ಷಿ ಪದವಿ ಪಡೆಯಲಿ. ಇದೇ ಇವರಿಗಾಗಿ ಒಳ್ಳೆಯ ಮಾತಾಗಬಹುದು. ॥16॥ ದೇವತೆಗಳ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಸರ್ವಲೋಕಪಿತಾಮಹ ಬ್ರಹದೇವರು ತಪೋಧನ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಮಧುರವಾಗಿ ನುಡಿದರು - ಎಲೈ ಮಹರ್ಷಿಯೇ! ನಿನಗೆ ಸ್ವಾಗತವಿರಲಿ. ವತ್ಸ ಕೌಶಿಕನೇ! ನಿನ್ನ ಉಗ್ರತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ನಾನು ಬಹಳ ಸಂತುಷ್ಟನಾಗಿರುವೆನು. ನಿನಗೆ ಮಹತ್ವ ಮತ್ತು ಋಷಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠತೆಯನ್ನು ಕರುಣಿಸುತ್ತಿರುವೆನು. ॥17-18॥ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರ ಈ ವಚನವನ್ನು ಕೇಳಿ ತಪೋಧನ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ಕೈಮುಗಿದುಕೊಂಡು ಪ್ರಣಾಮಗೈದು ಹೇಳಿದರು. ಭಗವಂತನೇ! ನಾನು ಗಳಿಸಿದ ಶುಭಕರ್ಮಗಳಿಂದ ನನಗೆ ನೀವು ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಯ ಅನುಪಮ ಪದವಿಯನ್ನು ಕರುಣಿಸಿದರೆ ನಾನು ನನ್ನನ್ನು ಜಿತೇಂದ್ರಿಯನೆಂದು ತಿಳಿಯುವೆನು. ॥19-20॥ ಆಗ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರು ಹೇಳಿದರು-ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ಈಗ ನೀನು ಜಿತೇಂದ್ರಿಯನಾಗಲಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಯತ್ನಿಸು. ಎಂದು ತಿಳಿಸಿ ಅವರು ಸ್ವರ್ಗಲೋಕಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದರು. ॥21॥ ದೇವತೆಗಳು ಹೊರಟುಹೋದ ಬಳಿಕ ಮಹಾಮುನಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ಪುನಃ ಘೋರ ತಪಸ್ಸನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು. ಅವರು ಎರಡೂ ಭುಜಗಳನ್ನು ಮೇಲಕ್ಕೆತ್ತಿ ಯಾವುದೇ ಆಧಾರವಿಲ್ಲದೆ ನಿಂತುಕೊಂಡು ಕೇವಲ ಗಾಳಿಯನ್ನೇ ಕುಡಿಯುತ್ತಾ ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದರು. ॥22॥

ಬೇಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಪಂಚಾಗ್ನಿಗಳನ್ನು, ಸೇವಿಸುತ್ತಾ, ಮಳೆಗಾಲದಲ್ಲಿ ಬಯಲಿನಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತಾ, ಚಳಿಗಾಲದಲ್ಲಿ ಹಗಲು ರಾತ್ರೆ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ನಿಂತುಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದರು. ಹೀಗೆ ಆ ತಪೋಧನರು ಒಂದು ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳವರೆಗೆ ಘೋರ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿದರು. ॥23-24॥ ಮಹಾಮುನಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ಇಂತಹ ಘೋರ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುತ್ತಿರುವಾಗ ದೇವತೆಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಭಾರೀ ಸಂತಾಪ ಉಂಟಾಯಿತು. ॥25॥ ಸಮಸ್ತ ಮರುದ್ಗಣಗಳ ಸಹಿತ ಇಂದ್ರನು ಆಗ ರಂಭಾ ಅಪ್ಸರೆಯಲ್ಲಿ ತಮಗೆ ಹಿತಕರ ಹಾಗೂ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರಿಗೆ ಅಹಿತಕರವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ॥26॥

ವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷ ರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಬಾಲಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಅರವತ್ತ ಮೂರನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು.॥63॥

ಅರವತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಸರ್ಗ

ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ರಂಭೆಗೆ ಶಾಪಕೊಟ್ಟು ಪುನಃ ಘೋರ ತಪಸ್ಸಿನ ದೀಕ್ಷೆಯನ್ನು ಕೈಗೊಂಡರು

(ಇಂದ್ರನು ಹೇಳಿದನು-) ರಂಭೇ! ದೇವತೆಗಳ ಒಂದು ಬಹುದೊಡ್ಡ ಕಾರ್ಯ ಎದುರಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ನೀನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಬೇಕಾಗಿದೆ. ನೀನು ಮಹರ್ಷಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರನ್ನು ಕಾಮಮೋಹಿತವಾಗುವಂತೆ ಮರುಳುಗೊಳಿಸು. ॥1॥

ಶ್ರೀರಾಮಾ! ಬುದ್ಧಿವಂತ ಇಂದ್ರನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಆ ಅಪ್ಸರೆಯು ನಾಚಿಕೊಂಡು ಕೈಮುಗಿದು ದೇವೇಂದ್ರನಲ್ಲಿ ಇಂತೆಂದಳು. ॥2॥ ಸುರಪತಿಯೇ! ಈ ಮಹಾಮುನಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ಬಹಳ ಭಯಂಕರರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ದೇವ! ಇವರು ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಭಯಾನಕ ಕ್ರೋಧವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸುವರು, ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವೇ ಇಲ್ಲ. ॥3॥ ಆದ್ದರಿಂದ ದೇವೇಶ್ವರ! ನಾನು ಅವರಿಗೆ ಬಹಳ ಹೆದರುತ್ತೇನೆ. ನೀವು ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಕೃಪೆ ಮಾಡಿರಿ. ಶ್ರೀರಾಮಾ! ಹೆದರಿರುವ ರಂಭೆಯು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷ ಇಂದ್ರನು ಕೈಮುಗಿದು ನಿಂತಿರುವ, ಗಡ-ಗಡನೆ ನಡುಗುತ್ತಿರುವ ರಂಭೆಯಲ್ಲಿ ಹೀಗೆಂದನು - ರಂಭೆಯೇ! ನೀನು ಭಯಪಡಬೇಡ. ನಿನಗೆ ಒಳ್ಳೆಯದಾಗಲಿ. ನೀನು ನನ್ನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೋ. ॥4-5॥

ವಸಂತ ಋತುವಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ವೃಕ್ಷಗಳು ನವ ಪಲ್ಲವಗಳಿಂದ ಪರಮ ಸುಂದರವಾಗಿ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿರುವಾಗ, ತನ್ನ ಮಧುರ ಕೂಜನದಿಂದ ಎಲ್ಲರ ಹೃದಯಗಳನ್ನು ಸೆಳೆಯುವ ಕೋಗಿಲೆ ಮತ್ತು ಮನ್ಮಥನೊಂದಿಗೆ ನಾನೂ ನಿನ್ನ ಬಳಿ ಇರುವೆನು. ॥6॥

ಮಂಗಳಾಂಗಿಯೇ! ನೀನು ನಿನ್ನ ಪರಮಕಾಂತಿಯುಕ್ತ ರೂಪವನ್ನು, ಹಾವ-ಭಾವವೇ ಮೊದಲಾದ ವಿವಿಧ ಗುಣಗಳಿಂದ ಸಂಪನ್ನಗೊಳಿಸಿ, ಅದರಿಂದ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರ ಮುನಿಯನ್ನು ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ವಿಚಲಿತಗೊಳಿಸು. ॥7॥ ದೇವರಾಜನ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಆ ಮಧುರ ಮುಗುಳ್ನಗೆಯುಳ್ಳ ಸುಂದರೀ ಅಪ್ಸರೆಯು ಪರಮೋತ್ತಮ ರೂಪವನ್ನಾಂತು ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನನ್ನು ಮರುಳುಗೊಳಿಸ ತೊಡಗಿದಳು. ॥8॥

ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ಕೋಗಿಲೆಯ ಮಧುರ ಕೂಜನವನ್ನು ಕೇಳಿದರು. ಪ್ರಸನ್ನಚಿತ್ತರಾದ ಅವರು ಅತ್ತಕಡೆ ನೋಡಿದಾಗ ಎದುರಿಗೆ ನಿಂತಿರುವ ರಂಭೆಯು ಕಂಡುಬಂದಳು. ॥9॥ ಕೋಗಿಲೆಯ ಕಲರವ, ವಸಂತನ ವೈಭವ, ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ಕಣ್ಮುಂದೆ ಇರುವ ರಂಭೆಯ ಅನುಪಮವಾದ ಸಂಗೀತದಿಂದ ಮುನಿಯ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸಂದೇಹ ಉಂಟಾಯಿತು. ॥10॥ ಇದೆಲ್ಲವೂ ದೇವೇಂದ್ರನ ಕುತಂತ್ರವೆಂದು ಅವರು ತಿಳಿದುಕೊಂಡರು. ಮತ್ತೆ ಮುನಿವರ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ಕ್ರೋಧಗೊಂಡು ರಂಭೆಗೆ ಶಾಪಕೊಡುತ್ತಾ ಹೇಳಿದರು - ॥11॥

ದುರ್ಭಗೇ ರಂಭೇ! ನಾನು ಕಾಮ ಮತ್ತು ಕ್ರೋಧದ ಮೇಲೆ ವಿಜಯವನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ ಹಾಗೂ ನೀನು ಬಂದು ನನ್ನನ್ನು ಮರಳುಗೊಳಿಸುತ್ತಿರುವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಅಪರಾಧದಿಂದಾಗಿ ನೀನು ಹತ್ತು ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳವರೆಗೆ ಕಲ್ಲಿನ ಪ್ರತಿಮೆಯಾಗಿ ನಿಂತಿರುವೆ. ॥12॥ ರಂಭೆ ಶಾಪದ ಅವಧಿ ಪೂರ್ಣಗೊಂಡಾಗ ಓರ್ವ ಮಹಾತ್ಮ ತೇಜಸ್ವೀ ಮತ್ತು ತಪೋಬಲ ಸಂಪನ್ನ (ಬ್ರಹ್ಮದೇವರ ಪುತ್ರ ವಸಿಷ್ಠರು) ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ನನ್ನ ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಕಲುಷಿತಳಾದ ನಿನ್ನನ್ನು ಉದ್ಧಾರ ಮಾಡುವರು. ॥13॥

ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ಮಹಾಮುನಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ತನ್ನ ಕ್ರೋಧವನ್ನು ತಡೆಯಲಾಗದಿದ್ದರಿಂದ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ಸಂತಪ್ತರಾದರು. ॥14॥ ಮುನಿಯ ಶಾಪದಿಂದ ರಂಭೆಯು ತಕ್ಷಣ ಕಲ್ಲಿನ ಮೂರ್ತಿಯಾಗಿಬಿಟ್ಟಳು. ಮಹರ್ಷಿಯ ಆ ಶಾಪಯುಕ್ತ ವಚನವನ್ನು ಕೇಳಿ ಕಂದರ್ಪ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರನು ಅಲ್ಲಿಂದ ಕಾಲು ಕಿತ್ತರು. ॥15॥

ಶ್ರೀರಾಮಾ! ಕ್ರೋಧದಿಂದ ತಪಸ್ಸಿನ ಕ್ಷಯವಾಯಿತು ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಇನ್ನೂ ಹತೋಟಿಗೆ ಬರಲಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ವಿಚಾರ ಮಾಡಿ ಆ ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ಮುನಿಯ ಚಿತ್ತಕ್ಕೆ ಶಾಂತಿ ಸಿಗದೇಹೋಯಿತು. ॥16॥ ತಪಸ್ಸು ಅಪಹರಣವಾದಾಗ ಅವರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ‘ಈಗಿನಿಂದ ಕ್ರೋಧವನ್ನು ಮಾಡಲಾರೆ ಮತ್ತು ಯಾವುದೇ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲೂ ಮನಸ್ಸಿನ ಸಂಯಮ ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ.’ ಎಂಬ ವಿಚಾರ ಉಂಟಾಯಿತು. ॥17॥

ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳವರೆಗೆ ನಾನು ಶ್ವಾಸವನ್ನೇ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ. ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಜಯಿಸಿ ಶರೀರವನ್ನು ಮೋಹ ಮುಕ್ತವಾಗಿ ಒಣಗಿಸುತ್ತೇನೆ. ॥18॥ ನನ್ನ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಗಳಿಸಿದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣತ್ವವು ನನಗೆ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುವ ತನಕ, ಬೇಕಾದರೂ ಅನಂತ ವರ್ಷ ಕಳೆದುಹೋದರೂ ನಾನು ಏನನ್ನೂ ತಿನ್ನದೆ, ಕುಡಿಯದೆ, ಉಸಿರನ್ನೂ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲಾರೆ. ॥19॥ ‘ತಪಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿರುವಾಗ ನನ್ನ ಶರೀರದ ಅವಯವಗಳು ಎಂದಿಗೂ ನಾಶವಾಗಲಾರದು’ ರಘುನಂದನ! ಹೀಗೆ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ ಮುನಿವರ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ಪುನಃ ಒಂದು ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳವರೆಗೆ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ದೀಕ್ಷೆಯನ್ನು ಕೈಗೊಂಡರು. ಅವರು ಮಾಡಿದ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಗೆ ಈ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ತುಲನೆಯೇ ಇಲ್ಲ. ॥20॥

ವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷ ರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಬಾಲಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಅರವತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥64॥

ಅರವತ್ತೈದನೆಯ ಸರ್ಗ

ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರ ಘೋರ ತಪಸ್ಸು, ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿತ್ವ ಪ್ರಾಪ್ತಿ, ಜನಕನಿಂದ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರ ಪ್ರಶಂಸೆ

(ಶತಾನಂದರು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾರೆ -) ಶ್ರೀರಾಮಾ! ಹಿಂದಿನಂತೆ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿದ ಬಳಿಕ ಮಹಾಮುನಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ಉತ್ತರ ದಿಕ್ಕನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಪೂರ್ವದಿಕ್ಕಿಗೆ ಹೊರಟು ಹೋದರು ಮತ್ತು ಅಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿ ಅತ್ಯಂತ ಕಠೋರ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡತೊಡಗಿದರು. ॥1॥

ರಘುನಂದನ! ಒಂದು ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳವರೆಗೆ ಉತ್ತಮ ಮೌನವ್ರತವನ್ನು ಕೈಗೊಂಡು ಅವರು ಪರಮ ದುಷ್ಕರ ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದರು. ಅವರ ಆ ತಪಸ್ಸಿಗೆ ತುಲನೆಯೇ ಇರಲಿಲ್ಲ. ॥2॥ ಒಂದು ಸಾವಿರ ವರ್ಷಪೂರ್ಣವಾಗುವವರೆಗೆ ಆ ಮಹಾ ಮುನಿಗಳು ಕಟ್ಟಿಗೆಯಂತೆ ನಿಶ್ಚೇಷ್ಟರಾಗಿ ಇದ್ದರು. ನಡು-ನಡುವೆ ಅವರ ಮೇಲೆ ಅನೇಕ ವಿಘ್ನಗಳ ಆಕ್ರಮಣವಾದುವು. ಆದರೆ ಕ್ರೋಧ ಅವರೊಳಗೆ ನುಸುಳಲಿಲ್ಲ. ॥3॥

ಶ್ರೀರಾಮಾ! ತನ್ನ ನಿಶ್ಚಯದಲ್ಲಿ ಅಚಲರಾಗಿದ್ದ ಅವರು ಅಕ್ಷಯ ತಪಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡಿದರು. ಅವರ ಒಂದು ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳ ವ್ರತ ಪೂರ್ಣವಾದಾಗ, ಆ ಮಹಾವ್ರತಧಾರೀ ಮಹರ್ಷಿಯ ವ್ರತ ಸಮಾಪ್ತ ಮಾಡಿ ಅನ್ನವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಲು ಉದ್ಯುಕ್ತರಾದರು. ರಘುಕುಲಭೂಷಣ! ಇದೇ ಸಮಯ ಇಂದ್ರನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ವೇಷದಿಂದ ಒಂದು ಅವರು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿದ ಅನ್ನವನ್ನು ಬೇಡಿದನು. ॥4-5॥

ಆಗ ಅವರು ಆ ಎಲ್ಲ ಸಿದ್ಧತೆಗಳಿಸಿದ ಭೋಜನವನ್ನು ಆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿಗೆ ಕೊಡಲು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ ಕೊಟ್ಟುಬಿಟ್ಟರು. ಆ ಅನ್ನದಲ್ಲಿ ಏನೂ ಉಳಿಯಲಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಆ ಮಹಾತಪಸ್ವೀ ಭಗವಾನ್ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ಉಣ್ಣದೆ ಕುಡಿಯದೆ ಹಾಗೇ ಇದ್ದುಬಿಟ್ಟರು. ॥6॥

ಹೀಗಿದ್ದರೂ ಅವರು ಆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಲ್ಲಿ ಏನನ್ನೂ ಮಾತನಾಡಲಿಲ್ಲ. ತಮ್ಮ ಮೌನವ್ರತವನ್ನು ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ಪಾಲಿಸಿದರು. ಅನಂತರ ಪುನಃ ಮೊದಲಿನಂತೆ ಶ್ವಾಸೋಚ್ಛ್ವಾಸ ರಹಿತ ಮೌನವ್ರತದ ಅನುಷ್ಠಾನವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು. ॥7॥ ಪೂರಾ ಒಂದು ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳವರೆಗೆ ಆ ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠರು ಶ್ವಾಸವನ್ನೂ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ. ಈ ರೀತಿ ಉಸಿರು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳದಿರುವುದರಿಂದ ಅವರ ಮಸ್ತಕದಿಂದ ಹೊಗೆ ಏಳತೊಡಗಿತು. ॥8॥

ಅದರಿಂದ ಮೂರೂ ಲೋಕದ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಗಾಬರಿಗೊಂಡರು, ಎಲ್ಲರೂ ಸಂತಪ್ತರಾದರು. ಆಗ ದೇವತೆಗಳು, ಋಷಿಗಳು, ಗಂಧರ್ವರು, ನಾಗರು, ಸರ್ಪರು ಮತ್ತು ರಾಕ್ಷಸರು ಹೀಗೆ ಎಲ್ಲರೂ ಮುನಿಯ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಮೋಹಿತರಾದರು. ಅವರ ತೇಜದಿಂದ ಎಲ್ಲರ ಕಾಂತಿಯು ಮಂಕಾಯಿತು. ಅವರೆಲ್ಲರೂ ದುಃಖದಿಂದ ವ್ಯಾಕುಲರಾಗಿ ಪಿತಾಮಹ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದರು. ॥9-10॥

ದೇವ! ನಾನಾ ವಿಧವಾಗಿ ಮಹಾಮುನಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರಿಗೆ ಲೋಭ ಮತ್ತು ಕ್ರೋಧ ಬರುವಂತೆ ಪ್ರಯತ್ನಿಸಲಾಯಿತು. ಆದರೂ ಅವರು ತಮ್ಮ ತಪಸ್ಸಿನ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತಲೇ ಇದ್ದಾರೆ. ॥11॥ ಅವರಲ್ಲಿ ನಮಗೆ ಸಣ್ಣ ದೋಷವೂ ಕೂಡ ಕಂಡು ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಇವರಿಗೆ ಮನೋ ವಾಂಛಿತ ವಸ್ತು ಕೊಡದಿದ್ದರೆ ಅವರು ತಮ್ಮ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಚರಾಚರ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಸಹಿತ ಮೂರೂ ಲೋಕಗಳನ್ನು ನಾಶ ಮಾಡಿಬಿಡುವರು. ಈಗ ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳು ಹೊಗೆಯಿಂದ ಆವರಿಸಿಹೋಗಿವೆ, ಎಲ್ಲಿಯೂ ಏನೂ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. ॥12-13॥ ಸಮುದ್ರಗಳು ಕ್ಷುಬ್ಧವಾಗಿವೆ. ಎಲ್ಲ ಪರ್ವತಗಳು ವಿವರ್ಣವಾಗುತ್ತಿವೆ, ಧರೆಯು ನಡುಗುತ್ತಾ ಇದೆ, ಮತ್ತು ಪ್ರಚಂಡ ಚಂಡಮಾರುತ ಬೀಸುತ್ತಾ ಇದೆ. ॥14॥

ಬ್ರಹ್ಮದೇವರೇ! ಈ ಉಪದ್ರಗಳ ನಿವಾರಣೆಯ ಉಪಾಯ ನಮಗೆ ತೋಚುವುದಿಲ್ಲ. ಎಲ್ಲ ಜನರು ನಾಸ್ತಿಕರಂತೆ ಕರ್ಮಾನುಷ್ಠಾನ ಶೂನ್ಯರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಮೂರೂ ಲೋಕಗಳ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಮನಸ್ಸುಗಳು ಕ್ಷುಬ್ಧವಾಗಿದೆ. ಎಲ್ಲರೂ ಕಿಂಕರ್ತವ್ಯ ಮೂಢರಂತಾಗಿದ್ದಾರೆ. ॥15॥

ಮಹರ್ಷಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರ ತೇಜದಿಂದ ಸೂರ್ಯನ ಪ್ರಭೆ ಮಂಕಾಗಿದೆ. ಭಗವಂತನೇ! ಈ ಮಹಾಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ ಮುನಿಯು ಅಗ್ನಿ ಸ್ವರೂಪರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ದೇವ! ಮಹಾಮುನಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ಜಗತ್ತನ್ನು ವಿನಾಶಗೊಳಿಸುವ ವಿಚಾರ ಮಾಡುವ ಮೊದಲೇ ಇವರನ್ನು ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸಬೇಕು. ॥16॥

ಹಿಂದೆ ಪ್ರಳಯಕಾಲದ ಅಗ್ನಿಯು ಸಂಪೂರ್ಣ ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನು ಸುಟ್ಟು ಹಾಕಿತ್ತೋ, ಹಾಗೆಯೇ ಇವರು ಎಲ್ಲರನ್ನು ಸುಟ್ಟು ಬೂದಿಯಾಗಿಸುವರು. ಇವರು ದೇವತೆಗಳ ರಾಜ್ಯವನ್ನೇ ಬಯಸುವುದಾದರೆ ಅದನ್ನೂ ಇವರಿಗೆ ಕೊಡಲಾಗುವುದು. ಇವರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿರುವ ಯಾವುದೇ ಅಭಿಲಾಷೆ ಇದ್ದರೆ ಅದನ್ನೂ ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಲಾಗುವುದು. ॥17॥ ಅನಂತರ ಬ್ರಹ್ಮಾದಿ ಸಮಸ್ತ ದೇವತೆಗಳು ಮಹಾತ್ಮಾ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಮಧುರವಾಗಿ ಇಂತೆಂದರು. ॥18॥

ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಯೇ! ನಿಮಗೆ ಸ್ವಾಗತವಿರಲಿ. ನಾವು ನಿಮ್ಮ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ತುಂಬಾ ಸಂತುಷ್ಟರಾಗಿದ್ದೇವೆ. ಕುಶಿಕನಂದನ! ನೀನು ನಿನ್ನ ಉಗ್ರತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣತ್ವವನ್ನು ಪಡೆದಿರುವೆ. ॥19॥

ಬ್ರಹ್ಮನ್! ಮರುದ್ಗಣಗಳ ಸಹಿತ ನಾನು ನಿನಗೆ ದೀರ್ಘಾಯುಸ್ಸನ್ನು ಕರುಣಿಸಿದ್ದೇನೆ. ಹೋಗು ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ. ಸೌಮ್ಯ! ನೀನು ಮಂಗಲಕ್ಕೆ ಭಾಗಿಯಾಗಿರುವೆ. ನಿನಗೆ ಇಚ್ಛೆ ಇರುವಲ್ಲಿ ಸುಖವಾಗಿ ಹೋಗು. ॥20॥ ಪಿತಾಮಹ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಮಹಾಮುನಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸನ್ನರಾಗಿ, ಸಮಸ್ತ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ವಂದಿಸುತ್ತಾ ಹೇಳಿದನು. ॥21॥

ದೇವತೆಗಳಿರಾ! ನಿಮ್ಮ ಕೃಪೆಯಿಂದ ನನಗೆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣತ್ವ ಮತ್ತು ದೀರ್ಘಾಯುಷ್ಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗಿದ್ದರೆ ಓಂಕಾರ, ವಷಟ್ ಮತ್ತು ನಾಲ್ಕು ವೇದಗಳು ತಾನಾಗಿ ಬಂದು ನನ್ನನ್ನು ವರಣ ಮಾಡಲಿ. ಇದಲ್ಲದೆ ಕ್ಷತ್ರಿಯ-ವೇದ (ಧನುರ್ವೇದ) ಹಾಗೂ ಬ್ರಹ್ಮವೇದ (ಋಗ್ವೇದವೇ ನಾಲ್ಕು ವೇದಗಳು) ಜ್ಞಾನಿಗಳಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರಿಗಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠರಾದ ಬ್ರಹ್ಮಪುತ್ರ ವಸಿಷ್ಠರು ಸ್ವತಃ ಬಂದು-ನೀನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಾಗಿರುವೆ ಎಂದು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಿ, ಹೀಗಾದರೆ ನನ್ನ ಉತ್ತಮ ಮನೋರಥ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತೆಂದು ನಾನು ತಿಳಿಯುವೆನು. ಆಗ ನೀವೆಲ್ಲ ಶ್ರೇಷ್ಠ ದೇವತೆಗಳು ಇಲ್ಲಿಂದ ಹೋಗಬಲ್ಲಿರಿ. ॥22-24॥ ಆಗ ದೇವತೆಗಳು ಮಂತ್ರ ಜಪಿಸುವವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠರಾದ ವಸಿಷ್ಠ ಮುನಿಯನ್ನು ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸಿದರು. ಅನಂತರ ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿ ವಸಿಷ್ಠರು ‘ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಯಾಗುವುದನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದರು ಹಾಗೂ ಅವರೊಂದಿಗೆ ಮಿತ್ರತ್ವವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿಕೊಂಡರು. ॥25॥

‘ಮುನಿಗಳೇ! ನೀವು ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಗಳಾದಿರಿ, ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂದೇಹವೇ ಇಲ್ಲ. ನಿಮ್ಮ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋಚಿತ ಎಲ್ಲ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳು ನೆರವೇರಿದವು’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ದೇವತೆಗಳು ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಸ್ಥಾನಗಳಿಗೆ ಮರಳಿಹೋದರು. ॥26॥ ಹೀಗೆ ಉತ್ತಮ ಬ್ರಾಹ್ಮಣತ್ವ ಪಡೆದುಕೊಂಡು ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರೂ ಕೂಡ ಮಂತ್ರಜಪ ಮಾಡುವವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠರಾದ ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿ ವಸಿಷ್ಠರನ್ನು ಪೂಜಿಸಿದರು. ॥27॥

ಈ ರೀತಿ ತನ್ನ ಮನೋರಥ ಸಫಲವಾಗಿಸಿಕೊಂಡು ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುತ್ತಲೇ ಸಮಸ್ತ ಪೃಥ್ವಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸತೊಡಗಿದರು. ಶ್ರೀರಾಮಾ! ಹೀಗೆ ಕಠೋರ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿ ಈ ಮಹಾತ್ಮರು ಬ್ರಾಹ್ಮಣತ್ವವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡರು.॥28॥

ರಘುನಂದನ! ಈ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ಸಮಸ್ತ ಮುನಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಇವರು ತಪಸ್ಸಿನ ಮೂರ್ತಿಮಂತ ಸ್ವರೂಪರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಉತ್ತಮ ಧರ್ಮದ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಮೂರ್ತಿಯಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಪರಾಕ್ರಮದ ಪರಮ ನಿಧಿಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ. ॥29॥

ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ವಿಪ್ರವರ ಶತಾನಂದರು ಸುಮ್ಮನಾದರು. ಶತಾನಂದರಿಂದ ಈ ಕಥೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ಮಹಾರಾಜ ಜನಕನು ಶ್ರೀರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಬಳಿ ಕುಳಿತ್ತಿದ್ದ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರಿಗೆ ಕೈಮುಗಿದು ಇಂತೆಂದನು - ॥30॥

ಮುನಿಪುಂಗವ ಕೌಶಿಕರೇ! ನೀವು ಕಕುತ್ಸ್ಥಕುಲನಂದನ ಶ್ರೀರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರೊಂದಿಗೆ ನನ್ನ ಯಜ್ಞಕ್ಕೆ ಆಗಮಿಸಿದ್ದರಿಂದ ನಾನು ಧನ್ಯನಾದೆನು. ನೀವು ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಬಹುದೊಡ್ಡ ಕೃಪೆ ಮಾಡಿರುವಿರಿ. ಮಹಾಮುನಿಗಳೇ! ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಗಳೇ! ತಾವು ದರ್ಶನಕೊಟ್ಟು ನನ್ನನ್ನು ಪವಿತ್ರಗೊಳಿಸಿದಿರಿ. ॥31-32॥

ತಮ್ಮ ದರ್ಶನದಿಂದ ನನಗೆ ದೊಡ್ಡ ಲಾಭವಾಗಿದೆ. ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರದ ಗುಣಗಳು ಉಪಲಬ್ಧವಾದವು. ಬ್ರಹ್ಮನ್! ಇಂದು ಈ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಬಂದು ನಾನು ಮಹಾತ್ಮಾ ರಾಮಾ ಹಾಗೂ ಇತರ ಸದಸ್ಯರೊಂದಿಗೆ ತಮ್ಮ ಮಹಾನ್ ಪ್ರಭಾವದ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಕೇಳಿದೆ, ಅನೇಕ ಗುಣಗಳನ್ನು ಕೇಳಿದೆನು. ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಯೇ! ಶತಾನಂದರು ನಿಮ್ಮ ಮಹಾನ್ ತಪಸ್ಸಿನ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ತಿಳಿಸಿದರು. ॥33-34॥

ಕುಶಿಕನಂದನರೇ! ನಿಮ್ಮ ತಪಸ್ಸು ಅಪ್ರಮೇಯವಾಗಿದೆ. ನಿಮ್ಮ ಬಲ ಅನಂತವಾಗಿದೆ. ಹಾಗೂ ಗುಣಗಳಂತೂ ಅಸಂಖ್ಯವಾಗಿದೆ. ॥35॥

ಸ್ವಾಮಿ! ನಿಮ್ಮ ಆಶ್ಚರ್ಯಮಯ ಕಥೆಗಳ ಶ್ರವಣದಿಂದ ನನಗೆ ಸಾಕೆನಿಸಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠರೇ! ಯಜ್ಞದ ಸಮಯ ಆಗುತ್ತಾ ಇದೆ, ಸೂರ್ಯನು ಪಶ್ಚಿಮಾಂಬುಧಿಯನ್ನು ಸೇರುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ॥36॥ ಜಪ ಮಾಡುವವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮಹಾ ತೇಜಸ್ವೀ ಮುನಿಗಳೇ! ನಿಮಗೆ ಸ್ವಾಗತವಿರಲಿ. ನಾಳೆ ಪ್ರಾತಃಕಾಲ ಪುನಃ ನನಗೆ ದರ್ಶಕೊಡಿರಿ. ಈಗ ನನಗೆ ಹೋಗಲು ಅಪ್ಪಣೆ ಕೊಡಿರಿ. ॥37॥ ರಾಜನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಮುನಿವರ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ತುಂಬಾ ಪ್ರಸನ್ನರಾದರು. ಅವರು ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ನರಶ್ರೇಷ್ಠ ಜನಕರಾಜನನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸಿ, ಅವನನ್ನು ಬೀಳ್ಕೊಟ್ಟರು. ॥38॥

ಆಗ ಮಿಥಿಲಾಪತಿ ವಿದೇಹ ರಾಜಾ ಜನಕನು ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರಲ್ಲಿ ಹಿಂದಿನಂತೆ ಮಾತನಾಡಿ ಅವನು ಪುರೋಹಿತ ಮತ್ತು ಬಂಧು-ಬಾಂಧವರೊಂದಿಗೆ ಅವರಿಗೆ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಬಂದು, ಅಲ್ಲಿಂದ ಹೊರಟುಹೋದನು. ॥39॥

ಅನಂತರ ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರೂ ಮಹಾತ್ಮರಿಂದ ಪೂಜಿತರಾಗಿ ಶ್ರೀರಾಮಾ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರೊಂದಿಗೆ ತಮ್ಮ ವಿಶ್ರಾಮ ಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಮರಳಿದರು. ॥40॥

ವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷ ರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಬಾಲಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಅರವತ್ತೈದನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥65॥

ಅರವತ್ತಾರನೆಯ ಸರ್ಗ

ಜನಕರಾಜನು ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರನ್ನೂ, ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರನ್ನೂ ಸತ್ಕರಿಸಿ, ಅವರಿಗೆ ತನ್ನ ಅರಮನೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ಧನುಸ್ಸಿನ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ತಿಳಿಸಿ, ರಾಮನು ಧನುಸ್ಸಿನ ಶಿಂಜಿನಿಯನ್ನು ಸೆಳೆದು ಕಟ್ಟಿದರೆ ಸೀತೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ವಿವಾಹ ಮಾಡುವುದಾಗಿ ಹೇಳಿದುದು

ಮರುದಿನ ವಿಮಲ ಪ್ರಭಾತಕಾಲ ಉದಯಿಸಿದಾಗ ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ಜನಕನು ತನ್ನ ನಿತ್ಯಕರ್ಮವನ್ನು ಪೂರೈಸಿ ಶ್ರೀರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಸಹಿತ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರನ್ನು ಕರೆಸಿ, ಶಾಸ್ತ್ರಕ್ಕನುಸಾರ ಮುನಿಯನ್ನು ಹಾಗೂ ಮಹಾತ್ಮರಾದ ಇಬ್ಬರೂ ರಾಜಕುಮಾರರನ್ನು ಪೂಜಿಸಿ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಹೇಳಿದನು. ॥1-2॥

ಪೂಜ್ಯರೇ! ನಿಮಗೆ ಸ್ವಾಗತವಿರಲಿ. ಪುಣ್ಯಾತ್ಮ ಮಹರ್ಷಿಗಳೇ! ನಾನು ತಮ್ಮ ಯಾವ ಸೇವೆ ಮಾಡಲಿ? ಏಕೆಂದರೆ ನಾನು ನಿಮ್ಮ ಆಜ್ಞಾಪಾಲಕನಾಗಿರುವೆನು, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅಪ್ಪಣೆಯಾಗಬೇಕು. ॥3॥ ಮಹಾತ್ಮಾ ಜನಕನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ವಾಕ್ಯವಿಶಾರದರಾದ ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ಅವನಲ್ಲಿ ಇಂತೆಂದರು - ॥4॥

ಮಹಾರಾಜಾ! ಇವರಿಬ್ಬರೂ ದಶರಥರಾಜನ ವಿಶ್ವವಿಖ್ಯಾತ ಕ್ಷತ್ರಿಯ ವೀರಪುತ್ರರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ನಿನ್ನ ಬಳಿ ಇರುವ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ನೋಡಲು ಇಚ್ಛಿಸುತ್ತಿರುವರು. ॥5॥ ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ, ಆ ಧನುಷ್ಯವನ್ನು ಇವರಿಗೆ ತೋರಿಸು. ಇದರಿಂದ ಇವರ ಇಚ್ಛೆ ಪೂರ್ಣವಾಗುವುದು. ಮತ್ತೆ ಈ ರಾಜಕುಮಾರರಿಬ್ಬರೂ ಆ ಧನುಸ್ಸಿನ ದರ್ಶನದಿಂದ ಸಂತುಷ್ಟರಾಗಿ ಇಚ್ಛಾನುಸಾರ ತಮ್ಮ ರಾಜಧಾನಿಗೆ ಮರಳುವರು. ॥6॥ ಮುನಿಯು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಜನಕನು ಮಹಾಮುನಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ - ಮುನಿವರ್ಯರೇ! ಈ ಧನುಸ್ಸಿನ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಕೇಳಿರಿ. ಯಾವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಈ ಬಿಲ್ಲು ಇಲ್ಲಿ ಇರಿಸಲಾಗಿದೆಯೋ ಅದನ್ನು ಹೇಳುವೆನು. ॥7॥

ಪೂಜ್ಯರೇ! ನಿಮಿಯ ಜ್ಯೇಷ್ಠಪುತ್ರ ರಾಜಾ ದೇವರಾತ ಎಂಬುವನು ವಿಖ್ಯಾತನಾಗಿದ್ದನು. ಆ ಮಹಾತ್ಮನ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಈ ಧನುಸ್ಸು ಒತ್ತೆಯಾಗಿ ಇಡಲ್ಪಟ್ಟಿತ್ತು. ॥8॥ ಹಿಂದಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ದಕ್ಷಯಜ್ಞ ವಿಧ್ವಂಸದ ಸಮಯ ಪರಮ ಪರಾಕ್ರಮಿ ಭಗವಾನ್ ಶಂಕರನು ಲೀಲೆಯಿಂದಲೇ ಈ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಬಗ್ಗಿಸಿ ರೋಷದಿಂದ ದೇವತೆಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು-ದೇವತೆಗಳಿರಾ! ನಾನು ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಭಾಗವನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದೆ. ಆದರೆ ನೀವು ಕೊಡಲಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಧನುಸ್ಸಿನಿಂದ ನಾನು ನಿಮ್ಮೆಲ್ಲರ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಮಸ್ತಕವನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿಬಿಡುವೆನು. ॥9-10॥

ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠರೇ! ಇದನ್ನು ಕೇಳಿ ಸಮಸ್ತ ದೇವತೆಗಳು ಬೇಸರಗೊಂಡು, ದೇವಾಧಿದೇವ ಮಹಾದೇವನನ್ನು ಸ್ತೋತ್ರಗಳಿಂದ ಒಲಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ತೊಡಗಿದರು. ಕೊನೆಗೆ ಭಗವಾನ್ ಶಿವನು ಅವರ ಮೇಲೆ ಪ್ರಸನ್ನನಾದನು. ॥11॥ ಮಹಾತ್ಮರಾದ ದೇವತೆಗಳ ಮೇಲೆ ಪ್ರಸನ್ನನಾಗಿ ಶಿವನು ಈ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಅವರಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸಿದನು. ದೇವಾಧಿದೇವ ಮಹಾತ್ಮಾ ಭಗವಾನ್ ಶಂಕರನ ಧನುಷ್ಯರತ್ನ ಇದೇ ಆಗಿದೆ. ನನ್ನ ಪೂರ್ವಜ ಮಹಾರಾಜಾ ದೇವರಾತನಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ನ್ಯಾಸರೂಪದಲ್ಲಿ ಇಡಲ್ಪಟ್ಟಿತ್ತು.॥12॥

ಒಂದು ದಿನ ನಾನು ಯಜ್ಞಕ್ಕಾಗಿ ಭೂಮಿ ಶೋಧಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಹೊಲದಲ್ಲಿ ಊಳುತ್ತಿದ್ದೆ. ಆಗಲೇ ನೇಗಿಲಿನ ತುದಿಯಿಂದ ಉತ್ತ ಭೂಮಿಯಿಂದ ಒಂದು ಕನ್ಯೆ ಪ್ರಕಟಗೊಂಡಳು. (ನೇಗಿಲಿನಿಂದ ಊಳುತ್ತಿರುವಾಗ ಉಂಟಾದ ಗೆರೆಗೆ ಸೀತಾ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.) ಆ ಸೀತೆಯಿಂದ ಪ್ರಕಟಳಾದ ಕಾರಣ ಆಕೆಯ ಹೆಸರು ಸೀತಾ ಎಂದು ಇಡಲಾಯಿತು. ಭೂಮಿಯಿಂದ ಪ್ರಕಟಳಾದ ಆ ನನ್ನ ಕನ್ಯೆಯು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಬೆಳೆದು ದೊಡ್ಡವಳಾಗಿರುವಳು. ॥13-14॥

ನನ್ನ ಈ ಅಯೋನಿಜ ಕನ್ಯೆಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ-ಯಾರು ತನ್ನ ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ಈ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಬಗ್ಗಿಸಿ ಹೆದೆಯೇರಿಸುವನೋ, ಅವನೊಂದಿಗೆ ಈಕೆಯ ವಿವಾಹ ಮಾಡುವೆನಾಗಿ ನಾನು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿರುವೆನು. ಹೀಗೆ ಈಕೆಯನ್ನು ವೀರ್ಯಶುಲ್ಕಾ (ಪರಾಕ್ರಮಿರೂಪಿ ಶುಲ್ಕವುಳ್ಳ) ಆಗಿಸಿ ನನ್ನ ಅರಮನೆಯಲ್ಲಿ ಇರಿಸಿಕೊಂಡಿರುವೆನು. ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠರೇ! ಭೂಮಿಯಿಂದ ಪ್ರಕಟಳಾಗಿ ದಿನದಿಂದ ದಿನಕ್ಕೆ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿರುವ ನನ್ನ ಪುತ್ರೀ ಸೀತೆಯನ್ನು ಅನೇಕ ರಾಜರು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದು ಯಾಚಿಸಿದರು. ॥15॥

ಆದರೆ ಪೂಜ್ಯರೇ! ಕನ್ಯೆಯನ್ನು ವರಣಮಾಡುವ ಆ ಎಲ್ಲ ರಾಜರಿಗೆ ನಾನು - ನನ್ನ ಕನ್ಯೆಯು ವೀರ್ಯ ಶಲ್ಕಾ ಆಗಿರುವಳು. ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ತಿಳಿಸಿದೆ. (ಉಚಿತ ಪರಾಕ್ರಮ ಪ್ರಕಟಿಸಿಯೇ ಯಾವನೇ ಪುರುಷನು ಇವಳೊಂದಿಗೆ ವಿವಾಹವಾಗುವ ಅಧಿಕಾರಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ.) ಈ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ ನಾನು ಇಂದಿನವರೆಗೆ ಕನ್ಯೆಯನ್ನು ಯಾರಿಗೂ ಕೊಟ್ಟಿಲ್ಲ. ॥16॥

ಮುನಿಪುಂಗವರೇ! ಆಗ ಎಲ್ಲ ರಾಜರು ಸೇರಿ ಮಿಥಿಲೆಗೆ ಬಂದು, ಕೇಳತೊಡಗಿದರು - ರಾಜಕುಮಾರೀ ಸೀತೆಯನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಎಂತಹ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ನಿಶ್ಚಯಿಸಲಾಗಿದೆ. ॥17॥ ಪರಾಕ್ರಮದ ಜಿಜ್ಞಾಸೆ ಮಾಡುತ್ತಿರುವ ಆ ರಾಜನ ಎದುರಿಗೆ ನಾನು ಈ ಶಿವ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಇರಿಸಿದೆ, ಆದರೆ ಆ ರಾಜರು ಇದನ್ನು ಎತ್ತುವುದಿರಲಿ, ಅಲುಗಾಡಿಸಲೂ ಅಸಮರ್ಥರಾದರು. ॥18॥

ಮಹಾಮುನಿಯೇ! ಆ ಪರಾಕ್ರಮಿ ಅರಸರ ಶಕ್ತಿಯು ಬಹಳ ಅಲ್ಪವೆಂದು ತಿಳಿದು ನಾನು ಅವರಿಗೆ ಕನ್ಯೆಯನ್ನು ಕೊಡಲು ಒಪ್ಪಲಿಲ್ಲ. ತಪೋಧನರೇ! ಅನಂತರ ನಡೆದ ಘಟನೆಯನ್ನು ತಾವು ಆಲಿಸಿರಿ. ॥19॥

ಮುನಿಪುಂಗವರೇ! ನಾನು ತಿರಸ್ಕರಿಸಿದಾಗ ಈ ಎಲ್ಲ ರಾಜರು ಅತ್ಯಂತ ಕುಪಿತರಾಗಿ ತಮ್ಮ ಪರಾಕ್ರಮದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಸಂಶಯಪಟ್ಟು ಮಿಥಿಲೆಯನ್ನು ಎಲ್ಲೆಡೆಗಳಿಂದ ಆಕ್ರಮಿಸಿದರು. ॥20॥ ರಾಜನಿಂದ ತಮ್ಮ ತಿರಸ್ಕಾರವಾಯಿತೆಂದು ತಿಳಿದು ಆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಅರಸರು ಅತ್ಯಂತ ರೋಷಗೊಂಡು ಮಿಥಿಲಾಪುರಿಯನ್ನು ಸುತ್ತಲಿನಿಂದ ಪೀಡಿಸತೊಡಗಿದರು. ॥21॥

ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠರೇ! ಪೂರ್ಣ ಒಂದು ವರ್ಷದವರೆಗೆ ಅವರ ಮುತ್ತಿಗೆ ಹಾಗೆಯೇ ಇತ್ತು. ಅಷ್ಟರಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧದ ಎಲ್ಲ ಸಾಧನೆಗಳು ಕ್ಷೀಣವಾದವು; ಇದರಿಂದ ನನಗೆ ಬಹಳ ದುಃಖವಾಯಿತು. ॥22॥

ಆಗ ನಾನು ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಸರ್ವ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಒಲಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದೆ. ದೇವತೆಗಳು ಬಹಳ ಪ್ರಸನ್ನರಾಗಿ, ಅವರು ನನಗೆ ಚತುರಂಗಿಣಿ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಕರುಣಿಸಿದರು. ॥23॥ ಮತ್ತೆ ನಮ್ಮ ಸೈನಿಕರಿಂದ ಏಟು ತಿಂದು ಆ ಎಲ್ಲ ಪಾಪಾಚಾರಿ ರಾಜರಲ್ಲಿ ಯಾರು ಬಲಹೀನರಾಗಿದ್ದರೋ, ಯಾರು ತಮ್ಮ ಪರಾಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಸಂದಿಗ್ಧರಾಗಿದ್ದರೋ, ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಮಂತ್ರಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ದಿಕ್ಕುಗಳಿಗೆ ಓಡಿ ಹೋದರು. ॥24॥

ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠರೇ! ಇದೇ ಅ ಪರಮ ಪ್ರಕಾಶಮಾನ ಧನುಸ್ಸು ಆಗಿದೆ. ಸುವ್ರತರಾದ ಮಹರ್ಷಿಗಳೇ! ನಾನು ಅದನ್ನು ಶ್ರೀರಾಮ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣರಿಗೂ ತೋರಿಸುವೆನು. ॥25॥

ಮುನಿಯೇ! ಶ್ರೀರಾಮನು ಈ ಧನುಸ್ಸಿಗೆ ಹೆದೆಯೇರಿಸಿದರೆ ನಾನು ನನ್ನ ಅಯೋನಿಜ ಕನ್ಯಾ ಸೀತೆಯನ್ನು ಈ ದಶರಥಕುಮಾರನ ಕೈಗೆ ಒಪ್ಪಿಸುವೆನು. ॥26॥

ವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷ ರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಬಾಲಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಅರವತ್ತಾರನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥66॥

ಅರವತ್ತೇಳನೆಯ ಸರ್ಗ

ಶ್ರೀರಾಮನು ಶಿವಧನುಸ್ಸನ್ನು ಮುರಿದುದು, ಜನಕನು ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ದಶರಥನನ್ನು ಕರೆತರಲು ಮಂತ್ರಿಗಳನ್ನು ಕಳಿಸಿದುದು

ಜನಕನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಮಹಾಮುನಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ಹೇಳಿದರು - ರಾಜನೇ! ನೀನು ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ನಿನ್ನ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ತೋರಿಸು. ॥1॥

ಆಗ ಜನಕನು ಮಂತ್ರಿಗಳಿಗೆ - ಚಂದನ ಮತ್ತು ಮಾಲೆಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಆ ದಿವ್ಯ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಇಲ್ಲಿಗೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಬನ್ನಿ ಎಂದು ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದನು. ॥2॥ ರಾಜಾ ಜನಕನ ಆಜ್ಞೆ ಪಡೆದು ಆ ಅಮಿತ ತೇಜಸ್ವೀ ಮಂತ್ರಿಗಳು ನಗರಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ, ಆ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಮುಂದೆ ಮಾಡಿ ಪುರಿಯಿಂದ ಹೊರಗೆ ಹೊರಟರು. ॥3॥ ಆ ಧನುಸ್ಸು ಎಂಟು ಗಾಲಿಗಳುಳ್ಳ ಉಕ್ಕಿನ ದೊಡ್ಡ ಪೆಟ್ಟಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಇಡಲಾಗಿತ್ತು. ಅದನ್ನು ಮಹಾ ಬಲಿಷ್ಠರಾದ ಐದು ಸಾವಿರ ವೀರರು ಹೇಗೋ ಕಷ್ಟಪಟ್ಟು ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ತರುವಂತಾಯಿತು. ॥4॥ ಕಬ್ಬಿಣದ ಪೆಟ್ಟಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಇರಿಸಿದ್ದ ಆ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ತಂದು ಮಂತ್ರಿಗಳು ದೇವೋಪಮ ರಾಜಾ ಜನಕನಲ್ಲಿ ಇಂತೆಂದರು- ॥5॥ ಮಿಥಿಲಾಧಿಪತೇ! ರಾಜೇಂದ್ರನೇ! ಇದು ಸಮಸ್ತ ರಾಜರಿಂದ ಸಮ್ಮಾನಿತವಾದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಧನುಷ್ಯವಾಗಿದೆ. ತಾವು ಈ ಇಬ್ಬರು ರಾಜಕುಮಾರರಿಗೆ ತೋರಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದರೆ ತೋರಿಸಿರಿ. ॥6॥ ಅವರ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಜಾ ಜನಕನು ಕೈಮುಗಿದು ಮಹಾತ್ಮಾ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರಿಗೆ ಹಾಗೂ ಇಬ್ಬರೂ ಸಹೋದರ ಶ್ರೀರಾಮಾ - ಲಕ್ಷ್ಮಣರಲ್ಲಿ ಇಂತೆಂದನು - ॥7॥

ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಗಳೇ! ಇದೇ ಆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಧನುಸ್ಸು ಆಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ಜನಕವಂಶೀಯ ನರೇಶ್ವರರು ಸದಾ ಪೂಜಿಸಿದ್ದಾರೆ ಹಾಗೂ ಇದನ್ನು ಎತ್ತಲು ಅಸಮರ್ಥರಾದ ಮಹಾಪರಾಕ್ರಮಿ ಅರಸರಿಂದಲೂ ಹಿಂದೆ ಸಮ್ಮಾನಿತವಾಗಿದೆ. ॥8॥ ಇದನ್ನು ಸಮಸ್ತ ದೇವತೆಗಳು, ಅಸುರರು, ರಾಕ್ಷಸರು, ಗಂಧರ್ವರು, ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ಯಕ್ಷರು, ಕಿನ್ನರರು, ಮಹಾ ನಾಗಗಳೂ ಕೂಡ ಇದನ್ನು ಎತ್ತಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗಲಿಲ್ಲ. ॥9॥ ಹಾಗಿರುವಾಗ ಈ ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಹೆದೆ ಏರಿಸುವುದು, ಇದಕ್ಕೆ ಬಾಣ ಹೂಡುವುದು, ಪ್ರತ್ಯಂಚೆ ಸೆಳೆದು ಟಂಕಾರ ಮಾಡುವುದು ಎತ್ತಿ ಅತ್ತ - ಇತ್ತ ಅಲುಗಾಡಿಸುವುದು, ಇದೆಲ್ಲ ಮಾಡುವ ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ಶಕ್ತಿ ಎಲ್ಲಿದೆ? ॥10॥

ಮುನಿಪುಂಗವರೇ! ಈ ಶ್ರೇಷ್ಠಧನುಸ್ಸು ಇಲ್ಲಿಗೆ ತರಲಾಗಿದೆ. ಮಹಾಭಾಗರೇ! ತಾವು ಇದನ್ನು ಈ ಇಬ್ಬರೂ ರಾಜಕುಮಾರರಿಗೆ ತೋರಿಸಿರಿ. ॥11॥ ಶ್ರೀರಾಮಸಹಿತ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ಜನಕನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ರಘುನಂದನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದರು-ವತ್ಸರಾಮಾ! ಈ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ನೋಡು ॥12॥ ಮಹರ್ಷಿಗಳ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಶ್ರೀರಾಮನು ಧನುಸ್ಸು ಇಟ್ಟಿರುವ ಪೆಟ್ಟಿಗೆಯನ್ನು ತೆರೆದು ಆ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ನೋಡಿ ಹೇಳಿದನು -॥13॥ ಸರಿ ಈಗ ನಾನು ಈ ದಿವ್ಯ ಹಾಗೂ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಧನುಸ್ಸಿಗೆ ಕೈಹಚ್ಚಿ, ಎತ್ತಲೂ ಮತ್ತು ಹೆದೆಯೇರಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುವೆನು. ॥14॥

ಆಗ ರಾಜನು ಮತ್ತು ಮುನಿಗಳು ಏಕಸ್ವರದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದರು - ‘ಹಾಗೆಯೇ ಮಾಡು’. ಮುನಿಗಳ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ರುಕುಲ ನಂದನ ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ಶ್ರೀರಾಮನು ಆ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ನಡುವಿನಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದು ಸಲೀಸಾಗಿ ಎತ್ತಿಕೊಂಡನು ಹಾಗೂ ಲೀಲಾಜಾಲವಾಗಿ ಅದನ್ನು ಬಗ್ಗಿಸಿ ಹೆದೆಯೇರಿಸಿದನು. ಆಗ ಅನೇಕ ಸಾವಿರ ಮನುಷ್ಯರ ದೃಷ್ಟಿ ಅವನ ಮೇಲೆ ನೆಟ್ಟಿತ್ತು. ॥15-16॥ ಪ್ರತ್ಯಂಚೆಯನ್ನು ಏರಿಸಿ ಮಹಾಯಶಸ್ವೀ ನರಶ್ರೇಷ್ಠ ಶ್ರೀರಾಮನು ಆ ಧನುಸ್ಸವನ್ನು ಕಿವಿಯವರೆಗೆ ಸೆಳೆದಾಗ ಅದು ನಡುವಿನಲ್ಲಿ ತುಂಡಾಯಿತು. ॥17॥

ಆ ಧನುಸ್ಸು ಮುರಿದಾಗ ವಜ್ರಪಾತದಂತೆ ಭಾರೀ ಸದ್ದು ಆಯಿತು. ಪರ್ವತಗಳೇ ಉರುಳಿ ಬೀಳುತ್ತವೋ ಅನಿಸಿತು. ಆಗ ಮಹಾ ಭೂಕಂಪವಾಯಿತು. ॥18॥

ಮುನಿವರ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು, ರಾಜಾ ಜನಕ, ರಘುಕುಲ ಭೂಷಣ ಇಬ್ಬರೂ ಸಹೋದರ ಶ್ರೀರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಬಿಟ್ಟು, ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿರುವ ಇತರರೆಲ್ಲರೂ ಧನುಸ್ಸು ಮುರಿದ ಆ ಭಯಂಕರ ಶಬ್ದದಿಂದ ಮೂರ್ಛಿತರಾದರು. ॥19॥ ಸ್ವಲ್ಪ ಹೊತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರೂ ಎಚ್ಚರಗೊಂಡಾಗ ನಿರ್ಭಯನಾದ ರಾಜಾ ಜನಕನು ಅಂಜಲಿಬದ್ದನಾಗಿ ವಾಕ್ಯ ಕುಶಲರಾದ ಮುನಿವರ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು - ॥20॥

ಪೂಜ್ಯರೇ! ದಶರಥನಂದನ ಶ್ರೀರಾಮನ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಇಂದು ನಾನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ನೋಡಿದೆ. ಮಹಾದೇವನ ಧನುಸ್ಸನನ್ನು ಹೆದೆ ಏರಿಸುವುದು ಅತ್ಯಂತ ಅದ್ಭುತ, ಅಚಿಂತ್ಯ ಮತ್ತು ಅತರ್ಕಿತ ಘಟನೆಯಾಗಿದೆ. ॥21॥ ನನ್ನ ಪುತ್ರಿ ಸೀತೆಯು ದಶರಥಕುಮಾರ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಪತಿರೂಪದಲ್ಲಿ ಪಡೆದು ಜನಕವಂಶದ ಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವಳು. ॥22॥

ಕುಶಿಕನಂದನರೇ! ಸೀತೆಯನ್ನು ವೀರ್ಯಶುಲ್ಕಾ ಎಂದು ನಾನು ಮಾಡಿದ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯು ಇಂದು ಸತ್ಯ ಹಾಗೂ ಸಫಲವಾಯಿತು. ಸೀತೆಯು ನನಗೆ ಪ್ರಾಣಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚಿನವಳಾಗಿದ್ದಾಳೆ. ನನ್ನ ಈ ಪುತ್ರಿಯನ್ನು ನಾನು ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಸಮರ್ಪಿಸುವೆನು. ॥23॥ ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಗಳೇ! ಕುಶಿಕನಂದನರೇ! ನಿಮಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ. ನಿಮ್ಮ ಆಜ್ಞೆಯಾದರೆ ನನ್ನ ಮಂತ್ರಿಗಳು ರಥಾರೂಢರಾಗಿ ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಹೋಗಿ, ವಿನಯಯುಕ್ತವಾದ ವಚನಗಳಿಂದ ಮಹಾರಾಜಾ ದಶರಥರನ್ನು ನನ್ನ ನಗರಕ್ಕೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಬರಲಿ. ಜೊತೆಗೆ ಇಲ್ಲಿಯ ಎಲ್ಲ ಸಮಾಚಾರ ನಿವೇದಿಸಿಕೊಂಡು ಯಾರಿಗಾಗಿ ಪರಾಕ್ರಮ ಶುಲ್ಕವನ್ನು ನಿಯತಗೊಳಿಸಿತ್ತೋ ಆ ಜನಕಕುಮಾರಿ ಸೀತೆಯ ವಿವಾಹ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನೊಂದಿಗೆ ಆಗುವುದಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಸಲಿ. ॥24-25॥ ಈ ಮಂತ್ರಿಗಳು ಮಹಾರಾಜ ದಶರಥನಿಗೆ ‘ನಿಮ್ಮ ಇಬ್ಬರು ಪುತ್ರರು ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರೊಂದಿಗೆ ಸುರಕ್ಷಿತರಾಗಿ ಮಿಥಿಲೆಗೆ ಬಂದಿರುವರು’ ಎಂದೂ ಹೇಳಲಿ. ಹೀಗೆ ಪ್ರೀತಿಯುಕ್ತ ತಿಳಿಸಿ ದಶರಥರಾಜರನ್ನು ಶ್ರೀ ಗಾಮಿ ಸಚಿವರು ಬೇಗನೇ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಕರೆತರಲಿ. ॥26॥

ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ‘ತಥಾಸ್ತು’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ರಾಜನ ಮಾತನ್ನು ಸಮರ್ಥಿಸಿದರು. ಆಗ ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ರಾಜಾ ಜನಕನು ತನ್ನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸುವ ಮಂತ್ರಿಗಳಿಗೆ ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿಸಿ, ಇಲ್ಲಿಯ ಎಲ್ಲ ಸಮಾಚಾರವನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ಮಹಾರಾಜ ದಶರಥನಿಗೆ ತಿಳಿಸಿಕೊಟ್ಟನು. ॥27॥

ವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷ ರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಬಾಲಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಅರವತ್ತೇಳನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥67॥

ಅರವತ್ತೆಂಟನೆಯ ಸರ್ಗ

ಜನಕರಾಜನ ಸಂದೇಶ ಪಡೆದು ದಶರಥ ಮಹಾರಾಜನು ಮಂತ್ರಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಮಿಥಿಲೆಗೆ ಹೊರಟಿದುದು

ಜನಕರಾಜನ ಅಪ್ಪಣೆ ಪಡೆದ ಸಚಿವರು ಮತ್ತು ರಾಜ ಭಟರು ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಹೊರಟರು. ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ವಾಹನಗಳು ಬಳಲಿದ ಕಾರಣ ಮೂರು ದಿನ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಪಡೆದು ನಾಲ್ಕನೆಯ ದಿನ ಅವರು ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ತಲುಪಿದರು. ॥1॥ ರಾಜಾಜ್ಞೆಯಂತೆ ಅವರು ಅರಮನೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ, ದೇವಸದೃಶನಾದ ತೇಜಸ್ವೀ ವೃದ್ಧ ದಶರಥರಾಜನ ದರ್ಶನ ಪಡೆದರು. ॥2॥ ಆ ಎಲ್ಲ ದೂತರು ಕೈಮುಗಿದುಕೊಂಡು ನಿರ್ಭಯರಾಗಿ ರಾಜನಲ್ಲಿ ಮಧುರವಾಗಿ, ವಿನಯದಿಂದ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದರು-ಮಹಾರಾಜರೇ! ಮಿಥಿಲಾಪತಿ ಜನಕ ರಾಜನು ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರದ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಮುಂದಿರಿಸಿಕೊಂಡು ಸ್ನೇಹಯುಕ್ತ ಮಧುರವಾಣಿಯಿಂದ ಸೇವಕರ ಸಹಿತ ನಿಮ್ಮ ಹಾಗೂ ನಿಮ್ಮ ಉಪಾಧ್ಯಾಯ ಮತ್ತು ಪುರೋಹಿತರ ಕ್ಷೇಮ ಸವಾಚಾರವನ್ನು ಪದೇ-ಪದೇ ಕೇಳಿರುವರು. ॥3-5॥

ಈ ಪ್ರಕಾರ ನಮ್ರತಾಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಕುಶಲವನ್ನು ಕೇಳಿ ಮಿಥಿಲಾಪತಿ ವಿದೇಹರಾಜರು ಮಹರ್ಷಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರ ಅಪ್ಪಣೆಯಂತೆ ಈ ಸಂದೇಶವನ್ನು ಕಳಿಸಿರುವರು - ॥6॥

ಮಹಾರಾಜರೇ! ನಾನು ಮೊದಲೇ ಮಾಡಿದ್ದ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯ ಸಂಗತಿ ನಿಮಗೆ ತಿಳಿದಿರಬಹುದು. ನಾನು ನನ್ನ ಪುತ್ರಿಯ ವಿವಾಹಕ್ಕಾಗಿ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನೇ ವೀರ್ಯಶುಲ್ಕನಾಗಿ ನಿಯತಗೊಳಿಸಿದ್ದೆ. ಅದನ್ನು ಕೇಳಿ ಎಷ್ಟೋರಾಜರು ಅಸಹನೆಯಿಂದ ಬಂದು ಪರಾಕ್ರಮಹೀನರಾಗಿ ಮರಳಿ ಮನೆಗಳಿಗೆ ತೆರಳಿದರು. ॥7॥ ನರೇಶ್ವರರೇ! ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರ ಜೊತೆಗೆ ಅಕಸ್ಮಾತ್ತಾಗಿ ತಿರುಗಾಡುತ್ತಾ ಬಂದಿರುವ ನಿಮ್ಮ ಪುತ್ರ ಶ್ರೀರಾಮನು ತನ್ನ ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ನನ್ನ ಈ ಕನ್ಯೆಯನ್ನು ಗೆದ್ದುಕೊಂಡಿರುವನು. ॥8॥ ಮಹಾಬಾಹೋ! ಮಹಾತ್ಮಾ ಶ್ರೀರಾಮನು ಮಹಾನ್ ಜನಸಮುದಾಯದ ನಡುವೆ ನನ್ನ ಬಳಿ ಇಟ್ಟಿದ್ದ ರತ್ನಸ್ವರೂಪ ದಿವ್ಯಬಿಲ್ಲನ್ನು ಮುರಿದುಬಿಟ್ಟನು. ॥9॥

ಆದ್ದರಿಂದ ನಾನು ಈ ಮಹಾತ್ಮಾ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನಿಗೆ ನನ್ನ ವೀರ್ಯಶುಲ್ಕಾ ಕನ್ಯೆ ಸೀತೆಯನ್ನು ಕೊಡುವೆನು. ಹೀಗೆ ಮಾಡಿ ನಾನು ನನ್ನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯಿಂದ ಪಾರಾಗುವೆನು. ತಾವು ಇದಕ್ಕಾಗಿ ನನಗೆ ದಯಮಾಡಿ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿರಿ. ॥10॥ ಮಹಾರಾಜ! ನೀವು ತಮ್ಮ ಗುರುಗಳು ಹಾಗೂ ಪುರೋಹಿತರೊಂದಿಗೆ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಆಗಮಿಸಿ ತಮ್ಮ ಇಬ್ಬರು ಪುತ್ರರಾದ ರಘುಕುಲಭೂಷಣ ಶ್ರೀರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರನ್ನು ನೋಡಿರಿ. ನಿಮಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ. ॥11॥

ರಾಜೇಂದ್ರರೇ! ಇಲ್ಲಿಗೆ ಆಗಮಿಸಿ ತಾವು ನನ್ನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿರಿ. ನೀವು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬರುವುದರಿಂದ ಇಬ್ಬರೂ ಪುತ್ರರ ವಿವಾಹ ಆನಂದವನ್ನು ಪಡೆಯುವಿರಿ. ॥12॥

ರಾಜನೇ! ಈ ಪ್ರಕಾರ ವಿದೇಹರಾಜನು ತಮ್ಮ ಬಳಿಗೆ ಈ ಶುಭ ಸಂದೇಶವನ್ನು ಕಳಿಸಿರುವನು. ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನಿಗೆ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರ ಆಜ್ಞೆ ಮತ್ತು ಶತಾನಂದರ ಸಮ್ಮತಿಯೂ ದೊರಕಿತ್ತು. ॥13॥ ಸಂದೇಶವಾಹಕ ಮಂತ್ರಿಗಳ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ದಶರಥರಾಜನು ಬಹಳ ಸಂತೋಷಗೊಂಡನು. ಅವನು ಮಹರ್ಷಿ ವಸಿಷ್ಠ, ವಾಮದೇವ ಹಾಗೂ ಇತರ ಮಂತ್ರಿಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು - ॥14॥

ಕುಶಿಕನಂದನ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರಿಂದ ಸುರಕ್ಷಿತನಾದ ಕೌಸಲ್ಯಾನಂದನವರ್ಧನ ಶ್ರೀರಾಮನು ತಮ್ಮ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಂದಿಗೆ ವಿದೇಹ ದೇಶದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿರುವನು. ॥15॥ ಅಲ್ಲಿ ಮಹಾತ್ಮಾ ಜನಕನು ಕಾಕುತ್ಸ್ಥ ಕುಲಭೂಷಣ ಶ್ರೀರಾಮನ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ನೋಡಿರುವನು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ತನ್ನ ಪುತ್ರಿ ಸೀತೆಯ ವಿವಾಹವನ್ನು ರಘುಕುಲರತ್ನ ಶ್ರೀರಾಮನೊಂದಿಗೆ ಮಾಡಲು ಬಯಸುತ್ತಿರುವನು. ॥16॥ ನಿಮ್ಮೆಲ್ಲರೂ ಇಷ್ಟಪಟ್ಟರೆ, ಸಮ್ಮತಿ ಇದ್ದರೆ ನಾವು ಜಾಗ್ರತೆಯಾಗಿ ಜನಕನ ಮಿಥಿಲಾಪುರಿಗೆ ಹೋಗೋಣ ಇದರಲ್ಲಿ ತಡಮಾಡುವುದು ಬೇಡ. ॥17॥ ಇದನ್ನು ಕೇಳಿ ಸಮಸ್ತ ಮಹರ್ಷಿಗಳ ಸಹಿತ ಮಂತ್ರಿಗಳು ‘ಬಹಳ ಒಳ್ಳೆಯದು’ ಎಂದು ಏಕಕಂಠದಿಂದ ಹೇಳಿ ಹೊರಡಲು ಸಮ್ಮತಿಸಿದರು. ರಾಜನು ಬಹಳ ಪ್ರಸನ್ನನಾಗಿ ಮಂತ್ರಿಗಳಲ್ಲಿ ನಾಳೆ ಬೆಳಿಗ್ಗೆಯೇ ಪ್ರಯಾಣ ಹೊರಡುವುದು ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ॥18॥

ಮಹಾರಾಜಾ ದಶರಥನ ಎಲ್ಲ ಮಂತ್ರಿಗಳು ಸಮಸ್ತ ಸದ್ಗುಣಗಳಿಂದ ಸಂಪನ್ನರಾಗಿದ್ದರು. ರಾಜನು ಅವರನ್ನು ತುಂಬಾ ಸತ್ಕರಿಸಿದನು. ದಿಬ್ಬಣ ಹೊರಡುವ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಅವರು ಬಹಳ ಆನಂದದಿಂದ ರಾತ್ರಿಯನ್ನು ಕಳೆದರು. ॥19॥

ವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷ ರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಬಾಲಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಅರವತ್ತೆಂಟನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥68॥

ಅರವತ್ತೊಂಭತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ

ಚತುರಂಗಬಲ ಸಹಿತ ದಶರಥನು ಮಿಥಿಲೆಗೆ ಪ್ರಯಾಣ ಮಾಡಿದುದು, ಅಲ್ಲಿ ಜನಕರಾಜನಿಂದ ಅವನ ಸ್ವಾಗತ-ಸತ್ಕಾರ

ಅನಂತರ ರಾತ್ರೆ ಕಳೆದಾಗ ಉಪಾಧ್ಯಾಯ ಮತ್ತು ಬಂಧು ಬಾಂಧವರ ಸಹಿತ ದಶರಥನು ಅತ್ಯಂತ ಹರ್ಷಗೊಂಡು ಸುಮಂತ್ರನಲ್ಲಿ ಇಂತೆಂದನು - ॥1॥ ಇಂದು ನಮ್ಮ ಎಲ್ಲ ಧನಾಧ್ಯಕ್ಷರು ಬಹಳಷ್ಟು ಧನವನ್ನೆತ್ತಿಕೊಂಡು ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ರತ್ನಗಳಿಂದ ಸಂಪನ್ನರಾಗಿ ಎಲ್ಲರ ಮುಂದೆ ನಡೆಯಲಿ; ಅವರ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯ ಸುವ್ಯವಸ್ಥೆ ಇರಬೇಕು. ॥2॥

ಎಲ್ಲ ಚತುರಂಗಿಣೀ ಸೇನೆಯೂ ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಹೊರಡಲಿ. ನನ್ನ ಅಪ್ಪಣೆಯಂತೆ ಸುಂದರವಾದ ಪಲ್ಲಕ್ಕಿಗಳು, ಉತ್ತಮವಾದ ಕುದುರೆಯೇ ಮೊದಲಾದ ವಾಹನಗಳು ಸಿದ್ಧವಾಗಿ ನಡೆಯಲಿ. ॥3॥ ವಸಿಷ್ಠ, ವಾಮದೇವ, ಜಾಬಾಲಿ, ಕಶ್ಯಪ, ದೀರ್ಘರ್ಜೀವಿ ಮಾರ್ಕಂಡೇಯ ಮುನಿ, ಕಾತ್ಯಾಯನ ಇವರೆಲ್ಲ ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಗಳು ಮುಂದೆ ಮುಂದೆ ನಡೆಯಲಿ. ನನ್ನ ರಥವನ್ನೂ ಸಿದ್ಧಗೊಳಿಸಿರಿ, ತಡಮಾಡಬಾರದು. ಜನಕರಾಜನ ದೂತರು ನಮ್ಮನ್ನು ಅವಸರ ಪಡಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ॥4-5॥

ರಾಜನ ಆಜ್ಞೆಗನುಸಾರ ಚತುರಂಗಿಣಿ ಸೈನ್ಯ ಸಿದ್ಧವಾಯಿತು. ಋಷಿಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಯಾತ್ರೆ ಮಾಡುತ್ತಿರುವ ದಶರಥನ ಹಿಂದೆ - ಹಿಂದೆ ನಡೆಯಿತು. ॥6॥ ನಾಲ್ಕು ದಿನ ದಾರಿ ನಡೆದು ಅವರೆಲ್ಲರೂ ವಿದೇಹ ದೇಶಕ್ಕೆ ತಲುಪಿದರು. ಅವರ ಆಗಮನದ ಸಮಾಚಾರ ತಿಳಿದು ಶ್ರೀಮಾನ್ ರಾಜಾ ಜನಕನು ಸ್ವಾಗತ ಸತ್ಕಾರದ ಸಿದ್ಧತೆಯನ್ನು ಮಾಡಿದನು. ॥7॥

ಅನಂತರ ಆನಂದ ಮಗ್ನನಾದ ಜನಕನು ವೃದ್ಧನಾದ ಮಹಾರಾಜಾ ದಶರಥನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದನು. ಅವರನ್ನು ಭೆಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಬಹಳ ಹರ್ಷಿತನಾದನು. ॥8॥ ರಾಜರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮಿಥಿಲಾ ನರೇಶನು ಆನಂದಮಗ್ನನಾಗಿ ಪುರುಷ ಪ್ರವರ ದಶರಥರಾಜನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು-ನರಶ್ರೇಷ್ಠರು ನಂದನರೇ! ತಮಗೆ ಸ್ವಾಗತವಿದೆ. ನೀವು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಆಗಮಿಸಿದುದು ನನ್ನ ಸೌಭಾಗ್ಯವಾಗಿದೆ. ॥9॥

ನೀವು ಇಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಇಬ್ಬರೂ ಪುತ್ರರ ಪ್ರೀತಿ ಪಡೆಯುವಿರಿ. ಅದನ್ನು ಅವರು ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ಗೆದ್ದುಕೊಂಡಿರುವರು. ಮಹಾ ತೇಜಸ್ವೀ ಭಗವಾನ್ ವಸಿಷ್ಠರೂ ನಮ್ಮ ಸೌಭಾಗ್ಯದಿಂದಲೇ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಆಗಮಿಸಿರುವರು. ಇವರು ದೇವತೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಇಂದ್ರನು ಶೋಭಿಸುತ್ತಿರುವಂತೆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರೊಂದಿಗೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿರುವರು. ॥10॥ ಸೌಭಾಗ್ಯದಿಂದ ನನ್ನ ಎಲ್ಲ ವಿಘ್ನ-ಬಾಧೆಗಳು ಪರಾಜಿತವಾದವು. ರಘುಕುಲದ ಮಹಾಪುರುಷರು ಮಹಾನ್ ಬಲ ಸಂಪನ್ನ ಮತ್ತು ಪರಾಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರಿಗಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಈ ಕುಲದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆದ ಕಾರಣ ಇಂದು ನನ್ನ ಕುಲದ ಸಮ್ಮಾನ ಹೆಚ್ಚಿದೆ. ॥11॥

ಶ್ರೇಷ್ಠ ನರೇಂದ್ರನೆ! ನಾಳೆ ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ಈ ಎಲ್ಲ ಮಹರ್ಷಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಉಪಸ್ಥಿತರಾಗಿ ನನ್ನ ಯಜ್ಞವು ಸಮಾಪ್ತವಾದ ಬಳಿಕ ನೀವು ಶ್ರೀರಾಮನ ವಿವಾಹದ ಶುಭಕಾರ್ಯ ನೆರವೇರಿಸಿರಿ. ॥12॥ ಋಷಿಗಳ ಗುಂಪಿನಲ್ಲಿ ಜನಕನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ, ವಾಗ್ಮಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠರೂ ಹಾಗೂ ವಾಕ್ಯ ಮರ್ಮಜ್ಞನೂ ಆದ ಮಹಾರಾಜ ದಶರಥನು ಮಿಥಿಲಾ ನರೇಶನನ್ನು ಕುರಿತು ಹೀಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದನು. ॥13॥

ಧರ್ಮಜ್ಞನೇ! ಪ್ರತಿಗ್ರಹಿಯು ಧಾತೃವಿನ ಅಧೀನನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ನಾನು ಹಿಂದಿನಿಂದಲೂ ಕೇಳುತ್ತಾ ಬಂದಿದ್ದೇನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನೀವು ಹೇಳಿದಂತೆಯೇ ನಾವು ಮಾಡುವೆವು. ॥14॥ ಸತ್ಯವಾದೀ ರಾಜಾ ದಶರಥನ ಧರ್ಮಾನುಕೂಲ ಮತ್ತು ಯಶೋವರ್ಧಕ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ವಿದೇಹ ರಾಜನಿಗೆ ಬಹಳ ವಿಸ್ಮಯವಾಯಿತು. ॥15॥ ಅನಂತರ ಎಲ್ಲ ಮಹರ್ಷಿಗಳು ಪರಸ್ಪರ ಭೆಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಬಹಳ ಸಂತೋಷಗೊಂಡು, ಎಲ್ಲರೂ ಸುಖವಾಗಿ ಅಂದಿನ ಇರುಳನ್ನು ಕಳೆದರು. ॥16॥

ಇತ್ತ ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ಶ್ರೀರಾಮನು ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರನ್ನು ಮುಂದೆ ಮಾಡಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಂದಿಗೆ ತಂದೆಯ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು ಅವರ ಚರಣಗಳಿಗೆ ವಂದಿಸಿದನು. ॥17॥ ರಾಜಾ ದಶರಥನೂ ಜನಕನಿಂದ ಆದರ-ಸತ್ಕಾರ ಪಡೆದು ಬಹಳ ಹರ್ಷಿತನಾದನು. ತನ್ನ ಇಬ್ಬರೂ ರಘುಕುಲರತ್ನ ಪುತ್ರರನ್ನು ಸಕುಶಲರಾಗಿ ನೋಡಿ ಅವನಿಗೆ ಅಪಾರ ಹರ್ಷವಾಯಿತು. ಅವನು ಸುಖವಾಗಿ ಅಲ್ಲಿ ರಾತ್ರೆಯನ್ನು ಕಳೆದನು. ॥18॥

ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ತತ್ತ್ವಜ್ಞ ಜನಕರಾಜನು ಕೂಡ ಧರ್ಮಕ್ಕನುಸಾರ ಯಜ್ಞಕಾರ್ಯವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿದನು ಹಾಗೂ ತನ್ನ ಇಬ್ಬರೂ ಕನ್ಯೆಯರ ಮಂಗಲಾಚಾರ ನಡೆಸಿ, ಸುಖವಾಗಿ ಆ ರಾತ್ರಿಯನ್ನು ಕಳೆದನು. ॥19॥

ವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷ ರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಬಾಲಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಅರವತ್ತೊಂಭತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥69॥

ಎಪ್ಪತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ

ಜನಕನು ತನ್ನ ತಮ್ಮ ಕುಶಧ್ವಜನನ್ನು ಸಂಕಾಶ್ಯ ನಗರದಿಂದ ಕರೆಸಿದುದು, ದಶರಥರಾಜನ ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ವಸಿಷ್ಠರು ಸೂರ್ಯವಂಶದ ಪರಿಚಯ ಮಾಡಿಕೊಡುತ್ತಾ, ಶ್ರೀರಾಮ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣರಿಗಾಗಿ ಸೀತೆ ಹಾಗೂ ಊರ್ಮಿಳೆಯನ್ನು ವರಣಮಾಡಿದುದು

ಅನಂತರ ಬೆಳಗಾದಾಗ ಜನಕನು ಮಹರ್ಷಿಗಳ ಸಹಯೋಗದಿಂದ ತನ್ನ ಯಜ್ಞಕಾರ್ಯವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿದನು ಹಾಗೂ ವಾಕ್ಯಮರ್ಮಜ್ಞನಾದ ನರೇಶನು ತನ್ನ ಪುರೋಹಿತ ಶತಾನಂದರಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಹೇಳಿದನು - ॥1॥

ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋತ್ತಮರೇ! ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ಮತ್ತು ಪರಾಕ್ರಮಿ ನನ್ನ ತಮ್ಮ ಕುಶಧ್ವಜನು ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾಗಿದ್ದು, ಈಗ ಇಕ್ಷುಮತಿ ನದಿಯ ಜಲವನ್ನು ಕುಡಿಯುತ್ತಾ, ಅದರ ತೀರದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದ ಕಲ್ಯಾಣಮಯಿ ಸಾಂಕಾಶ್ಯ ನಗರಿಯಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿರುವನು. ಆ ನಗರದ ಸುತ್ತಲೂ ಇರುವ ಕೋಟೆಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ತೋಪುಗಳನ್ನು ಇಟ್ಟಿದ್ದನು. ಆ ಪುರಿಯು ಪುಷ್ಪಕ ವಿಮಾನದಂತೆ ವಿಸ್ತೃತವಾಗಿದ್ದು, ಪುಣ್ಯದಿಂದ ಸಿಗುವ ಸ್ವರ್ಗಲೋಕದಂತೆ ಸುಂದರವಾಗಿತ್ತು. ॥2-3॥ ಅಲ್ಲಿರುವ ನನ್ನ ತಮ್ಮನು ಈ ಶುಭ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿ ಉಪಸ್ಥಿತನಾಗಿರುವುನ್ನು ನೋಡಲು ನಾನು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ. ಏಕೆಂದರೆ ನನ್ನ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಅವನು ಈ ಯಜ್ಞದ ಸಂರಕ್ಷಕನಾಗಿರುವನು. ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ಕುಶಧ್ವಜನೂ ನನ್ನೊಂದಿಗೆ ಸೀತಾ-ರಾಮರ ವಿವಾಹದ ಈ ಮಂಗಲ ಸಮಾರಂಭದ ಸುಖ ಪಡೆಯಲಿ. ॥4॥

ರಾಜನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಶತಾನಂದರ ಬಳಿಗೆ ಕೆಲವು ಧೀರ ಪುರುಷರು ಬಂದರು. ಆಗ ರಾಜಾ ಜನಕನು ಹೇಳಿದ ಮಾತನ್ನು ಅವರಿಗೆ ಶತಾನಂದರು ತಿಳಿಸಿದರು. ॥5॥ ರಾಜನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಆ ಶ್ರೇಷ್ಠದೂತರು ವೇಗವಾಗಿ ಓಡುವ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಏರಿ ಪುರುಷಸಿಂಹ ಕುಶಧ್ವಜನನ್ನು ಕರೆತರಲು ಹೊರಟರು. ಇಂದ್ರನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಅವನ ದೂತರು ವಿಷ್ಣುವನ್ನು ಕರೆತರಲು ಹೋಗುವಂತೆ ಇತ್ತು. ॥6॥ ಸಾಂಕಾಶ್ಯವನ್ನು ತಲುಪಿ ಅವರು ಕುಶಧ್ವಜನನ್ನು ಕಂಡು, ಮಿಥಿಲೆಯ ಯಥಾರ್ಥ ಸಮಾಚಾರ ಹಾಗೂ ಜನಕನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ನಿವೇದಿಸಿಕೊಂಡರು. ॥7॥

ಆ ಮಹಾವೇಗಶಾಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ದೂತರಿಂದ ಮಿಥಿಲೆಯ ಎಲ್ಲ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಕೇಳಿ ಕುಶಧ್ವಜ ಮಹಾರಾಜನು ಜನಕನ ಅಪ್ಪಣೆಯಂತೆ ಮಿಥಿಲೆಗೆ ಬಂದನು. ॥8॥ ಅಲ್ಲಿ ಅವನು ಧರ್ಮವತ್ಸಲ ಮಹಾತ್ಮಾ ಜನಕನನ್ನು ದರ್ಶಿಸಿದನು. ಮತ್ತೆ ಶತಾನಂದರು ಹಾಗೂ ಅತ್ಯಂತ ಧಾರ್ಮಿಕ ಜನಕನಿಗೆ ಪ್ರಣಾಮ ಮಾಡಿ, ರಾಜನಿಗೆ ಯೋಗ್ಯವಾದ ಪರಮ ದಿವ್ಯ ಸಿಂಹಾಸನದಲ್ಲಿ ವಿರಾಜಿಸಿದನು. ॥9॥ ಸಿಂಹಾಸನದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿರುವ ಆ ಇಬ್ಬರು ಮಹಾ ತೇಜಸ್ವೀ ವೀರ ಸಹೋದರರು ಮಂತ್ರಿಪ್ರವರ ಸುದಾಮನನ್ನು ಕರೆಸಿ ಹೇಳಿದರು-ಮಂತ್ರಿ ಪ್ರವರನೇ! ನೀನು ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಅಮಿತ ತೇಜಸ್ವೀ ಇಕ್ಷ್ವಾಕು ಕುಲಭೂಷಣ ದಶರಥ ಮಹಾರಾಜರ ಬಳಿಗೆಹೋಗಿ, ಪುತ್ರರು, ಮಂತ್ರಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಆ ದುರ್ಜಯ ನರೇಶನನ್ನು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಬಾ. ॥10-11॥

ಅಪ್ಪಣೆ ಪಡೆದ ಮಂತ್ರೀ ಸುದಾಮನು ಮಹಾರಾಜಾ ದಶರಥನ ಬಿಡದಿಗೆ ಹೋಗಿ ರಘುಕುಲದ ಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ಆ ನರೇಶನನ್ನು ನೋಡಿ, ತಲೆಬಾಗಿ ಅವನಿಗೆ ವಂದಿಸಿ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಹೇಳಿದರು. ॥12॥ ವೀರ ಅಯೋಧ್ಯಾ ನರೇಶರೇ! ಮಿಥಿಲಾಪತಿ ವಿದೇಹರಾಜ ಜನಕನು ಈಗ ಉಪಾಧ್ಯಾಯ, ಪುರೋಹಿತ ಸಹಿತ ತಮ್ಮ ದರ್ಶನ ಮಾಡಬೇಕೆಂದು ಬಯಸುತ್ತಿರುವನು. ॥13॥ ಮಂತ್ರಿವರ ಸುದಾಮನ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಜಾ ದಶರಥನು ಋಷಿಗಳು ಮತ್ತು ಬಂಧು-ಬಾಂಧವರೊಂದಿಗೆ ಜನಕ ರಾಜನು ಇರುವಲ್ಲಿಗೆ ಆಗಮಿಸಿದನು. ॥14॥ ಮಂತ್ರೀ, ಉಪಾಧ್ಯಾಯ ಮತ್ತು ಬಂಧು-ಬಾಂಧವರೊಂದಿಗೆ ರಾಜ ದಶರಥನು ವಾಗ್ಮಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ವಿದೇಹ ರಾಜಾ ಜನಕನಲ್ಲಿ ಇಂತೆಂದನು. ॥15॥

ಮಹಾರಾಜರೇ! ಇಕ್ಷ್ವಾಕು ಕುಲದ ದೇವತೆ ಈ ಮಹರ್ಷಿ ವಸಿಷ್ಠರೇ ಆಗಿರುವುದು ನಿಮಗೆ ತಿಳಿದಿರಬಹುದು. ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವಾನ್ ವಸಿಷ್ಠರೇ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುವರು ಹಾಗೂ ಇವರ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನೇ ಪಾಲಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ॥16॥ ಸಮಸ್ತ ಮಹರ್ಷಿಗಳ ಸಹಿತ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ಅಪ್ಪಣೆ ಮಾಡಿದರೆ ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ಈ ವಸಿಷ್ಠರು ಮೊದಲು ನನ್ನ ಕುಲ ಪರಂಪರೆಯ ಪರಿಚಯ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಮಾಡಿಸುವರು. ॥17॥ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ದಶರಥ ರಾಜನು ಸುಮ್ಮನಾದಾಗ ವಾಕ್ವಿದರಾದ ಭಗವಾನ್ ವಸಿಷ್ಠ ಮುನಿಗಳು ಪುರೋಹಿತ ಸಹಿತ ವಿದೇಹರಾಜನಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಹೇಳಿದರು. ॥18॥ ಅವ್ಯಕ್ತದಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮನ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗಿದೆ. ಅವರು ಸ್ವಯಂಭೂ, ನಿತ್ಯ, ಶಾಶ್ವತ, ಅವಿನಾಶಿಯಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಅವರಿಂದ ಮರೀಚಿಯ ಜನನವಾಯಿತು. ಮರೀಚಿಯ ಪುತ್ರ ಕಶ್ಯಪ, ಕಶ್ಯಪನಿಂದ ವಿವಸ್ವಾನ್ ಮತ್ತು ವಿವಸ್ವತನಿಂದ ವೈವಸ್ವತ ಮನುವು ಹುಟ್ಟಿದನು. ॥19-20॥

ಮನು ಮೊದಲ ಪ್ರಜಾಪತಿಯಾಗಿದ್ದನು, ಅವನಿಗೆ ಇಕ್ಷ್ವಾಕು ಎಂಬ ಪುತ್ರನಾದನು. ಆ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವನ್ನೇ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಪ್ರಥಮರಾಜನೆಂದು ನೀನು ತಿಳಿ. ॥21॥

ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವಿನ ಪುತ್ರನ ಹೆಸರು ಕುಕ್ಷಿ ಎಂದಿತ್ತು. ಅವನು ಬಹಳ ತೇಜಸ್ವಿಯಾಗಿದ್ದನು. ಕುಕ್ಷಿ ಅವನಿಂದ ವಿಕುಕ್ಷಿ ಎಂಬ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ ಪುತ್ರನು ಹುಟ್ಟಿದನು. ॥22॥ ವಿಕುಕ್ಷಿವಿನ ಪುತ್ರ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ಮತ್ತು ಪ್ರತಾಪಿ ಬಾಣ ಎಂಬುವನಾದನು. ಬಾಣನ ಪುತ್ರ ಅನರಣ್ಯನಾಗಿದ್ದನು. ಅವನು ಬಹಳ ತೇಜಸ್ವೀ ಮತ್ತು ಪ್ರತಾಪಿಯಾಗಿದ್ದನು. ॥23॥ ಅನರಣ್ಯನಿಂದ ಪೃಥು, ಪೃಥುವಿನಿಂದ ತ್ರಿಶಂಕು ಹುಟ್ಟಿದನು. ತ್ರಿಶಂಕುವಿನ ಪುತ್ರ ಮಹಾಯಶಸ್ವಿ ಧುಂಧುಮಾರ ಆಗಿದ್ದನು. ॥24॥ ಧುಂಧುಮಾರನಿಂದ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ಮಹಾರಥಿ ಯುವನಾಶ್ವನ ಜನ್ಮವಾಯಿತು. ಯುವನಾಶ್ವನ ಪುತ್ರ ಮಾಂಧಾತಾ ಆದನು. ಅವನು ಸಮಸ್ತ ಭೂಮಂಡಲಕ್ಕೆ ಒಡೆಯನಾಗಿದ್ದನು. ॥25॥ ಮಾಂಧಾತನಿಂದ ಸುಸಂಧಿ ಎಂಬ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ ಪುತ್ರನ ಜನ್ಮವಾಯಿತು. ಸುಸಂಧಿಗೆ ಧ್ರುವಸಂಧಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಸೇನಜಿತ್ ಎಂಬ ಇಬ್ಬರು ಪುತ್ರರು ಹುಟ್ಟಿದರು. ॥26॥ ಧ್ರುವಸಂಧಿಯಿಂದ ಭರತನೆಂಬ ಯಶಸ್ವಿ ಪುತ್ರನಾದನು. ಭರತನಿಂದ ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ಅಸಿತನ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಯಿತು. ॥27॥ ಅಸಿತರಾಜನಿಗೆ ಹೈಹಯ, ತಾಲಜಂ ಮತ್ತು ಶಶಬಿಂದು ಎಂಬ ಮೂವರು ಶತ್ರುಗಳಾಗಿದ್ದರು. ॥28॥

ಅಸಿತನು ಅವರೊಡನೆ ಯುದ್ಧಮಾಡುವಾಗ ಸೋತು ನಗರದಿಂದ ಹೊರಬಿದ್ದು ತನ್ನ ಇಬ್ಬರು ರಾಣಿಯರೊಂದಿಗೆ ಹಿಮಾಲಯಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ವಾಸಿಸಿದನು. ॥29॥ ರಾಜಾ ಅಸಿತನ ಬಳಿ ಸ್ವಲ್ಪವೇ ಸೈನ್ಯ ಉಳಿದಿತ್ತು. ಅವನು ಅಲ್ಲೇ ಮೃತ್ಯು ಮುಖವಾದನು. ರಾಜನು ಸಾಯುವಾಗ ಅವನ ಇಬ್ಬರೂ ರಾಣಿಯರು ಗರ್ಭವತಿಯರಾಗಿದ್ದರು ಎಂದು ಕೇಳಿದ್ದೇವೆ. ಅವರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬಾಕೆಯು ಸವತಿಯ ಗರ್ಭವನ್ನು ನಾಶ ಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಊಟದಲ್ಲಿ ವಿಷವನ್ನು ತಿನ್ನಿಸಿದಳು. ॥30॥

ಆಗ ಆ ರಮಣೀಯ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಭೃಗುಕುಲೋತ್ಪನ್ನ ಮಹಾಮುನಿ ಚ್ಯವನರು ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ್ದರು. ಹಿಮಾಲಯದಲ್ಲೇ ಅವರ ಆಶ್ರಮವಿತ್ತು. ರಾಜಾ ಅಸಿತನ ರಾಣಿಯರಲ್ಲಿ ವಿಷನ್ನುಂಡವಳ ಹೆಸರು ಕಾಲಿಂದಿ ಎಂದಿತ್ತು. ಅರಳಿದ ಕಮಲದಂತೆ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ ಮಹಾಭಾಗಾ ಕಾಲಿಂದಿಯ ಓರ್ವ ಉತ್ತಮ ಪುತ್ರನನ್ನು ಹಡೆಯಲು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದಳು. ಆಕೆಯು ದೇವತುಲ್ಯ ಭೃಗುನಂದನ ಚ್ಯವನರ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಅವರಿಗೆ ವಂದಿಸಿಕೊಂಡಳು. ॥31-33॥

ಆಗ ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿ ಚ್ಯವನರು ಪುತ್ರನನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದ ಕಾಲಿಂದಿಯ ಬಳಿ ಪುತ್ರ ಜನ್ಮದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದರು - ಮಹಾಭಾಗಳೇ! ನಿನ್ನ ಉದರದಿಂದ ಮಹಾಬಲವಂತ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ, ಮಹಾಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ಒಬ್ಬ ಕಾಂತಿಯುಕ್ತ ಬಾಲಕನು ಕೆಲವೇ ದಿವಸಗಳಲ್ಲಿ ಗರ(ವಿಷ)ಸಹಿತ ಹುಟ್ಟುವನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಕಮಲಲೋಚನೇ! ನೀನು ಪುತ್ರನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಚಿಂತಿಸಬೇಡ. ॥34-35॥

ಆ ವಿಧವೆ ರಾಜಕುಮಾರಿ ಕಾಲಿಂದಿಯು ಪತಿವ್ರತೆಯಾಗಿದ್ದಳು. ಆ ದೇವಿಯು ಮಹರ್ಷಿ ಚ್ಯವನರಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ತನ್ನ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಮರಳಿದಳು. ಸಕಾಲದಲ್ಲಿ ಆಕೆಯು ಒಂದು ಪುತ್ರರತ್ನಕ್ಕೆ ಜನ್ಮ ನೀಡಿದಳು. ॥36॥ ಆಕೆಯ ಸವತಿಯು ಗರ್ಭವನ್ನು ನಾಶಮಾಡಲು ಉಣಿಸಿದ ಗರ(ವಿಷ)ಸಹಿತ ಹುಟ್ಟಿದ ಕಾರಣ ಆ ರಾಜಕುಮಾರನು ‘ಸಗರ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಖ್ಯಾತನಾದನು. ॥37॥

ಸಗರನ ಪುತ್ರ ಅಸಮಂಜ ಮತ್ತು ಅಸಮಂಜನ ಪುತ್ರ ಅಂಶುಮಂತನಾದನು. ಅಂಶುಮಂತನ ಪುತ್ರ ದಿಲೀಪ ಹಾಗೂ ದಿಲೀಪನ ಪುತ್ರನು ಭಗೀರಥನಾದನು. ॥38॥ ಭಗೀರಥನಿಂದ ಕಕುತ್ಸ್ಥ, ಕಕುತ್ಸ್ಥನಿಂದ ರಘುವಿನ ಜನ್ಮವಾಯಿತು. ರಘುವಿಗೆ ತೇಜಸ್ವೀ ಪುತ್ರ ಪ್ರವೃದ್ಧ ಹುಟ್ಟಿದನು. ಅವನು ಶಾಪದಿಂದ ರಾಕ್ಷಸನಾಗಿದ್ದನು. ॥39॥ ಅವನೇ ಕಲ್ಮಾಷಪಾದನೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾಗಿದ್ದನು. ಅವನಿಗೆ ಶಂಖಣನೆಂಬ ಪುತ್ರನು ಹುಟ್ಟಿದನು. ಶಂಖಣನ ಪುತ್ರ ಸುದರ್ಶನ ಮತ್ತು ಸುದರ್ಶನನಿಗೆ ಅಗ್ನಿವರ್ಣ ಹುಟ್ಟಿದನು. ॥40॥

ಅಗ್ನಿವರ್ಣನಿಂದ ಶೀಘ್ರಗ, ಶೀಘ್ರಗನ ಪುತ್ರ ಮರು ಆಗಿದ್ದನು. ಮರುವಿನಿಂದ ಪ್ರಶುಶ್ರುಕ ಹಾಗೂ ಪಶುಶ್ರುಕನಿಂದ ಅಂಬರೀಷನ ಜನ್ಮವಾಯಿತು. ॥41॥ ಅಂಬರೀಷನ ಪುತ್ರ ನಹುಷನಾದನು. ನಹುಷನಿಂದ ಯಯಾತಿ, ಯಯಾತಿಯ ಪುತ್ರ ನಾಭಾಗನಾಗಿದ್ದನು. ನಾಭಾಗನಿಂದ ಅಜ ಮಹಾರಾಜ, ಅಜ ಮಹಾರಾಜನಿಂದ ದಶರಥನ ಜನ್ಮವಾಯಿತು. ಇದೇ ಮಹಾರಾಜಾ ದಶರಥನಿಂದ ಇವರೀರ್ವರು ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಸಹೋದರರು ಹುಟ್ಟಿದರು. ॥42-43॥ ಇಕ್ವಾಕ್ಷು ಕುಲದಲ್ಲಿ ಉತ್ಪನ್ನರಾದ ರಾಜರ ವಂಶವು ಆದಿಕಾಲದಿಂದಲೇ ಶುದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಇವರೆಲ್ಲರೂ ಪರಮ ಧರ್ಮಾತ್ಮರೂ, ವೀರರೂ, ಸತ್ಯವಾದಿಗಳೂ ಆಗಿದ್ದರು. ॥44॥

ನರಶ್ರೇಷ್ಠ ರಾಜನೇ! ಇದೇ ಇಕ್ವಾಕ್ಷು ಕುಲದಲ್ಲಿ ಉತ್ಪನ್ನರಾದ ಶ್ರೀರಾಮ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣರಿಗಾಗಿ ನಾನು ನಿನ್ನ ಇಬ್ಬರು ಕನ್ಯೆಯರನ್ನು ವರಣ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ. ಇವರು ನಿನ್ನ ಕನ್ಯೆಯರಿಗೆ ಯೋಗ್ಯರಾಗಿದ್ದಾರೆ ಹಾಗೂ ನಿನ್ನ ಕನ್ಯೆಯರು ಇವರಿಗೆ ಯೋಗ್ಯರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ಇವರಿಗೆ ಕನ್ಯಾದಾನ ಮಾಡು. ॥45॥

ವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷ ರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಬಾಲಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಎಪ್ಪತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥70॥

ಎಪ್ಪತ್ತೊಂದನೆಯ ಸರ್ಗ

ಜನಕನು ತನ್ನ ವಂಶವನ್ನು ಪರಿಚಯ ಮಾಡಿಕೊಟ್ಟುದು, ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಸೀತೆಯನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಊರ್ಮಿಳೆಯನ್ನು ಮದುವೆ ಮಾಡಿಕೊಡುವುದಾಗಿ ಮಾತು ಕೊಟ್ಟುದು

ಮಹರ್ಷಿ ವಸಿಷ್ಠರು ಈ ಪ್ರಕಾರ ಇಕ್ಷ್ವಾಕು ವಂಶದ ಪರಿಚಯ ಮಾಡಿಕೊಟ್ಟ ಬಳಿಕ ಜನಕರಾಜನು ಕೈಮುಗಿದು ಅವರಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು-ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠರೇ! ನಿಮಗೆ ಒಳ್ಳೆಯದಾಗಲಿ. ಈಗ ನಾವೂ ನಮ್ಮ ಕುಲದ ಪರಿಚಯ ಮಾಡಿಕೊಡುವೆವು. ಕೇಳಿರಿ - ಮಹಾಮತೇ! ಕುಲೀನ ಪುರುಷರು ಕನ್ಯಾದಾನದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಕುಲದ ಪೂರ್ಣ ಪರಿಚಯವನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಡುವುದು ವಾಡಿಕೆಯಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ತಾವು ಕೇಳುವ ಕೃಪೆ ಮಾಡಿರಿ. ॥1-2॥

ಪ್ರಾಚೀನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ನಿಮಿ ಎಂಬ ಓರ್ವ ಪರಮ ಧಾರ್ಮಿಕ ರಾಜನಿದ್ದನು. ಅವರು ಸಮಸ್ತ ಧೈರ್ಯಶಾಲೀ ಪುರುಷರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠರು ಹಾಗೂ ಪರಾಕ್ರಮಶಾಲಿಯಾಗಿದ್ದು ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ವಿಖ್ಯಾತರಾಗಿದ್ದರು. ॥3॥ ಅವರಿಗೆ ಮಿಥಿ ಎಂಬ ಪುತ್ರನು ಹುಟ್ಟಿದನು. ಮಿಥಿಯ ಪುತ್ರ ಜನಕನಾದನು. ಇವರೇ ನಮ್ಮ ಕುಲದ ಮೊದಲನೆಯ ಜನಕರಾದರು (ಇವರ ಹೆಸರಿನಲ್ಲೇ ನಮ್ಮ ವಂಶದ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ರಾಜನನ್ನು ಜನಕನೆಂದೇ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.) ಜನಕನಿಂದ ಉದಾವಸು ಹುಟ್ಟಿದನು. ॥4॥ ಉದಾವಸುವಿನಿಂದ ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ನಂದಿವರ್ಧನ, ನಂದಿವರ್ಧನನಿಗೆ ಸುಕೇತು ಎಂಬ ವೀರ ಪುತ್ರ ಹುಟ್ಟಿದನು. ॥5॥ ಸುಕೇತುವಿಗೆ ದೇವರಾತನೆಂಬ ಪುತ್ರನಾದನು. ದೇವರಾತನು ಮಹಾಬಲವಂತನು ಮತ್ತು ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ಆಗಿದ್ದನು. ರಾಜರ್ಷಿ ದೇವರಾತನಿಗೆ ಬೃಹದ್ರಥನೆಂಬ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಪುತ್ರನು ಹುಟ್ಟಿದನು. ॥6॥ ಬೃಹದ್ರಥನ ಪುತ್ರ ಮಹಾವೀರನಾದನು. ಅವನು ಶೂರ, ಪ್ರತಾಪಿಯಾಗಿದ್ದನು. ಮಹಾವೀರನಿಂದ ಸುಧೃತಿಯಾದನು. ಅವನು ಧೈರ್ಯವಂತ ಮತ್ತು ಸತ್ಯಪರಾಕ್ರಮಿಯಾಗಿದ್ದನು. ॥7॥

ಸುಧೃತಿಯಲ್ಲಿ ಪರಮಧಾರ್ಮಿಕ, ಧರ್ಮಾತ್ಮ ದೃಷ್ಟಕೇತು ಹುಟ್ಟಿದನು. ರಾಜರ್ಷಿ ದೃಷ್ಟಕೇತುವಿಗೆ ಹರ್ಯಶ್ವ ಎಂಬ ವಿಖ್ಯಾತ ಪುತ್ರನಾದನು. ॥8॥ ಹರ್ಯಶ್ವನ ಪುತ್ರ ಮರು, ಮರುವಿನ ಪುತ್ರ ಪ್ರತೀಂಧಕ ಮತ್ತು ಪ್ರತೀಂಧಕನಿಗೆ ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ರಾಜಾ ಕೀರ್ತಿರಥ ಹುಟ್ಟಿದನು. ॥9॥ ಕೀರ್ತಿರಥನ ಪುತ್ರ ದೇವಮೀಢನೆಂಬುವನು ವಿಖ್ಯಾತನಾದನು. ದೇವಮೀಢನಿಗೆ ವಿಬುಧ ಮತ್ತು ವಿಭುದನಿಗೆ ಮಹೀಧ್ರಕ ಪುತ್ರನಾದನು. ॥10॥ ಮಹೀಧ್ರಕನ ಪುತ್ರ ಮಹಾಬಲಿ ಕೀರ್ತಿರಾತನಾದನು. ರಾಜರ್ಷಿ ಕೀರ್ತಿರಾತನಿಗೆ ಮಹಾರೋಮಾ ಪುತ್ರನು ಹುಟ್ಟಿದನು. ॥11॥ ಮಹಾರೋಮನಿಂದ ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ಸ್ವರ್ಣರೋಮನು ಹುಟ್ಟಿದನು. ರಾಜರ್ಷಿ ಸ್ವರ್ಣರೋಮನಿಂದ ಹ್ರಸ್ವರೋಮ ಉತ್ಪನ್ನನಾದನು. ॥12॥ ಧರ್ಮಜ್ಞ ಮಹಾತ್ಮಾ ರಾಜಾ ಹ್ರಸ್ವರೋಮನಿಗೆ ಹಿರಿಯವನಾದ ನಾನು ಹಾಗೂ ಕಿರಿಯವ ನನ್ನ ತಮ್ಮ ವೀರ ಕುಶಧ್ವಜ ಎಂಬ ಇಬ್ಬರು ಹುಟ್ಟಿದೆವು. ॥13॥

ನನ್ನ ತಂದೆ ಹಿರಿಯವನಾದ ನನ್ನನ್ನು ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕ ಮಾಡಿದನು. ಕುಶಧ್ವಜನ ಎಲ್ಲ ಭಾರವನ್ನು ನನಗೆ ಒಪ್ಪಿಸಿ ವನಕ್ಕೆ ಹೊರಟು ಹೋದನು. ॥14॥ ವೃದ್ಧಪಿತನು ಸ್ವರ್ಗಸ್ಥನಾದ ಮೇಲೆ ನನ್ನ ದೇವತುಲ್ಯ ತಮ್ಮ ಕುಶಧ್ವಜನನ್ನು ಸ್ನೇಹ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನೋಡುತ್ತಾ ಈ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಧರ್ಮದಿಂದ ಆಳತೊಡಗಿದೆನು. ॥15॥ ಕೆಲ ಕಾಲದ ಬಳಿಕ ಪರಾಕ್ರಮಿ ರಾಜಾ ಸುಧನ್ವನು ಸಾಂಕಾಶ್ಯ ನಗರದಿಂದ ಬಂದು ಮಿಥಿಲೆಯನ್ನು ಮುತ್ತಿದನು. ॥16॥ ಅವನು ದೂತನನ್ನು ಕಳಿಸಿ - ‘ನೀನು ಶಿವನ ಪರಮೋತ್ತಮ ಧನುಸ್ಸು ಮತ್ತು ನಿನ್ನ ಕಮಲಲೋಚನ ಕನ್ಯೆ ಸೀತೆಯನ್ನು ನನಗೆ ಒಪ್ಪಿಸಿ ಬಿಡು’ ಎಂಬ ಸಂದೇಶವನ್ನು ಹೇಳಿ ಕಳಿಸಿದನು. ॥17॥

ಮಹರ್ಷಿಗಳೇ! ನಾನು ಅವನ ಬೇಡಿಕೆಯನ್ನು ಪೂರೈಸಲಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ನನ್ನೊಂದಿಗೆ ಅವನ ಯುದ್ಧ ವಾಯಿತು. ಆ ಸಂಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧಮಾಡುತ್ತಿರುವಾಗ ನನ್ನ ಕೈಯಿಂದ ಸುಧನ್ವನು ಹತನಾದನು. ॥18॥ ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠರೇ! ರಾಜಾ ಸುಧನ್ವನನ್ನು ಕೊಂದು ನಾನು ಸಾಂಕಾಶ್ಯನಗರದಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಶೂರವೀರ ತಮ್ಮ ಕುಶಧ್ವಜನನ್ನು ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕ ಮಾಡಿದೆನು. ॥19॥ ಮಹಾಮುನಿಗಳೇ! ಇವನು ನನ್ನ ಕಿರಿಯ ತಮ್ಮ ಕುಶಧ್ವಜನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ನಾನು ಇವನಿಗೆ ಅಣ್ಣನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ಮುನಿವರರೇ! ನಾನು ಬಹಳ ಸಂತೋಷದಿಂದ ನಿಮಗೆ ಇಬ್ಬರು ವಧುಗಳನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ.॥20॥

ನಿಮಗೆ ಒಳ್ಳೆಯದಾಗಲಿ. ನಾನು ಸೀತೆಯನ್ನು ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಮತ್ತು ಊರ್ಮಿಳೆಯನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಸಮರ್ಪಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ಯಾರನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಪರಾಕ್ರಮವೇ ಶರತ್ತಾಗಿದೆಯೋ ಆ ದೇವಕನ್ಯೆಯಂತೆ ಇರುವ ಸುಂದರಿಯಾದ ನನ್ನ ಹಿರಿಯ ಪುತ್ರಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಶ್ರೀರಾಮನಿಗಾಗಿ ಹಾಗೂ ಇನ್ನೊಬ್ಬ ಪುತ್ರಿ ಊರ್ಮಿಳೆಯನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗಾಗಿ ಕೊಡುವೆನು. ನಾನು ಈ ಮಾತನ್ನು ತ್ರಿವಾರ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವೇ ಇಲ್ಲ. ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠರೇ! ನಾನು ಪರಮಪ್ರಸನ್ನನಾಗಿ ನಿಮಗೆ ಇಬ್ಬರು ಸೊಸೆಯರನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾ ಇದ್ದೇನೆ. ॥21-22॥

(ವಸಿಷ್ಠರಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ರಾಜಾ ಜನಕನು ಮಹಾರಾಜಾ ದಶರಥನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು -) ರಾಜನೇ! ಈಗ ತಾವು ಶ್ರೀರಾಮ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಮಂಗಳಕ್ಕಾಗಿ ಇವರಿಂದ ಗೋದಾನ ಮಾಡಿಸಿರಿ. ನಿಮಗೆ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಾಗಲಿ. ನಾಂದೀ ಮುಖ ಶ್ರಾದ್ಧವೂ ನೆರವೇರಿಸಿರಿ. ಬಳಿಕ ವಿವಾಹದ ಕಾರ್ಯ ಆರಂಭಿಸಿರಿ. ॥23॥ ಮಹಾಬಾಹೋ! ಪ್ರಭೋ! ಇಂದು ಮಘಾನಕ್ಷತ್ರವಾಗಿದೆ. ರಾಜನೇ! ಇಂದಿನಿಂದ ಮೂರನೆಯ ದಿನ ಉತ್ತರಾ ಫಲ್ಗುಣೀ ನಕ್ಷತ್ರದಲ್ಲಿ ವೈವಾಹಿಕ ಕಾರ್ಯ ನಡೆಯಲಿ. ಇಂದು ಶ್ರೀರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಅಭ್ಯುದಯಕ್ಕಾಗಿ (ಗೋ, ಭೂ, ತಿಲ, ಸುವರ್ಣ ಮೊದಲಾದ) ದಾನ ಮಾಡಬೇಕು. ಏಕೆಂದರೆ ಅದು ಮುಂದೆ ಸುಖಕೊಡುವುದಾಗಿದೆ. ॥24॥

ವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷ ರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಬಾಲಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಎಪ್ಪತ್ತೊಂದನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥71॥

ಎಪ್ಪತ್ತೆರಡನೆಯ ಸರ್ಗ

ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ಭರತ ಮತ್ತು ಶತ್ರುಘ್ನರಿಗೆ ಕುಶಧ್ವಜನ ಕನ್ಯೆಯರನ್ನು ವರಣ ಮಾಡಿದುದು, ಜನಕನ ಒಪ್ಪಿಗೆ, ದಶರಥನು ತನ್ನ ಮಕ್ಕಳ ಕಲ್ಯಾಣಕ್ಕಾಗಿ ನಾಂದೀಶ್ರಾದ್ಧ - ಗೋದಾನ ಮುಂತಾದ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದುದು

ವಿದೇಹರಾಜಾ ಜನಕನು ತನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಮುಗಿಸಿದಾಗ ವಸಿಷ್ಠ ಸಹಿತ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ಆ ವೀರ ಅರಸನಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರಕಾರ ನುಡಿದರು. ॥1॥

ನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ಇಕ್ಷ್ವಾಕು ಮತ್ತು ವಿದೇಹ ಎರಡೂ ರಾಜರ ವಂಶಗಳು ಅಚಿಂತ್ಯವೂ ಅಪ್ರಮೇಯವೂ ಆಗಿವೆ. ಇವೆರಡಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾದ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ವಂಶವಿಲ್ಲ. ॥2॥

ರಾಜನೇ! ಇವೆರಡು ಕುಲಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗುವ ಧರ್ಮ ಸಂಬಂಧವು ಸರ್ವಥಾ ಪರಸ್ಪರ ಯೋಗ್ಯವಾಗಿದೆ. ರೂಪ ವೈಭವದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲೂ ಸಮಾನವಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಊರ್ಮಿಲಾ ಸಹಿತ ಸೀತೆಯು ಶ್ರೀರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರಿಗೆ ಅನುರೂಪರಾಗಿದ್ದಾರೆ.॥3॥

ನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ಮುಂದೆ ನಾನೂ ಏನೋ ಹೇಳುವುದಿದೆ; ಕೇಳು - ರಾಜನೇ! ಧರ್ಮಜ್ಞನಾದ ನಿನ್ನ ತಮ್ಮ ಕುಶ ಧ್ವಜನಿಗೂ ಇಬ್ಬರು ಕನ್ಯೆಯರಿರುವರು. ಅವರು ಭೂಮಂಡಲದಲ್ಲಿ ಅನುಪಮ ಸುಂದರಿಯರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ನರಶ್ರೇಷ್ಠ ಭೂಪಾಲನೇ! ನಾನು ಆ ಇಬ್ಬರು ಕನ್ಯೆಯರನ್ನು ಕುಮಾರ ಭರತ ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿವಂತ ಶತ್ರುಘ್ನ ಈ ರಾಜಕುಮಾರರಿಗೆ ಧರ್ಮಪತ್ನಿಯರಾಗಿಸಲು ವರಣ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ. ॥4-6॥ ದಶರಥರಾಜನ ಈ ಎಲ್ಲ ಪುತ್ರರು ರೂಪ ಮತ್ತು ಯೌವನದಿಂದ ಸುಶೋಭಿತರೂ, ಲೋಕಪಾಲಕರಂತೆ ತೇಜಸ್ವಿಗಳೂ, ದೇವತೆಗಳಂತೆ ಪರಾಕ್ರಮಿಗಳೂ ಆಗಿದ್ದಾರೆ. ॥7॥

ರಾಜೇಂದ್ರನೇ! ಭರತ-ಶತ್ರುಘ್ನ ಇವರಿಬ್ಬರಿಗೂ ಕನ್ಯಾದಾನ ಮಾಡಿ ನೀನು ಈ ಸಮಸ್ತ ಇಕ್ಷ್ವಾಕು ಕುಲದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿತನಾಗು. ನೀನು ಪುಣ್ಯಪುರುಷನಾಗಿರುವೆ. ನಿನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ವ್ಯಗ್ರತೆ ಬಾರದಿರಲಿ. (ಅರ್ಥಾತ್ ಇಂತಹ ಮಹಾ ಸಮ್ರಾಟನೊಂದಿಗೆ ನಾನು ಒಂದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ವೈವಾಹಿಕ ಸಂಬಂಧಗಳನ್ನು ಹೇಗೆ ನಿರ್ವಹಿಸಬಲ್ಲೆನು? ಎಂದು ಚಿಂತಿಸಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ.) ॥8॥ ವಸಿಷ್ಠರ ಸಮ್ಮತಿಯಿಂದ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿದಾಗ ಜನಕನು ಕೈಮುಗಿದು ಇಬ್ಬರೂ ಮುನಿಗಳಲ್ಲಿ ಇಂತೆಂದನು - ॥9॥

ಮುನಿಪುಂಗವರೇ! ನಾನು ನನ್ನ ಕುಲವನ್ನು ಧನ್ಯವಾಯಿತೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತೇನೆ. ನೀವಿಬ್ಬರೂ ಇಕ್ವಾಕ್ಷು ವಂಶಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿದು ನಮ್ಮೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಸಲು ಆಜ್ಞೆ ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದೀರಿ. ॥10॥ ನಿಮಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ, ನೀವು ಹೇಳಿದಂತೆಯೇ ಆಗುವುದು. ಸದಾಕಾಲ ಜೊತೆ-ಜೊತೆಯಾಗಿ ಇರುವ ಈ ಭರತ ಮತ್ತು ಶತ್ರುಘ್ನರು ಕುಶ ಧ್ವಜನ ಕನ್ಯೆಯರನ್ನು ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಧರ್ಮಪತ್ನಿಯಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಲಿ. ॥11॥

ಮಹಾಮುನಿಗಳೇ! ಈ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಗಳಾದ ನಾಲ್ವರು ರಾಜಕುಮಾರರು ಒಂದೇ ದಿನ ನಮ್ಮ ನಾಲ್ಕು ಮಂದಿ ರಾಜಕುಮಾರಿಯರ ಪ್ರಾಣಿಗ್ರಹಣ ಮಾಡಲಿ. ॥12॥ ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಗಳೇ! ಮುಂದಿನ ಎರಡು ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಫಲ್ಗುಣಿ ಎಂಬ ಎರಡು ನಕ್ಷತ್ರಗಳಿವೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ದಿನ ಪೂರ್ವ ಫಲ್ಗುಣಿ, ಎರಡನೆಯ ದಿನ ಉತ್ತರಾ ಫಲ್ಗುಣಿ ನಕ್ಷತ್ರವಿದೆ. ಅದರ ದೇವತೆ ಪ್ರಜಾಪತಿ ಭಗ(ಹಾಗೂ ಅರ್ಯಮಾ)ವಾಗಿದೆ. ಜ್ಞಾನಿಗಳಾದವರು ಈ ನಕ್ಷತ್ರದಲ್ಲಿ ವಿವಾಹ ಕಾರ್ಯ ಮಾಡುವುದು ಬಹಳ ಉತ್ತಮವೆಂದು ತಿಳಿಸುತ್ತಾರೆ. ॥13॥ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಮನೋಹರ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿ ರಾಜಾ ಜನಕನು ಎದ್ದು ನಿಂತು ಆ ಇಬ್ಬರೂ ಮುನಿವರರಲ್ಲಿ ಕೈಮುಗಿದು ಇಂತೆಂದನು-॥14॥ ನೀವು ಕನ್ಯೆಯರ ವಿವಾಹವನ್ನು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ ನನಗೆ ಮಹಾನ್ ಧರ್ಮವನ್ನು ಒದಗಿಸಿ ಕೊಟ್ಟಿರುವಿರಿ. ನಾನು ನಿಮ್ಮಿಬ್ಬರಿಗೂ ಶಿಷ್ಯನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ಮುನಿವರರೇ! ಈ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಆಸನಗಳಲ್ಲಿ ತಾವಿಬ್ಬರೂ ವಿರಾಜವಾನರಾಗಿರಿ. ॥15॥ ನಿಮಗೆ ರಾಜಾ ದಶರಥನ ಅಯೋಧ್ಯೆಯಂತೆಯೇ ಈ ನನ್ನ ಮಿಥಿಲೆಯೂ ಆಗಿದೆ. ಇದರ ಮೇಲೆ ಪೂರ್ಣ ಅಧಿಕಾರ ನಿಮಗಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂದೇಹವೇ ಇಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ತಾವು ಯಥಾಯೋಗ್ಯ ನನಗೆ ಅಪ್ಪಣೆ ಮಾಡಿರಿ. ॥16॥ ವಿದೇಹ ರಾಜಾ ಜನಕನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ರಘುಕುಲನಂದನ ದಶರಥನು ಸಂತೋಷಗೊಂಡು ಮಿಥಿಲಾ ನರೇಶನಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಉತ್ತರಿಸಿದನು. ॥17॥

ಮಿಥಿಲೇಶ್ವರನೇ! ನೀಮ್ಮಿಬ್ಬರು ಸಹೋದರರ ಗುಣಗಳು ಅಸಂಖ್ಯವಾಗಿವೆ. ತಾವುಗಳು ಋಷಿಗಳನ್ನು ಹಾಗೂ ರಾಜ ಸಮೂಹವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಸತ್ಕರಿಸಿರುವಿರಿ. ॥18॥ ನಿಮಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ, ನೀವು ಮಂಗಳಕ್ಕೆ ಭಾಗಿಯಾಗಿದ್ದೀರಿ. ಈಗ ನಾವು ನಮ್ಮ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ತೆರಳುವೆವು. ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗಿ ನಾನು ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ನಾಂದೀ ಮುಖಶ್ರಾದ್ಧ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ನೇರವೇರಿಸುವೆನು. ॥19॥ ಅನಂತರ ಮಿಥಿಲಾ ನರೇಶನ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದು ಮಹಾಯಶಸ್ವೀ ದಶರಥನು ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರ ಮತ್ತು ವಸಿಷ್ಠರನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ತಮ್ಮ ಬಿಡದಿಗೆ ಹಿಂದಿರುಗಿದನು. ॥20॥ ಬಿಡದಿಗೆ ಬಂದು ರಾಜಾ ದಶರಥನು ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಅಭ್ಯುದಾಯಿಕ ನಾಂದೀ ಶ್ರಾದ್ಧವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿ, ಮರುದಿನ ಪ್ರಾತಃಕಾಲದಲ್ಲಿ ರಾಜನು ಕಾಲೊಚಿತವಾದ ಉತ್ತಮ ಗೋದಾನ ಕರ್ಮವನ್ನು ಪೂರೈಸಿದನು. ॥21॥ ದಶರಥರಾಜನು ತನ್ನ ಒಬ್ಬೊಬ್ಬ ಪುತ್ರರ ಮಂಗಲಕ್ಕಾಗಿ ಧರ್ಮಾನುಸಾರ ಒಂದೊಂದು ಲಕ್ಷ ಗೋವುಗಳನ್ನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ದಾನ ಮಾಡಿದನು. ॥22॥ ಆ ಗೋವುಗಳು ಸರ್ವಾಲಂಕಾರಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು, ಎಲ್ಲವುಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಕರುಗಳಿದ್ದು, ಕಂಚಿನ ಕ್ಷೀರ ಪಾತ್ರೆಗಳನ್ನೂ ದಾನ ಮಾಡಿದನು. ಹೀಗೆ ಪುತ್ರವತ್ಸಲ ರಘುಕುಲನಂದನ ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠ ದಶರಥನು ನಾಲ್ಕು ಲಕ್ಷ ಗೋವುಗಳನ್ನು, ಹೇರಳ ಧನವನ್ನೂ ಪುತ್ರರ ಸಮಾವರ್ತನದ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ನೀಡಿದನು. ॥23-24॥ ಗೋದಾನ ಕರ್ಮ ನೆರವೇರಿಸಿ ಬಂದ ಪುರೋಹಿತರೊಂದಿಗೆ ಇದ್ದ ದಶರಥನು ಲೋಕಪಾಲಕರಿಂದ ಸುತ್ತುವರೆದ ಶಾಂತ ಸ್ವಭಾವದ ಪ್ರಜಾಪತಿ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರಂತೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ॥25॥

ವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷ ರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಬಾಲಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಎಪ್ಪತ್ತೆರಡನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥72॥

ಎಪ್ಪತ್ತಮೂರನೆಯ ಸರ್ಗ

ಶ್ರೀರಾಮನೇ ಮೊದಲಾದ ನಾಲ್ವರು ಸಹೋದರರ ವಿವಾಹಗಳು

ದಶರಥ ರಾಜನು ಪುತ್ರರ ವಿವಾಹ ನಿಮಿತ್ತ ಉತ್ತಮ ಗೋದಾನ ಮಾಡಿದ ದಿನವೇ ಭರತನ ಸೋದರಮಾವ ಕೇಕಯ ರಾಜಕುಮಾರ ವೀರ ಯುಧಾಜಿತ್ತು ಅಲ್ಲಿಗೆ ಆಗಮಿಸಿದನು. ಅವನು ಮಹಾರಾಜನ ದರ್ಶನ ಪಡೆದು ಕ್ಷೇಮ-ಸಮಾಚಾರ ಕೇಳಿ, ಈ ಪ್ರಕಾರ ಹೇಳಿದನು - ॥1-2॥

ರಘುನಂದನ! ಕೇಕಯದೇಶದ ಮಹಾರಾಜರು ತುಂಬು ಸ್ನೇಹದಿಂದ ನಿಮ್ಮೆಲ್ಲರ ಕ್ಷೇಮ-ಸಮಾಚಾರ ಕೇಳಿರುವರು. ನಮ್ಮಲ್ಲಿಯೂ ಎಲ್ಲರೂ ಈಗ ಆರೋಗ್ಯ-ಆನಂದದಿಂದ ಇರುವರು. ರಾಜೇಂದ್ರನೇ! ಕೇಕಯ ಅರಸು ನನ್ನ ಅಳಿಯ ಭರತನನ್ನು ನೋಡಲು ಬಯಸುತ್ತಿರುವರು. ಇವರನ್ನು ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗಲು ನಾನು ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಬಂದಿದ್ದೆ. ॥3-4॥ ಆದರೆ ಪೃಥಿವೀ ಪಾಲಕರೇ! ನಿಮ್ಮ ಎಲ್ಲ ಪುತ್ರರ ವಿವಾಹಕ್ಕಾಗಿ ನಿಮ್ಮೊಂದಿಗೆ ಮಿಥಿಲೆಗೆ ಬಂದಿರುವರು ಎಂದು ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಕೇಳಿ, ನಾನು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿರುವೆನು; ಏಕೆಂದರೆ ನನ್ನ ಸಹೋದರಿಯ ಮಗನನ್ನು ನೋಡುವ ಆಸೆ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿತ್ತು. ॥5॥ ಮಹಾರಾಜಾ ದಶರಥನು ತನ್ನ ಪ್ರಿಯ ಅತಿಥಿಯು ಬಂದಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ, ಬಹಳ ಸತ್ಕಾರದೊಂದಿಗೆ ಅವನನ್ನು ಬರಮಾಡಿಕೊಂಡನು; ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ಸಮ್ಮಾನ ಪಡೆಯಲು ಯೋಗ್ಯನಾಗಿದ್ದನು. ॥6॥

ಅನಂತರ ಮಹಾತ್ಮರಾದ ತಮ್ಮ ಪುತ್ರರೊಂದಿಗೆ ಅಂದಿನ ಇರುಳನ್ನು ಕಳೆದು, ಆ ತತ್ವಜ್ಞ ನರೇಶನು ಪ್ರಾತಃಕಾಲದಲ್ಲಿ ಎದ್ದು ನಿತ್ಯಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಪೂರೈಸಿ ಋಷಿಗಳನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಜನಕನ ಯಜ್ಞಶಾಲೆಗೆ ಆಗಮಿಸಿದನು. ॥7-8॥ ಅನಂತರ ವಿವಾಹದ ಯೋಗ್ಯ ವಿಜಯ ಎಂಬ ಮುಹೂರ್ತ ಬಂದಾಗ ವರನಿಗೆ ಯೋಗ್ಯವಾದ ವೇಷ-ಭೂಷಣಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತರಾದ ಸಹೋದರರೊಂದಿಗೆ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದನು. ಅವರು ವಿವಾಹ ಕಾಲೋಚಿತ ಮಂಗಳಕರವಾದ ಎಲ್ಲ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಪೂರೈಸಿಕೊಂಡಿದ್ದರು ಹಾಗೂ ವಸಿಷ್ಠಮುನಿ ಹಾಗೂ ಇತರ ಮಹರ್ಷಿಗಳನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ವಿವಾಹ ಮಂಟಪಕ್ಕೆ ಆಗಮಿಸಿದ್ದರು. ಆಗ ಪೂಜ್ಯರಾದ ವಸಿಷ್ಠರು ವಿದೇಹ ರಾಜನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಹೇಳಿದರು. ॥9-10॥

ರಾಜನೇ! ದಶರಥ ಮಹಾರಾಜನು ತನ್ನ ಪುತ್ರರ ವೈವಾಹಿಕ ಸೂತ್ರ ಬಂಧನಾದಿ ಮಂಗಲಾಚಾರವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿ, ಪುತ್ರರೊಂದಿಗೆ ಆಗಮಿಸಿರುವನು. ಒಳಗೆ ಬರಲು ದಾತೃನಾದ ನಿನ್ನ ಅನುಮತಿಯನ್ನು ಪ್ರತೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ॥11॥ ಏಕೆಂದರೆ ದಾತಾ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಗ್ರಹಿತಾ (ಕೊಡುವವನು ಮತ್ತು ಪಡೆಯುವವನು) ಇವರ ಸಂಯೋಗವಾದಾಗಲೇ ಸಮಸ್ತ ದಾನ-ಧರ್ಮಗಳ ಸಂಪಾದನೆ ಸಂಭವಿಸುತ್ತದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ವಿವಾಹ ಕಾಲೋಚಿತ ಶುಭಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡಿ ವರನನ್ನು ಒಳಗೆ ಕರೆದು ಕನ್ಯಾದಾನ ರೂಪಿ ಸ್ವಧರ್ಮವನ್ನು ಪಾಲಿಸು. ॥12॥ ಮಹಾತ್ಮ ವಸಿಷ್ಠರು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಪರಮ ಉದಾರ, ಪರಮ ಧರ್ಮಜ್ಞ, ಮಹಾ ತೇಜಸ್ವೀ ಜನಕ-ರಾಜನು ಈ ಪ್ರಕಾರ ಉತ್ತರಿಸಿದನು - ॥13॥

ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠರೇ! ಮಹಾರಾಜರಿಗಾಗಿ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಯಾವ ಕಾವಲುಗಾರ ನಿಂತಿದ್ದಾನೆ? ಅವರು ಯಾರ ಆದೇಶವನ್ನು ಪ್ರತೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ? ತನ್ನ ಮನೆಗೇ ಬರಲು ಏನು ಯೋಚನೆ? ಈ ರಾಜ್ಯ ನನ್ನದಿರುವಂತೆ ನಿಮ್ಮದೂ ಆಗಿದೆ. ನಮ್ಮ ಕನ್ಯೆಯರ ವೈವಾಹಿಕ ಸೂತ್ರಬಂಧನ ರೂಪೀ ಮಂಗಲಕೃತ್ಯ ನೆರವೇರಿದೆ. ಈಗ ಅವರು ಯಜ್ಞವೇದಿಯ ಬಳಿ ಬಂದು ಕುಳಿತಿರುವರು ಮತ್ತು ಪ್ರಜ್ವಲಿತ ಅಗ್ನಿ ಶಿಖೆಯಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ॥14-15॥ ಈಗಲಾದರೋ ನಾನೂ ನಿಮ್ಮ ಪ್ರತೀಕ್ಷೆಯಲ್ಲೇ ವೇದಿಯಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿರುವೆನು. ನೀವು ನಿರ್ವಿಘ್ನವಾಗಿ ಎಲ್ಲ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿರಿ. ಏಕೆ ವಿಳಂಬಿಸುತ್ತಿರುವಿರಿ? ॥16॥

ಜನಕನು ಹೇಳಿದ ಮಾತನ್ನು ವಸಿಷ್ಠರಿಂದ ಕೇಳಿದ ಮಹಾರಾಜಾ ದಶರಥನು ಆಗ ತನ್ನ ಪುತ್ರರು ಹಾಗೂ ಸಮಸ್ತ ಮಹರ್ಷಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಒಳಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ॥17॥ ಅನಂತರ ವಿದೇಹರಾಜನು ವಸಿಷ್ಠರಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು - ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ಮಹರ್ಷಿಗಳೇ! ಸ್ವಾಮಿ! ನೀವು ಋಷಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಲೋಕಾಭಿರಾಮ ಶ್ರೀರಾಮನ ವಿವಾಹದ ಎಲ್ಲ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಮಾಡಿಸಿರಿ. ॥18॥ ಆಗ ಜನಕನಲ್ಲಿ ‘ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಮಹಾತಪಸ್ವೀ ಭಗವನ್ ವಸಿಷ್ಠ ಮುನಿಗಳು ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರ ಹಾಗೂ ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ಶತಾನಂದರನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ವಿವಾಹ ಮಂಟಪದ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ವೇದಿಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿ, ಗಂಧ, ಪುಷ್ಪಾದಿಗಳಿಂದ ಅದನ್ನು ಸುಂದರವಾಗಿ ಅಲಂಕರಿಸಿದರು. ಜೊತೆಗೆ ಅನೇಕ ಸ್ವರ್ಣಪಾಲಿಕೆಗಳಿಂದಲೂ ಅಂಕುರಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಸಚಿತ್ರ ಕಲಶಗಳಿಂದಲೂ, ಅಂಕುರ ಪೂರ್ಣವಾದ ಶರಾವೆಗಳಿಂದಲೂ ಧೂಪಸಹಿತ ಧೂಪಪಾತ್ರೆಗಳಿಂದಲೂ ಶಂಖಪಾತ್ರೆಗಳಿಂದಲೂ ಸ್ರುಕ್-ಸ್ರುವಗಳಿಂದಲೂ, ಅರ್ಯ್ಪಾತ್ರೆಗಳಿಂದಲೂ, ಅರಳು ತುಂಬಿದ ಪಾತ್ರೆಗಳಿಂದಲೂ, ಅಕ್ಷತೆಯಿಂದ ತುಂಬಿದ ಪಾತ್ರೆಗಳಿಂದಲೂ ಅಲಂಕರಿಸಿದ್ದರು. ಅನಂತರ ಮಹಾ ತೇಜಸ್ವೀ ಮುನಿವರ ವಸಿಷ್ಠರು ದರ್ಭೆಗಳನ್ನು ವೇದಿಯ ಸುತ್ತಲೂ ಹರಡಿ, ಮಂತ್ರೋಚ್ಚಾರ ಪೂರ್ವಕ ಅಗ್ನಿಸ್ಥಾಪನೆ ಮಾಡಿ, ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಮಂತ್ರೋಚ್ಚಾರಪೂರ್ವಕ ಪ್ರಜ್ವಲಿತ ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಹವನ ಮಾಡಿದರು. ॥19-24॥

ಅನಂತರ ಜನಕರಾಜನು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದ ಒಡವೆಗಳಿಂದ ಸೀತೆಯನ್ನು ಶೃಂಗರಿಸಿ ತಂದು ಅಗ್ನಿಯ ಬಳಿ ಶ್ರೀರಾಮ ಚಂದ್ರನ ಮುಂದೆ ಕುಳ್ಳಿರಿಸಿದನು ಹಾಗೂ ಕೌಸಲ್ಯಾನಂದ ವರ್ಧನನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು. - ರಘುನಂದನ! ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ. ಈ ನನ್ನ ಪುತ್ರಿ ಸೀತೆಯು ನಿನಗೆ ಸಹಧರ್ಮಿಣಿಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಉಪಸ್ಥಿತಳಿರುವಳು, ಈಕೆಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸು ಹಾಗೂ ಈಕೆಯ ಪಾಣಿಗ್ರಹಣ ಮಾಡು. ಪರಮ ಪತಿವ್ರತೆಯಾದ ಈಕೆಯು ಮಹಾ ಸೌಭಾಗ್ಯ ವತಿಯಾಗಿ ನೆರಳಿನಂತೆ ಸದಾ ನಿನ್ನನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವಳು. ॥25-27॥ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ರಾಜನು ಶ್ರೀರಾಮನ ಕೈಗೆ ಮಂತ್ರಪೂತ ಸಂಕಲ್ಪ ಜಲವನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿದನು. ಆಗ ದೇವತೆಗಳೂ ಮತ್ತು ಋಷಿಗಳೂ ಸಾಧು-ಸಾಧು ಎಂದು ಹೇಳಿ ಹಾರೈಸಿದರು. ॥28॥

ದೇವ ದುಂದುಬಿಗಳು ಮೊಳಗಿದವು. ಆಕಾಶದಿಂದ ಭಾರೀ ಪುಷ್ಪವೃಷ್ಟಿಯಾಯಿತು. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಸಂಕಲ್ಪ ಮಂತ್ರದ ಜಲದೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಪುತ್ರೀ ಸೀತೆಯನ್ನು ದಾನಮಾಡಿ ಹರ್ಷಿತನಾದ ಜನಕನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಲ್ಲಿ - ‘ಲಕ್ಷ್ಮಣ ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ ಬಾ. ನಾನು ಊರ್ಮಿಳೆಯನ್ನು ನಿನ್ನ ಸೇವೆಗಾಗಿ ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ, ಈಕೆಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸು. ಈಕೆಯ ಪಾಣಿಗ್ರಹಣ ಮಾಡು. ಇದರಲ್ಲಿ ತಡ ಮಾಡಬೇಡ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ॥29-30॥

ಲಕ್ಷ್ಮಣನಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಜನಕನು ಭರತನಲ್ಲಿ - ‘ರಘುನಂದನ! ನೀನು ಮಾಂಡವಿಯ ಪಾಣಿಗ್ರಹಣ ಮಾಡು’ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ॥31॥ ಮತ್ತೆ ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ಮಿಥಿಲೇಶನು ಶತ್ರುಘ್ನನನ್ನು ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾ ‘ಮಹಾಬಾಹೋ! ನೀನು ಶ್ರುತಕೀರ್ತಿಯ
ಪಾಣಿಗ್ರಹಣ ಮಾಡು’ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ನೀವು ನಾಲ್ವರು ಸಹೋದರರೂ ಶಾಂತ ಸ್ವಭಾವದವರಾಗಿದ್ದೀರಿ. ನೀವೆಲ್ಲರೂ ಉತ್ತಮ ವ್ರತವನ್ನು ಪಾಲಿಸಿರುವಿರಿ. ಕಕುತ್ಸ್ಥ ಕುಲಭೂಷಣರಾದ ನೀವು ನಾಲ್ವರೂ ಪತ್ನಿಗಳಿಂದ ಯುಕ್ತರಾಗಿರಿ. ಈ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ವಿಳಂಬ ಮಾಡುವುದು ಸರಿಯಲ್ಲ. ॥32-33॥

ಜನಕನಾಡಿದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಆ ನಾಲ್ವರೂ ರಾಜಕುಮಾರರು ನಾಲ್ವರು ರಾಜಕುಮಾರಿಯರ ಪಾಣಿಗ್ರಹಣ ಮಾಡಿದರು. ಮತ್ತೆ ವಸಿಷ್ಠರ ಸಮ್ಮತಿಯಿಂದ ಆ ರಘುಕುಲರತ್ನ ಮಹಾತ್ಮರಾದ ರಾಜಕುಮಾರರು ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಪತ್ನಿಯರೊಂದಿಗೆ ಅಗ್ನಿ, ವೇದೀ, ರಾಜಾ ದಶರಥ ಹಾಗೂ ಋಷಿಮುನಿಗಳ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿದರು ಮತ್ತು ವೇದೋಕ್ತ ವಿಧಿಗನುಸಾರ ವೈವಾಹಿಕ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಪೂರ್ಣ ಗೊಳಿಸಿದರು. ॥34-36॥ ಆಗ ಆಕಾಶದಿಂದ ಸುಂದರವಾದ ಭಾರೀ ಪುಷ್ಪವೃಷ್ಟಿಯಾಯಿತು. ದಿವ್ಯ ದುಂದುಭಿಗಳ ಗಂಭೀರ ಧ್ವನಿ, ಮಂಗಳಗೀತೆಗಳ ಮಂಜುಳ ನಿನಾದ, ದಿವ್ಯವಾದ್ಯಗಳ ಮಧುರ ಘೋಷದೊಂದಿಗೆ ಅಪ್ಸರೆಯರ ತಂಡಗಳು ನರ್ತನ ಮಾಡತೊಡಗಿದರು. ಗಂಧರ್ವರು ಸುಸ್ವರವಾಗಿ ಹಾಡತೊಡಗಿದರು. ಆ ರಘುವಂಶ ಶಿರೋಮಣಿ ರಾಜಕುಮಾರರ ವಿವಾಹದಲ್ಲಿ ಇಂತಹ ಅದ್ಭುತ ದೃಶ್ಯ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿತ್ತು. ॥37-38॥ ಮಂಗಳ ವಾದ್ಯಗಳು ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸುತ್ತಿರುವಾಗ ವಿವಾಹೋತ್ಸವದಲ್ಲಿ ಆ ಮಹಾ ತೇಜಸ್ವೀ ರಾಜಕುಮಾರರು ಅಗ್ನಿಗೆ ಮೂರು ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಬಂದು ಪತ್ನಿಯರನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ವಿವಾಹಕಾರ್ಯವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿದರು. ॥39॥ ಅನಂತರ ರಘುನಂದನರಾದ ನಾಲ್ವರು ಸಹೋದರರು ತಮ್ಮ ಪತ್ನಿಯರೊಂದಿಗೆ ತಮ್ಮ ಬಿಡದಿಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರು. ರಾಜಾ ದಶರಥನೂ ಋಷಿಗಳ ಮತ್ತು ಬಂಧು-ಬಾಂಧವರೊಂದಿಗೆ ಮಕ್ಕಳು ಮತ್ತು ಸೊಸೆಯರನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ ಅವರ ಹಿಂದೆ - ಹಿಂದೆ ನಡೆದರು. ॥40॥

ವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷ ರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಬಾಲಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಎಪ್ಪತ್ತಮೂರನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥73॥

ಎಪ್ಪತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಸರ್ಗ

ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ತಮ್ಮ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದುದು, ಜನಕನು ಹೆಣ್ಣುಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಅಪಾರವಾದ ಬಳುವಳಿಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ದಶರಥನೊಡನೆ ಕಳುಹಿಸಿಕೊಟ್ಟಿದ್ದು, ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಶುಭಾಶುಭ ಶಕುನಗಳು, ಪರಶುರಾಮನ ಆಗಮನ

ರಾತ್ರಿ ಕಳೆದು ಬೆಳಗಾದಾಗ ಮಹಾಮುನಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ರಾಜಾ ಜನಕ ಮತ್ತು ದಶರಥ ರಾಜನ ಅನುಮತಿಯನ್ನು ಪಡೆದು ಹಿಮವತ್ ಪರ್ವತದ ಕೌಶಿಕೀ ನದೀ ತಟದಲ್ಲಿದ್ದ ತಮ್ಮ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಹೊರಟುಹೋದರು. ॥1॥ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ಹೊರಟು ಹೋದ ಬಳಿಕ ದಶರಥನೂ ಕೂಡ ಮಿಥಿಲಾ ನರೇಶನ ಅನುಮತಿಯನ್ನು ಪಡೆದು ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ತನ್ನ ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಹೋಗಲು ಸಿದ್ಧನಾದನು. ॥2॥

ಆಗ ಜನಕನು ತನ್ನ ಕನ್ಯೆಯರಿಗಾಗಿ ಬಳುವಳಿಯಾಗಿ ಬಹಳಷ್ಟು ಧನವನ್ನೂ, ಅನೇಕ ಲಕ್ಷ ಗೋವುಗಳನ್ನೂ ಕೋಟಿ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮವಾದ ಜರತಾರೀ ರೇಶ್ಮೆ ಮತ್ತು ಹತ್ತಿಯ ಬಟ್ಟೆಗಳನ್ನೂ, ಬಗೆಬಗೆಯ ಆಭರಣಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಅನೇಕ ದಿವ್ಯ ಗಜ, ಹಯ, ರಥಗಳನ್ನೂ ಕಾಲಾಳುಗಳನ್ನೂ ಉಡುಗೊರೆಯಾಗಿ ಕೊಟ್ಟನು. ॥3-4॥

ತಮ್ಮ ಪುತ್ರಿಯರಿಗಾಗಿ ಸಖಿಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ನೂರು - ನೂರು ಕನ್ಯೆಯರನ್ನು ಮತ್ತು ಉತ್ತಮ ಅಸಂಖ್ಯ ದಾಸ- ದಾಸಿಯರನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿದನು. ಇವಲ್ಲದೆ ರಾಜನು ಕನ್ಯೆಯರಿಗೆ ಒಂದು ಕೋಟಿ ಸ್ವರ್ಣಮುದ್ರೆಗಳನ್ನೂ, ರಜತ ಮುದ್ರೆಗಳನ್ನೂ, ಮುತ್ತು ಹವಳಗಳನ್ನೂ ಕೊಟ್ಟನು. ॥5॥ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಜನಕನು ಬಹಳ ಹರ್ಷದಿಂದ ಉತ್ತಮೋತ್ತಮ ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಬಳುವಳಿಯಾಗಿ ಕೊಟ್ಟನು. ದಶರಥನ ಅನುಮತಿಯನ್ನು ಪಡೆದು ಪುನಃ ಜನಕನು ಅಂತಃಪುರಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಪ್ರಯಾಣದ ಸಿದ್ಧತೆಯನ್ನು ಮಾಡಿದನು. ಅಯೋಧ್ಯಾ ನರೇಶ ದಶರಥನೂ ಸಮಸ್ತ ಮಹರ್ಷಿಗಳನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಮಹಾತ್ಮರಾದ ಪುತ್ರರ, ಸೈನಿಕ, ಸೇವಕರೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ರಾಜಧಾನಿಯ ಕಡೆಗೆ ಹೊರಟನು. ॥6-7॥

ಆಗ ಋಷಿ ಸಮೂಹ ಹಾಗೂ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನೊಡನೆ ಪ್ರಯಾಣ ಮಾಡುತ್ತಿರುವಾಗ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಘೋರವಾಗಿ ಅಪಸ್ವರದಿಂದ ಚೀರಾಡುತ್ತಿದ್ದವು. ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವ ಮೃಗಗಳು ದಶರಥನನ್ನು ಬಲಕ್ಕೆ ಹಾಕಿಕೊಂಡು ಮುಂದೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದವು. ॥8-9॥ ಅದೆಲ್ಲವನ್ನು ನೋಡಿ ರಾಜಸಿಂಹ ದಶರಥನು ವಸಿಷ್ಠರಲ್ಲಿ ಕೇಳಿದನು - ಮುನಿವರ್ಯರೇ! ಒಂದು ಕಡೆ ಈ ಭಯಂಕರ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಘೋರ ಶಬ್ಧ ಮಾಡುತ್ತಿವೆ, ಇನ್ನೊಂದು ಕಡೆ ಈ ಮೃಗಗಳು ಬಲಕ್ಕೆ ಹಾರಿ ಹೋಗುತ್ತಿವೆ, ಹೀಗೆ ಅಶುಭ ಮತ್ತು ಶುಭ ಎರಡೂ ರೀತಿಯ ಶಕುನಗಳು ಹೇಗೆ? ಇದರಿಂದ ನನ್ನ ಎದೆ ನಡುಗುತ್ತಿದೆ, ಮನಸ್ಸು ವಿಷಾದದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದೆ. ॥10॥

ದಶರಥನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ, ಮಹರ್ಷಿ ವಸಿಷ್ಠರು ಮಧುರವಾಗಿ ನುಡಿದರು-ರಾಜನೇ! ಈ ಶಕುನದ ಫಲವನ್ನು ಕೇಳು- ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಮಾಡುತ್ತಿರುವ ಕೆಟ್ಟ ಶಬ್ದದಿಂದ ಈಗ ಯಾವುದೋ ಘೋರ ಭಯವು ಮುಂದಾಗುವುದು ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ನಮ್ಮನ್ನು ಬಲಕ್ಕಿಟ್ಟು ಸಾಗುತ್ತಿರುವ ಮೃಗಗಳಿಂದ ಆ ಭಯವು ಶಾಂತವಾಗುವುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನೀನು ಚಿಂತಿಸಬೇಡ.॥11-12॥ ಇವರು ಹೀಗೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿರುವಾಗಲೇ ಅಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡದಾದ ಬಿರುಗಾಳಿ ಎದ್ದಿತು. ಅದು ಭೂಮಿಯನ್ನು ನಡುಗಿಸುತ್ತಾ ಹೆಮ್ಮರಗಳನ್ನು ನೆಲಸಮ ಮಾಡುತ್ತಿತ್ತು. ನೆಲದಿಂದ ಎದ್ದ ಧೂಳಿನಿಂದ ಸೂರ್ಯನು ಮುಚ್ಚಿಹೋದನು. ಎಲ್ಲೆಡೆ ಧೂಳು ತುಂಬಿದ್ದರಿಂದ ದಿಗ್ಭ್ರಮೆಯಾಗಿ ಸೈನಿಕರೆಲ್ಲರಿಗೆ ಮುಂದೇನು ಮಾಡಬೇಕೆಂದು ತೋಚದಂತಾಯಿತು. ॥13-14॥ ಆಗ ಕೇವಲ ವಸಿಷ್ಠ ಮುನಿಗಳು, ಇತರ ಋಷಿಗಳು, ಪುತ್ರರ ಸಹಿತ ದಶರಥ ಇವರು ಮಾತ್ರ ಎಚ್ಚರವಾಗಿದ್ದರು; ಉಳಿದವರೆಲ್ಲ ನಿಶ್ಚೇಷ್ಟಿತರಂತಾದರು. ಆ ಘೋರ ಅಂಧಕಾರದಲ್ಲಿ ರಾಜನ ಸೈನ್ಯವೆಲ್ಲ ಮುಚ್ಚಿಹೋಯಿತು. ॥15-16॥ ಆಗ ದಶರಥ ನೋಡುತ್ತಾನೆ - ಕ್ಷತ್ರಿಯ ಕುಲಾಂತಕ, ಭೃಗುನಂದನ ಜಮದಗ್ನಿಕುಮಾರ ಪರಶುರಾಮನು ಎದುರಿಗೆ ಬರುತ್ತಿದ್ದನು. ಅವನು ಭಯಂಕರವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದನು. ತಲೆಯಲ್ಲಿ ಭಾರೀ ಜಟೆಯನ್ನೂ ಧರಿಸಿದ್ದನು. ಅವನು ಕೈಲಾಸದಂತೆ ದುರ್ಜಯನಾಗಿದ್ದು, ಕಾಲಾಗ್ನಿಯಂತೆ ದುಃಸಹನಾಗಿದ್ದನು. ತೇಜೋಮಂಡಲದಿಂದ ಜಾಜ್ವಲ್ಯನಾಗಿದ್ದನು. ಹೆಗಲಲ್ಲಿ ಗಂಡು ಕೊಡಲಿಯನ್ನು ಇಟ್ಟುಕೊಂಡು, ಕೈಯಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯುತ್ತಿನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಧನುರ್ಬಾಣಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿ, ತ್ರಿಪುರ ವಿನಾಶಕ ಭಗವಾನ್ ಶಿವನಂತೆ ಕಂಡು ಬರುತ್ತಿದ್ದನು. ॥17-19॥ ಪ್ರಜ್ವಲಿತ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಭಯಂಕರವಾಗಿ ಕಾಣುವ ಪರುಶುರಾಮನು ಬಂದುದನ್ನು ನೋಡಿ, ಜಪ-ಹೋಮಗಳಲ್ಲಿ ತತ್ಪರರಾಗಿರುವ ವಸಿಷ್ಠರೇ ಮೊದಲಾದ ಎಲ್ಲ ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಗಳು ಒಟ್ಟಿಗೆ ಸೇರಿ ಪರಸ್ಪರ ಹೀಗೆ ಮಾತನಾಡತೊಡಗಿದರು. ॥20॥ ಹಿಂದೊಮ್ಮೆ ಈ ಪರಶುರಾಮನು ಕ್ಷತ್ರಿಯನೊಬ್ಬನಿಂದ ಆದ ತನ್ನ ತಂದೆಯ ವಧೆಯಿಂದಾಗಿ ಬಹಳ ಕುಪಿತನಾಗಿದ್ದರೂ ಈಗ ಕ್ಷತ್ರಿಯರನ್ನು ವಿನಾಶಮಾಡಲಾರನು; ಏಕೆಂದರೆ ಹಿಂದೆ ಕ್ಷತ್ರಿಯರನ್ನು ವಧಿಸಿ ಇವನು ತನ್ನ ಕೋಪವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಚಿಂತಾರಹಿತನಾಗಿದ್ದನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಪುನಃ ಕ್ಷತ್ರಿಯರನ್ನು ಸಂಹರಿಸುವುದು ಇವನಿಗೆ ಇಷ್ಟವಿಲ್ಲ ಎಂದು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಹೇಳಬಹುದು. ॥21-22॥ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಋಷಿಗಳು ಭಯಂಕರವಾಗಿ ಕಾಣುವ ಭೃಗುನಂದನ ಪರಶುರಾಮನನ್ನು ಸ್ವಾಗತಿಸಿ, ಆರ್ಘ್ಯವನ್ನು ಅರ್ಪಿಸುತ್ತಾ ರಾಮಾ! ಭಾರ್ಗವ! ಎಂದು ಸವಿಮಾತುಗಳಿಂದ ವಾರ್ತಾಲಾಪ ಮಾಡಿದರು. ॥23॥ ಋಷಿಗಳು ಇತ್ತ ಪೂಜೆಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ಪ್ರತಾಪಿ ಜಮದಗ್ನಿನಂದನ ಪರುಶುರಾಮನು ದಶರಥನಂದನ ಶ್ರೀರಾಮನಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು. ॥24॥

ವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷ ರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಬಾಲಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಎಪ್ಪತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥74॥

ಎಪ್ಪತ್ತೈದನೆಯ ಸರ್ಗ

ದಶರಥನ ಮಾತನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸುತ್ತಾ ಪರಶುರಾಮನು ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ವೈಷ್ಣವ ಧನುಸ್ಸಿಗೆ ಹೆದೆಯೇರಿಸಲು ಹೇಳಿದುದು

ದಶರಥನಂದನ ಶ್ರೀರಾಮಾ! ವೀರನೇ! ನಿನ್ನ ಪರಾಕ್ರಮ ಅದ್ಭುತವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಕೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ನೀನು ಶಿವನ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಮುರಿದ ಸಮಾಚಾರವು ನನ್ನ ಕಿವಿಗೆ ಬಿದ್ದಿದೆ. ॥1॥ ಆ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಮುರಿಯುವುದು ಅದ್ಭುತ ಹಾಗೂ ಅಚಿಂತ್ಯವಾಗಿದೆ. ಅದು ತುಂಡಾದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ನಾನು ಇನ್ನೊಂದು ಉತ್ತಮ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಬಂದಿರುವೆನು. ॥2॥ ಇದೋ ಇದು ಜಮದಗ್ನಿಯ ಕುಮಾರ ಪರಶುರಾಮನ ಭಯಂಕರ ಮತ್ತು ವಿಶಾಲ ಧನುಸ್ಸಾಗಿದೆ. ನೀನು ಇದನ್ನು ಸೆಳೆದು ಇದಕ್ಕೆ ಬಾಣವನ್ನು ಹೂಡಿ ನಿನ್ನ ಬಲವನ್ನು ತೋರಿಸು. ॥3॥ ನೀನು ಈ ಮಹಾ ಧನುಸ್ಸಿನ ತೋಲನ - ಪೂರಣ - ಶರಸಂಧಾನಾದಿಗಳನ್ನು ಮಾಡಿ, ನಿನ್ನ ಅದ್ಭುತ ಬಲವನ್ನು ತೊರಿಸಿದೆಯಾದರೆ, ಬಳಿಕ ನಾನು ನಿನಗೆ ವೀರ್ಯಶ್ಲಾಘ್ಯವಾದ ದ್ವಂದ್ವ ಯುದ್ಧವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತೇನೆ. ॥4॥ ಪರಶುರಾಮನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಆಗ ದಶರಥನ ಮುಖದಲ್ಲಿ ವಿಷಾದ ಆವರಿಸಿತು. ಅವನು ದೀನಭಾವದಿಂದ ಕೈಮುಗಿದು ಹೇಳಿದನು - ॥5॥

ಬ್ರಾಹ್ಮಣೊತ್ತಮನೇ! ತಾವು ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯ, ವ್ರತದಿಂದ ಶೋಭಿಸುವ ಭೃಗುವಂಶೀ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಕುಲದಲ್ಲಿ ಉತ್ಪನ್ನರಾಗಿ ಸ್ವತಃ ಮಹಾತಪಸ್ವೀ ಬ್ರಹ್ಮಜ್ಞಾನಿಗಳಾಗಿರುವಿರಿ. ಕ್ಷತ್ರಿಯರ ಮೇಲೆ ರೋಷ ಪ್ರಕಟಸಿ ಈಗ ಶಾಂತರಾಗಿರುವಿರಿ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನನ್ನ ಪುತ್ರರಿಗೆ ನೀವು ಅಭಯದಾನ ಕೊಡುವ ಕೃಪೆ ಮಾಡಬೇಕು. ಏಕೆಂದರೆ ತಾವು ಇಂದ್ರನ ಬಳಿ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿ ಶಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿ ಬಿಟ್ಟಿರುವಿರಿ. ॥6-7॥

ಹೀಗೆ ತಾವು ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ತತ್ಪರರಾಗಿ ಕಶ್ಯಪರಿಗೆ ಭೂಮಿಯನ್ನು ದಾನ ಮಾಡಿ ವನಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಮಹೇಂದ್ರ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಆಶ್ರಮ ರಚಿಸಿಕೊಂಡು ಇರುತ್ತೀರಿ. ॥8॥ ಮಹಾಮುನೇ! (ಈ ಪ್ರಕಾರ ಶಸ್ತ್ರತ್ಯಾಗದ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿದರೂ) ತಾವು ನಮ್ಮ ಸರ್ವನಾಶ ಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಹೇಗೆ ಬಂದಿರುವಿರಿ? (ನನ್ನ ರೋಷವಾದರೋ ಕೇವಲ ರಾಮನ ಮೇಲೆಯೇ ಇದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದರೆ-) ಏಕಮಾತ್ರ ರಾಮನನ್ನು ಕೊಂದರೆ ನಾವು ಯಾರೂ ಬದುಕಿರಲಾರೆವು. ॥9॥ ದಶರಥನು ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಲೇ ಇದ್ದನು. ಆದರೆ ಪ್ರತಾಪಿ ಪರಶುರಾಮನು ಅವನ ಮಾತನ್ನು ಲೆಕ್ಕಿಸದೆ ಶ್ರೀರಾಮನಲ್ಲೇ ಮಾತುಕತೆಯಲ್ಲೇ ತೊಡಗಿದ್ದನು. ॥10॥

ಪರಶುರಾಮನು ಹೇಳಿದನು - ರಘುನಂದನ! ಇವೆರಡು ಧನುಸ್ಸುಗಳು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮತ್ತು ದಿವ್ಯವಾಗಿದ್ದವು. ಇಡೀ ಜಗತ್ತು ಇವನ್ನು ಪೂಜಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಸಾಕ್ಷಾತ್ ವಿಶ್ವಕರ್ಮನೇ ಇವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದ್ದನು. ಇವು ಪ್ರಬಲ ಮತ್ತು ದೃಢವಾಗಿದ್ದವು. ॥11॥

ನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದನ್ನು ದೇವತೆಗಳು ತ್ರಿಪುರನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಭಗವಾನ್ ಶಂಕರನಿಗೆ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದರು. ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನೇ! ಅದರಿಂದ ತ್ರಿಪುರನ ನಾಶವಾಗಿತ್ತು. ನೀನು ಮುರಿದು ಹಾಕಿದ ಧನುಸ್ಸು ಅದೇ ಆಗಿತ್ತು. ॥12॥ ಇನ್ನೊಂದು ದುರ್ಧರ್ಷ ಧನುಸ್ಸು ಇದೇ ನನ್ನ ಕೈಯಲ್ಲೇ ಇದೆ. ಇದನ್ನು ದೇವತೆಗಳು ಭಗವಾನ್ ವಿಷ್ಣುವಿಗೆ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದರು. ಶ್ರೀರಾಮಾ! ಶತ್ರುನಗರವನ್ನು ಜಯಿಸುವ ವೈಷ್ಣವ ಧನಸ್ಸು ಇದೇ ಆಗಿದೆ. ॥13॥ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನೇ! ಇದೂ ಕೂಡ ಶಿವ ಧನುಸ್ಸಿನಂತೆ ಪ್ರಬಲವಾಗಿದೆ. ಹಿಂದೆ ಸಮಸ್ತ ದೇವತೆಗಳು ಭಗವಾನ್ ಶಿವ ಮತ್ತು ವಿಷ್ಣುವಿನ ಬಲಾಬಲದ ಕುರಿತು ಬ್ರಹ್ಮದೇವರಲ್ಲಿ ಕೇಳಿದರು - ಇವರಿಬ್ಬರಲ್ಲಿ ಯಾರು ಹೆಚ್ಚು ಬಲಶಾಲಿಗಳು? ॥14॥ ದೇವತೆಗಳ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ತಿಳಿದು ಸತ್ಯವಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠರಾದ ಪಿತಾಮಹ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರು ಹರಿ-ಹರರಲ್ಲಿ ಪರಸ್ಪರ ವಿರೋಧ ಉಂಟಾಗುವಂತೆ ಮಾಡಿದರು. ॥15॥

ವಿರೋಧ ಉಂಟಾದಾಗ ಒಬ್ಬರು ಮತ್ತೊಬ್ಬರನ್ನು ಜಯಿಸುವ ಇಚ್ಛೆಯುಳ್ಳ ಹರಿ-ಹರರಿಬ್ಬರಿಗೂ ರೋಮಾಂಚಕರ ಘೋರ ಯುದ್ಧ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು. ॥16॥

ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಭಗವಾನ್ ವಿಷ್ಣುವು ಹುಂಕಾರ ಮಾತ್ರದಿಂದಲೇ ಶಿವನ ಬಲಶಾಲಿ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಶಿಥಿಲ ಗೊಳಿಸಿ, ತ್ರಿನೇತ್ರಧಾರೀ ಮಹಾದೇವನನ್ನು ಸ್ತಂಭೀಭೂತವಾಗಿಸಿದನು. ॥17॥ ಆಗ ಋಷಿಗಳು, ಚಾರಣರೂ ಸಹಿತ ದೇವತೆಗಳೆಲ್ಲ ಬಂದು ಆ ಶ್ರೇಷ್ಠದೇವತೆಗಳನ್ನು ಶಾಂತರಾಗುವಂತೆ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿದರು ಮತ್ತೆ ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಶಾಂತರಾದರು. ॥18॥

ಭಗವಾನ್ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ಶಿವನ ಧನುಸ್ಸು ಶಿಥಿಲವಾದುದನ್ನು ನೋಡಿ ಋಷಿಗಳ ಸಹಿತ ದೇವತೆಗಳು ಭಗವಾನ್ ವಿಷ್ಣುವನ್ನು ಶ್ರೇಷ್ಠನೆಂದು ತಿಳಿದರು. ॥19॥ ಅನಂತರ ಕುಪಿತನಾದ ಮಹಾಯಶಸ್ವಿ ರುದ್ರನು ಬಾಣಸಹಿತ ತನ್ನ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ವಿದೇಹ ರಾಜರ್ಷಿ ದೇವರಾತನ ಕೈಗೆ ಒಪ್ಪಿಸಿದನು. ॥20॥

ಶ್ರೀರಾಮಾ! ಶತ್ರುನಗರವನ್ನು ಗೆಲ್ಲಬಲ್ಲ ಈ ವೈಷ್ಣವ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಭಗವಾನ್ ವಿಷ್ಣುವು ಭೃಗುವಂಶೀ ಋಚೀಕ ಮುನಿಗಳಿಗೆ ನ್ಯಾಸರೂಪವಾಗಿ ಕೊಟ್ಟನು. ॥21॥ ಮತ್ತೆ ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ಋಚೀಕರು ಪ್ರತೀಕಾರ ಭಾವನಾರಹಿತನಾದ ತನ್ನ ಪುತ್ರ ಹಾಗೂ ನನ್ನ ತಂದೆ ಮಹಾತ್ಮ ಜಮದಗ್ನಿಗೆ ಈ ದಿವ್ಯಧನುಸ್ಸನ್ನು ಕೊಟ್ಟರು. ॥22॥ ತಪೋಬಲ ಸಂಪನ್ನರಾದ ನನ್ನ ತಂದೆ ಜಮದಗ್ನಿಗಳು ಶಸ್ತ್ರಾಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಧ್ಯಾನಸ್ಥರಾಗಿ ಕುಳಿತ್ತಿದ್ದಾಗ, ಪ್ರಾಕೃತ ಬುದ್ಧಿಯ ಕಾರ್ತವೀರ್ಯಾರ್ಜುನನು ಅವರನ್ನು ಕೊಂದು ಹಾಕಿದನು. ॥23॥ ತಂದೆಯವರಿಗೆ ಯೋಗ್ಯವಲ್ಲದ ಈ ಅತ್ಯಂತ ಭಯಂಕರ ವಧೆಯ ಸಮಾಚಾರ ಕೇಳಿ ನಾನು ರೋಷದಿಂದ ಪದೇ-ಪದೇ ಉತ್ಪನ್ನರಾದ ಕ್ಷತ್ರಿಯರನ್ನು ಅನೇಕ ಸಲ ಸಂಹಾರ ಮಾಡಿದೆ. ॥24॥

ಶ್ರೀರಾಮಾ! ಮತ್ತೆ ಇಡೀ ಪೃಥ್ವಿಯ ಮೇಲೆ ಅಧಿಕಾರ ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ನಾನು ಒಂದು ಯಜ್ಞಮಾಡಿದೆ. ಆ ಯಜ್ಞ ಸಮಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಪುಣ್ಯಕರ್ಮಾ ಮಹಾತ್ಮಾ ಕಶ್ಯಪರಿಗೆ ದಕ್ಷಿಣೆಯಾಗಿ ಇಡೀ ಭೂಮಿಯನ್ನು ದಾನ ಮಾಡಿದೆ. ॥25॥ ಪೃಥ್ವಿಯನ್ನು ದಾನಮಾಡಿ ನಾನು ಮಹೇಂದ್ರ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಇರತೊಡಗಿ, ಅಲ್ಲಿ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿ ತಪೋಬಲ ಸಂಪನ್ನನಾದೆ. ಶಿವನ ಧನುಸ್ಸು ಮುರಿದ ಸಮಾಚಾರ ಕೇಳಿ ಅಲ್ಲಿಂದ ನಾನು ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿರುವೆನು. ॥26॥

ಶ್ರೀರಾಮಾ! ಹೀಗೆ ಈ ಮಹಾ ವೈಷ್ಣವ ಧನುಸ್ಸು ನನ್ನ ತಂದೆ, ಅಜ್ಜಂದಿರ ಅಧಿಕಾರದಲ್ಲಿ ಇದ್ದು ನನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದಿದೆ; ಈಗ ನೀನು ಕ್ಷತ್ರಿಯ ಧರ್ಮವನ್ನು ಪುರಸ್ಕರಿಸಿ ಈ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಕೈಗೆ ಎತ್ತಿಕೋ ಮತ್ತು ಈ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಬಗ್ಗಿಸಿ, ಶತ್ರುನಗರದ ಮೇಲೆ ವಿಜಯ ಸಾಧಿಸಲು ಸಮರ್ಥವಾದ ಬಾಣವನ್ನು ಹೂಡು. ನೀನು ಹೀಗೆ ಮಾಡಿದರೆ ನಾನು ನಿನ್ನೊಡನೆ ದ್ವಂದ್ವ ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವೆನು. ॥27-28॥

ವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷ ರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಬಾಲಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಎಪ್ಪತ್ತೈದನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥75॥

ಎಪ್ಪತ್ತಾರನೆಯ ಸರ್ಗ

ಶ್ರೀರಾಮನು ವೈಷ್ಣವ ಧನುಸ್ಸಿಗೆ ಹೆದೆಯೇರಿಸಿ ಬಾಣವನ್ನು ಅನುಸಂಧಾನ ಮಾಡಿ ಪರಶುರಾಮನ ತಪಃಫಲವನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಯವಾಗಿಸಿ ಪುಣ್ಯಲೋಕಗಳನ್ನು ನಾಶಗೊಳಿಸಿದುದು, ಪರಶುರಾಮನು ಮಹೇಂದ್ರ ಪರ್ವತಕ್ಕೆ ಹಿಂದಿರುಗಿದುದು

ದಶರಥನಂದನ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ತಂದೆಯ ಮೇಲಿನ ಗೌರವದಿಂದ ಏನನ್ನು ಮಾತನಾಡುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಜಮದಗ್ನಿ ಕುಮಾರ ಪರಶುರಾಮನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಇನ್ನೂ ಮೌನವಾಗಿರದೆ ಅವನಲ್ಲಿ ಇಂತೆಂದನು. ॥1॥

ಭೃಗುನಂದನರೇ! ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋತ್ತಮ! ಪಿತೃವಿನ ವಧೆಯಿಂದ ಉಂಟಾದ ಕೋಪದ ಪ್ರಶಮನಕ್ಕಾಗಿ ನೀವು ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದು ಬಾರಿ ಕ್ಷತ್ರಿಯರನ್ನು ನಾಶ ಮಾಡಿದ ಕಥೆ ನಾನೂ ಕೇಳಿದ್ದೇನೆ. ವೈರಶುದ್ಧಿಗೆ ಅಥವಾ ಕೋಪಶಾಂತಿಗೆ ಶೂರರು ಮಾಡಬೇಕಾದ ಕಾರ್ಯ ಇದೇ ಆಗಿದೆ ಎಂದು ನಾನು ಅನುಮೋದಿಸುತ್ತೇನೆ. ॥2॥

ಭಾರ್ಗವ! ನಾನು ಕ್ಷತ್ರಿಯ ಧರ್ಮದಿಂದ ಕೂಡಿರುವೆನು (ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನೀವು ಪೂಜ್ಯ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರೆಂದು ತಿಳಿದು ನಾನು ಏನನ್ನೂ ಮಾತನಾಡಲಿಲ್ಲಾ) ಹೀಗಿದ್ದರೂ ನೀವು ನನ್ನನ್ನು ಪರಾಕ್ರಮಹೀನ, ಅಸಮರ್ಥನೆಂದು ತಿಳಿದು ತಿರಸ್ಕರಿಸುತ್ತಿದ್ದೀರಿ. ಸರಿ, ಈಗ ನನ್ನ ಶೌರ್ಯವನ್ನು ನೋಡಿರಿ. ॥3॥ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಶ್ರೀಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ಶ್ರೀರಾಮನು ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ ಪರಶುರಾಮರ ಕೈಯಿಂದ ಆ ಉತ್ತಮ ಧನುಸ್ಸು ಮತ್ತು ಬಾಣಗಳನ್ನು ಕಿತ್ತುಕೊಂಡನು. (ಜೊತೆಗೆ ಅವರಿಂದ ತನ್ನ ವೈಷ್ಣವೀ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಪಡೆದನು.) ॥4॥ ಆ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಕ್ಷಣಮಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಬಗ್ಗಿಸಿ, ನಾಣನ್ನು ಬಿಗಿದು ಬಾಣವನ್ನು ಹೂಡಿದನು. ಮತ್ತೆ ಕುಪಿತನಾಗಿ ಅವನು ಜಮದಗ್ನಿ ಕುಮಾರ ಪರಶುರಾಮರಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು - ॥5॥

ಭೃಗುನಂದನ ರಾಮಾ! ತಾವು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಾದ್ದರಿಂದ ನನಗೆ ಪೂಜ್ಯರಾಗಿರುವಿರಿ ಹಾಗೂ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರೊಂದಿಗೂ ನಿಮಗೆ ಸಂಬಂಧವಿದೆ. ಇವೆಲ್ಲ ಕಾರಣಗಳಿಂದ ನಾನು ಈ ಪ್ರಾಣ ಸಂಹಾರಕ ಬಾಣವನ್ನು ತಮ್ಮ ಶರೀರದ ಮೇಲೆ ಪ್ರಯೋಗಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ॥6॥

ರಾಮಾ! ನಿಮಗೆ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಸಂಚರಿಸುವ ಶಕ್ತಿ ದೊರಕಿದೆ ಅದನ್ನು ಅಥವಾ ತಾವು ತಪೋಬಲದಿಂದ ಗಳಿಸಿದ ಪುಣ್ಯಲೋಕಗಳನ್ನು ನಾಶಮಾಡಲೋ ಎಂದು ಯೋಚಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ; ಏಕೆಂದರೆ ತನ್ನ ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ವಿಪಕ್ಷ ಬಲದ ಅಹಂಕಾರವನ್ನು ನುಚ್ಚುನೂರಾಗಿಸುವ ಈ ದಿವ್ಯ ವೈಷ್ಣವ ಬಾಣವು ಶತ್ರುಗಳ ನಗರದ ಮೇಲೆ ವಿಜಯ ಪಡೆಯುವುದಾಗಿದೆ. ಇದು ಎಂದೂ ನಿಷ್ಪಲವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ॥7-8॥ ಆಗ ಆ ಉತ್ತಮ ಧನುಸ್ಸು ಬಾಣವನ್ನು ಧರಿಸಿ ನಿಂತಿರುವ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನನ್ನು ನೋಡಲು ಸಮಸ್ತ ದೇವತೆಗಳು ಮತ್ತು ಋಷಿಗಳು ಬ್ರಹ್ಮದೇವರನ್ನು ಮುಂದೆ ಮಾಡಿ ಅಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟಾಗಿ ಬಂದರು. ॥9॥

ಗಂಧರ್ವರು, ಅಪ್ಸರೆಯರು, ಸಿದ್ಧರು, ಚಾರಣರು, ಕಿನ್ನರರು, ಯಕ್ಷ-ರಾಕ್ಷಸರು, ನಾಗಗಳು ಇವರೆಲ್ಲರೂ ಕೂಡ ಅತ್ಯಂತ ಅದ್ಭುತ ದೃಶ್ಯವನ್ನು ನೋಡಲು ಅಲ್ಲಿ ನೆರೆದರು. ॥10॥

ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಕೈಗೆ ಎತ್ತಿಕೊಂಡಾಗ ಎಲ್ಲ ಜನರು ಆಶ್ಚರ್ಯದಿಂದ ಜಡದಂತೇ ಆದರು. (ಪರಶುರಾಮರ ವೈಷ್ಣವ ತೇಜವು ಹೊರಟು ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನಲ್ಲಿ ಸೇರಿಹೋದದ್ದರಿಂದ) ವೀರ್ಯಹೀನರಾದ ಜಮದಗ್ನಿನಂದನ ಪರಶುರಾಮರು ದಶರಥನಂದನ ಶ್ರೀರಾಮನ ಕಡೆ ನೋಡಿದರು. ॥11॥ ತೇಜ ಹೊರಟು ಹೋಗಿ ವೀರ್ಯಹೀನರಾದ ಕಾರಣ ಜಡದಂತೆ ಆದ ಪರಶುರಾಮರು ಶ್ರೀರಾಮನಲ್ಲಿ ನಿಧಾನವಾಗಿ ಹೀಗೆ ನುಡಿದರು-॥12॥

ರಘುನಂದನ! ಹಿಂದೆ ನಾನು ಕಶ್ಯಪರಿಗೆ ಪೃಥ್ವಿಯನ್ನು ದಾನ ಮಾಡಿದಾಗ ಅವರು ‘ನೀವು ನನ್ನ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಇರಬಾರದು’ ಎಂದು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ್ದರು. ॥13॥

ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನೇ! ಅಂದಿನಿಂದ ಗುರು ಕಶ್ಯಪರ ಈ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಾ, ನಾನು ಎಂದೂ ರಾತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ ವಾಸಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ನಾನು ಕಶ್ಯಪರ ಎದುರಿಗೆ ‘ರಾತ್ರಿ ಪೃಥ್ವಿಯ ಮೇಲೆ ಇರಲಾರೆ’ ಎಂಬ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿದುದು ಸರ್ವವಿಧಿತವಾಗಿದೆ. ॥14॥ ವೀರ ರಾಘವನೇ! ಆದ್ದರಿಂದ ನನ್ನ ಗಮನಶಕ್ತಿಯನ್ನು ನಾಶಮಾಡಬೇಡ. ನಾನು ಮನೋವೇಗದಿಂದ ಈಗಲೇ ಮಹೇಂದ್ರ ಎಂಬ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪರ್ವತಕ್ಕೆ ಹೊರಟು ಹೋಗುವೆನು. ॥15॥ ಆದರೆ ಶ್ರೀರಾಮನೇ! ನಾನು ನನ್ನ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಅನುಪಮ ಲೋಕಗಳ ಮೇಲೆ ವಿಜಯ ಪಡೆದಿರುವೆನು. ನೀನು ಅದನ್ನೇ ಈ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಬಾಣದಿಂದ ನಾಶಮಾಡಿಬಿಡು. ಈಗ ಇನ್ನು ವಿಳಂಬಿಸಬೇಡ. ॥16॥

ವೀರವರ ಪರಂತಪನೇ! ‘ನೀನು ಈ ಧನುಷ್ಯವನ್ನು ಹೆದೆ ಏರಿಸಿದಾಗಲೇ ನೀನು ಮಧು ದೈತ್ಯರನ್ನು ಕೊಂದಿರುವ ಅವಿನಾಶೀ ದೇವೇಶ್ವರ ಮಹಾವಿಷ್ಣುವೇ ಆಗಿರುವೆ’ ಎಂಬುದು ನನಗೆ ನಿಶ್ಚಿತವಾಗಿ ಅರಿವಾಯಿತು. ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ. ॥17॥ ಈ ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳು ಸೇರಿ ನಿನ್ನ ಕಡೆಗೆ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ನಿನ್ನ ಕರ್ಮವು ಅನುಪಮವಾಗಿದೆ. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನಿನ್ನನ್ನು ಇದಿರಿಸುವವನು ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಇರಲಾರನು. ॥18॥

ಕಕುತ್ಸ್ಥಕುಲ ಭೂಷಣನೇ! ನಿನ್ನ ಎದುರಿಗೆ ಪ್ರಕಟವಾದ ಈ ಅಸಮರ್ಥತೆಯು ನನಗೆ ಲಜ್ಜಾಸ್ಪದವಾಗಲಾರದು, ಏಕೆಂದರೆ ಮೂರು ಲೋಕದೊಡೆಯ ಶ್ರೀಹರಿಯಾದ ನೀನೇ ನನ್ನನ್ನು ಪರಾಜಿತಗೊಳಿಸಿರುವೆ. ॥19॥ ಉತ್ತಮ ವ್ರತವನ್ನು ಪಾಲಿಸುವ ಶ್ರೀರಾಮನೇ! ಈಗ ನೀನು ನಿನ್ನ ಅನುಪಮ ಬಾಣವನ್ನು ಬಿಡು. ಇದು ಬಿಟ್ಟ ಬಳಿಕವೇ ನಾನು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮಹೇಂದ್ರ ಪರ್ವತಕ್ಕೆ ಹೋಗುವೆನು. ॥20॥ ಜಮದಗ್ನಿ ನಂದನ ಪರುಶುರಾಮರು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಪ್ರತಾಪೀ ದಶರಥನಂದನ ಶ್ರೀಮಾನ್ ರಾಮಚಂದ್ರನು ಆ ಉತ್ತಮ ಬಾಣವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದನು. ॥21॥ ತನ್ನ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಗಳಿಸಿದ ಪುಣ್ಯಲೋಕಗಳು ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಬಿಟ್ಟ ಬಾಣದಿಂದ ನಾಶವಾದುದನ್ನು ಕಂಡು ಪರಶುರಾಮರು ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಉತ್ತರ ಮಹೇಂದ್ರ ಪರ್ವತಕ್ಕೆ ಹೊರಟರು. ॥22॥ ಅವರು ಹೋಗುತ್ತಲೇ ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳ ಅಂಧಕಾರ ದೂರವಾಯಿತು. ಆ ಸಮಸ್ತ ಋಷಿಗಳ ಸಹಿತ ದೇವತೆಗಳು ಆಯುಧಧಾರೀ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಭೂರಿ-ಭೂರಿ ಪ್ರಶಂಸಿಸತೊಡಗಿದರು. ॥23॥ ಅನಂತರ ದಶರಥನಂದನ ಶ್ರೀರಾಮನು ಜಮದಗ್ನಿ ಕುಮಾರ ಪರಶುರಾಮರನ್ನು ಪೂಜಿಸಿನು. ರಾಮನಿಂದ ಪೂಜಿತರಾದ ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿ ಪರಶುರಾಮರು ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಬಂದು ತನ್ನ ಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದರು. ॥24॥

ವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷ ರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಬಾಲಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಎಪ್ಪತ್ತಾರನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥76॥

ಎಪ್ಪತ್ತೇಳನೆಯ ಸರ್ಗ

ದಶರಥರಾಜನು ಪುತ್ರರ ಹಾಗೂ ವಧುಗಳೊಂದಿಗೆ ಅಯೋಧ್ಯಾ ಪ್ರವೇಶ, ಶತ್ರುಘ್ನ ಸಹಿತ ಭರತನು ಮಾವನ ಮನೆಗೆ ಹೋದುದು, ಶ್ರೀರಾಮನ ಸದ್ ವ್ಯವಹಾರಗಳಿಂದ ಎಲ್ಲರೂ ಸಂತೋಷಗೊಂಡುದು, ಸೀತಾ-ರಾಮರ ಪರಸ್ಪರ ಪ್ರೇಮ

ಜಮದಗ್ನಿಕುಮಾರ ಪರಶುರಾಮರು ಹೊರಟು ಹೋದ ಬಳಿಕ ಮಹಾಯಶಸ್ವೀ ದಶರಥನಂದನ ಶ್ರೀರಾಮನು ಶಾಂತ ಚಿತ್ತನಾಗಿ ಅಪಾರ ಶಕ್ತಿಶಾಲಿಯಾದ ವರುಣನ ಕೈಗೆ ಆ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಒಪ್ಪಿಸಿದನು. ॥1॥ ಅನಂತರ ವಸಿಷ್ಠಾದಿ ಋಷಿಗಳಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ರಘುನಂದನ ಶ್ರೀರಾಮನು ಖಿನ್ನನಾದ ತನ್ನ ತಂದೆಯನ್ನು ನೋಡಿ ಅವರಲ್ಲಿ ಇಂತೆಂದನು. ॥2॥

ತಂದೆಯೇ! ಜಮದಗ್ನಿಕುಮಾರ ಪರಶುರಾಮರು ಹೊರಟು ಹೋದರು. ಈಗ ನಿನ್ನಿಂದ ಪಾಲಿತವಾದ ಚತುರಂಗ ಸೇನೆಯು ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಕಡೆಗೆ ಪ್ರಯಾಣ ಮಾಡಲಿ. ॥3॥ ಶ್ರೀರಾಮನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ದಶರಥನು ಪುತ್ರನಾದ ರಘುನಾಥನನ್ನು ಬರಸೆಳೆದು ತಬ್ಬಿಕೊಂಡು ನೆತ್ತಿಯನ್ನು ಆಘ್ರಾಣಿಸಿದನು. ‘ಪರಶುರಾಮರು ಹೊರಟುಹೋದರು’ ಇದನ್ನು ಕಂಡು ದಶರಥ ಬಹಳ ಹರ್ಷಗೊಂಡು ಆನಂದಮಗ್ನನಾದನು. ಆಗ ಅವನು ತನ್ನ ಮತ್ತು ತನ್ನ ಮಕ್ಕಳ ಪುನರ್ಜನ್ಮವಾದಂತೆ ತಿಳಿದನು. ॥4-5॥

ಬಳಿಕ ದಶರಥನು ತನ್ನ ಸೈನ್ಯಕ್ಕೆ ನಗರದ ಕಡೆಗೆ ನಡೆಯಲು ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದನು. ಅಲ್ಲಿಂದ ಹೊರಟು ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಅಯೋಧ್ಯೆಯನ್ನು ತಲುಪಿದರು. ಆಗ ಅಯೋಧ್ಯೆಯು ತಳಿರು ತೋರಣ, ಧ್ವಜ-ಪತಾಕೆಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾಗಿತ್ತು; ಅದರಿಂದ ನಗರವು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಬಗೆಬಗೆಯ ಮಂಗಳ ವಾದ್ಯಗಳ ಧ್ವನಿಗಳಿಂದ ನಗರವು ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ॥6॥ ರಾಜಬೀದಿಗಳಲ್ಲಿ ಪನ್ನೀರನ್ನು ಸಿಂಪಡಿಸಿದ್ದರು. ಅದರಿಂದ ಪುರಿಯ ಶೋಭೆ ಅವರ್ಣನೀಯವಾಗಿತ್ತು. ಸುಗಂಧಿತ ಪುಷ್ಪಗಳನ್ನು ರಾಶಿರಾಶಿಯಾಗಿ ಚೆಲ್ಲಿದ್ದರು. ಪ್ರಜಾಜನರು ಕೈಗಳಲ್ಲಿ ಮಾಂಗಲಿಕ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ರಾಜನ ಪ್ರವೇಶ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದರು. ಹೀಗೆ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಅಯೋಧ್ಯೆಯನ್ನು ರಾಜನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ನಾಗರಿಕರು, ಪುರಪ್ರಮುಖರು, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು, ಸ್ವಲ್ಪ ದೂರ ಮುಂದೆ ಹೋಗಿ ಮಹಾರಾಜನನ್ನು ಸ್ವಾಗತಿಸಿದರು. ॥7-8॥ ತನ್ನ ಕಾಂತಿಯುಕ್ತ ಪುತ್ರರೊಂದಿಗೆ ಮಹಾಯಶಸ್ವೀ ಶ್ರೀಮಾನ್ ರಾಜಾ ದಶರಥನು ಹಿಮಾಲಯದಂತೆ ಸುಂದರ ಹಾಗೂ ಗಗನಚುಂಬಿಯಾದ ತನ್ನ ಅರಮನೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ॥9॥ ಅರಮನೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ವಜನರಿಂದ ಮನೋವಾಂಛಿತ ವಸ್ತುಗಳಿಂದ ಪೂಜಿತನಾದ ದಶರಥನು ಪರಮಾನಂದವನ್ನು ಹೊಂದಿದನು. ಮಹಾರಾಣಿ ಕೌಸಲ್ಯೆ, ಸುಮಿತ್ರೆ, ಸುಂದರಿಯಾದ ಕೈಕೆ ಹಾಗೂ ಇತರ ರಾಜಪುತ್ರಿಯರೆಲ್ಲರೂ ಸೊಸೆಯರಿಗೆ ಆರತಿ ಎತ್ತಲು ಹೊರಟರು. ॥10॥

ಅನಂತರ ರಾಜ ಪರಿವಾರದ ಆ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಪರಮ ಸೌಭಾಗ್ಯವತೀ ಸೀತೆ, ಯಶಸ್ವಿನೀ ಊರ್ಮಿಳೆ, ಕುಶಧ್ವಜನ ಕನ್ಯೆಯರಾದ ಮಾಂಡವೀ ಮತ್ತು ಶ್ರುತಕೀರ್ತಿ ಇವರನ್ನು ಪಲ್ಲಕ್ಕಿಗಳಿಂದ ಇಳಿಸಿ, ಮಂಗಳ ಗೀತೆಗಳನ್ನು ಹಾಡುತ್ತಾ ಎಲ್ಲ ವಧುಗಳನ್ನು ಒಳಗೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋದರು. ಅವರೆಲ್ಲ ಪ್ರವೇಶ ಕಾಲಿಕ ಹೋಮ ಕರ್ಮದಿಂದ ಸುಶೋಭಿತ ರಾಗಿದ್ದು ರೇಶ್ಮೆಯ ಸೀರೆಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತರಾಗಿದ್ದರು. ॥11-12॥ ಅವರೆಲ್ಲರನ್ನು ದೇವರ ಮನೆಗೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗಿ ಸೊಸೆಯರಿಂದ ದೇವತಾ ಪೂಜೆ ಮಾಡಿಸಿದರು. ಅನಂತರ ನವವಧುಗಳಾಗಿ ಬಂದಿರುವ ಆ ಎಲ್ಲ ರಾಜಕುಮಾರಿಯರು ವಂದನೀಯರಾದ ಅತ್ತೆ ಮಾವಂದಿರು ಆದಿ ಎಲ್ಲರ ಚರಣಗಳಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿದರು ಹಾಗೂ ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಪತಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಏಕಾಂತದಲ್ಲಿ ಇದ್ದು ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಬಹಳ ಆನಂದದಿಂದ ದಿನಕಳೆಯ ತೊಡಗಿದರು. ॥13॥

ಶ್ರೀರಾಮನೇ ಆದಿ ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠ ನಾಲ್ವರು ಸಹೋದರರೂ ಅಸ್ತ್ರವಿದ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ನಿಪುಣರಾಗಿದ್ದರು, ವಿವಾಹಿತರಾಗಿ, ಧನ ಮತ್ತು ಮಿತ್ರರೊಂದಿಗೆ ಇರುತ್ತಾ ತಂದೆಯ ಸೇವೆ ಮಾಡತೊಡಗಿದರು. ಸ್ವಲ್ಪ ಸಮಯ ಕಳೆದಾಗ ರಘುನಂದನ ದಶರಥನು ಕೈಕೇಯೀ ಕುಮಾರ ಭರತನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು - ॥14-15॥ ಮಗು! ನಿನ್ನ ಮಾವನಾದ ಕೇಕೆಯ ರಾಜಕುಮಾರ ವೀರ ಯುಧಾಜಿತ್ತು ನಿನ್ನನ್ನು ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗಲು ಬಂದಿರುವನು. ಅನೇಕ ದಿನಗಳಿಂದ ಇಲ್ಲೇ ಇರುವನು. ॥16॥ ದಶರಥನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಕೈಕೇಯಿ ಕುಮಾರ ಭರತನು ಶತ್ರುಘ್ನನೊಂದಿಗೆ ಮಾವನ ಮನೆಗೆ ಹೋಗುವ ವಿಚಾರ ಮಾಡಿದನು. ॥17॥

ಆ ನರಶ್ರೇಷ್ಠ ಶೂರವೀರನಾದ ಭರತನು ತಂದೆ ದಶರಥನ ಹಾಗೂ ಸುಲಭವಾಗಿ ಎಲ್ಲ ಮಹಾಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಮಾಡುವ ಶ್ರೀರಾಮನ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲ ತಾಯಂದಿರ ಅಪ್ಪಣೆ ಪಡೆದು ಶತ್ರುಘ್ನನೊಂದಿಗೆ ಹೊರಟನು. ॥18॥ ಶತ್ರುಘ್ನ ಸಹಿತ ಭರತನನ್ನು ಜೊತೆಗೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ವೀರ ಯುಧಾಜಿತ್ತು ಬಹಳ ಹರ್ಷದಿಂದ ತನ್ನ ನಗರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಇದರಿಂದ ಅವನ ತಂದೆಗೆ ಬಹಳ ಸಂತೋಷವಾಯಿತು. ॥19॥ ಭರತನು ಹೊರಟು ಹೋದ ಬಳಿಕ ಮಹಾಬಲಿ ಶ್ರೀರಾಮ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ತಮ್ಮ ದೇವರಂತೆ ಇರುವ ತಂದೆಯ ಸೇವೆ-ಪೂಜೆಯಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದರು. ॥20॥ ತಂದೆಯ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಶಿರಸಾವಹಿಸಿ ಅವರು ನಗರವಾಸಿಯರ ಎಲ್ಲ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಹಾಗೂ ಅವರ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಿಯವಾದ, ಹಿತಕರ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಮಾಡತೊಡಗಿದರು. ॥21॥ ಅವರು ಬಹಳ ಸಂಯಮದಲ್ಲಿದ್ದು, ಸಮಯಕ್ಕೆ ಸರಿಯಾಗಿ ಮಾತೆಯರ ಅವಶ್ಯಕ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಪೂರ್ಣ ಗೊಳಿಸಿ, ಗುರುಜನರ ಭಾರೀ-ಭಾರೀ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಕೂಡ ಸಿದ್ಧಗೊಳಿಸಲು ಗಮನಕೊಡುತ್ತಿದ್ದರು. ॥22॥

ಅವರ ಈ ಸದ್ವರ್ತನೆಯಿಂದ ದಶರಥನು, ವೇದವೇತ್ತರಾದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಹಾಗೂ ವೈಶ್ಯವರ್ಗವು ಬಹಳ ಪ್ರಸನ್ನರಾಗಿದ್ದರು. ಶ್ರೀರಾಮನ ಉತ್ತಮ ಶೀಲ, ಸದ್ ವ್ಯವಹಾರದಿಂದ ಆ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದವರೆಲ್ಲರೂ ಬಹಳ ಸಂತುಷ್ಟರಾದರು. ॥23॥ ರಾಜನ ನಾಲ್ವರು ಪುತ್ರರಲ್ಲಿ ಸತ್ಯ ಪರಾಕ್ರಮಿ ಶ್ರೀರಾಮನೇ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ-ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ವಯಂಭೂ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರೇ ಅತ್ಯಂತ ಯಶಸ್ವೀ ಮತ್ತು ಮಹಾನ್ ಗುಣವಂತನಾಗಿರುವಂತೆಯೇ ಅತ್ಯಂತ ಯಶಸ್ವೀ ಗುಣವಂತನಾಗಿದ್ದನು. ॥24॥

ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಸದಾ ಸೀತೆಯ ಹೃದಯ ಮಂದಿರದಲ್ಲಿ ವಿರಾಜಿಸುತ್ತಿದ್ದನು ಹಾಗೂ ಮಹಾತ್ಮಾ ಶ್ರೀರಾಮನ ಮನಸ್ಸೂ ಕೂಡ ಸೀತೆಯಲ್ಲೇ ತೊಡಗಿರುತ್ತಿತ್ತು. ಶ್ರೀರಾಮನು ಸೀತೆಯೊಂದಿಗೆ ಅನೇಕ ಋತುಗಳಲ್ಲಿ ವಿಹರಿಸಿದನು. ॥25॥ ಸೀತೆಯು ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಬಹಳ ಪ್ರಿಯಳಾಗಿದ್ದಳು; ಏಕೆಂದರೆ ಆಕೆಯು ರಾಜಾ ಜನಕನಿಂದ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಪತ್ನಿಯಾಗಿ ಸಮರ್ಪಿತಳಾಗಿದ್ದಳು. ಸೀತೆಯ ಪಾತಿವ್ರತ್ಯವೇ ಆದಿ ಗುಣಗಳಿಂದ ಹಾಗೂ ಆಕೆಯ ಸೌಂದರ್ಯ ಗುಣಗಳಿಂದಲೂ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಆಕೆಯ ಕುರಿತು ಹೆಚ್ಚೆಚ್ಚು ಪ್ರೇಮ ಬೆಳೆಯುತ್ತಲೇ ಇತ್ತು. ಹೀಗೆ ಸೀತೆಯ ಹೃದಯದಲ್ಲಿಯೂ ತನ್ನ ಪತಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ತನ್ನ ಗುಣ ಸೌಂದರ್ಯದ ಕಾರಣ ಇಮ್ಮಡಿಯಾದ ಪ್ರೀತಿಗೆ ಪಾತ್ರನಾಗಿರುತ್ತಿದ್ದನು. ॥26-27॥ ಜನಕನಂದಿನಿ ಮಿಥಿಲೇಶ ಕುಮಾರಿ ಸೀತೆಯು ಶ್ರೀರಾಮನ ಹೃದ್ಗತ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ತನ್ನ ಹೃದಯದಿಂದಲೇ ತಿಳಿಯುತ್ತಿದ್ದಳು ಹಾಗೂ ಸ್ಪಷ್ಟರೂಪವಾಗಿ ತಿಳಿಸುತ್ತಿದ್ದಳು. ಆಕೆಯು ರೂಪದಲ್ಲಿ ದೇವಾಂಗನೆಯರಂತೆ ಇದ್ದು ಮೂರ್ತಿಮಂತ ಲಕ್ಷ್ಮಿಯಂತೆಯೇ ಅನಿಸುತ್ತಿದ್ದಳು. ॥28॥ ಶ್ರೇಷ್ಠ ರಾಜಕುಮಾರೀ ಸೀತೆಯು ಶ್ರೀರಾಮನ ಕಾಮನೆಯನ್ನು ಇರಿಸುತ್ತಿದ್ದಳು ಹಾಗೂ ಶ್ರೀರಾಮನೂ ಕೂಡ ಏಕಮಾತ್ರ ಆಕೆಯನ್ನೇ ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಲಕ್ಷ್ಮಿಯೊಂದಿಗೆ ದೇವೇಶ್ವರ ಭಗವಾನ್ ವಿಷ್ಣುವು ಶೋಭಿಸುತ್ತಿರುವಂತೆಯೇ ಸೀತಾದೇವಿಯೊಂದಿಗೆ ರಾಜರ್ಷಿ ದಶರಥ ಕುಮಾರ ಶ್ರೀರಾಮನು ಪರಮ ಪ್ರಸನ್ನನಾಗಿದ್ದು ಬಹಳ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ॥29॥

ವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷ ರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಬಾಲಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಎಪ್ತತ್ತೇಳನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥77॥

ಬಾಲಕಾಂಡ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಯಿತು.

॥ ಶ್ರೀ ಸೀತಾರಾಮಚಂದ್ರಾಭ್ಯಾಂ ನಮಃ ॥

ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡ

ಮೊದಲನೆಯ ಸರ್ಗ

ಶ್ರೀರಾಮನ ಸದ್ಗುಣಗಳ ವರ್ಣನೆ, ದಶರಥನು ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಯುವರಾಜ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕ ಮಾಡಲು ಯೋಚಿಸಿದುದು, ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಸಾಮಂತರಾಜರನ್ನು, ನಗರ ಪ್ರಮುಖರನ್ನು ರಾಜ ಸಭೆಗೆ ಬರಲು ಆಹ್ವಾನಿಸಿದುದು

(ಮೊದಲೇ ಹೇಳಿದ ಪ್ರಕಾರ) ತಂದೆ ತಾಯಿಗಳ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದು ಸೋದರ ಮಾವನ ಮನೆಗೆ ಹೊರಟ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಭರತನು ಕಾಮಾದಿ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಅನುದಿನವೂ ನಾಶ ಮಾಡುವ ನಿಷ್ಪಾಪಿ ಶತ್ರುಘ್ನನನ್ನು ಪ್ರೇಮ ವಶನಾಗಿ ತನ್ನ ಜೊತೆಗೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋದನು. ॥1॥ ಮಾವನ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ತಮ್ಮನೊಂದಿಗೆ ಅವನ ಆದರ, ಸತ್ಕಾರ ತುಂಬಾ ಚೆನ್ನಾಗಿ ನಡೆಯಿತು. ಅವನು ಸುಖವಾಗಿ ಅಲ್ಲಿ ಇರತೊಡಗಿದನು. ಅಶ್ವಯೂಥದ ಅಧಿಪತಿಯಾದ ಅವನ ಮಾವ ಯುಧಾಜಿತ್ತು ಅವರಿಬ್ಬರನ್ನು ಮಕ್ಕಳಿಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಸ್ನೇಹದಿಂದ ಲಾಲಿಸಿ ಪೋಷಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ॥2॥

ಮಾವನ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಆ ಇಬ್ಬರು ವೀರರ ಎಲ್ಲ ಇಚ್ಛೆಗಳೂ ಪೂರ್ಣವಾಗುತ್ತಿದ್ದರೂ, ಅಲ್ಲಿ ಇರುವಾಗ ಅವರಿಗೆ ವೃದ್ಧರಾದ ತಂದೆ ದಶರಥನನ್ನು ಸದಾ ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಲೇ ಇದ್ದರು. ॥3॥ ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ದಶರಥನೂ ಕೂಡ ಪರದೇಶಕ್ಕೆ ಹೋದ ಮಹೇಂದ್ರ ಮತ್ತು ವರುಣರಂತಹ ತನ್ನ ಪರಾಕ್ರಮಿ ಪುತ್ರರಾದ ಭರತ-ಶತ್ರುಘ್ನರನ್ನು ಯಾವಾಗಲೂ ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ॥4॥ ತನ್ನ ಶರೀರದಿಂದಲೇ ಹೊರಬಿದ್ದಿರುವ ನಾಲ್ಕು ತೋಳುಗಳಂತಿದ್ದ ಪುರುಷ ಶಿರೋಮಣಿ ನಾಲ್ವರು ಪುತ್ರರೂ ದಶರಥನಿಗೆ ಬಹಳ ಪ್ರಿಯರಾಗಿಯೇ ಇದ್ದರು. ॥5॥

ಆದರೂ ಅವರಲ್ಲಿಯೂ ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ಶ್ರೀರಾಮನು ಎಲ್ಲರಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಸದ್ಗುಣ ಸಂಪನ್ನನಾದ್ದರಿಂದ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೆ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರಂತೆ ದಶರಥನಿಗೆ ವಿಶೇಷ ಪ್ರೀತಿವರ್ಧಕನಾಗಿದ್ದನು. ॥6॥ ಇದಕ್ಕೆ ಇನ್ನೊಂದು ಕಾರಣವೂ ಇತ್ತು-ಶ್ರೀರಾಮನು ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಸನಾತನ ವಿಷ್ಣು ಆಗಿದ್ದನು ಹಾಗೂ ಪ್ರಚಂಡ ರಾವಣನ ವಧೆಯನ್ನು ಇಚ್ಛಿಸುವ ದೇವತೆಗಳ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯಂತೆ ಮನುಷ್ಯಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅವತರಿಸಿದ್ದನು. ॥7॥ ಆ ಅಮಿತ ತೇಜಸ್ವೀ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನಿಂದ ಮಹಾರಾಣಿ ಕೌಸಲ್ಯೆಯು-ವಜ್ರಧಾರೀ ದೇವೇಂದ್ರನಿಂದ ದೇವಮಾತೆ ಅದಿತಿಯು ಶೋಭಿಸುವಂತೆ ಪರಮಶೋಭಿತಳಾಗಿದ್ದಳು. ॥8॥

ಶ್ರೀರಾಮನು ಬಹಳ ರೂಪವಂತ ಮತ್ತು ಪರಾಕ್ರಮಿಯಾಗಿದ್ದನು. ಅವನು ಯಾರ ದೋಷವನ್ನೂ ನೋಡುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಭೂಮಂಡಲದಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ಸಮಾರಾದವರು ಯಾರೂ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಅವನು ತನ್ನ ಗುಣಗಳಿಂದ ತಂದೆ ದಶರಥನಿಗೆ ಸಮಾನನಾಗಿದ್ದು, ಯೋಗ್ಯಪುತ್ರನಾಗಿದ್ದನು. ॥9॥ ಅವನು ಸದಾ ಶಾಂತಚಿತ್ತನಾಗಿದ್ದನು, ಮತ್ತು ಮೃದುವಾದ ಮಾತುಗಳನ್ನಾಡುವವನಾಗಿದ್ದನು. ಯಾರಾದರೂ ಅವನೊಡನೆ ಕಠೋರವಾಗಿ ಮಾತನಾಡಿದರೂ ಅವನು ನಿಷ್ಠುರತೆಯಿಂದ ಉತ್ತರಿಸುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ॥10॥

ಯಾರಾದರೂ ಎಂದಾದರೂ ಯಾವುದಾದರೂ ಉಪಕಾರ ಮಾಡಿದ್ದರೂ ಶ್ರೀರಾಮನು ಸಂತುಷ್ಟನಾಗಿದ್ದು ಅದನ್ನು ಎಂದೂ ಮರೆಯುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಮನಸ್ಸನ್ನು ಹತೋಟಿಯಲ್ಲಿರಿಸಿಕೊಂಡ ಕಾರಣ ಯಾರಾದರೂ ನೂರು ಅಪರಾಧ ಮಾಡಿದರೂ ಅವನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ॥11॥ ಅಸ್ತ್ರ-ಶಸ್ತ್ರಗಳ ಅಭ್ಯಾಸಕ್ಕೆ ನಿಗದಿತ ಸಮಯದಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ ನಡು-ನಡುವೆ ಅವಕಾಶ ಸಿಕ್ಕಿದಾಗಲೆಲ್ಲ ಉತ್ತಮ ಚಾರಿತ್ರ್ಯಸಂಪನ್ನ, ಜ್ಞಾನವೃದ್ಧರಾದ ಸತ್ಪುರುಷರೊಂದಿಗೆ ಮಾತುಕತೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿ ಅವರಿಂದ ಅನುಭವ ಪಡೆಯುತ್ತಿದ್ದನು. ॥12॥

ಶ್ರೀರಾಮನು ತುಂಬಾ ಬುದ್ಧಿವಂತನಾಗಿದ್ದು, ಸದಾ ಮಧುರವಾಗಿಯೇ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿದ್ದನು. ತಾನೇ ಮುಂದಾಗಿ ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿದ್ದನು. ಜನರಿಗೆ ಪ್ರಿಯವಾಗುವಂತೆಯೇ ಸದಾ ನುಡಿಯುತ್ತಿದ್ದನು. ಬಲ-ಪರಾಕ್ರಮಗಳಿಂದ ಸಂಪನ್ನನಾಗಿದ್ದರೂ ಎಂದು ಗರ್ವ ಪಡುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ॥13॥ ಸುಳ್ಳನ್ನಂತೂ ಅವನು ಎಂದೂ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಶ್ರೀರಾಮನು ವಿದ್ವಾಂಸನಾಗಿದ್ದು ಮತ್ತು ವೃದ್ಧರನ್ನು ಸದಾ ಗೌರವಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಪ್ರಜಾ ಜನರಿಗೆ ಶ್ರೀರಾಮನ ಮೇಲೆ ಹಾಗೂ ರಾಮನಿಗೆ ಪ್ರಜೆಗಳ ಮೇಲೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅನುರಾಗವಿತ್ತು. ॥14॥ ಅವನು ಪರಮ ದಯಾಳುವಾಗಿದ್ದು, ಕ್ರೋಧವನ್ನು ಗೆದ್ದಿದ್ದನು. ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು ಸದಾ ಪೂಜಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ದೀನ-ದುಃಖಿಗಳ ಕುರಿತು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ದಯೆ ಇರುತ್ತಿತ್ತು. ಧರ್ಮರಹಸ್ಯವನ್ನು ಅರಿತಿದ್ದು, ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಸದಾ ವಶದಲ್ಲಿರಿಸಿಕೊಂಡು, ಒಳಗೆ-ಹೊರಗೆ ಪರಮ ಪವಿತ್ರನಾಗಿದ್ದನು. ॥15॥

ತನ್ನ ಕುಲೋಚಿತ ಆಚಾರ, ದಯೆ, ಉದಾರತೆ ಮತ್ತು ಶರಣಾಗತ ರಕ್ಷಣೆಯಲ್ಲೇ ಶ್ರೀರಾಮನ ಮನಸ್ಸು ತೊಡಗಿರುತ್ತಿತ್ತು. ಅವನು ತನ್ನ ಕ್ಷತ್ರಿಯ ಧರ್ಮಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದನು. ಆ ಕ್ಷತ್ರಿಯ ಧರ್ಮದ ಪಾಲನೆಯಿಂದ ಮಹಾನ್ ಸ್ವರ್ಗಫಲದ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಿದ್ದು, ಬಹು ಸಂತೋಷದಿಂದ ಅದರಲ್ಲಿ ಸಂಲಗ್ನವಾಗಿದ್ದನು. ॥16॥ ಅಮಂಗಲಕರ ನಿಷಿದ್ಧ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ಪ್ರವೃತ್ತನಾಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ; ಶಾಸ್ತ್ರವಿರುದ್ಧ ಮಾತುಗಳು ಅವನಿಗೆ ಎಂದಿಗೂ ರುಚಿಸುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ; ಶ್ರೀರಾಮನು ತನ್ನ ನ್ಯಾಯಯುಕ್ತ ಪಕ್ಷದ ಸಮರ್ಥನೆಯಲ್ಲಿ ಬೃಹಸ್ಪತಿಯಂತೆ ಒಂದಕ್ಕಿಂತ ಒಂದು ಮಿಗಿಲಾದ ಯುಕ್ತಿಗಳನ್ನು ಪ್ರಸ್ತುತಪಡಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ॥17॥ ಅವನ ಶರೀರ ನಿರೋಗಿಯಾಗಿತ್ತು ಹಾಗೂ ತಾರುಣ್ಯಾವಸ್ಥೆ ಇತ್ತು. ರಾಮನು ಉತ್ತಮ ವಕ್ತಾ ಆಗಿದ್ದು, ಸುಂದರ ದೇಹದಿಂದ ಸುಶೋಭಿಸುತ್ತಾ, ದೇಶ-ಕಾಲಗಳ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿದವನಾಗಿದ್ದನು. ಅವನನ್ನು ನೋಡಿದರೆ-ವಿಧಾತನು ಜಗತ್ತಿನ ಸಮಸ್ತ ಪುರುಷರ ಸಾರತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಯುವ ಸಾಧುಪುರುಷನ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಏಕಮಾತ್ರ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸಿರುವನೋ ಎಂದು ಅನಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ॥18॥

ರಾಜಕುಮಾರ ಶ್ರೀರಾಮನು ಶ್ರೇಷ್ಠಗುಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದನು. ಅವನು ತನ್ನ ಸದ್ಗುಣಗಳಿಂದಾಗಿ ಪ್ರಜಾಜನರಿಗೆ ಹೊರಗೆ ಸಂಚರಿಸುವ ಪ್ರಾಣದಂತೆ ಪ್ರಿಯನಾಗಿದ್ದನು. ॥19॥ ಭರತಾಗ್ರಜ ಶ್ರೀರಾಮನು ಸಮಸ್ತ ವಿದ್ಯೆಗಳ ವ್ರತಗಳಲ್ಲಿ ನಿಷ್ಣಾತನಾಗಿದ್ದು, ಆರು ಅಂಗಗಳ ಸಹಿತ ವೇದಗಳ ಯಥಾರ್ಥ ಜ್ಞಾನಿಯಾಗಿದ್ದನು. ಅಸ್ತ್ರವಿದ್ಯೆಯಲ್ಲಂತೂ ತನ್ನ ತಂದೆಯನ್ನು ಮೀರಿಸಿದ್ದನು. ॥20॥ ಶ್ರೀರಾಮನು ಮಂಗಳ ಕಾರ್ಯಗಳಿಗೆ ತೌರುಮನೆಯಂತಿದ್ದು, ಸತ್ಪುರುಷನಾಗಿದ್ದನು; ದೈನ್ಯರಹಿತ, ಸತ್ಯವಂತನು. ಸರಳ ಸ್ವಭಾವದವನಾಗಿದ್ದು, ಧರ್ಮಾರ್ಥ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿದಿದ್ದ ವೃದ್ಧ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಂದ ಉತ್ತಮ ಶಿಕ್ಷಣ ಪಡೆದಿದ್ದನು. ॥21॥

ಶ್ರೀರಾಮನು ಧರ್ಮ, ಅರ್ಥ, ಕಾಮ ಇವುಗಳ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿದಿದ್ದನು. ಅವನು ಸ್ಮರಣಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಸಂಪನ್ನನಾಗಿದ್ದು, ಪ್ರತಿಭಾಶಾಲಿಯಾಗಿದ್ದನು. ಅವನು ಲೋಕ ವ್ಯವಹಾರದಲ್ಲಿ ಸಮರ್ಥನೂ, ಸಮಯೋಚಿತ ಧರ್ಮಾಚರಣೆಯಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತನೂ, ರಾಜನೀತಿ ವಿಶಾರದನೂ ಆಗಿದ್ದನು. ॥22॥ ಅವನು ವಿನಯಶೀಲನೂ, ತನ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ಯಾರಿಗೂ ತಿಳಿಯದಂತೆ ಮರೆಯಾಗಿಸುವವನೂ, ಮಂತ್ರವನ್ನು ಗುಪ್ತವಾಗಿ ಇಡುವವನೂ, ಉತ್ತಮ ಸಹಾಯಕರಿಂದ ಸಂಪನ್ನನೂ ಆಗಿದ್ದನು. ಅವನ ಕ್ರೋಧ ಅಥವಾ ಹರ್ಷ ಎಂದೂ ನಿಷ್ಫಲವಾಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಅವನು ವಸ್ತುಗಳ ತ್ಯಾಗ ಮತ್ತು ಸಂಗ್ರಹದ ಅವಕಾಶವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿದಿದ್ದನು. ॥23॥ ಗುರುಹಿರಿಯರಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ದೃಢವಾದ ಭಕ್ತಿ ಇತ್ತು. ಅವನು ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞನಾಗಿದ್ದು, ಅಸತ್ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಎಂದೂ ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಅವನು ಎಂದಿಗೂ ದುರ್ವಚನವನ್ನು ಆಡುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಅವನು ಆಲಸ್ಯ ರಹಿತನೂ, ಪ್ರಮಾದ ಶೂನ್ಯನೂ, ತನ್ನ ಮತ್ತು ಇತರ ಮನುಷ್ಯರ ದೋಷಗಳನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿಯುವವನೂ ಆಗಿದ್ದನು. ॥24॥

ಶ್ರೀರಾಮನು ಸಕಲ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲವನೂ, ಕೃತಜ್ಞನೂ, ಪುರುಷರ ತಾರತಮ್ಯವನ್ನು ಅಥವಾ ಇತರ ಪುರುಷರ ಮನೋಭಾವವನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದರಲ್ಲಿ ಕುಶಲನೂ ಆಗಿದ್ದನು. ಯಥಾಯೋಗ್ಯ ನಿಗ್ರಹ ಮತ್ತು ಅನುಗ್ರಹದಲ್ಲಿ ವಿಚಕ್ಷಣನಾಗಿದ್ದನು. ॥25॥ ಸತ್ಪುರುಷರ ಸಂಗ್ರಹ ಮತ್ತು ಪಾಲನೆ, ದುಷ್ಟರ ನಿಗ್ರಹ ಇದರ ಸರಿಯಾದ ಜ್ಞಾನ ಅವನಿಗಿತ್ತು. ಧನವನ್ನು ಗಳಿಸುವ ಉಪಾಯಗಳನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿದಿದ್ದನು. (ಅರ್ಥಾತ್ - ಹೂವುಗಳನ್ನು ನಾಶಮಾಡದೆ ಮಧುವನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸುವ ಭ್ರಮರದಂತೆ, ಪ್ರಜೆಗಳಿಗೆ ಕಷ್ಟಕೊಡದೆ ನ್ಯಾಯಯುಕ್ತ ಧನವನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಕುಶಲನಾಗಿದ್ದನು) ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ವ್ಯಯ ಕರ್ಮದ ಜ್ಞಾನ ಅವನಿಗೆ ಚೆನ್ನಾಗಿತ್ತು.* ॥26॥

* ಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ವ್ಯಯದ ವಿಧಾನ ಈ ಪ್ರಕಾರ ನೋಡಲಾಗುತ್ತದೆ -

ಕಚ್ಚಿದಾಯಸ್ಯ ಚಾರ್ಧೇನ ಚತುರ್ಭಾಗೇನ ವಾ ಪುನಃ । ಪಾದಭಾಗೈಸ್ತ್ರಿಭಿರ್ವಾಪಿ ವ್ಯಯಃ ಸಂ ಶುಧ್ಯತೇ ತವ ॥ (ಮಹಾ.ಸಭಾ.5/7)

ನಾರದರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ - ಯುಧಿಷ್ಠಿರನೇ! ನೀನು ಆದಾಯದ ನಾಲ್ಕನೆಯ ಒಂದು ಭಾಗ ಅಥವಾ ಅರ್ಧ, ಇಲ್ಲವೇ ನಾಲ್ಕನೆಯ ಮೂರು ಭಾಗದಿಂದ ನಿನ್ನ ಎಲ್ಲ ಖರ್ಚು ನಡೆಸುತ್ತಿರುವೆ ತಾನೇ?

ಶ್ರೀರಾಮನು ಎಲ್ಲ ವಿಧದ ಅಸ್ತ್ರಸಮೂಹಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಸಂಸ್ಕೃತ, ಪ್ರಾಕೃತ ಮೊದಲಾದ ಭಾಷೆಗಳಿಂದ ಮಿಶ್ರಿತ ನಾಟಕಾದಿಗಳ ಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ನಿಪುಣನಾಗಿದ್ದನು. ಅವನು ಅರ್ಥ ಮತ್ತು ಧರ್ಮವನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಾ ಅದಕ್ಕನುಕೂಲವಾದ ಕಾಮವನ್ನು ಸೇವಿಸುತ್ತಿದ್ದನು ಹಾಗೂ ಆಲಸ್ಯವನ್ನು ಎಂದಿಗೂ ಹತ್ತಿರ ಸುಳಿಯಗೊಡುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ॥27॥ ವಿಹಾರ (ಕ್ರೀಡೆ ಅಥವಾ ಮನೋರಂಜನೆ)ಕ್ಕೆ ಉಪಯೋಗಿಯಾದ ಸಂಗೀತ, ವಾದ್ಯ ಮತ್ತು ಚಿತ್ರಕಲೆ, ಶಿಲ್ಪಕಲೆ ಮೊದಲಾದವುಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಅವನು ವಿಶೇಷಜ್ಞನಾಗಿದ್ದನು. ಅರ್ಥದ ವಿಭಾಜನವನ್ನು ಅವನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿದಿದ್ದನು** ಅವನು ಆನೆ, ಕುದುರೆಗಳ ಸವಾರಿ ಮಾಡುವುದು, ಅವುಗಳ ಬಗೆ ಬಗೆಯ ನಡೆಗಳ ಶಿಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ನಿಪುಣನಾಗಿದ್ದನು. ॥28॥

** ಕೆಳಗೆ ಬರೆದ ಐದು ವಸ್ತುಗಳಿಗೆ ಧನವನ್ನು ವಿಭಾಜನ ಮಾಡುವ ಮನುಷ್ಯನು ಇಹಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಪರಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ಸುಖಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ. ಆ ವಸ್ತುಗಳು ಹೀಗಿವೆ - ಧರ್ಮ, ಯಶ, ಅರ್ಥ, ಆತ್ಮಾ ಮತ್ತು ಸ್ವಜನ.

ಧರ್ಮಾಯ ಯಶಸೇರ್ಥಾಯ ಕಾಮಾಯ ಸ್ವಜನಾಯ ಚ । ಪಂಚಧಾ ವಿಭಜನ್ ವಿತ್ತಮಿಹಾಮುತ್ರ ಚ ಮೋದತೇ ॥

(ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತ 8/19/37)

ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಧನುರ್ವೇದದ ಎಲ್ಲ ವಿದ್ವಾಂಸರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾಗಿದ್ದನು. ಅತಿರಥ ವೀರರೂ ಕೂಡ ಅವನನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಸಮ್ಮಾನಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಶತ್ರುಗಳ ಮೇಲೆ ಆಕ್ರಮಣ ಮತ್ತು ಪ್ರಹಾರ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿಯೂ ಅವನು ಕುಶಲನಾಗಿದ್ದನು. ಸೈನ್ಯಸಂಚಾಲನೆಯ ನೀತಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಹೆಚ್ಚು ನಿಪುಣನಾಗಿದ್ದನು. ॥29॥ ಸಂಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಕುಪಿತರಾದ ಸಮಸ್ತ ದೇವತೆಗಳೂ ಹಾಗೂ ಅಸುರರೂ ಕೂಡ ರಾಮನನ್ನು ಸೋಲಿಸಲಾರರು. ಅವನಲ್ಲಿ ದೋಷದೃಷ್ಟಿಯು ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವವಾಗಿತ್ತು. ಅವನು ಕ್ರೋಧವನ್ನು ಗೆದ್ದಿದ್ದನು. ಅವನಲ್ಲಿ ದರ್ಪ ಮತ್ತು ಈರ್ಷ್ಯೆ ಅತ್ಯಂತ ಅಭಾವವಾಗಿತ್ತು. ॥30॥

ಯಾವುದೇ ಪ್ರಾಣಿಯ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಕುರಿತು ಅವಹೇಳನಕಾರೀ ಭಾವ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಅವನು ಕಾಲಕ್ಕೆ ವಶನಾಗಿ ಅದರ ಹಿಂದೆ-ಹಿಂದೆ ನಡೆಯುವವನಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. (ಕಾಲವೇ ಅವನ ಹಿಂದೆ-ಹಿಂದೆ ನಡೆಯುತ್ತಿತ್ತು) ಈ ಪ್ರಕಾರ ಉತ್ತಮ ಗುಣಗಳಿಂದ ಯುಕ್ತನಾದ ಕಾರಣ ರಾಜಕುಮಾರ ಶ್ರೀರಾಮನು ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಜೆಗಳಿಗೆ ಮತ್ತು ಮೂರು ಲೋಕದ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೆ ಆದರಣೀಯನಾಗಿದ್ದನು. ಅವನು ಪೃಥಿವಿಯಂತೆ ಕ್ಷಮಾಶೀಲನಾಗಿದ್ದನು. ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಬೃಹಸ್ಪತಿಗೆ ಹಾಗೂ ಬಲಪರಾಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಶಚೀಪತಿ ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಸಮಾನನಾಗಿದ್ದನು. ॥31-32॥ ಸೂರ್ಯನು ತನ್ನ ಕಿರಣಗಳಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಿತನಾಗಿರುವಂತೆಯೇ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಜಾ ಜನಕ್ಕೆ ಪ್ರಿಯನಾಗಿ, ತಂದೆಯ ಪ್ರೀತಿಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ಸದ್ಗುಣಗಳಿಂದ ಸುಶೋಭಿತನಾಗಿದ್ದನು. ॥33॥ ಇಂತಹ ಸದಾಚಾರ ಸಂಪನ್ನ, ಅಜೇಯ ಪರಾಕ್ರಮಿ ಮತ್ತು ಲೋಕಪಾಲಕರಂತೆ ತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನನ್ನು ಪೃಥಿವಿಯು (ಭೂಮಂಡಲ ಹಾಗೂ ಭೂಮಂಡಲದ ಪ್ರಜೆಗಳು) ತನ್ನ ಸ್ವಾಮಿಯನ್ನಾಗಿಸಲು ಇಚ್ಛಿಸಿದಳು. ॥34॥

ಅನೇಕ ಅನುಪಮ ಗುಣಗಳಿಂದ ಯುಕ್ತನಾದ ತನ್ನ ಪುತ್ರ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ನೋಡಿ ಪರಂತಪನಾದ ದಶರಥರಾಜನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ಚಿಂತಿಸಲು ತೊಡಗಿದನು. ॥35॥ ಆ ಚಿರಂಜೀವಿ ವೃದ್ಧನಾದ ದಶರಥನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ - ನಾನು ಜೀವಿಸಿ ಇರುವಾಗಲೇ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಹೇಗೆ ರಾಜನಾಗಬಲ್ಲನು, ಅವನ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕದಿಂದ ದೊರೆಯುವ ಸಂತೋಷ ನನಗೆ ಹೇಗೆ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಬಹುದು? ಎಂಬ ಚಿಂತೆ ಉಂಟಾಯಿತು. ॥36॥ ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಪ್ರಿಯ ಪುತ್ರ ಶ್ರೀರಾಮನ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕವನ್ನು ಎಂದು ನೋಡುವೆನು? ಎಂಬ ಉತ್ತಮ ಅಭಿಲಾಷೆಯು ಪದೇ-ಪದೇ ಸುತ್ತತೊಡಗಿತು. ॥37॥ ‘ಶ್ರೀರಾಮನು ಎಲ್ಲ ಜನರ ಅಭ್ಯುದಯವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಿರುವನು, ಸಮಸ್ತ ಜೀವಿಗಳ ಮೇಲೆ ದಯೆ ತೋರುವನು. ಅವನು ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮಳೆಗರೆ ಯುವ ಮೇಘದಂತೆ ನನಗಿಂತಲೂ ಮಿಗಿಲಾಗಿ ಪ್ರಿಯನಾಗಿರುವನು’ ಎಂದು ಯೋಚಿಸತೊಡಗಿದನು. ॥38॥ ಶ್ರೀರಾಮನು ಬಲ-ಪರಾಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಯಮ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರರಿಗೆ ಸಮಾನನೂ, ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಬೃಹಸ್ಪತಿಗೆ ಸಮನೂ, ಧೈರ್ಯದಲ್ಲಿ ಪರ್ವತದಂತೆಯೂ, ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ನನಗಿಂತಲೂ ಸರ್ವಥಾ ಶ್ರೇಷ್ಠನೂ ಆಗಿರುವನು. ॥39॥ ನಾನು ಈ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಮಗನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನು ಇಡೀ ಪೃಥಿವಿಯ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಆಳುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಯಥಾಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸುಖವಾಗಿ ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುವುದೇ ನನ್ನ ಜೀವನದ ಸಾರ್ಥಕತೆಯಾಗಿದೆ. ॥40॥ ಹೀಗೆ ವಿಚಾರ ಮಾಡಿ ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ವಿಲಕ್ಷಣ, ಸಜ್ಜನೋಚಿತ, ಬೇರೆ ರಾಜರಿಗೆ ದುರ್ಲಭವಾದ ಅಸಂಖ್ಯ ಲೋಕೋತ್ತರ ಗುಣಗಳಿಂದ ವಿಭೂಷಿತನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ನೋಡಿ ದಶರಥ ರಾಜನು ಮಂತ್ರಿಗಳಲ್ಲಿ ಸಲಹೆ ಪಡೆದು ಅವನನ್ನು ಯುವರಾಜನನ್ನಾಗಿಸಲು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದನು. ॥41 -42॥ ಮೇಧಾವೀ ಮಹಾರಾಜಾ ದಶರಥನು ಮಂತ್ರಿಯ ಬಳಿ ಸ್ವರ್ಗ, ಅಂತರಿಕ್ಷ, ಭೂತಳದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ಉತ್ಪಾತಗಳ ಘೋರ ಭಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸಿ, ತನ್ನ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ವೃದ್ಧಾವಸ್ಥೆಯ ಆಗಮನದ ಮಾತನ್ನು ತಿಳಿಸಿದನು. ॥43॥

ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರನಂತೆ ಮನೋಹರ ಮುಖವುಳ್ಳ ಮಹಾತ್ಮಾ ಶ್ರೀರಾಮನು ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಜೆಗಳಿಗೆ ಪ್ರಿಯನಾಗಿದ್ದನು. ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅವನು ಸರ್ವಪ್ರಿಯನಾದುದು ರಾಜನ ಆಂತರಿಕ ಶೋಕವನ್ನು ದೂರಗೊಳಿಸುವುದಾಗಿತ್ತು, ಇದನ್ನು ರಾಜನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿದಿದ್ದನು. ॥44॥ ಅನಂತರ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕಕ್ಕೆ ಸಕಾಲ ಬಂದಾಗ ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ದಶರಥನು ತನ್ನ ಮತ್ತು ಪ್ರಜೆಯ ಕಲ್ಯಾಣಕ್ಕಾಗಿ ಶ್ರೀರಾಮನ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕಕ್ಕಾಗಿ ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಸಿದ್ಧತೆಗಳನ್ನು ಮಾಡಲು ಮಂತ್ರಿಗಳಿಗೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದನು. ಈ ಅವಸರಕ್ಕೆ ಅವನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿದ್ದ ಪ್ರೇಮ ಹಾಗೂ ಪ್ರಜೆಯ ಅನುರಾಗವೂ ಕಾರಣವಾಗಿತ್ತು. ॥45॥

ದಶರಥನು ಬೇರೆ ಬೇರೆ ನಗರ ನಿವಾಸಿಗಳಾದ ಮುಖ್ಯ-ಮುಖ್ಯ ಪುರುಷರನ್ನು ಹಾಗೂ ಇತರ ಸಾಮಂತ ರಾಜರನ್ನು ಮಂತ್ರಿಗಳ ಮೂಲಕ ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಕರೆಸಿಕೊಂಡನು. ॥46॥ ಅವರೆಲ್ಲರಿಗೂ ಉಳಕೊಳ್ಳಲು ಯೋಗ್ಯ ವಸತಿಗಳನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸಿ, ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರದ ಆಭೂಷಣಗಳಿಂದ ಅವರನ್ನು ಯಥಾಯೋಗ್ಯ ಸತ್ಕರಿಸಿದನು. ಅನಂತರ ತಾನೂ ಅಲಂಕೃತನಾಗಿ ದಶರಥನು - ಪ್ರಜಾಪತಿ ಬ್ರಹ್ಮನು ಪ್ರಜಾ ವರ್ಗವನ್ನು ಭೆಟ್ಟಿಯಾಗುವಂತೆ ಸಾಮಂತ ರಾಜರೆಲ್ಲರನ್ನು ಭೆಟ್ಟಿಯಾದನು. ॥47॥

ಅವಸರದ ಕಾರಣ ದಶರಥನು ಕೇಕೆಯ ರಾಜನನ್ನು ಹಾಗೂ ಮಿಥಿಲಾಪತಿ ಜನಕನನ್ನು ಕರೆಸಲಿಲ್ಲ.* ಅವನು ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಸಂಬಂಧಿಗಳಿಗೆ ಈ ಪ್ರಿಯ ಸಮಾಚಾರ ಮತ್ತೆ ತಿಳಿಸಿದರಾಯಿತು ಎಂದು ಯೋಚಿಸಿದನು. ॥48॥ ಅನಂತರ ಶತ್ರುನಗರವನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವ ರಾಜಾ ದಶರಥನ ಸಭಾ ಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಬಂದು ಕುಳಿತಾಗ (ಕೇಕೆಯರಾಜ ಮತ್ತು ಜನಕನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು) ಉಳಿದ ಎಲ್ಲ ಲೋಕಪ್ರಿಯ ಅರಸರು ರಾಜಸಭೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರು. ॥49॥

* ಕೇಕೇಯ ನರೇಶನೊಂದಿಗೆ ಭರತ - ಶತ್ರುಘ್ನರೂ ಬರುತ್ತಾರೆ. ಇವರೆಲ್ಲರೊಂದಿಗೆ ಜನಕನು ಇರುವುದರಿಂದ ಶ್ರೀರಾಮನ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕ ನೆರವೇರುವುದು ಹಾಗೂ ಅವನಿಗೆ ವನಕ್ಕೆ ಹೋಗಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಭಯದಿಂದ ದೇವತೆಗಳು ದಶರಥನಿಗೆ ಅವರನ್ನು ಕರೆಸುವ ಬುದ್ಧಿ ಕೊಡಲಿಲ್ಲ.

ಆ ಎಲ್ಲ ಅರಸರು ರಾಜನು ನೀಡಿದ ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಸಿಂಹಾಸನಗಳಲ್ಲಿ ದಶರಥನಿಗೆ ಅಭಿಮುಖರಾಗಿ ವಿನೀತಭಾವದಿಂದ ಕುಳಿತುಕೊಂಡರು. ॥50॥ ರಾಜನಿಂದ ಸಮ್ಮಾನಿತರಾಗಿ ವಿನೀತಭಾವದಿಂದ ದಶರಥನ ಸುತ್ತಲೂ ಕುಳಿತಿರುವ ಸಾಮಂತ ರಾಜರು ಹಾಗೂ ನಗರ ಪ್ರಮುಖ ಜನರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು ಆಗ ದೇವತೆಗಳ ನಡುವೆ ವಿರಾಜಿಸುವ ಸಹಸ್ರನೇತ್ರಧಾರೀ ಭಗವಾನ್ ಇಂದ್ರನು ಶೋಭಿಸುವಂತೆ ಅಯೋಧ್ಯಾಧಿಪತಿ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ॥ 51 ॥

ವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷ ರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಮೊದಲನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥1॥

ಎರಡನೆಯ ಸರ್ಗ

ಮಹಾಸಭೆಯಲ್ಲಿ ದಶರಥನು ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಯುವರಾಜ್ಯಾಭಿಷೇಕ ಮಾಡುವ ವಿಷಯವನ್ನು ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸಿದುದು, ಸಭಾಸದರು ಶ್ರೀರಾಮನ ಗುಣಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿ ದಶರಥನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ಅನುಮೋದಿಸಿದುದು

ಬಳಿಕ ಭುವಿಗೊಡೆಯನಾದ ದಶರಥನು ಸಭಾಮಂದಿರದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿದ್ದ ರಾಜರನ್ನು, ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ಉದ್ದೇಶಿಸಿ ಸರ್ವರಿಗೂ ಹಿತಕರವೂ, ಹರ್ಷಜನಕವೂ ಆದ ಮಾತನ್ನು ಮೇಘ ಗಂಭೀರ ಧ್ವನಿಯಂತೆ ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು ॥1-2॥

ದಶರಥನು ರಾಜೋಚಿತ ಸ್ನಿಗ್ಧತೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದ ದನಿಯಲ್ಲಿ ಗಂಭೀರವಾಗಿಯೂ, ಅನುಪಮವೂ, ಮಧುರವಾಗಿ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿದ್ದನು. ಅದ್ಭುತ ರಸಮಯ ಸ್ವರದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ರಾಜರನ್ನು ಸಂಬೋಧಿಸಿ ಹೇಳಿದನು. ॥3॥

ಸಜ್ಜನರೇ! ನಮ್ಮ ಪೂರ್ವಜರಾದ ರಾಜಾಧಿರಾಜರು ಈ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ಹೇಗೆ ಮಕ್ಕಳಂತೆ ಪಾಲಿಸಿದ್ದರು ಎಂಬುದು ನಿಮಗೆಲ್ಲರಿಗೆ ತಿಳಿದೇ ಇದೆ. ॥4॥ ಸಮಸ್ತ ಇಕ್ಷ್ವಾಕು ನರೇಶರು ಯಾವುದನ್ನು ಪಾಲಿಸಿದರೋ, ಆ ಸುಖಯೋಗ್ಯವಾದ ಈ ಭೂಮಂಡಲವನ್ನು ಇನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನೆಡೆಗೆ ಒಯ್ಯಲು ನಾನು ಬಯಸುತ್ತಿರುವೆನು. ॥5॥

ನನ್ನ ಪೂರ್ವಜರು ಯಾವ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ನಡೆದರೋ, ಅದನ್ನೇ ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾ ನಾನೂ ಕೂಡ ಜಾಗರೂಕನಾಗಿದ್ದು; ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಜಾಜನರನ್ನು ಯಥಾಶಕ್ತಿ ರಕ್ಷಿಸಿರುವೆನು. ॥6॥

ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತಿನ ಹಿತ ಸಾಧನೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾ ನನ್ನ ಶರೀರವು ಶ್ವೇತಚ್ಛತ್ರದ ನೆರಳಿನಲ್ಲಿ ಮುದಿಯಾಯಿತು. ॥7॥ ಅನೇಕ ಸಾವಿರ (ಅರವತ್ತು ಸಾವಿರ) ವರ್ಷ ಆಯುಸ್ಸು ಪಡೆದು ಬದುಕಿದ ಈ ಜರಾಜೀರ್ಣ ಶರೀರಕ್ಕೆ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಕೊಡಲು ನಾನು ಬಯಸುತ್ತಿರುವೆನು. ॥8॥ ಧರ್ಮಪೂರ್ವಕ ಜಗತ್ತಿನ ಸಂರಕ್ಷಣೆಯ ಭಾರೀ ಭಾರವನ್ನು ರಾಜರು ಶೌರ್ಯಾದಿ ಪ್ರಭಾವಗಳಿಂದಲೇ ಹೊರಬಲ್ಲರು. ಅಜಿತೇಂದ್ರಿಯ ಪುರುಷರು ಈ ಭಾರವನ್ನು ಹೊರುವುದು ಅತ್ಯಂತ ಕಠಿಣವಾಗಿದೆ. ನಾನು ಬಹಳ ದಿನಗಳಿಂದ ಈ ಭಾರವನ್ನು ಹೊತ್ತು ಹೊತ್ತು ಬಳಲಿ ಹೋಗಿರುವೆನು. ॥9॥

ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿರುವ ಈ ಸಮಸ್ತ ಶ್ರೇಷ್ಠ ದ್ವಿಜರ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದು, ಪ್ರಜಾಜನರ ಹಿತದ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಪುತ್ರ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ನಿಯುಕ್ತಗೊಳಿಸಿ, ನಾನು ರಾಜಕಾರ್ಯದಿಂದ ವಿಶ್ರಮಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಿರವೆನು. ॥10॥ ನನ್ನ ಪುತ್ರ ಶ್ರೀರಾಮನು ನನಗಿಂತಲೂ ಸರ್ವಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾಗಿ ಇದ್ದಾನೆ. ಶತ್ರುಗಳ ರಾಜ್ಯಗಳನ್ನು ಗೆಲ್ಲಬಲ್ಲ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಬಲ-ಪರಾಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ದೇವೇಂದ್ರನಂತೆ ಇರುವನು. ॥11॥ ಪುಷ್ಯ ನಕ್ಷತ್ರದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಚಂದ್ರನಂತೆ, ಸಮಸ್ತ ಕಾರ್ಯ ಸಾಧನೆಗಳಲ್ಲಿ ಕುಶಲನೂ, ಧರ್ಮಾತ್ಮರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೂ ಆದ ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನಿಗೆ ನಾಳೆ ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ಪುಷ್ಯ ನಕ್ಷತ್ರದಲ್ಲಿ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕ ಮಾಡುವೆನು. ॥12॥ ಲಕ್ಷ್ಮಣಾಗ್ರಜನಾದ ಶ್ರೀಮಾನ್ ರಾಮನು ನಿಮಗೆಲ್ಲರಿಗೆ ಯೋಗ್ಯ ಒಡೆಯನಾಗುವನು. ಅವನಂತಹ ಒಡೆಯನಿಂದ ಮೂರು ಲೋಕಗಳೂ ಕೂಡ ಪರಮ ಸನಾಥವಾಗಬಲ್ಲದು. ॥13॥

ಈ ಶ್ರೀರಾಮನು ಮಂಗಳಸ್ವರೂಪನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಇವನಿಗೆ ಬೇಗನೆ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕ ಮಾಡಿ ನಾನು ಈ ಭೂಮಂಡಲವನ್ನು ತತ್ಕಾಲ ಶ್ರೇಯೋಭಾಗಿಯಾಗಿಸುವೆನು. ನನ್ನ ಪುತ್ರ ಶ್ರೀರಾಮನ ಮೇಲೆ ರಾಜ್ಯದ ಭಾರವನ್ನು ಹೊರಿಸಿ ನಾನು ಸರ್ವಥಾ ಕ್ಲೇಶ ರಹಿತ, ನಿಶ್ಚಿಂತನಾಗುವೆನು. ॥14॥ ನನ್ನ ಈ ಪ್ರಸ್ತಾಪವು ನಿಮಗೆಲ್ಲರಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಗೆಯಾದರೆ, ನಾನು ಯೋಚಿಸಿದುದು ಚೆನ್ನಾಗಿದ್ದರೆ, ನೀವೆಲ್ಲ ಇದಕ್ಕಾಗಿ ನನಗೆ ಸಂತೋಷದಿಂದ ಅನುಮತಿ ಕೊಡಿರಿ ಅಥವಾ ನಾನು ಏನು ಮಾಡಬೇಕೆಂಬುದನ್ನು ತಿಳಿಸಿರಿ. ॥15॥

ಈ ಶ್ರೀರಾಮನ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕದ ವಿಚಾರ ನನಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಿಯಕರ ವಿಷಯವಾಗಿದ್ದರೂ, ಇದಲ್ಲದೆ ಎಲ್ಲರ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಬೇರೆ ಯಾವುದಾದರೂ ಸಂಗತಿ ಇದ್ದರೆ ತಾವು ಯೋಚಿಸಿರಿ. ಏಕೆಂದರೆ, ಮಧ್ಯಸ್ಥರ ವಿಚಾರ ಏಕಪಕ್ಷೀಯ ಮನುಷ್ಯನಿಗಿಂತ ವಿಲಕ್ಷಣವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಅದು ಪೂರ್ವಪಕ್ಷ ಮತ್ತು ಅಪರಪಕ್ಷವನ್ನು ಗಮನಿಸಿ ನಿರ್ಣಯಿಸಿದ ಕಾರಣ ಹೆಚ್ಚು ಶ್ರೇಯಸ್ಕರವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ॥16॥

ದಶರಥನು ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿರುವಾಗ ಅಲ್ಲಿ ಉಪಸ್ಥಿತರಾದ ರಾಜರೆಲ್ಲರೂ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸನ್ನರಾಗಿ - ನವಿಲುಗಳು ಕೇಕಾರವ ಮಾಡುತ್ತಾ ಮಳೆಗರೆಯುವ ಮೋಡಗಳನ್ನು ಅಭಿನಂದಿಸುವಂತೆ, ದಶರಥನನ್ನು ಅಭಿನಂದಿಸಿದರು. ॥17॥ ಅನಂತರ ಸಮಸ್ತ ಜನ ಸಮುದಾಯದ ಹರ್ಷಧ್ವನಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಕೇಳಿಬಂತು, ಅದು ಭೂಮಿಯೇ ನಡುಗುತ್ತಿದೆಯೋ ಎಂಬಷ್ಟು ಪ್ರಬಲವಾಗಿತ್ತು. ॥18॥

ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಅರ್ಥವನ್ನು ತಿಳಿದ ಮಹಾರಾಜಾ ದಶರಥನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿದು, ಸಮಸ್ತ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು, ಸೇನಾಪತಿಗಳು, ಪುರ ಪ್ರಮುಖರು ಒಟ್ಟಿಗೆ ಕುಳಿತು ಪರಸ್ಪರ ವಿಚಾರ ವಿಮರ್ಶೆ ಮಾಡಿ ಒಂದು ನಿಶ್ಚಯಕ್ಕೆ ಬಂದು ವೃದ್ಧನಾದ ರಾಜಾ ದಶರಥದಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರಕಾರ ನುಡಿದರು. ॥19-20॥

ಪೃಥಿವೀಪತೇ! ನಿಮಗೆ ಅನೇಕ ಸಾವಿರ ವರ್ಷ ವಯಸ್ಸಾಗಿ ಈಗ ಮುದುಕರಾಗಿರುವಿರಿ. ಆದ್ದರಿಂದ ಪೃಥಿವಿಯ ಪಾಲನೆಯಲ್ಲಿ ಸಮರ್ಥನಾದ ನಿಮ್ಮ ಪುತ್ರ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಯುವರಾಜನಾಗಿ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕ ಮಾಡಿರಿ. ॥21॥ ರಘುಕುಲ ವೀರ, ಮಹಾಬಲಶಾಲಿ, ಮಹಾಬಾಹು ಶ್ರೀರಾಮನು ಪಟ್ಟದಾನೆಯ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತು, ಶ್ವೇತಚ್ಛತ್ರದ ನೆರಳಿನಲ್ಲಿ ಮೆರವಣಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಬರುವ ಅವನ ಮುಖಕಮಲವನ್ನು ನಾವೆಲ್ಲರೂ ನೋಡಬೇಕೆಂದು ಬಹಳ ಇಚ್ಛಿಸುತ್ತಿದ್ದೇವೆ. ॥22॥ ದಶರಥನ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಪ್ರಿಯವಾದ ಅವರ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಜನು ಕೇಳದವನಂತೆ ನಟಿಸಿ, ಅವರೆಲ್ಲರ ಮನೋಭಾವವನ್ನು ಪುನಃ ತಿಳಿಯುವ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಹೀಗೆಂದನು. ॥23॥

ರಾಜರೇ! ನನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ನೀವು ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ರಾಜನಾಗಿಸುವ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿದಿರಿ. ಇದರಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಉಂಟಾದ ಸಂಶಯವನ್ನು ನಿಮ್ಮ ಮುಂದೆ ಇಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ತಾವು ಕೇಳಿ ಇದರ ಯಥಾರ್ಥ ಉತ್ತರ ಕೊಡಿರಿ. ॥24॥

ನಾನು ಧರ್ಮಪೂರ್ವಕ ಈ ಭೂಮಿಯನ್ನು ನಿರಂತರ ಪಾಲಿಸುತ್ತಾ ಇದ್ದೇನೆ. ಹೀಗಿದ್ದರೂ ನಾನಿರುವಾಗಲೇ ನೀವು ಮಹಾಬಲಿ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಯುವರಾಜನಾಗಿ ನೋಡಲು ಏಕೆ ಬಯಸುತ್ತಿರುವಿರಿ? ॥25॥ ಇದನ್ನು ಕೇಳಿ ಆ ರಾಜರೆಲ್ಲ ಪುರ ಪ್ರಮುಖರೊಂದಿಗೆ ದಶರಥನಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ನುಡಿದರು - ಮಹಾರಾಜಾ! ನಿಮ್ಮ ಪುತ್ರ ಶ್ರೀರಾಮನಲ್ಲಿ ಅನಂತ ಕಲ್ಯಾಣಮಯ ಸದ್ಗುಣಗಳು ಇವೆ. ॥26॥

ಒಡೆಯಾ! ದೇವತೆಗಳಂತೆ ಬುದ್ಧಿವಂತನೂ, ಗುಣವಂತನೂ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ಎಲ್ಲ ಗುಣಗಳು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಪ್ರಿಯವಾಗಿ, ಆನಂದದಾಯಕಗಳಾಗಿವೆ. ನಾವು ಈಗ ಅವನ್ನು ಕಿಂಚಿತ್ತಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುವೆವು ಕೇಳಿರಿ. ॥27॥

ಪ್ರಜಾನಾಥನೇ! ಸತ್ಯಪರಾಕ್ರಮಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ದೇವೇಂದ್ರನಂತೆ ದಿವ್ಯಗುಣಸಂಪನ್ನನಾಗಿರುವನು. ಇಕ್ಷ್ವಾಕು ಕುಲದಲ್ಲೇ ಇವನು ಎಲ್ಲರಿಗಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾಗಿರುವನು. ॥28॥ ಶ್ರೀರಾಮನು ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಸತ್ಯವಾದಿಯೂ, ಸತ್ಯಪರಾಯಣನೂ, ಸತ್ಪುರುಷನೂ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಶ್ರೀರಾಮನೇ ಅರ್ಥದ ಜೊತೆಗೆ ಧರ್ಮವನ್ನೂ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಗೊಳಿಸಿರುವನು. ॥29॥

ಇವನು ಪ್ರಜೆಗಳಿಗೆ ಸುಖಕೊಡುವುದರಲ್ಲಿ ಚಂದ್ರನಂತೆಯೂ, ಕ್ಷಮೆಯಲ್ಲಿ ಪೃಥಿವಿಗೆ ಸಮಾನನೂ, ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಬೃಹಸ್ಪತಿಗೆ ಸಮನೂ, ಬಲಪರಾಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಶಚೀಪತಿ ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಸಮನೂ ಆಗಿರುವನು. ॥30॥ ಶ್ರೀರಾಮನು ಧರ್ಮಜ್ಞನೂ, ಸತ್ಯಪ್ರತಿಜ್ಞನೂ, ಶೀಲವಂತನೂ, ಬೇರೆಯವರ ದೋಷಗಳನ್ನು ನೋಡದವನೂ, ಶಾಂತನೂ, ದೀನ-ದುಃಖಿಗಳಿಗೆ ಸಾಂತ್ವನ ನೀಡುವವನೂ, ಮೃದುಭಾಷಿಯೂ, ಕೃತಜ್ಞನೂ, ಜಿತೇಂದ್ರಿಯನೂ, ಕೋಮಲ ಸ್ವಭಾವುಳ್ಳವನೂ, ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಿಯವಾಗಿ ಮಾತ ನಾಡುವವನೂ, ಸತ್ಯವಾದಿಯೂ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ॥31-32॥ ಅವನು ಬಹುಶ್ರುತ ವೃದ್ಧ ವಿದ್ವಾಂಸರಾದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಉಪಾಸಕನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಸದಾಕಾಲ ಅವರ ಸಂಗದಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತಾನೆ. ಇದರಿಂದ ಈ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಶ್ರೀರಾಮನ ಅನುಪಮ ಕೀರ್ತಿ, ಯಶ ಮತ್ತು ತೇಜದ ವಿಸ್ತಾರವಾಗುತ್ತಾ ಇದೆ. ॥33॥

ದೇವತೆಗಳ, ಅಸುರರ, ಮನುಷ್ಯರ ಎಲ್ಲ ಅಸ್ತ್ರಗಳ ಜ್ಞಾನ ಇವನಿಗೆ ವಿಶೇಷವಾಗಿದೆ. ಅವನು ಷಡಂಗ ಸಹಿತ ವೇದದ ಯಥಾರ್ಥ ವಿದ್ವಾಂಸನೂ, ಸಂಪೂರ್ಣ ವಿದ್ಯೆಗಳಲ್ಲಿ ಚೆನ್ನಾಗಿ ನಿಷ್ಣಾತನೂ ಆಗಿರುವನು. ॥34॥ ಭರತಾಗ್ರಜ ಶ್ರೀರಾಮನು ಗಾಂಧರ್ವವೇದ (ಸಂಗೀತ ಶಾಸ್ತ್ರ)ದಲ್ಲಿಯೂ ಈ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರಿಗಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಜನ್ಮಭೂಮಿಯೇ ಅವನಾಗಿರುವನು. ಅವನ ಸ್ವಭಾವ ಸಾಧು-ಸತ್ಪುರುಷರಂತೇ ಇದೆ. ಹೃದಯ ಉದಾರ ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿ ವಿಶಾಲವಾಗಿದೆ. ॥35॥

ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಅರ್ಥದ ಪ್ರತಿಪಾದನೆಯಲ್ಲಿ ಕುಶಲ, ಶ್ರೇಷ್ಠ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಇವನಿಗೆ ಉತ್ತಮ ಶಿಕ್ಷಣ ಕೊಟ್ಟಿರುವರು. ಅವನು ಗ್ರಾಮ ಅಥವಾ ನಗರದ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಂದಿಗೆ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಹೋದರೆ ವಿಜಯ ಪಡೆಯದೆ ಹಿಂತಿರುಗುವುದಿಲ್ಲ. ॥36॥

ಯುದ್ಧಭೂಮಿಯಿಂದ ಆನೆಗಳು, ರಥಗಳೊಂದಿಗೆ ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಪುನಃ ಮರಳಿದಾಗ ಶ್ರೀರಾಮನು ಪುರವಾಸಿಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ವಜನರಂತೆ ಅವರ ಪುತ್ರರು, ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರದ ಅಗ್ನಿಗಳು, ಪತ್ನಿಯರು, ಸೇವಕರು, ಶಿಷ್ಯರು ಇವರ ಕುರಿತು ಕ್ಷೇಮ ಸಮಾಚಾರ ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದನು. ॥37-38॥ ತಂದೆಯು ತನ್ನ ಔರಸ ಪುತ್ರರ ಕ್ಷೇಮ ಕೇಳುವಂತೆಯೇ ರಾಮನು ಸಮಸ್ತ ಪುರವಾಸಿಗಳಲ್ಲಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಅವರ ಸಮಾಚಾರ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ಪುರುಷಸಿಂಹ ಶ್ರೀರಾಮನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಲ್ಲಿ - ನಿಮ್ಮ ಶಿಷ್ಯರು ನಿಮ್ಮ ಸೇವೆ ಮಾಡುತ್ತಿರುವರಲ್ಲ? ಎಂದು ಕೇಳುತ್ತಾ ಇರುತ್ತಾನೆ. ಕ್ಷತ್ರಿಯರಲ್ಲಿ - ನಿಮ್ಮ ಸೇವಕರು ಕವಚಾದಿಗಳಿಂದ ಸುಸಜ್ಜಿತರಾಗಿ ತಮ್ಮ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತತ್ಪರರಾಗಿರುವರಲ್ಲ? ಎಂದು ವಿಚಾರಿಸುತ್ತಾ ಇರುತ್ತಾನೆ. ॥39॥ ನಗರವಾಸಿಗಳ ಮೇಲೆ ಸಂಕಟ ಬಂದಾಗ ಅವನು ಬಹಳ ದುಃಖಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಅವರೆಲ್ಲರ ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ವಿಧದ ಉತ್ಸವಗಳು ನಡೆದಾಗ ಅವನಿಗೆ ತಂದೆಯಂತೆ ಸಂತೋಷವಾಗುತ್ತದೆ. ॥40॥

ಶ್ರೀರಾಮನು ಸತ್ಯವಾದಿಯೂ, ಮಹಾಧನುರ್ಧರನೂ, ವೃದ್ಧರ ಸೇವಕನೂ, ಜಿತೇಂದ್ರಿಯನೂ ಆಗಿರುವನು. ಅವನು ಇತರರು ಮಾತನಾಡಿಸುವ ಮೊದಲೇ ಮುಗುಳ್ನಕ್ಕು ಮಾತನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ಹೃತ್ಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಧರ್ಮವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿರುವನು. ಅವನು ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ಯೋಜಿಸುವವನಾಗಿದ್ದು, ನಿಂದನೀಯ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಎಂದೂ ಆಡುವುದಿಲ್ಲ. ॥41-42॥

ಮೇಲಿಂದ ಮೇಲೆ ಉತ್ತಮ ಯುಕ್ತಿಗಳಿಂದ ಮಾತುಕತೆಯಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ದೇವಗುರು ಬೃಹಸ್ಪತಿಯಂತೆ ಇರುವನು. ಅವನ ಹುಬ್ಬುಗಳು ಸುಂದರವಾಗಿದ್ದು, ಕಣ್ಣುಗಳು ವಿಶಾಲವಾಗಿ ಕೆಂಪಾಗಿರುತ್ತವೆ. ಅವನು ಸಾಕ್ಷಾತ್ ವಿಷ್ಣುವಿನಂತೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿರುವನು. ॥43॥ ಸಂಪೂರ್ಣ ಲೋಕಗಳನ್ನು ಆನಂದಿತಗೊಳಿಸುವ ಈ ಶ್ರೀರಾಮನು ಶೌರ್ಯ-ಪರಾಕ್ರಮಾದಿಗಳಿಂದ ಸದಾಕಾಲ ಪ್ರಜಾಪಾಲನೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ರಾಗಾದಿ ದೋಷಗಳಿಂದ ದೂಷಿತವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ॥44॥

ಈ ಪೃಥಿವಿಯ ಮಾತೇನು ಅವನು ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನೂ ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಿರುವನು. ಶ್ರೀರಾಮನ ಕ್ರೋಧ ಮತ್ತು ಪ್ರಸಾದ ಎಂದೂ ನಿರರ್ಥಕವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ॥45॥ ಯಾರು ಶಾಸ್ತ್ರಕ್ಕನುಸಾರ ಪ್ರಾಣದಂಡ ಪಡೆಯಲು ಅಧಿಕಾರಿಯಾಗಿರುವನೋ ಅವನನ್ನು ಇವನು ನಿಯಮ ಬದ್ಧವಾಗಿ ವಧಿಸಿ ಬಿಡುವನು. ಯಾರು ಶಾಸ್ತ್ರದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಅವಧ್ಯನಾಗಿರುವನೋ, ಅವನ ಮೇಲೆ ಎಂದೂ ಕುಪಿತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಯಾರ ಮೇಲೆ ಇವನು ಸಂತುಷ್ಟನಾಗುವನೋ ಅವನಿಗೆ ಹೇರಳ ಧನವನ್ನು ಕೊಡುವನು. ॥46॥

ಇಂದ್ರಿಯ ನಿಗ್ರಹಗಳಿಂದಲೂ, ಸಕಲ ಪ್ರಜೆಗಳಿಗೆ ಆಹ್ಲಾದವನ್ನುಂಟುಮಾಡುವ ಮತ್ತು ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ಪ್ರೀತಿಯನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುವ ಗುಣಗಳಿಂದಲೂ ಶ್ರೀರಾಮನು ಕಿರಣಗಳಿಂದ ಯುಕ್ತನಾದ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಬೆಳಗುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ॥47॥ ಇಂತಹ ಸಕಲಗುಣ ಸಂಪನ್ನ, ಲೋಕಪಾಲಕರಂತೆ ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿ ಹಾಗೂ ಸತ್ಯಪರಾಕ್ರಮಿ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಪೃಥಿವಿಯ ಜನತೆ ತನ್ನ ಸ್ವಾಮಿಯನ್ನಾಗಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ॥48॥

ನಮ್ಮ ಸೌಭಾಗ್ಯದಿಂದ ನಿಮ್ಮ ಆ ಪುತ್ರ ಶ್ರೀ ರಘುನಾಥನು ಪ್ರಜೆಯ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡಲು ಸಮರ್ಥನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ನಿಮ್ಮ ಸೌಭಾಗ್ಯದಿಂದ ಅವನು ಮರೀಚಿನಂದನ ಕಶ್ಯಪನಂತೆ ಪುತ್ರೋಚಿತ ಗುಣಗಳಿಂದ ಸಂಪನ್ನನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ॥49॥ ದೇವತೆಗಳು, ಅಸುರರು, ಮನುಷ್ಯರು, ಗಂಧರ್ವರು ಮತ್ತು ನಾಗರು ಹೀಗೆ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ವರ್ಗದ ಜನರು ಹಾಗೂ ಈ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿರುವವರು, ರಾಜಧಾನಿಗೆ ಬಂದು ಹೋಗುವ ಜನರೆಲ್ಲರೂ ಸುವಿಖ್ಯಾತ ಶೀಲಸ್ವಭಾವವುಳ್ಳ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ಕುರಿತು ಸದಾ ಬಲ, ಆರೋಗ್ಯ ಮತ್ತು ಆಯುಸ್ಸನ್ನು ದೊರೆಯಲೆಂದು ಆಶಿಸುತ್ತಾರೆ. ॥50-51॥

ಈ ನಗರದ ವೃದ್ಧ-ತರುಣ ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಬೆಳಿಗ್ಗೆ, ಸಾಯಂಕಾಲ ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತರಾಗಿ ಪರಮ ಉದಾರ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಯುವರಾಜನಾಗುವಂತೆ ದೇವತೆಗಳಲ್ಲಿ ನಮಸ್ಕಾರಪೂರ್ವಕ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ಇರುತ್ತಾರೆ. ಸ್ವಾಮಿ! ಅವರ ಆ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ನಿಮ್ಮ ಕೃಪೆಯಿಂದ ಈಗ ಪೂರ್ಣವಾಗಬೇಕಾಗಿದೆ. ॥52॥

ರಾಜೋತ್ತಮನೇ! ನೀಲಕಮಲದಂತೆ ಶ್ಯಾಮಲಕಾಂತಿಯಿಂದ ಸುಶೋಭಿತನೂ, ಸಮಸ್ತ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಸಂಹಾರ ಮಾಡಲು ಸಮರ್ಥನೂ ಆದ ನಿಮ್ಮ ಜ್ಯೇಷ್ಠಪುತ್ರ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಯುವರಾಜನಾಗಿರುವುದನ್ನು ನಾವು ನೋಡಲು ಬಯಸುತ್ತಿರುವೆವು. ॥53॥

ಆದ್ದರಿಂದ ವರದಾಯಕ ಮಹಾರಾಜಾ! ದೇವಾಧಿದೇವ ಶ್ರೀವಿಷ್ಣುವಿನಂತೆ ಪರಾಕ್ರಮಿಯೂ, ಸಮಸ್ತ ಲೋಕಗಳ ಹಿತದಲ್ಲಿ ಸಂಲಗ್ನನಾಗಿರುವವನೂ, ಮಹಾಪುರುಷರಿಂದ ಸೇವಿತನೂ ಆದ ನಿಮ್ಮ ಪುತ್ರ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕವನ್ನು ಸಂತೋಷದಿಂದ ಆದಷ್ಟು ಬೇಗ ಮಾಡಿರಿ. ಇದರಲ್ಲೇ ನಮ್ಮೆಲ್ಲರ ಹಿತವಿದೆ. ॥54॥

ವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷ ರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಎರಡನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥2॥

ಮೂರನೆಯ ಸರ್ಗ

ದಶರಥನು ಶ್ರೀರಾಮನ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧತೆಯನ್ನು ಮಾಡುವಂತೆ ವಸಿಷ್ಠ-ವಾಮದೇವರನ್ನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿದುದು, ರಾಜನು ಸುಮಂತ್ರನ ಮೂಲಕ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಕರೆಸಿಕೊಂಡು ರಾಜನೀತಿಯ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದುದು

ಸಭಾಸದರು ಕಮಲದ ಮೊಗ್ಗಿನಂತೆ ಕೈಗಳೆರಡನ್ನು ಜೋಡಿಸಿ ತಲೆಯ ಮೇಲಿಟ್ಟು ದಶರಥನ ಪ್ರಸ್ತಾಪವನ್ನು ಸಂತೋಷವಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದರು. ಅವರ ಆ ಪದ್ಮಾಂಜಲಿಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ಮಹಾರಾಜನು ಅವರೆಲ್ಲರಲ್ಲಿ ಪ್ರಿಯವೂ, ಹಿತಕರವೂ ಆದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ॥1॥

ಪ್ರಜಾಜನರೇ! ನೀವು ನನ್ನ ಪರಮ ಪ್ರಿಯ ಜ್ಯೇಷ್ಠಪುತ್ರ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಯುವರಾಜನಾಗುವುದನ್ನು ನೋಡಲು ಬಯಸುತ್ತಿರುವಿರಿ. ಇದರಿಂದ ನನಗೆ ಬಹಳ ಸಂತೋಷವಾಯಿತು ಹಾಗೂ ನನ್ನ ಪ್ರಭುಶಕ್ತಿಯು ಎಣೆಯಿಲ್ಲದಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚಿದೆ. ॥2॥ ಇಂತಹ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಪುರವಾಸಿಗಳನ್ನೂ, ಇತರ ಸಭಾಸದರನ್ನು ಸತ್ಕರಿಸಿ ರಾಜನು ಅವರು ಕೇಳುವಂತೆ ವಾಮದೇವ ಮತ್ತು ವಸಿಷ್ಠಾದಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಹೇಳಿದನು. ॥3॥

ಈ ಚೈತ್ರಮಾಸವು ಬಹಳ ಸುಂದರ ಹಾಗೂ ಪವಿತ್ರವಾಗಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ವನ-ಉಪವನಗಳು ಚಿಗುರಿ, ಅರಳಿ ನಿಂತಿವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀರಾಮನ ಯುವರಾಜ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕ ಮಾಡಲು ಎಲ್ಲ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳನ್ನು ನೀವು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿರಿ. ॥4॥ ರಾಜನ ಮಾತು ಮುಗಿಯುತ್ತಿರುವಂತೆಯೇ ಎಲ್ಲ ಜನರು ಹರ್ಷದಿಂದ ಜಯ ಜಯಕಾರ ಮಾಡಿದರು. ಆಗ ಅಲ್ಲಿ ಭಾರೀ ಗದ್ದಲವೇ ಉಂಟಾಯಿತು. ನಿಧಾನವಾಗಿ ಗದ್ದಲ ಶಾಂತವಾದಾಗ ಪ್ರಜಾಪಾಲಕ ದಶರಥನು ಮುನಿಪ್ರವರ ವಸಿಷ್ಠರಲ್ಲಿ ಇಂತೆಂದನು. ॥5॥

ಪೂಜ್ಯರೇ! ಶ್ರೀರಾಮನ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕಕ್ಕೆ ಅವಶ್ಯವಾದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಸಾಂಗೋಪಾಂಗವಾಗಿ ತಿಳಿಸಿರಿ. ಇಂದೇ ಅದೆಲ್ಲವನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸುವಂತೆ ಸೇವಕರಿಗೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿರಿ. ॥6॥ ಮಹಾರಾಜನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಮುನಿವರ ವಸಿಷ್ಠರು ರಾಜನ ಎದುರಿಗೇ, ಆಜ್ಞಾಪಾಲನೆಗಾಗಿ ಕೈಜೋಡಿಸಿ ನಿಂತಿರುವ ಸೇವಕರಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದರು. ॥7॥

ನೀವು ದೇವಪೂಜೆಗೆ ಬೇಕಾದ ಸಾಮಗ್ರಿ ಸುವರ್ಣಾದಿ ರತ್ನಗಳನ್ನು, ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದ ಸರ್ವೌಷಧಿಗಳು, ಶ್ವೇತಪುಷ್ಪಗಳ ಮಾಲೆಗಳು, ಅರಳು, ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಪಾತ್ರೆಗಳಲ್ಲಿ ಜೇನು ಮತ್ತು ತುಪ್ಪ, ಹೊಸ ವಸ್ತ್ರಗಳು, ರಥ, ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದ ಅಸ್ತ್ರ-ಶಸ್ತ್ರಗಳು, ಚತುರಂಗ ಸೈನ್ಯ, ಉತ್ತಮ ಲಕ್ಷಣಯುಕ್ತ ಪಟ್ಟದ ಆನೆ, ಉತ್ತಮ ಎರಡು ಚಾಮರಗಳು, ಧ್ವಜ, ಶ್ವೇತಚ್ಛತ್ರ, ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ನೂರು ಚಿನ್ನದ ಕಲಶಗಳು, ಸುವರ್ಣಾಲಂಕೃತ ಕೊಂಬುಗಳುಳ್ಳ ಒಂದು ಹೋರಿ, ಇಡೀ ವ್ಯಾಘ್ರಚರ್ಮ, ಹಾಗೂ ಬೇಕಾದ ಇತರ ಎಲ್ಲ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಅಣಿಗೊಳಿಸಿ, ಪ್ರಾತಃಕಾಲವೇ ಮಹಾರಾಜನ ಅಗ್ನಿಶಾಲೆಗೆ ಕಳಿಸಿಕೊಡಿರಿ. ॥8-12॥

ಅಂತಃಪುರ ಹಾಗೂ ನಗರದ ಸಮಸ್ತ ಬಾಗಿಲುಗಳನ್ನು ಚಂದನ ಪುಷ್ಪಮಾಲೆಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಿರಿ. ಎಲ್ಲೆಡೆ ಜನರನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸುವಂತಹ ಸುಗಂಧ ಧೂಪವನ್ನು ಹಚ್ಚಿರಿ. ॥13॥

ಒಂದು ಲಕ್ಷ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಸಂತರ್ಪಣೆಗೆ ಸಾಕಾಗುವಷ್ಟು ಹಾಲು, ಮೊಸರು, ತುಪ್ಪಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಉತ್ತಮ ಪಕ್ವಾನ್ನಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಭಕ್ಷ್ಯ ಭೋಜ್ಯಗಳನ್ನು ಸಿದ್ಧಗೊಳಿಸಿರಿ. ॥14॥

ನಾಳೆ ಪ್ರಾತಃಕಾಲ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು ಸತ್ಕರಿಸಿ ಅವರಿಗೆ ಅನ್ನದಾನ ಮಾಡಿ, ಜೊತೆಗೆ ತುಪ್ಪ, ಮೊಸರು, ಅರಳು ಮತ್ತು ಹೇರಳವಾಗಿ ದಕ್ಷಿಣೆಯನ್ನು ಕೊಡಿರಿ. ॥15॥

ನಾಳೆ ಸೂರ್ಯೋದಯವಾಗುತ್ತಲೇ ಸ್ವಸ್ತಿಪುಣ್ಯಾಹ ನಡೆಯುವುದು, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು ಆಮಂತ್ರಿಸಿರಿ. ಅವರಿಗೆ ಉತ್ತಮ ಆಸನಗಳ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮಾಡಿರಿ. ॥16॥

ನಗರದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಧ್ವಜ-ಪತಾಕೆಗಳು ಹಾರಾಡಲಿ. ರಾಜಮಾರ್ಗಗಳ ಮೇಲೆ ಧೂಳು ಏಳದಂತೆ ಪನ್ನೀರನ್ನು ಸಿಂಪಡಿಸಿರಿ. ಸಮಸ್ತ ಸಂಗೀತ ನಿಪುಣ ವಿದ್ವಾಂಸರು, ಸುಂದರ ವೇಷಭೂಷಣಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತ ವಾರಾಂಗನಾ ನರ್ತಕಿಯರು, ಅರಮನೆಯ ಎರಡನೇ ಪ್ರಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ಉಪಸ್ಥಿತರಾಗಿರಲಿ. ॥17॥

ದೇವಮಂದಿರಗಳಲ್ಲಿ, ಭಜನಾಮನೆಗಳಲ್ಲಿ, ವೃತ್ತಗಳಲ್ಲಿ ಇರುವ ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಪ್ರತ್ಯೇಕ-ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ನೈವೇದ್ಯ, ತಾಂಬೂಲ ದಕ್ಷಿಣೆ ಕೊಡಬೇಕು. ॥18॥

ಉದ್ದವಾದ ಕತ್ತಿಗಳಿಂದಲೂ, ಗುರಾಣಿಗಳಿಂದಲೂ ಸನ್ನದ್ಧರಾದ, ಶುಭ್ರವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿರುವ ಶೂರವೀರ ಯೋಧರು ಮಹಾರಾಜರ ಮಹಾನ್ ಅಭ್ಯುದಯಶಾಲೀ ರಾಜಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಲಿ. ॥19॥ ಸೇವಕರಿಗೆ ಹೀಗೆ ಕಾರ್ಯಮಾಡುವಂತೆ ಆದೇಶಿಸಿ ಇಬ್ಬರೂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ವಸಿಷ್ಠ, ವಾಮದೇವರು ಪುರೋಹಿತರಿಂದ ನೆರವೇರುವ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಸ್ವತಃ ತಾವೇ ನಡೆಸಿದರು. ರಾಜನು ತಿಳಿಸಿದ ಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಉಳಿದಿರುವ ಆವಶ್ಯಕ ಕರ್ತವ್ಯಗಳನ್ನೂ ಅವರಿಬ್ಬರೂ ರಾಜನ ಬಳಿ ಕೇಳಿ ನೆರವೇರಿಸಿದರು. ॥20॥

ಅನಂತರ ಮಹಾರಾಜರ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಹರ್ಷಯುಕ್ತರಾದ ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಪ್ರೇಮದಿಂದ ರಾಜನೇ! ನೀವು ಹೇಳಿದಂತೆ ಎಲ್ಲ ಕಾರ್ಯಗಳು ನೆರವೇರಿವೆ ಎಂದು ನುಡಿದರು. ॥21॥

ಬಳಿಕ ತೇಜಸ್ವೀ ರಾಜಾ ದಶರಥನು ಸುಮಂತ್ರನಲ್ಲಿ - ‘ಸಖನೇ! ಪವಿತ್ರಾತ್ಮಾ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ನೀನು ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಬಾ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದರು. ॥22॥ ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಸುಮಂತ್ರನು ಹೋಗಿ ರಾಜನ ಅಪ್ಪಣೆಯಂತೆ ರಥಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ರಥದಲ್ಲಿ ಕುಳ್ಳಿರಿಸಿಕೊಂಡು ಕರೆದುಕೊಂಡು ಬಂದನು. ॥23॥

ಆ ಸಭಾಮಂದಿರದಲ್ಲಿ ಸುಖಾಸೀನರಾಗಿದ್ದ ಪೂರ್ವ, ಉತ್ತರ, ಪಶ್ಚಿಮ ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣದ ಭೂಪಾಲರು, ಮ್ಲೇಚ್ಛರು, ಆರ್ಯರು, ವನ-ಪರ್ವತಗಳಲ್ಲಿ ಇರುವ ಇತರ ಮನುಷ್ಯರು ಹೀಗೆ ಎಲ್ಲರೂ ಆಗ ದೇವತೆಗಳು ಇಂದ್ರನನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿದು ಇರುವಂತೆ, ದಶರಥ ರಾಜನನ್ನು ಉಪಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ॥24-25॥ ಅವರ ನಡುವೆ ಮಹಡಿಯ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತಿರುವ ದಶರಥನು ಮರುದ್ಗಣಗಳ ಮಧ್ಯೇ ದೇವೇಂದ್ರನು ಶೋಭಿಸುವಂತೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದನು; ಅಲ್ಲಿಂದಲೇ ಗಂಧರ್ವರಾಜನಂತೆ ತೇಜಸ್ವಿಯೂ, ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ವಿಖ್ಯಾತ ಪೌರುಷನೂ ಆದ ತನ್ನ ಪುತ್ರ ಶ್ರೀರಾಮನು ತನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಬರುವುದನ್ನು ನೋಡಿದನು. ॥26-27॥

ಶ್ರೀರಾಮನ ಭುಜಗಳು ನೀಳವಾಗಿದ್ದು, ಮಹಾ ಬಲಶಾಲಿಯಾಗಿದ್ದವು. ಅವನು ಮದಿಸಿದ ಗಜರಾಜನಂತೆ ಗಂಭೀರವಾಗಿ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದನು. ಅವನ ಮುಖಮಂಡಲವು ಚಂದ್ರನಿಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಕಾಂತಿಯುಕ್ತವಾಗಿತ್ತು. ಶ್ರೀರಾಮನ ದರ್ಶನವು ಎಲ್ಲರಿಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಿಯವಾಗಿತ್ತು. ಅವನು ತನ್ನ ರೂಪ ಮತ್ತು ಉದಾರತೆಯೇ ಮೊದಲಾದ ಗುಣಗಳಿಂದ ಜನರ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಬಿಸಿಲ ಬೇಗೆಯಲ್ಲಿ ಬೆಂದ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೆ ಮಳೆಯು ಆನಂದ ಕೊಡುವಂತೆಯೇ ಶ್ರೀರಾಮನು ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಜೆಗೆ ಪರಮಾಹ್ಲಾದವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾ ಇದ್ದನು. ॥28-29॥

ಬರುತ್ತಿರುವ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ಕಡೆಗೆ ನೆಟ್ಟನೋಟದಿಂದ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ದಶರಥನಿಗೆ ತೃಪ್ತಿ ಆಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಸುಮಂತ್ರನು ಆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ರಥದಿಂದ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನನ್ನು ಇಳಿಸಿದಾಗ ತಂದೆಯ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗತೊಡಗಿದನು. ಆಗ ಸುಮಂತನೂ ಅವನ ಹಿಂದೆ-ಹಿಂದೆಯೇ ಕೈಮುಗಿದುಕೊಂಡು ಹೋದನು. ॥30॥ ಆ ಅರಮನೆಯು ಕೈಲಾಸ ಶಿಖರದಂತೆ ಉಜ್ವಲ ಮತ್ತು ಎತ್ತರವಾಗಿತ್ತು. ರಘುನಂದನ ಶ್ರೀರಾಮನು ಮಹಾರಾಜನನ್ನು ದರ್ಶಿಸಲು ಸುಮಂತ್ರನೊಂದಿಗೆ ಲಗುಬಗೆಯಿಂದ ಮೇಲೇರಿದನು. ॥31॥

ಶ್ರೀರಾಮನು ಕೈಗಳೆರಡನ್ನು ಮುಗಿದು ವಿನೀತಭಾವದಿಂದ ತಂದೆಯ ಬಳಿಗೆ ಹೋದನು ಹಾಗೂ ತನ್ನ ಹೆಸರನ್ನು ಹೇಳಿಕೊಂಡು ರಾಜನ ಚರಣಗಳಿಗೆ ದೀರ್ಘದಂಡ ನಮಸ್ಕಾರ ಮಾಡಿದನು. ॥32॥

ಶ್ರೀರಾಮನು ಬಳಿಗೆ ಬಂದು ಕೈಮುಗಿದು ನಮಸ್ಕರಿಸುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ರಾಜನು ತನ್ನ ಪುತ್ರನನ್ನು ಬರಸೆಳೆದು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡನು. ॥33॥ ಆಗ ರಾಜನು ಮೊದಲೇ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನಿಗಾಗಿ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿದ ರತ್ನ ಖಚಿತ ಸುವರ್ಣ ಭೂಷಿತ ಒಂದು ಪರಮ ಸುಂದರ ಸಿಂಹಾಸನದಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳಲು ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದನು. ॥34॥

ನಿರ್ಮಲ ಸೂರ್ಯನು ಉದಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮೇರುಪರ್ವತವನ್ನು ತನ್ನ ಕಿರಣಗಳಿಂದ ಬೆಳಗುವಂತೆಯೇ ಶ್ರೀ ರಘುನಾಥನು ಆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಸಿಂಹಾಸನದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ತನ್ನ ಪ್ರಭೆಯಿಂದ ಅದನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಿತಗೊಳಿಸಿದನು. ॥35॥ ಅವನಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಿತವಾದ ಆ ಸಭೆಯು ನಿರ್ಮಲಗ್ರಹ-ನಕ್ಷತ್ರಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಶರತ್ಕಾಲದ ಆಕಾಶವು ಚಂದ್ರನಿಂದ ಬೆಳಗುವಂತೆ ಬಹಳ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ॥36॥

ಸುಂದರ ವೇಷ-ಭೂಷಣಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತನಾದವನು ತನ್ನ ಪ್ರತಿಬಿಂಬವನ್ನೇ ಕನ್ನಡಿಯಲ್ಲಿ ನೋಡಿ ಸಂತೋಷ ಪಡುವಂತೆ, ದಶರಥನು ಶೋಭಾಶಾಲಿ ತನ್ನ ಪುತ್ರ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ನೋಡಿ ಬಹಳ ಪ್ರಸನ್ನನಾದನು. ॥37॥

ಕಶ್ಯಪರು ತನ್ನ ಪುತ್ರ ದೇವೇಂದ್ರನನ್ನು ಕರೆಯುವಂತೆ ಪುತ್ರವಂತರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ದಶರಥನು ಸಿಂಹಾಸನದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿರುವ ತನ್ನ ಪುತ್ರ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾ ಅವನಲ್ಲಿ ಇಂತೆಂದನು - ॥38॥

ಮಗು! ನೀನು ನನ್ನ ಹಿರಿಯ ರಾಣಿ ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಗರ್ಭದಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನನಾಗಿರುವೆ. ನೀನು ನಿನ್ನ ತಾಯಿಗೆ ಅನುರೂಪನೇ ಆಗಿರುವೆ. ಶ್ರೀರಾಮಾ! ನೀನು ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ನನ್ನನ್ನೂ ಮೀರಿಸಿರುವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನನಗೆ ಪ್ರಿಯಪುತ್ರನಾಗಿರುವೆ. ನೀನು ತನ್ನ ಗುಣಗಳಿಂದ ಈ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ಸಂತೋಷಪಡಿಸಿರುವೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನಾಳೆ ಪುಷ್ಯ ನಕ್ಷತ್ರದ ಯೋಗದಲ್ಲಿ ಯುವರಾಜ ಪಟ್ಟವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸು. ॥39-40॥

ಮಗು! ನೀನು ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿ ಗುಣವಂತನಾಗಿದ್ದರೂ, ನಿನ್ನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರ ನಿರ್ಣಯ ಹೀಗೆ ಆಗಿದ್ದರೂ, ಸದ್ಗುಣ ಸಂಪನ್ನನಾಗಿದ್ದರೂ ನಾನು ಸ್ನೇಹವಶದಿಂದ ನಿನಗೆ ಕೆಲವು ಹಿತದ ಮಾತನ್ನು ತಿಳಿಸುವೆನು. ನೀನು ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚು ವಿನಯವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಸದಾ ಜಿತೇಂದ್ರಿಯನಾಗಿರು. ॥41-42॥

ಕಾಮ ಮತ್ತು ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ದುರ್ವ್ಯಸನಗಳನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಜಿಸಿಬಿಡು. ಪರೋಕ್ಷ ವೃತ್ತಿಯಿಂದ (ಗುಪ್ತಚರರಿಂದ ಯಥಾರ್ಥವಾದ ಮಾತನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು) ಹಾಗೂ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ವೃತ್ತಿಯಿಂದ (ಅರ್ಥಾತ್ ರಾಜಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಮುಂದೆ ಬಂದು ಜನತೆಯು ಹೇಳಿದ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ನೋಡಿ ಕೇಳಿ) ಸರಿಯಾಗಿ ನ್ಯಾಯನಿರ್ಣಯ ಮಾಡು. ॥43॥ ಮಂತ್ರಿ, ಸೇನಾಪತಿ ಮೊದಲಾದ ಎಲ್ಲ ಅಧಿಕಾರಿಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಪ್ರಜಾಜನರನ್ನು ಸದಾ ಸಂತೋಷವಾಗಿ ಇರಿಸಬೇಕು. ರಾಜಭಂಡಾರ ಹಾಗೂ ಶಸ್ತ್ರಾಗಾರ ಮುಂತಾದವುಗಳಿಂದ ಉಪಯೋಗಿ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಸಂಗ್ರಹಿಸಿ, ಮಂತ್ರಿ, ಸೇನಾಪತಿ, ಪ್ರಜೆ ಮೊದಲಾದ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಕೃತಿಗಳನ್ನು ಪ್ರಿಯರಾಗಿ ತಿಳಿದು ಅವರನ್ನು ತನ್ನ ಕುರಿತು ಅನುರಕ್ತರಾಗಿಸಿಕೊಂಡು ಪೃಥಿವಿಯನ್ನು ಪಾಲಿಸುವ ರಾಜನ ಮಿತ್ರರು ಅಮೃತ ಪಡೆದ ದೇವತೆಗಳು ಪ್ರಸನ್ನರಾಗಿರುವಂತೆ ಸಂತೋಷ ಭರಿತರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ॥44-45॥

ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಮಗು! ನೀನು ನಿನ್ನ ಚಿತ್ತವನ್ನು ವಶದಲ್ಲಿರಿಸಿಕೊಂಡು ಈ ಪ್ರಕಾರ ಉತ್ತಮ ಆಚರಣೆ ಪಾಲಿಸುತ್ತಾ ಇರು. ರಾಜನ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನಿಗೆ ಪ್ರಿಯಮಾಡುವ ಸುಹೃದಯರು ಕೂಡಲೇ ತಾಯಿ ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಆಕೆಗೆ ಈ ಶುಭ ಸಮಾಚಾರವನ್ನು ತಿಳಿಸಿದರು. ॥46॥ ನಾರಿಯರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠಳಾದ ಕೌಸಲ್ಯೆಯು ಆ ಪ್ರಿಯ ಸಂವಾದವನ್ನು ತಿಳಿಸಿದ ಆ ಸುಹೃದರಿಗೆ ಬಗೆ-ಬಗೆಯ ರತ್ನ, ಸುವರ್ಣ, ಗೋವುಗಳನ್ನು ಉಡುಗೊರೆಯಾಗಿ ನೀಡಿದಳು. ॥47॥ ಅನಂತರ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ರಾಜನಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ರಥಾರೂಢನಾಗಿ, ಪ್ರಜಾಜನರಿಂದ ಸಮ್ಮಾನಿತನಾಗುತ್ತಾ ತನ್ನ ಭವನವನ್ನು ಸೇರಿದನು. ॥48॥ ನಗರನಿವಾಸಿಗಳು ರಾಜನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ-ನಮಗೆ ಬೇಗನೆ ನಮ್ಮ ಅಭೀಷ್ಟವಸ್ತು ದೊರೆಯುವುದು ಎಂದು ಅಂದುಕೊಂಡು, ಮಹಾರಾಜನ ಅಪ್ಪಣೆ ಪಡೆದು ತಮ್ಮ ಮನೆಗಳಿಗೆ ತೆರಳಿ, ಅತ್ಯಂತ ಹರ್ಷದಿಂದ ಅಭೀಷ್ಟಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಪೂಜಿಸತೊಡಗಿದರು. ॥49॥

ವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷ ರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಮೂರನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥3॥

ನಾಲ್ಕನೆಯ ಸರ್ಗ

ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಯುವರಾಜ ಪಟ್ಟಕಟ್ಟಲು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದ ದಶರಥನು ಪುನಃ ಸುಮಂತ್ರನ ಮೂಲಕ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನನ್ನು ಕರೆಯಿಸಿ ಅವನಿಗೆ ಆವಶ್ಯಕ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದುದು, ಶ್ರೀರಾಮನು ತಾಯಿ ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕದ ಶುಭಸಮಾಚಾರವನ್ನು ತಿಳಿಸುವುದು, ತಾಯಿಯಿಂದ ಆಶೀರ್ವಾದ ಪಡೆದು ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ಪ್ರೇಮಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾ ತನ್ನ ಅರಮನೆಗೆ ತೆರಳಿದುದು

ಪಟ್ಟಣಿಗಳೆಲ್ಲರೂ ತಮ್ಮ ಮನೆಗಳಿಗೆ ಹೊರಟುಹೋದ ಬಳಿಕ ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿ ಯೋಗ್ಯ ದೇಶಕಾಲದ ನಿಯಮವನ್ನು ತಿಳಿದಿರುವ ದಶರಥನು ಪುನಃ ಮಂತ್ರಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಮಾಲೋಚನೆ ನಡೆಸಿ - ನಾಳೆಯ ಪುಷ್ಯ ನಕ್ಷತ್ರದಲ್ಲೇ ನನ್ನ ಪುತ್ರ ಕಮಲನಯನ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಯುವರಾಜ ಪಟ್ಟ ಕಟ್ಟಬೇಕು ಎಂದು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದನು. ॥1-2॥

ಅನಂತರ ಅಂತಃಪುರಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ದಶರಥನು ಸೂತನನ್ನು ಕರೆದು - ಹೋಗು, ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಇನ್ನೊಮ್ಮೆ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಕರೆದು ಕೊಂಡು ಬಾ ಎಂದು ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದನು. ॥3॥ ರಾಜನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಶಿರಸಾವಹಿಸಿ ಸೂತನು ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಕರೆತರಲು ಅವನ ಅರಮನೆಗೆ ಹೋದನು. ॥4॥

ದ್ವಾರಪಾಲಕರು ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಸೂತನು ಬಂದಿರುವ ಸೂಚನೆ ಕೊಟ್ಟರು. ಅವನು ಬಂದಿರುವುದನ್ನು ಕೇಳಿ ಶ್ರೀರಾಮನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸಂದೇಹ ಉಂಟಾಯಿತು. ॥5॥ ಅವನನ್ನು ಒಳಗೆ ಕರೆದು ಶ್ರೀರಾಮನು ಬಹಳ ಆತುರದಿಂದ ಕೇಳಿದನು. ನೀವು ಈಗ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಪುನಃ ಬರುವ ಅವಶ್ಯಕತೆ ಏನಿತ್ತು? ಇದನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಹೇಳಿರಿ. ॥6॥

ಆಗ ಸೂತನು ಹೇಳಿದನು - ಸ್ವಾಮಿ! ಮಹಾರಾಜರು ನಿಮ್ಮನ್ನು ನೋಡಲು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ನನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗುವುದು, ಹೋಗದಿರುವುದನ್ನು ತಾವೇ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿರಿ. ॥7॥ ಸೂತನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಮಹಾರಾಜಾ ದಶರಥನನ್ನು ಪುನಃ ನೋಡಲು ಕೂಡಲೇ ಅವನ ಅರಮನೆಯ ಕಡೆಗೆ ಹೊರಟನು. ॥8॥

ಶ್ರೀರಾಮನು ಬಂದಿರುವುದನ್ನು ಕೇಳಿ ದಶರಥನು ಅವನಲ್ಲಿ ಪ್ರಿಯ ಹಾಗೂ ಉತ್ತಮ ಮಾತನ್ನು ತಿಳಿಸಲು ಅವನನ್ನು ಅಂತಃಪುರಕ್ಕೆ ಕರೆಸಿಕೊಂಡನು. ॥9॥ ತಂದೆಯ ಭವನವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಲೇ ಶ್ರೀಮಾನ್ ರಘುನಾಥನು ರಾಜನನ್ನು ನೋಡುತ್ತಲೇ ದೂರದಿಂದಲೇ ಕೈ ಮುಗಿದು ಅವರ ಚರಣಗಳಲ್ಲಿ ವಂದಿಸಿಕೊಂಡನು. ॥10॥ ಮಹಾರಾಜನು ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತಿರುವ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಎತ್ತಿ ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡನು. ಅವನಿಗೆ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳಲು ಆಸನ ನೀಡಿ ಪುನಃ ಅವನಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಹೇಳತೊಡಗಿದನು - ॥11॥

ಶ್ರೀರಾಮಾ! ಈಗ ನಾನು ಮುದುಕನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ವಯಸ್ಸು ಹೆಚ್ಚಾಯಿತು. ನಾನು ಬಹಳ ಮನೋವಾಂಛಿತ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿರುವೆನು ಹಾಗೂ ಹೇರಳ ದಕ್ಷಿಣೆಗಳುಳ್ಳ ನೂರಾರು ಯಜ್ಞಗಳನ್ನು ಮಾಡಿರುವೆನು. ॥12॥

ಪುರುಷೋತ್ತಮನೇ! ನೀನು ನನ್ನ ಪರಮಪ್ರಿಯ ಅಭೀಷ್ಟ ಸಂತಾನವಾಗಿ ದೊರೆತುದುದು ಇದಕ್ಕೆ ಭೂಮಂಡಲದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಉಪಮೆ ಇಲ್ಲ. ನಾನು ದಾನ, ಯಜ್ಞ ಮತ್ತು ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯವನ್ನು ಮಾಡಿರುವೆನು. ॥13॥

ವೀರನೇ! ನಾನು ಮನೋವಾಂಛಿತ ಸುಖಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿರುವೆನು. ದೇವತಾ, ಋಷಿ, ಪಿತೃಗಳ ಮತ್ತು ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಹಾಗೂ ಆತ್ಮ ಋಣಗಳಿಂದಲೂ ನಾನು ಮುಕ್ತನಾಗಿರುವೆನು. ॥14॥ ಈಗ ನಿನಗೆ ಯುವರಾಜ ಪಟ್ಟಕಟ್ಟುವುದಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ಕರ್ತವ್ಯವು ನನಗಾಗಿ ಉಳಿದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ನಾನು ನಿನಗೆ ಹೇಳುವುದನ್ನು ನನ್ನ ಆಜ್ಞೆ ಎಂದು ತಿಳಿದು ನೀನು ಪಾಲಿಸಬೇಕು. ॥15॥

ಮಗನೇ! ಈಗ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಜೆಯು ನಿನ್ನನ್ನು ರಾಜನನ್ನಾಗಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಿದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ನಾನು ನಿನಗೆ ಯುವರಾಜ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕ ಮಾಡುವೆನು. ॥16॥ ರಘುಕುಲನಂದನ ರಾಮಾ! ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ನನಗೆ ಕೆಟ್ಟ ಸ್ವಪ್ನಗಳು ಕಾಣುತ್ತಿವೆ. ಹಗಲಿನಲ್ಲಿ ವಜ್ರಪಾತದೊಂದಿಗೆ ಭಾರೀ ಶಬ್ದಮಾಡುವ ಉಲ್ಕೆಗಳು ಬೀಳುತ್ತಿವೆ. ॥17॥

ಶ್ರೀರಾಮನೇ! ನನ್ನ ಜನ್ಮ ನಕ್ಷತ್ರವನ್ನು ಸೂರ್ಯ, ಮಂಗಳ ಮತ್ತು ರಾಹು ಎಂಬ ಭಯಂಕರ ಗ್ರಹರು ಆಕ್ರಮಿಸಿರುವರು ಎಂದು ಜ್ಯೋತಿಷಿಗಳು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ॥18॥ ಇಂತಹ ಅನುಭವಗಳು ಪ್ರಕಟವಾದಾಗ ರಾಜನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಘೋರ ಆಪತ್ತಿಗೆ ಸಿಲುಕುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಕೊನೆಗೆ ಅವನ ಮೃತ್ಯುವೂ ಆಗಬಲ್ಲದು. ॥19॥

ಆದ್ದರಿಂದ ರಘುನಂದನ! ನನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಮೋಹವು ಆವರಿಸುವ ಮೊದಲೇ ನೀನು ಯುವರಾಜನಾಗಿ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕವನ್ನು ಮಾಡಿಸಿಕೋ; ಏಕೆಂದರೆ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಬುದ್ಧಿಯು ಚಂಚಲವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ॥20॥ ಇಂದು ಚಂದ್ರನು ಪುನರ್ವಸು ನಕ್ಷತ್ರದಲ್ಲಿ ಇದ್ದು, ನಾಳೆ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಪುಷ್ಯ ನಕ್ಷತ್ರದಲ್ಲಿ ಇರುವನು ಎಂದು ಜ್ಯೋತಿಷಿಗಳು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ॥21॥

ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಪುಷ್ಯನಕ್ಷತ್ರದಲ್ಲೇ ನೀನು ಪಟ್ಟಾಭಿಷಿಕ್ತನಾಗು. ಪರಂತಪ ವೀರನೇ! ಈ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಬಹಳ ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಮಾಡುವಂತೆ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಅದರಿಂದ ನಾಳೆ ಖಂಡಿತವಾಗಿ ನಿನಗೆ ಯುವರಾಜ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕ ಮಾಡಿ ಬಿಡುವೆನು. ॥22॥ ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ಈಗಿನಿಂದಲೇ ಇಡೀ ರಾತ್ರಿ ಇಂದ್ರಿಯ ಸಂಯಮದಿಂದ ಸೀತೆಯ ಸಹಿತ ಉಪವಾಸ ಮಾಡು ಮತ್ತು ದರ್ಭೆಯ ಹಾಸಿಗೆಯ ಮೇಲೆ ಮಲಗು. ॥23॥

ಇಂದು ನಿನ್ನ ಸುಹೃದಯರು ಎಚ್ಚರವಾಗಿ ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಿಂದ ನಿನ್ನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲಿ; ಏಕೆಂದರೆ ಈ ಪ್ರಕಾರದ ಶುಭ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ವಿಘ್ನಗಳು ಬರುವ ಸಂಭವವಿರುತ್ತದೆ. ॥24॥ ಭರತನು ಈ ನಗರದಿಂದ ಹೊರಗೆ ತನ್ನ ಸೋದರಮಾವನ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿರುವಾಗಲೇ ನಿನ್ನ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕ ಆಗಿಹೋಗುವುದು ಉಚಿತವಾಗಿದೆ. ॥25॥

ನಿನ್ನ ತಮ್ಮ ಭರತನು ಸತ್ಪುರುಷರ ಆಚಾರ-ವ್ಯವಹಾರದಲ್ಲೇ ಸ್ಥಿತನಾಗಿರುವುದರಲ್ಲಿ ಸಂದೇಹವೇ ಇಲ್ಲ. ತನ್ನ ಅಣ್ಣನನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವವನೂ, ಧರ್ಮಾತ್ಮನೂ, ದಯಾಳು ಮತ್ತು ಜೀತೆಂದ್ರಿಯನಾಗಿದ್ದರೂ ಮನುಷ್ಯರ ಚಿತ್ತ ಸಾಧಾರಣವಾಗಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ನನ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ. ರಘುನಂದನ! ಧರ್ಮಪರಾಯಣ ಸತ್ಪುರುಷರ ಮನಸ್ಸೂ ಕೂಡ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಕಾರಣಗಳಿಂದ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಕ್ಕೆ ಬಲಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ॥26-27॥

ರಾಜನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ, ನಾಳೆ ನಡೆಯುವ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕದ ನಿಮಿತ್ತ ವ್ರತಪಾಲಿಸಲು ಅಪ್ಪಣೆ ಮಾಡಿದ ಬಳಿಕ ಶ್ರೀರಾಮ ಚಂದ್ರನು ತಂದೆಗೆ ವಂದಿಸಿ ತನ್ನ ಅರಮನೆಗೆ ಮರಳಿದನು. ॥28॥ ರಾಜನು ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕದ ನಿಮಿತ್ತ ವ್ರತಪಾಲನೆಯನ್ನು ತಿಳಿಸಿದುದನ್ನು ಸೀತೆಗೆ ಹೇಳಲು ತನ್ನ ಅರಮನೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದಾಗ, ಶ್ರೀರಾಮನು ಅಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ನೋಡದಿದ್ದಾಗ ಅವನು ಕೂಡಲೇ ಅಲ್ಲಿಂದ ಹೊರಟು ತಾಯಿಯ ಅಂತಃಪುರಕ್ಕೆ ಹೋದನು. ॥29॥

ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗಿ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ - ತಾಯಿ ಕೌಸಲ್ಯೆಯು ರೇಶ್ಮೆ ಸೀರೆಯುಟ್ಟು ಮೌನವಾಗಿ ದೇವಮಂದಿರದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ದೇವತಾರಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವಳು ಮತ್ತು ಮಗನಿಗಾಗಿ ರಾಜಲಕ್ಷ್ಮಿಯನ್ನು ಯಾಚಿಸುತ್ತಾ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಿದ್ದಳು. ॥30॥ ಶ್ರೀರಾಮನ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕದ ಪ್ರಿಯ ಸಮಾಚಾರ ಕೇಳಿ ಸುಮಿತ್ರೆ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಮೊದಲೇ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿದ್ದರು. ಬಳಿಕ ಸೀತೆಯನ್ನು ಅಲ್ಲಿಗೆ ಕರೆಸಲಾಯಿತು. ॥31॥

ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಾಗ ಕೌಸಲ್ಯೆಯು ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಮುಚ್ಚಿ ಧ್ಯಾನಮಾಡುತ್ತಾ ಕುಳಿತಿದ್ದಳು ಹಾಗೂ ಸುಮಿತ್ರೆ, ಸೀತೆ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಇವರು ಆಕೆಯ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದರು. ॥32॥ ಪುಷ್ಯ ನಕ್ಷತ್ರಯೋಗದಲ್ಲಿ ಪುತ್ರನ ಯುವರಾಜ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಕೌಸಲ್ಯೆಯು ರಾಮನ ಮಂಗಲ ಕಾಮನೆಯಿಂದ ಪ್ರಾಣಾಯಾಮದೊಂದಿಗೆ ಪರಮ ಪುರುಷ ನಾರಾಯಣನನ್ನು ಧ್ಯಾನಿಸುತ್ತಾ ಇದ್ದಳು. ॥33॥ ಈ ಪ್ರಕಾರ ನಿಯಮದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ್ದ ತಾಯಿಯ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ಆಕೆಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ಆಕೆಗೆ ಹರ್ಷವಾಗುವಂತಹ ಈ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ॥34॥

ಅಮ್ಮಾ! ತಂದೆಯವರು ನನ್ನನ್ನು ಪ್ರಜಾಪಾಲನೆಯ ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ನಿಯುಕ್ತಗೊಳಿಸಿರುವರು. ನಾಳೆ ನನ್ನ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕವಾಗುವುದು. ನನಗಾಗಿ ತಂದೆಯವರ ಆದೇಶದಂತೆಯೇ ಸೀತೆಯು ನನ್ನೊಂದಿಗೆ ಈ ರಾತ್ರಿ ಉಪವಾಸ ಮಾಡುವಳು. ಪುರೋಹಿತರು ಹೇಳಿದ ಮಾತನ್ನೇ ತಂದೆಯವರು ನನಗೆ ತಿಳಿಸಿರುವರು. ॥35-36॥ ಆದ್ದರಿಂದ ನಾಳೆ ನಡೆಯುವ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕದ ನಿಮಿತ್ತ ಇಂದು ನನಗೆ ಮತ್ತು ಸೀತೆಗಾಗಿ ಆವಶ್ಯಕವಾದ ಮಂಗಲ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಮಾಡಿಸುವವಳಾಗು. ॥37॥ ಚಿರಕಾಲದಿಂದ ತಾಯಿಯ ಹೃದಯದಲ್ಲಿದ್ದ ಅಭಿಲಾಷೆಯು ಪೂರ್ಣವಾಗುವ ಸೂಚನೆಯ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಕೌಸಲ್ಯೆಯು ಆನಂದಾಶ್ರುಗಳನ್ನು ಹರಿಸುತ್ತಾ ಗದ್ಗದ ಕಂಠದಿಂದ ಹೀಗೆ ನುಡಿದಳು. ॥38॥

ಮಗು ಶ್ರೀರಾಮ! ಚಿರಂಜೀವಿಯಾಗು. ನಿನ್ನ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ವಿಘ್ನವನ್ನೊಡ್ಡುವ ಶತ್ರುಗಳು ನಾಶವಾಗಿ ಹೋಗಲಿ. ನೀನು ರಾಜಲಕ್ಷ್ಮಿಯುಕ್ತನಾಗಿ ನನ್ನ ಮತ್ತು ಸುಮಿತ್ರೆಯ ಬಂಧು ಬಾಂಧವರನ್ನು ಆನಂದವಾಗಿಸು. ॥39॥ ಮಗು! ನೀನು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಯಾವುದೋ ಮಂಗಲಮಯ ನಕ್ಷತ್ರದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿರುವೆ. ಅದರಿಂದ ನೀನು ನಿನ್ನ ಸದ್ಗುಣಗಳಿಂದ ತಂದೆ ದಶರಥನನ್ನು ಸಂತೋಷಪಡಿಸಿರುವೆ. ॥40॥

ನಾನು ಕಮಲನಯನ ಭಗವಾನ್ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಪ್ರಸನ್ನತೆಗಾಗಿ ಮಾಡಿದ ವ್ರತ-ಉಪವಾಸಾದಿಗಳು ಇಂದು ಸಫಲವಾದುದು ಹರ್ಷದ ಮಾತಾಗಿದೆ. ಮಗು! ಅದರ ಫಲದಿಂದಲೇ ಈ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಕುಲದ ರಾಜಲಕ್ಷ್ಮಿಯು ನಿನಗೆ ದೊರೆಯಲಿದೆ. ॥41॥ ತಾಯಿಯು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಶ್ರೀರಾಮನು ವಿನಯದಿಂದ ಕೈಮುಗಿದು ನಿಂತಿರುವ ತಮ್ಮ ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಕಡೆಗೆ ನೋಡಿ ಮುಗುಳ್ನಗುತ್ತಾ ಹೇಳಿದನು. ॥42॥

ಲಕ್ಷ್ಮಣಾ! ನೀನು ನನ್ನೊಂದಿಗೆ ಈ ಪೃಥಿವಿಯ ಶಾಸನ ಮಾಡು. ನೀನು ನನಗೆ ದ್ವಿತೀಯ ಅಂತರಾತ್ಮನಾಗಿರುವೆ. ಈ ರಾಜಲಕ್ಷ್ಮೀ ನಿನಗೇ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುತ್ತಾ ಇದೆ. ॥43॥ ಸುಮಿತ್ರಾನಂದನನೇ! ನೀನು ಬೇಕಾದ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಫಲಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸು. ನಿನಗಾಗಿಯೇ ನಾನು ಈ ಜೀವನ ಹಾಗೂ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಬಯಸುವೆನು. ॥44॥

ಲಕ್ಷ್ಮಣನಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ಇಬ್ಬರೂ ತಾಯಂದಿರ ಚರಣಗಳಿಗೆ ವಂದಿಸಿ, ಅವರಿಂದ ಬೀಳ್ಕೊಂಡು ಸೀತೆಯೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಅರಮನೆಗೆ ನಡೆದನು. ॥45॥

ವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷ ರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥4॥

ಐದನೆಯ ಸರ್ಗ

ದಶರಥನ ಸಲಹೆಯಂತೆ ವಸಿಷ್ಠರು ಸೀತಾ-ರಾಮರಿಗೆ ಉಪವಾಸ ವ್ರತವನ್ನು ಕೈಗೊಳ್ಳಲು ಸಂಕಲ್ಪ ಮಾಡಿಸಿದುದು, ಈ ವಾರ್ತೆಯನ್ನು ವಸಿಷ್ಠರು ದಶರಥನಿಗೆ ತಿಳಿಯಪಡಿಸಿದುದು

ದಶರಥನು ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಮರುದಿನ ನಡೆಯ ಬೇಕಾಗಿದ್ದ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಸೂಕ್ತ ಸಂದೇಶವನ್ನು ಕೊಟ್ಟ ಬಳಿಕ ತನ್ನ ಪುರೋಹಿತರಾದ ವಸಿಷ್ಠರನ್ನು ಕರೆಸಿ ಇಂತೆಂದನು. ॥1॥

ತಪೋಧನರೇ! ನೀವು ಹೋಗಿ, ವಿಘ್ನನಿವಾರಣ ರೂಪೀ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿ ಹಾಗೂ ರಾಜ್ಯದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಸೀತಾ ಸಹಿತ ಶ್ರೀರಾಮನು ಕೈಗೊಳ್ಳಬೇಕಾದ ಉಪವಾಸ ವ್ರತಾನುಷ್ಠಾನದ ಸಂಕಲ್ಪ ಮಾಡಿಸಿರಿ. ॥2॥ ಆಗ ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ ಎಂದು ಹೇಳಿ ವೇದವೇತ್ತ ವಿದ್ವಾಂಸರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠರೂ, ಉತ್ತಮ ವ್ರತಧಾರಿಗಳೂ ಆದ ಭಗವಾನ್ ವಸಿಷ್ಠರು ಮಂತ್ರವೇತ್ತನಾದ ವೀರ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಉಪವಾಸ ವ್ರತದ ದೀಕ್ಷೆಯನ್ನು ಕೊಡಲು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಯೋಗ್ಯವಾದ ದಿವ್ಯ ರಥಾರೂಢರಾಗಿ ಶ್ರೀರಾಮನ ಅರಮನೆಗೆ ಹೊರಟರು.॥3-4॥ ಶ್ರೀರಾಮನ ಅರಮನೆಯು ಬಿಳಿಯ ಮೋಡಗಳಂತೆ ಉಜ್ವಲವಾಗಿತ್ತು. ಅದರ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಮೂರು ಪ್ರಾಕಾರಗಳನ್ನು ರಥದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತೇ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರು.॥5॥ ಆಗಮಿಸಿದ ಸಮ್ಮಾನನೀಯ ಮಹರ್ಷಿಯನ್ನು ಸ್ವಾಗತಿಸಲು ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಬಹಳ ಆತುರದಿಂದ ವೇಗವಾಗಿ ಅರಮನೆಯಿಂದ ಹೊರಗೆ ಬಂದನು. ॥6॥

ಆ ಮನೀಷೀ ಮಹರ್ಷಿಯ ರಥದ ಬಳಿಗೆ ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಹೋಗಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ಸ್ವತಃ ಅವರ ಕೈಹಿಡಿದು ರಥದಿಂದ ಕೆಳಗೆ ಇಳಿಸಿಕೊಂಡನು. ॥7॥ ಪ್ರಿಯ ವಚನಗಳನ್ನು ಕೇಳಲು ಅರ್ಹನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನು ಇಷ್ಟು ವಿನೀತನಾಗಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು ಪುರೋಹಿತರು ವತ್ಸ! ಎಂದು ಕರೆದು ಅವನನ್ನು ಸಂತೋಷಗೊಳಿಸಿ ಹರ್ಷವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಾ ಇಂತೆಂದರು. ॥8॥

ಶ್ರೀರಾಮಾ! ನಿನ್ನ ತಂದೆಯವರು ನಿನ್ನ ಮೇಲೆ ಬಹಳ ಪ್ರಸನ್ನರಾಗಿರುವರು; ಏಕೆಂದರೆ, ನಿನಗೆ ಅವರಿಂದ ರಾಜ್ಯ ದೊರೆಯಲಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಂದಿನ ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ನೀನು ಸೀತೆಯೊಂದಿಗೆ ಉಪವಾಸ ಮಾಡು. ॥9॥

ರಘುನಂದನ! ನಹುಷನು ಯಯಾತಿಯ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕ ಮಾಡಿದಂತೆ ನಿನ್ನ ತಂದೆ ಮಹಾರಾಜಾ ದಶರಥನು ನಾಳೆ ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ಬಹಳ ಪ್ರೇಮದಿಂದ ನಿನಗೆ ರಾಜ್ಯಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕ ಮಾಡುವರು. ॥10॥ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ವ್ರತಧಾರಿ ಹಾಗೂ ಪವಿತ್ರ ಮಹರ್ಷಿಗಳು ಮಂತ್ರೋಚ್ಚಾರಣ ಪೂರ್ವಕ ಸೀತಾ ಸಹಿತ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಆ ಉಪವಾಸ ವ್ರತದ ದೀಕ್ಷೆಯನ್ನು ಕೊಡಿಸಿದರು.॥11॥ ಅನಂತರ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಮಹಾರಾಜರಿಗೂ ಗುರುಗಳಾದ ವಸಿಷ್ಠರನ್ನು ಯಥಾವಿಧಿಯಾಗಿ ಪೂಜಿಸಿದನು. ಮತ್ತೆ ಅವರು ಶ್ರೀರಾಮನ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದು ಅರಮನೆಯಿಂದ ಹೊರಟರು. ॥12॥ ಶ್ರೀರಾಮನೂ ಕೂಡ ಪ್ರಿಯವಚನವನ್ನಾಡುವ ಸುಹೃದರೊಂದಿಗೆ ಸ್ವಲ್ಪ ಹೊತ್ತು ಕುಳಿತು, ಮತ್ತೆ ಅವರಿಂದ ಸಮ್ಮಾನಿತನಾಗಿ ಎಲ್ಲರ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದು ಅಂತಃಪುರಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದನು. ॥13॥

ಆಗ ಶ್ರೀರಾಮನ ಭವನವು ಹರ್ಷೋತ್ಫುಲ್ಲ ನರ-ನಾರಿಯರಿಂದ ತುಂಬಿದ್ದು, ಮತ್ತ ಪಕ್ಷಿಗಳ ಕಲರವದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಅರಳಿದ ಕಮಲಗಳ ಸರೋವರದಂತೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ॥14॥ ರಾಜಭವನಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಶ್ರೀರಾಮನ ಅರಮನೆಯಿಂದ ಹೊರಗೆ ಬಂದು ವಸಿಷ್ಠರು - ಎಲ್ಲ ರಾಜಮಾರ್ಗಗಳು ಜನ ಜಂಗುಳಿಯಿಂದ ತುಂಬಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿದರು. ॥15॥

ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ರಾಜಬೀದಿಗಳು ಶ್ರೀರಾಮನ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕವನ್ನು ನೋಡಲು ಉತ್ಸುಕರಾದ ಗುಂಪು-ಗುಂಪಾದ ಜನರಿಂದ ತುಂಬಿತುಳುಕುತ್ತಿದ್ದವು. ಹೀಗೆ ಎಲ್ಲ ಬೀದಿಗಳೂ ಜನರಿಂದ ತುಂಬಿಹೋಗಿದ್ದವು. ॥16॥

ಜನಸಮುದಾಯರೂಪಿ ತರಂಗಗಳ ಘರ್ಷಣೆಯಿಂದ ಕೇಳಿಬರುತ್ತಿದ್ದ ಹರ್ಷಧ್ವನಿಯಿಂದ ವ್ಯಾಪ್ತವಾದ ರಾಜಮಾರ್ಗದ ಕೋಲಾಹಲವು ಸಮುದ್ರದ ಗರ್ಜನೆಯಂತೆ ಕೇಳಿಬರುತ್ತಿತ್ತು. ॥17॥ ಆ ದಿನ ವನ-ಉಪವನಗಳ ಸಾಲುಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುವ ಅಯೋಧ್ಯಾ ಪಟ್ಟಣದ ಮನೆ-ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಎತ್ತರವಾಗಿ ಧ್ವಜಗಳು ಹಾರಾಡುತ್ತಿದ್ದವು. ಅಲ್ಲಿಯ ಎಲ್ಲ ದಾರಿ ಮತ್ತು ಬೀದಿಗಳನ್ನು ಗುಡಿಸಿ-ಸಾರಿಸಿ ಪನ್ನೀರನ್ನು ಚಿಮುಕಿಸಿದ್ದರು. ॥18॥ ಅಯೋಧ್ಯಾನಿವಾಸೀ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಮತ್ತು ಬಾಲಕರ ಸಹಿತ ಜನಸಮುದಾಯವು ಶ್ರೀರಾಮನ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕವನ್ನು ನೋಡುವ ತವಕದಿಂದ ಆಗ ಬೇಗನೇ ಬೆಳಗಾಗುವಂತೆ ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದರು.॥19॥ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಆ ಮಹೋತ್ಸವವು ಪ್ರಜೆಗಳಿಗೆ ಅಲಂಕಾರ ಪ್ರಾಯವಾಗಿ ಜನರಿಗೆ ಆನಂದವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವುದಾಗಿತ್ತು; ಅಲ್ಲಿಯ ಎಲ್ಲ ಜನರೂ ಅದನ್ನು ನೋಡಲು ಉತ್ಕಂಠಿತರಾಗಿದ್ದರು. ॥20॥ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಜನ ಸಮೂಹಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ರಾಜ ಬೀದಿಗೆ ಬಂದು ಪುರೋಹಿತರು ಆ ಜನ ಸಮೂಹವನ್ನು ಪಕ್ಕಕ್ಕೆ ಸರಿಸುತ್ತಾ ನಿಧಾನವಾಗಿ ಅರಮನೆಯ ಕಡೆಗೆ ಹೊರಟರು. ॥21॥ ಬೆಳ್ಳಿಯ ಮೋಡದಂತೆ ಸುಶೋಭಿತವಾದ ಅರಮನೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ವಸಿಷ್ಠರು ಬೃಹಸ್ಪತಿಗಳು ಇಂದ್ರನನ್ನು ಭೆಟ್ಟಿಯಾಗುವಂತೆ ರಾಜಾ ದಶರಥನನ್ನು ಭೆಟ್ಟಿಯಾದರು. ॥22॥ ಬಂದಿರುವ ಗುರುಗಳನ್ನು ನೋಡಿ ರಾಜನು ಸಿಂಹಾಸನದಿಂದ ಎದ್ದು ನಿಂತು ಕೇಳತೊಡಗಿದನು - ಮುನಿಗಳೇ! ನನ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ಪುರೈಸಿದಿರಲ್ಲ? ವಸಿಷ್ಠರು ಹೌದು ಎಂದು ಉತ್ತರಿಸಿದರು. ॥23॥ ದಶರಥನೊಂದಿಗೆ ಆಗ ಅಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿರುವ ಇತರ ಸಭಾಸದರೂ ಪುರೋಹಿತರನ್ನು ಆದರಿಸುತ್ತಾ ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಆಸನಗಳಿಂದ ಎದ್ದು ನಿಂತುಕೊಂಡರು. ॥24॥ ಅನಂತರ ಗುರುಗಳ ಅಪ್ಪಣೆ ಪಡೆದು ದಶರಥನು ಅಲ್ಲಿನ ಸಮುದಾಯವನ್ನು ಬೀಳ್ಕೊಟ್ಟು ಪರ್ವತದ ಗುಹೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವ ಸಿಂಹದಂತೆ ತನ್ನ ಅಂತಃಪುರಕ್ಕೆ ನಡೆದನು. ॥25॥ ಸುಂದರ ವೇಷ-ಭೂಷಣಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ ಸುಂದರಿಯರಿಂದ ತುಂಬಿದ ಇಂದ್ರಸದನದಂತೆ ಆ ಮನೋಹರ ಅಂತಃಪುರವನ್ನು ತನ್ನ ಶೋಭೆಯಿಂದ ಬೆಳಗುತ್ತಾ ಚಂದ್ರನು ತಾರೆಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಆಕಾಶವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವಂತೆ ರಾಜಾ ದಶರಥನು ಪದಾರ್ಪಣಗೈದನು. ॥26॥

ವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷ ರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಐದನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥5॥

ಆರನೆಯ ಸರ್ಗ

ಸೀತಾಸಹಿತ ಶ್ರೀರಾಮನು ನಿಯಮವ್ರತವನ್ನು ಕೈಗೊಂಡುದು, ಹರ್ಷಭರಿತರಾದ ನಗರವಾಸಿಗಳು ಪುರವನ್ನು ಸಿಂಗರಿಸಿದುದು, ಶ್ರೀರಾಮನ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕಕ್ಕೆ ಒಪ್ಪಿದ ದಶರಥರಾಜನಿಗೆ ಅಯೋಧ್ಯಾಪುರ ನಿವಾಸಿಗಳ ಕೃತಜ್ಞತೆ

ಪುರೋಹಿತರು ಹೊರಟುಹೋದ ಬಳಿಕ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಸಂಯಮದಲ್ಲಿ ಇಡುವ ಶ್ರೀರಾಮನು ಸ್ನಾನಮಾಡಿ ವಿಶಾಲ ಲೋಚನೆ ಪತ್ನೀ ಸೀತೆಯೊಂದಿಗೆ ಶ್ರೀನಾರಾಯಣನ ಉಪಾಸನೆಯನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದನು. ॥1॥ ಅವನು ಹವಿಷ್ಯಪಾತ್ರಕ್ಕೆ ತಲೆಬಾಗಿ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ಪ್ರಜ್ವಲಿತ ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಮಹಾನ್ ದೇವತೆಯ (ಶೇಷಶಾಯಿ ನಾರಾಯಣ) ಪ್ರಸನ್ನತೆಗಾಗಿ ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಹೋಮ ಮಾಡಿದನು. ॥2॥

ಅನಂತರ ತನ್ನ ಪ್ರಿಯ ಮನೋರಥ ಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿ ಸಂಕಲ್ಪ ಮಾಡಿ ಆ ಯಜ್ಞಶೇಷ ಹವಿಸ್ಸನ್ನು ಭಕ್ಷಿಸಿದನು. ಮನಸ್ಸನ್ನು ಸಂಯಮದಲ್ಲಿಟ್ಟು ಮೌನವಾಗಿ ರಾಜಕುಮಾರ ಶ್ರೀರಾಮನು ವಿದೇಹನಂದಿನೀ ಸೀತೆಯೊಂದಿಗೆ ಭಗವಾನ್ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಸುಂದರ ಮಂದಿರದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಮನ್ನಾರಾಯಣನನ್ನು ಧ್ಯಾನಿಸುತ್ತಾ, ಅಲ್ಲಿ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಹಾಸಿದ ದರ್ಭೆಯ ಚಾಪೆಯ ಮೇಲೆ ಮಲಗಿದನು. ॥3-4॥ ಮೂರು ಜಾವ ಕಳೆದಾಗ ನಾಲ್ಕನೆಯ ಜಾವದಲ್ಲಿ ನಿದ್ದೆಯಿಂದ ಶ್ರೀರಾಮನು ಎದ್ದನು. ಆಗ ಅವನು ಸಭಾ ಮಂಟಪವನ್ನು ಅಲಂಕರಿಸಲು ಸೇವಕರಿಗೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದನು. ॥5॥

ಅಲ್ಲಿ ಸೂತ, ಮಾಗಧ ಮತ್ತು ಬಂದಿಗಳ ಕಿವಿಗಿಂಪಾದ ಪರಾಕುಗಳನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾ ಶ್ರೀರಾಮನು ಪ್ರಾತಃಕಾಲದ ಸಂಧ್ಯಾವಂದನೆ ಮಾಡಿ, ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತನಾಗಿ ಜಪಮಾಡತೊಡಗಿದನು. ॥6॥ ಅನಂತರ ರೇಷ್ಮೆ ಪೀತಾಂಬರ ಧರಿಸಿದ ಶ್ರೀರಾಮನು ತಲೆಬಾಗಿ ಭಗವಾನ್ ಮಧುಸೂದನನಿಗೆ ವಂದಿಸಿ, ಅವನನ್ನು ಸ್ತೋತ್ರಮಾಡಿ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಂದ ಸ್ವಸ್ತಿ ವಾಚನ ಮಾಡಿಸಿದನು. ॥7॥ ಆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಪುಣ್ಯಾಹವಾಚನ ಸಂಬಂಧಿ ಗಂಭೀರ ಮತ್ತು ಮಧುರ ಮಂತ್ರ ಘೋಷವು ನಾನಾ ವಿಧದ ವಾದ್ಯಗಳ ಧ್ವನಿಯೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿ ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸಿತು. ॥8॥

ಆಗ ಅಯೋಧ್ಯಾ ನಿವಾಸಿ ಜನರು - ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಸೀತೆಯೊಂದಿಗೆ ಉಪವಾಸ ವ್ರತವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿರುವನು ಎಂದು ತಿಳಿದಾಗ ಅವರೆಲ್ಲರಿಗೂ ಬಹಳ ಸಂತೋಷವಾಯಿತು. ॥9॥ ಬೆಳಗಾಗುತ್ತಲೇ ಶ್ರೀರಾಮನ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕದ ಸಮಾಚಾರ ಕೇಳಿದ ಸಮಸ್ತ ಪುರವಾಸಿಗಳು ಅಯೋಧ್ಯೆಯನ್ನು ಸಿಂಗರಿಸಲು ತೊಡಗಿದರು. ॥10॥ ಬಿಳಿಯ ಮೋಡಗಳಂತೆ ಶುಭ್ರವಾದ ಕಾಂತಿಯುಕ್ತ ಗಗನಚುಂಬಿ ಶಿಖರಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದ ದೇವಾಲಯಗಳ ಮೇಲೆ, ನಾಲ್ಕು ರಸ್ತೆಗಳು ಕೂಡುವ ಚೌಕಗಳಲ್ಲಿ, ರಾಜ ಬೀದಿಗಳಲ್ಲಿ, ದೇವವೃಕ್ಷಗಳಲ್ಲಿ, ಸಮಸ್ತ ಸಭಾ ಗೃಹಗಳಲ್ಲಿ, ಮಾಳಿಗೆಗಳಲ್ಲಿ, ಅಂಗಡೀ ಬೀದಿಯ ವೈಶ್ಯರ ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ಅಂಗಡಿಗಳ ಮೇಲೆ, ಗೃಹಸ್ಥರ ಸುಂದರ ಸಮೃದ್ಧಶಾಲೀ ಭವನಗಳ ಮೇಲೆ, ಎತ್ತರವಾದ ವೃಕ್ಷಗಳ ಮೇಲೆ ಧ್ವಜಗಳನ್ನು, ಪತಾಕೆಗಳನ್ನು ಹಾರಿಸಲಾಯಿತು. ॥11-13॥ ಆಗ ಎಲ್ಲೆಡೆ ನಟರು, ನರ್ತಕರ ಸಮೂಹಗಳು, ಗಾಯಕರು ಪ್ರದರ್ಶಿಸುತ್ತಿದ್ದ ತಮ್ಮ ಕಲೆಯಿಂದ ಅಲ್ಲಿಯ ಜನರ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಆಹ್ಲಾದನ್ನೂ, ಶ್ರವಣ ಸುಖವನ್ನು ನೀಡುತ್ತಿದ್ದರು. ॥14॥

ಶ್ರೀರಾಮನ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕದ ಶುಭ ಅವಕಾಶ ಪ್ರಾಪ್ತವಾದಾಗ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಜಾಜನರು ಕೂಡುರಸ್ತೆಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಮನೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಪರಸ್ಪರ ಶ್ರೀರಾಮನ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕದ ಚರ್ಚೆಯನ್ನೇ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ॥15॥ ಮನೆಗಳ ಅಂಗಳಗಳಲ್ಲಿ ಆಡುತ್ತಿದ್ದ ಬಾಲಕರ ಗುಂಪುಗಳೂ ಕೂಡ ಪರಸ್ಪರ ಶ್ರೀರಾಮನ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕದ ಮಾತುಗಳನ್ನೇ ಆಡುತ್ತಿದ್ದರು. ॥16॥ ಪುರವಾಸಿಗಳು ಶ್ರೀರಾಮನ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕದ ಸಮಯ ರಾಜಮಾರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಹೂವುಗಳ ಚೆಲ್ಲಿ, ಎಲ್ಲೆಡೆ ಧೂಪದ ಸುಗಂಧವನ್ನು ಬೀರಿ, ಅವರು ರಾಜಬೀದಿಯನ್ನು ಬಹಳ ಸುಂದರವಾಗಿ ಸಿಂಗರಿಸಿದರು. ॥17॥ ರಾಜ್ಯಾಭಿಷೇಕವು ಮುಗಿದಾಗ ರಾತ್ರೆಯಾಗಬಹುದೆಂದು ಎಣಿಸಿ ಪುರವಾಸಿಗಳು ಎಲ್ಲ ರಸ್ತೆಗಳ ಇಕ್ಕೆಲಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಲು ಮರಗಳಂತೆ ಬೆಳಿಕಿನ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಾಗಿ ದೀಪಸ್ತಂಭಗಳನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಿದರು. ॥18॥ ಈ ಪ್ರಕಾರ ನಗರವನ್ನು ಅಲಂಕರಿಸಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ಯುವರಾಜನಾಗಬೇಕೆಂದು ಬಯಸುವ ಸಮಸ್ತ ನಗರ ವಾಸಿಗಳು ಚೌಕಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಸಭಾಗೃಹಗಳಲ್ಲಿ ಗುಂಪು-ಗುಂಪಾಗಿ ಒಂದಾಗಿ ಪರಸ್ಪರ ಮಾತುಗಳನ್ನಾಡುತ್ತಾ ಮಹಾರಾಜನನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸ ತೊಡಗಿದರು. ॥19-20॥

ಅಯ್ಯಾ! ಇಕ್ಷ್ವಾಕು ಕುಲನಂದನ ಈ ರಾಜಾದಶರಥನು ಬಹಳ ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ತಾನು ಮುದುಕನಾದೆ ಎಂದು ತಿಳಿದು ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಪಟ್ಟಕಟ್ಟಲು ಹೊರಟಿರುವನು. ॥21॥ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ನಮಗೆ ರಾಜನಾಗಿ ಚಿರಕಾಲ ನಮ್ಮನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಾ ಇರುವನು, ಇದರಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನೇ ನಮ್ಮ ಮೇಲೆ ಅನುಗ್ರಹಿಸಿರುವನು; ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ಜನರ ಒಳಿತು-ಕೆಡುಕುಗಳನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿದಿರುವನು. ॥22॥ ಶ್ರೀರಾಮನ ಮನಸ್ಸು ಎಂದೂ ಉದ್ಧತವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನು ವಿದ್ವಾಂಸನೂ, ಧರ್ಮಾತ್ಮನೂ, ಸಹೋದರರ ಮೇಲೆ ಸ್ನೇಹವನ್ನಿಡುವವನೂ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನಿಗೆ ಸಹೋದರರ ಮೇಲೆ ಪ್ರೇಮ ಇರುವಂತೆಯೇ ನಮ್ಮ ಮೇಲೆಯೂ ಪ್ರೇಮವಿದೆ. ॥23॥ ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ಹಾಗೂ ಪುಣ್ಯಾತ್ಮನಾದ ದಶರಥ ರಾಜನು ಚಿರಕಾಲ ಜೀವಿಸಿರಲಿ. ಅವನ ಕೃಪೆಯಿಂದ ನಮಗೆ ಶ್ರೀರಾಮನ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕದ ದರ್ಶನ ಸುಲಭವಾಯಿತು. ॥24॥ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕದ ವೃತ್ತಾಂತ ಕೇಳಿ ನಾನಾ ದಿಕ್ಕುಗಳಿಂದ ಅನೇಕ ದೇಶಗಳ ಜನರು ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿದ್ದರು. ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಪ್ರಜಾ ಜನರು ಆಡುತ್ತಿರುವ ಎಲ್ಲ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದರು. ॥25॥

ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಶ್ರೀರಾಮನ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕವನ್ನು ನೋಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಅನೇಕ ಕಡೆಗಳಿಂದ ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಬಂದಿದ್ದರು. ಆ ನಾಗರಿಕ ಜನರು ಶ್ರೀರಾಮಪುರಿಯನ್ನು ತಮ್ಮ ಉಪಸ್ಥಿತಿಯಿಂದ ತುಂಬಿ ಬಿಟ್ಟಿದ್ದರು. ॥26॥ ಅಲ್ಲಿ ನೆರೆದ ಮನುಷ್ಯರು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಗದ್ದಲವು ಪೌರ್ಣಮಿ-ಅಮಾವಾಸ್ಯೆಗೆ ಉಕ್ಕುವ ಸಮುದ್ರದ ಗರ್ಜನೆಯಂತೆ ಕೇಳಿಬರುತ್ತಿತ್ತು. ॥27॥ ಆಗ ಶ್ರೀರಾಮನ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕ ಉತ್ಸವವನ್ನು ನೋಡಲು ಬಂದಿರುವ ಪುರವಾಸೀ ಜನರಿಂದ ಎಲ್ಲೆಡೆ ತುಂಬಿದ ಆ ಇಂದ್ರಪುರಿ ಯಂತಿರುವ ನಗರವು ಅತ್ಯಂತ ಕೋಲಾಹಲಪೂರ್ಣವಾದ್ದರಿಂದ. ಮೀನು, ಮೊಸಳೆ, ತಿಮಿಂಗಿಲ ಮುಂತಾದ ಜಲ-ಜಂತುಗಳಿಂದ ತುಂಬಿ ತುಳುಕುವ ಮಹಾಸಾಗರದಂತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿತ್ತು. ॥28॥

ವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷ ರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಆರನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥6॥

ಏಳನೆಯ ಸರ್ಗ

ಶ್ರೀರಾಮನ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕದ ಸಮಾಚಾರ ತಿಳಿದು ಖಿನ್ನಳಾದ ಮಂಥರೆಯು ಕೈಕೆಯನ್ನು ಜರೆದುದು, ಆದರೆ ಪ್ರಸನ್ನಳಾದ ಕೈಕೇಯಿ ಆಕೆಗೆ ಉಡುಗೊರೆಯಾಗಿ ಒಡವೆಗಳನ್ನು ಕೊಡುವುದು, ಮಂಥರೆಯು ಕೈಕೆಯನ್ನು ಪುಸಲಾಯಿಸಿ ವರಗಳನ್ನು ಕೇಳುವಂತೆ ಪ್ರೇರೇಪಿಸಿದುದು

ಮಹಾರಾಣಿ ಕೈಕೆಯ ಬಳಿ ಓರ್ವ ದಾಸಿಯಿದ್ದಳು, ಆಕೆಯನ್ನು ಅವಳು ತವರುಮನೆಯಿಂದ ತಂದಿದ್ದಳು. ಆಕೆಯು ಸದಾ ಕೈಕೆಯಿಯ ಜೊತೆಗೇ ಇರುತ್ತಿದ್ದಳು. ಆಕೆ ಎಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದಳು? ಆಕೆಯ ತಂದೆ-ತಾಯಿ ಯಾರು? ಇದು ಯಾರಿಗೂ ತಿಳಿದಿರಲಿಲ್ಲ. ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕದ ಹಿಂದಿನ ದಿನ ಅವಳು ಸ್ವೇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಚಂದ್ರನಂತೆ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ ಅರಮನೆಯ ಬಿಸಿಲು ಮಾಳಿಗೆಯನ್ನು ಹತ್ತಿದಳು. ॥1॥

ಮಂಥರೆ ಎಂಬ ಆ ದಾಸಿಯು ಆ ಭವನದ ಮಾಳಿಗೆಯಿಂದ ನೋಡಿದಳು - ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ರಾಜಬೀದಿಗಳು ಪನ್ನೀರಿನಿಂದ ಸಿಂಪಡಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ನಗರದ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಅರಳಿದ ಕಮಲ ಮತ್ತು ಉತ್ಪಲ ಪುಷ್ಪಗಳನ್ನು ಚೆಲ್ಲಿದ್ದರು. ॥2॥ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಸುಂದರ ಪತಾಕೆಗಳು ಹಾರಾಡುತ್ತಿದ್ದವು. ಧ್ವಜಗಳಿಂದ ಆ ಪುರಿಯ ಶೋಭೆ ಅಪೂರ್ವವಾಗಿತ್ತು. ರಾಜಬೀದಿಗಳಲ್ಲಿ ಸುಗಂಧಿತ ನೀರನ್ನು ಚಿಮುಕಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಎಲ್ಲ ಜನರು ಅಭ್ಯಂಗ ಸ್ನಾತರಾಗಿ ಅಲಂಕೃತರಾಗಿ ಓಡಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ॥3॥

ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸಲು ಮಾಲೆಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಮೋದಕಗಳನ್ನು ಕೈಗಳಲ್ಲೆತ್ತಿಕೊಂಡ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಹರ್ಷನಾದ ಮಾಡುತ್ತಾ ಇದ್ದಾರೆ. ದೇವಾಲಯಗಳ ಮಹಾದ್ವಾರಗಳನ್ನು ಚಂದನಾದಿಗಳಿಂದ ಸುಂದರವಾಗಿ ಅಲಂಕರಿಸಿದ್ದರು. ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದ ವಾದ್ಯಗಳ ಮಧುರ ಧ್ವನಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಮೊಳಗುತ್ತಿತ್ತು. ಅತ್ಯಂತ ಹರ್ಷಿತರಾದ ಜನರಿಂದ ನಗರವೆಲ್ಲ ತುಂಬಿಹೋಗಿತ್ತು. ಎಲ್ಲೆಡೆ ವೇದಪಾಠಿಗಳ ಮಂತ್ರ ಧ್ವನಿಗಳು ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. ಶ್ರೇಷ್ಠ ಗಜ, ಅಶ್ವಗಳು ಹರ್ಷದಿಂದ ಮೆರೆಯುತ್ತಿದ್ದವು. ಹಸುಗಳು ಮತ್ತು ಕರುಗಳು ಆನಂದದಿಂದ ‘ಅಂಬಾ’ ಎಂದು ಕೂಗುತ್ತಿದ್ದವು. ॥4-5॥ ಎಲ್ಲ ನಗರ ನಿವಾಸಿಗಳು ಹರ್ಷದಿಂದ ರೋಮಾಂಚನಗೊಂಡು ಆನಂದಮಗ್ನರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ನಗರದ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಎತ್ತರವಾದ ಧ್ವಜಗಳು ಹಾರಾಡುತ್ತಿದ್ದವು. ಅಯೋಧ್ಯೇಯ ಇಂತಹ ಶೋಭೆಯನ್ನು ನೋಡಿ ಮಂಥರೆಗೆ ಆಶ್ಚರ್ಯವಾಯಿತು. ॥6॥

ಅಲ್ಲೇ ಬಳಿಯ ಮಹಡಿಯಲ್ಲಿ ರಾಮನ ದಾಸಿಯನ್ನು ನೋಡಿದಳು. ಅವಳ ಕಣ್ಣುಗಳು ಪ್ರಸನ್ನತೆಯಿಂದ ಅರಳಿತ್ತು. ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಬಿಳಿಯ ರೇಷ್ಮೆಯ ಸೀರೆಯನ್ನು ಉಟ್ಟಿದ್ದಳು. ಆಕೆಯನ್ನು ನೋಡಿ ಮಂಥರೆ ಕೇಳಿದಳು. ॥7॥

ಧಾತ್ರಿ! ಇಂದು ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ಮಾತೆಯು ಯಾವುದೋ ಅಭೀಷ್ಟ ಮನೋರಥದ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ತತ್ಪರಳಾಗಿ ಅತ್ಯಂತ ಹರ್ಷದಿಂದ ಜನರಿಗೆ ಧನವನ್ನು ಏಕೆ ಹಂಚುತ್ತಿದ್ದಾಳೆ? ಇಂದು ಇಲ್ಲಿಯ ಎಲ್ಲ ಜನರು ಇಷ್ಟು ಪ್ರಸನ್ನರಾಗಿರುವರು ಏಕೆ? ಇದರ ಕಾರಣವನ್ನು ನನಗೆ ತಿಳಿಸು. ಇಂದು ದಶರಥ ಮಹಾರಾಜ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸನ್ನರಾಗಿ ಯಾವ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡುವರು? ॥8-9॥

ಶ್ರೀರಾಮನ ದಾಸಿಯು ಹರ್ಷಾತಿರೇಕದಿಂದ ಕುಬ್ಜಾ ಮಂಥರೆಯು ಕೇಳಿದಾಗ ಬಹಳ ಆನಂದದಿಂದ ತಿಳಿಸಿದಳು- ಕುಬ್ಜೇ! ರಘುನಾಥನಿಗೆ ಬಹಳ ದೊಡ್ಡ ಸಂಪತ್ತು ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುವುದಿದೆ. ನಾಳೆ ದಶರಥ ಮಹಾರಾಜರು ಪುಷ್ಯ ನಕ್ಷತ್ರದ ಶುಭಯೋಗದಲ್ಲಿ ಕ್ರೋಧವನ್ನು ಗೆದ್ದಿರುವ, ಪಾಪರಹಿತ, ರಘುಕುಲನಂದನ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಯುವರಾಜ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕ ಮಾಡುವರು. ॥10-11॥

ದಾಸಿಯ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಮಂಥರೆಯು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ಕುದಿಯತೊಡಗಿದಳು. ಕೂಡಲೇ ಆ ಕೈಲಾಸ ಶಿಖರದಂತೆ ಉಜ್ವಲ, ಗಗನಚುಂಬೀ ಸೌಧದಿಂದ ಕೆಳಗೆ ಇಳಿದಳು. ॥12॥

ಮಂಥರೆಗೆ ಇದರಲ್ಲಿ ಕೈಕೆಯ ಅನಿಷ್ಟ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು. ಆಕೆ ಸಿಟ್ಟಿನಿಂದ ಉರಿದೆದ್ದಳು. ಅವಳು ಅಂತಃಪುರದಲ್ಲಿ ಮಲಗಿರುವ ಕೈಕೆಯ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು ಈ ಪ್ರಕಾರ ಹೇಳಿದಳು. ॥13॥

ಮೂರ್ಖಳೇ! ಏಳು, ಏಕೆ ಮಲಗಿರುವೆ? ನಿನ್ನ ಮೇಲೆ ಭಾರೀ ಭಯ ಆವರಿಸಿದೆ. ಎಲೆಗೆ! ನಿನ್ನ ಮೇಲೆ ವಿಪತ್ತಿನ ಬೆಟ್ಟವೇ ಕುಸಿದು ಬಿದ್ದಿದೆ. ಹೀಗಿದ್ದರೂ ನಿನಗೆ ಈ ದುರವಸ್ಥೆಯು ತಿಳಿಯಲೇ ಇಲ್ಲವಲ್ಲ. ॥14॥ ನಿನ್ನ ಪ್ರಿಯತಮನು ನಿನ್ನ ಮುಂದೆ ಬಂದು ನಿನಗೆ ಎಲ್ಲ ಸೌಭಾಗ್ಯ ಅರ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಬೆನ್ನ ಹಿಂದೆ ಅವನು ನಿನ್ನ ಅನಿಷ್ಟ ಮಾಡುವಂತೆ ಇದೆ, ಇದು ನೀನು ಅವನನ್ನು ತನ್ನಲ್ಲಿ ಅನುರಕ್ತನೆಂದು ತಿಳಿದು ಸೌಭಾಗ್ಯದ ಹಿರಿಮೆಯನ್ನು ಹೊಗಳಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿರುವೆ. ಆದರೆ ಗ್ರೀಷ್ಮ ಋತುವಿನಲ್ಲಿ ನದಿಯ ಪ್ರವಾಹ ಒಣಗಿ ಹೋಗುವಂತೆ ನಿನ್ನ ಆ ಸೌಭಾಗ್ಯ ಈಗ ಅಸ್ಥಿರವಾಗಿದೆ - ನಿನ್ನ ಕೈಯಿಂದ ಜಾರಿ ಹೋಗುತ್ತಾ ಇದೆ. ॥15॥ ಇಷ್ಟದಲ್ಲಿಯೂ ಅನಿಷ್ಟವನ್ನು ನೋಡುವ ರೋಷ ತುಂಬಿದ ಕುಬ್ಜೆಯು ಈ ರೀತಿಯ ಕಠೋರ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದಾಗ ಕೈಕೆಯಿಯ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಬಹಳ ದುಃಖವಾಯಿತು. ॥16॥

ಆಗ ಕೈಕೆಯಿಯು ಕುಬ್ಜೆಯಲ್ಲಿ ಕೇಳಿದಳು - ಮಂಥರೇ! ಯಾವುದೇ ಅಮಂಗಲದ ಮಾತು ನಡೆಯಲಿಲ್ಲವಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ನಿನ್ನ ಮುಖದಲ್ಲಿ ವಿಷಾದ ಆವರಿಸಿದೆ ಹಾಗೂ ನೀನು ಬಹಳ ದುಃಖಿಯಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿರುವೆ. ॥17॥ ಮಂಥರೆಯು ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಬಹಳ ಕುಶಲಿಯಾಗಿದ್ದಳು. ಅವಳು ಕೈಕೆಯಿಯ ಮಧುರವಚನ ಕೇಳಿಯೂ ಖಿನ್ನಳಾದಳು. ಆಕೆಯ ಕುರಿತು ತನ್ನ ಹಿತೈಷಿತೆಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾ ಕುಪಿತಳಾದಳು ಹಾಗೂ ಕೈಕೆಯ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಶ್ರೀರಾಮನ ಕುರಿತು ಭೇದಭಾವ ಮತ್ತು ವಿಷಾದವನ್ನುಂಟುಮಾಡುತ್ತಾ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಹೇಳಿದಳು. ॥18-19॥

ದೇವಿಯೇ! ನಿನ್ನ ಸೌಭಾಗ್ಯದ ಮಹಾವಿನಾಶದ ಕಾರ್ಯ ಆರಂಭವಾಗಿದೆ. ಅದರ ಯಾವುದೇ ಪ್ರತೀಕಾರ ಇಲ್ಲ. ನಾಳೆ ದಶರಥ ಮಹಾರಾಜರು ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಯುವರಾಜ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕ ಮಾಡಿಬಿಡುವರು. ॥20॥ ಈ ಸಮಾಚಾರ ಪಡೆದು ನಾನು ದುಃಖ-ಶೋಕದಿಂದ ವ್ಯಾಕುಲಳಾಗಿ ಆಳವಾದ ಭಯಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿಹೋದೆ. ಚಿಂತಾಗ್ನಿಯಿಂದ ಸುಡುತ್ತಿರುವಂತಿದೆ ಹಾಗೂ ನಿನ್ನ ಹಿತದ ಮಾತನ್ನು ತಿಳಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿರುವೆನು. ॥21॥

ಕೇಕಯನಂದಿನಿ! ನಿನ್ನ ಮೇಲೆ ಯಾವುದಾದರೂ ದುಃಖ ಬಂದರೆ ನನಗೂ ತುಂಬಾ ದುಃಖವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಬೇಕಾದೀತು. ನಿನ್ನ ಉನ್ನತಿಯಲ್ಲೇ ನನ್ನ ಉನ್ನತಿ ಇದೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವೇ ಇಲ್ಲ. ॥22॥ ದೇವಿ! ನೀನು ಕ್ಷತ್ರಿಯ ಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿ, ಓರ್ವ ಚಕ್ರವರ್ತಿ ಮಹಾರಾಜನ ಮಹಾರಾಣಿಯಾಗಿರುವೆ. ಹೀಗಿದ್ದರೂ ರಾಜಧರ್ಮಗಳ ಉಗ್ರತೆಯನ್ನು ಏಕೆ ತಿಳಿದು ಕೊಳ್ಳುತ್ತಿಲ್ಲ? ॥23॥ ನಿನ್ನ ಸ್ವಾಮಿ ಧರ್ಮದ ಮಾತು ತುಂಬಾ ಆಡುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಅವನು ಬಹಳ ಶಠನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಬಾಯಿಯಲ್ಲಿ ಜೇನಿನಂತೆ ಮಾತನಾಡುವನು, ಆದರೆ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಬಹಳ ಕ್ರೂರನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವರು ಎಲ್ಲ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಶುದ್ಧ ಭಾವದಿಂದಲೇ ಆಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ನೀನು ತಿಳಿಯುತ್ತಿರುವೆ. ಅದರಿಂದ ಇಂದು ಅವನಿಂದ ನೀನು ಮೋಸ ಹೋದೆ. ॥24॥ ನಿನ್ನ ಪತಿಯು ನಿನಗೆ ವ್ಯರ್ಥ ಸಾಂತ್ವನ ನೀಡಲು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬರುವನು. ಅವನೇ ಈಗ ರಾಣಿ ಕೌಸಲ್ಯೆಯನ್ನು ಅರ್ಥದಿಂದ ಸಂಪನ್ನನಾಗಿಸಲು ಹೊರಟಿರುವನು. ॥25॥ ಅವನು ಭರತನನ್ನು ನಿನ್ನ ತವರು ಮನೆಗೆ ಕಳಿಸಿಕೊಟ್ಟನು ಮತ್ತು ನಾಳೆ ಬೆಳಿಗ್ಗೆಯೇ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ನಿಷ್ಕಂಟಕ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕ ಮಾಡುವನು. ॥26॥

ಬಾಲೇ! ತಾಯಿಯು ಹಿತದ ಕಾಮನೆಯಿಂದ ಪುತ್ರನನ್ನು ಪೋಷಿಸುವಂತೆ, ‘ಪತಿ’ ಎಂದು ಹೇಳುವ ಯಾವ ವ್ಯಕ್ತಿಯನ್ನು ನೀನು ಪೋಷಿಸಿದೆಯೋ ಅವನೇ ಶತ್ರು ಆದನು. ಯಾರಾದರೂ ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ ಹಾವನ್ನು ತೊಡೆಯಲ್ಲೆತ್ತಿಕೊಂಡು ಲಾಲನೆ ಮಾಡುವಂತೆಯೇ ನೀನು ಆ ಸರ್ಪದಂತೆ ವರ್ತಿಸುವ ಮಹಾರಾಜನಿಗೆ ತೊಡೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾನ ನೀಡಿದೆ. ॥27॥ ಉಪೇಕ್ಷಿತ ಶತ್ರು ಅಥವಾ ಸರ್ಪವು ವರ್ತಿಸುವಂತೆಯೇ ರಾಜಾ ದಶರಥನು ಇಂದು ಪುತ್ರಸಹಿತ ಕೈಕೇಯಿಯಾದ ನಿನ್ನ ಕುರಿತು ವರ್ತಿಸುತ್ತಿರುವನು. ॥28॥

ಬಾಲೆ! ನೀನು ಸದಾ ಸುಖ ಭೋಗಿಸಲು ಯೋಗ್ಯಳಾಗಿರುವೆ, ಆದರೆ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ದುರ್ಭಾವನೆ ಇಟ್ಟುಕೊಂಡು ಮೇಲ್ಮೇಲೆ ಸಾಂತ್ವನ ಕೊಡುವ ಮಹಾರಾಜನು ತನ್ನ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುವ ವಿಚಾರಮಾಡಿ ಇಂದು ಸಂಬಂಧಿಗಳ ಸಹಿತ ನಿನ್ನನ್ನು ಮೃತ್ಯು ಮುಖದಲ್ಲಿ ತಳ್ಳಿದಂತೆ ಇದೆ. ॥29॥

ಕೇಕಯ ರಾಜಕುಮಾರಿಯೇ! ದುಃಖಜನಕ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿಯೂ ನೀನು ಸಂತೋಷಗೊಂಡವಳಂತೆ ನನ್ನ ಕಡೆಗೆ ನೋಡುತ್ತಿರುವೆ. ನನ್ನ ಮಾತುಗಳಿಂದ ವಿಸ್ಮಯಹೊಂದಿರುವಂತೆ ಇದೆ, ಆದರೆ ಈ ವಿಸ್ಮಯವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ತನ್ನ ಹಿತದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಬೇಗನೇ ಮಾಡುವ ಸಮಯ ಈಗ ಬಂದಿದೆ. ಹೀಗೆ ಮಾಡಿ ನಿನ್ನ, ನಿನ್ನ ಪುತ್ರನ ಮತ್ತು ನನ್ನ ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಮಾಡು. ॥30॥

ಮಂಥರೆಯ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಸುಂದರ ಮುಖವುಳ್ಳ ಕೈಕೆಯಿಯು ಒಮ್ಮೆಲೆ ಎದ್ದು ಕುಳಿತಳು. ಆಕೆಯ ಹೃದಯ ಹರ್ಷದಿಂದ ತುಂಬಿಹೋಗಿತ್ತು. ಅವಳು ಶರತ್ ಪೂರ್ಣಿಮೆಯ ಚಂದ್ರನಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿದ್ದಳು.॥31॥ ಕೈಕೆಯು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ಸಂತೋಷಗೊಂಡು ವಿಸ್ಮಯ ಮುಗ್ಧಳಾಗಿ ಮುಗುಳ್ನಗುತ್ತಾ ಕುಬ್ಜೆಗೆ ಉಡುಗೊರೆಯಾಗಿ ಒಂದು ಬಹಳ ಸುಂದರ ಒಡವೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟಳು. ॥32॥

ಕುಬ್ಜೆಗೆ ಆ ಒಡವೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಹರ್ಷಗೊಂಡು ರಮಣಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಕೈಕೆಯಿಯು ಪುನಃ ಮಂಥರೆಯಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಳು - ಮಂಥರೇ! ನೀನು ಬಹಳ ಪ್ರಿಯವಾದ ಸಮಾಚಾರವನ್ನು ನನಗೆ ತಿಳಿಸಿದೆ. ನೀನು ನನಗಾಗಿ ತಿಳಿಸಿದ ಈ ಪ್ರಿಯ ಸಮಾಚಾರಕ್ಕಾಗಿ ನಾನು ನಿನಗೆ ಇನ್ನೇನು ಉಪಕಾರ ಮಾಡಲೀ? ॥33-34॥ ನಾನೂ ಕೂಡ ರಾಮ ಮತ್ತು ಭರತರಲ್ಲಿ ಯಾವ ಭೇದವನ್ನೂ ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇದನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡೇ ಮಹಾರಾಜರು ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕ ಮಾಡುವವರಿದ್ದಾರೆ. ಇದರಿಂದ ನನಗೆ ತುಂಬಾ ಸಂತೋಷವಾಯಿತು. ॥35॥

ಮಂಥರೇ! ನೀನು ನನ್ನಿಂದ ಪ್ರಿಯವಸ್ತುವನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಯೋಗ್ಯಳಾಗಿರುವೆ. ನನಗಾಗಿ ಶ್ರೀರಾಮ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕದ ಸಮಾಚಾರಕ್ಕಿಂತ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಿಯ ಹಾಗೂ ಅಮೃತದಂತಹ ಮಧುರ ಮಾತು ಇಲ್ಲವೆಂದೇ ಹೇಳಬಹುದು. ಅಂತಹ ಪ್ರಿಯವಾದ ಮಾತನ್ನು ನೀನು ಹೇಳಿರುವೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಈಗ ನೀನು ಈ ಪ್ರಿಯ ಸಮಾಚಾರ ಹೇಳಿದುದಕ್ಕೆ ಯಾವುದಾದರೂ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ವರವನ್ನು ಬೇಡಿಕೋ ನಾನು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಕೊಡುವೆನು. ॥36॥

ವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷ ರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಏಳನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥7॥

ಎಂಟನೆಯ ಸರ್ಗ

ಮಂಥರೆಯು ಪುನಃ ಶ್ರೀರಾಮನ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕವನ್ನು ಅನಿಷ್ಟಕಾರಿ ಎಂದು ತಿಳಿಸುವುದು, ಕೈಕೆಯು ಶ್ರೀರಾಮನ ಸದ್ಗುಣಗಳನ್ನು ತಿಳಿಸಿ ಅವನ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕವನ್ನು ಸಮರ್ಥಿಸಿದುದು, ಕುಬ್ಜೆಯು ಪುನಃ ಶ್ರೀರಾಮಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕವು ಭರತನಿಗೆ ಭಯಾವಹವೆಂದು ತಿಳಿಸಿ ಕೈಕೆಯನ್ನು ಜರೆದುದು

ಕೈಕೆಯಿಯು ಹೇಳಿದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಮಂಥರೆಯು ಆಕೆಯನ್ನು ನಿಂದಿಸುತ್ತಾ ಅವಳು ಕೊಟ್ಟ ಒಡವೆಯನ್ನು ಕಿತ್ತೆಸೆದು, ಕೋಪ ಮತ್ತು ದುಃಖದಿಂದ ತುಂಬಿಕೊಂಡು ಈ ಪ್ರಕಾರ ನುಡಿದಳು - ॥1॥

ರಾಣಿಯೇ! ನೀನು ಮೂರ್ಖಳಾಗಿರುವೆ. ನೋಡು, ನೀನು ವ್ಯರ್ಥವಾದ ಹರ್ಷವನ್ನು ಏಕೆ ಪಡುತ್ತಿರುವೆ? ಶೋಕಿಸುವ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಸಂತೋಷಪಡುತ್ತಿರುವೆಯಲ್ಲ! ಎಲೆಗೇ! ನೀನು ಶೋಕಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ, ಮುಳುಗುತ್ತಿರುವೆ, ಹೀಗಿದ್ದರೂ ನಿನಗೆ ಈ ವಿಪನ್ನಾವಸ್ಥೆ ಏಕೆ ತಿಳಿಯುತ್ತಿಲ್ಲ? ॥2॥

ದೇವಿ! ಮಹಾ ಸಂಕಟದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದು ಶೋಕಪಡುವ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಹರ್ಷಿತಳಾಗುತ್ತಿರುವೆ. ನಿನ್ನ ಈ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ನೋಡಿ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ದುಃಖ ಸಹಿಸಬೇಕಾಗಿದೆ. ನಾನು ದುಃಖದಿಂದ ವ್ಯಾಕುಲಳಾಗುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ॥3॥ ನನಗೆ ನಿನ್ನ ದುರ್ಬುದ್ಧಿಯ ಕುರಿತು ಹೆಚ್ಚು ಶೋಕವಾಗುತ್ತಿದೆ. ಎಲೆಗೆ! ಸವತಿಯ ಮಗನು ಶತ್ರು ಆಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ಮಲತಾಯಿಗೆ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಮೃತ್ಯುವಿನಂತೆಯೇ ಇರುವನು. ಅವನ ಅಭ್ಯುದಯದ ಸಂದರ್ಭವನ್ನು ನೋಡಿ ಯಾವ ಬುದ್ಧಿವಂತಳಾದ ಸ್ತ್ರೀಯು ತಾನೇ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಹರ್ಷಪಡುವಳು? ॥4॥

ಈ ರಾಜ್ಯವು ಭರತ ಮತ್ತು ರಾಮ ಇಬ್ಬರಿಗೂ ಭೋಗ ವಸ್ತುವಾಗಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಇಬ್ಬರಿಗೂ ಸಮಾನ ಅಧಿಕಾರವಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಭರತನ ಭಯವಿದೆ. ಇದನ್ನು ಯೋಚಿಸಿಯೇ ನಾನು ವಿಷಾದದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿರುವೆನು; ಏಕೆಂದರೆ ಭಯಭೀತದಿಂದಲೇ ಭಯ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುತ್ತದೆ. ಅರ್ಥಾತ್ ಇಂದು ಯಾರಿಗೆ ಭಯವಿದೆಯೋ ಅವನು ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಡೆದು ಬಳಿಕ ಬಲಿಷ್ಠನಾದಾಗ ತನ್ನ ಭಯದ ಕಾರಣವನ್ನು ಕಿತ್ತುಬಿಸುಡುವನು. ॥5॥

ಮಹಾಬಾಹು ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಹೃತ್ಪೂರ್ವಕ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ಅನುಗತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಶ್ರೀರಾಮನ ಅನುಗತ ನಾಗಿರುವಂತೆ ಶತ್ರುಘ್ನನು ಭರತನನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವನು. ॥6॥ ಭಾಮಿನಿ! ಹುಟ್ಟಿದ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀರಾಮನ ಬಳಿಕ ಭರತನೇ ಮೊದಲು ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಅಧಿಕಾರಿಯಾಗಬಲ್ಲನು. (ಆದ್ದರಿಂದ ಭರತನಿಂದ ಭಯವಿರುವುದು ಸಹಜವೇ ಆಗಿದೆ.) ಲಕ್ಷ್ಣಣ-ಶತ್ರುಘ್ನರು ಸಣ್ಣವರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರಿಗೆ ರಾಜ್ಯಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಸಂಭವ ದೂರವೇ ಆಗಿದೆ. ॥7॥

ಶ್ರೀರಾಮನು ಸಮಸ್ತ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ಜ್ಞಾನಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ. ವಿಶೇಷವಾಗಿ ರಾಜನೀತಿಯ ಪಂಡಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಹಾಗೂ ಸಮಯೋಚಿತ ಕರ್ತವ್ಯ ಪಾಲಿಸುವವನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನಿಂದ ನಿನ್ನ ಪುತ್ರನ ಮೇಲೆ ಆಗುವ ಕ್ರೂರ ವರ್ತನೆಯನ್ನು ನೆನೆದು ಭಯದಿಂದ ನಡುಗುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ॥8॥ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಕೌಸಲ್ಯೆಯೇ ಸೌಭಾಗ್ಯವತಿಯಾಗಿದ್ದಾಳೆ. ಆಕೆಯ ಪುತ್ರನು ನಾಳೆ ಪುಷ್ಯ ನಕ್ಷತ್ರದ ಯೋಗದಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಮೂಲಕ ಯುವರಾಜನಾಗಿ ಪಟ್ಟಾಭಿಷಿಕ್ತನಾಗುವನು. ॥9॥ ಆಕೆಯು ಭೂಮಂಡಲದ ನಿಷ್ಕಂಟಕ ರಾಜ್ಯಪಡೆದು ಪ್ರಸನ್ನಳಾಗುವಳು. ಏಕೆಂದರೆ ಅವಳು ರಾಜನಿಗೆ ವಿಶ್ವಾಸ ಪಾತ್ರಳಾಗಿದ್ದಾಳೆ ಹಾಗೂ ನೀನು ದಾಸಿಯಂತೆ ಕೈಮುಗಿದು ಅವಳ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ಇರುವೆ. ॥10॥ ಹೀಗೆ ನಮ್ಮೊಂದಿಗೆ ನೀನೂ ಕೂಡ ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ದಾಸಿಯಾಗುವೆ. ನಿನ್ನ ಪುತ್ರ ಭರತನೂ ಕೂಡ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ಗುಲಾಮನಾಗಬೇಕಾದೀತು. ॥11॥

ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ಅಂತಃಪುರದ ಪರಮ ಸುಂದರ ಸ್ತ್ರೀಯರು-ಸೀತಾದೇವೀ ಮತ್ತು ಆಕೆಯ ಸಖಿಯರು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿಯೂ ಬಹಳ ಪ್ರಸನ್ನರಾಗುವರು. ಭರತನ ಪ್ರಭುತ್ವ ನಾಶವಾದ್ದರಿಂದ ನಿನ್ನ ಸೊಸೆಯರು ಶೋಕಮಗ್ನರಾಗುವರು. ॥12॥ ಮಂಥರೆಯು ಬೇಸರದಿಂದ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಬಾಯಿಗೆ ಬಂದ ಹಾಗೆ ಮಾತನಾಡುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ದೇವೀ ಕೈಕೆಯಿಯು ಶ್ರೀರಾಮನ ಗುಣಗಳನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸತೊಡಗಿದಳು. ॥13॥ ಕುಬ್ಜೆ! ಶ್ರೀರಾಮನು ಧರ್ಮಜ್ಞನೂ, ಗುಣವಂತನೂ, ಜಿತೇಂದ್ರಿಯನೂ, ಕೃತಜ್ಞನೂ, ಸತ್ಯವಾದಿಯೂ, ಪವಿತ್ರನೂ ಆಗಿರುವನು. ಜೊತೆಗೆ ಮಹಾರಾಜರ ಜ್ಯೇಷ್ಠಪುತ್ರನಾಗಿರುವನು, ಆದ್ದರಿಂದ ಯುವರಾಜನಾಗಲು ಯೋಗ್ಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ.॥14॥

ಶ್ರೀರಾಮನು ದೀರ್ಘಾಯುಸ್ಸು ಉಳ್ಳವನಾಗಿ ಸಹೋದರರನ್ನು ಮತ್ತು ಸೇವಕರನ್ನು ತಂದೆಯಂತೆ ಪಾಲಿಸುವನು. ಕುಬ್ಜೆ! ಅವನ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ನೀನು ಏಕೆ ಇಷ್ಟೊಂದು ಉರಿಯುತ್ತಿರುವೆ? ॥15॥ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ರಾಜ್ಯಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗಿ ನೂರು ವರ್ಷಗಳ ಬಳಿಕ ನರಶ್ರೇಷ್ಠ ಭರತನಿಗೂ ಖಂಡಿತವಾಗಿ ತನ್ನ ತಂದೆ-ಅಜ್ಜಂದಿರ ರಾಜ್ಯ ಸಿಗಬಹುದು. ॥16॥

ಮಂಥರೇ! ಇಂತಹ ಅಭ್ಯುದಯದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಯಸ್ಸೇ ಕಂಡುಬಂದಾಗ ನೀನು ಈ ಪ್ರಕಾರ ಏಕೆ ಉರಿದು ಸಂತಪ್ತಳಾಗುತ್ತಿರುವೆ? ॥17॥ ನನಗೆ ಭರತನು ಆದರಕ್ಕೆ ಪಾತ್ರವಾಗಿರುವುದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಶ್ರೀರಾಮನು ಆದರಕ್ಕೆ ಪಾತ್ರನಾಗಿರುವನು; ಏಕೆಂದರೆ, ಅವನು ಕೌಸಲ್ಯೆಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚಾಗಿಯೇ ನನ್ನ ಸೇವೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ಇದ್ದಾನೆ. ॥18॥

ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ರಾಜ್ಯ ದೊರೆತರೆ ಅದನ್ನು ಭರತನಿಗೇ ಸಿಕ್ಕಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿ; ಏಕೆಂದರೆ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ತನ್ನ ಸಹೋದರರನ್ನು ತನ್ನಂತೆಯೇ ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ॥19॥ ಕೈಕೆಯ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಮಂಥರೆಗೆ ಬಹಳ ದುಃಖವಾಯಿತು. ಅವಳು ದೀರ್ಘವಾಗಿ ನಿಟ್ಟುಸಿರು ಬಿಡುತ್ತಾ ಕೈಕೆಯ ಬಳಿ ಹೇಳಿದಳು - ॥20॥ ರಾಣಿಯೇ! ನೀನು ಮೂರ್ಖತೆಯಿಂದ ಅನರ್ಥವನ್ನೇ ಅರ್ಥವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಿರುವೆ. ನಿನಗೆ ನಿನ್ನ ಸ್ಥಿತಿಯ ಅರಿವು ಇಲ್ಲ. ನೀನು ಶೋಕ (ಇಷ್ಟದ ವಿಯೋಗದ ಚಿಂತೆ) ಮತ್ತು ವ್ಯಸನ (ಅನಿಷ್ಟದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ದುಃಖ) ಎಂಬ ದುಃಖದ ಮಹಾಸಾಗರದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗುತ್ತಿರುವೆ. ॥21॥ ಕೇಕಯ ರಾಜಕುಮಾರಿಯೇ! ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ರಾಜನಾದಾಗ, ಅವನ ಬಳಿಕ ಅವನಿಗೆ ಹುಟ್ಟುವ ಪುತ್ರನಿಗೇ ರಾಜ್ಯ ಸಿಗುವುದು. ಭರತನಾದರೋ ರಾಜ್ಯಪರಂಪರೆಯಿಂದ ಬೇರೆಯೇ ಆಗುವನು. ॥22॥

ಭಾಮಿನಿ! ರಾಜನ ಎಲ್ಲ ಮಕ್ಕಳು ರಾಜಸಿಂಹಾಸನದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ. ಎಲ್ಲರನ್ನು ಕುಳ್ಳಿರಿಸಿದರೆ ದೊಡ್ಡ ಅನರ್ಥವಾದೀತು. ॥23॥ ಪರಮ ಸುಂದರೀ ಕೈಕೇ! ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಮಹಾರಾಜರು ರಾಜಭಾರದ ಹೊರೆಯನ್ನು ಹಿರಿಯ ಪುತ್ರನಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಸುವರು. ಜ್ಯೇಷ್ಠ ಪುತ್ರನು ಗುಣವಂತನಲ್ಲದಿದ್ದರೆ, ಬೇರೆ ಗುಣವಂತ ಪುತ್ರರಿಗೆ ವಹಿಸಿಕೊಡುವರು. ॥24॥ ಪುತ್ರವತ್ಸಲೇ! ನಿನ್ನ ಪುತ್ರನು ರಾಜ್ಯಾಧಿಕಾರದಿಂದ ಬಹಳ ದೂರ ಸರಿಯುವನು. ಅವನು ಅನಾಥನಂತೆ ಸಮಸ್ತ ಸುಖಗಳಿಂದ ವಂಚಿತನಾಗುವನು.॥25॥ ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನಾನು ನಿನ್ನ ಹಿತದ ಮಾತನ್ನೇ ನೆನಪು ಮಾಡಿಕೊಡಲು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿರುವೆನು. ಆದರೆ ನೀನು ನನ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದೇ ಇಲ್ಲವಲ್ಲ! ಬದಲಿಗೆ ಸವತಿಯ ಅಭ್ಯುದಯವನ್ನು ಕೇಳಿ ನನಗೆ ಉಡುಗೊರೆ ಕೊಡಲು ಹೊರಟಿರುವೆಯಲ್ಲ! ॥26॥ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ನಿಷ್ಕಂಟಕ ರಾಜ್ಯ ದೊರಕಿದರೆ ಅವನು ಭರತನನ್ನು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ದೇಶಭ್ರಷ್ಟನಾಗಿಸುವನು ಇಲ್ಲವೇ ಅವನನ್ನು ಪರಲೋಕಕ್ಕೆ ಕಳಿಸಬಲ್ಲನು, ಎಂಬುದನ್ನು ನೆನಪಿಡು. ॥27॥

ಸಣ್ಣ ಪ್ರಾಯದಲ್ಲೇ ನೀನು ಭರತನನ್ನು ಸೋದರಮಾವನ ಮನೆಗೆ ಕಳಿಸಿಕೊಟ್ಟಿರುವೆ. ಹತ್ತಿರವಿದ್ದರೆ ಸೌಹಾರ್ದ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಮಾತು ಸ್ಥಾವರ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ನೋಡಲಾಗುತ್ತದೆ. (ಲತೆ ಮತ್ತು ಮರ ಹತ್ತಿರ ಇರುವುದರಿಂದ ಪರಸ್ಪರ ಆಲಿಂಗಿಸಿ ಪಾಶಬದ್ಧವಾಗುತ್ತವೆ. ಭರತನು ಇಲ್ಲೇ ಇದ್ದಿದ್ದರೆ ರಾಜನಿಗೆ ಅವನಲ್ಲಿಯೂ ಸ್ನೇಹ ಬೆಳೆದು, ಅವನಿಗೂ ಅರ್ಧರಾಜ್ಯವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದನು.) ॥28॥

ಭರತನ ಒತ್ತಾಯದಿಂದ ಶತ್ರುಘ್ನನೂ ಅವನೊಂದಿಗೆ ಹೋಗಿರುವನು. (ಅವನು ಇಲ್ಲಿ ಇದ್ದಿದ್ದರೆ ಭರತನ ಕಾರ್ಯವು ಕೆಡುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ-) ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ರಾಮನ ಅನುಗಾಮಿಯಾಗಿರುವಂತೆಯೇ ಶತ್ರುಘ್ನನು ಭರತನ ಅನುಗಾಮಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ. ॥29॥

ಇದರಿಂದ ಒಂದು ಸನ್ನಿವೇಶ ನೆನಪಾಗುತ್ತದೆ - ಅರಣ್ಯವಾಸಿಗಳು ಸೌದೆಗಾಗಿ ಮರವೊಂದನ್ನು ಕಡಿಯಬೇಕಾಗಿತ್ತು. ಆದರೆ ಆ ಮರದ ಸುತ್ತಲೂ ಮುಳ್ಳುಗಿಡಗಳು ಇದ್ದುದರಿಂದ ಆ ವೃಕ್ಷವು ವಿನಾಶ ಭಯದಿಂದ ಮುಕ್ತವಾಯಿತು. ॥30॥ ಸುಮಿತ್ರಾ ಕುಮಾರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಿರುವನು ಮತ್ತು ರಾಮನು ಅವನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಿರುವನು. ಅವರಿಬ್ಬರು ಸಹೋದರರ ಭ್ರಾತೃಪ್ರೇಮವು ಅಶ್ವಿನಿಕುಮಾರರಂತೆ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ॥31॥

ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಅನಿಷ್ಟವನ್ನು ಕೊಂಚವೂ ಮಾಡಲಾರನು. ಆದರೆ ಭರತನ ಅನಿಷ್ಟವನ್ನು ಮಾಡದೇ ಇರಲಾರನು; ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವೇ ಇಲ್ಲ. ॥32॥ ಆದ್ದರಿಂದ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಅರಮನೆಯಿಂದ ನೇರವಾಗಿ ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗುವುದೇ ನನಗೆ ಒಳ್ಳೆಯದೆಂದು ತೋರುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಇದರಲ್ಲೇ ನಿನ್ನ ಪರಮಹಿತವಿದೆ. ॥33॥ ಭರತನು ಧರ್ಮಾನುಸಾರ ತನ್ನ ತಂದೆಯ ರಾಜ್ಯ ಪಡೆದುಕೊಂಡರೆ ನಿನ್ನ ಮತ್ತು ನಿನ್ನ ಪಕ್ಷದ ಇತರ ಎಲ್ಲ ಜನರ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ಆಗುವುದು. ॥34॥

ಮಲ ಸಹೋದರನಾದ್ದರಿಂದ ಭರತನು ಶ್ರೀರಾಮನ ಸಹಜ ಶತ್ರು ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಸುಖಭೋಗಿಸಲು ಯೋಗ್ಯನಾದ ನಿನ್ನ ಬಾಲಕ ಭರತನು ರಾಜ್ಯ ಮತ್ತು ಧನದಿಂದ ವಂಚಿತನಾಗಿ ರಾಜ್ಯಪಡೆದು ಸಮೃದ್ಧಿಶಾಲಿಯಾದ ಶ್ರೀರಾಮನ ವಶದಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ಬದುಕಬಲ್ಲನು? ॥35॥ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಸಿಂಹವು ಆನೆಗಳ ಗುಂಪಿನ ಮೇಲೆ ಆಕ್ರಮಣ ಮಾಡಿದಾಗ ಅವು ದಿಕ್ಕೆಟ್ಟು ಓಡುವಂತೆಯೇ ರಾಜಾರಾಮನು ಭರತನನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸುವನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಆ ತಿರಸ್ಕಾರದಿಂದ ನೀನು ಭರತನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸು. ॥36॥ ನೀನು ಮೊದಲು ಪತಿಯ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರೇಮ ಪಡೆದು ಅಹಂಕಾರದಿಂದ ಯಾರನ್ನು ಅನಾದರಿಸುತ್ತಿದ್ದೆಯೋ, ಆ ನಿನ್ನ ಸವತಿ ಶ್ರೀರಾಮನ ಮಾತೆ ಕೌಸಲ್ಯೆಯು ಪುತ್ರನ ರಾಜ್ಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಿಂದ ಸೌಭಾಗ್ಯಶಾಲಿನಿಯಾಗುವಳು. ಆಗ ಆಕೆಯು ನಿನ್ನೊಡನೆ ವೈರದ ಪ್ರತೀಕಾರ ಮಾಡದೆ ಇರುವಳೇ? ॥37॥

ಭಾಮಿನಿ! ಶ್ರೀರಾಮನು ಸಮುದ್ರ-ಪರ್ವತಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾದ ಅಖಂಡ ಭೂಮಂಡಲದ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡಾಗ ನೀನು ತನ್ನ ಭರತಪುತ್ರನೊಂದಿಗೆ ದೀನ-ಹೀನಳಾಗಿ ಅಶುಭ ಪರಾಭವಕ್ಕೆ ಪಾತ್ರಳಾಗುವೆ. ॥38॥ ನೆನಪಿಡು, ಶ್ರೀರಾಮನು ಪೃಥ್ವಿಯ ಅಧಿಕಾರ ಪಡೆದುಕೊಂಡಾಗ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ನಿನ್ನ ಮಗ ಭರತನು ನಾಶವಾಗಿ ಹೋಗುವನು. ಆದ್ದರಿಂದ ನಿನ್ನ ಪುತ್ರನಿಗೆ ರಾಜ್ಯ ಸಿಗಲಿ ಮತ್ತು ಶತ್ರುವಾದ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ವನವಾಸ ಉಂಟಾಗುವಂತಹ ಏನಾದರೂ ಉಪಾಯ ಯೋಚಿಸು. ॥39॥

ವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷ ರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಎಂಟನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥8॥

ಒಂಭತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ

ಮಂಥರೆಯ ದುರ್ಬೋಧನೆಯಿಂದ ಕೈಕೇಯಿಯು ದಶರಥನನ್ನು ವಿಮೋಹಗೊಳಿಸಲು ಕೋಪ ಭವನವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದುದು

ಮಂಥರೆಯು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಕೈಕೇಯಿಯ ಮುಖ ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಉರಿದೆದ್ದಿತು. ಅವಳು ದೀರ್ಘವಾಗಿ ನಿಟ್ಟುಸಿರು ಬಿಡುತ್ತಾ ಮಂಥರೆಯಲ್ಲಿ ಇಂತೆಂದಳು - ॥1॥

ಕುಬ್ಜೆ! ನಾನು ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಕಾಡಿಗೆ ಕಳಿಸುವೆನು ಹಾಗೂ ಕೂಡಲೇ ಭರತನಿಗೆ ಯುವರಾಜನಾಗಿ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕ ಮಾಡಿಸುವೆನು. ॥2॥

ಆದರೆ ಈಗ ಯಾವ ಉಪಾಯದಿಂದ ನನ್ನ ಅಭೀಷ್ಟವನ್ನು ಸಾಧಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಹುದು? ಭರತನಿಗೆ ರಾಜ್ಯ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಿ, ಶ್ರೀರಾಮನು ಯಾವ ರೀತಿಯಿಂದಲೂ ರಾಜ್ಯ ಪಡೆಯದಂತಹ ಕೆಲಸ ಹೇಗಾಗುವುದು ಯೋಚಿಸು. ॥3॥ ದೇವೀ ಕೈಕೆಯು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಪಾಪದ ದಾರಿ ತೋರುವ ಮಂಥರೆಯು ಶ್ರೀರಾಮನ ಸ್ವಾರ್ಥದ ಮೇಲೆ ಕುಠಾರಘಾತ ಮಾಡುತ್ತಾ ಕೈಕೆಯ ಬಳಿ ಇಂತೆಂದಳು - ॥4॥

ಕೇಕಯನಂದಿನಿ! ಸರಿ, ಈಗ ನೋಡು ನಾನು ಏನು ಮಾಡುತ್ತಿರುವೆ? ನೀನು ನನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಬೇಕು. ಅದರಿಂದ ಕೇವಲ ನಿನ್ನ ಪುತ್ರ ಭರತನೇ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಡೆಯುವನು (ಶ್ರೀರಾಮನಲ್ಲ). ॥5॥ ಕೈಕೇ! ನೀನು ನನ್ನೊಂದಿಗೆ ಅನೇಕ ಸಲ ಚರ್ಚಿಸಿದ್ದುದು ನಿನಗೆ ನೆನಪಿಲ್ಲವೇ? ನೆನಪಿದ್ದರೂ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಅಡಗಿಸಿಡುವೆಯಾ? ಅದನ್ನು ನನ್ನಿಂದಲೇ ಕೇಳಲು ಬಯಸುತ್ತಿರುವೆಯಾ? ಏನು ಕಾರಣ? ॥6॥

ವಿಲಾಸಿನಿಯೇ! ನನ್ನ ಬಾಯಿಯಿಂದಲೇ ಕೇಳಬೇಕೆಂಬ ಆಗ್ರಹ ನಿನಗಿದ್ದರೆ ಹೇಳುವೆನು ಕೇಳು. ಕೇಳಿ ಅದಕ್ಕನುಸಾರ ಕಾರ್ಯಮಾಡು. ॥7॥ ಮಂಥರೆಯ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಕೈಕೆಯು ಆ ಮೆತ್ತನೆಯ ಹಾಸಿಗೆಯಿಂದ ಸ್ವಲ್ಪ ಮೇಲೆದ್ದು ಆಕೆಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದಳು- ॥8॥

ಮಂಥರೆ! ಯಾವ ಉಪಾಯದಿಂದ ಭರತನಿಗೆ ರಾಜ್ಯ ಸಿಗುವುದು? ಆದರೆ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಅದು ಯಾವ ರೀತಿಯಿಂದಲೂ ಸಿಗದಿರುವ ಉಪಾಯವನ್ನು ನನಗೆ ತಿಳಿಸು. ॥9॥ ದೇವಿ ಕೈಕೆಯಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಪಾಪದ ಮಾರ್ಗ ತೋರುವ ಮಂಥರೆಯು ಶ್ರೀರಾಮ ಸ್ವಾರ್ಥಕ್ಕೆ ನೀರೆರೆಚುತ್ತಾ ಕೈಕೆಯ ಬಳಿ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಹೇಳಿದಳು - ॥10॥

ದೇವಿ! ಹಿಂದೊಮ್ಮೆ ದೇವಾಸುರ ಸಂಗ್ರಾಮದ ಸಂದರ್ಭ ರಾಜರ್ಷಿಗಳ ಜೊತೆಗೆ ನಿನ್ನ ಪತಿಯು ನಿನ್ನನ್ನು ಜೊತೆಗೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ದೇವೇಂದ್ರನ ಸಹಾಯಕ್ಕಾಗಿ ಸ್ವರ್ಗಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋಗಿದ್ದನು. ॥11॥ ಕೇಕಯ ರಾಜಕುಮಾರಿ! ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕಿನ ದಂಡಕಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ವೈಜಯಂತ ಎಂಬ ವಿಖ್ಯಾತ ನಗರವೊಂದಿತ್ತು. ಅಲ್ಲಿ ಶಂಬರನೆಂಬ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಮಹಾ ಅಸುರನೊಬ್ಬ ಇರುತ್ತಿದ್ದನು. ಆ ತಿಮಿ ಧ್ವಜನು ನೂರಾರು ಮಾಯೆಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲವನಾಗಿದ್ದನು. ದೇವತೆಗಳಿಂದಲೂ ಸೋಲಲರಿಯದ ಅವನು ಒಮ್ಮೆ ಇಂದ್ರನೊಡನೆ ಯುದ್ಧ ಸಾರಿದನು. ॥12-13॥ ಆ ಮಹಾಸಂಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಕ್ಷತ-ವಿಕ್ಷಿತನಾದ ವೀರನು ಬಳಲಿ ರಾತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಮಲಗಿದ್ದಾಗ ರಾಕ್ಷಸನು ಅವನನ್ನು ಹಾಸಿಗೆಯಿಂದಲೇ ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ಹೋಗಿ ಕೊಂದುಹಾಕುತ್ತಿದ್ದನು. ॥14॥ ಆಗ ಮಹಾಬಾಹು ದಶರಥ ಮಹಾರಾಜನೂ ಅಲ್ಲಿ ಅಸುರರೊಂದಿಗೆ ಭಾರೀ ಯುದ್ಧಮಾಡಿದನು. ಆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅಸುರರು ಅಸ್ತ್ರ-ಶಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ರಾಜನ ಶರೀರವನ್ನು ಜರ್ಜರಿತಗೊಳಿಸಿದರು. ॥15॥

ದೇವಿ! ರಾಜನು ಎಚ್ಚರ ತಪ್ಪಿದಾಗ ಸಾರಥಿಯ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ನೀನು ತನ್ನ ಪತಿಯನ್ನು ರಣಭೂಮಿಯಿಂದ ದೂರ ಕೊಂಡುಹೋಗಿ ಅವನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಿದೆ. ಅಲ್ಲಿಯೂ ರಾಕ್ಷಸರ ಅಸಗಳಿಂದ ಗಾಯಗೊಂಡಾಗ ನೀನು ಪುನಃ ಅಲ್ಲಿಂದ ಬೇರೆಡೆಗೆ ಕೊಂಡಹೋಗಿ ಅವನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಿದೆ. ॥16॥

ಶುಭದರ್ಶನೆ! ಇದರಿಂದ ಸಂತುಷ್ಟಗೊಂಡ ಮಹಾರಾಜರು ನಿನಗೆ ಎರಡು ವರವನ್ನು ಕೊಡುವುದಾಗಿ ಹೇಳಿದನು - ದೇವಿ! ಆಗ ಪ್ರಾಣನಾಥ! ನನಗೆ ಇಚ್ಛೆಯಾದಾಗ ಈ ವರಗಳನ್ನು ಕೇಳಿಕೊಳ್ಳುವೆನು ಎಂದು ನೀನು ಹೇಳಿದೆ. ನಾನು ಈ ಕಥೆಯನ್ನು ತಿಳಿದಿರಲಿಲ್ಲ, ಹಿಂದೆ ನೀನೇ ನನಗೆ ಇದನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದೆ. ॥17-18॥ ಅಂದಿನಿಂದ ನಿನ್ನಲ್ಲಿರುವ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ನಾನು ಈ ಮಾತನ್ನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ಇಟ್ಟುಕೊಂಡಿದ್ದೆ. ನೀನು ಈ ವರಗಳ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಗಂಡನನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡು ಶ್ರೀರಾಮನ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕವನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಿ ಬಿಡು. ॥19॥ ನೀನು ಆ ಎರಡು ವರಗಳನ್ನು ಪತಿಯಲ್ಲಿ ಕೇಳು. ಒಂದು ವರದಿಂದ ಭರತನಿಗೆ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಹಾಗೂ ಮತ್ತೊಂದರಿಂದ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷ ವನವಾಸವನ್ನು ಕೇಳಿಕೋ. ॥20॥ ಶ್ರೀರಾಮನು ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷ ವನಕ್ಕೆ ಹೋದಾಗ, ಅಷ್ಟು ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಪುತ್ರ ಭರತನು ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಜೆಗಳ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಸ್ನೇಹವನ್ನು ಉಂಟು ಮಾಡಿ, ಈ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ನೆಲೆಸುವನು. ॥21॥

ಅಶ್ವಪತಿಕುಮಾರಿಯೇ! ನೀನು ಈಗ ಮಲಿನ ವಸ್ತ್ರವನ್ನುಟ್ಟು, ಕೋಪಭವನವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಸಿಟ್ಟುಗೊಂಡವಳಂತೆ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದುಕೊಂಡಿರು. ॥22॥ ರಾಜನು ಬಂದಾಗ ಅವನ ಕಡೆಗೆ ಕಣ್ಣೆತ್ತಿಯೂ ನೋಡದೆ, ಏನನ್ನೂ ಮಾತನಾಡ ಬೇಡ. ಮಹಾರಾಜರನ್ನು ನೋಡುತ್ತಲೇ ಅಳುತ್ತಾ ನೆಲದಲ್ಲೇ ಹೊರಳಾಡುತ್ತಾ ಇರು. ॥23॥

ನೀನು ನಿನ್ನ ಪತಿಗೆ ಸದಾಕಾಲ ತುಂಬಾ ಪ್ರಿಯಳಾಗಿರುವೆ ಇದರಲ್ಲಿ ಕೊಂಚವೂ ಸಂದೇಹವಿಲ್ಲ. ನಿನಗಾಗಿ ಮಹಾ ರಾಜರು ಬೆಂಕಿಗೂ ಹಾರಬಲ್ಲರು. ॥24॥ ಅವನು ನಿನ್ನ ಮೇಲೆ ಸಿಟ್ಟಾಗಲಾರನು ಹಾಗೂ ಕೋಪಗೊಂಡಿರುವ ನಿನ್ನನ್ನು ನೋಡಲಾರನು. ದಶರಥ ರಾಜನು ನಿನಗೆ ಪ್ರಿಯವಾದುದನ್ನು ಮಾಡಲು ತನ್ನ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಬಲ್ಲನು. ॥25॥

ಮಹಾರಾಜರು ನಿನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಯಾವ ರೀತಿಯಿಂದಲೂ ಅಲ್ಲಗಳೆಯಲಾರನು. ಮುಗ್ಧೆ! ನೀನು ನಿನ್ನ ಸೌಭಾಗ್ಯದ ಬಲವನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಿಕೋ. ॥26॥ ದಶರಥರಾಜನು ನಿನ್ನನ್ನು ಮರಳುಗೊಳಿಸಲು ಮಣಿ, ಮುತ್ತು, ಸುವರ್ಣ, ಬಗೆ-ಬಗೆಯ ರತ್ನಗಳನ್ನು ಕೊಡಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುವನು; ಆದರೆ ನೀನು ಅದರ ಕಡೆಗೆ ಮನಗೊಡಬೇಡ. ॥27॥

ಮಹಾಭಾಗಳೇ! ದೇವಾಸುರ ಸಂಗ್ರಾಮದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ದಶರಥನು ನಿನಗೆ ಕೊಟ್ಟ ವರಗಳನ್ನು ಅವನಿಗೆ ನೆನಪು ಮಾಡಿಕೊಡು. ವರದಾನವಾಗಿ ಕೇಳಿದ ನಿನ್ನ ಅಭೀಷ್ಟವು ಸಿದ್ಧಿಯಾಗದೆ ಇರಲಾದರು. ॥28॥ ರಘುಕುಲನಂದನ ದಶರಥ ರಾಜನು ಸ್ವತಃ ನಿನ್ನನ್ನು ನೆಲದಿಂದ ಎಬ್ಬಿಸಿ ವರವನ್ನು ಕೊಡಲು ಮುಂದಾದಾಗ, ಮಹಾರಾಜನು ಸತ್ಯದ ಮೇಲೆ ಆಣೆಯಿಟ್ಟು ಕೊಡುವುದಾಗಿ ಗಟ್ಟಿಯಾದ ಮೇಲೆ ಅವನಲ್ಲಿ ವರಗಳನ್ನು ಕೇಳು. ॥29॥

ವರಗಳನ್ನು ಕೇಳುವಾಗ ‘ಮಹಾರಾಜರೇ! ನೀವು ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷ ಬಹಳ ದೂರ ಕಾಡಿಗೆ ಕಳಿಸಿಬಿಡಿರಿ ಮತ್ತು ಭರತನಿಗೆ ಭೂಮಂಡಲದ ರಾಜನನ್ನಾಗಿಸಿರಿ’ ಎಂದು ಹೇಳು. ॥30॥

ಶ್ರೀರಾಮನು ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಕ್ಕಾಗಿ ಕಾಡಿಗೆ ಹೋದ ಮೇಲೆ ನಿನ್ನ ಪುತ್ರ ಭರತನ ರಾಜ್ಯ ಸುದೃಢವಾಗುವುದು ಹಾಗೂ ಪ್ರಜೆಗಳ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ಬೇರೂರಿಕೊಂಡಿದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಪ್ರಭಾವ ಹೆಚ್ಚಿ ಮತ್ತೆ ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳ ಬಳಿಕವೂ ಅವನೇ ಶಾಶ್ವತವಾಗಿ ರಾಜನಾಗುವನು. ॥31॥

ದೇವಿ! ನೀನು ರಾಜನಲ್ಲಿ ಶ್ರೀರಾಮನ ವನವಾಸದ ವರವನ್ನು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಕೇಳಿಕೋ. ಮಗನಿಗಾಗಿ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಿರುವ ಕೈಕೇ! ಹೀಗೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ನಿನ್ನ ಎಲ್ಲ ಮನೋರಥಗಳು ಸಿದ್ಧವಾಗುವವು. ॥32॥ ಈ ಪ್ರಕಾರ ವನವಾಸ ಪಡೆದ ರಾಮನು ರಾಮನಾಗಿ ಉಳಿಯಲಾರನು. (ಇಂದು ಇರುವ ಅವನ ಪ್ರಭಾವ ಮುಂದೆ ಇರಲಾರದು). ನಿನ್ನ ಪುತ್ರ ಭರತನೂ ಶತ್ರುರಹಿತನಾಗಿ ರಾಜನಾಗುವನು. ॥33॥

ಶ್ರೀರಾಮನು ವನವಾಸದಿಂದ ಮರಳಿ ಬಂದಾಗ ನಿನ್ನ ಪುತ್ರ ಭರತನು ಹೊರಗಿನಿಂದ ಮತ್ತು ಒಳಗಿನಿಂದ ದೃಢಮೂಲನಾಗುವನು, ಸಮರ್ಥನಾಗುವನು. ॥34॥ ಅವನ ಬಳಿ ಸೈನ್ಯ ಬಲದ ಸಂಗ್ರಹ ಇರುವುದು, ಜಿತೇಂದ್ರಿಯನಾದರೋ ಅವನು ಆಗಿಯೇ ಇದ್ದಾನೆ; ತನ್ನ ಸುಹೃದರೊಂದಿಗೆ ಇದ್ದು ಬೇರೂರಿ ದೃಢವಾಗುವನು. ಈಗ ನಾನು ತಿಳಿದಂತೆ ರಾಜನನ್ನು ಶ್ರೀರಾಮನ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕ ಸಂಕಲ್ಪದಿಂದ ತಡೆಯುವ ಸಮಯ ಬಂದಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ನಿರ್ಭಯಳಾಗಿ ರಾಜನನ್ನು ನಿನ್ನ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಕಟ್ಟಿಹಾಕಿ, ಅವನಲ್ಲಿದ್ದ ಶ್ರೀರಾಮ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕದ ಸಂಕಲ್ಪವನ್ನು ಅಳಿಸಿಹಾಕಿಬಿಡು. ॥35॥ ಇಂತಹ ಮಾತುಗಳನ್ನಾಡಿ ಮಂಥರೆಯು ಕೈಕೆಯ ಶುದ್ಧಾಂತಃಕರಣವನ್ನು ಕದಡಿಬಿಟ್ಟಳು. ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಅನರ್ಥ ಉಂಟಾಗಿ ಆಕೆಯ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಸಹೊಂದಿ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ಸಂತೋಷಗೊಂಡಳು. ಒಂದು ವೇಳೆ ಆಕೆಯು ಬಹಳ ಬುದ್ಧಿವಂತಳಾಗಿದ್ದರೂ ಕುಬ್ಜೆಯು ಹೇಳಿದ್ದರಿಂದ ತಿಳಿವಳಿಕೆ ಇಲ್ಲದ ಬಾಲಕಿಯಂತೆ ಕುಮಾರ್ಗವನ್ನು ಹಿಡಿದು ಅನುಚಿತ ಕಾರ್ಯಮಾಡಲು ಮುಂದಾದಳು. ಆಕೆಗೆ ಮಂಥರೆಯ ಬುದ್ಧಿಯ ಕುರಿತು ಆಶ್ಚರ್ಯಹೊಂದಿ ಆಕೆಯಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರಕಾರ ನುಡಿದಳು. ॥36-37॥

ಹಿತದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುವುದರಲ್ಲಿ ಕುಶಲಳಾದ ಕುಬ್ಜೆಯೇ! ನೀನು ಓರ್ವ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಸ್ತ್ರೀಯಾಗಿದ್ದು, ನಿನ್ನ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ನಾನು ಅವಹೇಳನ ಮಾಡಲಾರೆ. ಬುದ್ಧಿವಂತಿಕೆಯಿಂದ ಯಾವುದೇ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ನಿಶ್ಚಯಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ನೀನು ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಕುಬ್ಜೆಯರಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮಳಾಗಿರುವೆ. ಕೇವಲ ನೀನೇ ನನಗೆ ಹಿತೈಷಿಯಾಗಿರುವೆ. ಸದಾಕಾಲ ಎಚ್ಚರವಾಗಿದ್ದು ನನ್ನ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುತ್ತಿಯೇ. ॥38-39॥

ಕುಬ್ಜೆ! ನೀನು ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ರಾಜನು ರಚಿಸಿದ ಷಡ್ಯಂತ್ರವು ನನಗೆ ಎಂದಿಗೂ ತಿಳಿಯುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ನೀನಲ್ಲದೆ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಇರುವ ಕುಬ್ಜೆಯರೆಲ್ಲ ಸ್ಥೂಲಕಾಯರಾಗಿ ಅಕ್ರವಕ್ರರಾಗಿ ಮಹಾಪಾಪಿಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ. ॥40॥ ನೀನಾದರೋ ವಾಯುವಿನಿಂದ ಬಾಗಿದ ಕಮಲಿನಿಯಂತೆ ಸ್ವಲ್ಪಬಾಗಿದ್ದರೂ ನೋಡಲು ಸುಂದರವಾಗಿರುವೆ. ನಿನ್ನ ವಕ್ಷಸ್ಥಲವು ಕುಬ್ಜತೆಯ ದೋಷದಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು, ಭುಜಗಳವರೆಗೆ ಎತ್ತರವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ॥41॥ ವಕ್ಷಸ್ಥಳದ ಕೆಳಗೆ ಸುಂದರ ನಾಭಿಯಿಂದ ಯುಕ್ತವಾದ ಉದರವು, ವಕ್ಷಸ್ಥಳದ ಹಿರಿಮೆಯನ್ನು ಕಂಡು ನಾಚಿದಂತೆ ಆಗಿ ಕೃಶವಾಗಿದೆ. ನಿನ್ನ ಜಘನಗಳು ವಿಸ್ತೃತವಾಗಿ, ಎರಡೂ ಸ್ತನಗಳು ಸ್ಥೂಲವಾಗಿದ್ದು ಸುಂದರವಾಗಿವೆ. ॥42॥ ಮಂಥರೇ! ನಿನ್ನ ಮುಖವು ನಿರ್ಮಲ ಚಂದ್ರನಂತೆ ಅದ್ಭುತವಾಗಿ ಶೋಭಿಸುತ್ತದೆ. ಒಡ್ಯಾಣದಿಂದ ಪರಿಶೋಭಿಸುವ ನಿನ್ನ ಕಟಿಯ ಪುರೋಭಾಗವು ರೋಮರಾಜಿಯಿಂದ ರಹಿತವಾಗಿ ಸ್ವಚ್ಛವಾಗಿದೆ. ॥43॥ ಮಂಥರೇ! ನಿನ್ನ ತೊಡೆಗಳು ಪರಸ್ಪರ ತಾಗಿಕೊಂಡಿದ್ದು, ಎರಡೂ ಕಾಲುಗಳು ಸ್ಥೂಲವಾಗಿವೆ. ಶೋಭನೇ! ನೀನು ವಿಶಾಲವಾದ ಜಂಘೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು, ರೇಶ್ಮೆಯ ಸೀರೆಯನ್ನುಟ್ಟು ನನ್ನ ಮುಂದೆ ಸುಳಿದಾಗ ನಿನ್ನ ಶೋಭೆ ಎಷ್ಟೆಂದು ಹೇಳಲಿ. ॥44॥ ಅಸುರರಾಜಾ ಶಂಬರನಿಗೆ ತಿಳಿದಿದ್ದ ಸಾವಿರಾರು ಮಾಯೆಗಳ ಜ್ಞಾನವೆಲ್ಲವೂ ನಿನ್ನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ನೆಲಿಸಿವೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲದೆಯೂ ನೀನು ಸಾವಿರಾರು ಮಾಯೆಗಳನ್ನು ತಿಳಿದಿರುವೆ. ರಥಚಕ್ರದ ನಡುವಿನ ಗುಂಭದಂತೆ ಇರುವ ನಿನ್ನ ಗೂನು ಈ ಮಾಯೆಗಳ ಸಮುದಾಯವೇ ಆಗಿದೆ. ಇದರಲ್ಲೇ ನಿನ್ನ ಮತಿ, ಸ್ಮೃತಿ, ಬುದ್ಧಿ ರಾಜನೀತಿ ಹಾಗೂ ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಮಾಯೆಗಳು ವಾಸಿಸುತ್ತಿವೆ. ॥45-46॥

ಸುಂದರೀ ಕುಬ್ಜೆ! ಭರತನ ರಾಜ್ಯಾಭಿಷೇಕವಾಗಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ಕಾಡಿಗೆ ಹೊರಟು ಹೋದರೆ ನಾನು ಸಫಲ ಮನೋರಥ ಹಾಗೂ ಸಂತುಷ್ಟಳಾಗಿ, ಉತ್ತಮ ಜಾತಿಯ ಕಾದ ಬಂಗಾರದಿಂದ ಮಾಡಿದ ಸುಂದರ ಸುವರ್ಣಮಾಲೆಯನ್ನು ನಿನ್ನ ಈ ಗೂನಿಗೆ ತೊಡಿಸಿ, ಚಂದನ ಲೇಪನ ಮಾಡುವೆನು. ॥47-48॥ ಕುಬ್ಜೆ! ನಿನ್ನ ಸುಂದರ ಹಣೆಯ ಮೇಲೆ ಸುವರ್ಣದಿಂದ ಚಿತ್ರಿತವಾದ ತಿಲಕ (ಹಣೆ ಬೊಟ್ಟು)ವನ್ನಿಡುವೆನು. ನೀನು ಸುಂದರ ಒಡವೆಗಳನ್ನು ಉತ್ತಮ ಎರಡು ರೇಶ್ಮೆ ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿ ದೇವಾಂಗನೆಯರಂತೆ ಒಡಾಡುವೆ. ॥49-50॥ ಚಂದ್ರನೊಡನೆ ಸ್ಪರ್ಧಿಸುವ ನಿನ್ನ ಮನೋಹರ ಮುಖದ ಸಮಾನತೆ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಇಲ್ಲದೆ ಸುಂದರಳಾಗಿರುವೆ. ಶತ್ರುಗಳ ನಡುವೆ ತನ್ನ ಸೌಭಾಗ್ಯದ ಗರ್ವದಿಂದ ನೀನು ಸರ್ವಶ್ರೇಷ್ಠ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುವೆ. ॥51॥ ನೀನು ಸದಾ ನನ್ನ ಚರಣಗಳ ಸೇವೆಮಾಡುತ್ತಿರುವಂತೆಯೇ ಸಮಸ್ತ ಒಡವೆಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತರಾಗದ ಅನೇಕ ಕುಬ್ಜೆಯರು ನಿನ್ನ ಚರಣಗಳ ಸೇವೆ ಮಾಡುವರು. ॥52॥

ಹೀಗೆ ಕುಬ್ಜೆಯನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸಿದಾಗ ಆಕೆಯು ಯಜ್ಞ ವೇದಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಜ್ವಲಿತ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಶುಭ್ರಶಯ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಶಯನ ಮಾಡುವ ಕೈಕೆಯ ಬಳಿ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಹೇಳಿದಳು. ॥53॥

ಕಲ್ಯಾಣೀ! ನದಿಯ ನೀರು ಆರಿಹೋದ ಮೇಲೆ ಅಣೆಕಟ್ಟು ಕಟ್ಟುವುದಿಲ್ಲ. (ರಾಮನ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕ ಆಗಿ ಹೋದರೆ ನೀನು ವರ ಕೇಳುವುದು ವ್ಯರ್ಥವಾದೀತು. ಆದ್ದರಿಂದ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ಸಮಯ ಕಳೆಯಬೇಡ) ಬೇಗ ಏಳು ಮತ್ತು ನಿನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡಿಕೋ. ಕೋಪಭವನಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ರಾಜನಿಗೆ ನಿನ್ನ ಸ್ಥಿತಿಯ ಪರಿಚಯ ಮಾಡಿಸು. ॥54॥

ಮಂಥರೆಯು ಹೀಗೆ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸಿದಾಗ ಸೌಭಾಗ್ಯದ ಮದದಿಂದ ಗರ್ವಿತಳಾದ ವಿಶಾಲಲೋಚನೆ ಸುಂದರೀ ಕೈಕಾದೇವಿಯು ಆಕೆಯೊಂದಿಗೇ ಕೋಪಭವನಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಅನೇಕ ಲಕ್ಷ ವರಹಗಳ ಮೌಲ್ಯದ ಮುತ್ತಿನ ಹಾರಗಳನ್ನೂ, ಇತರ ಸುಂದರ-ಸುಂದರ ಒಡವೆಗಳನ್ನು ಶರೀರದಿಂದ ಕಳಚಿ ಎಸೆಯತೊಡಗಿದಳು. ॥55-56॥ ಸ್ವರ್ಣಕಾಂತಿಯಂತೆ ಸುಂದರ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ ಕೈಕೆಯು ಕುಬ್ಜೆಯ ಮಾತಿಗೆ ವಶೀಭೂತಳಾಗಿದ್ದಳು; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವಳು ನೆಲದಲ್ಲಿ ಮಲಗಿ ಮಂಥರೆಯಲ್ಲಿ ಇಂತೆಂದಳು - ॥57॥

ಕುಬ್ಜೆ! ನನಗೆ ಸುವರ್ಣದಿಂದ, ರತ್ನಗಳಿಂದ, ಬಗೆ-ಬಗೆಯ ಭೋಜನಗಳಿಂದ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಯೋಜನವಿಲ್ಲ. ಶ್ರೀರಾಮನ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕ ನಡೆದರೆ ಈ ನನ್ನ ಜೀವನದ ಅಂತ್ಯವಾಗುವುದು. ಈಗ ಒಂದೋ ಶ್ರೀರಾಮನು ವನಕ್ಕೆ ಹೋದಮೇಲೆ ಭರತನಿಗೆ ಈ ಭೂತಲದ ರಾಜ್ಯ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುವುದು ಅಥವಾ ನೀನು ಇಲ್ಲಿ ಮಹಾರಾಜರಿಗೆ ನನ್ನ ಮೃತ್ಯುವಿನ ಸಮಾಚಾರ ತಿಳಿಸುವೆ. ॥58-59॥ ಅನಂತರ ಕಬ್ಜೆಯು ದಶರಥನ ರಾಣಿ ಮತ್ತು ಭರತನ ತಾಯಿ ಕೈಕೆಯಿಯ ಬಳಿ ಲೌಕಿಕ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಭರತನಿಗಾಗಿ ಹಿತಕರ ಹಾಗೂ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗಾಗಿ ಅಹಿತಕರ ಕ್ರೂರವಾದ ಮಾತನ್ನು ಪುನಃ ಹೇಳಿದಳು. ॥60॥

ಕಲ್ಯಾಣಿ! ಶ್ರೀರಾಮನು ಈ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡರೆ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿಯೂ ನೀನು ಪುತ್ರನೊಂದಿಗೆ ಭಾರೀ ಸಂತಾಪದಲ್ಲಿ ಬೀಳುವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನಿನ್ನ ಪುತ್ರ ಭರತನ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕವಾಗುವಂತೆ ಪ್ರಯತ್ನಿಸು. ॥61॥ ಹೀಗೆ ಕುಬ್ಜೆಯು ತನ್ನ ವಾಗ್ಬಾಣಗಳಿಂದ ಪದೇ ಪದೇ ಪ್ರಹಾರ ಮಾಡುತ್ತಾ ಕೈಕೆಯನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ಘಾಸಿಗೊಳಿಸಿದಳು. ಆಗ ಆಕೆಯು ವಿಸ್ಮಿತಳಾಗಿ ಹಾಗೂ ಕುಪಿತಳಾಗಿ ಎದೆಯ ಮೇಲೆ ಕೈಗಳನ್ನಿರಿಸಿಕೊಂಡು ಕುಬ್ಜೆಯ ಬಳಿ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಹೀಗೆ ನುಡಿಯತೊಡಗಿದಳು - ॥62॥

ಕುಬ್ಜೆ! ಈಗಲಾದರೋ ರಾಮಚಂದ್ರನು ಹೆಚ್ಚು ಸಮಯದವರೆಗೆ ಕಾಡಿಗೆ ಹೋದಮೇಲೆ ಭರತನ ಮನೋರಥ ಸಫಲವಾಗಬೇಕು; ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ನಾವು ಯಮಲೋಕಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದ ಸಮಾಚಾರವನ್ನು ನೀನು ಮಹಾರಾಜರಿಗೆ ತಿಳಿಸುವುದು. ॥63॥ ರಾಮನು ಇಲ್ಲಿಂದ ವನಕ್ಕೆ ಹೋಗದಿದ್ದರೆ, ನಾನು ಬಗೆ ಬಗೆಯ ಶಯ್ಯೆ, ಹೂವಿನಹಾರ, ಚಂದನ, ಕಾಡಿಗೆ, ತಾಂಬೂಲ, ಭೋಜನ ಹಾಗೂ ಇತರ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತುವನ್ನು ಪಡೆಯಲಾರೆನು. ಆ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ನಾನು ಇಲ್ಲಿ ಬದುಕಿರಲೂ ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ ॥64॥

ಹೀಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಕಠೋರ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳಿ ಕೈಕೆಯಿಯು ಎಲ್ಲ ಆಭೂಷಣಗಳನ್ನು ಕಳಚಿ ಎಸೆದು, ಬರೇ ನೆಲದಲ್ಲಿ ಮಲಗಿಬಿಟ್ಟಳು. ಆಗ ಆಕೆಯು ಸ್ವರ್ಗದಿಂದ ಭೂಮಿಗೆ ಪತಿತಳಾದ ಯಾವುದೋ ಕಿನ್ನರಿಯಂತೆ ಕಂಡು ಬರುತ್ತಿದ್ದಳು. ॥65॥ ಆಕೆಯ ಮುಖವು ಮತ್ಸರದ ಅಂಧಕಾರದಿಂದ ಮುಚ್ಚಿಹೋಗಿತ್ತು. ಆಕೆಯ ಶರೀರದಿಂದ ಉತ್ತಮ ಆಭೂಷಣಗಳು ಕಳಚಿಬಿದ್ದುಹೋಗಿದ್ದವು. ಆ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಉದಾಸ ಮನಸ್ಸುಳ್ಳ ಕೈಕೆಯಿಯು ನಕ್ಷತ್ರಗಳು ಮುಳುಗಿಹೋಗಿ ಅಂಧಕಾರ ತುಂಬಿದ ಆಕಾಶದಂತೆ ಅನಿಸುತ್ತಿದ್ದಳು. ॥66॥

ವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷ ರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಒಂಭತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥9॥

ಹತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ

ದಶರಥನು ಕೈಕೆಯಿಯ ಅಂತಃಪುರಕ್ಕೆ ಹೋದುದು, ಆಕೆಯು ಕೋಪಭವನದಲ್ಲಿ ಇರುವುದನ್ನು ತಿಳಿದು ದುಃಖಿಯಾದುದು, ಆಕೆಯನ್ನು ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಸಂತೈಸಿದುದು

ಪಾಪಿಷ್ಠೆಯಾದ ಕುಬ್ಜೆಯು ಕೈಕೆಯನ್ನು ತಪ್ಪುದಾರಿಗೆಳೆದಾಗ ಆಕೆಯು ವಿಷಯುಕ್ತ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಗಾಸಿಗೊಂಡ ಕಿನ್ನರಿಯಂತೆ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಮಲಗಿದಳು. ॥1॥ ಮಂಥರೆಯು ಹೇಳಿದುದೆಲ್ಲ ಬಹಳ ಒಳ್ಳೆಯ ಕಾರ್ಯವೆಂದು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದ ವಿಚಕ್ಷಣೆಯಾದ ಭಾಮಿನಿ ಕೈಕೆಯಿಯು ಮಂಥರೆಯ ಬಳಿ ತನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿರುವುದನ್ನು ನಿಧಾನವಾಗಿ ತಿಳಿಸಿದಳು. ॥2॥

ಮಂಥರೆಯ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಮೋಹಿತಳಾಗಿ ದೀನಳಾದ ಭಾಮಿನಿ ಕೈಕೆಯಿಯು ಹಿಂದಿನಂತೆ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿನಾಗಿಣಿಯಂತೆ ದೀರ್ಘವಾಗಿ ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಡುತ್ತಾ ತನಗಾಗಿ ಸುಖದಾಯಕ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾ ಎರಡುಗಳಿಗೆ ಕಳೆದಳು. ॥3॥ ಕೈಕೆಯಿಯ ಹಿತವನ್ನು ಬಯಸುವ ಸುಹೃದ್ ಮಂಥರೆಯು ಆಕೆಯ ಮನೋರಥವನ್ನು ಸಿದ್ಧಗೊಳಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದವಳು, ಕೈಕೆಯ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ಕೇಳಿ, ಯಾವುದೋ ದೊಡ್ಡ ಸಿದ್ಧಿಯೇ ದೊರಕಿದಂತೆ ಬಹಳ ಸಂತೋಷಗೊಂಡಳು. ॥4॥

ಅನಂತರ ರೋಷಗೊಂಡು ದೇವಿ ಕೈಕೆಯಿಯು ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ ಹುಬ್ಬನ್ನು ಏರಿಸಿ ನೆಲದಲ್ಲಿ ಮಲಗಿಬಿಟ್ಟಳು. ಅಬಲೆಯಾದ ಆಕೆಯು ಬೇರೆನು ಮಾಡಬಲ್ಲಳು? ॥5॥ ಬಳಿಕ ಆ ಕೇಕಯ ರಾಜಕುಮಾರಿಯು ತನ್ನ ದಿವ್ಯಾಭರಣಗಳನ್ನು, ಪುಷ್ಪಮಾಲೆಯನ್ನು ಕಿತ್ತೆಸೆದುಬಿಟ್ಟಳು. ಆ ಒಡವೆಗಳು ನೆಲದಲ್ಲಿ ಚಿಲ್ಲಾಪಿಲ್ಲಿಯಾಗಿ ಬಿದ್ದಿದ್ದವು. ॥6॥ ಚದುರಿದ ನಕ್ಷತ್ರಗಳು ಆಕಾಶದ ಶೋಭೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವಂತೆ ಆ ಎಸೆದಿರುವ ಹೂವಿನಹಾರ ಮತ್ತು ಒಡವೆಗಳಿಂದ ಅಲ್ಲಿನ ಭೂಮಿ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ॥7॥

ಮಲಿನಾಂಬರವನ್ನು ಉಟ್ಟು, ಕೂದಲುಗಳನ್ನು ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಒಂದೇ ಜಡೆಯಾಗಿ ಕಟ್ಟಿ ಕೋಪಭವನದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿರುವ ಕೈಕೆಯಿ ನಿರ್ಬಲ ಅಥವಾ ನಿಶ್ಚೇಷ್ಟಿತ ಕಿನ್ನರಿಯಂತೆ ಕಂಡು ಬರುತ್ತಿದ್ದಳು. ॥8॥ ಅತ್ತ ದಶರಥನು ಮಂತ್ರಿಗಳೇ ಮುಂತಾದವರಿಗೆ ಶ್ರೀರಾಮನ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕದ ಸಿದ್ಧತೆಗೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿ ಎಲ್ಲರೂ ಸಮಯಕ್ಕೆ ಸರಿಯಾಗಿ ಉಪಸ್ಥಿತರಿರುವಂತೆ ತಿಳಿಸಿ ರಾಣಿವಾಸಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದನು. ॥9॥

ಇಂದೇ ಶ್ರೀರಾಮನ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕದ ವಿಚಾರವನ್ನು ಪ್ರಸಾರಗೊಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಸಮಾಚಾರ ಯಾವ ರಾಣಿಯರಿಗೂ ತಿಳಿಯದೇ ಇರಬಹುದು ಎಂದು ಯೋಚಿಸಿ, ಜಿತೇಂದ್ರಿಯ ರಾಜ ದಶರಥನು ತನ್ನ ಪ್ರಿಯ ರಾಣಿಗೆ ಈ ಸಮಾಚಾರ ತಿಳಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಅಂತಃಪುರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ॥10॥ ಆ ಮಹಾಯಶಸ್ವೀ ರಾಜನು ಮೊದಲಿಗೆ ಕೈಕೆಯಿಯ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಭವನವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಬಿಳಿಯ ಮೋಡಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ರಾಹುಯುಕ್ತ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಚಂದ್ರನು ಕಾಲಿರಿಸಿದಂತೆ ಅಡಿಯಿಟ್ಟನು. ॥11॥

ಆ ಭವನದಲ್ಲಿ ಗಿಳಿಗಳು, ನವಿಲುಗಳು, ಕ್ರೌಂಚ, ಹಂಸಗಳು ಕಲರವ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದವು. ಅಲ್ಲಿ ವಾದ್ಯಗಳ ಮಧುರ ಧ್ವನಿಗಳು ಮೊಳಗುತ್ತಿದ್ದವು. ಅದು ಅನೇಕ ಕುಬ್ಜೆಯರಾದ, ಗೂನು ಬೆನ್ನುಳ್ಳು ದಾಸಿಯರಿಂದ ತುಂಬಿಹೋಗಿತ್ತು. ಅಶೋಕ, ಚಂಪಕಾದಿ ಬಹಳಷ್ಟು ಲತಾಭವನಗಳಿಂದ, ಚಿತ್ರಮಂದಿರಗಳಿಂದ ಆ ಭವನದ ಶೋಭೆ ಅವರ್ಣನೀಯವಾಗಿತ್ತು. ॥12-13॥ ಹಸ್ತಿದಂತ, ಬೆಳ್ಳಿ, ಬಂಗಾರಗಳಿಂದ ರಚಿಸಿದ ವೇದಿಕೆಗಳಿಂದಲೂ, ನಿತ್ಯವೂ ಫಲ-ಪುಷ್ಪಗಳಿಂದ ಭರಿತವಾದ ವೃಕ್ಷಗಳಿಂದಲೂ, ಸುಂದರ ಕಲ್ಯಾಣಿಗಳಿಂದಲೂ ಆ ಅಂತಃಪುರವು ಶೋಭಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ॥14॥ ಅದರಲ್ಲಿ ಚಿನ್ನ, ಬೆಳ್ಳಿ, ಆನೆಯ ದಂತಗಳಿಂದ ರಚಿಸಿದ ಉತ್ತಮ ಸಿಂಹಾಸನಗಳನ್ನು ಇರಿಸಿದ್ದರು. ಅದು ನಾನಾ ವಿಧದ ಭಕ್ಷ್ಯ-ಭೋಜ್ಯಗಳಿಂದ, ಬಗೆ-ಬಗೆಯ ಆಹಾರ ಪದಾರ್ಥಗಳಿಂದ ತುಂಬಿ ಹೋಗಿತ್ತು. ಅಮೂಲ್ಯ ಆಭೂಷಣಗಳಿಂದ ಸುಸಂಪನ್ನ ಆ ಕೈಕೆಯಿಯ ಭವನವು ಸ್ವರ್ಗದಂತೆ ಶೋಭಿತವಾಗಿತ್ತು. ॥15॥ ಆ ಸಮೃದ್ಧಶಾಲಿ ಅಂತಃಪುರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಮಹಾರಾಜಾ ದಶರಥನು ಅಲ್ಲಿಯ ಹಂಸತೂಲಿಕಾತಲ್ಪದಲ್ಲಿ ರಾಣಿ ಕೈಕೆಯಿ ಇಲ್ಲದಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡನು. ॥16॥ ಕಾಮಪೀಡಿತನಾದ ರಾಜನು ರಾಣಿಯನ್ನು ಸಂತೋಷಗೊಳಿಸುವ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಒಳಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದ್ದನು. ಅಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಪ್ರಿಯಪತ್ನಿಯನ್ನು ಕಾಣದೆ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ವಿಷಾದಗೊಂಡು ಅಲ್ಲಿರುವ ದಾಸಿಯರಲ್ಲಿ ವಿಚಾರಿಸಿದನು. ॥17॥

ಇದಕ್ಕೆ ಮೊದಲು ರಾಜನು ಆಗಮಿಸುವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಕೈಕೆ ಬೇರೆಲ್ಲಿಗೂ ಹೋಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ರಾಜನು ಎಂದೂ ಬರಿದಾದ ಅಂತಃಪುರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿರಲಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಬಂದು ಅವನು ಕೈಕೆಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಕೇಳತೊಡಗಿದನು. ಅವನಿಗೆ ಆ ಮೂರ್ಖಳು ಯಾವುದೋ ಸ್ವಾರ್ಥವನ್ನು ಸಿದ್ಧಗೊಳಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಿರುವಳು ಎಂಬುದು ತಿಳಿದಿರಲಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಮೊದಲಿನಂತೆ ಪ್ರತಿಹಾರಿಯಲ್ಲಿ ಆಕೆಯ ಕುರಿತು ವಿಚಾರಿಸಿದನು. ॥18-19॥

ಹೆದರಿದ ಪ್ರತಿಹಾರಿಯು ಕೈಮುಗಿದು ಹೇಳಿದಳು - ಸ್ವಾಮಿ! ದೇವಿ ಕೈಕೆಯಿಯು ಅತ್ಯಂತ ಕುಪಿತಳಾಗಿ ಕ್ರೋಧಾಗಾರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿರುವಳು. ॥20॥ ಪ್ರತಿಹಾರಿಯ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಜನ ಮನಸ್ಸು ಖಿನ್ನವಾಯಿತು. ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಚಂಚಲವಾಗಿ ವ್ಯಾಕುಲಗೊಂಡವು. ಅವನು ಮತ್ತೆ ಬಹಳ ವಿಷಾದಿಸಿದನು. ॥21॥

ಬಳಿಕ ತಾನೂ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗಿ - ಮಲಿನಾಂಬರವನ್ನುಟ್ಟು ಅಸ್ತವ್ಯಸ್ತವಾಗಿ ಮಲಗಿದ್ದ, ದುಃಖದಿಂದ ಸಂತಪ್ತಳಾದ ಪ್ರೇಯಸಿಯನ್ನು ನೋಡಿದನು. ॥22॥ ರಾಜನು ಮುದುಕನಾಗಿದ್ದು, ಅವನ ಪತ್ನೀ ತರುಣಿಯಾಗಿದ್ದಳು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಆಕೆಯನ್ನು ಪ್ರಾಣಗಳಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರೀತಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ರಾಜನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಪಾಪ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಕೈಕೆಯಿಯು ತನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಪಾಪ ಸಂಕಲ್ಪವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದಳು. ಕತ್ತರಿಸಿದ ಲತೆಯು ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದಿರುವಂತೆ, ಯಾವುದೋ ದೇವಾಂಗನೆಯು ಸ್ವರ್ಗದಿಂದ ಭೂಮಿಗೆ ಬಿದ್ದಿರುವಂತೆ ಆಕೆಯನ್ನು ನೋಡಿದನು. ॥23-24॥

ಆಕೆಯು ಸ್ವರ್ಗಭ್ರಷ್ಟ ಕಿನ್ನರಿಯೋ, ದೇವಲೋಕದಿಂದ ಚ್ಯುತಳಾದ ಅಪ್ಸರೆಯೋ, ಲಕ್ಷ್ಯಭ್ರಷ್ಟ ಮಾಯೆಯೋ, ಬೇಡನ ಬಲೆಯಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿಬಿದ್ದ ಹೆಣ್ಣು ಜಿಂಕೆಯೋ ಎಂಬಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದಳು. ॥25॥ ಬೇಡನ ವಿಷಯುಕ್ತ ಬಾಣದಿಂದ ದುಃಖಿತಳಾಗಿ ಬಿದ್ದಿರುವ ಹೆಣ್ಣಾನೆಯನ್ನು ಮಹಾಗಜರಾಜನು ಸ್ನೇಹವಶದಿಂದ ಸ್ಪರ್ಶಿಸುತ್ತಿರುವಂತೆ, ಕಾಮುಕನಾದ ದಶರಥನು ಮಹಾದುಃಖಿತೆಯಾಗಿ ಬಿದ್ದಿರುವ ಕಮಲನಯನೀ ಭಾರ್ಯೆ ಕೈಕೆಯನ್ನು ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಎರಡೂ ಕೈಗಳಿಂದ ಸ್ಪರ್ಶಿಸಿದನು. ಆಗ ಈಕೆಯು ಏನು ಹೇಳುವಳೋ ಏನು ಮಾಡುವಳೋ ಎಂಬ ಭಯ ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಆವರಿಸಿತ್ತು. ರಾಜನು ಆಕೆಯ ಮೈಯನ್ನು ನೇವರಿಸುತ್ತಾ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು - ॥26-27॥

ದೇವಿ! ನಿನಗೆ ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಕ್ರೋಧವಿರುವುದು ನನಗೆ ನಂಬಿಕೆಯೇ ಆಗುತ್ತಿಲ್ಲ. ಹಾಗಿರುವಾಗ ಯಾರು ನಿನ್ನನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸಿದರು? ಯಾರು ನಿನ್ನನ್ನು ನಿಂದಿಸಿದರು? ॥28॥ ಕಲ್ಯಾಣಿ! ನೀನು ಈ ರೀತಿ ನನಗೆ ದುಃಖಕೊಡಲು ಧೂಳಿನಲ್ಲಿ ಮಲಗಿರುವ ಕಾರಣವೇನು? ನನ್ನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಕಲಕುತ್ತಿರುವ ಸುಂದರಿಯೇ! ನನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸದಾ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಭಾವನೆಯೇ ಇರುತ್ತದೆ ಮತ್ತೆ ನಾನಿರುವಾಗ ನೀನು ಏಕೆ ನೆಲದಲ್ಲಿ ಮಲಗಿರುವೆ? ನಿನ್ನ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ದೆವ್ವ ಬಡಿದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದೆ. ॥29॥ ಭಾಮಿನಿ! ನಿನಗೆ ಉಂಟಾದ ರೋಗವನ್ನು ತಿಳಿಸು. ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಕುಶಲ ಚಿಕಿತ್ಸಕರಿದ್ದಾರೆ. ನಾನು ಅವರನ್ನು ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಿಂದ ಸಂತೋಷದಲ್ಲಿರಿಸಿರುವೆನು. ಅವರು ನಿನ್ನ ರೋಗವನ್ನು ಗುಣಪಡಿಸಿ ಸುಖ ನೀಡುವರು. ॥30॥ ಇಂದು ಯಾರ ಪ್ರಿಯಕಾರ್ಯ ಮಾಡಬೇಕು, ಹೇಳು. ಅಥವಾ ಯಾರು ನಿನ್ನ ಅಪ್ರಿಯ ಕಾರ್ಯಮಾಡಿರುವನು? ಯಾರಿಗೆ ನಿನ್ನಿಂದ ಒಳ್ಳೆಯದಾಗಬೇಕು? ಇಲ್ಲವೇ ನಿನ್ನ ಅಪಕಾರ ಮಾಡಿದವನಿಗೆ ಕಠೋರ ದಂಡ ವಿಧಿಸಲೇ? ॥31॥

ದೇವಿ! ಅಳಬೇಡ, ಈ ರೀತಿ ದೇಹವನ್ನು ಒಣಗಿಸ ಬೇಡ. ಇಂದು ನಿನ್ನ ಇಚ್ಛೆಗನುಸಾರವಾಗಿ ಯಾರೇ ಅವಧ್ಯನಾಗಿದ್ದರೂ ಅವನನ್ನು ವಧಿಸಲೇ? ಅಥವಾ ಪ್ರಾಣದಂಡಕ್ಕೆ ಅರ್ಹನಾದ ಯಾರೇ ಅಪರಾಧಿಯನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆಗೊಳಿಸಲೇ? ಯಾವ ದರಿದ್ರನನ್ನು ಶ್ರೀಮಂತಗೊಳಿಸಲೇ? ಶ್ರೀಮಂತನನ್ನು ದರಿದ್ರನಾಗಿಸಲೇ? ॥32-33॥ ನಾನು ಮತ್ತು ನನ್ನ ಎಲ್ಲ ಸೇವಕರು ನಿನ್ನ ಆಜ್ಞಾಧೀನರಾಗಿದ್ದೇವೆ. ನಿನ್ನ ಯಾವುದೇ ಮನೋರಥವನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸುವೆನು. ಬೇಕಾದರೆ ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನನ್ನ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನೂ ಕೊಡುವೆನು. ಆದ್ದರಿಂದ ನಿನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿರುವುದನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ತಿಳಿಸು. ॥34॥ ನನ್ನ ಬಲವನ್ನು ತಿಳಿದಿದ್ದರೂ ನೀನು ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಸಂದೇಹ ಪಡಬಾರದು. ನಾನು ನನ್ನ ಸತ್ಕರ್ಮಗಳ ಮೇಲೆ ಆಣೆಯಿಟ್ಟು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ- ನಿನಗೆ ಸಂತೋಷವಾಗುವುದನ್ನೇ ಮಾಡುವೆನು. ॥35॥

ಸೂರ್ಯನ ಚಕ್ರ ತಿರುಗುತ್ತಾ ಇರುವವರೆಗೆ, ಇಡೀ ಪೃಥಿವಿಯು ನನ್ನ ಅಧಿಕಾರದಲ್ಲಿದೆ. ದ್ರವಿಡ, ಸಿಂಧು-ಸೌವೀರ, ಸೌರಾಷ್ಟ್ರ, ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ಎಲ್ಲ ಪ್ರದೇಶ ಹಾಗೂ ಅಂಗ, ವಂಗ ಮಗಧ, ಮತ್ಸ್ಯ, ಕಾಶೀ ಮತ್ತು ಕೋಸಲ ಇವೆಲ್ಲ ಸಮೃದ್ಧಶಾಲೀ ದೇಶಗಳ ಮೇಲೆ ನನ್ನ ಆಧಿಪತ್ಯವಿದೆ. ॥36-37॥ ಕೇಕೆಯ ರಾಜನಂದಿನಿ! ಆ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಸಿಗುವ ಬಗೆ-ಬಗೆಯ ದ್ರವ್ಯ, ಧನ, ಧಾನ್ಯ ಹಾಗೂ ಕುರಿಯೇ ಮೊದಲಾದ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ನೀನು ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಬಯಸುವುದನ್ನು ನನ್ನಿಂದ ಕೇಳಿ ಪಡೆಯಬಹುದು. ॥38॥

ಸುಂದರೀ! ಇಷ್ಟೊಂದು ಕ್ಲೇಶ ಪಡೆಯುವ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಏನಿದೆ? ಶೋಭನೇ! ಏಳು, ಏಳು! ಕೈಕೇ! ನಿನಗೆ ಯಾರಿಂದ ಭಯ ಉಂಟಾಗಿದೆ? ಸರಿಯಾಗಿ ಹೇಳು. ಸೂರ್ಯನು ಮಂಜನ್ನು ದೂರಗೊಳಿಸುವಂತೆಯೇ ನಾನು ನಿನ್ನ ಭಯವನ್ನು ಇಲ್ಲವಾಗಿಸುವೆನು. ॥39॥ ರಾಜನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಕೈಕೆಗೆ ಸ್ವಲ್ಪ ಸಾಂತ್ವನ ಸಿಕ್ಕಿದಂತಾಯಿತು. ಆಗ ಆಕೆಯು ತನ್ನ ಸ್ವಾಮಿಯ ಬಳಿ ಆ ಅಪ್ರಿಯ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲು ಬಯಸಿ, ತನ್ನ ಪತಿಗೆ ಇನ್ನು ಹೆಚ್ಚು ಪೀಡಿಸಲು ಸಿದ್ಧಳಾದಳು. ॥40॥

ವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷ ರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಹತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥10॥

ಹನ್ನೊಂದನೆಯ ಸರ್ಗ

ಕೈಕೆಯಿಯು ರಾಜನನ್ನು ಪ್ರತಿಜ್ಞಾಬದ್ಧನಾಗಿಸಿ, ಹಿಂದೆ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದ ಎರಡು ವರಗಳನ್ನು ಅವನ ಸ್ಮರಣೆಗೆ ತಂದು ಭರತನಿಗೆ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕವನ್ನು, ರಾಮನಿಗೆ ವನವಾಸವನ್ನು ಬೇಡಿದುದು

ಆಗ ರಾಜನು ಮನ್ಮಥನ ಬಾಣಕ್ಕೆ ಈಡಾಗಿದ್ದನು. ಕಾಮವೇಗಕ್ಕೆ ಕಟ್ಟುಬಿದ್ದಿದ್ದನು. ಅದನ್ನರಿತ ಕೈಕೆಯಿಯು ಅತ್ಯಂತ ಕರ್ಣಕಠೋರವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದಳು - ॥1॥

ಸ್ವಾಮಿ! ಯಾರೂ ನನಗೆ ಅಪಕಾರ ಮಾಡಿಲ್ಲ, ಯಾರಿಂದಲೂ ನಾನು ಅಪಮಾನಿತಳಾಗಲಿಲ್ಲ; ನಿಂದಿತಳೂ ಆಗಲಿಲ್ಲ. ನನಗೆ ಯಾವುದೋ ಮನೋರಥವಿದೆ, ಅದನ್ನು ನಿಮ್ಮಿಂದ ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಿರುವೆನು. ॥2॥ ನೀವು ಅದನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಲು ಬಯಸುವಿರಾದರೆ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿರಿ. ಅನಂತರ ನಾನು ನನ್ನ ವಾಸ್ತವಿಕವಾದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ನಿಮಗೆ ತಿಳಿಸುವೆನು. ॥3॥

ಮಹಾರಾಜ ದಶರಥನು ಕಾಮಕ್ಕೆ ಅಧೀನನಾಗಿದ್ದನು. ಅವನು ಕೈಕೆಯಿಯ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಕೊಂಚ ಮುಗುಳ್ನಕ್ಕು, ನೆಲದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿದ್ದ ಆ ದೇವಿಯ ಕೂದಲನ್ನು ಹಿಡಿದೆತ್ತಿ ತಲೆಯನ್ನು ತನ್ನ ತೊಡೆಯ ಮೇಲೆ ಇರಿಸಿಕೊಂಡು ಆಕೆಯಲ್ಲಿ ಇಂತೆಂದನು- ॥4॥ ತನ್ನ ಸೌಭಾಗ್ಯದ ಮೇಲೆ ಗರ್ವಪಡುವ ಕೈಕೇ! ನರಶ್ರೇಷ್ಠ ಶ್ರೀರಾಮನಲ್ಲದೆ ನಿನಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಿಯರಾದವರು ಯಾರೂ ಇಲ್ಲವೆಂಬುದು ನಿನಗೆ ತಿಳಿದಿಲ್ಲವೇ? ॥5॥ ಅಜೇಯನಾದ ರಘುವಂಶೀಯರಲ್ಲಿಯೇ ಮುಖ್ಯನಾದ, ಮಹಾತ್ಮನಾದ, ನನ್ನ ಪ್ರಾಣಗಳಿಗಿಂತಲೂ ಅಧಿಕನೆನಿಸಿದ ರಾಘವನ ಮೇಲೆ ಆಣೆಯಿಟ್ಟು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ, ನಿನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನ ಬಯಕೆಯನ್ನು ಹೇಳು. ॥6॥ ಕೈಕೇಯಿ! ಯಾರನ್ನು ಮುಹೂರ್ತಕಾಲ ನೋಡದಿದ್ದರೆ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿಯೂ ನಾನು ಜೀವಿಸಿರಲಾರನೋ, ಅಂತಹ ಶ್ರೀರಾಮನ ಮೇಲೆ ಆಣೆ ಇಟ್ಟು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ - ನೀನು ಹೇಳಿದುದನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸುವೆನು. ॥7॥

ಕೈಕೆಯೇ! ನನ್ನ ಪ್ರಾಣಗಳಿಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ, ನನ್ನ ಇತರ ಮಕ್ಕಳಿಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ, ನನ್ನ ಬಂಧು-ಬಾಂಧವರಿಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಯಾವ ಪುರುಷ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ನಾನು ನೋಡುತ್ತಿರುವೆನೋ, ಅಂತಹ ಶ್ರೀರಾಮನ ಮೇಲೆ ಆಣೆ ಇಟ್ಟು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ-ನಿನ್ನ ಎಲ್ಲ ಮಾತುಗಳನ್ನು ನಡೆಸಿಕೊಡುವೆನು. ॥8॥ ಮಂಗಳ ಸ್ವರೂಪಳೇ! ಕೈಕೇ! ನನ್ನ ಈ ಹೃದಯವೂ ಕೂಡ ನಿನ್ನ ವಚನಗಳ ಪೂರ್ತಿಗಾಗಿ ತತ್ಪರವಾಗಿದೆ. ಹೀಗೆ ಯೋಚಿಸಿ ನೀನು ನಿನ್ನ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಗೊಳಿಸಿ ಈ ದುಃಖಸಾಗರದಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ಕಾಪಾಡು. ಶ್ರೀರಾಮನು ಎಲ್ಲರಿಗೆ ಪ್ರಿಯನಾಗಿರುವನು ಇದನ್ನು ನೋಡಿ, ನಿನಗೆ ಒಳ್ಳೆಯದೆನಿಸಿದ್ದನ್ನು ಹೇಳು. ॥9॥

ನನ್ನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ನೋಡಿಯೂ ನೀನು ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಸಂಶಯಪಡಬಾರದು. ನಾನು ನನ್ನ ಸತ್ಕರ್ಮಗಳ ಮೇಲೆ ಆಣೆಯಿಟ್ಟು ಪ್ರತಿಜ್ಞಾಪೂರ್ವಕ ಹೇಳುವೆನು - ನಿನ್ನ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಖಂಡಿತವಾಗಿ ನಡೆಸಿಕೊಡುವೆನು. ॥10॥ ರಾಣಿ ಕೈಕೆಯ ಮನಸ್ಸು ಸ್ವಾರ್ಥದ ಸಿದ್ಧಿಯಲ್ಲೇ ತೊಡಗಿತ್ತು. ಆಕೆಯ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಭರತನ ಕುರಿತು ಪಕ್ಷಪಾತವಿತ್ತು. ರಾಜನು ನನಗೆ ವಶನಾಗಿರುವನು ಎಂದು ನೋಡಿ ಹರ್ಷಿತಳಾಗಿ, ಈಗ ನಾನು ನನ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ಸಾಧಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಸಮಯ ಬಂದಿದೆ ಎಂದು ಯೋಚಿಸಿ, ಶತ್ರುವಿನ ಕುರಿತು ಕೂಡ ಹೇಳಲು ಕಠಿಣವಾದ ಮಾತನ್ನು ನುಡಿದಳು. ॥11॥ ರಾಜನ ಪ್ರತಿಜ್ಞಾಯುಕ್ತ ಮಾತಿನಿಂದ ಆಕೆಗೆ ಬಹಳ ಹರ್ಷವಾಗಿತ್ತು. ಬಳಿಗೆ ಬಂದ ಯಮರಾಜನಂತೆ ಅತ್ಯಂತ ಭಯಂಕರವಾದ ತನ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ಆಕೆಯು ಈ ಶಬ್ದಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯಕ್ತಗೊಳಿಸಿದಳು. ॥12॥

ಮಹಾರಾಜರೇ! ನೀವು ಯಾವ ರೀತಿ ಆಣೆಯಿಟ್ಟು ನನಗೆ ವರವನ್ನು ಕೊಡಲು ಹೊರಟಿರುವುದನ್ನು ಇಂದ್ರಾದಿ ಮೂವತ್ತ ಮೂರು ದೇವತೆಗಳೂ ಕೇಳಿರುವರು. ॥13॥ ಚಂದ್ರ, ಸೂರ್ಯ, ಆಕಾಶ, ಗ್ರಹ, ಹಗಲು, ರಾತ್ರೆ, ದಿಕ್ಕು, ಜಗತ್ತು, ಈ ಭೂಮಿ, ಗಂಧರ್ವರು, ರಾಕ್ಷಸರು, ರಾತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವ ಪ್ರಾಣಿಗಳು, ಗೃಹದೇವತೆ ಹಾಗೂ ಇವರಿಗಿಂತ ಬೇರೆಯಾದ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ನಿಮ್ಮ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ, ನಿಮ್ಮ ಮಾತಿಗೆ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿರುವರು. ॥14-15॥ ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳಿರಾ ಕೇಳಿರಿ! ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ, ಸತ್ಯಪ್ರತಿಜ್ಞ, ಧರ್ಮಜ್ಞ, ಸತ್ಯವಾದೀ ಹಾಗೂ ಶುದ್ಧ ಆಚಾರ-ವಿಚಾರವುಳ್ಳ ಈ ಮಹಾರಾಜರು ನನಗೆ ವರವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಿರುವರು. ॥16॥ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಕಾಮಮೋಹಿತನಾಗಿ ವರವನ್ನು ಕೊಡಲು ಹೊರಟಿರುವ ಮಹಾಧನುರ್ಧರ ದಶರಥನನ್ನು ಕೈವಶಮಾಡಿಕೊಂಡು ದೇವಿ ಕೈಕೆಯಿಯು ಮೊದಲು ಅವನನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಾ ಮತ್ತೆ ಇಂತೆಂದಳು - ॥17॥

ಮಹಾರಾಜ! ಹಿಂದೆ ನಡೆದ ದೇವಾಸುರ ಸಂಗ್ರಾಮವನ್ನು ಜ್ಞಾಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಿರಿ, ಅಲ್ಲಿ ಶತ್ರುಗಳು ನಿಮ್ಮನ್ನು ಗಾಯಗೊಳಿಸಿ ಕೇವಲ ಪ್ರಾಣಗಳು ಮಾತ್ರ ಉಳಿದಿದ್ದವು. ॥18॥ ಸ್ವಾಮಿ! ಆ ಯುದ್ಧರಂಗದಲ್ಲಿ ಇಡೀ ರಾತ್ರೆ ಎಚ್ಚರವಾಗಿದ್ದು ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರಗಳಿಂದ ನಾನು ನಿಮ್ಮ ಜೀವನವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಿದ್ದೆ. ಅದರಿಂದ ಸಂತುಷ್ಟರಾಗಿ ನೀವು ನನಗೆ ಎರಡು ವರಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿದ್ದಿರಿ. ॥19॥ ದೇವ! ಪೃಥಿವಿ ಪಾಲಕ ರಘುನಂದನರೇ! ನೀವು ಕೊಟ್ಟ ಆ ಎರಡು ವರಗಳನ್ನು ಅಂದು ನಿಮ್ಮಲ್ಲೇ ನ್ಯಾಸವಾಗಿ ನಾನು ಇರಿಸಿದ್ದೆ. ಇಂದು ಈಗ ಅವನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಬಯಸುತ್ತಿರುವೆನು. ॥20॥ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಧರ್ಮತಃ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಮಾಡಿ ನೀವು ನನಗೆ ಆ ವರಗಳನ್ನು ಕೊಡದಿದ್ದರೆ ನಾನು ನಿಮ್ಮಿಂದ ಅಪಮಾನಿತಳೆಂದು ತಿಳಿದು ಇಂದೇ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿಬಿಡುವೆನು. ॥21॥

ವ್ಯಾಧನ ಆಕರ್ಷಕ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಜಿಂಕೆಯು ತನ್ನ ವಿನಾಶಕ್ಕಾಗಿ ಬಲೆಯಲ್ಲಿ ಬೀಳುವಂತೆಯೇ, ಕೈಕೆಯಿಗೆ ವಶೀಭೂತನಾದ ದಶರಥನು ಆಗ ಹಿಂದಿನ ವರಗಳ ಸ್ಮರಣೆಮಾತ್ರದಿಂದಲೇ ತನ್ನ ವಿನಾಶಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯ ಬಂಧನದಲ್ಲಿ ಬಂಧಿತನಾಗಿದ್ದನು. ॥22॥ ಅನಂತರ ಕೈಕೆಯಿಯು ಕಾಮಮೋಹಿತನಾಗಿ ವರವನ್ನು ಕೊಡಲು ಹೊರಟಿರುವ ರಾಜನಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಹೇಳಿದಳು - ಸ್ವಾಮಿ! ಪೃಥಿವೀಪಾಲಕರೇ! ಅಂದು ನೀವು ಎರಡು ವರಗಳನ್ನು ಕೊಡಲು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿದ್ದೀರಲ್ಲ, ಅವನ್ನು ಈಗ ನನಗೆ ಕೊಡಿರಿ. ಆ ಎರಡು ವರಗಳನ್ನು ನಿಮಗೆ ತಿಳಿಸುವೆನು, ಕೇಳಿರಿ - ಒಂದು ವರದಿಂದ ಶ್ರೀರಾಮನ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕಕ್ಕೆ ಮಾಡಿದ ಸಿದ್ಧತೆಗಳಿಂದ ನನ್ನ ಪುತ್ರ ಭರತನಿಗೆ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕ ಮಾಡಬೇಕು. ॥23-24॥

ಸ್ವಾಮಿ! ದೇವಾಸುರ ಸಂಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ನೀವು ಪ್ರಸನ್ನರಾಗಿ ನನಗೆ ಕೊಟ್ಟ ಇನ್ನೊಂದು ವರವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುವ ಸಮಯವೂ ಈಗ ಬಂದಿದೆ. ॥25॥ ಧೀರ ಸ್ವಭಾವವುಳ್ಳ ಶ್ರೀರಾಮನು ತಪಸ್ವಿಯಾಗಿ, ಮೃಗ ಚರ್ಮ-ವಲ್ಕಲಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿ ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳವರೆಗೆ ದಂಡಕಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಇರಬೇಕು. ಭರತನಿಗೆ ಇಂದೇ ನಿಷ್ಕಂಟಕ ಯುವರಾಜಪದವಿ ಸಿಗಬೇಕು. ॥26-27॥

ಇದೇ ನನ್ನ ಸರ್ವಶ್ರೇಷ್ಠ ಕಾಮನೆಯಾಗಿದೆ. ನಾನು ನಿಮ್ಮಲ್ಲಿ ಮೊದಲಿಗೆ ಕೊಟ್ಟ ವರಗಳನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಿರುವೆನು. ನಾನು ಇಂದೇ ಶ್ರೀರಾಮನು ವನಕ್ಕೆ ಹೋಗುವುದನ್ನು ನೋಡುವಂತೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮಾಡಿರಿ. ॥28॥ ನೀವು ರಾಜರ ಮಹಾರಾಜರಾಗಿರುವಿರಿ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸತ್ಯ ಪ್ರತಿಜ್ಞರಾಗಿ, ಆ ಸತ್ಯದಿಂದ ನಿಮ್ಮ ಕುಲ, ಶೀಲ ಮತ್ತು ಜೀವನವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಿಕೊಳ್ಳಿರಿ. ಸತ್ಯಮಾತನಾಡುವುದು ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಧರ್ಮವಾಗಿದೆ ಎಂದು ತಪಸ್ವಿಗಳು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಅದು ಪರಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಪರಮ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ॥29॥

ವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷ ರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಹನ್ನೊಂದನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥11॥

ಹನ್ನೆರಡನೆಯ ಸರ್ಗ

ದಶರಥನ ಚಿಂತೆ, ವಿಲಾಪ, ಕೈಕೆಯನ್ನು ನಿಂದಿಸಿದುದು, ಆಕೆಯನ್ನು ಬಗೆ ಬಗೆಯಾಗಿ ಸಮಾಧಾನಗೊಳಿಸಿ, ಇಂತಹ ಘೋರವಾದ ವರಗಳನ್ನು ಕೇಳದಂತೆ ಯಾಚಿಸಿದುದು

ಕೈಕೆಯಿಯ ಇಂತಹ ಕಠೋರವಾದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ದಶರಥನಿಗೆ ಬಹಳ ಚಿಂತೆ ಉಂಟಾಯಿತು. ಅವನು ಒಂದು ಮುಹೂರ್ತಕಾಲ ಅತ್ಯಂತ ಸಂತಾಪಗೊಂಡನು. ॥1॥

ಅವನು ಯೋಚಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ - ಏನು ನಾನು ಹಗಲಿನಲ್ಲೇ ಸ್ವಪ್ನ ನೋಡುತ್ತಾ ಇದ್ದೇನೆಯೇ? ನನ್ನ ಚಿತ್ತವೇ ಮೋಹ ಗೊಂಡಿರುವುದೇ? ಅಥವಾ ಯಾವುದಾದರೂ ಭೂತ (ಗ್ರಹ)ದ ಆವೇಶದಿಂದ ಚಿತ್ತದಲ್ಲಿ ವಿಕಲತೆ ಬಂದಿದೆಯೇ? ಇಲ್ಲವೇ ಆಧಿ ವ್ಯಾಧಿಯ ಕಾರಣದಿಂದ ಯಾವುದಾದರೂ ಮನಸ್ಸಿನ ವಿಕಾರವೇ? ॥2॥ ಹೀಗೆ ಆಲೋಚಿಸುತ್ತಾ ಅವನಿಗೆ ತನ್ನ ಭ್ರಮೆಯ ಕಾರಣ ತಿಳಿಯದೆ ಹೋಯಿತು. ಆಗ ರಾಜನಿಗೆ ಮೂರ್ಛಿತಗೊಳಿಸುವಂತಹ ದುಃಖಪ್ರಾಪ್ತವಾಯಿತು. ಬಳಿಕ ಎಚ್ಚರಗೊಂಡಾಗ ಕೈಕೆಯ ಮಾತನ್ನು ನೆನೆದು ಪುನಃ ಸಂತಾಪಕ್ಕೆ ಈಡಾದನು. ॥3॥ ಹೆಣ್ಣು ಹುಲಿಯನ್ನು ಕಂಡು ಜಿಂಕೆಯು ವ್ಯಥಿತವಾಗುವಂತೆ ಆ ರಾಜನು ಕೈಕೆಯನ್ನು ನೋಡಿ ಪೀಡಿತನಾಗಿ ವ್ಯಾಕುಲಗೊಂಡನು. ಬರೇ ನೆಲದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿದ್ದ ರಾಜನು ದೀರ್ಘವಾಗಿ ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಡುತ್ತಾ, ಮಹಾವಿಷ ಸರ್ಪವು ಮಂತ್ರದಿಂದ ಮಂಡಲದಲ್ಲಿ ಬಂಧಿತವಾದಂತೆ ಆಗಿದ್ದನು. ॥4॥ ದಶರಥ ರಾಜನು ರೋಷಗೊಂಡು, ಅಯ್ಯೋ! ಧಿಕ್ಕಾರವಿರಲಿ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾ ಮೂರ್ಛಿತನಾದನು. ಶೋಕದಿಂದ ಎಚ್ಚರ ತಪ್ಪಿದವನಂತೆ ಆದನು. ॥5॥ ಬಹಳ ಹೊತ್ತಿನ ನಂತರ ಎಚ್ಚರಗೊಂಡಾಗ ರಾಜನು ಅತ್ಯಂತ ದುಃಖಿತನಾಗಿ ತನ್ನ ತೇಜದಿಂದ ಕೈಕೆಯನ್ನು ಸುಡುವಂತೆ ಕ್ರೋಧಗೊಂಡು ಆಕೆಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು. ॥6॥

ದಯಾಹೀನ ದುರಾಚಾರೀ ಕೈಕೇಯಿ! ಕುಲ ವಿನಾಶನಿಯೇ! ಪಾಪಿಷ್ಠಳೇ! ರಾಮನು ನಿನಗೆ ಯಾವ ಅಪರಾಧವನ್ನು ಮಾಡಿರುವನು? ಅಥವಾ ನಾನಾದರೂ ನಿನಗೆ ಯಾವ ಅಪರಾಧವನ್ನು ಮಾಡಿರುವೆ? ॥7॥ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನಾದರೋ ನಿನ್ನೊಂದಿಗೆ ನಿಜತಾಯಿಯಂತೆ ವರ್ತಿಸುತ್ತಾ ಇರುವನು. ಹೀಗಿದ್ದರೂ ನೀನು ಯಾಕೆ ಇಂತಹ ಅನಿಷ್ಟವನ್ನು ಮಾಡಲು ಹೊರಟಿರುವೆ? ॥8॥

ನನ್ನ ನಾಶಕ್ಕಾಗಿಯೇ ನಿನ್ನನ್ನು ತಂದಿರಿಸಿದಂತೆ ಅನಿಸುತ್ತಿದೆ. ನೀನು ರಾಜಕನ್ಯೆಯ ರೂಪದಲ್ಲಿರುವ ತೀಕ್ಷ್ಣವಿಷವುಳ್ಳ ನಾಗಿನಿ ಎಂದು ನಾನು ತಿಳಿದಿರಲಿಲ್ಲ. ॥9॥ ಇಡೀ ಜಗತ್ತೇ ಶ್ರೀರಾಮನ ಗುಣಗಳನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಿರುವಾಗ ನಾನು ಯಾವ ಅಪರಾಧಕ್ಕಾಗಿ ಅಂತಹ ಪ್ರಿಯ ಪುತ್ರನನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಲಿ? ॥10॥ ನಾನು ಕೌಸಲ್ಯೆ ಮತ್ತು ಸುಮಿತ್ರೆಯರನ್ನೂ ಬಿಡಬಲ್ಲೆ, ರಾಜ ಲಕ್ಷ್ಮಿಯನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಬಲ್ಲೆ, ಆದರೆ ನನ್ನ ಪ್ರಾಣ ಸ್ವರೂಪನಾದ ಪಿತೃಭಕ್ತ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಬಿಡಲಾರೆನು. ॥11॥

ನನ್ನ ಹಿರಿಯ ಪುತ್ರ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ನೋಡುತ್ತಲೇ ನನ್ನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರೇಮ ಉಕ್ಕಿ ಬರುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ನಾನು ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ನೋಡದಿದ್ದಾಗ ನನ್ನ ಚೇತನವೇ ಉಡುಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ॥12॥ ಸೂರ್ಯನಿಲ್ಲದೆ ಈ ಜಗತ್ತು ಇರಬಲ್ಲದು, ಅಥವಾ ನೀರು ಇಲ್ಲದೆ ಹೊಲ ಬೆಳೆಯಬಹುದು, ಆದರೆ ಶ್ರೀರಾಮನು ಇಲ್ಲದೆ ನನ್ನ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣಗಳು ಇರಲಾರವು. ॥13॥ ಆದ್ದರಿಂದ ಇಂತಹ ವರವನ್ನು ಕೇಳುವುದರಿಂದ ಯಾವ ಲಾಭವೂ ಆಗಲಾರದು. ಪಾಪನಿಶ್ಚಯವುಳ್ಳ ಕೈಕೇ! ನೀನು ಈ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ಅಥವಾ ದುರಾಗ್ರಹವನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಬಿಡು. ನೋಡು, ನಾನು ನಿನ್ನ ಕಾಲುಗಳಲ್ಲಿ ತಲೆಯನ್ನಿಡುವೆ. ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಪ್ರಸನ್ನಳಾಗು. ಎಲೈ ಪಾಪಿನಿ! ನೀನು ಇಂತಹ ಪರಮ ಕ್ರೂರವಾದ ಮಾತನ್ನು ಏಕೆ ಯೋಚಿಸಿದೆ? ॥14-15॥ ಭರತನು ನನಗೆ ಪ್ರಿಯನೋ, ಅಪ್ರಿಯನೋ ಎಂದು ತಿಳಿಯಲು ಬಯಸುತ್ತಿರುವೆಯಾ? ರಘುನಂದನ ಭರತನ ಸಂಬಂಧದಲ್ಲಿ ನೀನು ಮೊದಲು ಹೇಳಿದಂತೆ ಪೂರ್ಣವಾಗಲಿ. ನಿನ್ನ ಮೊದಲ ವರದಂತೆ ನಾನು ಭರತನಿಗೆ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕ ಮಾಡುವೆನು. ॥16॥

ಶ್ರೀರಾಮನು ನನಗೆ ಹಿರಿಯ ಮಗನು, ಅವನು ಧರ್ಮಾಚರಣೆಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರಿಗಿಂತ ಹಿರಿಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ನೀನೇ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದೆಯಲ್ಲ! ಆದರೆ ನೀನು ತೋರಿಕೆಯ ಮಾತುಗಳನ್ನಾಡುತ್ತಾ, ಶ್ರೀರಾಮನಿಂದ ಸೇವೆ ಮಾಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲೆಂದೇ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದೆ ಎಂಬುದು ಈಗ ಗೊತ್ತಾಯಿತು. ॥17॥ ಇಂದು ಶ್ರೀರಾಮನ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ನೀನು ಶೋಕಸಂತಪ್ತಳಾಗಿರುವೆ ಹಾಗೂ ನನಗೂ ಬಹಳ ಸಂತಾಪವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಿರುವೆ. ಈ ಶೂನ್ಯವಾದ ಕ್ರೋಧಾಗಾರದಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಮೇಲೆ ಭೂತವು ಆವೇಶಿತವಾಗಿ ನೀನು ಪರವಶಳಾಗಿ ಇಂತಹ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಆಡುತ್ತಿರುವೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತೇನೆ. ॥18॥

ದೇವಿ! ನ್ಯಾಯಶೀಲ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವಂಶದಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಬುದ್ಧಿಯು ಹೀಗೆ ವಿಕೃತವಾಗಿ ಇಂತಹ ಭಾರೀ ದೊಡ್ಡ ಅನ್ಯಾಯ ಬಂದು ಇದಿರಾಗಿದೆ. ॥19॥ ವಿಶಾಲಲೋಚನೆ! ಈ ಮೊದಲು ನೀನು ಎಂದೂ ಇಂತಹ ಅನುಚಿತವಾದ ಅಥವಾ ನನಗೆ ಅಪ್ರಿಯವಾದ ಆಚರಣೆಯನ್ನು ಮಾಡಿರಲಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ನಿನ್ನ ಇಂದಿನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ನನಗೆ ವಿಶ್ವಾಸವೇ ಉಂಟಾಗುತ್ತಿಲ್ಲ. ॥20॥ ಬಾಲೇ! ನಿನಗಾದರೋ ಶ್ರೀರಾಮನು ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಭರತನಿಗೆ ಸಮಾನನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಮಾತುಕತೆಯಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಸಲ ನನ್ನೊಡನೆ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದೆಯಲ್ಲ! ॥21॥

ದೇವಿ! ಅಂತಹ ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ, ಮಹಾಯಶಸ್ವೀ ಶ್ರೀರಾಮನ ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷದ ವನವಾಸವು ನಿನಗೆ ಹೇಗೆ ರುಚಿಸುತ್ತದೆ? ॥22॥ ಅತ್ಯಂತ ಸುಕುಮಾರ ಮತ್ತು ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ದೃಢವಾದ ಮನಸ್ಸುಳ್ಳ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ವನವಾಸಕ್ಕೆ ಕಳಿಸುವುದು ನಿನಗೆ ಹೇಗೆ ಒಳ್ಳೆಯದೆನಿಸಿದೆ? ಅಯ್ಯೋ! ನಿನ್ನ ಹೃದಯ ಬಹಳ ಕಠೋರವಾಗಿದೆ. ॥23॥

ಸುಂದರ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ ಕೈಕೆಯಿಯೇ! ಸದಾಕಾಲ ನಿನ್ನ ಸೇವೆ, ಶುಶ್ರೂಷೆಯಲ್ಲೇ ತೊಡಗಿರುವ ಆ ನಯ ನಾಭಿರಾಮ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ನಗರದಿಂದ ಹೊರಗಟ್ಟಲು ನೀನು ಏಕೆ ಇಚ್ಛಿಸುತ್ತಿರುವೆ? ॥24॥ ಭರತನಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿಯೇ ಶ್ರೀರಾಮನೇ ಸದಾ ನಿನ್ನ ಸೇವೆ ಮಾಡುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ನಾನು ನೋಡುತ್ತಿರುವೆನು. ಭರತನು ಶ್ರೀರಾಮನಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ನಿನ್ನ ಸೇವೆ ಮಾಡುವುದನ್ನು ನಾನು ನೋಡಿಯೇ ಇಲ್ಲ. ॥25॥ ಗುರು-ಹಿರಿಯರ ಸೇವೆ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ, ಅವರನ್ನು ಗೌರವಿಸುವ, ಅವರ ಮಾತನ್ನು ಮನ್ನಿಸುವ ಹಾಗೂ ಅವರ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೂಡಲೇ ಪಾಲಿಸುವ ನರಶ್ರೇಷ್ಠ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗಿಂತ ಮಿಗಿಲಾದವರು ಯಾರು ತಾನೇ ಇರುವನು? ॥26॥

ನಮ್ಮ ಅರಮನೆಯಲ್ಲಿ ಸಾವಿರಾರು ಸ್ತ್ರೀಯರು ಮತ್ತು ಆಶ್ರಿತ ಸೇವಕರು ಇರುವರು; ಆದರೆ ಯಾರಿಂದಲೂ ಕೂಡ ಶ್ರೀರಾಮನ ಕುರಿತು ನಿಜವಾದ ಅಥವಾ ಸಟೆಯಾದ ಯಾವುದೇ ಅಪವಾದವನ್ನು ನಾನು ಕೇಳಿಲ್ಲ. ॥27॥ ಪುರುಷಸಿಂಹ ಶ್ರೀರಾಮನು ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಶುದ್ಧ ಹೃದಯದಿಂದ ಸಾಂತ್ವನ ನೀಡುತ್ತಾ, ಪ್ರಿಯ ಆಚರಣೆಯಿಂದ ರಾಜ್ಯದ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ತನ್ನ ವಶದಲ್ಲಿ ಇರಿಸಿಕೊಂಡಿರುವನು. ॥28॥

ವೀರ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ತನ್ನ ಸಾತ್ವಿಕ ಭಾವದಿಂದ ಸಮಸ್ತ ಜನರನ್ನು, ದಾನದಿಂದ ದ್ವಿಜರನ್ನು, ಸೇವೆಯಿಂದ ಗುರುಹಿರಿಯರನ್ನು, ಧನುರ್ಬಾಣಗಳಿಂದ ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಗೆದ್ದು ತನ್ನ ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡಿರುವನು. ॥29॥ ಸತ್ಯ, ದಾನ, ತಪಸ್ಸು, ತ್ಯಾಗ, ಮಿತ್ರತೆ, ಪವಿತ್ರತೆ, ಸರಳತೆ, ವಿದ್ಯೆ ಮತ್ತು ಗುರು-ಶುಶ್ರೂಷೆ ಇವೆಲ್ಲ ಸದ್ಗುಣಗಳು ಶ್ರೀರಾಮನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ನೆಲೆಸಿವೆ. ॥30॥ ದೇವಿ! ಮಹರ್ಷಿಗಳಂತೆ ತೇಜಸ್ವಿಯಾದ, ದೇವತೆಗಳಂತೆ ಇರುವ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ನೀನು ಏಕೆ ಅನಿಷ್ಟವನ್ನು ಮಾಡಲು ಬಯಸುತ್ತಿರುವೆ? ॥31॥ ಶ್ರೀರಾಮನು ಎಲ್ಲ ಜನರಲ್ಲಿ ಪ್ರಿಯವಾಗಿ ಮಾತನಾಡುವನು. ಅವನು ಎಂದೂ ಯಾರಲ್ಲಿಯೂ ಅಪ್ರಿಯವಾಗಿ ಮಾತನಾಡಿದುದು ನನಗೆ ನೆನಪಿಲ್ಲ. ಇಂತಹ ಸರ್ವಪ್ರಿಯ ರಾಮನಲ್ಲಿ ನಾನು ಇಂತಹ ಅಪ್ರಿಯ ಮಾತನ್ನು ಹೇಗೆ ಹೇಳಲಿ? ॥32॥ ಕ್ಷಮೆ, ತಪಸ್ಸು, ತ್ಯಾಗ, ಸತ್ಯ, ಧರ್ಮ, ಕೃತಜ್ಞತೆ ಮತ್ತು ಸಮಸ್ತ ಜೀವಿಗಳ ಕುರಿತು ದಯೆ ತುಂಬಿರುವ ಶ್ರೀರಾಮನಿಲ್ಲದ ನನ್ನ ಗತಿ ಏನಾದೀತು? ॥33॥

ಕೈಕೇಯಿ! ನಾನು ಮುದುಕನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ಸಾವಿನ ಅಂಚಿನಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿರುವೆನು. ನನ್ನ ಸ್ಥಿತಿ ಶೋಚನೀಯವಾಗಿದೆ. ನಾನು ದೀನನಾಗಿ ನಿನ್ನ ಮುಂದೆ ಅಂಗಲಾಚುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ನಿನಗೆ ನನ್ನ ಮೇಲೆ ದಯೆ ಏಕೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತಿಲ್ಲ? ॥34॥ ಸಾಗರಾಂತವಾದ ನನ್ನ ಈ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ದೊರೆಯುವುದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ನಿನಗೆ ಕೊಡುತ್ತೇನೆ. ಆದರೆ ಇಂತಹ ದುರಾಗ್ರಹದಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ಮೃತ್ಯುಮುಖದಲ್ಲಿ ನೂಕಬೇಡ. ॥35॥ ಕೇಕಯ ನಂದನೀ! ನಾನು ಕೈಮುಗಿದು, ನಿನ್ನ ಕಾಲಿಗೆ ಬೀಳುತ್ತೇನೆ. ನೀನು ರಾಮನಿಗೆ ಶರಣಳಾಗು, ಅವನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸು. ಪ್ರತಿಜ್ಞಾವಚನ ನಡೆಸಿಕೊಡಲು ಹೋಗಿ ಜ್ಯೇಷ್ಠ ವ್ಯತಿಕ್ರಮ ಎಂಬ ಅಧರ್ಮಕ್ಕೆ ನಾನು ತುತ್ತಾಗದಿರಲಿ. ॥36 ಮಹಾರಾಜಾ ದಶರಥನು ಈ ಪ್ರಕಾರ ದುಃಖದಿಂದ ಸಂತಪ್ತನಾಗಿ ವಿಲಾಪಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಅವನು ಆಗಾಗ ಎಚ್ಚರ ತಪ್ಪುತ್ತಿದ್ದನು. ತಲೆ ತಿರುಗುತ್ತಾ ಇದ್ದು, ಶೋಕಮಗ್ನನಾಗಿ, ಶೋಕಸಾಗರದಿಂದ ಪಾರಾಗಿಹೋಗಲು ಪದೇ ಪದೇ ಬೇಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ಕೈಕೆಯಿಯ ಹೃದಯ ಕರಗಲಿಲ್ಲ. ಅದು ಇನ್ನೂ ಭೀಷಣರೂಪತಳೆದು ಅತ್ಯಂತ ಕಠೋರ ಮಾತಿನಿಂದ ಕೈಕೆಯಿಯು ಈ ಪ್ರಕಾರ ಉತ್ತರಿಸಿದಳು - ॥37-38॥

ಮಹಾರಾಜರೇ! ಎರಡು ವರಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ನೀವು ಮತ್ತೆ ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಪಶ್ಚಾತ್ತಾಪ ಪಡುತ್ತಿರುವಿರಲ್ಲ! ವೀರ ಅರಸರೇ! ಈ ಭೂಮಂಡಲದಲ್ಲಿ ನಾನು ಧಾರ್ಮಿಕನು ಎಂದು ಹೇಗೆ ಹೇಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುವೆ? ॥39॥ ಧರ್ಮಜ್ಞ ಮಹಾರಾಜರೇ! ಅನೇಕ ರಾಜರ್ಷಿಗಳು ಒಂದೆಡೆ ಸೇರಿ ನನಗೆ ಕೊಟ್ಟ ವರಗಳ ಕುರಿತು ನಿಮ್ಮೊಡನೆ ಮಾತನಾಡಿದಾಗ ನೀವು ಅವರಿಗೆ ಏನು ಉತ್ತರಿಸುವಿರಿ? ॥40॥ ಯಾರ ಪ್ರಸಾದದಿಂದ ನಾನು ಬದುಕಿರುವೆನೋ, ಯಾರು ನನ್ನನ್ನು ದೊಡ್ಡ ಸಂಕಟದಿಂದ ರಕ್ಷಿಸಿರುವಳೋ, ಆ ಕೈಕೆಯಿಗೆ ವರ ಕೊಡುವಂತೆ ಮಾಡಿದ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ನಾನು ಸುಳ್ಳಾಗಿಸಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳುವಿರಾ? ॥41॥ ಮಹಾರಾಜರೇ! ವರವನ್ನು ಕೊಡುವೆ ಎಂದು ಇಂದು ಹೇಳಿ ಮತ್ತೆ ಅದಕ್ಕೆ ವಿಪರೀತವಾದ ಮಾತನಾಡಿ ತಮ್ಮ ಕುಲದ ರಾಜರಿಗೆ ಕಲಂಕ ಹಚ್ಚಿರುವಿರಲ್ಲ! ॥42॥ ರಾಜಾ ಶೈಬ್ಯನು ಗಿಡುಗ ಮತ್ತು ಪಾರಿವಾಳದ ಜಗಳದಲ್ಲಿ (ಪಾರಿವಾಳದ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಉಳಿಸಲು ಮಾಡಿದ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಲು) ಗಿಡುಗನಿಗೆ ತನ್ನ ಶರೀರದ ಮಾಂಸವನ್ನೇ ಕತ್ತರಿಸಿಕೊಟ್ಟಿದ್ದನು. ಹೀಗೆ ಅಲರ್ಕರಾಜನು (ಓರ್ವ ಕುರುಡ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿಗೆ) ತನ್ನ ಎರಡು ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ದಾನಮಾಡಿ ಪರಮೋತ್ತಮ ಗತಿಯನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದನು. ॥43॥

ದೇವತೆಗಳ ಮುಂದೆ ಸಮುದ್ರವು ಮೇರೆ ಮೀರದಂತೆ ಮಾಡಿದ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಇಂದಿನವರೆವಿಗೂ ಮೀರುವುದಿಲ್ಲ. ನೀವೂ ಕೂಡ ಹಿಂದಿನ ಮಹಾಪುರುಷರಂತೆ ವರ್ತಿಸಿದುದನ್ನು ಗಮನದಲ್ಲಿಟ್ಟು ತನ್ನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಸುಳ್ಳಾಗಿಸಬೇಡಿರಿ. ॥44॥ ಆದರೆ ನೀವು ನನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಏಕೆ ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದೀರಿ? ದುರ್ಬುದ್ಧಿ ನರೇಶ! ನೀವಾದರೋ ಧರ್ಮಕ್ಕೆ ತಿಲಾಂಜಲಿಯನಿತ್ತು ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕ ಮಾಡಿ ರಾಣಿ ಕೌಸಲ್ಯೆಯೊಂದಿಗೆ ಸುಖಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಿರುವಿರಿ. ॥45॥ ಈಗ ಧರ್ಮವಿರಲಿ ಇಲ್ಲವೇ ಅಧರ್ಮವಿರಲಿ, ಸುಳ್ಳು ಇರಲಿ, ನಿಜವಿರಲಿ, ಯಾವ ಮಾತಿಗಾಗಿ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿರುವಿರೋ ಅದರಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಪರಿವರ್ತನೆ ಆಗಲಾರದು. ॥46॥ ಶ್ರೀರಾಮನ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕ ನಡೆದರೆ ನಾನು ನಿಮ್ಮ ಮುಂದೆಯೇ, ನೀವು ನೋಡುತ್ತಿರುವಂತೆ ಇಂದು ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ ವಿಷವನ್ನು ಸೇವಿಸುವೆನು. ॥47॥ ಒಂದು ದಿನವಾದರೂ ರಾಮಮಾತೆ ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಮುಂದೆ ರಾಜಮಾತೆ ಎಂದು ಇತರರು ಕೈಮುಗಿದು ವಂದಿಸುವುದನ್ನು ನೋಡಿದರೆ, ಆಗಲೇ ನಾನು ಸಾಯುವುದು ಒಳ್ಳೆಯದೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತೇನೆ. ॥48॥ ಶ್ರೀರಾಮನು ಈ ದೇಶದಿಂದ ಹೊರಟು ವನಕ್ಕೆ ಹೋಗುವುದಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ವರದಿಂದ ನನಗೆ ಸಂತೋಷ ಆಗಲಾರದೆಂದು. ನಿಮ್ಮ ಮುಂದೆ ಭರತನ ಮೇಲೆ ಆಣೆಯಿಟ್ಟು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ॥49॥ ಇಷ್ಟು ಹೇಳಿ ಕೈಕೆಯಿಯು ಸುಮ್ಮನಾದಳು. ರಾಜನು ಬಹಳ ಅಳುತ್ತಾ ಕೊರಗಿದನು; ಆದರೆ ಆಕೆಯು ಅವನ ಯಾವುದೇ ಮಾತಿಗೆ ಉತ್ತರಿಸಲಿಲ್ಲ. ॥50॥

ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ವನವಾಸ ಮತ್ತು ಭರತನಿಗೆ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕ ಆಗಲೇಬೇಕು ಎಂದು ಕೈಕೆಯಿಯು ಹೇಳಿದ ಪರಮ ಅಮಂಗಲಕರ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಜನ ಎಲ್ಲ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ವ್ಯಾಕುಲಗೊಂಡವು. ಅವನು ಒಂದು ಮುಹೂರ್ತ ಏನನ್ನೂ ಮಾತನಾಡಲಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ಅಪ್ರಿಯವಾಗಿ ನುಡಿಯುವ ಪ್ರಿಯ ರಾಣಿಯ ಕಡೆಗೆ ಕೇವಲ ನೆಟ್ಟ ನೋಟದಿಂದ ನೋಡುತ್ತಲೇ ಇದ್ದನು. ॥51-52॥ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಅಪ್ರಿಯವಾದ ಕೈಕೆಯಿಯ ಆ ವಜ್ರದಂತಹ ಕಠೋರ ಹಾಗೂ ದುಃಖಶೋಕಮಯ ವಾಣಿಯನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಜನಿಗೆ ಬಹಳ ದುಃಖವಾಯಿತು. ಅವನ ಸುಖ-ಶಾಂತಿ ದೂರವಾಯಿತು. ॥53॥ ದೇವೀ ಕೈಕೆಯ ಆ ಘೋರ ನಿಶ್ಚಯ ಮತ್ತು ತಾನು ಮಾಡಿದ ಶಪಥವನ್ನು ನೆನೆಯುತ್ತಲೇ ಅವನು ‘ಹಾ ರಾಮಾ!’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾ ದೀರ್ಘವಾಗಿ ನಿಟ್ಟುಸಿರು ಬಿಡುತ್ತಾ ಬುಡ ಕಡಿದ ಮರದಂತೆ ಕುಸಿದುಬಿದ್ದನು. ॥54॥

ಮೂರ್ಛಿತನಂತಾಗಿ ಅವನು ಉನ್ಮಾದಗ್ರಸ್ತನಂತೆ ಕಂಡು ಬರುತ್ತಿದ್ದನು. ಅವನ ಪ್ರಕೃತಿ ವಿಪರೀತವಾಗಿತ್ತು. ಅವನು ರೋಗಿಯಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದನು. ಈ ಪ್ರಕಾರ ದಶರಥನು ಮಂತ್ರದಿಂದ ಬಂಧಿತವಾದ ಸರ್ಪದಂತೆ ನಿಶ್ಚೇಷ್ಟಿತನಂತಾದನು. ॥55॥ ಅನಂತರ ರಾಜನು ದೀನನಾಗಿ ಕರುಣಾಸ್ವರದಿಂದ ಕೈಕೆಯ ಬಳಿ ಹೇಳಿದನು - ಎಲೆಗೆ! ನಿನಗೆ ಅನರ್ಥವೇ ಲಾಭದಾಯಕವಾಗಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿದೆ, ಯಾರು ನಿನಗೆ ಈ ಉಪದೇಶ ಮಾಡಿದರು? ॥56॥ ನಿನ್ನ ಚಿತ್ತಕ್ಕೆ ಯಾವುದೆ ಭೂತ ಬಡೆದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಪಿಶಾಚಿ ಹಿಡಿದ ಹೆಣ್ಣಿನಂತೆ ನನ್ನ ಎದುರಿಗೆ ಹೀಗೆ ಮಾತನಾಡಲು ನಿನಗೆ ನಾಚಿಕೆಯೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲವೇ? ನಿನ್ನ ಕುಲಾಂಗನೋಚಿತವಾದ ಶೀಲವು ಈ ರೀತಿ ನಾಶವಾಗಿದೆ ಎಂಬುದು ನನಗೆ ತಿಳಿದಿರಲಿಲ್ಲ. ॥57॥ ಬಾಲ್ಯದಲ್ಲಿ ಇದ್ದ ನಿನ್ನ ಶೀಲವು ಈಗ ವಿಪರೀತವಾಗಿ ನಾನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ಇಂತಹ ವರವನ್ನು ಕೇಳಲು ನಿನಗೆ ಯಾವ ಮಾತಿನ ಭಯ ಉಂಟಾಗಿದೆ? ಭರತನು ರಾಜ್ಯ ಸಿಂಹಾಸನದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿರಬೇಕು ಮತ್ತು ಶ್ರೀರಾಮನು ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಇರಬೇಕೆಂದು ತಾನೇ ಬೇಡುತ್ತಿರುವುದು. ಇಂತಹ ಅನಿಷ್ಟವಾದ ದುಷ್ಟಭಾವವನ್ನು ಈಗಲಾದರೂ ತ್ಯಜಿಸು. ॥58-59॥

ಕ್ರೂರ ಸ್ವಭಾವ ಮತ್ತು ಪಾಪಪೂರ್ಣ ವಿಚಾರವುಳ್ಳ ದುರಾಚಾರಿಯಾದ ಹೆಣ್ಣೇ! ನೀನು ನಿನ್ನ ಪತಿಯ, ಇಡೀ ಜಗತ್ತಿನ ಮತ್ತು ಭರತನ ಒಳಿತನ್ನು ಮಾಡಬೇಕೆಂದು ಬಯಸುವೆಯಾದರೆ ಈ ದೂಷಿತ ಸಂಕಲ್ಪವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸು. ॥60॥ ನೀನು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಶ್ರೀರಾಮನಲ್ಲಿ ಯಾವ ದುಃಖದಾಯಕ ಅಥವಾ ಅಪ್ರಿಯ ವರ್ತನೆಯನ್ನು ನೋಡಿ ಇಂತಹ ನೀಚ ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡಲು ಹೊರಟಿರುವೆ? ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಭರತನು ಯಾವ ರೀತಿಯಿಂದಲೂ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಲಾರನು. ॥61॥ ಏಕೆಂದರೆ ನಾನು ತಿಳಿದಂತೆ ಧರ್ಮಪಾಲನೆಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಭರತನು ಶ್ರೀರಾಮನಿಗಿಂತಲೂ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ರಾಮಾ! ನೀನು ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗು ಎಂದು ಹೇಳಿದಾಗ ಅವನ ಮುಖವು ರಾಹುಗ್ರಹಸ್ತ ಚಂದ್ರನಂತೆ ಮಂಕಾಗಿರುವಾಗ ನಾನು ಹೇಗೆ ಅವನ ಆ ಬಾಡಿದ ಮುಖವನ್ನು ನೋಡಬಲ್ಲೆನು? ॥62॥

ಶ್ರೀರಾಮನ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕದ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ನಾನು ಸುಹೃದರೊಂದಿಗೆ ವಿಚಾರ ವಿನಿಮಯ ಮಾಡಿರುವೆನು. ನನ್ನ ಈ ಬುದ್ಧಿ ಶುಭಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತವಾಗಿದೆ. ಈಗ ನಾನು ಅದನ್ನು, ಶತ್ರುಗಳಿಂದ ಪರಾಜಿತವಾದ ಸೈನ್ಯದಂತೆ ತಿರುಗು ಮುರುಗಾಗುವುದನ್ನು ಹೇಗೆ ನೋಡಲಿ? ॥63॥ ನಾನಾ ದೇಶಗಳಿಂದ ಬಂದ ರಾಜರು ನನ್ನನ್ನು ಕುರಿತು - ‘ಈ ಮೂಢ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವಂಶೀ ರಾಜನು ಹೇಗೆ ಇಷ್ಟು ದೀರ್ಘಕಾಲ ರಾಜ್ಯವಾಳಿದನು?’ ಎಂದು ಬೇಸರಗೊಂಡು ಹೇಳುವರು. ॥64॥ ಅನೇಕ ಬಹುಶ್ರುತ-ಗುಣವಂತ ಹಾಗೂ ವೃದ್ಧರು ಬಂದು ಶ್ರೀರಾಮನು ಎಲ್ಲಿ? ಎಂದು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಕೇಳಿದರೆ ಆಗ ನಾನು ಅವರಲ್ಲಿ ಕೈಕೆಯಿಯ ಒತ್ತಡದಿಂದ ನಾನು ನನ್ನ ಮಗನನ್ನು ಕಾಡಿಗೆ ಕಳಿಸಿದೆ ಎಂದು ಹೇಗೆ ಹೇಳಲಿ? ॥65-66॥

ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ವನವಾಸಕ್ಕೆ ಕಳಿಸಿ ನಾನು ಸತ್ಯವನ್ನು ಪಾಲಿಸಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದರೆ, ಮೊದಲು ಅವನಿಗೆ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಕೊಡುವೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದ ಮಾತು ಸುಳ್ಳಾಗಲಿಕ್ಕಿಲ್ಲವೇ? ಶ್ರೀರಾಮನು ಕಾಡಿಗೆ ಹೋದರೆ ಕೌಸಲ್ಯೆಯು ನನಗೆ ಏನು ಹೇಳುವಳು? ಆಕೆಗೆ ಇಂತಹ ಮಹಾ ಅಪಕಾರಮಾಡಿ ನಾನು ಏನೆಂದು ಉತ್ತರಿಸಲಿ? ॥67॥ ಅಯ್ಯೋ! ಯಾರ ಪುತ್ರನು ನನಗೆ ಎಲ್ಲರಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಿಯನಾಗಿರುವನೋ, ಆ ಪ್ರಿಯವಚನವನ್ನಾಡುವ ಕೌಸಲ್ಯೆಯು ದಾಸೀ, ಸಖೀ, ಪತ್ನೀ, ಸಹೋದರಿ ಮತ್ತು ತಾಯಿಯಂತೆ ನನ್ನ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ಉಪಸ್ಥಿತಳಾಗಿದ್ದಾಗಲೆಲ್ಲ ಆ ಸತ್ಕಾರವನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಯೋಗ್ಯಳಾದ ದೇವಿಯನ್ನು ನಾನು ನಿನ್ನ ಕಾರಣದಿಂದ ಎಂದೂ ಸತ್ಕರಿಸಲಿಲ್ಲ. ॥68-69॥ ನಿನ್ನ ಜೊತೆಗೆ ನಾನು ಇಷ್ಟು ಚೆನ್ನಾಗಿ ವರ್ತಿಸಿದುದನ್ನು ನೆನೆದರೆ - ಅಪಥ್ಯ (ಹಾನಿ ಕಾರಕ) ವ್ಯಂಜನಗಳಿಂದ ತಿಂದ ಅನ್ನವು ರೋಗಿಯನ್ನು ನಾಶ ಗೊಳಿಸುವಂತೆ ಈಗ ನನಗೆ ಸಂತಾಪವಾಗುತ್ತಾ ಇದೆ. ॥70॥

ಶ್ರೀರಾಮನ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕದ ನಿವಾರಣೆ ಮತ್ತು ಅವನು ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಸುಮಿತ್ರೆಯು ಭಯಗೊಂಡು ಮತ್ತೆ ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಹೇಗೆ ವಿಶ್ವಾಸ ಇರಿಸುವಳು? ॥71॥

ಅಯ್ಯೋ! ಬಡಪಾಯಿ ಸೀತೆಗೆ ಒಟ್ಟಿಗೆ-ಶ್ರೀರಾಮನ ವನವಾಸ ಮತ್ತು ನನ್ನ ಸಾವು ಎಂಬ ಎರಡು ದುಃಖದಾಯಕ ಅಪ್ರಿಯ ಸಮಾಚಾರ ಕೇಳಬೇಕಾಗುವುದಲ್ಲ! ॥72॥ ಅವಳು ಶ್ರೀರಾಮನಿಗಾಗಿ ಶೋಕಿಸತೊಡಗಿದಾಗ ನನ್ನ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ನಾಶಮಾಡಿ ಬಿಡುವಳು - ಆಕೆಯ ಶೋಕವನ್ನು ನೋಡಿ ನನ್ನ ಪ್ರಾಣಗಳು ಈ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಇರಲಾರವು. ಆಕೆಯ ಸ್ಥಿತಿ ಹಿಮಾಲಯದ ತಪ್ಪಲಿನಲ್ಲಿ ಗಂಡನಾದ ಕಿನ್ನರನಿಂದ ಅಗಲಿದ ಕಿನ್ನರಿಯಂತೆ ಆಗುವುದು. ॥73॥

ಶ್ರೀರಾಮನನು ವಿಶಾಲ ವನದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವುದನ್ನು ಮತ್ತು ಮಿಥಿಲೇಶ ಕುಮಾರೀ ಸೀತೆಯು ಅಳುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ನಾನು ಹೆಚ್ಚು ಕಾಲ ಬದುಕಲು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ. ಇಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ನೀನು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ವಿಧವೆಯಾಗಿ ಮಗನೊಂದಿಗೆ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ರಾಜ್ಯವಾಳು. ॥74-75॥ ಅಯ್ಯೋ! ನೀನು ಅತ್ಯಂತ ಸತೀ-ಸಾಧ್ವೀ ಎಂದು ನಾನು ತಿಳಿದಿದ್ದೆ, ಆದರೆ ನೀನು ಬಹಳ ದುಷ್ಟಳಾಗಿರುವೆ. ಯಾವನಾದರೂ ಮನುಷ್ಯನು ಸುಂದರವಾಗಿ ಕಂಡುಬಂದ ಮದ್ಯವನ್ನು ಕುಡಿದು ಮತ್ತೆ ಉಂಟಾದ ವಿಕಾರದಿಂದ ಅದರಲ್ಲಿ ವಿಷಬೆರೆಸಿತ್ತು ಎಂದು ತಿಳಿದಂತೆ ನನ್ನ ಸ್ಥಿತಿಯಾಯಿತು. ॥76॥ ಬೇಡನು ಮಧುರಸಂಗೀತದಿಂದ ಮರಳುಗೊಳಿಸಿ ಮತ್ತೆ ಜಿಂಕೆಯನ್ನು ಕೊಂದು ಹಾಕುವಂತೆ ನೀನೂ ಕೂಡ ಮೊದಲು ನನ್ನನ್ನು ಮಧುರ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಮರಳುಗೊಳಿಸಿ, ಈಗ ನನ್ನನ್ನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತಿರುವೆ. ನೀನು ಆಡಿದ ಆ ಮಾತುಗಳೆಲ್ಲ ಸುಳ್ಳು ಎಂದು ಈಗ ತಿಳಿಯಿತು. ॥77॥ ಸುರಾಪಾನ ಮಾಡುವ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನನ್ನು ಆರ್ಯಜನರು ಧಿಕ್ಕರಿಸುವಂತೆಯೇ ಮೋಹ ವಶನಾಗಿ ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ನಿಜಸುತನನ್ನು ಸ್ತ್ರೀ ವ್ಯಾಮೋಹಕ್ಕೆ ಮಾರಿದವನೆಂದೂ, ಅನಾರ್ಯನೆಂದೂ ಬೀದಿ - ಬೀದಿಗಳ ಸತ್ಪುರುಷರು ನನ್ನನ್ನು ಧಿಕ್ಕರಿಸುವರು. ॥78॥

ಅಯ್ಯೋ! ನಾನೀ ದುಃಖವನ್ನು ಸಹಿಸಲಾರೆನು. ನಿನ್ನ ಈ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಸಹಿಸಬೇಕಾಯಿತಲ್ಲ! ಕಷ್ಟ, ಕಷ್ಟ! ಇಂತಹ ಮಹಾದುಃಖವನ್ನು ಇದು ನನ್ನ ಪೂರ್ವಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದ ಪಾಪದ ಅಶುಭ ಫಲವೇ ಆಗಿರಬೇಕು. ॥79॥ ಎಲೈ ಪಾಪಿಯೇ! ಪಾಪಿಯಾದ ನಾನು ಬಹಳ ದಿನಗಳಿಂದ ರಕ್ಷಿಸಿ, ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ ನಿನ್ನನ್ನು ಬಿಗಿದಪ್ಪಿಕೊಂಡಿದ್ದೆ, ಆದರೆ ಇಂದು ನೀನೇ ನನ್ನ ಕತ್ತಿಗೆ ಬಿಗಿದ ಉರುಳು ಎಂಬುದು ತಿಳಿಯಿತು. ॥80॥ ಪುಟ್ಟಮಗು ಏಕಾಂತದಲ್ಲಿ ಕರಿನಾಗರ ಹಾವನ್ನು ಹಿಡಿದು ಆಡುವಂತೆ ನಾನೂ ಕೂಡ ಏಕಾಂತದಲ್ಲಿ ನಿನ್ನೊಡನೆ ಕ್ರೀಡಿಸುವಾಗ ಆಲಿಂಗಿಸಿಕೊಂಡೆ, ಆದರೆ ನೀನು ಒಂದು ದಿನ ನನಗೆ ಮೃತ್ಯುವಾಗುವೆ ಎಂದು ಆಗ ನನಗೆ ತೋಚಲಿಲ್ಲ. ॥81॥

ಅಯ್ಯೋ! ದುರಾತ್ಮನಾದ ನಾನು ಬದುಕಿರುವಾಗಲೇ ಮಹಾತ್ಮಾ ಪುತ್ರನನ್ನು ಪಿತೃಹೀನನ್ನಾಗಿಸಿದೆನಲ್ಲ! ಇಡೀ ಜಗತ್ತು ನನ್ನನ್ನು ಧಿಕ್ಕರಿಸೀತು, ಬೈಯುತ್ತಾ ಇರಬಹುದು; ಇದು ಉಚಿತವೇ ಆಗಿರುವುದು. ॥82॥ ದಶರಥರಾಜನು ದೊಡ್ಡ ಮೂರ್ಖ ಮತ್ತು ಕಾಮುಕನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಓರ್ವ ಸ್ತ್ರೀಯನ್ನು ಸಂತೋಷಪಡಿಸಲು ತನ್ನ ಪ್ರಿಯ ಪುತ್ರನನ್ನೇ ಕಾಡಿಗೆ ಕಳಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನಲ್ಲ! ಎಂದು ಜನರು ನನ್ನನ್ನು ನಿಂದಿಸುತ್ತಾ ಅಂದುಕೊಳ್ಳುವರು. ॥83॥

ಅಯ್ಯೋ! ಕೃಚ್ಛ್ರ ಚಾಂದ್ರಾಯಣಾದಿ ವ್ರತಗಳಿಂದಲೂ, ಬ್ರಹ್ಮ್ಮಚರ್ಯ ವ್ರತಗಳಿಂದಲೂ, ಗುರು ಶುಶ್ರೂಷೆಯಿಂದಲೂ ಕೃಶವಾಗಿದ್ದ ರಾಮನು ಗೃಹಸ್ಥಾಶ್ರಮಿಯಾದ ನಂತರ ಸುಖ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವ ಈ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ವನವಾಸದ ಮಹಾಕಷ್ಟಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸಬೇಕಾಯಿತಲ್ಲ! ॥84॥ ನನ್ನ ಮಗ ಶ್ರೀರಾಮನಲ್ಲಿ ನೀನು ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗು ಎಂದು ನಾನು ಹೇಳುತ್ತಲೇ ಕೂಡಲೇ ‘ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ನನ್ನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವನು. ಶ್ರೀರಾಮನು ಬೇರೆ ಏನನ್ನೂ ಹೇಳದೆ ನನಗೆ ಪ್ರತಿಕೂಲ ಉತ್ತರವನ್ನು ಕೊಡಲಾರನು. ॥85॥

ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗು ಎಂದು ನಾನು ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನಿಗೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದಾಗ ಅವನು ನನ್ನನ್ನು ಧಿಕ್ಕರಿಸಿ ವನಕ್ಕೆ ಹೋಗದಿದ್ದರೆ ಅದೇ ನನಗೆ ಪ್ರಿಯ ಕಾರ್ಯ ಆಗಬಹುದು. ಆದರೆ ನನ್ನ ಪುತ್ರನು ಹಾಗೆ ಮಾಡಲಾರನು. ॥86॥ ರಘುನಂದನ ರಾಮನು ವನಕ್ಕೆ ಹೊರಟು ಹೋದರೆ ಎಲ್ಲ ಜನರಿಂದ ಧಿಕ್ಕಾರಕ್ಕೆ ಪಾತ್ರನಾದ, ಅಕ್ಷಮ್ಯ ಅಪರಾಧಿಯಾದ ನನ್ನನ್ನು ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಮೃತ್ಯು ಯಮಲೋಕಕ್ಕೆ ಕೊಂಡು ಹೋಗುವುದು. ॥87॥

ನರಶ್ರೇಷ್ಠ ಶ್ರೀರಾಮನು ಕಾಡಿಗೆ ಹೋದ ಬಳಿಕ ನನ್ನ ಮೃತ್ಯುವಾದರೆ ಉಳಿದ ನನ್ನ ಪ್ರಿಯಜನ(ಕೌಸಲ್ಯಾದಿ)ರ ಮೇಲೆ ನೀನು ಏನೇನು ಅತ್ಯಾಚಾರ ಮಾಡುವಿಯೋ? ತಿಳಿಯದು. ॥88॥ ದೇವೀ ಕೌಸಲ್ಯೆಯು ನನ್ನಿಂದ, ಶ್ರೀರಾಮನಿಂದ, ಲಕ್ಷ್ಮಣ-ಶತ್ರುಘ್ನರಿಂದ ಅಗಲಿದ ಭಾರೀ ದುಃಖವನ್ನು ಸಹಿಸಲಾರದೆ ನನ್ನ ಹಿಂದೆಯೇ ಪರಲೋಕಕ್ಕೆ ತೆರಳುವಳು. ಸುಮಿತ್ರೆಯ ಸ್ಥಿತಿಯೂ ಇದೇ ಆಗುವುದು. ॥89॥

ಕೈಕೆಯಿ! ಹೀಗೆ ಕೌಸಲ್ಯೆ, ಸುಮಿತ್ರೆ ಹಾಗೂ ಮೂರು ಪುತ್ರರೊಂದಿಗೆ ನನ್ನನ್ನೂ ನರಕದಂತಹ ಮಹಾಶೋಕದಲ್ಲಿ ಕೆಡಹಿದ ನೀನು ಸುಖವಾಗಿರು. ॥90॥ ಅನೇಕಾನೇಕ ಗುಣಗಳಿಂದ ಸತ್ಕೃತ, ಶಾಶ್ವತ ಹಾಗೂ ಕ್ಷೋಭರಹಿತ ಈ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಕುಲವು ನನ್ನಿಂದ ಮತ್ತು ಶ್ರೀರಾಮನಿಂದ ಪರಿತ್ಯಕ್ತವಾಗಿ ಶೋಕಾಕುಲವಾದಾಗ, ಆ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ನೀನು ಅದನ್ನು ಪಾಲಿಸುವೆ.॥91॥ ಭರತನಿಗೂ ಶ್ರೀರಾಮನ ಈ ವನಗಮನವು ಪ್ರಿಯವಾದರೆ, ನಾನು ಮರಣಿಸಿದ ನಂತರ ಅವನು ನನ್ನ ಶರೀರದ ದಹನ ಸಂಸ್ಕಾರವನ್ನೂ ಮಾಡದಿರಲಿ. ॥92॥

ಪುರುಷಶಿರೋಮಣಿ ಶ್ರೀರಾಮನ ವನಗಮನದ ಬಳಿಕ ನನ್ನ ಸಾವು ಆದಮೇಲೆ ನೀನು ವಿಧವೆಯಾಗಿ ಮಗನೊಂದಿಗೆ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ರಾಜ್ಯವನ್ನಾಳುವೆ. ॥93॥ ರಾಜಕುಮಾರೀ! ನೀನು ನನ್ನ ದುರ್ಭಾಗ್ಯದಿಂದಲೇ ನನ್ನ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿರುವೆ. ನಿನ್ನ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿಯೇ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಪಾಪಾಚಾರಿಯಂತೆ ನನಗೆ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿಯೇ ಅನುಪಮ ಅಪಯಶ, ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಂದ ತಿರಸ್ಕಾರ ಮತ್ತು ಅವಹೇಳನೆ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಬಹುದು.॥94॥ ಸಮರ್ಥ್ಯಶಾಲಿಯಾದ ನನ್ನ ಪುತ್ರ ಶ್ರೀರಾಮನು ಆಗಾಗ್ಗೆ ರಥಗಳಲ್ಲಿ, ಆನೆಗಳ ಮೇಲೆ, ಕುದುರೆಗಳ ಮೇಲೆ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಅವನೇ ಈಗ ಮಹಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಕಾಲು ನಡಿಗೆಯಿಂದ ಹೇಗೆ ಸಂಚರಿಸುವನು? ॥95॥

ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಆಹಾರವನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸುವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಕುಂಡಲಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ ಅಡಿಗೆಯವರು ನಾಮುಂದು- ತಾಮುಂದು ಎಂಬ ಸ್ಪರ್ಧೆಯಿಂದ ಭಕ್ಷ್ಯ-ಭೋಜ್ಯಗಳನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಬಡಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಅಂತಹ ಪ್ರಶಸ್ತವಾದ ಭೋಜನ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ರಾಮಚಂದ್ರನು ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕುವ ಕಹಿಯಾದ, ಒಗರಾದ ಕಂದಮೂಲ ಫಲಗಳನ್ನು ತಿಂದು ಹೇಗೆ ಇರಬಲ್ಲನು? ॥96-97॥

ಶ್ರೀರಾಮನು ಸದಾಕಾಲ ಬಹುಮೂಲ್ಯ ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತಾ ಇಷ್ಟರವರೆಗೆ ಸುಖವಾಗಿ ಸಮಯ ಕಳೆದಿರುವನು. ವನದಲ್ಲಿ ಅವನೇ ಈಗ ನಾರುಮಡಿಯನ್ನು ಉಟ್ಟುಕೊಂಡು ಹೇಗೆ ಇರಬಲ್ಲನು? ॥98॥ ಶ್ರೀರಾಮನ ವನಗಮನ ಮತ್ತು ಭರತನಿಗೆ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕ - ಇಂತಹ ಕಠೋರ ವಾಕ್ಯಗಳನ್ನು ನೀನು ಯಾರ ಪ್ರೇರಣೆಯಿಂದ ನುಡಿದಿರುವೆ? ಸ್ತ್ರೀಯರಿಗೆ ಧಿಕ್ಕಾರವಿರಲಿ; ಏಕೆಂದರೆ ಅವರು ಶಠರೂ, ಸ್ವಾರ್ಥಪರಾಯಣರೂ ಆಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ನಾನು ಎಲ್ಲ ಸ್ತ್ರೀಯರಿಗಾಗಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲಾರೆ, ಕೇವಲ ಭರತನ ತಾಯಿಯನ್ನೇ ನಿಂದಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ॥100॥ ಅನರ್ಥವನ್ನೇ ಲಾಭವೆಂದು ತಿಳಿಯುವ ಕ್ರೂರ ಕೈಕೆಯಿಯೇ! ನೀನು ನನಗೆ ಸಂತಾಪವನ್ನು ಕೊಡಲೆಂದೆ ಈ ಅರಮನೆಯಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿರುವೆ. ಎಲಗೆ! ನನ್ನಿಂದ ನಿನ್ನ ಯಾವುದು ಅಪ್ರಿಯವಾಗುವುದನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿರುವೆ? ಅಥವಾ ನಿರಂತರ ಎಲ್ಲರ ಹಿತವನ್ನು ಮಾಡುವ ಶ್ರೀರಾಮನಲ್ಲಿ ನೀನು ಯಾವ ಕೆಡುಕನ್ನು ನೋಡಿದೆ? ॥101॥ ಶ್ರೀರಾಮನು ಸಂಕಟ ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ತಂದೆಯವರು ತಮ್ಮ ಪುತ್ರರನ್ನು ಮತ್ತು ಅನುರಾಗಿಣಿಯರಾದ ಸ್ತ್ರೀಯರು ತಮ್ಮ ಪತಿಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸ ಬಿಡುವರು. ಹೀಗೆ ಇಡೀ ಜಗತ್ತೇ ಕುಪಿತವಾಗಿ ವಿಪರೀತ ವ್ಯವಹಾರ ಮಾಡುವುದು ಆಗಿಹೋಯಿತು. ॥102॥ ದೇವಕುಮಾರನಂತಹ ಕಮನೀಯ ರೂಪವುಳ್ಳ ನನ್ನ ಪುತ್ರ ಶ್ರೀರಾಮನು ವಸ್ತ್ರಾಭರಣಭೂಷಣಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತನಾಗಿ ಕಣ್ಣಮುಂದೆ ಬಂದಾಗ ಅವನ ಶೋಭೆಯನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ ಆನಂದಿತನಾಗುತ್ತೇನೆ. ಅವನನ್ನು ಕಂಡಾಗ ನಾನು ಪುನಃ ತರುಣನಾಗಿರುವಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ॥103॥ ಒಂದೊಮ್ಮೆ ಸೂರ್ಯನಿಲ್ಲದೆಯೂ ಜಗತ್ತಿನ ಕಾರ್ಯ ನಡೆಯಬಲ್ಲದು, ವಜ್ರಧಾರಿ ಇಂದ್ರನು ಮಳೆಗರೆಯದಿದ್ದರೂ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಬದುಕಿರಬಲ್ಲವು. ಆದರೆ ರಾಮನು ವನವಾಸಕ್ಕೆ ಹೋಗುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಯಾರೂ ಬದುಕಿರಲಾರರು ಎಂಬುದೇ ನನ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ. ॥104॥

ಎಲೆಗೆ! ನೀನು ನನ್ನ ವಿನಾಶಮಾಡುವ, ಅಹಿತ ಮಾಡುವ ಶತ್ರುವೇ ಆಗಿರುವೆ. ಯಾರಾದರೂ ತನ್ನ ಮೃತ್ಯುವನ್ನೇ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಇರಿಸಿಕೊಂಡಂತೆ, ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ಮನೆಯಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿಕೊಂಡಿರುವೆ. ನಾನು ಮೋಹವಶನಾಗಿ ಮಹಾವಿಷವುಳ್ಳ ಹೆಣ್ಣು ಹಾವಾದ ನಿನ್ನನ್ನು ಅನೇಕ ದಿನಗಳಿಂದ ತೊಡೆಯಲ್ಲಿ ಕುಳ್ಳಿರಿಸಿ ಕೊಂಡಿದ್ದೆ, ಆದಕ್ಕಾಗಿ ಇಂದು ನಾನು ಸಾಯುತ್ತಾ ಇದ್ದೇನೆ. ॥105॥ ನನ್ನಿಂದ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರನ್ನು ದೂರಗೊಳಿಸಿ, ಭರತನು ಸಮಸ್ತ ಬಾಂಧವರನ್ನು ವಿನಾಶ ಮಾಡಿ, ವಿಧವೆಯಾದ ನಿನ್ನೊಡನೆ ಈ ನಗರ ಹಾಗೂ ರಾಷ್ಟ್ರವನ್ನು ಆಳುತ್ತಿರಲಿ. ನೀನು ನನ್ನ ಶತ್ರುಗಳ ಹರ್ಷವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವವಳಾಗಿರುವೆ. ॥106॥ ಕ್ರೂರವಾಗಿ ವರ್ತಿಸುವ ಕೈಕೇಯಿ! ನೀನು ಸಂಕಟದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿರುವವನ ಮೇಲೆ ಪ್ರಹಾರಮಾಡುತ್ತಿರುವೆ. ಎಲಗೆ! ನೀನು ದುರಾಗ್ರಹದಿಂದ ಇಂದು ಇಂತಹ ಕಠೋರ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಆಡುವಾಗ ನಿನ್ನ ಹಲ್ಲುಗಳು ನುಚ್ಚುನೂರಾಗಿ ಬಾಯಿಯಿಂದ ಬಿದ್ದು ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ ಏಕೆ? ॥107॥

ಶ್ರೀರಾಮನು ಯಾರೊಂದಿಗೂ ಯಾವುದೇ ಅಹಿತಕರ, ಅಪ್ರಿಯವಾದ ಮಾತನ್ನು ಎಂದಿಗೂ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನು ಕೆಟ್ಟಮಾತನ್ನಾಡಲು ಅರಿಯುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ಅವನ ಸದ್ಗುಣಗಳಿಂದಾಗಿ ಸದಾಕಾಲ ಅವನು ಸಮ್ಮಾನಿತನಾಗುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಅಂತಹ ಮನೋಹರವಾಗಿ ಮಾತನ್ನಾಡುವ ಶ್ರೀರಾಮನಲ್ಲಿ ನೀನು ಹೇಗೆ ದೋಷಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಿರುವೆ? ಏಕೆಂದರೆ ಯಾರಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ದೋಷವುಳ್ಳವನಿಗೇ ವನವಾಸವನ್ನು ವಿಧಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ॥108॥ ಎಲೈ ಕೇಕಯ ರಾಜನ ಕುಲದ ಮೂರ್ತಿಮಂತ ಕಲಂಕಿನಿಯೇ! ನೀನು ಗ್ಲಾನಿಯಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದರೂ, ಬೆಂಕಿಯಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದು ಸುಟ್ಟುಹೋದರೂ, ವಿಷ ತಿಂದು ಸತ್ತುಹೋದರೂ, ಭೂಮಿ ಬಿರಿದು ನೀನು ಭೂಗತಳಾದರೂ ನನ್ನ ಅಹಿತವನ್ನು ಮಾಡುವ ನಿನ್ನ ಈ ಕಠೋರವಾದ ಮಾತನ್ನು ನಾನು ಎಂದೂ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಲಾರೆನು. ॥109॥ ನೀನು ಕತ್ತಿಯಂತೆ ಘಾತಕಳಾಗಿರುವೆ. ಆಕರ್ಷಕ ಮಧುರವಾದ ಮಾತನ್ನು ಆಡುತ್ತಿರುವೆ, ಆದರೆ ಸದಾಕಾಲ ಸುಳ್ಳು ಮತ್ತು ಸದ್ಭಾವನಾರಹಿತವಾಗಿದೆ. ನಿನ್ನ ಹೃದಯದ ಭಾವವು ಅತ್ಯಂತ ದೂಷಿತವಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ನೀನು ನಿನ್ನ ಕುಲವನ್ನೇ ನಾಶಮಾಡುವವಳಾಗಿರುವೆ. ಇಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ನೀನು ಪ್ರಾಣಗಳ ಸಹಿತ ನನ್ನ ಹೃದಯವನ್ನು ಸುಟ್ಟು ಬೂದಿಮಾಡಿ ಬಿಡಲು ಬಯಸುತ್ತಿರುವೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ನೀನು ಮೆಚ್ಚುವುದಿಲ್ಲ. ನೀನು ಬದುಕಿರುವುದೂ ನನಗೆ ಸಹನೆಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ॥110॥

ದೇವಿ! ನನ್ನ ಮಗ ಶ್ರೀರಾಮನಿಲ್ಲದೆ ನಾನು ಬದುಕಿರಲಾರೆನು, ಮತ್ತೆ ಎಲ್ಲಿ ಸುಖಸಿಗುವುದು? ಆತ್ಮಜ್ಞ ಪುರುಷನಿಗೂ ಕೂಡ ತನ್ನ ಪುತ್ರವಿಯೋಗವಾದರೆ ಹೇಗೆ ಸುಖವಾಗಿರ ಬಲ್ಲನು? ಆದ್ದರಿಂದ ನನ್ನ ಅಹಿತವನ್ನು ಮಾಡಬೇಡ. ನಾನು ನಿನ್ನ ಕಾಲಿಗೆ ಬೀಳುತ್ತೇನೆ, ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಪ್ರಸನ್ನಳಾಗು. ॥111॥ ಲೋಕಮರ್ಯಾದೆಯನ್ನು ಮೀರಿ, ದೃಢಸಂಕಲ್ಪಳಾಗಿದ್ದ ಕೈಕೇಗೆ ಅಧೀನನಾಗಿದ್ದ ದಶರಥರಾಜನು ಅನಾಥನಂತೆ ಗೋಳಾಡುತ್ತಾ ಕೈಕೆಯಿಯ ಪಾದಗಳ ಮೇಲೆ ಬೀಳಲು ಬಾಗಿದನು, ಆದರೆ ಆಕೆಯು ಅವೆರಡನ್ನು ಹಿಂದಕ್ಕೆ ತಿರಸ್ಕಾರದಿಂದ ಎಳೆದುಕೊಂಡಳು. ಅವು ಸಿಕ್ಕದೆ ರೋಗಿಯೊಬ್ಬನು ತತ್ತರಿಸಿ ಬೀಳುವಂತೆ ನೆಲಕ್ಕೆ ಕುಸಿದುಬಿದ್ದನು. ॥112॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮಿಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಹನ್ನೆರಡನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು ॥12॥

ಹದಿಮೂರನೆಯ ಸರ್ಗ

ದಶರಥನ ವಿಲಾಪ ಮತ್ತು ಕೈಕೆಯಲ್ಲಿ ಅನುನಯ - ವಿನಯ

ಪುಣ್ಯ ಕ್ಷಯಿಸಿ ದೇವಲೋಕದಿಂದ ಭ್ರಷ್ಟನಾದ ಯಯಾತಿಯಂತೆ ನೆಲಕ್ಕೆ ಕುಸಿದು ಬಿದ್ದ ಮಹಾರಾಜಾ ದಶರಥನು ಅನುಚಿತ ಮತ್ತು ಅಯೋಗ್ಯ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಆಗ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿದ್ದನು. ಅವನನ್ನು ನೋಡಿ ಅನರ್ಥದ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಮೂರ್ತಿಯಂತಿರುವ ಕೈಕೆಯು ತನ್ನ ಪ್ರಯೋಜನ ಇಷ್ಟರವರೆಗೆ ಸಿದ್ಧವಾಗದೇ ಇರುವುದರಿಂದ ಲೋಕಾಪವಾದದ ಭಯವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದ, ರಾಮನಿಂದ ಭರತನಿಗೆ ಇರುವ ಭಯವನ್ನು ನೋಡುವ ಆಕೆಯು ತನ್ನ ವರಗಳ ಬಗ್ಗೆ ರಾಜನನ್ನು ಸಂಬೋಧಿಸಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಳು. ॥1-2॥

ಮಹಾರಾಜರೇ! ನಾನು ದೊಡ್ಡ ಸತ್ಯವಾದಿ ಮತ್ತು ದೃಢ ಪ್ರತಿಜ್ಞನೆಂದು ಕೊಚ್ಚಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದೆ. ಹಾಗಿರುವಾಗ ನನ್ನ ವರಗಳನ್ನು ನನಗೆ ಕೊಡದೆ ಏಕೆ ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ನೋಡುತ್ತಿರುವೇ? ॥3॥ ಕೈಕೇಯಿಯು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ದಶರಥನು ಮುಹೂರ್ತಕಾಲ ಕೋಪದಿಂದ ಉದ್ವಿಗ್ನನಂತಿದ್ದು, ಇಂತೆಂದನು - ॥4॥

ಎಲೈ ನೀಚಳೇ! ನೀನು ನನ್ನ ಶತ್ರು ಆಗಿರುವೆ. ನರಶ್ರೇಷ್ಠ ಶ್ರೀರಾಮನು ಕಾಡಿಗೆ ಹೋದಮೇಲೆ ನನ್ನ ಮೃತ್ಯು ಆಗುವುದು; ಆಗ ನೀನು ಸಫಲ ಮನೋರಥಳಾಗಿ ಸುಖವಾಗಿ ಇರು. ॥5॥ ಅಯ್ಯೋ! ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಶ್ರೀರಾಮನ ಕ್ಷೇಮವನ್ನು ಕೇಳಿದಾಗ ನಾನು ಏನು ಉತ್ತರಿಸಲಿ? ಅವನನ್ನು ಕಾಡಿಗೆ ಕಳಿಸಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದಾಗ ಅವರು ನನ್ನ ಕುರಿತು ಧಿಕ್ಕರಿಸಿ ಮಾತನಾಡುವರು. ಅದನ್ನು ನಾನು ಹೇಗೆ ಸಹಿಸಲಿ? ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನನಗೆ ಬಹಳ ದುಃಖವಾಗುತ್ತಿದೆ. ॥6॥

ಕೈಕೆಯಿಗೆ ಪ್ರಿಯವನ್ನುಂಟುಮಾಡುವ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಆಕೆ ಕೇಳಿದ ವರಕ್ಕನುಸಾರ ನಾನು ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಕಾಡಿಗೆ ಕಳಿಸಿದೆ ಎಂದು ಸತ್ಯವನ್ನು ಹೇಳಿದರೆ, ನಾನು ಹಿಂದೆ ರಾಮನಿಗೆ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಕೊಡುವೆನು ಎಂದು ಹೇಳಿದ ನನ್ನ ಹಿಂದಿನ ಮಾತು ಸುಳ್ಳಾದೀತು. ॥7॥ ನಾನು ಮೊದಲು ಪುತ್ರಹೀನನಾಗಿದ್ದೆ, ಮತ್ತೆ ತುಂಬಾ ಪರಿಶ್ರಮಪಟ್ಟು ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ಮಹಾಪುರುಷ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಪುತ್ರನನ್ನಾಗಿ ನಾನು ಪಡೆದುಕೊಂಡೆ. ಅವನನ್ನು ನಾನು ಹೇಗೆ ತ್ಯಜಿಸಲಿ? ॥8॥

ಮಹಾಶೂರನಾದ, ಸಕಲವಿದ್ಯಾ ಪಾರಂಗತನಾದ, ಕ್ರೋಧವನ್ನು ಜಯಿಸಿದ, ಕ್ಷಮಾವಂತನಾದ, ಕಮಲನಯನ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ನಾನು ಹೇಗೆ ಕಾಡಿಗೆ ಕಳಿಸಬಲ್ಲೆನು? ॥9॥ ಕನ್ನೈದಿಲೆಯಂತೆ ಶ್ಯಾಮಲ ಅಂಗಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ, ದೀರ್ಘಬಾಹುವಾದ, ಮಹಾಬಲನಾದ, ನಯನಾಭಿರಾಮನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ದಂಡಕಾರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಹೇಗೆ ಕಳಿಸಲಿ? ॥10॥ ಸುಖಾನುಭವಗಳಿಗೆ ಯೋಗ್ಯನಾದ, ದುಃಖಾನುಭವಕ್ಕೆ ಅನರ್ಹನಾದ, ಬುದ್ಧಿವಂತ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಕಾಡಿಗೆ ಕಳಿಸಿ ದುಃಖಪಡುವುದನ್ನು ನಾನು ಹೇಗೆ ನೋಡಲಿ? ॥11॥ ದುಃಖವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಲು ಅನರ್ಹನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಈ ವನವಾಸದ ದುಃಖ ಕೊಡದೆಯೇ ನಾನು ಮರಣ ಹೊಂದಿದರೆ ನನಗೆ ಬಹಳ ಸುಖ ಸಿಗಬಹುದು. ॥12॥

ಎಲೈ ಪಾಪಸಂಕಲ್ಪಳೇ! ಪಾಷಾಣ ಹೃದಯಿ ಕೈಕೇ! ಸತ್ಯ ಪರಾಕ್ರಮಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ನನಗೆ ಬಹಳ ಪ್ರಿಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಅವನನ್ನು ನನ್ನಿಂದ ಅಗಲಿಸಬೇಡ. ಎಲಗೆ! ಹೀಗೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿಯೇ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಹರಡುವ ನಿನ್ನ ಅಪಕೀರ್ತಿಗೆ ತುಲನೆಯೇ ಇರಲಾರದು. ॥13॥ ಈ ಪ್ರಕಾರ ವಿಲಾಪಿಸುತ್ತಾ ದಶರಥನ ಮನಸ್ಸು ಅತ್ಯಂತ ವ್ಯಾಕುಲವಾಯಿತು. ಅಷ್ಟರಲ್ಲಿ ಭಗವಾನ್ ಸೂರ್ಯನು ಅಸ್ತಾಚಲಕ್ಕೆ ಸರಿದನು ಹಾಗೂ ರಾತ್ರಿಯಾಯಿತು. ॥14॥ ಆ ಮೂರು ಯಾಮಗಳ ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಚಂದ್ರಮಂಡಲವು ಬೆಳಗುತ್ತಿದ್ದರೂ, ಆರ್ತನಾಗಿ ವಿಲಾಪಿಸುತ್ತಿರುವ ದಶರಥನಿಗೆ ಕತ್ತಲೆಯಂತೆ ಇತ್ತು. ॥15॥

ವೃದ್ಧನಾದ ದಶರಥನು ನಿರಂತರ ದೀರ್ಘವಾಗಿ ಬಿಸಿಯಾದ ನಿಟ್ಟುಸಿರು ಬಿಡುತ್ತಾ ಆಕಾಶದ ಕಡೆಗೆ ದಿಟ್ಟಿಸಿ ನೋಡುತ್ತಾ ಆರ್ತನಂತೆ ದುಃಖಪೂರ್ಣವಾಗಿ ವಿಲಪಿಸತೊಡಗಿದನು. ॥16॥ ನಕ್ಷತ್ರಗಳಿಂದ ಸಮಲಂಕೃತವಾದ ನಿಶಾದೇವಿಯೇ! ನಾನು ನಿನ್ನಿಂದ ಪ್ರಭಾತವಾಗುವುದನ್ನು ಇಚ್ಛಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಬೆಳಗಾಗುವುದು ಬೇಡ. ತಾಯೇ! ಕೈಮುಗಿದು ಕೇಳಿಕೊಳ್ಳುತ್ತೇನೆ. ನನ್ನ ಮೇಲೆ ದಯೆದೋರು. ॥17॥ ಅಥವಾ ಬೇಗ ಕಳೆದುಹೋಗು; ಏಕೆಂದರೆ ಯಾರ ಕಾರಣದಿಂದ ಈ ಭಾರೀ ದುಃಖ ಉಂಟಾಗಿದೆಯೋ ಆ ನಿರ್ದಯಿ, ಕ್ರೂರ ಕೈಕೆಯನ್ನು ಇನ್ನು ಹೆಚ್ಚು ಹೊತ್ತು ನೋಡಲು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ. ॥18॥

ರಾಜನು ಹೀಗೆ ನಿಶಾದೇವಿಗೆ ಹೇಳಿ ರಾಜಧರ್ಮವನ್ನು ಬಲ್ಲ ದಶರಥನು ಪುನಃ ಕೈಮುಗಿದು ಕೈಕೆಯನ್ನು ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಾ ಹೇಳಿದನು - ॥19॥ ಮಂಗಳಸ್ವರೂಪಳೇ! ದೇವಿ! ಸದಾಚಾರಿಯೂ, ದೀನನೂ, ನಿನ್ನ ಆಶ್ರಿತನೂ, ಮರಣಾಸನ್ನನೂ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ರಾಜನೂ ಆದ ಈ ದಶರಥನ ಮೇಲೆ ಪ್ರಸನ್ನಳಾಗು. ॥20॥ ಸುಂದರೀ! ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಕೊಡುವೆನು ಎಂದು ನಾನು ಹೇಳಿದುದು ಯಾವುದೋ ಜನರಹಿತ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಹೇಳದೆ, ತುಂಬಿದ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಘೋಷಿಸಿದ್ದೆ. ನೀನು ಬಹಳ ಸುಹೃದಯಳಾಗಿರುವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಕೃಪೆಮಾಡು. ಇದರಿಂದ ಸಭಾಸದರಿಂದ ನನ್ನ ಉಪಹಾಸ ಆಗದಿರಲಿ. ॥21॥ ಕಪ್ಪಾದ ಕಡೆಗಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳವಳೇ! ಪ್ರಸನ್ನಳಾಗು. ನನ್ನ ರಾಮನು ನಿನ್ನದಾದ ಈ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ನೀನೇ ಕೊಟ್ಟಿರುವೆ ಎಂದು ತಿಳಿದು ಅಕ್ಷಯ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಡೆಯಲಿ. ಇದರಿಂದ ನೀನು ಉತ್ತಮ ಯಶವನ್ನು ಪಡೆಯುವೆ. ॥22॥

ಸುಮುಖೀ! ಸುಲೋಚನೇ ಈ ಕಾರ್ಯವು ನನಗೆ, ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ, ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಜಾಜನರಿಗೆ, ಗುರುಗಳಿಗೆ ಹಾಗೂ ಭರತನಿಗೂ ಕೂಡ ಪ್ರಿಯವಾಗುವುದು; ಆದ್ದರಿಂದ ಇದನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸು. ॥23॥ ರಾಜನ ಹೃದಯದ ಭಾವ ಅತ್ಯಂತ ಶುದ್ಧವಾಗಿತ್ತು, ನೀರು ತುಂಬಿ ಕಣ್ಣುಗಳು ಕೆಂಪಾಗಿದ್ದವು ಹಾಗೂ ಆವನು ದೀನನಾಗಿ ವಿಚಿತ್ರವಾದ ಕರುಣಾಜನಕ ವಿಲಾಪ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದನು; ಆದರೂ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ದೂಷಿತ ವಿಚಾರವುಳ್ಳ ನಿಷ್ಠುರ ಕೈಕೆಯಿಯು ಪತಿಯ ಈ ವಿಲಾಪವನ್ನು ಕೇಳಿಯೂ ಅವನ ಮಾತನ್ನು ಪಾಲಿಸಲಿಲ್ಲ. ॥24॥ ಇಷ್ಟು ಬೇಡಿಕೊಂಡರೂ ಕೈಕೆಯಿಯು ಯಾವ ರೀತಿಯಿಂದಲೂ ಸಂತುಷ್ಟಳಾಗದೆ ಪದೇ-ಪದೇ ಪ್ರತಿಕೂಲ ಮಾತುಗಳನ್ನೇ ಆಡುತ್ತಿರುವಾಗ, ಪುತ್ರನ ವನವಾಸವನ್ನು ನೆನೆದು ರಾಜನು ದುಃಖದ ಉದ್ವೇಗದಿಂದ ಪುನಃ ಮೂರ್ಛಿತನಾಗಿ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಕುಸಿದುಬಿದ್ದನು. ॥25॥

ಈ ಪ್ರಕಾರ ವ್ಯಥಿಸುತ್ತಾ ಭಯಂಕರವಾಗಿ ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಡುತ್ತಾ ಒಳ್ಳೆಯ ಮನಸ್ಸುಳ್ಳ ದಶರಥನ ಆ ರಾತ್ರಿಯು ನಿಧಾನವಾಗಿ ಕಳೆಯಿತು. ಮಂಗಳವಾದ್ಯಗಳು ಮೊಳಗುತ್ತಿರಲು, ವಂದಿಮಾಗಧರು ಹೊಗಳುತ್ತಾ ರಾಜನನ್ನು ಎಚ್ಚರ ಗೊಳಿಸಲು ಬಂದ ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಕಳಿಸಿದನು. ॥26॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮಿಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಹದಿಮೂರನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು ॥13॥

ಹದಿನಾಲ್ಕನೆಯ ಸರ್ಗ

ಕೈಕೆಯಿಯು ರಾಜನಿಗೆ ಸತ್ಯನಿಷ್ಠೆಯಲ್ಲಿ ದೃಢವಾಗಿರಲು ಹೇಳಿ ವರಗಳನ್ನು ಕೊಡುವಂತೆ ಆಗ್ರಹಪಡಿಸಿದುದು, ವಸಿಷ್ಠರ ಆಗಮನವನ್ನು ತಿಳಿಸಲು ಅಂತಃಪುರಕ್ಕೆ ಹೋದ ಸುಮಂತ್ರನು ರಾಜನ ಆಜ್ಞಾನುಸಾರ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಕರೆತರಲು ಹೋದುದು

ಇಕ್ಷ್ವಾಕುನಂದನ ದಶರಥನು ಪುತ್ರಶೋಕ ಪೀಡಿತನಾಗಿ ನೆಲದಲ್ಲಿ ನಿಃಶ್ಚೇಷ್ಟಿತನಾಗಿ ಬಿದ್ದು, ವೇದನೆಯಿಂದ ಚಡಪಡಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಈ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಪಾಪಿನಿ ಕೈಕೆಯಿಯು ಇಂತೆಂದಳು. - ॥1॥

ಮಹಾರಾಜರೇ! ನೀವು ನನಗೆ ಎರಡು ವರಗಳನ್ನು ಕೊಡುವುದಾಗಿ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿದಿರಿ. ನಾನು ಅವನ್ನು ಕೇಳಿದಾಗ ಈಗ ಮಹಾಪಾಪ ಮಾಡಿದವರಂತೆ ದುಃಖಪೀಡಿತನಾಗಿ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಏಕೆ ಮಲಗಿರುವೆ? ಇದೇಕೆ ಹೀಗೇ? ಸತ್ಪುರುಷರಂತೆ ಸತ್ಯವಾಕ್ಯಪರಿಪಾಲನೆಯಲ್ಲಿ ನೀವು ಸ್ಥಿರವಾಗಿರಬೇಕು. ॥2॥ ಧರ್ಮಜ್ಞರು ಸತ್ಯವನ್ನೇ ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠಧರ್ಮವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಆ ಸತ್ಯವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿಯೇ ನಾನು ನಿಮ್ಮನ್ನು ಧರ್ಮಪಾಲನೆಗಾಗಿ ಪ್ರೇರೇಪಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ॥3॥ ಪೃಥಿವೀ ಪತಿ ಶೈಬ್ಯರಾಜನು ತಾನು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿದಂತೆ ಗಿಡುಗ ಪಕ್ಷಿಗೆ ತನ್ನ ಶರೀರದ ಮಾಂಸವನ್ನೇ ಕತ್ತರಿಸಿಕೊಟ್ಟು ಉತ್ತಮ ಗತಿಯನ್ನು ಪಡೆದನು. ॥4॥

ಹೀಗೆಯೇ ತೇಜಸ್ವೀ ಅಲರ್ಕರಾಜನು ವೇದಪಾರಂಗತ ಕುರುಡ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿದಾಗ ಏನನ್ನೂ ಯೋಚಿಸದೆ ತನ್ನ ಎರಡೂ ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟುಬಿಟ್ಟಿದ್ದನು. ॥5॥ ಸತ್ಯವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದ ಸಮುದ್ರವು ಪರ್ವಕಾಲದಲ್ಲಿಯೂ ತನ್ನ ಮೇರೆ ಮೀರದೆ ಇರುತ್ತದೆ. ॥6॥ ಸತ್ಯವೇ ಪ್ರಣವರೂಪೀ ಶಬ್ದಬ್ರಹ್ಮವಾಗಿದೆ, ಸತ್ಯದಲ್ಲೇ ಧರ್ಮವು ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತವಾಗಿದೆ, ಸತ್ಯವೇ ಅವಿನಾಶೀ ವೇದವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಸತ್ಯದಿಂದಲೇ ಪರಬ್ರಹ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ॥7॥

ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನಿಮ್ಮ ಬುದ್ಧಿ ಸತ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾಗಿದ್ದರೆ ಸತ್ಯವನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ. ಸಾಧುಶಿರೋಮಣಿಯೇ! ನಾನು ಕೇಳಿದ ವರಗಳು ಸಫಲವಾಗಲೇಬೇಕು. ಏಕೆಂದರೆ ನೀವೇ ಆ ವರಗಳ ಧಾತೃನಾಗಿರುವಿರಿ. ॥8॥ ಧರ್ಮದ ಅಭೀಷ್ಟ ಫಲ ಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿ ಹಾಗೂ ನನ್ನ ಪ್ರೇರಣೆಯಿಂದಲೂ ನೀವು ನಿಮ್ಮ ಪುತ್ರ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ವನಕ್ಕೆ ಕಳಿಸಿರಿ. ನಾನು ನನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಮೂರು ಬಾರಿ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ॥9॥ ಆರ್ಯ! ನನ್ನಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ನೀವು ಪಾಲಿಸದಿದ್ದರೆ ನಾನು ನಿಮ್ಮಿಂದ ಪರಿತ್ಯಕ್ತಳಾಗಿ ನಿಮ್ಮ ಮುಂದೆಯೇ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುವೆ. ॥10॥

ಈ ಪ್ರಕಾರ ಕೈಕೆಯಿಯು ನಿಃಶಂಕೆಯಾಗಿ ರಾಜನನ್ನು ಪ್ರೇರೇಪಿಸಿದಾಗ ಬಲಿರಾಜನು ಇಂದ್ರಪ್ರೇರಿತ ವಾಮನನ ಪಾಶದಿಂದ ತನ್ನನ್ನು ಬಿಡಿಸಿಕೊಳ್ಳದಿರುವಂತೆ, ಆ ಸತ್ಯರೂಪೀ ಬಂಧನದಿಂದ ರಾಜನು ತನ್ನನ್ನು ಬಿಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾರದೆ ಅಸಮರ್ಥನಾಗಿದ್ದನು.॥11॥ ಗಾಡಿಯ ಎರಡು ಚಕ್ರಗಳ ನಡುವೆ ಸಿಕ್ಕಿಹಾಕಿಕೊಂಡು ಒದ್ದಾಡುವ ಎತ್ತುಗಳಂತೆ - ದಶರಥನು ‘ಪ್ರತಿಜ್ಞಾ ಭಂಗ ಇಲ್ಲವೇ ರಾಮನ ವನವಾಸ’ ಎಂಬ ಎರಡು ಚಕ್ರಗಳ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿಹಾಕಿಕೊಂಡು ಭ್ರಾಂತನಾಗಿದ್ದನು. ಅವನ ಮುಖ ಕಾಂತಿಯು ಕಳೆಗುಂದಿ ಹೋಗಿತ್ತು. ॥12॥ ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡು ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಏನನ್ನೂ ನೋಡಲು ಅಸಮರ್ಥವಾಗಿದ್ದವೋ ಎಂಬತ್ತಿದ್ದ ದಶರಥರಾಜನು ಬಹಳ ಕಷ್ಟದಿಂದ ಧೈರ್ಯವಹಿಸಿ, ತನ್ನನ್ನು ಸಾವರಿಸಿಕೊಂಡು ಕೈಕೆಯ ಬಳಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು - ॥13॥

ಎಲೈ ಪಾಪಿಯೇ! ನಾನು ಅಗ್ನಿಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿ ‘ಸಾಂಗುಷ್ಠಂ ತೇ ಗೃಭ್ಣಾಮಿ ಸೌಭಗತ್ವಾಯ ಹಸ್ತಮ್’ ಮುಂತಾದ ವೈದಿಕ ಮಂತ್ರಗಳನ್ನು ಜಪಿಸುತ್ತಾ ಹಿಡಿದಿರುವ ನಿನ್ನ ಕೈಯನ್ನು ಇಂದು ಬಿಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ಜೊತೆಗೆ ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ನಿನ್ನ ಪುತ್ರನನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುತ್ತಾ ಇದ್ದೇನೆ. ॥14॥ ದೇವಿ! ರಾತ್ರೆ ಕಳೆದಿದೆ. ಸೂರ್ಯೋದಯವಾಗುತ್ತಲೇ ಜನರು ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಶ್ರೀರಾಮನ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕಕ್ಕಾಗಿ ನನ್ನನ್ನು ಅವಸರ ಪಡಿಸುವರು. ॥15॥ ಆಗ ಶ್ರೀರಾಮನ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕಕ್ಕಾಗಿ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿದ ಪಡಿ ಪದಾರ್ಥಗಳಿಂದ ನಾನು ಸತ್ತ ಬಳಿಕ ಶ್ರೀರಾಮನು ನನ್ನ ಉತ್ತರ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಮಾಡಲಿ. ಆದರೆ ನೀನಾಗಲೀ ನಿನ್ನ ಪುತ್ರನಾಗಲೀ ನನಗೆ ಉತ್ತರ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಮಾಡದಿರಲಿ. ॥16॥ ಪಾಪಾಚಾರಿಣಿಯೇ! ನೀನು ಶ್ರೀರಾಮನ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕಕ್ಕೆ ಅಡ್ಡಿಪಡಿಸಿದರೆ ನಿನಗೆ ನನ್ನ ಉತ್ತರಕ್ರಿಯೆಯ ಅಧಿಕಾರ ಇರಲಾರದು. ನಾನು ಮೊದಲು ಶ್ರೀರಾಮನ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕದ ಸಮಾಚಾರದಿಂದ ಹರ್ಷೋಲ್ಲಸಿತ ಜನ ಸಮುದಾಯವನ್ನು ನೋಡಿದ್ದೆ. ಅದನ್ನು ನೋಡಿದ ಬಳಿಕ, ಇಂದು ಅದೇ ಜನತೆಯ ಹರ್ಷ-ಆನಂದದಿಂದ ಶೂನ್ಯವಾದ, ಬಾಡಿದ ಮುಖಗಳನ್ನು ನೋಡಲಾರೆನು. ॥17-18॥ ಮಹಾತ್ಮಾ ದಶರಥನು ಕೈಕೆಯ ಬಳಿ ಈ ರೀತಿ ಮಾತುಗಳನ್ನಾಡುತ್ತಾ ಇರುವಾಗ ಚಂದ್ರ ಮತ್ತು ನಕ್ಷತ್ರಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಪುಣ್ಯಮಯ ರಜನಿಯು ಕಳೆದುಹೋಗಿ, ಪ್ರಭಾತಕಾಲ ಆಗಮಿಸಿತು. ॥19॥ ಅನಂತರ ಮಾತಿನ ಮರ್ಮವನ್ನು ತಿಳಿದ ಪಾಪಾಚಾರಿಣಿ ಕೈಕೆಯಿಯು ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಮೈಮರೆತು ರಾಜನಲ್ಲಿ ಪುನಃ ಕಠೋರವಾಗಿ ಹೀಗೆ ನುಡಿದಳು - ॥20॥

ರಾಜನೇ! ನೀವು ವಿಷ ಮತ್ತು ಶೂಲೆಯಂತಹ ರೋಗದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಕಷ್ಟದಂತೆ ಇಂತಹ ಮಾತನ್ನು ಏಕೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿರುವಿರಿ? (ಈ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಏನೂ ಆಗಲಾರದು.) ನೀವು ಯಾವುದೇ ಕ್ಲೇಶಪಡದೆ ನಿಮ್ಮ ಪುತ್ರ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಕರೆಸಿರಿ. ನನ್ನ ಪುತ್ರನನ್ನು ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಕುಳ್ಳಿರಿಸಿ ಹಾಗೂ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಕಾಡಿಗೆ ಕಳಿಸಿ, ನನ್ನನ್ನು ನಿಷ್ಕಂಟಕಳಾಗಿಸಿರಿ; ಆಗಲೇ ನಾನು ಕೃತಕೃತ್ಯಳಾಗುವೆನು. ॥21-22॥ ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ ಚಾವಟಿ ಏಟಿನಿಂದ ನೋವಾಗಿದ್ದ ಉತ್ತಮ ಕುದುರೆಯಂತೆ ಕೈಕೆಯಿಯ ಮೂಲಕ ಪದೇ-ಪದೇ ಪ್ರೇರಿತನಾಗಿ ವ್ಯಥಿತನಾದ ದಶರಥನು ಈ ಪ್ರಕಾರ ಹೇಳಿದನು- ॥23॥

ನಾನು ಧರ್ಮಬಂಧನದಲ್ಲಿ ಬಂಧಿತನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ನನ್ನ ಚೈತನ್ಯ ಉಡುಗಿ ಹೋಗುತ್ತಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಈಗ ನಾನು ಧರ್ಮಪರಾಯಣ ಪರಮಪ್ರಿಯ ಜ್ಯೇಷ್ಠಪುತ್ರನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ನೋಡಬಯಸುತ್ತಿರುವೆನು. ॥24॥ ರಾತ್ರೆ ಕಳೆದು ಸೂರ್ಯೋದಯವಾಗಿ, ಪುಣ್ಯನಕ್ಷತ್ರ ಯೋಗದಲ್ಲಿ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕದ ಮುಹೂರ್ತ ಸಮೀಪಿಸಿದಾಗ ಶಿಷ್ಯ ಸಮೂಹದೊಂದಿಗೆ ಶುಭಗುಣಸಂಪನ್ನ ಮಹರ್ಷಿ ವಸಿಷ್ಠರು ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕದ ಆವಶ್ಯಕ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಿ ಲಗುಬಗೆಯಿಂದ ಅಯೋಧ್ಯೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರು. ॥25-26॥

ಆ ಮಂಗಳ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ರಾಜಬೀದಿಗಳನ್ನು ಸ್ವಚ್ಛಗೊಳಿಸಿ ಪನ್ನೀರನ್ನು ಸಿಂಪಡಿಸಿದ್ದರು. ಇಡೀ ನಗರವು ಧ್ವಜ-ಪತಾಕೆಗಳಿಂದ ಸುಶೋಭಿತವಾಗಿತ್ತು. ಸಮೃದ್ಧವಾದ ಅಂಗಡಿ ಬೀದಿಗಳು ಅಲಂಕೃತವಾಗಿದ್ದವು. ॥27॥ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಮಹೋತ್ಸವಗಳು ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದವು. ಇಡೀ ನಗರಿಯೇ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕಕ್ಕಾಗಿ ಉತ್ಸುಕವಾಗಿತ್ತು. ಎಲ್ಲೆಡೆ ಚಂದನ, ಅಗರು ಮತ್ತು ಸುಗಂಧಿತ ಧೂಪವು ಆವರಿಸಿಕೊಂಡಿತ್ತು. ॥28॥ ಇಂದ್ರನಗರಿ ಅಮರಾವತಿಯಂತೆ ಶೋಭಿಸುವ ಆ ನಗರವನ್ನು ದಾಟಿ ಶ್ರೀಮಾನ್ ವಸಿಷ್ಠರು ದಶರಥರಾಜನ ಅಂತಃಪುರವನ್ನು ನೋಡಿದರು. ಅಲ್ಲಿ ಸಾವಿರಾರು ಧ್ವಜ- ಪತಾಕೆಗಳು ಹಾರಾಡುತ್ತಿದ್ದವು. ॥29॥ ನಗರವಾಸಿಗಳು ಮತ್ತು ಗ್ರಾಮವಾಸಿಗಳು ಅಲ್ಲಿ ನೆರೆದಿದ್ದರು. ಅನೇಕ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಅಲ್ಲಿಯ ಶೋಭೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿದ್ದರು. ಆಯುಧ ಧಾರೀ ಸೇವಕರು ಹಾಗೂ ಅಲಂಕರಿಸಿದ ಸುಂದರ ಕುದುರೆಗಳು ಅಲ್ಲಿ ಅಸಂಖ್ಯವಾಗಿ ನಿಂತಿದ್ದವು. ॥30॥

ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮಹರ್ಷಿಗಳಿಂದೊಡಗೂಡಿ ವಸಿಷ್ಠರು ಪರಮ ಸಂತೋಷಗೊಂಡು, ಜನಸಮುದಾಯವನ್ನು ದಾಟಿ ಅಂತಃಪುರ ತಲುಪಿದರು. ॥31॥ ಅಲ್ಲಿ ಮಹಾರಾಜರ ಪ್ರಿಯದರ್ಶನನಾದ ಸಚಿವನೂ, ಸಾರಥಿಯೂ ಆದ ಸುಮಂತ್ರನು ಅಂತಃಪುರದ ಬಾಗಿಲಿಗೆ ಬರುವುದನ್ನು ನೋಡಿದರು. ॥32॥

ಆಗ ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ವಸಿಷ್ಠರು ಪರಮ ಚತುರನೂ, ಸೂತಪುತ್ರನೂ ಆದ ಸುಮಂತ್ರನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದರು - ಸೂತನೇ! ನಾನು ಬಂದಿರುವುದನ್ನು ಮಹಾರಾಜರಿಗೆ ನೀನು ಬೇಗನೇ ಸೂಚಿಸು. ॥33॥ ಅವರಿಗೆ ಹೇಳು-ಶ್ರೀರಾಮನ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕಕ್ಕಾಗಿ ಎಲ್ಲ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳು ಸಿದ್ಧವಾಗಿವೆ. ಗಂಗಾಜಲದಿಂದ ತುಂಬಿದ ಕಲಶಗಳು ಇಲ್ಲಿವೆ. ಈ ಚಿನ್ನದ ಕಲಶಗಳಲ್ಲಿ ಸಮುದ್ರಗಳ ಜಲ ತುಂಬಿಟ್ಟಿವೆ. ಈ ಔದುಂಬರ ಭದ್ರಪೀಠವನ್ನು ಅಭಿಷೇಕಕ್ಕಾಗಿ ತಂದಿರಿಸಲಾಗಿದೆ. (ಇದರಲ್ಲಿ ಕುಳ್ಳಿರಿಸಿ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಅಭಿಷೇಕವಾಗುವುದು.) ॥34॥

ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕಕ್ಕಾಗಿ ಸಮಸ್ತ ಬೀಜಗಳನ್ನೂ, ಗಂಧ, ವಿಧ-ವಿಧವಾದ ರತ್ನಗಳು, ಜೇನುತುಪ್ಪ, ಮೊಸರು, ತುಪ್ಪ, ಅರಳು, ದರ್ಭೆ, ಪುಷ್ಪಗಳು, ಹಾಲು, ಎಂಟು ಮಂದಿ ಸುಂದರಿಯರಾದ ಕನ್ಯೆಯರು, ಮದಿಸಿದ ಪಟ್ಟದಾನೆ, ನಾಲ್ಕು ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಹೂಡಿದ ರಥ, ಝಳಪಿಸುವ ಖಡ್ಗ, ಉತ್ತಮ ಧನಸ್ಸು, ಮನುಷ್ಯರು ಹೊರುವ ಪಲ್ಲಕ್ಕಿ, ಚಂದ್ರನಂತಿರುವ ಶ್ವೇತಚ್ಛತ್ರ, ಬಿಳುಪಾಗಿರುವ ಚಾಮರ, ಸ್ವರ್ಣಮಯ ಗಿಂಡಿ, ಸ್ವರ್ಣಮಯ ಮಾಲೆಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಎತ್ತರವಾದ ಹಿಳಿಲುಳ್ಳ ಬಿಳಿ ಎತ್ತು, ನಾಲ್ಕು ಕೋರೆ ದಾಡೆಗಳುಳ್ಳ ಮಹಾಬಲ ಶಾಲಿಯಾದ ಸಿಂಹ, ಮಹಾಬಲಶಾಲಿ ಉತ್ತಮ ಕುದುರೆ, ಸಿಂಹಾಸನ, ವ್ಯಾಘ್ರಚರ್ಮ, ಸಮಿಧೆಗಳು, ಯಜ್ಞೇಶ್ವರ, ಇವುಗಳಲ್ಲದೆ, ಎಲ್ಲ ವಿಧದ ವಾದ್ಯದವರು, ವಾರಾಂಗನೆಯರು, ಸಿಂಗರಿಸಿಕೊಂಡಿರುವ ಸುಮಂಗಲಿಯರು, ಆಚಾರ್ಯರು, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು, ಗೋವು, ಪವಿತ್ರ ಪಶು-ಪಕ್ಷಿಗಳು, ಪುರ ಪ್ರಮುಖರು, ಗ್ರಾಮಪ್ರಮುಖರು, ಬಂಧುಗಳ ಸಹಿತ ಮುಖ್ಯ-ಮುಖ್ಯ ವೈಶ್ಯರು ಇವರೆಲ್ಲರೂ ಅಲ್ಲದೆ ಇನ್ನೂ ಅನೇಕ ಪ್ರಿಯ ಭಾಷಿಗಳಾದ ಸಾವಿರಾರು ಜನರು ರಾಜರೊಂದಿಗೆ ಸಂತೋಷದಿಂದ ಶ್ರೀರಾಮನ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಉಪಸ್ಥಿತರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ॥35-41॥

ನೀನು ಮಹಾರಾಜರಲ್ಲಿ ಬೇಗನೇ ಸಿದ್ಧವಾಗಲು ಹೇಳು. ಈಗ ಸೂರ್ಯೋದಯದ ಬಳಿಕ ಪುಷ್ಯ ನಕ್ಷತ್ರದ ಯೋಗದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀರಾಮನ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕ ನಡೆಯಲಿದೆ. ॥42॥ ವಸಿಷ್ಠರ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಮಹಾಬಲಿ ಸೂತಪುತ್ರ ಸುಮಂತ್ರನು ರಾಜಸಿಂಹ ದಶರಥನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಾ ಅಂತಃಪುರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ॥43॥ ರಾಜನ ಪ್ರಿಯವನ್ನು ಮಾಡುವ, ರಾಜನಿಂದ ಸಮ್ಮಾನಿತರಾದ ದ್ವಾರಪಾಲಕರು ಆ ವೃದ್ಧ ಸಚಿವನನ್ನು ಒಳಗೆ ಹೋಗಲು ತಡೆಯಲಿಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ ಇವರು ಒಳಗೆ ಬರಲು ತಡೆಯಬಾರದೆಂದು ಮೊದಲಿನಿಂದಲೂ ಮಹಾರಾಜರ ಆಜ್ಞೆ ಇತ್ತು. ॥44॥ ಸುಮಂತ್ರನು ರಾಜನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ನಿಂತುಕೊಂಡನು. ಅವನಿಗೆ ರಾಜನ ಸ್ಥಿತಿಯ ಅರಿವು ಇರಲಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಬಹಳ ಸಂತೋಷದಾಯಕ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಅವನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸಲು ತೊಡಗಿದನು. ॥45॥ ಸೂತನಾದ ಸುಮಂತ್ರನು ರಾಜನ ಆ ಅಂತಃಪುರದಲ್ಲಿ ಹಿಂದಿನಂತೆ ಕೈಮುಗಿದು ಮಹಾರಾಜನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸ ತೊಡಗಿದನು - ॥46॥

ಮಹಾರಾಜರೇ! ಸೂರ್ಯೋದಯವಾಗುತ್ತಲೇ ತೇಜಸ್ವೀ ಸಮುದ್ರವು ಹರ್ಷದಿಂದ ಉಕ್ಕಿ, ಅದರಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಲು ಇಚ್ಛಿಸುವ ಮನುಷ್ಯರನ್ನು ಸಂತೋಷಗೊಳಿಸುವಂತೆಯೇ ತಾವು ಪ್ರಸನ್ನರಾಗಿ ಪ್ರಸನ್ನತಾಪೂರ್ಣ ಹೃದಯದಿಂದ ಸೇವಕರಾದ ನಮ್ನನ್ನು ಆನಂದಿತಗೊಳಿಸಿರಿ. ॥47॥ ದೇವಸಾರಥಿ ಮಾತಲಿಯೂ ಇದೇ ಹೊತ್ತಿನಲ್ಲಿ ದೇವೇಂದ್ರನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸಿದ್ದನು, ಅದರಿಂದ ಇಂದ್ರನು ಸಮಸ್ತ ದಾನವರನ್ನು ಗೆದ್ದಿದ್ದನು. ಹಾಗೆಯೇ ನಾನೂ ಸ್ತುತಿ ವಚನಗಳಿಂದ ನಿಮ್ಮನ್ನು ಏಳಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ॥48॥

ಆರು ಅಂಗಗಳ ಸಹಿತ ನಾಲ್ಕು ವೇದಗಳೂ ಹಾಗೂ ಸಮಸ್ತ ವಿದ್ಯೆಗಳು ಸ್ವಯಂಭೂ ಭಗವಾನ್ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರನ್ನು ಎಚ್ಚರ ಗೊಳಿಸುವಂತೆ ಇಂದು ನಾನು ನಿಮ್ಮನ್ನು ಎಚ್ಚರಗೊಳಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ॥49॥ ಚಂದ್ರನೊಂದಿಗೆ ಸೂರ್ಯನು ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಆಧಾರಭೂತ ಈ ಶುಭ ಸ್ವರೂಪಾ ಪೃಥಿವಿಯನ್ನು ಎಚ್ಚರಗೊಳಿಸುವಂತೆ ಇಂದು ನಾನು ನಿಮ್ಮನ್ನು ಎಚ್ಚರಗೊಳಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ॥50॥ ಮಹಾರಾಜರೇ! ಏಳಿರಿ ಮತ್ತು ಅಭಿಷೇಕಾಂಗಭೂತವಾಗಿ ಮಂಗಳಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ ವಸ್ತ್ರಾಭೂಷಣಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತರಾಗಿ, ಮೇರು ಪರ್ವತದಲ್ಲಿನ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಸಿಂಹಾಸನದಲ್ಲಿ ವಿರಾಜಮಾನರಾಗಿರಿ. ॥51॥

ಕಕುತ್ಸ್ಥ ಕುಲನಂದರೇ! ಸೂರ್ಯ, ಚಂದ್ರ, ಶಿವ, ಕುಬೇರ, ವರುಣ, ಅಗ್ನಿ ಇಂದ್ರ ಇವರೆಲ್ಲರೂ ನಿಮಗೆ ವಿಜಯವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಲಿ. ॥52॥ ರಾಜಸಿಂಹನೇ! ಭಗವತಿ ರಾತ್ರಿದೇವಿಯು ಸರಿದಳು. ನೀವು ಯಾವುದಕ್ಕಾಗಿ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದ್ದಿರೋ ಅದೆಲ್ಲ ಕಾರ್ಯಗಳು ಪೂರ್ಣವಾಗಿವೆ. ಇದನ್ನು ತಿಳಿದು ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕದ ಉಳಿದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿರಿ. ॥53॥ ಶ್ರೀರಾಮನ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕದ ಎಲ್ಲ ಸಿದ್ಧತೆಗಳೂ ಪೂರ್ಣಗೊಂಡಿವೆ. ನಗರ ವಾಸಿಗಳು, ಮುಖ್ಯ-ಮುಖ್ಯ ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳೂ ಕೈಮುಗಿದುಕೊಂಡು ಸಿದ್ಧರಾಗಿ ಹೊರಗೆ ನಿಂತಿರುವರು. ॥54॥

ಮಹಾರಾಜರೇ! ಭಗವಾನ್ ವಸಿಷ್ಠ ಮುನಿಗಳು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರೊಂದಿಗೆ ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುವರು. ಆದ್ದರಿಂದ ಶ್ರೀರಾಮನ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಲು ಬೇಗನೇ ಅಪ್ಪಣೆಯಾಗಲೀ ॥55॥ ದನಗಾಹಿಗಳಿಲ್ಲದ ಪಶುಗಳು, ಸೇನಾಪತಿಯಿಲ್ಲದ ಸೈನ್ಯ, ಚಂದ್ರನಿಲ್ಲದ ರಾತ್ರೆ, ಗೂಳಿ ಇಲ್ಲದೆ ಗೋವುಗಳು ಶೋಭಿಸುವುದಿಲ್ಲವೋ ಹಾಗೆಯೇ ರಾಜನ ದರ್ಶನ ಆಗದಿರುವ ರಾಷ್ಟ್ರದ ಸ್ಥಿತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ॥56॥ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಸುಮಂತ್ರನು ಹೇಳಿದ ಸಾಂತ್ವನ ಪೂರ್ಣ ಹಾಗೂ ಸಾರ್ಥಕ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ ದಶರಥನು ಪುನಃ ಶೋಕಗ್ರಸ್ತನಾದನು. ॥57॥

ಆಗ ಪುತ್ರವಿಯೋಗದ ಆಶಂಕೆಯಿಂದ ಅವನ ಪ್ರಸನ್ನತೆ ನಾಶವಾಗಿಹೋಗಿತ್ತು. ಶೋಕದಿಂದಾಗಿ ಅವನ ಕಣ್ಣುಗಳು ಕೆಂಪಾಗಿದ್ದವು. ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ಶ್ರೀಮಾನ್ ರಾಜನು ಒಮ್ಮೆ ಕಣ್ಣೆತ್ತಿ ಸೂತನ ಕಡೆಗೆ ನೋಡಿ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಹೇಳಿದನು - ನೀನು ಇಂತಹ ಮಾತುಗಳನ್ನಾಡಿ ನನ್ನ ಮರ್ಮಸ್ಥಾನಗಳಿಗೆ ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚು ಆಘಾತ ಏಕೆ ಮಾಡುತ್ತಿರುವೆ? ॥58-59॥ ರಾಜನ ಈ ಕರುಣ ವಚನವನ್ನು ಕೇಳಿ, ಅವರ ದೀನಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ನೋಡಿ ಸುಮಂತ್ರನು ಕೈಮುಗಿಯುತ್ತಲೇ ಸ್ವಲ್ಪ ಹಿಂದೆ ಸರಿದನು. ॥60॥ ದುಃಖ ಮತ್ತು ದೀನತೆಯ ಕಾರಣ ರಾಜನು ಸ್ವತಃ ಏನನ್ನೂ ಮಾತನಾಡದಿದ್ದಾಗ ರಾಜನೀತಿಜ್ಞಳಾದ ಕೈಕೆಯಿಯು ಸುಮಂತ್ರನಲ್ಲಿ ಇಂತೆಂದಳು - ॥61॥

ಸುಮಂತ್ರನೇ! ರಾಜರು ರಾತ್ರಿಯಿಡೀ ಶ್ರೀರಾಮನ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕದ ಹರ್ಷದಿಂದ ಉತ್ಕಂಠಿತನಾಗಿ ನಿದ್ದೆಯೇ ಮಾಡಲಿಲ್ಲ. ಜಾಗರಣೆಯಿಂದ ಬಳಲಿದ ಕಾರಣ ಅವರಿಗೆ ಈಗ ನಿದ್ದೆ ಬಂದಿದೆ. ॥62॥ ಆದ್ದರಿಂದ ಸೂತನೇ! ನಿನಗೆ ಒಳ್ಳೆಯದಾಗಲಿ. ನೀನು ಬೇಗನೇ ಹೋಗಿ, ಯಶಸ್ವೀ ರಾಜಕುಮಾರ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಬಾ. ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಬೇರೇನೂ ಯೋಚಿಸಬೇಡ. ॥63॥ ಆಗ ಸುಮಂತ್ರನು-ಭಾಮಿನಿ! ಮಹಾರಾಜರ ಆಜ್ಞೆಯಿಲ್ಲದೆ ನಾನು ಹೇಗೆ ಹೋಗಲಿ? ಎಂದು ಹೇಳಿದಾಗ, ಮಂತ್ರಿಯ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿದ ರಾಜನು ಅವನಲ್ಲಿ ಇಂತೆಂದನು - ॥64॥

ಸುಮಂತ್ರನೇ! ಸುಂದರನಾದ ರಾಮನನ್ನು ನಾನು ನೋಡಬಯಸುವೆನು. ನೀನು ಬೇಗನೇ ಅವನನ್ನು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಬಾ. ಆಗ ಶ್ರೀರಾಮದರ್ಶನದಿಂದಲೇ ಕಲ್ಯಾಣವನ್ನು ತಿಳಿದ ರಾಜನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಆನಂದಗೊಂಡನು. ॥65॥

ಸುಮಂತ್ರನು ರಾಜಾಜ್ಞೆಯಂತೆ ಕೂಡಲೇ ಸಂತೋಷವಾಗಿ ಅಲ್ಲಿಂದ ತೆರಳಿದನು. ಕೈಕೆಯಿಯೂ ಕೂಡ ಬೇಗನೇ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಕರೆತರುವಂತೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದಳು. ಅದನ್ನು ನೆನೆದು ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಕರೆಸಲು ಇಷ್ಟೊಂದು ಆತುರ ಏಕೆ ಉಂಟಾಗಿದೆ ಎಂದು ಯೋಚಿಸತೊಡಗಿದನು. ॥66॥ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಹೀಗೆ ಅವಸರ ಪಡಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ, ಎಂದೆನಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ದಶರಥ ರಾಜರಿಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಆಯಾಸವಾದ್ದರಿಂದ ಹೊರಗೆ ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ಸೂತನಾದ ಸುಮಂತ್ರನು ಹರ್ಷದೊಂದಿಗೆ ಶ್ರೀರಾಮನ ದರ್ಶನ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಹೊರಟನು. ಸಮುದ್ರದ ಮಡುವಿನಂತಿದ್ದ ಅಂತಃಪುರದಿಂದ ಹೊರಟ ಸುಮಂತ್ರನು ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಮನುಷ್ಯರು ಸೇರಿದ್ದನ್ನು ನೋಡಿದನು. ॥67-68॥

ರಾಜನ ಅಂತಃಪುರದಿಂದ ಹೊರಟ ಸುಮಂತ್ರನು ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿ ನೆರೆದ ಜನರತ್ತ ನೋಡಿದನು. ಬಹು ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಪುರಜನರು ಅಲ್ಲಿ ಉಪಸ್ಥಿತರಾಗಿದ್ದರು ಹಾಗೂ ಅನೇಕ ಶ್ರೀಮಂತ ಜನರೂ ರಾಜದ್ವಾರದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದರು. ॥69॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಹದಿನಾಲ್ಕನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು ॥14॥

ಹದಿನೈದನೆಯ ಸರ್ಗ

ರಾಜಾಜ್ಞೆಯಂತೆ ಸುಮಂತ್ರನು ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಕರೆಯಲು ಅವನ ಭವನಕ್ಕೆ ಹೋದುದು

ರಾಜನ ಪ್ರೇರಣೆಯಂತೆ ಅನೇಕ ವೇದಪಾರಂಗತ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು, ಪುರೋಹಿತರು ಬೆಳಗಾಗುತ್ತಲೇ ರಾಜದ್ವಾರದಲ್ಲಿ ಬಂದು ಸೇರಿದ್ದರು. ॥1॥ ಮಂತ್ರಿಗಳು, ಮುಖ್ಯ-ಮುಖ್ಯ ಸೈನ್ಯಾಧಿಕಾರಿಗಳು, ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ವರ್ತಕರು ಶ್ರೀರಾಮನ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕಕ್ಕಾಗಿ ಬಹಳ ಸಂತೋಷದಿಂದ ಅಲ್ಲಿ ನೆರೆದಿದ್ದರು. ॥2॥ ನಿರ್ಮಲ ಸೂರ್ಯೋದಯವಾಗಿ ಪುಷ್ಯ ನಕ್ಷತ್ರದ ಯೋಗ ಹಾಗೂ ಶ್ರೀರಾಮನ ಜನ್ಮ ಕರ್ಕಾಟಕ ಲಗ್ನ ಪ್ರಾಪ್ತವಾದಾಗ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಶ್ರೀರಾಮನ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕಕ್ಕಾಗಿ ಎಲ್ಲ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳನ್ನು ಜೊತೆ ಸೇರಿಸಿ, ಸಿದ್ಧವಾಗಿ ಇರಿಸಿದ್ದರು. ಪುಣ್ಯಜಲದಿಂದ ತುಂಬಿದ ಸ್ವರ್ಣಕಲಶಗಳು, ಚೆನ್ನಾಗಿ ಅಲಂಕರಿಸಿದ ಭದ್ರಪೀಠ, ಹೊಳೆಯುತ್ತಿರುವ ವ್ಯಾಘ್ರ ಚರ್ಮವನ್ನು ಹೊದಿಸಿದ ದಿವ್ಯರಥ, ಗಂಗಾ-ಯಮುನಾ ಸಂಗಮದಿಂದ ತಂದ ಪವಿತ್ರಜಲ, ಹೀಗೆ ಎಲ್ಲ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ತಂದು ಅಣಿಗೊಳಿಸಿದ್ದರು. ॥3-5॥

ಇವುಗಳಲ್ಲದೆ ಇತರ ನದಿಗಳ, ಪವಿತ್ರಜಲಾಶಯಗಳ, ಬಾವಿ, ಸರೋವರಗಳ, ಪೂರ್ವಾಭಿಮುಖವಾಗಿ ಹರಿಯುವ ಗೋದಾವರೀ, ಕಾವೇರಿ ಮೊದಲಾದ ನದಿಗಳ, ಬ್ರಹ್ಮಾವರ್ತಾದಿ ಸರೋವರಗಳ, ದಕ್ಷಿಣೋತ್ತರವಾಗಿ ಹರಿಯುವ ಗಂಡಕೀ, ಶೋಣಭದ್ರಾ ಮುಂತಾದ ನದಿಗಳ, ಹಾಲಿನಂತೆ ನಿರ್ಮಲ ಜಲದಿಂದ ತುಂಬಿರುವ ಎಲ್ಲ ನದಿಗಳ, ಸಮುದ್ರ ಇವುಗಳಿಂದ ತಂದ ಜಲವನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಿ ಅಲ್ಲಿ ಇಡಲಾಗಿತ್ತು. ಜೊತೆಗೆ ಹಾಲು, ಮೊಸರು, ತುಪ್ಪ, ಜೇನು, ಅರಳು, ಕುಶ, ಹೂವುಗಳು, ಎಂಟು ಮಂದಿ ಸುಂದರ ಕನ್ಯೆಯರು, ಪಟ್ಟದ ಆನೆ, ಕ್ಷೀರವೃಕ್ಷದ ಪಲ್ಲವಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಿದ ಚಿನ್ನ-ಬೆಳ್ಳಿಯ ನೀರು ತುಂಬಿದ ಕಲಶಗಳು ಕಮಲ ಮತ್ತು ನೀಲೋತ್ಪಲ ಪುಷ್ಪಗಳಿಂದ ಸಿಂಗರಿಸಿದ್ದ ಕಾರಣ ಬಹಳ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದವು.
॥6-8॥ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗಾಗಿ ಚಂದ್ರಕಿರಣಗಳ ಕಾಂತಿಯಿಂದ ಕೂಡಿದ ಬಿಳಿಯ ಮತ್ತು ಹಳದಿ ವರ್ಣದ ರತ್ನಖಚಿತ ಉತ್ತಮ ಚಾಮರಗಳನ್ನು ಸುಸಜ್ಜಿತಗೊಳಿಸಿ ಇಟ್ಟಿದ್ದರು. ॥9॥

ಚಂದ್ರಮಂಡಲದಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಬೀರುವ, ಪರಮ ಸುಂದರ ಶ್ವೇತಚ್ಛತ್ರವು ಅಭಿಷೇಕದ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ॥10॥ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಬಿಳಿಯ ವೃಷಭ ಮತ್ತು ಉತ್ತಮ ಜಾತಿಯ ಬಿಳಿಯ ಕುದುರೆ ಇವೂ ಅಲ್ಲೇ ನಿಂತಿದ್ದವು. ॥11॥ ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯ ವಾದ್ಯಗಾರರು ಸಿದ್ಧರಾಗಿದ್ದರು. ಸ್ತುತಿಪಾಠಕರಾದ ವಂದಿ ಮಾಗಧರೂ ಅಲ್ಲಿ ಉಪಸ್ಥಿತರಾಗಿದ್ದರು. ಇಕ್ಷ್ವಾಕು ವಂಶೀಯ ರಾಜರ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕಕ್ಕಾಗಿ ಯಾವ ರೀತಿಯ ಯೋಗ್ಯಸಾಮಗ್ರಿಗಳ ಸಂಗ್ರಹವಾಗಬೇಕಿತ್ತೋ, ಹಾಗೆಯೇ ರಾಜಕುಮಾರನ ಅಭಿಷೇಕದ ಸಾಮಗ್ರಿಯನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ಎಲ್ಲ ಜನರು ಮಹಾರಾಜ ದಶರಥನ ಅಪ್ಪಣೆಯಂತೆ ರಾಜನ ದರ್ಶನಕ್ಕಾಗಿ ಒಂದಾಗಿ ಸೇರಿದ್ದರು. ॥12-13॥

ದ್ವಾರದಲ್ಲಿ ರಾಜನನ್ನು ನೋಡದಿರುವಾಗ ರಾಜರ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ನಾವು ಬಂದಿರುವ ಸೂಚನೆಯನ್ನು ಯಾರು ಹೇಳುವರು? ಎಂದು ಅಂದುಕೊಂಡರು. ಮಹಾರಾಜರು ಇಲ್ಲಿ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. ಸೂರ್ಯೋದಯವಾಗಿ ಬುದ್ಧಿವಂತ ಶ್ರೀರಾಮನ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕದ ಎಲ್ಲ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳು ಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ॥14॥ ಎಲ್ಲ ಜನರು ಹೀಗೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿರುವಾಗಲೇ ರಾಜನಿಂದ ಸಮ್ಮಾನಿತನಾದ ಸುಮಂತ್ರನು ಅಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುವ ಎಲ್ಲ ಮಹೀಪತಿಗಳಲ್ಲಿ ಇಂತೆಂದನು - ॥15॥

ನಾನು ಮಹಾರಾಜರ ಅಪ್ಪಣೆಯಂತೆ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಕರೆತರಲು ಬೇಗನೇ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ನೀವೆಲ್ಲರೂ ಮಹಾರಾಜರ ಹಾಗೂ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನಿಗೆ ಪೂಜ್ಯರಾಗಿದ್ದೀರಿ. ನಾನು ಅವರ ಕಡೆಯಿಂದ ನಿಮ್ಮೆಲ್ಲರಲ್ಲಿ ಕ್ಷೇಮ ಸಮಾಚಾರವನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ನೀವೆಲ್ಲರೂ ಸುಖವಾಗಿರುವಿರಿ ತಾನೇ! ॥16-17॥ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ, ಎಚ್ಚರಗೊಂಡಿದ್ದರೂ ಮಹಾರಾಜರು ಹೊರಗೆ ಬಾರದಿರುವ ಕಾರಣವನ್ನು ತಿಳಿಸಿ, ಹಿಂದಿನ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ತಿಳಿದ ಸುಮಂತ್ರನು ಪುನಃ ಅಂತಃಪುರದ ಬಾಗಿಲಿಗೆ ಮರಳಿ ಬಂದನು. ॥18॥ ಆ ರಾಜಭವನವು ಸುಮಂತ್ರನಿಗಾಗಿ ಸದಾ ತೆರೆದೇ ಇರುತ್ತಿತ್ತು. ಅವನು ಒಳಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಮಹಾರಾಜರ ವಂಶವನ್ನು ಸ್ತುತಿಸತೊಡಗಿದನು. ॥19॥

ಅನಂತರ ಅವನು ರಾಜನ ಶಯನಗೃಹದ ಹತ್ತಿರ ಹೋಗಿ ನಿಂತುಕೊಂಡು ಗುಣವರ್ಣನಪೂರ್ವಕ ಆಶೀರ್ವಾದ ಸೂಚಕ ಮಾತುಗಳಿಂದ ರಘುಕುಲ ನರೇಶನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸತೊಡಗಿದನು. ॥20॥ ಕಕುತ್ಥ್ಸನಂದನನೇ! ಸೂರ್ಯ, ಚಂದ್ರ, ಶಿವ, ಕುಬೇರ, ವರುಣ, ಅಗ್ನಿ, ಇಂದ್ರ ಇವರೆಲ್ಲರೂ ನಿಮಗೆ ವಿಜಯಕೊಡಲಿ. ॥21॥ ಭಗವತಿ ರಾತ್ರಿಯು ಸರಿದಳು. ಈಗ ಮಂಗಳಕರ ಬೆಳಗಾಗಿದೆ. ರಾಜಸಿಂಹನೇ! ನಿದ್ದೆ ಬಿಟ್ಟು ಎಚ್ಚರಗೊಳ್ಳಿರಿ. ಈಗ ಪ್ರಾಪ್ತವಾದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ನೇರವೇರಿಸಿರಿ. ॥22॥ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು, ಸೇನಾಪ್ರಮುಖರು, ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳು, ಇವರೆಲ್ಲರೂ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿರುವರು. ಇವರೆಲ್ಲರೂ ತಮ್ಮ ದರ್ಶನವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಿರುವರು. ರಘುನಂದರೇ! ಎಚ್ಚರಗೊಳ್ಳಿರಿ. ॥23॥ ರಾಜನೀತಿಜ್ಞ ಕುಶಲ ಸೂತನಾದ ಸುಮಂತ್ರನು ಹೀಗೆ ಸ್ತುತಿಸತೊಡಗಿದಾಗ ರಾಜನು ಎಚ್ಚರಗೊಂಡು ಅವನಲ್ಲಿ ಇಂತೆಂದನು. ॥24॥

ಸುಮಂತ್ರನೇ! ‘ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಕರೆದುಕೊಂಡು ಬಾ’ ಎಂದು ನಾನು ಹೇಳಿದುದನ್ನು ಏಕೆ ಪಾಲಿಸಲಿಲ್ಲ? ನನ್ನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಉಲ್ಲಂಘಿಸುವ ಕಾರಣವಾದರೂ ಏನು? ನಾನು ಮಲಗಿಲ್ಲ. ನೀನು ಬೇಗನೇ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಕರೆದುಕೊಂಡು ಬಾ.
॥25-26॥ ಈ ಪ್ರಕಾರ ದಶರಥನು ಸೂತನಲ್ಲಿ ಪುನಃ ಹೇಳಿದಾಗ, ಅವನು ರಾಜಾಜ್ಞೆಯನ್ನು ಶಿರಸಾವಹಿಸಿ, ಅದನ್ನು ಗೌರವಿಸಿ ರಾಜಭವನದಿಂದ ಹೊರಗೆ ಹೊರಟನು. ಅವನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ತನ್ನ ಮಹಾಪ್ರಿಯವಾಯಿತೆಂದು ತಿಳಿಯ ತೊಡಗಿದನು. ರಾಜಭವನದಿಂದ ಹೊರಟ ಸುಮಂತ್ರನು ಧ್ವಜ-ಪತಾಕೆಗಳಿಂದ ಶೋಭಿತವಾದ ರಾಜಬೀದಿಗೆ ಬಂದನು. ॥27-28॥

ಸುಮಂತ್ರನು ಹರ್ಷೋಲ್ಲಾಸಗೊಂಡು ಸುತ್ತಲೂ ದೃಷ್ಟಿ ಬೀರುತ್ತಾ ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಮುಂದುವರಿದನು. ಸುಮಂತ್ರನು ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಜನರ ಬಾಯಲ್ಲಿ ಶ್ರೀರಾಮನ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕದ ಆನಂದಮಯ ಮಾತುಗಳನ್ನೇ ಕೇಳುತ್ತಾ ಮುಂದೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದನು. ॥29॥ ಅನಂತರ ಸುಮಂತ್ರನಿಗೆ ಕೈಲಾಸ ಪರ್ವತದಂತೆ ಶುಭ್ರಪ್ರಭೆಯಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿದ್ದ, ಶ್ರೀರಾಮನ ಸುಂದರ ಭವನವು ಕಂಡು ಬಂತು. ಅದು ಇಂದ್ರಭವನದಂತೆ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿತ್ತು. ಅದರ ವಿಶಾಲ ಮಹಾದ್ವಾರವು ಮುಚ್ಚಿಕೊಂಡಿದ್ದು, ಅದರಲ್ಲಿ ಸಣ್ಣದಾದ ಒಂದು ದ್ವಾರ ತೆರೆದುಕೊಂಡಿತ್ತು. ನೂರಾರು ವೇದಿಕೆಗಳು ಆ ಭವನದ ಶೋಭೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿದ್ದವು. ॥30-31॥ ಅದರ ಪ್ರಧಾನ ಮುಂಬಾಗಿಲು ಬಂಗಾರದ ದೇವತಾ ಪ್ರತಿಮೆಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾಗಿತ್ತು. ಆ ಇಡೀ ಭವನವು ಶರದ್ ಋತುವಿನ ಮೇಘಗಳಂತೆ ಬೆಳ್ಳಗಿನ ಕಾಂತಿಯಿಂದ ಕೂಡಿ ದೇದೀಪ್ಯಮಾನ ಮೇರುಪರ್ವತದ ಗುಹೆಯಂತಿತ್ತು. ॥32॥

ಸುವರ್ಣನಿರ್ಮಿತ ಪುಷ್ಪಗಳ ಮೂಲೆಗಳಲ್ಲಿ ನಡು-ನಡುವೆ ಪೋಣಿಸಿದ ಅಮೂಲ್ಯ ಮಣಿಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಹಾರಗಳಿಂದ ಆ ಭವನವು ಅಲಂಕೃತವಾಗಿತ್ತು, ಗೋಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಕೋದ ಮುಕ್ತಾಮಣಿಗಳಿಂದ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿತ್ತು. ಮುತ್ತು ರತ್ನಗಳ ಭಂಡಾರವೇ ಎಲ್ಲೆಡೆ ತುಂಬಿತ್ತು. ಚಂದನ, ಅಗರುಗಳ ಸುಗಂಧದಿಂದ ಅದರ ಶೋಭೆ ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚಿತ್ತು.॥33॥ ಆ ಭವನದಲ್ಲಿ ಮಲಯಾಚಲದ ದುರ್ದರ ಎಂಬ ಚಂದನಗಿರಿ ಶಿಖರದಂತೆ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಮನೋಹರ ಸುಗಂಧವು ಹರಡಿಕೊಂಡಿತ್ತು. ಸಾರಸ, ಮಯೂರವೇ ಮೊದಲಾದ ಪಕ್ಷಿಗಳ ಕಲರವದಿಂದ ಅದರ ಶೋಭೆ ಇಮ್ಮಡಿಯಾಗಿತ್ತು.॥34॥ ಸ್ವರ್ಣವೇ ಮೊದಲಾದ ಧಾತುಗಳಿಂದ ಸುಂದರವಾಗಿ ನಿರ್ಮಿಸಿದ ತೋಳಗಳೇ ಮೊದಲಾದ ಮೂರ್ತಿಗಳಿಂದ ಅದು ಆವರಿಸಿತ್ತು. ಶಿಲ್ಪಿಗಳು ಅದರ ಗೋಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಮನೋಹರ ಚಿತ್ತಾರಗಳನ್ನು ಕೆತ್ತಿದ್ದರು. ಅದು ತನ್ನ ಉತ್ಕೃಷ್ಟ ಶೋಭೆಯಿಂದ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಕಣ್ಮನಗಳನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ॥35॥ ಚಂದ್ರ-ಸೂರ್ಯರಂತೆ ತೇಜಸ್ವೀ, ಕುಬೇರನ ಭವನದಂತೆ ಅಕ್ಷಯ ಸಂಪತ್ತಿನಿಂದ ಪೂರ್ಣ ಹಾಗೂ ಇಂದ್ರಧಾಮದಂತೆ ಭವ್ಯ ಮತ್ತು ಮನೋಹರವಾದ ಆ ಶ್ರೀರಾಮಭವನದಲ್ಲಿ ನಾನಾ ವಿಧದ ಪಕ್ಷಿಗಳು ತುಂಬಿದ್ದವು. ॥36॥

ಶ್ರೀರಾಮಭವನವು ಮೇರು ಪರ್ವತದ ಶಿಖರದಂತೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಕೈಮುಗಿದು ವಂದಿಸಲು ಬಂದಿರುವ ಅಸಂಖ್ಯ ಜನರಿಂದ ತುಂಬಿಹೋದ ಅದನ್ನು ಸುಮಂತ್ರನು ನೋಡಿದನು. ॥37॥ ಬಗೆ-ಬಗೆಯ ಉಡುಗೊರೆಗಳನ್ನೆತ್ತಿಕೊಂಡು ಪ್ರಜಾ ಜನರು ಅಲ್ಲಿ ನೆರೆದಿದ್ದರು. ಶ್ರೀರಾಮನ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕದ ಸಮಾಚಾರ ಕೇಳಿ ಅವರ ಮುಖಗಳು ಅರಳಿದ್ದವು, ಅವರು ಆ ಉತ್ಸವವನ್ನು ನೋಡಲು ಉತ್ಕಂಠಿತರಾಗಿದ್ದರು. ಅವರೆಲ್ಲರ ಉಪಸ್ಥಿತಿಯಿಂದ ಆ ಭವನವು ಶೋಭಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ॥38॥ ಆ ವಿಶಾಲ ಭವನವು ಮಹಾಮೇಘ ಖಂಡದಂತೆ ಎತ್ತರವಾಗಿ, ಸುಂದರವಾಗಿ ಶೋಭಾ ಸಂಪನ್ನವಾಗಿತ್ತು. ಅದರ ಗೋಡೆಗಳಲ್ಲಿ ನಾನಾ ವಿಧದ ರತ್ನಗಳನ್ನು ಜೋಡಿಸಿದ್ದರು ಮತ್ತು ಕುಳ್ಳರಾದ ಸೇವಕರಿಂದ ಅದು ತುಂಬಿಹೋಗಿತ್ತು. ॥39॥

ಸುಮಂತ್ರನು ಒಳ್ಳೆಯ ಕುದುರೆಗಳಿಂದ ಯುಕ್ತವಾಗಿದ್ದ ರಥದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ಜನಭರಿತವಾದ ರಾಜಮಾರ್ಗವನ್ನು ಅವಲೋಕಿಸುತ್ತಾ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದನು. ರಾಮನ ಅರಮನೆಯ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದ ರಕ್ಷಣಾ ಕವಚಯುಕ್ತವಾಗಿದ್ದ ರಥವನ್ನು ನೋಡಿ ಅಲ್ಲಿದ್ದ ಜನರ ಮನಸ್ಸುಗಳು ಹರ್ಷಗೊಂಡವು. ॥40॥ ಇಷ್ಟಾರ್ಥಸಿದ್ಧಿಗೆ ಕಾರಣವಾದ ದೇವೇಂದ್ರನ ಅರಮನೆಗೆ ಸಮಾನವಾಗಿದ್ದ, ಮಹದೈಶ್ವರ್ಯಯುಕ್ತವಾಗಿದ್ದ ಆ ಭವನದಲ್ಲಿ ಜಿಂಕೆ, ಸಾರಂಗ ಮೊದಲಾದ ಸಾಧು ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಂದಲೂ, ನವಿಲು, ಕೋಗಿಲೆ, ಗಿಣಿ ಮುಂತಾದ ಪಕ್ಷಿಗಳಿಂದ ಅತ್ಯಂತ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಅಲ್ಲಿಗೆ ತಲುಪಿದ ಸಾರಥಿ ಸುಮಂತ್ರನ ಶರೀರವು ಹೆಚ್ಚಾದ ಹರ್ಷದಿಂದ ರೋಮಾಂಚಿತವಾಯಿತು. ॥41॥

ಕೈಲಾಸ ಮತ್ತು ಸ್ವರ್ಗದಂತೆ ದಿವ್ಯ ಶೋಭಾಸಂಪನ್ನ, ಸುಂದರವಾಗಿ ಅಲಂಕೃತ ಅನೇಕ ಹಜಾರಗಳನ್ನು ದಾಟಿ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ನಡೆಯುವ ಬಹಳಷ್ಟು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮನುಷ್ಯರನ್ನು ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಹಾಕಿ, ರಥಸಹಿತ ಸುಮಂತ್ರನು ಅಂತಃಪುರದ ದ್ವಾರದ ಬಳಿಗೆ ತಲುಪಿದನು. ॥42॥ ಅಲ್ಲಿ ಅವನು ಶ್ರೀರಾಮನ ಅಭಿಷೇಕ ಸಂಬಂಧವಾದ ಕಾರ್ಯ ಮಾಡುವ ಜನರು-ರಾಜಕುಮಾರ ಶ್ರೀರಾಮನ ಶ್ರೇಯಕ್ಕಾಗಿ ಮಂಗಳಾಶಾಸನ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದು, ಹರ್ಷಯುಕ್ತ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿದನು. ಹೀಗೆಯೇ ಇತರ ಎಲ್ಲ ಜನರು ಹರ್ಷೋಲ್ಲಾಸದಿಂದ ಆಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದುದನ್ನು ಕೇಳಿದನು. ॥43॥

ರಾಮನ ಅರಮನೆಯು ದೇವೇಂದ್ರನ ಅರಮನೆಗೆ ಸದೃಶವಾಗಿತ್ತು. ಸುಮನೋಹರವಾಗಿ ಧ್ವನಿಮಾಡುವ ಸುಂದರವಾದ ಮೃಗ-ಪಕ್ಷಿಗಳಿಗೆ ಅದು ಆಶ್ರಯವಾಗಿತ್ತು. ಮೇರುಪರ್ವತದ ಶಿಖರದಂತೆ ಎತ್ತರವಾಗಿದ್ದ ಆ ಅನುಪಮ ಸೌಂದರ್ಯದಿಂದ ವಿರಾಜಿಸುತ್ತಿದ್ದ ರಾಮಭವನವನ್ನು ಸುಮಂತ್ರನು ನೋಡಿದನು. ॥44॥ ರಾಮಭವನದ ಬಾಗಿಲಿಗೆ ಹೋಗಿ ಸುಮಂತ್ರನು ನೋಡುತ್ತಾನೆ-ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ವಂದಿಸಲು ಕೈಮುಗಿದು ಉಪಸ್ಥಿತರಾದ ಪುರಜನರು ತಮ್ಮ ವಾಹನಗಳಿಂದ ಇಳಿದು ಬಗೆ-ಬಗೆಯ ಉಡುಗೊರೆಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ಕೋಟಿ-ಕೋಟಿ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ನೆರೆದು ಭಾರೀ ಗದ್ದಲವೇ ಉಂಟಾಗಿತ್ತು. ॥45॥

ಮಹಾಮೇಘದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಪರ್ವತದಂತೆ ಇದ್ದ, ಮದಿಸಿದ, ಅಂಕುಶ ಪ್ರಹಾರವನ್ನು ಸಹಿಸದ, ಸುಂದರವಾದ, ಶತ್ರುಸೈನ್ಯವನ್ನು ಭೇದಿಸುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವುಳ್ಳ ಮಹಾಕಾಯ ಶತ್ರುಂಜಯ ಎಂಬ ಶ್ರೀರಾಮನ ಪಟ್ಟದಾನೆಯನ್ನು ಸುಮಂತ್ರನು ಅಲ್ಲಿ ನೋಡಿದನು. ॥46॥ ಸುಂದರ ವಸ್ತ್ರಾಭೂಷಣಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತರಾಗಿ, ರಥ, ಕುದುರೆ, ಆನೆ ಮೊದಲಾದವುಗಳೊಂದಿಗೆ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿರುವ ರಾಜನ ಪರಮಪ್ರಿಯ ಮುಖ್ಯ-ಮುಖ್ಯ ಮಂತ್ರಿಗಳೂ ಅಲ್ಲಿ ಉಪಸ್ಥಿತರಾಗಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿದನು. ಸುಮಂತ್ರನು ಅವರೆಲ್ಲರನ್ನು ಬದಿಗೆ ಸರಿಸಿ ಶ್ರೀರಾಮನ ಸಮೃದ್ಧಿಶಾಲಿ ಅಂತಃಪುರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ॥47॥ ಹೇರಳವಾದ ರತ್ನಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ್ದ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಯಾವುದೇ ಅಡ್ಡಿ ಆತಂಕಗಳಿಲ್ಲದೆ ಮೊಸಳೆಯು ಪ್ರವೇಶಿಸುವಂತೆಯೇ ಸಾರಥಿ ಸುಮಂತ್ರನು ಪರ್ವತ ಶಿಖರದ ಮೇಲೆ ಆರೂಢವಾದ ಮೇಘದಂತೆ ಶೋಭಿಸುವ, ಮಹಾವಿಮಾನದಂತೆ ಸುಂದರ ಗೃಹಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಹೇರಳ ರತ್ನ ಭಂಡಾರದಿಂದ ತುಂಬಿದ ಆ ಭವನವನ್ನು ಯಾವುದೇ ಅಡ್ಡಿ ಆತಂಕಗಳಿಲ್ಲದೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ॥48॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಹದಿನೈದನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು ॥15॥

ಹದಿನಾರನೆಯ ಸರ್ಗ

ಸುಮಂತ್ರನು ರಾಜನ ಸಂದೇಶವನ್ನು ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ತಿಳಿಸಿದುದು, ಶ್ರೀರಾಮನು ಸೀತಾದೇವಿಯ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದು ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ರಥಾರೂಢನಾಗಿ ಹೋಗುವಾಗ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ತ್ರೀಪುರುಷರು ಆಡುತ್ತಿದ್ದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿದುದು

ಹಿಂದಿನ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಬಲ್ಲ ಸುಮಂತ್ರನು ಜನರಿಂದ ನಿಬಿಡವಾಗಿದ್ದ ಅರಮನೆಯ ಹೊರಾಂಗಣವನ್ನು ದಾಟಿ ಜನಬಾಹುಳ್ಯವಿಲ್ಲದ ಅರಮನೆಯ ಒಳಾಂಗಣವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ॥1॥

ಶ್ರೀರಾಮನ ಅರಮನೆಯ ಒಳಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಸ, ಧನುಸ್ಸುಗಳನ್ನು, ಪರಿಶುದ್ಧವಾದ ಕರ್ಣಕುಂಡಲಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದ, ರಕ್ಷಣೆಯಲ್ಲೇ ಏಕಾಗ್ರ ಚಿತ್ತರಾಗಿದ್ದ, ಜಾಗರೂಕರಾಗಿದ್ದ, ಶ್ರೀರಾಮನಲ್ಲೇ ಹೆಚ್ಚು ಅನುರಕ್ತರಾಗಿದ್ದ ಯುವಕರು ನಿಂತಿದ್ದರು. ॥2॥ ಕಾಷಾಯ ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿ ಬೆತ್ತಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ವಸ್ತ್ರಾಭೂಷಣಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತರಾದ ಅನೇಕ ವೃದ್ಧರಾದ ಅಂತಃಪುರದ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ದ್ವಾರದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿರುವುದನ್ನು ಸುಮಂತ್ರನು ನೋಡಿದನು. ॥3॥ ಸುಮಂತ್ರನು ಬಂದಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಸಂಭ್ರಮಯುಕ್ತರಾದ ಶ್ರೀರಾಮನ ಪ್ರಿಯವನ್ನು ಮಾಡುವ ಆ ಎಲ್ಲ ಪುರುಷರು ಸಟ್ಟನೆ ಆಸನಗಳಿಂದ ಎದ್ದು ನಿಂತರು. ॥4॥

ರಾಜಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಕುಶಲ, ವಿನೀತ ಹೃದಯವುಳ್ಳ ಸೂತಪುತ್ರ ಸುಮಂತ್ರನು ದ್ವಾರಪಾಲಕರಲ್ಲಿ ‘ಸುಮಂತ್ರನು ದ್ವಾರದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುವನು ಎಂದು ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನಿಗೆ ಬೇಗನೇ ತಿಳಿಸಿರಿ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ॥5॥ ಒಡೆಯನ ಪ್ರಿಯ ಮಾಡುವ ಆ ಎಲ್ಲ ಸೇವಕರು ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ಬಳಿಗೆ ಹೋದರು. ಆಗ ಶ್ರೀರಾಮನು ಧರ್ಮಪತ್ನಿಯಾದ ಸೀತೆಯೊಂದಿಗೆ ವಿರಾಜಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಆ ಸೇವಕರು ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಸಮಂತ್ರನ ಸಂದೇಶವನ್ನು ರಾಮನಿಗೆ ತಿಳಿಸಿದರು. ॥6॥

ದ್ವಾರಪಾಲಕರು ಕೊಟ್ಟ ಸೂಚನೆಯಂತೆ ಶ್ರೀರಾಮನು ತಂದೆಯ ಪ್ರಸನ್ನತೆಗಾಗಿ ಅವರ ಅಂತರಂಗ ಸೇವಕ ಸುಮಂತ್ರನನ್ನು ಅಲ್ಲೇ ಅಂತಃಪುರಕ್ಕೆ ಕರೆಸಿಕೊಂಡನು. ॥7॥ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗಿ ಸುಮಂತ್ರನು ನೋಡಿದನು - ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ವಸ್ತ್ರಾಭೂಷಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾಗಿ ಕುಬೇರನಂತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿದ್ದು, ಸ್ವರ್ಣಮಂಚದಲ್ಲಿ ಹಂಸತೂಲಿಕಾತಲ್ಪದಲ್ಲಿ ವಿರಾಜಮಾನನಾಗಿದ್ದನು. ॥8॥

ಹಂದಿಯ ರಕ್ತದ ಕಾಂತಿಯಂತೆ ಅಂಗಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ, ಅತಿಪವಿತ್ರವಾದ, ಸುಗಂಧಯುಕ್ತ ಅತ್ಯಮೂಲ್ಯ ರಕ್ತಚಂದನವನ್ನು ಲೇಪಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದ, ಶತ್ರುಗಳಿಗೆ ಸಂತಾಪ ಕೊಡುವ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಸುಮಂತ್ರನು ನೋಡಿದನು. ಚಿತ್ತಾ ನಕ್ಷತ್ರದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಚಂದ್ರನಂತೆ ಚಾಮರಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದ ಸೀತೆಯೊಡನೆ ಕುಳಿತಿದ್ದನು ॥9-10॥

ಸ್ವಯಂಪ್ರಕಾಶನಾದ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ತನ್ನ ದಿವ್ಯ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಬೆಳಗುತ್ತಿದ್ದ ವರದಾಯಕ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ವಿನಯಗುಣಜ್ಞನಾದ ಸುಮಂತ್ರನು ವಿನೀತವಾಗಿ ಸಾಷ್ಟಾಂಗ ನಮಸ್ಕಾರ ಮಾಡಿದನು. ॥11॥ ಬಳಿಕ ಶ್ರೀರಾಮನಿಂದ ಯಥೋಚಿತ ಸತ್ಕೃತನಾದ ಸುಮಂತ್ರನು ಕೈಮುಗಿದುಕೊಂಡು ವಿಹಾರಾರ್ಥವಾಗಿಯೂ ಶಯನಾರ್ಥವಾಗಿಯೂ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿದ್ದ ಚಿನ್ನದ ಮಂಚದಲ್ಲಿ ಮಂದಸ್ಮಿತನಾಗಿ ಸೀತೆಯೊಡನೆ ಕುಳಿತಿದ್ದ ಶ್ರೀರಾಮನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು - ॥12॥ ಶ್ರೀರಾಮಾ! ಮಹಾರಾಣೀ ಕೌಸಲ್ಯಾ ದೇವಿಯು ನಿನಗೆ ಜನ್ಮವಿತ್ತು ಸುಪುತ್ರವಂತಳಾದಳು. ಈಗ ರಾಣಿ ಕೈಕೆಯಿಯ ಜೊತೆಗೆ ಕುಳಿತಿದ್ದ ನಿಮ್ಮ ತಂದೆ ದಶರಥರಾಜರು ನಿನ್ನನ್ನು ನೋಡಲು ಬಯಸುತ್ತಿರುವರು. ತಡಮಾಡದೆ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬರಬೇಕು. ॥13॥ ಸುಮಂತ್ರನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ನರಶ್ರೇಷ್ಠ ಶ್ರೀರಾಮನು ಸೀತೆಯನ್ನು ಸಮ್ಮಾನಿಸುತ್ತಾ ಸಂತೋಷದಿಂದ ಆಕೆಯಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಹೇಳಿದನು - ॥14॥

ದೇವಿ! ತಂದೆಯವರು ಮತ್ತು ತಾಯಿ ಕೈಕೆಯಿಯು ಸೇರಿ ನನ್ನ ಕುರಿತು ಏನೋ ವಿಚಾರಮಾಡುತ್ತಿರುವಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಖಂಡಿತವಾಗಿ ನನ್ನ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕದ ಸಂಬಂಧವಾಗಿ ಏನೋ ಮಾತು ನಡೆಯುತ್ತಿದೆ ಎನಿಸುತ್ತಿದೆ. ॥15॥ ನನ್ನ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ರಾಜರ ಅಭಿಪ್ರಾಯಕ್ಕೆ ಅನುಸಾರ ಪತಿಯ ಹಿತವನ್ನು ಮಾಡುವ ಪರಮ ಉದಾರ ಹಾಗೂ ಸಮರ್ಥಳೂ ಆದ ಕೈಕಾಮಾತೆಯು ನನ್ನ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕಕ್ಕಾಗಿ ರಾಜರನ್ನು ಪ್ರೇರೇಪಿಸುತ್ತಾ ಇರಬಹುದು. ॥16॥

ನನ್ನ ತಾಯಿ ಕೇಕೆಯ ರಾಜಕುಮಾರಿಯು ಈ ಸಮಾಚಾರದಿಂದ ಬಹಳ ಪ್ರಸನ್ನಳಾಗಿರಬಹುದು. ಆಕೆಯು ಮಹಾರಾಜರ ಹಿತವನ್ನು ಬಯಸುವವಳೂ, ಅನುಗಾಮಿನಿಯೂ ಆಗಿರುವಳು. ಜೊತೆಗೆ ನನ್ನ ಹಿತವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಿರುವವಳಾಗಿದ್ದಾಳೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಆಕೆಯು ಮಹಾರಾಜರನ್ನು ಅಭಿಷೇಕಕ್ಕಾಗಿ ಅವಸರಪಡಿಸಬಹುದು. ॥17॥ ಮಹಾರಾಜರು ತನ್ನ ಪ್ರಿಯ ರಾಣಿಯೊಂದಿಗೆ ಕುಳಿತು ನನ್ನ ಅಭೀಷ್ಟಾರ್ಥದ ಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿ ಸುಮಂತ್ರನನ್ನು ಕಳಿಸಿರುವರು, ಇದು ಸೌಭಾಗ್ಯದ ಮಾತಾಗಿದೆ.॥18॥

ಅಲ್ಲಿ ಅಂತರಂಗ ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದಂತೆ ಇಲ್ಲಿಗೆ ದೂತನನ್ನು ಕಳಿಸಿರುವರು. ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಮಹಾರಾಜರು ಇಂದೇ ನನ್ನ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕ ಮಾಡುವರು. ॥19॥ ಆದ್ದರಿಂದ ನಾನು ಸಂತೋಷವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿಂದ ಹೋಗಿ ಮಹಾರಾಜರನ್ನು ದರ್ಶಿಸುವೆನು. ನೀನು ಪರಿವಾರದವರೊಡನೆ ಇಲ್ಲೇ ಸುಖವಾಗಿ ಕುಳಿತು ಆನಂದವನ್ನು ಅನುಭವಿಸು. ॥20॥ ಶ್ರೀರಾಮನು ಸೀತೆಯನ್ನು ಹೀಗೆ ಸಂತೈಸಿದ ಬಳಿಕ ಸೀತಾದೇವಿಯು ಪತಿಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲೆಂದು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾ ಪತಿಯ ಜೊತೆಗೇ ಮಹಾದ್ವಾರದವರೆಗೆ ಹೋದಳು. ॥21॥

ಆಗ ಆಕೆಯು-ಆರ್ಯಪುತ್ರ! ಲೋಕಸ್ರಷ್ಟಾ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರು ದೇವೇಂದ್ರನಿಗೆ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕ ಮಾಡಿದಂತೆ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಂದೊಡಗೂಡಿ ಮಹಾರಾಜರು ನಿಮಗೆ ಈ ರಾಜ್ಯದ ರಾಜಸೂಯಾಭಿಷೇಕ ಮಾಡಲಿ (ಚಕ್ರವರ್ತಿಯಾಗಿ ನಿಮಗೆ ಪಟ್ಟಕಟ್ಟಲಿ). ॥22॥ ನೀವು ರಾಜಸೂಯ ಯಾಗದಲ್ಲಿ ದೀಕ್ಷಿತನಾಗಿ ಅದಕ್ಕನು ಕೂಲವಾದ ವ್ರತವನ್ನು ಪಾಲಿಸಲು ತತ್ಪರರಾಗಿ, ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮೃಗಚರ್ಮವನ್ನು ಧರಿಸಿ, ಕೈಯಲ್ಲಿ ಮೃಗ ಶೃಂಗವನ್ನು ಹಿಡಿದಿರುವ ನಿಮ್ಮ ಮಂಗಳ ರೂಪವನ್ನು ದರ್ಶಿಸುತ್ತಾ ನಾನು ನಿಮ್ಮ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗುವುದೇ ನನ್ನ ಶುಭಕಾಮನೆಯಾಗಿದೆ. ॥23॥

ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿ ವಜ್ರಧಾರೀ ಇಂದ್ರನೂ, ದಕ್ಷಿಣದಲ್ಲಿ ಯಮರಾಜನೂ, ಪಶ್ಚಿಮದಲ್ಲಿ ವರುಣನೂ, ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಕುಬೇರನೂ ನಿಮ್ಮನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲಿ. ॥24॥ ಅನಂತರ ಶ್ರೀರಾಮನು ಮಂಗಳ ಸ್ನಾನ-ಕೌತುಕಬಂಧನಾದಿ ಮಾಂಗಲಿಕ ಕೃತ್ಯಗಳನ್ನು ಪೂರೈಸಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಬೀಳ್ಕೊಂಡು ಸುಮಂತ್ರನೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಭವನದಿಂದ ಹೊರಟನು. ॥25॥ ಪರ್ವತದ ಗುಹೆಯಲ್ಲಿ ಮಲಗಿರುವ ಸಿಂಹವು ಗುಹೆಯಿಂದ ಹೊರಬರುವಂತೆ ಅಂತಃಪುರದಿಂದ ಹೊರಬಂದ ಶ್ರೀರಾಮನು ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿ ಕೈಮುಗಿದುಕೊಂಡು ವಿನೀತ ಭಾವದಿಂದ ನಿಂತಿದ್ದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ನೋಡಿದನು. ॥26॥

ಅನಂತರ ಮಧ್ಯಕಕ್ಷೆಗೆ ಬಂದು ಮಿತ್ರರನ್ನು ಭೆಟ್ಟಿಯಾಗಿ, ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕಕ್ಕೆ ಬಂದ ಪ್ರಜೆಗಳೆಲ್ಲರನ್ನು ಆದರಪೂರ್ವಕ ಅಭಿನಂದಿಸಿ, ಪುರುಷಸಿಂಹ ರಾಜಕುಮಾರ ಶ್ರೀರಾಮನು ವ್ಯಾಘ್ರಚರ್ಮವನ್ನು ಹಾಸಿದ್ದ, ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾದ ಉತ್ತಮ ರಥವನ್ನು ಹತ್ತಿದನು. ॥27-28॥ ಶ್ರೀರಾಮನು ಕುಳಿತಿದ್ದ ಆ ದಿವ್ಯ ರಥದ ಧ್ವನಿಯು ಮೇಘಗಂಭೀರ ಧ್ವನಿಯಂತೆ ಇತ್ತು. ರಥದ ಒಳಭಾಗವು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿತ್ತು. ಅದು ನವರತ್ನಗಳಿಂದಲೂ, ಸುವರ್ಣದಿಂದಲೂ ವಿಭೂಷಿತವಾಗಿತ್ತು. ಮೇರುಪರ್ವತದ ಸುವರ್ಣಕಾಂತಿಯಂತೆ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿತ್ತು. ಆ ರಥವು ನೋಡುವ ಜನರ ಕಣ್ಣು ಕುಕ್ಕುವಂತಹ ಪ್ರಭೆಯನ್ನು ಹೊರಸೂಸುತ್ತಿತ್ತು. ॥29॥

ಆನೆಯ ಮರಿಗಳಂತೆ ಪುಷ್ಟವಾದ ಉತ್ತಮ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ರಥಕ್ಕೆ ಹೂಡಿದ್ದರು. ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷ ಇಂದ್ರನು ದಿವ್ಯಾಶ್ವಗಳನ್ನು ಹೂಡಿದ ಶೀಘ್ರಗಾಮಿ ರಥದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿರುವಂತೆ ಶ್ರೀರಾಮನು ಆ ದಿವ್ಯರಥದಲ್ಲಿ ಆರೂಢನಾದನು. ॥30॥

ತನ್ನ ಸಹಜ ಶೋಭೆಯಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಆ ರಥವನ್ನಡರಿ ಕೂಡಲೇ ಅಲ್ಲಿಂದ ಹೊರಟನು. ಆ ತೇಜಸ್ವೀ ರಥವು ಮೇಘಗಂಭೀರ ಧ್ವನಿಯಿಂದ ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸುತ್ತಾ ಮಹಾ ಮೇಘಗಳ ಎಡೆಯಿಂದ ಹೊರಬರುವ ಚಂದ್ರನಂತೆ ಶ್ರೀರಾಮನು ಆ ಭವನದಿಂದ ಹೊರಟನು. ॥31॥ ಶ್ರೀರಾಮನ ತಮ್ಮ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ ಕೂಡ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಚಾಮರಗಳನ್ನೆತ್ತಿಕೊಂಡು ಅಣ್ಣನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನ ಹಿಂದೆ ಅಂಗರಕ್ಷಕನಾಗಿ ರಥದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದನು. ॥32॥ ಬಹಳ ಹೊತ್ತಿನಿಂದ ಅಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದ ಜನ ಜಂಗುಳಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ರಥಾರೂಢನಾಗಿ ಹೊರಟಾಗ ಹರ್ಷಾಧಿಕ್ಯದಿಂದ ಮಾಡಿದ ಜಯಘೋಷದ ಕೋಲಾಹಲವೇ ನಡೆಯಿತು. ॥33॥

ಶ್ರೀರಾಮನ ರಥವನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಕುದುರೆಗಳೂ, ಪರ್ವತೋಪಮ ಆನೆಗಳೂ, ಸಾವಿರಾರು ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಹೊರಟವು. ॥34॥ ರಥದ ಮುಂದೆ ಸಮವಸ್ತ್ರಧಾರಿಗಳಾಗಿದ್ದ, ಚಂದನಾಗರುಗಳನ್ನು ಲೇಪಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದ, ಖಡ್ಗ, ಧನುಸ್ಸುಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ಸನ್ನದ್ಧರಾದ ಅನೇಕ ಶೂರರಾದ ಸೈನಿಕರೂ, ಮಂಗಳವನ್ನು ಹರಸುತ್ತಿದ್ದ ವಂದಿಮಾಗಧರು ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದರು. ॥35॥

ರಥವು ಸಾಗುತ್ತಿದ್ದ ರಾಜಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮಂಗಳ ವಾದ್ಯಘೋಷ, ವಂದಿ-ಮಾಗಧರ ಸ್ತುತಿಪರ ಶಬ್ದಗಳು, ಶೂರವೀರರ ಸಿಂಹನಾದ ಕೇಳಿ ಬರುತ್ತಿದ್ದವು. ರಾಜಮಾರ್ಗದ ಇಕ್ಕೆಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಉಪ್ಪರಿಗೆಯ ಮನೆಯ ಕಿಡಕಿಗಳ ಸಮೀಪ ಸರ್ವಾಲಂಕಾರ ಭೂಷಿತೆಯರಾಗಿ ನಿಂತಿದ್ದ ವನಿತೆಯರು ಶ್ರೀರಾಮನ ಮೇಲೆ ಪುಷ್ಪಾಂಜಲಿಗಳನ್ನು ಸುರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಹೀಗೆ ಶ್ರೀರಾಮನು ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತಿದ್ದನು. ॥36-37॥ ಉಪ್ಪರಿಗೆಯ ಮೇಲೆ ಮತ್ತು ಕೆಳಗೆ ನಿಂತಿದ್ದ ಸರ್ವಾಂಗ ಸುಂದರ ಯುವತಿಯರು ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಸಂತೋಷ ಪಡಿಸುವ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಅವನ ಹಿರಿಮೆಯನ್ನು ಮುಕ್ತಕಂಠದಿಂದ ಹೊಗಳುತ್ತಾ ಅಭಿನಂದಿಸುತ್ತಿದ್ದರು.॥38॥

ತಾಯಿಗೆ ಸಂತೋಷವನ್ನುಂಟುಮಾಡುವ ಶ್ರೀರಾಮನೇ! ನಿನ್ನ ಈ ಯಾತ್ರೆಯು ಸಫಲವಾಗಿ, ನಿನಗೆ ತಂದೆಯ ರಾಜ್ಯ ಸಿಗುವುದು. ಇದನ್ನು ನೋಡಿದ ನಿನ್ನ ತಾಯಿ ಕೌಸಲ್ಯೆಯು ಅಮಿತವಾದ ಆನಂದವನ್ನು ಪಡೆಯುವಳು. ॥39॥

ಶ್ರೀರಾಮನ ಹೃದಯವಲ್ಲಭೆಯಾದ ಸೀಮಂತಿನೀ ಸೀತೆಯು ಪ್ರಪಂಚದ ಸಮಸ್ತ ಸ್ತ್ರೀಯರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠಳೆಂದು ಆ ಅಯೋಧ್ಯಾಪಟ್ಟಣದ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಭಾವಿಸಿದರು. ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿಯೂ ಸೀತಾದೇವಿಯು ಹಿಂದಿನ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಮಹಾ ತಪಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದಾಳೆ; ಆದುದರಿಂದಲೇ ಆಕೆಯು ಈ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ರೋಹಿಣಿಯು ಚಂದ್ರನನ್ನು ಸೇರುವಂತೆ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಸೇರಿರುವಳು. ॥40-41॥ ಹೀಗೆ ರಾಜಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಥಾರೂಢನಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಪ್ರಾಸಾದ ಶಿಖರಗಳಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿದ್ದ ಪ್ರಮದೆಯರು ಆಡುತ್ತಿದ್ದ ಪ್ರಿಯವಚನಗಳನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದನು. ॥42॥ ಆಗ ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಬಂದಿರುವ ದೂರ-ದೂರ ದೇಶದ ಜನರು ಅತ್ಯಂತ ಹರ್ಷಗೊಂಡು ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಬಗೆ-ಬಗೆಯಾಗಿ ವಾರ್ತಾಲಾಪಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಎಲ್ಲ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಶ್ರೀರಾಮನು ಕೇಳುತ್ತಾ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದನು. ॥43॥

ಈಗ ಈ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಮಹಾರಾಜಾ ದಶರಥನ ಕೃಪೆಯಿಂದ ಬಹಳ ದೊಡ್ಡ ಸಂಪತ್ತಿನ ಅಧಿಕಾರಿಯಾಗುವನು. ನಮ್ಮ ಎಲ್ಲ ಜನರ ಸಮಸ್ತ ಕಾಮನೆಗಳು ಪೂರ್ಣವಾಗುವವು, ಏಕೆಂದರೆ ಈ ಶ್ರೀರಾಮನು ನಮಗೆ ರಾಜನಾಗುವನು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದರು. ॥44॥ ಈ ಇಡೀ ರಾಜ್ಯವು ಚಿರಕಾಲ ಶ್ರೀರಾಮನ ಕೈಗೆ ಬಂದರೆ ಈ ಜಗತ್ತಿನ ಸಮಸ್ತ ಜನರಿಗೆ ಮಹಾಲಾಭವಾಗುವುದು. ಇವನು ರಾಜನಾದರೆ ಎಂದಿಗೂ ಯಾರಿಗೂ ಅಪ್ರಿಯವಾಗಲಾರದು. ಯಾರೂ ದುಃಖಿತನೂ ಇರಲಾರನು ಎಂದು ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಮಾತನಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದರು. ॥45॥ ಕುದುರೆಗಳ ಹೇಷಾರವ, ಆನೆಗಳ ಚೀತ್ಕಾರ, ಜಯ-ಜಯಕಾರ ಮಾಡುತ್ತಾ ಮುಂದುಗಡೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದ ವಂದಿಗಳ ಜಯಧ್ವನಿ, ಸೂತರ ಸ್ತುತಿಪಾಠಗಳ, ಮಾಗಧರು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ವಂಶದ ಬಿರುದಾವಳಿ, ಗಾಯಕರ ತುಮುಲ ಧ್ವನಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಕುಬೇರನಂತೆ ಸಾಗುತ್ತಿದ್ದನು. ॥46॥ ರಾಮನು ಸಾಗುತ್ತಿದ್ದ ಆ ವಿಶಾಲ ರಾಜಮಾರ್ಗವು ಹೆಣ್ಣಾನೆಗಳಿಂದ, ಮತ್ತ ಗಜಗಳಿಂದ, ರಥಾಶ್ವಗಳಿಂದ ನಿಬಿಡವಾಗಿ ತುಂಬಿಹೋಗಿತ್ತು, ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕೂಡುರಸ್ತೆಯಲ್ಲಿ ಭಾರೀ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಜನರು ನೆರೆದಿದ್ದರು. ಇಕ್ಕೆಲಗಳಲ್ಲಿ ವಿಪುಲ ರತ್ನಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಅಂಗಡಿಗಳಿದ್ದು ಹಾಗೂ ಇತರ ಮಾರಾಟದ ವಸ್ತುಗಳು ರಾಶಿ-ರಾಶಿಯಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದವು. ಆ ಸ್ವಚ್ಛ-ಸುಂದರವಾದ ರಾಜಬೀದಿಯಲ್ಲಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದನು. ॥47॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಹದಿನಾರನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು ॥16॥

ಹದಿನೇಳನೆಯ ಸರ್ಗ

ಶ್ರೀರಾಮನು ರಾಜಮಾರ್ಗದ ಸೊಬಗನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ, ಸುಹೃದಯರ ಪ್ರಿಯೋಕ್ತಿಗಳನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾ, ದಶರಥನ ಭವನವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು

ಈ ಪ್ರಕಾರ ಶ್ರೀಮಾನ್ ರಾಮಚಂದ್ರನು ತನ್ನ ಸುಹೃದರನ್ನು ಆನಂದಗೊಳಿಸಿಸುತ್ತಾ, ರಥದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ರಾಜಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹೋಗುತ್ತಿರುವಾಗ ನೋಡುತ್ತಾನೆ-ಇಡೀ ನಗರವೆ ಧ್ವಜ-ಪತಾಕೆಗಳಿಂದ ಸುಶೋಭಿತವಾಗಿದೆ. ಎಲ್ಲೆಡೆ ಅಗರು ಧೂಪದ ಸುಗಂಧ ಪಸರಿಸಿದೆ. ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಅಸಂಖ್ಯ ಮನುಷ್ಯರ ಗುಂಪುಗಳೇ ಕಂಡು ಬರುತ್ತವೆ. ಆ ರಾಜ ಮಾರ್ಗವು ಬಿಳಿಯ ಮೋಡಗಳಂತೆ ಉಜ್ವಲ ಭವನಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದು, ಎಲ್ಲವು ಅಗರು ಸುಗಂಧದಿಂದ ವ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿದ್ದವು. ॥1-2॥ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಚಂದನಗಳ ಮತ್ತು ಅಗರುಗಳ ರಾಶಿಗಳಿಂದಲೂ, ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ನಾನಾ ವಿಧವಾದ ಗಂಧಗಳ ರಾಶಿಗಳಿಂದಲೂ, ದುಕೂಲಗಳ ಹಾಗೂ ರೇಷ್ಮೆವಸ್ತ್ರಗಳ ರಾಶಿಗಳಿಂದಲೂ, ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ತೂಗುಹಾಕಿದ್ದ ಮುತ್ತುಗಳ ಮತ್ತು ಸ್ಫಟಿಕ ಮಣಿಗಳ ಗೊಂಚಲಗಳಿಂದಲೂ ಶೋಭಾಯಮಾನವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದ ವಿಧ-ವಿಧವಾದ ಪುಷ್ಪಗಳಿಂದಲೂ ನಾನಾ ಬಗೆಯ ಭಕ್ಷ್ಯಗಳ ರಾಶಿಗಳಿಂದಲೂ ಸಮಾವೃತವಾಗಿದ್ದ, ಯಾವುದೇ ಅಡೆ-ತಡೆಗಳಿಲ್ಲದ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ರಾಜ ಬೀದಿಯನ್ನು-ದೇವಲೋಕದ ರಾಜಮಾರ್ಗವನ್ನು ದೇವೇಂದ್ರನು ನೋಡುವಂತೆಯೇ ಶ್ರೀರಾಮನು ನೋಡಿದನು. ॥3-6॥

ಶ್ರೀರಾಮನು ತನ್ನ ಸಹೃದಯರು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದ ಅನೇಕ ಆಶೀರ್ವಾದಾತ್ಮಕ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾ, ಯಥಾ ಯೋಗ್ಯವಾಗಿ ಅವರೆಲ್ಲರನ್ನು ಸಮ್ಮಾನಿಸುತ್ತಾ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತಿದ್ದನು. ॥7॥ ರಾಮನ ಹಿತೈಷಿಗಳು ಈ ಪ್ರಕಾರ ಹೇಳುತ್ತಾ ಇದ್ದರು - ರಘುನಂದನ! ನಿನ್ನ ಪಿತಾಮಹ-ಪ್ರಪಿತಾಮಹ ಆಚರಿಸುತ್ತಾ ಬಂದ ಧರ್ಮಮಾರ್ಗವನ್ನೇ ಅಂಗೀಕರಿಸಿ ಯುವರಾಜನಾಗಿ ಪಟ್ಟಾಭಿಷಿಕ್ತನಾಗಿ ನಮ್ಮೆಲ್ಲರನ್ನು ನಿರಂತರ ಪಾಲಿಸು. ॥8 ॥ ಅವರು ಪರಸ್ಪರ ಮಾತನಾಡಿಕೊಳ್ಳುವರು-ಸಹೋದರರೆ! ಶ್ರೀರಾಮನ ತಂದೆ ದಶರಥನಿಂದಲೂ, ಪಿತಾಮಹರಿಂದಲೂ ನಮ್ಮೆಲ್ಲರ ಪಾಲನೆ-ಪೋಷಣೆ ಆಗಿದೆ; ಆದರೆ ಶ್ರೀರಾಮನು ರಾಜನಾದರೆ ನಾವು ಅದಕ್ಕಿಂತಲು ಹೆಚ್ಚು ಸುಖವಾಗಿ ಇರುವೆವು. ॥9॥

ರಾಜನಾಗಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನು ಅರಮನೆಯಿಂದ ಹೊರಗೆ ಬಂದಾಗ ನಾವು ನೋಡಿದರೆ, ರಾಜಾ ರಾಮನ ದರ್ಶನ ಪಡೆದರೆ, ಇನ್ನು ನಮಗೆ ಇಹಲೋಕದ ಭೋಗದಿಂದಾಗಲೀ, ಪರಮಾರ್ಥಸ್ವರೂಪ ಮೋಕ್ಷದಿಂದಾಗಲೀ ಏನಾಗಬೇಕಿದೆ. ॥10॥ ಅಮಿತ ತೇಜಸ್ವಿ ಶ್ರೀರಾಮನ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕವಾದರೆ ಅವನು ನಮಗಾಗಿ ಮಾಡುವ ಪ್ರಿಯಕಾರ್ಯಕ್ಕಿಂತ ಮಿಗಿಲಾಗಿ ಪ್ರಿಯಕಾರ್ಯವನ್ನು ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಮಾಡಲಾರರು. ॥11॥

ಸುಹೃದಯರು ಆಡುತ್ತಿದ್ದ ಇಂತಹ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹಾಗೂ ಇದೇ ರೀತಿಯ ಪ್ರಶಂಸೆಯ ಸುಂದರ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ರಥಾರೂಢನಾಗಿ ರಾಜಬೀದಿಯಲ್ಲಿ ಹೋಗುತ್ತಾ ಇದ್ದನು. ॥12॥ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಒಮ್ಮೆ ನೋಡಿದವನು ಮತ್ತೆ-ಮತ್ತೆ ನೋಡುತ್ತಾ ಇರುತ್ತಿದ್ದನು. ಶ್ರೀರಘುನಾಥನು ದೂರಕ್ಕೆ ಹೋದರೂ ಆ ಪುರುಷೋತ್ತಮನ ಕಡೆಯಿಂದ ತಮ್ಮ ಕಣ್ಮನಗಳನ್ನು ಯಾರೂ ಹೊರಳಿಸುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ॥13॥ ಆಗ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ನೋಡದವರು ಮತ್ತು ಶ್ರೀರಾಮನು ಯಾರನ್ನು ನೋಡಲಿಲ್ಲವೋ ಅವನು ಜನರಲ್ಲಿ ನಿಂದಿತನೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಿದ್ದನು ಹಾಗೂ ಸ್ವತಃ ಅಂತರಾತ್ಮವು ಧಿಕ್ಕರಿಸುತಿತ್ತು. ॥14॥ ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನು ನಾಲ್ಕು ವರ್ಣದ ಎಲ್ಲ ಜನರ ಮೇಲೆ ಅವರ ವಯಸ್ಸಿಗೆ ಅನುಸಾರ ದಯೆ ತೋರುತ್ತಿದ್ದನು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಶ್ರೀರಾಮನ ಭಕ್ತರಾಗಿದ್ದರು. ॥15॥ ರಾಜಕುಮಾರ ಶ್ರೀರಾಮನು ನಾಲ್ಕು ಮಾರ್ಗಗಳು ಸೇರುವ ಚೌಕಗಳನ್ನು, ಚೈತ್ಯವೃಕ್ಷಗಳನ್ನು, ಮಂದಿರಗಳನ್ನು ಬಲಪಾರ್ಶ್ವಕ್ಕೆ ಬಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಮುಂದೆ ಹೋಗುತ್ತಾ ಅರಮನೆಯ ಬಳಿಗೆ ಬಂದನು. ॥16॥

ದಶರಥ ರಾಜನ ಅರಮನೆಯು ಮೇಘಸಮೂಹದಂತೆ ಶೋಭಿಸುವ ಸುಂದರವಾದ ಅನೇಕ ರೂಪ-ರಂಗಗಳುಳ್ಳ ಕೈಲಾಸ ಶಿಖರದಂತೆ ಎತ್ತರವಾದ ಪ್ರಾಸಾದಗಳಿಂದ ಸುಶೋಭಿತವಾಗಿತ್ತು. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ರತ್ನಜಾಲರಿಗಳಿಂದ ವಿಭೂಷಿತ ಹಾಗು ವಿಮಾನ ಆಕಾರದ ಶ್ವೇತ ವರ್ಣದಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಿಸುವ ಕ್ರೀಡಾಗೃಹಗಳಿದ್ದವು. ಅವು ಆಕಾಶವನ್ನೇ ಮುಟ್ಟುವವೋ ಎಂಬಂತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿದ್ದವು. ಇಂತಹ ಸೌಧಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು ಆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಅರಮನೆಯು ಭೂವಿಯಲ್ಲಿನ ಇಂದ್ರ ಸದನದಂತೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಆ ಅರಮನೆಯ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ, ತನ್ನ ಶೋಭೆಯಿಂದಲೇ ಪ್ರಕಾಶಿತನಾಗಿದ್ದ ರಾಜಕುಮಾರ ಶ್ರೀರಾಮನು ತಂದೆಯ ಭವನವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ॥17-19॥ ಧನುರ್ಧರ ವೀರರಿಂದ ಸುರಕ್ಷಿತವಾದ ಭವನದ ಮೂರು ಹಜಾರಗಳನ್ನು ರಥದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತೇ ದಾಟಿ, ಮುಂದಿನ ಎರಡು ಹಜಾರಗಳನ್ನು ಶ್ರೀರಾಮನು ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಲ್ಲೇ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ॥20॥

ಈ ಪ್ರಕಾರ ಎಲ್ಲ ಹಜಾರಗಳನ್ನು ದಾಟಿ ದಶರಥ ನಂದನ ಶ್ರೀರಾಮನು ಜೊತೆಗೆ ಬಂದ ಎಲ್ಲ ಜನರನ್ನು ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಕಳಿಸಿ, ಸ್ವತಃ ಅಂತಃಪುರವನ್ನು ಹೊಕ್ಕನು. ॥21॥ ರಾಜಕುಮಾರ ಶ್ರೀರಾಮನು ಪಿತನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಲು ಅಂತಃಪುರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದಾಗ, ಆನಂದಮಗ್ನರಾದ ಎಲ್ಲ ಜನರು ಬಾಗಿಲಲ್ಲೆ ನಿಂತು ಅವನು ಪುನಃ ಹೊರಗೆ ಬರುವುದನ್ನು ನದೀಪತಿ ಸಮುದ್ರವು ಚಂದ್ರೋದಯವನ್ನು ಪ್ರತೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಿರುವಂತೆ, ಪ್ರತೀಕ್ಷೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ॥22॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಹದಿನೇಳನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥17॥

ಹದಿನೆಂಟನೆಯ ಸರ್ಗ

ಶ್ರೀರಾಮನು ತಂದೆಯು ಚಿಂತಿತನಾದ ಕಾರಣ ಕೈಕೆಯಲ್ಲಿ ಕೇಳಿದುದು, ಕೈಕೆಯು ಕಠೋರವಾಗಿ ತಾನು ಕೇಳಿದ ವರಗಳ ವೃತ್ತಾಂತ ತಿಳಿಸಿ, ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ವನವಾಸಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರೇರೇಪಿಸಿದುದು

ಶ್ರೀರಾಮನು ಅಂತಃಪುರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಕೈಕೆಯೊಂದಿಗೆ ತಂದೆಯು ಒಂದು ಸುಂದರ ಆಸನದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿದನು - ರಾಜನು ವಿಷಾದದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿ, ಮುಖ ಒಣಗಿ ದಯನೀಯವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದನು. ॥1॥ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ವಿನೀತನಾಗಿ ಮೊದಲಿಗೆ ತಂದೆಯ ಚರಣಗಳಿಗೆ ವಂದಿಸಿದನು, ಬಳಿಕ ಕೈಕೆಯಿಯ ಚರಣಗಳಲ್ಲಿಯೂ ತಲೆ ಚಾಚಿದನು. ॥2॥ ಆಗ ದೀನಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿದ್ದ ದಶರಥನು ‘ರಾಮಾ!’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಮುಂದೆ ಮಾತನಾಡದೆ ಸುಮ್ಮನಾದನು. ಅವನ ಕಣ್ಣುಗಳು ತುಂಬಿ, ಗಂಟಲು ಬಿಗಿದು ಮಾತನಾಡಲಾರದೇ, ನೋಡಲಾರದೆ ಸುಮ್ಮನೇ ಕುಳಿತಿದ್ದನು. ॥3॥ ಮಹಾರಾಜರ ಆ ಅಭೂತಪೂರ್ವ ಭಯಂಕರ ರೂಪವನ್ನು ನೋಡಿ ಶ್ರೀರಾಮನೂ ಕೂಡ ಹಾವನ್ನು ತುಳಿದವನಂತೆ ಭಯಗೊಂಡನು. ॥4॥

ರಾಜನ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಅಸಂತುಷ್ಟರಾಗಿದ್ದವು; ಶೋಕ-ಸಂತಾಪದಿಂದ ದುರ್ಬಲನಾಗಿದ್ದನು. ಪದೇ-ಪದೇ ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಡುತ್ತಾ, ಚಿತ್ತದಲ್ಲಿ ಬಹಳ ವ್ಯಥೆ, ವ್ಯಾಕುಲತೆ ತುಂಬಿತ್ತು. ಆಗ ಅವನ ಸ್ಥಿತಿಯು ಪರ್ವಕಾಲದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕ್ಷುಬ್ಧವಾದ ಊರ್ಮಿಮಾಲಿಯಾದ ಅಕ್ಷೋಭ್ಯವಾದ ಸಮುದ್ರದಂತೆಯೂ, ರಾಹುಗ್ರಸ್ತ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಅಥವಾ ಸುಳ್ಳು ಹೇಳಿದ ಮಹರ್ಷಿಯಂತೆ ಆಗಿತ್ತು. ॥5-6॥ ಯೋಚಿಸಲೂ ಕೂಡ ಸಾಧ್ಯವಾಗದ ರಾಜನ ಆ ಶೋಕಕ್ಕೆ ಕಾರಣವೇನೆಂಬುದನ್ನು ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾ ಶ್ರೀರಾಮನು ಪರ್ವಕಾಲದಲ್ಲಿನ ಸಮುದ್ರದಂತೆ ಹೆಚ್ಚು ಕ್ಷೋಭೆಗೊಂಡನು. ॥7॥

ತಂದೆಯ ಹಿತದಲ್ಲಿ ತತ್ಪರನಾಗಿದ್ದ ಪರಮ ಚತುರ ಶ್ರೀರಾಮನು ‘ಇಂದು ಮಹಾರಾಜರು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಸನ್ನರಾಗಿ ಮಾತನಾಡದಿರುವಂತಹ ಕಾರಣ ಏನಿರಬಹುದು’? ಎಂದು ಯೋಚಿಸತೊಡಗಿದನು. ॥8॥ ಉಳಿದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ತಂದೆಯು ಕೋಪಗೊಂಡಿದ್ದರೂ ನನ್ನನ್ನು ನೋಡಿದೊಡನೆಯೇ ಪ್ರಸನ್ನನಾಗುತ್ತಿದ್ದವನು. ಆದರೆ ಇಂದು ನನ್ನನ್ನು ನೋಡಿಯೂ ಏಕೆ ಕ್ಲೇಶಪಡುತ್ತಿರುವರು? ॥9॥ ಹೀಗೆ ಯೋಚಿಸುತ್ತಾ ಶ್ರೀರಾಮನು ದೀನನಂತಾಗಿ ಶೋಕದಿಂದ ಕಾತರನಾಗಿ, ವಿಷಾದದ ಕಾರಣ ಮುಖದ ಕಾಂತಿಯು ಕಂದಿಹೋಯಿತು. ಅವನು ಕೈಕೆಯಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಆಕೆಯಲ್ಲಿ ಕೇಳತೊಡಗಿದನು - ॥10॥

ಅಮ್ಮಾ! ತಂದೆಯವರು ಬೇಸರಗೊಳ್ಳುವಂತಹ ಏನಾದರೂ ತಿಳಿಯದೆ ನನ್ನಿಂದ ಅಪರಾಧ ಆಗಿಲ್ಲವಲ್ಲ! ನೀನು ಅದನ್ನು ನನಗೆ ಹೇಳು ಹಾಗೂ ನೀನೇ ಅವರನ್ನು ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸು. ॥11॥ ಇವರಾದರೋ ಸದಾ ನನ್ನನ್ನು ಪ್ರೀತಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಇಂದು ಇವರ ಮನಸ್ಸು ಏಕೆ ಅಪ್ರಸನ್ನವಾಗಿದೆ? ಇವರು ಇಂದು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಮಾತನಾಡುತ್ತಲೂ ಇಲ್ಲ, ಅವರ ಮುಖದಲ್ಲಿ ವಿಷಾದ ತುಂಬಿ ಅತ್ಯಂತ ದುಃಖಿತರಾಗಿರುವುದನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ॥12॥

ಯಾವುದಾದರೂ ಶಾರೀರಿಕ ವ್ಯಾಧಿಯಿಂದ ಅಥವಾ ಮಾನಸಿಕ ಚಿಂತೆ, ಸಂತಾಪದಿಂದ ಇವರು ಪೀಡಿತರಾಗಿಲ್ಲವಲ್ಲ? ಏಕೆಂದರೆ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಸದಾ ಸಂತೋಷವೇ ದೊರಕುವಂತಹ ಸುಯೋಗ ದುರ್ಲಭವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ॥13॥ ಪ್ರಿಯದರ್ಶನ ಭರತ, ಮಹಾಬಲಿ ಶತ್ರುಘ್ನ ಅಥವಾ ನನ್ನ ಯಾವುದೇ ತಾಯಂದಿರ ಅಮಂಗಲವಾಗಿಲ್ಲವಲ್ಲ? ॥14॥ ಮಹಾರಾಜರನ್ನು ಅಸಂತುಷ್ಟಗೊಳಿಸಿ ಅಥವಾ ಇವರ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಮೀರಿ ಅವರಿಗೆ ಸಿಟ್ಟು ಬರುವಂತಾದರೆ ನಾನು ಒಂದು ಮುಹೂರ್ತವೂ ಕೂಡ ಬದುಕಿರಲು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ. ॥15॥ ಮನುಷ್ಯನು ಯಾರ ಕಾರಣದಿಂದ ಈ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿ ಬರುತ್ತಾನೋ, ಆ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ದೇವತೆಯಾದ ತಂದೆಯು ಜೀವಿಸಿ ಇರುವಾಗ ಅವನ ಮುಂದೆ ಯಾರು ತಾನೇ ವಿಧೇಯನಾಗಿ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ? ॥16॥ ನೀನೇನಾದರೂ ಅಭಿಮಾನ ಅಥವಾ ಸಿಟ್ಟಿನಿಂದ ನನ್ನ ತಂದೆಯವರಲ್ಲಿ ಅವರ ಮನಸ್ಸು ದುಃಖಿತವಾಗುವಂತಹ ಯಾವುದಾದೂ ಕಠೋರವಾದ ಮಾತು ಆಡಿಲ್ಲವಲ್ಲ? ॥17॥

ದೇವಿ! ನಾನು ನಿಜವನ್ನೆ ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದೇನೆ-ಹೇಳು, ಯಾವ ಕಾರಣದಿಂದ ಮಹಾರಾಜರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಇಂದು ಇಷ್ಟು ಸಂತಾಪವಾಗುತ್ತಿದೆಯಲ್ಲ! ಇವರ ಇಂತಹ ಸ್ಥಿತಿ ಮೊದಲು ಎಂದೂ ನೋಡಿರಲಿಲ್ಲ. ॥18॥ ಮಹಾತ್ಮಾ ಶ್ರೀರಾಮನು ಈ ಪ್ರಕಾರ ಕೇಳಿದಾಗ ನಿರ್ಲಜ್ಜಳಾದ ಕೈಕೆಯು ಬಹಳ ದರ್ಪದಿಂದ ತನ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ಈ ಪ್ರಕಾರ ಹೇಳಿದಳು - ॥19॥

ರಾಮಾ! ಮಹಾರಾಜರು ಕುಪಿತರಾಗಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಅವರಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಕಷ್ಟವೂ ಇಲ್ಲ. ಇವರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿರುವ ಮಾತನ್ನು ನಿನ್ನ ಭಯದಿಂದ ಹೇಳಲೊಲ್ಲರು. ॥20॥ ನೀನು ಇವರಿಗೆ ಪ್ರಿಯನಾಗಿರುವೆ, ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಅಪ್ರಿಯವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲು ಇವರಿಗೆ ಬಾಯೇ ಬರುತ್ತಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಇವರು ಯಾವ ಕಾರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ನನ್ನ ಮುಂದೆ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿದ್ದರೋ ಅದನ್ನು ನೀನು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಪಾಲಿಸಬೇಕು. ॥21॥ ಇವರು ಮೊದಲಿಗೆ ನನ್ನನ್ನು ಸತ್ಕರಿಸುತ್ತಾ ನಾನು ಬೇಡಿದ ವರಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟರು. ಆದರೆ ಈಗ ಅದನ್ನು ಕೊಡಲಾರದೆ ಇವರು ಸಾಮಾನ್ಯ ಮನುಷ್ಯನಂತೆ ಪಶ್ಚಾತ್ತಾಪಪಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ॥22॥

ಇವರು ಮೊದಲಿಗೆ ‘ನಾನು ಕೊಡುವೆ’ ಎಂದು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿ ನನಗೆ ಎರಡು ವರವನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿರುವರು. ಆದರೆ ಈಗ ಅದನ್ನು ನಿವಾರಿಸಲು ನೀರು ಹರಿದುಹೋದಮೇಲೆ ಒಡ್ಡು ಕಟ್ಟುವಂತೆ ವ್ಯರ್ಥವಾಗಿ ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಿರುವರು. ॥23॥ ರಾಮಾ! ಸತ್ಯವೇ ಧರ್ಮದ ಮೂಲವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಸತ್ಪುರುಷರು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿರುವರು. ಈ ಮಹಾರಾಜರು ನಿನ್ನಿಂದಾಗಿ ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಕುಪಿತರಾಗಿ ತನ್ನ ಸತ್ಯವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುವಂತೆ ಆಗಬಾರದು. ಇವರು ಸತ್ಯವನ್ನು ಪಾಲಿಸುವಂತೆ ನೀನು ಮಾಡಬೇಕು. ॥24॥ ಮಹಾರಾಜರು ಹೇಳಲು ಬಯಸುವ ಮಾತು ಶುಭವಿರಲೀ, ಅಶುಭವೇ ಆಗಿರಲಿ, ನೀನು ಅದನ್ನು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಪಾಲಿಸುವೆಯಾದರೆ ನಾನು ಅದೆಲ್ಲವನ್ನು ಪುನಃ ನಿನಗೆ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ. ॥25॥ ರಾಜನು ಹೇಳಿರುವ ಮಾತು ನಿನ್ನ ಕಿವಿಗೆ ಬಿದ್ದು ಅಲ್ಲೇ ನಾಶವಾಗಬಾರದು. ನೀನು ಅದರ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸಬಲ್ಲೆಯಾದರೆ ನಾನು ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಬಿಡಿಸಿ ಹೇಳುವೆನು. ಇವರು ಸ್ವತಃ ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಏನನ್ನೂ ಹೇಳಲಾರರು. ॥26॥

ಕೈಕೆಯಿಯು ಹೇಳಿದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಶ್ರೀರಾಮನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಭಾರೀ ದುಃಖವಾಯಿತು. ಅವನು ರಾಜನ ಬಳಿಯಲ್ಲೇ ಕೈಕಾದೇವಿಯಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರಕಾರ ನುಡಿದನು - ॥27॥ ಅಯ್ಯೋ! ದೇವಿ! ನೀವು ನನ್ನ ಕುರಿತು ಇಂತಹ ಮಾತನ್ನು ಆಡಬಾರದು; ಮಹಾರಾಜರ ಮಾತಿನಂತೆ ನಾನು ಬೆಂಕಿಯಲ್ಲಿ ಹಾರಬಲ್ಲೆ; ತೀವ್ರವಾದ ವಿಷವನ್ನು ಕುಡಿಯಬಲ್ಲೆ; ಸಮುದ್ರಕ್ಕೂ ಹಾರಬಲ್ಲೆ! ಮಹಾರಾಜರು ನನಗೆ ಗುರು, ತಂದೆ, ಹಿತೈಷಿ ಎಲ್ಲವೂ ಆಗಿರುವರು. ಅವರ ಅಪ್ಪಣೆಯಾದರೆ ಏನು ತಾನೇ ಮಾಡಲಾರೆ? ಅದಕ್ಕಾಗಿ ದೇವಿಯೇ! ಮಹಾರಾಜರಿಗೆ ಅಭೀಷ್ಟವಾದುದನ್ನು ನನಗೆ ತಿಳಿಸು. ನಾನು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಮಾಡಿ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ-ಅದನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸುವೆನು. ರಾಮನು ಎಂದೂ ಎರಡು ಮಾತನ್ನಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ॥28-30॥ ಶ್ರೀರಾಮನು ಸರಳ ಸ್ವಭಾವದವನು ಮತ್ತು ಸತ್ಯವಾದಿಯಾಗಿದ್ದನು. ಅವನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಅನಾರ್ಯ ಕೈಕೆಯಿಯು ಅತ್ಯಂತ ದಾರುಣವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದಳು - ॥31॥

ರಘುನಂದನ! ಬಹಳ ಹಿಂದಿನ ಮಾತು, ದೇವಾಸುರ ಸಂಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ತಂದೆಯವರು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಘಾಸಿಗೊಂಡಿದ್ದರು, ಆ ಮಹಾಸಮರದಲ್ಲಿ ನಾನು ಇವರನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಿದ್ದೆ. ಅದಕ್ಕೆ ಪ್ರಸನ್ನರಾಗಿ ಇವರು ನನಗೆ ಎರಡು ವರಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿದ್ದರು.॥32॥

ರಾಘವಾ! ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು ವರದಿಂದ ಭರತನಿಗೆ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕವಾಗಬೇಕೆಂದು ಮಹಾರಾಜರಲ್ಲಿ ಬೇಡಿದ್ದೆ ಮತ್ತು ಇನ್ನೊಂದು ವರದಿಂದ ನಿನ್ನನ್ನು ದಂಡಕಾರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಕಳಿಸಿಕೊಡ ಬೇಕೆಂದು ಬೇಡಿಕೊಂಡಿದ್ದೆ. ॥33॥ ನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ನೀನು ನಿನ್ನ ತಂದೆಯನ್ನು ಸತ್ಯಪ್ರತಿಜ್ಞನನ್ನಾಗಿಸಲು ಬಯಸುವೆಯಾದರೆ ಹಾಗೂ ತನ್ನನ್ನು ಸತ್ಯವಾದಿ ಎಂದು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಲು ಇಚ್ಛಿಸುವೆಯಾದರೆ ನನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳು. ॥34॥ ನೀನು ತಂದೆಯ ಆಜ್ಞೆಗೆ ಅಧೀನನಾಗಿ, ಇವರು ಮಾಡಿದ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯಂತೆ ನೀನು ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷ ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗಬೇಕು. ॥35॥

ರಘುನಂದನ! ಮಹಾರಾಜರು ನಿನ್ನ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕಕ್ಕಾಗಿ ಅಣಿಗೊಳಿಸಿದ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಭರತನಿಗೆ ರಾಜ್ಯಾಭಿಷೇಕ ಮಾಡಬೇಕು. ॥36॥ ನೀನು ಈ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷ ದಂಡಕಾರಣದಲ್ಲಿ ಜಟಾ-ವಲ್ಕಲ ಧರಿಸಿ ವಾಸಿಸು. ॥37॥ ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ರತ್ನಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ, ರಥಾಶ್ವಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಕೋಸಲನರೇಶನ ಈ ವಸುಧೆಯನ್ನು ಭರತನು ಪಾಲಿಸಲಿ. ॥38॥

ಇಷ್ಟೇ ಮಾತು ಇರುವುದು. ಹೀಗೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ನಿನ್ನ ವಿಯೋಗದ ಕಷ್ಟವನ್ನು ಸಹಿಸಲಾಗುವುದು ಎಂದು ಯೋಚಿಸಿ ಮಹಾರಾಜರು ಕರುಣೆಯಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿರುವರು. ಈ ಶೋಕದಿಂದ ಇವರ ಮುಖ ಬಾಡಿದೆ ಹಾಗೂ ಇವರಿಗೆ ನಿನ್ನ ಕಡೆಗೆ ನೋಡಲೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ॥39॥ ರಘುನಂದನ ರಾಮ! ನೀನು ರಾಜನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸು ಹಾಗೂ ಇವರ ಮಹಾಸತ್ಯವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಿ ಈ ನರೇಶನನ್ನು ಸಂಕಟದಿಂದ ಪಾರುಮಾಡು. ॥40॥ ಕೈಕೆಯಿಯ ಇಂತಹ ಕಠೋರ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿಯೂ ಶ್ರೀರಾಮನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಶೋಕವಾಗಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಮಹಾನುಭಾವ ರಾಜಾ ದಶರಥನು ಪುತ್ರನ ಭಾವೀ ವಿಯೋಗ ಜನಿತ ದುಃಖದಿಂದ ಸಂತಪ್ತನಾಗಿ ವ್ಯಥಿತನಾದನು. ॥41॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷ ರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಹದಿನೆಂಟನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು ॥18॥

ಹತ್ತೊಂಭತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ

ಶ್ರೀರಾಮನು ಅರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಹೋಗುವುದಾಗಿ ಕೈಕೆಯಿಗೆ ಹೇಳಿದುದು, ತಾಯಿಯಿಂದ ಅಪ್ಪಣೆ ಪಡೆಯಲು ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಬಳಿಗೆ ಹೋದುದು

ಆ ಅಪ್ರಿಯವಾದ ಹಾಗೂ ಮೃತ್ಯುವಿಗೆ ಸಮಾನವಾದ ಕಷ್ಟಕರ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿಯೂ ಶತ್ರುಸೂದನ ಶ್ರೀರಾಮನು ವ್ಯಥಿತನಾಗಲಿಲ್ಲ. ಅವನು ಕೈಕೆಯ ಬಳಿ ಇಂತೆಂದನು. ॥1॥

ಅಮ್ಮಾ! ನೀನು ಹೇಳಿದಂತೆ ಆಗಲಿ. ನಾನು ಮಹಾರಾಜರ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಜಟಾ-ವಲ್ಕಲಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿ ವನವಾಸಕ್ಕಾಗಿ ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಹೋಗುವೆನು. ॥2॥ ಆದರೆ ಇಂದು ದುರ್ಜಯನೂ, ಶತ್ರುದಮನನೂ ಆದ ಮಹಾರಾಜರು ಮೊದಲಿನಂತೆ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಸಂತೋಷವಾಗಿ ಏಕೆ ಮಾತನಾಡುವುದಿಲ್ಲ? ಇದನ್ನು ನಾನು ತಿಳಿಯಲು ಬಯಸುತ್ತಿರುವೆನು. ॥3॥

ದೇವಿ! ನಾನು ನಿಮ್ಮಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಕೇಳಿದೆನೆಂದು ನೀವು ಸಿಟ್ಟಾಗಬಾರದು. ಖಂಡಿತವಾಗಿ ನಾನು ಜಟಾ, ವಲ್ಕಲಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿ ವನಕ್ಕೆ ಹೋಗುವೆನು. ನೀವು ಪ್ರಸನ್ನರಾಗಬೇಕು. ॥4॥ ಮಹಾರಾಜರು ನನಗೆ ಹಿತೈಷೀ, ಗುರು, ತಂದೆ ಮತ್ತು ಕೃತಜ್ಞನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಇವರು ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದಾಗ ನಾನು ನಿಃಶಂಕವಾಗಿ ಮಾಡದಿರುವ ಪ್ರಿಯಕಾರ್ಯ ಯಾವುದಿದೆ? ॥5॥ ಆದರೆ ಸ್ವಯಂ ಮಹಾರಾಜರು ನನ್ನ ಬಳಿ ಭರತನ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲಿಲ್ಲವಲ್ಲ! ಎಂಬುದೇ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಹಾರ್ದಿಕವಾದ ದುಃಖವು ಕಾಡುತ್ತಿದೆ. ॥6॥

ನಾನು ಕೇವಲ ನಿಮ್ಮ ಮಾತಿನಂತೆಯೂ ನನ್ನ ತಮ್ಮ ಭರತನಿಗೆ ರಾಜ್ಯವನ್ನು, ಸೀತೆಯನ್ನು, ಪ್ರಿಯ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಹಾಗೂ ಎಲ್ಲ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಕೂಡ ಸಂತೋಷವಾಗಿಯೇ ಕೊಡಬಲ್ಲೆನು. ॥7॥ ಹಾಗಿರುವಾಗ ಸ್ವತಃ ನನ್ನ ತಂದೆ ಮಹಾರಾಜರೇ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದರೆ, ಹಾಗೂ ಅದೂ ನಿನ್ನ ಪ್ರಿಯ ಕಾರ್ಯ ಮಾಡುವುದಕ್ಕಾಗಿಯಾದರೂ ಪ್ರತಿಜ್ಞಾ ಪಾಲನೆಯ ಅವರ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಏಕೆ ಮಾಡಲಾರೆನು? ॥8॥

ನೀವು ನನ್ನ ಕಡೆಯಿಂದ ವಿಶ್ವಾಸ ಕೊಡಿಸಿ ಈ ಲಜ್ಜಾಶೀಲ ಮಹಾರಾಜರಿಗೆ ಆಶ್ವಾಸನೆ ಕೊಡಿರಿ. ಈ ಪೃಥಿವೀ ಪಾಲಕರು ನೆಲವನ್ನು ನೋಡಿ ಏಕೆ ಕಣ್ಣೀರು ಸುರಿಸುತ್ತಿರುವರು? ॥9॥ ಇಂದೇ ಮಹಾರಾಜರ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಶೀಘ್ರಗಾಮಿ ದೂತರು ಅಶ್ವಾರೂಢರಾಗಿ ಹೋಗಿ ಭರತನನ್ನು ಮಾವನ ಮನೆಯಿಂದ ಕರೆತರಲು ಕಳಿಸಲಾಗುವುದು. ॥10॥ ನಾನು ಈಗ ತಂದೆಯ ಮಾತಿನ ಕುರಿತು ಯಾವುದೇ ವಿಚಾರ ಮಾಡದೆ ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷ ವನದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಲು ಕೂಡಲೇ ದಂಡಕಾರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಹೋಗುವೆನು. ॥11॥

ಶ್ರೀರಾಮನ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಕೈಕೆಯಿಗೆ ಬಹಳ ಸಂತೋಷವಾಯಿತು. ಇವನು ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗುವನು ಎಂಬ ವಿಶ್ವಾಸ ಅವಳಿಗುಂಟಾಯಿತು. ಆದ್ದರಿಂದ ಶ್ರೀರಾಮನು ಬೇಗನೇ ಹೋಗುವಂತೆ ಪ್ರೇರೇಪಿಸುವಂತೆ ಇಂತೆಂದಳು. ॥12॥ ರಾಮನೇ! ನೀನು ಸರಿಯಾಗಿ ಹೇಳಿದೆ, ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಬೇಕು. ಮಾವನ ಮನೆಯಿಂದ ಭರತನನ್ನು ಕರೆತರಲು ದೂತರು ಶೀಘ್ರಗಾಮಿ ಕುದುರೆಯನ್ನೇರಿ ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಹೋಗುವರು. ॥13॥ ಆದರೆ ರಾಮಾ! ನೀನು ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗಲು ಸ್ವತಃ ಉತ್ಸುಕನಾಗಿರುವಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇನ್ನು ತಡ ಮಾಡುವುದು ಸರಿಯಲ್ಲ. ಎಷ್ಟು ಬೇಗ ಆಗುವುದೋ ಅಷ್ಟು ಬೇಗ ವನಕ್ಕೆ ಹೊರಟುಹೋಗಬೇಕು. ॥14॥ ನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ಮಹಾರಾಜರು ಲಜ್ಜಿತವಾದ್ದರಿಂದ ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಹೇಳಲೊಲ್ಲರು, ಇದೇನು ವಿಚಾರಣೀಯ ಮಾತಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಕುರಿತಾದ ದುಃಖವನ್ನು ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ತೆಗೆದು ಹಾಕು. ॥15॥ ಶ್ರೀರಾಮಾ! ನೀನು ಅವಸರವಾಗಿ ಈ ನಗರದಿಂದ ಹೊರಟು ಹೋಗುವ ತನಕ ನಿನ್ನ ತಂದೆಯವರು ಸ್ನಾನ ಅಥವಾ ಭೋಜನ ಮಾಡಲಾರರು. ॥16॥ ಕೈಕೆಯಿಯ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಶೋಕದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ ದಶರಥನು ದೀರ್ಘವಾಗಿ ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಡುತ್ತಾ ‘ಧಿಕ್ಕಾರ- ಧಿಕ್ಕಾರ! ಅಯ್ಯೋ! ಶಿವ ಶಿವಾ!’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾ ಮೂರ್ಛಿತನಾಗಿ ಸ್ವರ್ಣಭೂಷಿತ ಮಂಚದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದುಬಿಟ್ಟನು. ॥17॥

ಆಗ ಶ್ರೀರಾಮನು ರಾಜನನ್ನು ಎಬ್ಬಿಸಿ ಕುಳ್ಳಿರಿಸಿದನು ಹಾಗೂ ಕೈಕೆಯಿಯಿಂದ ಪ್ರೇರಿತವಾಗಿ ಚಾವಟಿ ಏಟು ತಿಂದ ಕುದುರೆಯಂತೆ ಥಟ್ಟನೆ ಎದ್ದು ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗಲು ಅವಸರಪಡಿಸಿದನು. ॥18॥ ಅನಾರ್ಯಳಾದ ಕೈಕೆಯಿಯ ಆ ಅಪ್ರಿಯ ಹಾಗೂ ದಾರುಣ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿಯೂ ಶ್ರೀರಾಮನ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ದುಃಖವಾಗಲಿಲ್ಲ. ಅವನು ಕೈಕೆಯಿಯ ಬಳಿ ಹೇಳಿದನು.॥19॥

ದೇವಿ! ನಾನು ಧನದ ಉಪಾಸಕನಾಗಿ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಇರಲು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ. ನೀವು ವಿಶ್ವಾಸವಿಡಿರಿ. ನಾನೂ ಋಷಿಗಳಂತೆ ನಿರ್ಮಲ ಧರ್ಮವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿರುವೆನು. ॥20॥ ಪೂಜ್ಯರಾದ ತಂದೆಯವರ ಪ್ರಿಯಕಾರ್ಯವನ್ನು ನಾನು ಮಾಡಬಲ್ಲೆ, ಅದನ್ನು ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಒತ್ತೆಯಿಟ್ಟಾದರೂ ಮಾಡುವೆನು. ಅದು ನನ್ನಿಂದ ನಡೆಯಿತೆಂದೇ ತಿಳಿಯಿರಿ. ॥21॥ ತಂದೆಯ ಸೇವೆ ಅಥವಾ ಅವರ ಆಜ್ಞಾಪಾಲನೆ ಮಾಡುವುದೇ ಮಹತ್ವಪೂರ್ಣ ಧರ್ಮವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಿಂತ ಮಿಗಿಲಾದ ಧರ್ಮಾಚರಣೆ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಬೇರೆ ಯಾವುದೂ ಇಲ್ಲ. ॥22॥ ಪೂಜ್ಯ ತಂದೆಯವರು ಸ್ವತಃ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಹೇಳದಿದ್ದರೂ ನೀವು ಹೇಳುವುದರಿಂದ ನಾನು ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ನಿರ್ಜನ ವನದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವೆನು. ॥23॥

ಕೈಕೆಯಮ್ಮ! ನಿಮಗೆ ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಪೂರ್ಣ ಅಧಿಕಾರವಿದೆ. ನಾನು ನಿಮ್ಮ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸಬಲ್ಲೆನು. ಹೀಗಿದ್ದರೂ ನೀವು ಸ್ವತಃ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಹೇಳದೆ ಈ ಕಾರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಮಹಾರಾಜರಲ್ಲಿ ಹೇಳಿ ಅವರಿಗೆ ಕಷ್ಟಕೊಟ್ಟೆ. ಇದರಿಂದ ನೀವು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಯಾವ ಗುಣವನ್ನೂ ನೋಡಿಲ್ಲ ಎಂದು ಅನಿಸುತ್ತದೆ. ॥24॥ ಸರಿ, ಈಗ ನಾನು ಮಾತೆ ಕೌಸಲ್ಯೆಯಿಂದ ಆಜ್ಞೆ ಪಡೆದು, ಸೀತೆಯನ್ನು ಸಮಜಾಯಿಷಿ, ಬಳಿಕ ಇಂದೇ ವಿಶಾಲವಾದ ದಂಡಕಾರಣ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಹೊರಡುವೆನು. ॥25॥

ಅಮ್ಮಾ! ಭರತನು ಈ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಾ ತಂದೆಯ ಸೇವೇ ಮಾಡುತ್ತಾ ಇರುವಂತೆ ನೀವು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿರಿ; ಏಕೆಂದರೆ ಇದೇ ಸನಾತನ ಧರ್ಮವಾಗಿದೆ. ॥26॥ ಶ್ರೀರಾಮನ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ತಂದೆಗೆ ಬಹಳ ದುಃಖವಾಯಿತು. ದಶರಥನು ಶೋಕದ ಆವೇಗದಿಂದ ಏನನ್ನೂ ಮಾತನಾಡದಾದನು, ಕೇವಲ ಬಿಕ್ಕಿ-ಬಿಕ್ಕಿ ಅಳುತ್ತಾ ಇದ್ದನು. ॥27॥ ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ಶ್ರೀರಾಮನು ಆಗ ನಿಶ್ಚೇಷ್ಟಿತನಾಗಿ ಬಿದ್ದಿರುವ ದಶರಥನ ಹಾಗೂ ಅನಾರ್ಯ ಕೈಕೆಯಿಯ ಚರಣಗಳಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಆ ಭವನದಿಂದ ಹೊರಟನು. ॥28॥

ತಂದೆ ದಶರಥ ಮತ್ತು ತಾಯಿ ಕೈಕೆಯಿಗೆ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಬಂದು ಆ ಅಂತಃಪುರದಿಂದ ಹೊರಗೆ ಹೊರಟು ಶ್ರೀರಾಮನು ತನ್ನ ಸುಹೃದರನ್ನು ಭೆಟ್ಟಿಯಾದನು. ॥29॥ ಸುಮಿತ್ರಾನಂದ ವರ್ಧನನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಆ ಅನ್ಯಾಯವನ್ನು ನೋಡಿ ಅತ್ಯಂತ ಕುಪಿತನಾಗಿದ್ದರೂ, ಎರಡೂ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ನೀರು ಸುರಿಸುತ್ತಾ ಮೌನವಾಗಿ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ಹಿಂದೆ ಹಿಂದೆ ಹೊರಟನು. ॥30॥ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಈಗ ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗುವ ಆಕಾಂಕ್ಷೆ ಉಂಟಾಗಿತ್ತು; ಆದ್ದರಿಂದ ಅಭಿಷೇಕಕ್ಕಾಗಿ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿದ್ದ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳಿಗೆ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಬಂದು, ಅದರ ಕಡೆಗೆ ಕಣ್ಣೆತ್ತಿಯೂ ನೋಡದೆ ನಿಧಾನವಾಗಿ ಮುಂದೆ ನಡೆದನು. ॥31॥

ಚಂದ್ರನು ಕ್ಷೀಣಿಸಿದರೂ ಅವನ ಸಹಜ ಶೋಭೆಯು ಕುಂದಿಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ; ಹಾಗೆಯೇ ಶ್ರೀರಾಮನ ಸಹಜವಾದ ಮಹಾತೇಜಸ್ಸು ರಾಜ್ಯವು ಸಿಗದೇ ಇದ್ದುದರಿಂದ ಅವನ ಮುಖವು ಕಾಂತಿಹೀನವಾಗಲಿಲ್ಲ. ॥32॥ ಶ್ರೀರಾಮನು ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗಲು ಉತ್ಸುಕನಾಗಿದ್ದನು ಹಾಗೂ ಎಲ್ಲ ಪೃಥಿವಿಯ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಬಿಡುತ್ತಿದ್ದನು; ಹೀಗಿದ್ದರೂ ಅವನ ಚಿತ್ತದಲ್ಲಿ ಸರ್ವಲೋಕಾತೀತ ಜೀವನ್ಮುಕ್ತ ಮಹಾತ್ಮರಂತೆ ಯಾವುದೇ ವಿಕಾರ ಕಂಡುಬರಲಿಲ್ಲ. ॥33॥ ಶ್ರೀರಾಮನು ತನ್ನ ಮೇಲೆ ಹಿಡಿದಿರುವ ಛತ್ರವನ್ನು ಬದಿಗಿರಿಸಿದನು. ಸುಸಜ್ಜಿತ ಚಾಮರ ಬೀಸುವುದನ್ನು ತಡೆದನು. ಅವನು ರಥವನ್ನು ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಕಳಿಸಿ, ಸ್ವಜನರನ್ನು ಹಾಗೂ ಪುರವಾಸಿಗಳನ್ನು ಬೀಳ್ಕೊಟ್ಟನು. ಆತ್ಮೀಯ ಜನರ ಅಗಲುವಿಕೆಯ ದುಃಖವನ್ನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ಅದುಮಿ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಹತೋಟಿಯಲ್ಲಿರಿಸಿಕೊಂಡು ಈ ಅಪ್ರಿಯ ಸಮಾಚಾರವನ್ನು ತಿಳಿಸಲು ಮಾತೆ ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಭವನಕ್ಕೆ ಹೋದನು. ಆಗ ಅವನು ಮನಸ್ಸನ್ನು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದನು. ॥34-35॥

ಸತ್ಯವಾದೀ ಶ್ರೀಮಾನ್ ರಾಮನ ಬಳಿಯಲ್ಲೇ ಇರುತ್ತಿದ್ದ ಶೋಭಾಶಾಲಿ ಮನುಷ್ಯರು ಕೂಡ ಅವನ ಮುಖದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ವಿಕಾರವನ್ನು ನೋಡಲಿಲ್ಲ. ॥36॥ ಮನಸ್ಸನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡು ಮಹಾಬಾಹು ಶ್ರೀರಾಮನು ತನ್ನ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಪ್ರಸನ್ನತೆಯನ್ನು ಶರತ್ಕಾಲದ ಉದ್ದೀಪ್ತ ಕಿರಣಗಳುಳ್ಳ ಚಂದ್ರನು ತನ್ನ ಸಹಜ ತೇಜವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸದಂತೆ ಬಿಡಲಿಲ್ಲ. ॥37॥

ಮಹಾಯಶಸ್ವೀ ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ಶ್ರೀರಾಮನು ಮಧುರ ವಾಣಿಯಿಂದ ಎಲ್ಲ ಜನರನ್ನು ಸಮ್ಮಾನಿಸುತ್ತಾ ತನ್ನ ತಾಯಿಯ ಬಳಿಗೆ ಹೋದನು. ॥38॥ ಆಗ ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೀರಾಮನಂತೆ ಇರುವ ಮಹಾ ಪರಾಕ್ರಮಿ ತಮ್ಮನಾದ ಸುಮಿತ್ರಾಕುಮಾರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ ಕೂಡ ತನ್ನ ಮಾನಸಿಕ ದುಃಖವನ್ನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ಅದುಮಿ ಹಿಡಿದು ಶ್ರೀರಾಮನ ಹಿಂದೆ-ಹಿಂದೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದನು. ॥39॥

ಅತ್ಯಂತ ಆನಂದದಿಂದ ತುಂಬಿದ ಆ ಭವನವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಲೌಕಿಕ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ತನ್ನ ಅಭೀಷ್ಟ ಅರ್ಥದ ವಿನಾಶವಾದುದನ್ನು ನೋಡಿಯೂ, ಹಿತೈಷಿ, ಸುಹೃದರ ಮೇಲೆ ಬರುವ ಪ್ರಾಣಸಂಕಟದ ಆಶಂಕೆ ಇದ್ದರೂ ಶ್ರೀರಾಮನು ಅಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಮುಖದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ವಿಕಾರಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಟವಾಗಲು ಬಿಡಲಿಲ್ಲ. ॥40॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಹತ್ತೊಂಭತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು ॥19॥

ಇಪ್ಪತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ

ದಶರಥರಾಜನ ಇತರ ಪತ್ನಿಯರ ವಿಲಾಪ, ಶ್ರೀರಾಮನು ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಅಂತಃಪುರಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ವನವಾಸದ ವಿಷಯವನ್ನು ತಿಳಿಸುವುದು, ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಮೂರ್ಛೆ, ಶ್ರೀರಾಮನ ಶೈತ್ಯೋಪಚಾರದಿಂದ ಮೂರ್ಛೆತಳೆದು, ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ವಿಲಾಪ

ಪುರುಷಸಿಂಹ ಶ್ರೀರಾಮನು ಕೈಮುಗಿದುಕೊಂಡು ಅಂತಃಪುರದಿಂದ ಹೊರಗೆ ಬರುತ್ತಲೇ, ಅಂತಃಪುರಗಳಲ್ಲಿದ್ದ ರಾಜ ಮಹಿಳೆಯರ ದೊಡ್ಡದಾದ ಆರ್ತನಾದವು ಕೇಳಿ ಬಂತು. ॥1॥

ಅಯ್ಯೋ! ನಮ್ಮ ರಾಮನು ಅಂತಃಪುರದಲ್ಲಿರುವ ನಮಗೆ ಆಗಬೇಕಾಗಿದ್ದ ಕಾರ್ಯಗಳೆಲ್ಲವನ್ನು ತಂದೆಯು ಹೇಳಿರದಿದ್ದರೂ ಆಯಾ ಕಾಲಕ್ಕೆ ಮಾಡಿಕೊಡುತ್ತಿದ್ದನು. ಅವನೇ ನಮಗೆ ಗತಿಯೂ, ರಕ್ಷಕನೂ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಅಂತಹ ಶ್ರೀರಾಮನು ಇಂದು ವನಕ್ಕೆ ಹೊರಟುಹೋಗುವನಲ್ಲ. ॥2॥ ಆ ರಘುನಾಥನು ಹುಟ್ಟಿದಾಗಿನಿಂದಾಗಿ ತನ್ನ ತಾಯಿ ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಹಿತದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತನಾಗಿರುವಂತೆಯೇ ನಮ್ಮ ಹಿತದಲ್ಲಿಯೂ ಆಸಕ್ತನಾಗಿರುತ್ತಿದ್ದನು. ॥3॥

ಕಠೋರವಾಗಿ ನಾವು ಮಾತನಾಡಿದರೂ ಅವನು ಸಿಟ್ಟಾಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ಸಿಟ್ಟು ಬರುವಂತಹ ಯಾವ ಮಾತನ್ನೂ ಆಡುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ ಹಾಗೂ ಮುನಿಸಿಕೊಂಡವರನ್ನು ಸಂತೈಸಿ ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಅಂತಹ ಶ್ರೀರಾಮನು ಇಂದು ವನವಾಸಕ್ಕಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಮುಂದೆ ನಮ್ಮ ಗತಿಯೇನು? ॥4॥

ಅಯ್ಯೋ! ನಮ್ಮ ಮಹಾರಾಜರ ಬುದ್ಧಿ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಕೆಟ್ಟುಹೋಗಿದೆ. ಇವರು ಸಮಸ್ತ ಜೀವ-ಜಗತ್ತನ್ನು ವಿನಾಶ ಮಾಡಲು ಹೊರಟಿರುವರು. ಅದರಿಂದಲೇ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಜೀವನಾಧಾರನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ॥5॥ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಎಲ್ಲ ರಾಣಿಯರು ರಾಮನ ಗುಣಗಳನ್ನು ಹೊಗಳುತ್ತಾ, ಪತಿಯನ್ನು ನಿಂದಿಸುತ್ತಾ ಕರುವನ್ನು ಅಗಲಿದ ಗೋವು ಗೋಳಾಡುವಂತೆ ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಅಳತೊಡಗಿದರು. ॥6॥ ಅಂತಃಪುರದ ಆ ಭಯಂಕರ ಆರ್ತನಾದವನ್ನು ಕೇಳಿ ದಶರಥನು ಪುತ್ರಶೋಕದಿಂದ ಸಂತಪ್ತನಾಗಿ ಲಜ್ಜೆಯಿಂದ ಮುಖವನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಕೊಂಡನು. ॥7॥ ಇತ್ತ ಜಿತೇಂದ್ರಿಯನಾದ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಸ್ವಜನರ ದುಃಖದಿಂದ ದುಃಖಿತನಾಗಿ ಆನೆಯಂತೆ ದೀರ್ಘವಾಗಿ ನಿಟ್ಟಿಸುರುಬಿಡುತ್ತಾ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಂದಿಗೆ ಮಾತೆಯ ಅಂತಃಪುರವನ್ನು ಹೊಕ್ಕನು. ॥8॥ ಕೌಸಲ್ಯಾದೇವಿಯ ಅಂತಃಪುರದ ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿ ವೃದ್ಧನಾದ ಪರಮ ಪೂಜ್ಯ ದ್ವಾರಾಧ್ಯಕ್ಷನು ಕುಳಿತಿರುವುದನ್ನು ಹಾಗೂ ಇತರ ಅನೇಕ ದ್ವಾರಪಾಲಕರು ಇರುವುದನ್ನು ಶ್ರೀರಾಮನು ನೋಡಿದನು.॥9॥

ಅವರೆಲ್ಲರೂ ವಿಜಯೀ ವೀರರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ರಘುನಂದನ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ನೋಡುತ್ತಲೇ ಅವನ ಜಯ-ಜಯಕಾರ ಮಾಡುತ್ತಾ, ಸೇವೆಗಾಗಿ ಸಿದ್ಧರಾಗಿ ಅಭಿನಂದಿಸಿದರು. ॥10॥ ಮೊದಲನೆಯ ಆವರಣವನ್ನು ದಾಟಿ, ಎರಡನೆಯ ಆವರಣವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದಾಗ ಅಲ್ಲಿ ರಾಜನಿಂದ ಸಮ್ಮಾನಿತರಾದ ಅನೇಕ ವೇದಜ್ಞ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು ಶ್ರೀರಾಮನು ನೋಡಿದನು. ॥11॥

ಆ ವೃದ್ಧ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು ವಂದಿಸಿ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಮೂರನೆಯ ಆವರಣವನ್ನು ತಲುಪಿದಾಗ ಅಲ್ಲಿ ದ್ವಾರ ರಕ್ಷಣೆಯ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ್ದ ಅನೇಕ ತರುಣಿಯರನ್ನು ಮತ್ತು ವೃದ್ಧ ಸ್ತ್ರೀಯರನ್ನು ನೋಡಿದನು. ॥12॥ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ನೋಡಿ ಆ ಸ್ತ್ರೀಯರಿಗೆ ಬಹಳ ಸಂತೋಷವಾಯಿತು. ಅವರು ರಾಮನನ್ನು ಅಭಿನಂದಿಸುತ್ತಾ ಕೂಡಲೇ ಅಂತಃಪುರದೊಳಗೆ ಹೋಗಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ಬಂದಿರುವ ಪ್ರಿಯ ಸಮಾಚಾರವನ್ನು ಕೌಸಲ್ಯೆಗೆ ಅರುಹಿದರು. ॥13॥

ಆಗ ಕೌಸಲ್ಯಾದೇವಿಯು ಮಗನ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ರಾತ್ರಿಯಿಡೀ ಎಚ್ಚರವಾಗಿದ್ದು, ಬೆಳಗ್ಗೆ ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತಳಾಗಿ ಭಗವಾನ್ ವಿಷ್ಣುವನ್ನು ಪೂಜಿಸುತ್ತಿದ್ದಳು. ॥14॥ ಆಕೆಯು ರೇಶ್ಮೆಸೀರೆಯನ್ನುಟ್ಟು ಬಹಳ ಸಂತೋಷದಿಂದ ನಿರಂತರ ವ್ರತಪರಾಯಣಳಾಗಿ ಮಂಗಲಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಮುಗಿಸಿ, ಆಗ ಮಂತ್ರೋಚ್ಚಾರ ಪೂರ್ವಕ ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಹವನ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಳು. ॥15॥ ಆಗಲೇ ಶ್ರೀರಾಮನು ಮಾತೆಯ ಶುಭ ಅಂತಃಪುರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಅಲ್ಲಿ ಯಜ್ಞೇಶ್ವರನಲ್ಲಿ ಹೋಮ ಮಾಡುತ್ತಾ ಇರುವ ತಾಯಿಯನ್ನು ನೋಡಿದನು. ॥16॥

ರಘುನಂದನನು ನೋಡುತ್ತಾನೆ - ಅಲ್ಲಿ ದೇವಕಾರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಬಹಳಷ್ಟು ಸಾಮಗ್ರಿಗಳನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಿಟ್ಟಿದ್ದರು. ಮೊಸರು, ಅಕ್ಷತೆ, ತುಪ್ಪ, ಕಜ್ಜಾಯ, ಹವಿಸ್ಸು, ಅರಳು, ಬಿಳಿಯ ಹೂಮಾಲೆಗಳು, ಪಾಯಸ, ಪೊಂಗಲು, ಸಮಿತ್ತುಗಳು, ಪುಣ್ಯಜಲ ತುಂಬಿದ ಅನೇಕ ಕಲಶಗಳು ಅಣಿಗೊಳಿಸಿ ಇಟ್ಟಿದ್ದರು. ॥17-18॥

ಕಾಂತಿಮತಿ ಕೌಸಲ್ಯೆಯು ಶುಭ್ರ ರೇಶ್ಮೆಸೀರೆಯನ್ನು ಉಟ್ಟಿದ್ದಳು. ವ್ರತಾನುಷ್ಠಾನಗಳಿಂದ ಸೊರಗಿ ಹೋಗಿದ್ದಳು ಮತ್ತು ಇಷ್ಟದೇವತೆಯ ತರ್ಪಣ ಮಾಡುತ್ತಿರುವ ತಾಯಿಯನ್ನು ಶ್ರೀರಾಮನು ನೋಡಿದನು. ॥19॥ ಮಾತೆಯ ಆನಂದವರ್ಧನನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನು ಬಹಳ ಹೊತ್ತಿನ ಬಳಿಕ ಮುಂದೆ ನಿಂತಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಕೌಸಲ್ಯೆಯು ಬಹಳ ಹರ್ಷಗೊಂಡು ಹೆಣ್ಣುಕುದುರೆಯು ಮರಿಯನ್ನು ನೋಡಿ ಬಳಿಗೆ ಓಡಿಬರುವಂತೆ ರಾಮನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದಳು. ॥20॥

ಬಳಿಗೆ ಬಂದ ತಾಯಿಯನ್ನು ನೋಡಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ಆಕೆಯ ಚರಣಗಳಿಗೆ ಸಾಷ್ಟಾಂಗ ನಮಸ್ಕಾರ ಮಾಡಿದನು. ಆಗ ಕೌಸಲ್ಯೆಯು ಆತನನ್ನು ಎರಡೂ ಕೈಗಳಿಂದ ಮೇಲೆತ್ತಿ ಎದೆಗೊತ್ತಿಕೊಂಡು ಶಿರವನ್ನು ಆಘ್ರಾಣಿಸಿದಳು. ॥21॥ ಆಗ ಕೌಸಲ್ಯಾದೇವಿಯು ತನ್ನ ದುರ್ಜಯ ಪುತ್ರನಾದ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನಲ್ಲಿ ಪುತ್ರಸ್ನೇಹವಶಳಾಗಿ ಹೀಗೆ ಪ್ರಿಯವಾದ ಮತ್ತು ಹಿತಕರ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದಳು - ॥22॥

ಮಗು! ನೀನು ಧರ್ಮಶೀಲ, ವೃದ್ಧ ಹಾಗೂ ರಾಜರ್ಷಿಗಳಂತೆ ಆಯುಸ್ಸು, ಕೀರ್ತಿ ಮತ್ತು ಕ್ಷತ್ರಿಯಕುಲೋಚಿತ ಧರ್ಮವನ್ನು ಪಡೆ. ॥23॥

ರಘುನಂದನಾ! ಈಗ ನೀನು ಹೋಗಿ ಸತ್ಯಪ್ರತಿಜ್ಞ ನಿನ್ನ ತಂದೆ ಮಹಾರಾಜರ ದರ್ಶನ ಮಾಡು. ಆ ಧರ್ಮಾತ್ಮರಾದ ಅರಸರು ಇಂದೇ ನಿನಗೆ ಯುವರಾಜ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕ ಮಾಡುವರು. ॥24॥ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ತಾಯಿಯು ಅವನಿಗೆ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳಲು ಆಸನವನ್ನಿತ್ತು, ಭೋಜನ ಮಾಡಲು ಹೇಳಿದಳು. ಭೋಜನಕ್ಕಾಗಿ ನಿಮಂತ್ರಿತನಾಗಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ಆಸನವನ್ನು ಕೇವಲ ಸ್ಪರ್ಶಿಸಿದನು. ಮತ್ತೆ ಅವನು ಅಂಜಲೀ ಬದ್ಧನಾಗಿ ತಾಯಿಯ ಬಳಿ ಏನನ್ನೋ ಹೇಳಲು ಮುಂದಾದನು. ॥25॥

ಶ್ರೀರಾಮನು ಸ್ವಭಾವತಃ ವಿನಯಶೀಲನಾಗಿದ್ದನು, ತಾಯಿಯ ಮೇಲಿನ ಗೌರವದಿಂದ ಆಕೆಯ ಎದುರಿಗೆ ನತಮಸ್ತಕನಾಗಿದ್ದನು. ಅವನಿಗೆ ದಂಡಕಾರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಹೋಗುವುದಿತ್ತು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅಪ್ಪಣೆ ಪಡೆಯಲು ತೊಡಗಿದನು. ॥26॥

ಶ್ರೀರಾಮನು ಹೇಳಿದನು-ದೇವಿ! ನಿನ್ನ ಮೇಲೆ ಮಹಾಭಯವು ಆವರಿಸಿರುವುದು ನಿನಗೆ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ತಿಳಿಯದು. ಈಗ ನಾನು ಹೇಳುವುದನ್ನು ಕೇಳಿ ನಿನಗೆ, ಸೀತೆಗೆ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೂ ದುಃಖವಾದೀತು; ಆದರೂ ಹೇಳುವೆನು. ॥27॥ ಈಗ ನಾನಾದರೋ ದಂಡಕಾರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಹೋಗುವೆನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಂತಹ ಅಮೂಲ್ಯ ಆಸನದ ಆವಶ್ಯಕತೆ ನನಗಿಲ್ಲ. ಈಗ ನನಗೆ ದರ್ಭೆಯ ಚಾಪೆಯಲ್ಲಿ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುವ ಸಮಯ ಬಂದಿದೆ. ॥28॥ ನಾನು ರಾಜಭೋಗ್ಯ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಮುನಿಗಳಂತೆ ಕಂದ-ಮೂಲ, ಫಲಗಳಿಂದ ಜೀವನ ನಿರ್ವಾಹ ಮಾಡುತ್ತಾ, ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳವರೆಗೆ ನಿರ್ಜನ ವನದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವೆನು. ॥29॥ ಮಹಾರಾಜರು ಯುವರಾಜ ಪದವಿಯನ್ನು ಭರತನಿಗೆ ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ ಹಾಗೂ ನನ್ನನ್ನು ತಪಸ್ವಿಯಾಗಿಸಿ ದಂಡಕಾರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಕಳಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ॥30॥ ಆದ್ದರಿಂದ ಹದಿನಾಲ್ಕುವರ್ಷ ನಿರ್ಜನ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಇರುವೆನು ಮತ್ತು ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಸುಲಭವಾಗುವ ವಲ್ಕಲಾದಿಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿ ಫಲ-ಮೂಲಗಳ ಆಹಾರದಿಂದ ಜೀವನ ನಿರ್ವಹಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ಇರುವೆನು. ॥31॥

ಈ ಅಪ್ರಿಯ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಕೊಡಲಿಯಿಂದ ಕತ್ತರಿಸಿದ ಶಾಲವೃಕ್ಷದ ರೆಂಬೆಯಂತೆ, ಸ್ವರ್ಗದಿಂದ ಯಾವುದೋ ದೇವಾಂಗನೆಯು ಭೂತಳಕ್ಕೆ ಪತಿತಳಾದಂತೆ, ಕೌಸಲ್ಯೆಯು ಥಟ್ಟನೆ ನೆಲಕ್ಕೆ ಕುಸಿದುಬಿದ್ದಳು. ॥32॥ ದುಃಖವನ್ನು ಭೋಗಿಸಲು ಯೋಗ್ಯಳಲ್ಲದ, ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ದುಃಖವನ್ನೇ ನೋಡದ ತಾಯಿ ಕೌಸಲ್ಯೆಯು ಕಡಿದ ಬಾಳೆಯಂತೆ ನಿಶ್ಚೇಷ್ಟಿತಳಾಗಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ಕೈಯ ಆಸರೆಯನ್ನಿತ್ತು ಎಬ್ಬಿಸಿದನು. ॥33॥ ಹೆಣ್ಣುಕುದುರೆ ಮೊಟ್ಟಮೊದಲು ಭಾರೀ ಭಾರವನ್ನು ಹೊತ್ತು ಬಳಲಿ ನೆಲದಲ್ಲಿ ಹೊರಳಾಡುವಂತೆ, ಎದ್ದಿರುವ ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಮೈಯಲ್ಲಿ ಧೂಳು ಮೆತ್ತಿಕೊಂಡು, ಅತ್ಯಂತ ದೀನಸ್ಥಿತಿಗೆ ತಲುಪಿದ್ದಳು. ಆ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ತನ್ನ ಕರಗಳಿಂದ ಆಕೆಯ ಮೈಯ ಧೂಳನ್ನು ಜಾಡಿಸಿದನು. ॥34॥ ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ಸದಾ ಸುಖವನ್ನೇ ನೋಡಿದ್ದಳು ಹಾಗೂ ಅದಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯಳಾಗಿದ್ದಳು; ಆದರೆ ಆಗ ಆಕೆಯು ದುಃಖದಿಂದ ಕಾತರಳಾಗಿದ್ದಳು. ಅವಳು ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಕೇಳುವಂತೆ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿರುವ ಪುರುಷಸಿಂಹ ಶ್ರೀರಾಮನಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ನುಡಿದಳು - ॥35॥

ಮಗು ರಾಘವ! ನೀನು ಹುಟ್ಟದಿದ್ದರೆ ನಾನು ಬಂಜೆ ಎಂಬ ಒಂದೇ ಶೋಕ ಇರುತ್ತಿತ್ತು. ಆದರೆ ಇಂದು ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಬಂದೆರಗಿದ ಭಾರೀ ದುಃಖವನ್ನು ಆಗ ನಾನು ನೋಡುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ॥36॥

ಮಗು! ವಂಧ್ಯೆಯಾದವಳಿಗೆ ಒಂದೇ ಮಾನಸಿಕ ಶೋಕ ಇರುತ್ತದೆ. ಆಕೆಗೆ ಯಾವುದೇ ಸಂತಾನವಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಸಂತಾಪ ಮಾತ್ರ ಇರುತ್ತದೆ. ಇದಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ದುಃಖ ಆಕೆಗಿರುವುದಿಲ್ಲ. ॥37॥

ಪುತ್ರ ರಾಮ! ಪೌರುಷ ಪತಿಯಿದ್ದಾಗಲೂ ನಾನು ಪಟ್ಟ ಮಹಿಷಿಗೆ ಉಚಿತವಾದ ಶುಭವನ್ನಾಗಲೀ, ಸುಖವನ್ನಾಗಲೀ ಕಂಡವಳೇ ಅಲ್ಲ. ಮಗನ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಾದರೂ ಎಲ್ಲ ಸುಖವನ್ನು ಪಡೆಯಬಹುದೆಂಬ ಆಸೆಯಿಂದ ನಾನು ಇಂದಿನವರೆಗೆ ಜೀವಂತನಾಗಿರುವೆನು. ॥38॥ ನಾನು ಹಿರಿಯ ರಾಣಿಯಾಗಿದ್ದರೂ ನನಗೆ ತನ್ನ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಹೃದಯವನ್ನು ವಿದೀರ್ಣಗೊಳಿಸುವ ಸವತಿಯ ಅತ್ಯಂತ ಅಪ್ರಿಯ ವಚನಗಳನ್ನು ಕೇಳಬೇಕಾದೀತು. ॥39॥ ಸ್ತ್ರೀಯರಿಗೆ ಇದಕ್ಕಿಂತ ಮಿಗಿಲಾಗಿ ಮಹಾದುಃಖ ಬೇರೆ ಯಾವುದಿರಬಹುದು? ಆದ್ದರಿಂದ ನನ್ನ ಶೋಕ ಮತ್ತು ವಿಲಾಪದ ಅಂತ್ಯವು ಎಂದಿಗೂ ಆಗಲಾರದು. ॥40॥

ಅಪ್ಪಾ! ನಿನ್ನ ಬಳಿಯಿದ್ದಾಗಲೇ ನಾನು ಈ ಸವತಿಯರಿಂದ ತಿರಸ್ಕೃತನಾಗಿರುವಾಗ ಮತ್ತೆ ನೀನು ಪರದೇಶಕ್ಕೆ ಹೋದ ಮೇಲೆ ನನ್ನ ಸ್ಥಿತಿ ಏನಾಗುವುದೋ? ಆ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಸಾವು ನಿಶ್ಚಿತವಾಗಿ ಆಗುವುದು. ॥41॥ ಪತಿಯಿಂದ ನನಗೆ ಸದಾ ಅತ್ಯಂತ ತಿರಸ್ಕಾರ ಅಥವಾ ಗದರಿಕೆಯೇ ದೊರಕಿದೆ, ಎಂದೂ ಪ್ರೀತಿ, ಸಮ್ಮಾನಗಳು ದೊರೆಯಲೇ ಇಲ್ಲ. ನಾನು ಕೈಕೆಯಿಯ ದಾಸಿಯಂತೆ ಅಥವಾ ಅದಕ್ಕಿಂತಲೂ ಕೀಳೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತೇನೆ. ॥42॥ ನನ್ನ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ಇರುವವರು, ನನ್ನನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವವರೂ ಕೂಡ ಕೈಕೆಯ ಮಗನನ್ನು ನೋಡಿ ಸುಮ್ಮನಾಗಿ ನನ್ನ ಬಳಿ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಆಡಲಾರರು. ॥43॥

ಮಗು! ಈ ದುರ್ಗತಿಗೆ ತುತ್ತಾಗಿ, ಸದಾ ಸಿಟ್ಟಿನ ಸ್ವಭಾವದ ಕಾರಣ ಕಟುವಚನಗಳನ್ನಾಡುವ ಆ ಕೈಕೆಯಿಯ ಮುಖವನ್ನು ನಾನು ಹೇಗೆ ನೋಡಬಲ್ಲೆನು? ॥44॥

ರಘುನಂದನ! ನಿನ್ನ ಉಪನಯನವಾಗಿ ಹದಿನೇಳು ವರ್ಷಗಳು ಕಳೆದಿವೆ. (ಅರ್ಥಾತ್ ಈಗ ನೀನು ಇಪ್ಪತ್ತೇಳು ವರ್ಷದವನಾಗಿರುವೆ) ಇನ್ನು ನನ್ನ ದುಃಖ ದೂರವಾಗಬಹುದೆಂಬ ಆಸೆಯಿಂದ ಇಷ್ಟರವರೆಗೆ ಬದುಕುತ್ತಾ ಇದ್ದೆ. ॥45॥

ರಾಘವ! ಈಗ ಈ ವೃದ್ಧಾಪ್ಯದಲ್ಲಿ ಈ ರೀತಿಯ ಸವತಿಯರ ತಿರಸ್ಕಾರ ಮತ್ತು ಅದರಿಂದ ಆಗುವ ಅಕ್ಷಯ ಮಹಾ ದುಃಖವನ್ನು ನಾನು ಹೆಚ್ಚು ಕಾಲದವರೆಗೆ ಸಹಿಸಲಾರೆನು.॥46॥ ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರನಂತಿರುವ ನಿನ್ನ ಮನೋಹರ ಮುಖವನ್ನು ನೋಡದೆ ದುಃಖಮಯ ದಯನೀಯ ಜೀವನ ವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿದ್ದು ಹೇಗೆ ಬದುಕಿರಲಿ? ॥47॥

ಮಗು! ನೀನು ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗುವುದೇ ಇದ್ದರೆ ಭಾಗ್ಯ ಹೀನಳಾದ ನಾನು ಪದೇ-ಪದೇ ಉಪವಾಸ, ದೇವತೆಗಳ ಧ್ಯಾನ ಹಾಗೂ ಬಹಳ ಪರಿಶ್ರಮಪೂರ್ವಕ ಉಪಾಯ ಮಾಡಿ ನಿನ್ನನ್ನು ಕಷ್ಟದಿಂದ ಪಾಲಿಸಿ-ಪೋಷಿಸಿದುದು ವ್ಯರ್ಥವೇ ಸರಿ. ॥48॥

ರಾಮಾ! ಆದರೆ ನನ್ನ ಹೃದಯವು ಬಹಳ ಗಟ್ಟಿಯಾದುದು. ಏಕೆಂದರೆ ನಿನ್ನ ವಿಯೋಗವಾರ್ತೆಯನ್ನು ಕೇಳಿಯೂ ವರ್ಷಋತುವಿನಲ್ಲಿ ನದಿಯ ವೇಗವಾದ ಪ್ರವಾಹವು ತೀರಗಳನ್ನು ಕೊಚ್ಚಿಕೊಂಡು ಹೋಗುವಂತೆ ನನ್ನ ಹೃದಯ ಒಡೆದು ಹೋಗಿಲ್ಲವಲ್ಲ! ॥49॥ ಚೀತ್ಕಾರ ಮಾಡುತ್ತಿರುವ ಹೆಣ್ಣುಜಿಂಕೆಯನ್ನು ಸಿಂಹವು ಬಲವಂತವಾಗಿ ಸೆಳೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗುವಂತೆ ಬಹಳ ದುಃಖಿತೆಯಾದ ನನ್ನನ್ನು ಮೃತ್ಯುವೂ ಈಗಲೇ ಸೆಳೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗದಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿದರೆ ನನಗೆ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಸಾವೇ ಇಲ್ಲ ಎಂದೆನಿಸುತ್ತದೆ. ಯಮನ ಮನೆಯಲ್ಲಿಯೂ ನನಗೆ ಸ್ಥಳವೇ ಇಲ್ಲ. ॥50॥ ನನ್ನ ಹೃದಯವು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಕಬ್ಬಿಣದಂತೆ ಕಠೋರವಾಗಿದೆ. ದೇಹವು ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದರೂ ಇದು ಒಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ, ಸೀಳಿ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ದುಃಖದಿಂದ ವ್ಯಾಪ್ತವಾದ ಈ ಶರೀರವೂ ಕೂಡ ನುಚ್ಚು ನೂರಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಮೃತ್ಯು ಬರದೆ ಯಾರೂ ಸಾಯುವುದಿಲ್ಲ ಇದು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿದೆ. ॥51॥ ಮಗನ ಸುಖಕ್ಕಾಗಿ ನಾನು ಮಾಡಿದ ವ್ರತ, ದಾನ, ಸಂಯಮ ಎಲ್ಲವೂ ವ್ಯರ್ಥವಾಯಿತಲ್ಲ, ಇದೇ ಹೆಚ್ಚು ದುಃಖದ ಮಾತಾಗಿದೆ. ನಾನು ಸಂತಾನದ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಮಾಡಿದ ತಪಸ್ಸೂ ಕೂಡ ಬಂಜರು ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಬಿತ್ತಿದ ಬೀಜದಂತೇ ನಿಷ್ಫಲವಾಯಿತು. ॥52॥ ಯಾವನಾದರೂ ಮನುಷ್ಯನು ಭಾರೀ ದುಃಖದಿಂದ ಪೀಡಿತನಾಗಿ ಅಸಮಯದಲ್ಲಿ ತನ್ನಿಚ್ಛೆಯಂತೆ ಸಾಯುವುದಾದರೆ ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ಅಗಲಿ ತನ್ನ ಕರುವನ್ನು ಅಗಲಿದ ಹಸುವಿನಂತೆ ಇಂದೇ ಯಮನ ಮನೆಗೆ ಹೊರಟು ಹೋಗುವೆನು. ॥53॥ ಚಂದ್ರನಂತೆ ಮನೋಹರ ಮುಖಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ ಶ್ರೀರಾಮಾ! ನನ್ನ ಮೃತ್ಯು ಆಗದಿದ್ದರೆ ನಿನ್ನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಇಲ್ಲಿ ಕುತ್ಸಿತವಾದ ಈ ಜೀವನ ವ್ಯರ್ಥವಾಗಿ ಏಕೆ ಕಳೆಯಲಿ? ಮಗು! ಆಕಳು ದುರ್ಬಲವಾದರೂ ತನ್ನ ಕರುವಿನ ಹಿಂದೆ-ಹಿಂದೆ ಹೋಗುವಂತೆಯೇ ನಾನೂ ಕೂಡ ನಿನ್ನ ಜೊತೆಗೆ ಕಾಡಿಗೆ ಹೊರಡುವೆನು. ॥54॥ ಕೌಸಲ್ಯಾ ದೇವಿಯು ಆಗ ಆಕಸ್ಮಿಕವಾಗಿ ಒದಗಿದ ದುಃಖವನ್ನು ಸಹಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾರದೇ ಹೋದಳು. ದುಃಖದ ವಾರ್ತೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ, ಮಗನು ತಂದೆಯ ಆಜ್ಞೆಗೆ ಕಟ್ಟು ಬಿದ್ದಿರುವುದನ್ನು ಮನಗಂಡು ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನೇ ಎವೆಯಿಕ್ಕದೆ ನೋಡುತ್ತಾ ಯಾವುದಾದರು ಕಿನ್ನರಿ ತನ್ನ ಪುತ್ರನನ್ನು ಬಂಧನದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಗೋಳಾಡುವಂತೆ ದುಃಖಿಸಿದಳು. ॥55॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಇಪ್ಪತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು ॥20॥

ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದನೆಯ ಸರ್ಗ

ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಕೋಪ, ರಾಜ್ಯಾಧಿಕಾರವನ್ನು ತಂದೆಯಿಂದ ಬಲವಂತವಾಗಿ ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳಲು ಸಲಹೆ ನೀಡಿದುದು, ಶ್ರೀರಾಮನು ಪಿತೃವಾಕ್ಯಪರಿಪಾಲನೆಯೇ ಪರಮಧರ್ಮವೆಂದು ತಿಳಿಸಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಸಮಾಧಾನಗೊಳಿಸಿದುದು

ಈ ಪ್ರಕಾರ ವಿಲಪಿಸುತ್ತಿರುವ ಶ್ರೀರಾಮಮಾತೆ ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಬಳಿ ಅತ್ಯಂತ ದುಃಖಿತನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಆ ಸಮಯಕ್ಕೆ ಸರಿಯಾಗಿ ಇಂತೆಂದನು - ॥1॥ ದೊಡ್ಡಮ್ಮ! ಶ್ರೀರಾಮನು ರಾಜ್ಯಲಕ್ಷ್ಮೀಯನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗುವುದು ನನಗೂ ಒಳ್ಳೆಯದೆನಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಮಹಾರಾಜರಾದರೋ ಈಗ ಸ್ತ್ರೀಯ ಮಾತಿಗೆ ಮರುಳಾಗಿ ಅವರ ಪ್ರಕೃತಿ ವಿಪರೀತವಾಗಿದೆ. ಒಂದು ಅವರು ಮುದುಕರಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಇನ್ನೊಂದು ವಿಷಯಗಳಿಗೆ ವಶೀಭೂತವಾಗಿರುವರು. ಆದ್ದರಿಂದ ಮನ್ಮಥನಿಗೆ ವಶೀಭೂತರಾಗಿ ಆ ರಾಜರು ಕೈಕೆಯಂತಹ ಸ್ತ್ರೀಯ ಪ್ರೇರಣೆಯಿಂದ ಏನು ತಾನೆ ಮಾಡಲಾರರು? ॥2-3॥

ಶ್ರೀರಘುನಾಥನಲ್ಲಿ ರಾಜ್ಯದಿಂದ ಹೊರಗಟ್ಟಿ ವನವಾಸ ಮಾಡುವಂತಹ ಯಾವುದೇ ಅಪರಾಧ ಅಥವಾ ದೋಷವನ್ನು ನಾನು ನೋಡುವುದಿಲ್ಲ. ॥4॥ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಮನುಷ್ಯನು ಅತ್ಯಂತ ಶತ್ರು ಹಾಗೂ ತಿರಸ್ಕೃತನಾಗಿದ್ದರೂ ಪರೋಕ್ಷದಲ್ಲಿಯೂ ಶ್ರೀರಾಮನಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ದೋಷವನ್ನು ತೋರಿಸುವುದನ್ನು ನಾನು ನೋಡಿಲ್ಲ. ॥5॥ ದೇವತೆಗಳಂತೆ ಶುದ್ಧನೂ, ಸರಳನೂ, ಜಿತೇಂದ್ರಿಯನೂ, ಶತ್ರುಗಳ ಮೇಲೆಯೂ ಸ್ನೇಹವಿಡುವವನೂ (ಶ್ರೀರಾಮ ನಂತಹ) ಆದ ಪುತ್ರನನ್ನು ಧರ್ಮದ ಮೇಲೆ ದೃಷ್ಟಿಯಿಟ್ಟಿರುವ ಯಾವ ರಾಜನು ತಾನೇ ತ್ಯಜಿಸಬಲ್ಲನು? ॥6॥ ವೃದ್ಧಾಪ್ಯದಿಂದ ಬಾಲಭಾವವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ವಿವೇಕಶೂನ್ಯನಾದ ಈ ರಾಜನ ವಿವೇಕರಹಿತವಾದ ಮಾತಗಳನ್ನು ರಾಜನೀತಿಯನ್ನು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತಿಳಿದಿರುವ ಯಾವ ರಾಜಪುತ್ರನು ತಾನೇ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ತಂದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ? ॥7॥

ರಘುನಂದನ! ನಿನ್ನ ವನವಾಸದ ಮಾತನ್ನು ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನೂ ತಿಳಿಯದಿರುವಾಗ ನೀನು ನನ್ನ ಸಹಾಯದಿಂದ ಈ ರಾಜ್ಯದ ಶಾಸ್ತ್ರನವನ್ನು ಕೈಗೆತ್ತಿಕೋ. ॥8॥ ರಘುವೀರ! ನಾನು ಧನುಸ್ಸನ್ನೆತ್ತಿ ನಿನ್ನ ಬಳಿಯಿದ್ದು ನಿನ್ನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಿರುವಾಗ, ನಾನು ಕಾಲನಂತೆ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧನಾಗಿ ನಿಂತಿರುವಾಗ, ನನಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಪೌರುಷವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಬಲ್ಲ ಸಮರ್ಥರು ಯಾರು ತಾನೇ ಇರುವರು? ॥9॥ ನರಶ್ರೇಷ್ಠ! ನಗರದ ಜನರು ವಿರೋಧಿಸಿ ಎದುರಿಸಿದರೆ ನಾನು ನನ್ನ ಹರಿತವಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಇಡೀ ಅಯೋಧ್ಯೆಯನ್ನು ಜನರಹಿತವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಬಿಡುವೆನು. ॥10॥ ಯಾರು-ಯಾರು ಭರತನ ಪಕ್ಷವನ್ನು ವಹಿಸಿ ಬರುವರೋ, ಅಥವಾ ಕೇವಲ ಅವನ ಹಿತವನ್ನು ಬಯಸುವರೋ ಅವರನ್ನು ನಾನು ಕೊಂದು ಬಿಡುವೆನು; ಏಕೆಂದರೆ ಯಾರು ಕೋಮಲ ಇಲ್ಲವೇ ನಮ್ರನಾಗಿರುವನೋ ಅವನನ್ನು ಎಲ್ಲರೂ ತಿರಸ್ಕರಿಸುತ್ತಾರೆ ॥11॥ ಕೈಕೆಯ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹನೆಯಿಂದ ಆಕೆಯ ಮೇಲೆ ಸಂತುಷ್ಟನಾಗಿ ತಂದೆಯವರೇ ನಮಗೆ ಶತ್ರುಗಳಾಗಿದ್ದರೆ ನಾವೂ ಕೂಡ ಮೋಹ-ಮಮತೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಅವರನ್ನು ಬಂಧಿಸಿಡಬೇಕು ಇಲ್ಲವೇ ಕೊಂದುಹಾಕಬೇಕು. ॥12॥ ಏಕೆಂದರೆ, ಗುರುವೇ ಉದ್ಧ್ಧಟತನದಿಂದ ಕಾರ್ಯಾ ಕಾರ್ಯದ ಜ್ಞಾನವಿಲ್ಲದೆ, ಕೆಟ್ಟ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆದರೆ ಅವನನ್ನು ದಂಡಿಸುವುದು ಆವಶ್ಯಕವಾಗಿದೆ. ॥13॥

ಪುರುಷೋತ್ತಮನೇ! ರಾಜನು ಯಾವ ಬಲವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಅಥವಾ ಯಾವ ಕಾರಣದಿಂದ ನಿನಗೆ ನ್ಯಾಯವಾಗಿ ಸಿಗಬೇಕಾದ ಈ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಈಗ ಕೈಕೆಗೆ ಕೊಡಲು ಬಯಸುತ್ತಿರುವನು? ॥14॥ ಶತ್ರುದಮನ ಶ್ರೀರಾಮಾ! ನನ್ನೊಂದಿಗೆ ಮತ್ತು ನಿನ್ನೊಂದಿಗೆ ಭಾರೀ ವೈರ ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡು ಈ ರಾಜ್ಯಲಕ್ಷ್ಮಿಯನ್ನು ಭರತನಿಗೆ ಕೊಡುವಂತಹ ಯಾವ ಶಕ್ತಿ ಇದೆ ಇವರಲ್ಲಿ? ॥15॥

ದೇವಿ! ದೊಡ್ಡಮ್ಮ! ನಾನು ಸತ್ಯ, ಧನುಸ್ಸು, ದಾನ ಹಾಗೂ ಯಜ್ಞ ಇವುಗಳ ಮೇಲೆ ಆಣೆಮಾಡಿ ನಿನಗೆ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ- ನನಗೆ ನನ್ನ ಪೂಜ್ಯ ಅಣ್ಣನ ಮೇಲೆ ಹಾರ್ದಿಕ ಅನುರಾಗವಿದೆ. ॥16॥ ದೇವಿ! ಶ್ರೀರಾಮನು ಉರಿಯುವ ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಘೋರ ವನವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರೆ ನಾನು ಅವನಿಗಿಂತಲೂ ಮೊದಲೇ ಪ್ರವೇಶಿಸುವೆನು ಎಂದು ವಿಶ್ವಾಸವಿಡಿರಿ. ॥17॥ ಈಗ ನೀವು, ರಘುನಾಥನು ಹಾಗೂ ಇತರ ಎಲ್ಲರೂ ನನ್ನ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ನೋಡಿರಿ. ಸೂರ್ಯನು ಉದಯಿಸಿದಾಗ ಅಂಧಕಾರವನ್ನು ನಾಶ ಮಾಡುವಂತೆ ನಾನು ನನ್ನ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ನಿಮ್ಮ ಎಲ್ಲ ದುಃಖಗಳನ್ನು ದೂರಗೊಳಿಸುವೆನು. ॥18॥

ಯಾರು ಕೈಕೆಯಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತನಾಗಿ ದೀನನಾಗಿರುವನೋ, ಮುದುಕನಾಗಿ ಬಾಲಭಾವ (ಅವಿವೇಕ)ದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿರುವನೋ ವೃದ್ಧಾಪ್ಯದ ಕಾರಣ ನಿಂದಿತನಾಗಿರುವನೋ ಅಂತಹ ತಂದೆಯನ್ನು ನಾನು ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಕೊಂದುಹಾಕುವೆನು. ॥19॥ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಈ ಓಜಸ್ವೀ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಶೋಕಮಗ್ನಳಾದ ಕೌಸಲ್ಯೆಯು ಅಳುತ್ತಾ ಶ್ರೀರಾಮನಲ್ಲಿ ನುಡಿದಳು - ॥20॥

ಮಗು! ನಿನ್ನ ತಮ್ಮನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಆಡಿದ ಎಲ್ಲ ಮಾತುಗಳನ್ನು ನೀನು ಕೇಳಿರುವೆ. ಅವು ಸರಿ ಎನಿಸಿದರೆ ಮುಂದೆ ನಿನಗೆ ಉಚಿತವೆನಿಸಿದಂತೆ ಮಾಡು. ॥21॥ ನನ್ನ ಸವತಿಯು ಆಡಿದ ಅಧರ್ಮಯುಕ್ತ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಶೋಕ ಸಂತಪ್ತಳಾದ ನಿನ್ನ ತಾಯಿಯಾದ ನನ್ನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ನೀನು ಇಲ್ಲಿಂದ ಹೋಗಬಾರದು. ॥22॥ ಧರ್ಮಿಷ್ಠನೇ! ನೀನು ಧರ್ಮವನ್ನು ತಿಳಿದವನು, ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಧರ್ಮವನ್ನು ಪಾಲಿಸಲು ಬಯಸುವೆಯಾದರೆ ಇಲ್ಲೇ ಇದ್ದು ನನ್ನ ಸೇವೆ ಮಾಡು ಹಾಗೂ ಹೀಗೆ ಉತ್ತಮ ಧರ್ಮವನ್ನು ಆಚರಿಸು. ॥23॥ ಮಗನೇ! ತನ್ನ ಮನೆಯಲ್ಲೇ ಇದ್ದು ನಿಯಮಪೂರ್ವಕ ತಾಯಿಯ ಸೇವೆ ಮಾಡಿದ ಕಾಶ್ಯಪನು ಉತ್ತಮ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಯುಕ್ತನಾಗಿ ಸ್ವರ್ಗಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೊರಟುಹೋಗಿರುವನು. ॥24॥ ಗೌರವದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಮಹಾರಾಜರು ನಿನಗೆ ಪೂಜ್ಯರಾಗಿರುವಂತೆಯೇ ನಾನೂ ಪೂಜ್ಯಳಾಗಿರುವೆ. ನಾನು ನಿನಗೆ ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗಲು ಆಜ್ಞಾಪಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ಇಲ್ಲಿಂದ ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗಬಾರದು. ॥25॥

ನಿನ್ನೊಡನೆ ಹುಲ್ಲನ್ನು ತಿಂದಾದರೂ ಇರುವುದೂ ನನಗೆ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರವಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ನಿನ್ನಿಂದ ಅಗಲಿ ಇದ್ದರೆ ನನಗೆ ಈ ಜೀವನದಿಂದಾಗಲೀ, ಸುಖದಿಂದಾಗಲೀ ಯಾವು ಸುಖವೂ ಇಲ್ಲ. ॥26॥ ಶೋಕಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿರುವ ನನ್ನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ನೀನು ಕಾಡಿಗೆ ಹೊರಟುಹೋದರೆ ನಾನು ಉಪವಾಸ ಮಾಡಿ ಪ್ರಾಣತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವೆನು, ಜೀವಂತವಾಗಿ ಇರಲಾರೆನು. ॥27॥

ಮಗು! ಹೀಗಾದರೆ ನೀನು ಜಗತ್ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಆ ನರಕತುಲ್ಯ ಕಷ್ಟವನ್ನು ಪಡೆಯುವೆ. ಸರಿತೆಗಳ ಸ್ವಾಮಿ ಸಮುದ್ರವು ತನ್ನ ಅಧರ್ಮದ ಫಲರೂಪವಾಗಿ ಬ್ರಹ್ಮಹತ್ಯೆಗೆ ಸಮಾನವಾದ ದುಃಖವನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದನು.* ॥28॥ ತಾಯಿ ಕೌಸಲ್ಯೆಯು ಹೀಗೆ ದೀನಳಾಗಿ ವಿಲಪಿಸುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಧರ್ಮಯುಕ್ತ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು - ॥29॥ ಅಮ್ಮಾ! ನಾನು ನಿನ್ನ ಚರಣಗಳಲ್ಲಿ ತಲೆಯನ್ನಿಟ್ಟು ನಿನ್ನನ್ನು ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಿರುವೆನು. ತಂದೆಯವರ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಉಲ್ಲಂಘಿಸುವ ಶಕ್ತಿ ನನ್ನಲ್ಲಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ನಾನು ವನಕ್ಕೆ ಹೋಗಲು ಬಯಸುತ್ತಿರುವೆನು. ॥30॥

* ಯಾವುದೋ ಕಲ್ಪದಲ್ಲಿ ಸಮುದ್ರನು ತನ್ನ ತಾಯಿಗೆ ದುಃಖ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದನು. ಅದಕ್ಕೆ ಪಿಪ್ಪಲಾದ ಎಂಬ ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಯು ಅಧರ್ಮದ ದಂಡವನ್ನು ಕೊಡಲು ಅವನ ಮೇಲೆ ಒಂದು ಕೃತ್ಯೆಯನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದನು. ಅದರಿಂದ ಸಮುದ್ರನು ನರಕಸದೃಶ ಮಹಾದುಃಖವನ್ನು ಭೋಗಿಸಬೇಕಾಗಿಯಿತು.

ವನವಾಸೀ ವಿದ್ವಾನ್ ಕಂಡು ಮುನಿಯು ತಂದೆಯ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಅಧರ್ಮವೆಂದು ತಿಳಿದಿದ್ದರೂ ಗೋವನ್ನು ವಧಿಸಿಬಿಟ್ಟಿದ್ದನು. ॥31॥ ರಾಜಾ ಸಗರನ ಪುತ್ರರು ಪಿತನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಅಗೆಯುತ್ತಾ ಕೆಟ್ಟ ರೀತಿಯಿಂದ ಸತ್ತುಹೋಗಿದ್ದರು; ಇಂತಹವರು ನಮ್ಮ ಕುಲದಲ್ಲಿಯೂ ಮೊದಲು ಆಗಿದ್ದರು. ॥32॥

ಜಮದಗ್ನಿ ಪುತ್ರ ಪರಶುರಾಮನು ತಂದೆಯ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸಲು ಗಂಡುಗೊಡಲಿಯಿಂದ ತನ್ನ ತಾಯಿ ರೇಣುಕೆಯ ಕತ್ತನ್ನೇ ತುಂಡರಿಸಿಬಿಟ್ಟಿದ್ದನು. ॥33॥ ದೇವಿ! ಇವರೆಲ್ಲ ಹಾಗೂ ಅನೇಕ ದೇವತುಲ್ಯ ಮನುಷ್ಯರು ಉತ್ಸಾಹದಿಂದ ತಂದೆಯ ಆದೇಶವನ್ನು ಪಾಲಿಸಿರುವರು. ಆದ್ದರಿಂದ ನಾನೂ ಹೇಡಿತನವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ತಂದೆಯ ಹಿತವನ್ನು ಮಾಡುವೆನು. ॥34॥ ದೇವಿ! ಕೇವಲ ನಾನೇ ಈ ಪ್ರಕಾರ ತಂದೆಯ ಆದೇಶವನ್ನು ಪಾಲಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ನಾನು ಈಗ ಹೇಳಿರುವವರೆಲ್ಲರೂ ತಂದೆಯ ಆದೇಶವನ್ನು ಪಾಲಿಸಿರುವರು. ॥35॥

ಅಮ್ಮಾ! ನಾನು ನಿನಗೆ ಪ್ರತಿಕೂಲವಾದ ಯಾವುದೇ ಹೊಸ ಧರ್ಮವನ್ನು ಪ್ರಚಾರ ಮಾಡುತ್ತಿಲ್ಲ. ಹಿಂದೆ ಧರ್ಮಾತ್ಮ ಪುರುಷರಿಗೂ ಇದೇ ಅಭೀಷ್ಟವಾಗಿತ್ತು. ಅದರಿಂದ ನಡೆದುಬಂದಿರುವ ಮಾರ್ಗವನ್ನೇ ನಾನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಿರುವೆನು. ॥36॥ ಈ ಭೂಮಂಡಲದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಮಾಡಲು ಯೋಗ್ಯವಾದುದನ್ನೇ ನಾನೂ ಮಾಡಲು ಹೊರಟಿರುವೆನು. ಇದಕ್ಕೆ ವಿಪರೀತವಾಗಿ ಯಾರೂ ಮಾಡಬಾರದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ನಾನು ಮಾಡುತ್ತಿಲ್ಲ. ಪಿತನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲನೆ ಮಾಡುವ ಯಾವುದೇ ಪುರುಷನು ಧರ್ಮದಿಂದ ಭ್ರಷ್ಟನಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ॥37॥

ತನ್ನ ತಾಯಿಯ ಬಳಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಮಾತುಬಲ್ಲವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ, ಸಮಸ್ತ ಧನುರ್ಧರರಲ್ಲಿ ಶಿರೋಮಣಿಯಾದ ಶ್ರೀರಾಮನು ಪುನಃ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು - ॥38॥ ಲಕ್ಷ್ಮಣ! ನನ್ನ ಕುರಿತು ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಇರುವ ಉತ್ತಮ ಪ್ರೇಮವನ್ನು ನಾನು ಬಲ್ಲೆನು. ನಿನ್ನ ಪರಾಕ್ರಮ, ಧೈರ್ಯ ಹಾಗೂ ದುರ್ಧರ್ಷ ತೇಜವನ್ನು ನಾನು ತಿಳಿದಿರುವೆನು. ॥39॥ ಶುಭಲಕ್ಷಣ ಲಕ್ಷ್ಮಣಾ! ನನ್ನ ತಾಯಿಗೆ ಆಗುತ್ತಿರುವ ಅನುಪಮ ಹಾಗೂ ಮಹಾದುಃಖವು ಸತ್ಯ ಮತ್ತು ಶಮದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವು ತಿಳಿಯದಿರುವುದರಿಂದ ಆಗುತ್ತಿದೆ. ॥40॥ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಧರ್ಮವೇ ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆ. ಧರ್ಮದಲ್ಲೇ ಸತ್ಯದ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ ಇದೆ. ತಂದೆಯವರ ಈ ಮಾತೂ ಕೂಡ ಧರ್ಮವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದ್ದರಿಂದ ಪರಮೋತ್ತಮವಾಗಿದೆ. ॥41॥ ವೀರನೇ! ಧರ್ಮವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದ ಪುರುಷನು ತಂದೆ, ತಾಯಿ ಅಥವಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಮಾತನ್ನು ಪಾಲಿಸಲು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿ, ಅದನ್ನು ಸುಳ್ಳಾಗಿಸಬಾರದು. ॥42॥ ವೀರನೇ! ಆದ್ದರಿಂದ ನಾನು ತಂದೆಯ ಮಾತನ್ನು ಉಲ್ಲಂಘಿಸಲಾರೆನು; ಏಕೆಂದರೆ ಪಿತನು ಹೇಳುವುದರಿಂದಲೇ ಕೈಕೆಯಿಯು ನನಗೆ ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗಲು ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದುದು. ॥43॥ ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಕೇವಲ ಕ್ಷಾತ್ರಧರ್ಮದ ಅವಲಂಬನ ಮಾಡುವ ಈ ಕೀಳಾದ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಬಿಡು. ಧರ್ಮವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸು, ಕಠೋರತೆಯನ್ನು ತ್ಯಜಿಸು; ನನ್ನ ವಿಚಾರಕ್ಕೆ ಅನುಸಾರವಾಗಿ ನಡೆ. ॥44॥ ತಮ್ಮನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಲ್ಲಿ ಸೌಹಾರ್ದಮಯನಾಗಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ಪುನಃ ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಚರಣಗಳಿಗೆ ವಂದಿಸಿಕೊಂಡು ಕೈಮುಗಿದು ಹೇಳಿದನು - ॥45॥

ದೇವಿ! ನಾನು ಇಲ್ಲಿಂದ ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗುವೆನು. ನೀನು ನನಗೆ ಅಪ್ಪಣೆ ಮಾಡಿ, ಸ್ವಸ್ತಿವಾಚನ ಮಾಡಿಸು. ಈ ಮಾತನ್ನು ನಾನು ಪ್ರಾಣಗಳ ಮೇಲೆ ಆಣೆಯಿಟ್ಟು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ॥46॥ ಹಿಂದೆ ರಾಜರ್ಷಿ ಯಯಾತಿಯು ಸ್ವರ್ಗಲೋಕವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಪುನಃ ಭೂತಳಕ್ಕೆ ಇಳಿದು ಬಂದಂತೆಯೇ ನಾನೂ ಕೂಡ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿ ಪುನಃ ಕಾಡಿನಿಂದ ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಮರಳಿ ಬರುವೆನು. ॥47॥

ಅಮ್ಮಾ! ಶೋಕವನ್ನು ತನ್ನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಅದುಮಿ ಇಡಿರಿ. ಶೋಕ ಮಾಡಬೇಡಿ. ಪಿತೃವಾಕ್ಯವನ್ನು ಪಾಲಿಸಿ ನಾನು ಪುನಃ ವನವಾಸದಿಂದ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬರುವೆನು. ॥48॥ ನೀನು, ನಾನು, ಸೀತೆ, ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಮತ್ತು ಸುಮಿತ್ರಾದೇವಿ ಹೀಗೆ ಎಲ್ಲರೂ ತಂದೆಯ ಆಜ್ಞೆಯಲ್ಲೇ ಇರಬೇಕು. ಇದೇ ಸನಾತನ ಧರ್ಮವಾಗಿದೆ. ॥49॥

ಅಮ್ಮ! ಈ ಅಭಿಷೇಕದ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳನ್ನು ಹಾಗೆಯೇ ತೆಗೆದಿಡು. ಮನಸ್ಸಿನ ದುಃಖವನ್ನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ಅದುಮಿಕೋ ಹಾಗೂ ವನವಾಸದ ಸಂಬಂಧವಾದ ನನ್ನ ಧರ್ಮಾನುಕೂಲ ವಿಚಾರವನ್ನು ಅನುಸರಿಸು. ನನಗೆ ಹೋಗಲು ಆಜ್ಞೆ ಕೊಡು. ॥50॥ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ಈ ಧರ್ಮಾನುಕೂಲ ಹಾಗೂ ವ್ಯಗ್ರತೆ ಮತ್ತು ಆಕುಲತೆ ರಹಿತನಾದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಸತ್ತಿರುವ ಮನುಷ್ಯನು ಪ್ರಾಣಸಂಚಾರವಾಗಿ ಎದ್ದು ಕುಳಿತಿರುವಂತೆ, ದೇವಿ ಕೌಸಲ್ಯೆಯು ಮೂರ್ಛೆತಳೆದು ಎಚ್ಚರಗೊಂಡು ತನ್ನ ಪುತ್ರ ಶ್ರೀರಾಮನ ಕಡೆಗೆ ನೋಡಿ ಈ ಪ್ರಕಾರ ನುಡಿದಳು. ॥51॥

ಮಗು! ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಸೌಹಾರ್ದದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ತಂದೆಯು ನಿನಗೆ ಆದರಣೀಯನಾಗಿರುವಂತೆಯೇ, ನಾನೂ ಕೂಡ ಗೌರವಾರ್ಹಳಾಗಿದ್ದೇನೆ. ನಾನು ನಿನಗೆ ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗಲು ಆಜ್ಞೆ ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ. ವತ್ಸ! ದುಃಖಿತೆಯಾದ ನನ್ನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಎಲ್ಲಿಗೂ ಹೋಗಬಾರದು. ॥52॥ ನೀನಿಲ್ಲದೆ ನಾನು ಇಲ್ಲಿ ಬದುಕುವುದರಲ್ಲಿ ಏನು ಲಾಭವಿದೆ? ಈ ಸ್ವಜನರಿಂದ, ದೇವಪಿತೃಗಳ ಪೂಜೆಯಿಂದ, ಹೆಚ್ಚೇನ ಅಮೃತದಿಂದಲೂ ನನಗೇನಾಗಬೇಕು? ನೀನು ಮುಹೂರ್ತ ಕಾಲ ನನ್ನ ಬಳಿ ಇದ್ದರೇ ಅದೇ ನನಗೆ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತಿನ ರಾಜ್ಯಕ್ಕಿಂತಲೂ ಮಿಗಿಲಾದ ಸುಖ ಕೊಡುವುದಾಗಿದೆ. ॥53॥

ಮದಿಸಿದ ಕಾಡಾನೆಯನ್ನು ಗಜಗ್ರಾಹಿಗಳು ಕೊಳ್ಳಿಗಳಿಂದ ಮುಂದೆ ಹೋಗದಂತೆ ತಡೆಯುತ್ತಿದ್ದರೂ ಕಾಡಾನೆಯು ಮುನ್ನುಗ್ಗುವಂತೆ, ಶ್ರೀರಾಮನು ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗುವುದಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿಬಂಧರೂಪವಾದ ತಾಯಿಯ ಕರುಣಾಜನಕವಾದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿಯೂ ತನ್ನ ನಿರ್ಧಾರವನ್ನು ಬದಲಿಸದೆ ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗುವುದನ್ನು ದೃಢಪಡಿಸಿದ ಮುಖಭಾವದಿಂದ ವಿರಾಜಿಸಿದನು. ॥54॥

ಶ್ರೀರಾಮನು ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ದೃಢವಾಗಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿ ಅಚೇತಳಂತೆ ಇದ್ದ ತಾಯಿಯ ಬಳಿ ಮತ್ತು ಆರ್ತನೂ, ಸಂತಪ್ತನೂ ಆದ ಸುಮಿತ್ರಾಕುಮಾರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಲ್ಲಿ ಇಂತಹ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಅವನು ಮಾತ್ರ ಹೇಳಬಹುದಾದ ಧರ್ಮಾನುಕೂಲ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ॥55॥

ಲಕ್ಷ್ಮಣಾ! ನೀನು ಸದಾ ನನ್ನಲ್ಲೇ ಭಕ್ತಿಯನ್ನಿಡುತ್ತಿರುವೆ ಎಂದು ನಾನು ತಿಳಿದಿದ್ದೇನೆ. ನಿನ್ನ ಪರಾಕ್ರಮವು ಎಷ್ಟು ಮಹತ್ತರವಾಗಿದೆ ಎಂಬುದು ನಾನು ಬಲ್ಲೆನು. ಆದರೂ ನೀನು ನನ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ಗಮನಿಸದೆ ಮಾತೆಯ ಜೊತೆಗೆ ನನಗೂ ಪೀಡೆಯನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಿರುವೆ. ಈ ರೀತಿ ನನ್ನನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ದುಃಖದಲ್ಲಿ ಕೆಡಹಬೇಡ. ॥56॥

ಈ ಜೀವಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಪೂರ್ವಕೃತ ಧರ್ಮದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ನೋಡಲಾಗುವ ಧರ್ಮ, ಅರ್ಥ ಮತ್ತು ಕಾಮ ಈ ಮೂರೂ ಧರ್ಮವಿರುವಲ್ಲಿ ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುತ್ತವೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವೇ ಇಲ್ಲ; ಭಾರ್ಯೆಯು ಧರ್ಮ, ಅರ್ಥ ಮತ್ತು ಕಾಮ ಈ ಮೂರರ ಸಾಧನವಾಗುತ್ತಾಳೆ. ಅವಳು ಪತಿಯ ವಶದಲ್ಲಿದ್ದು, ಅನುಕೂಲಳಾಗಿ ಅತಿಥಿಸತ್ಕಾರ ಮೊದಲಾದ ಧರ್ಮಪಾಲನೆಯಲ್ಲಿ ಸಹಾಯಕವಾಗುತ್ತಾಳೆ. ಪ್ರೇಯಸಿಯಾಗಿ ಕಾಮಕ್ಕೆ ಸಾಧನಳಾಗುತ್ತಾಳೆ. ಪುತ್ರವತೀಯಾಗಿ ಉತ್ತಮ ಲೋಕಪ್ರಾಪ್ತಿರೂಪ ಅರ್ಥದ ಸಾಧನಾಭೂತಳಾಗುವಳು, ಇದು ಧರ್ಮವಿರುವಲ್ಲೇ ದೊರೆಯುತ್ತವೆ. ॥57॥ ಯಾವ ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮಾದಿ ಎಲ್ಲ ಪುರುಷಾರ್ಥಗಳ ಸಮಾವೇಶವಿಲ್ಲವೋ ಅದನ್ನು ಮಾಡಬಾರದು. ಯಾವುದರಿಂದ ಧರ್ಮದ ಸಿದ್ಧಿಯಾಗುವುದೋ ಅದನ್ನೇ ಆಚರಿಸಬೇಕು. ಕೇವಲ ಅರ್ಥಪರಾಯಣನಾದವನು ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರ ದ್ವೇಷಕ್ಕೆ ಪಾತ್ರನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಧರ್ಮ ವಿರುದ್ಧವಾದ ಕಾಮದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಆಸಕ್ತನಾಗುವನು ಅತಿನಿಂದ್ಯವಾಗುತ್ತಾನೆ. ॥58॥

ಮಹಾರಾಜರು ನಮಗೆ ಗುರು, ರಾಜ ಮತ್ತು ತಂದೆಯಾಗಿರುವಂತೆ ಹಿರಿಯ ಮಾನನೀಯರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಅವರು ಕ್ರೋಧದಿಂದ, ಹರ್ಷದಿಂದ ಅಥವಾ ಕಾಮದಿಂದ ಪ್ರೇರಿತನಾಗಿಯಾದರೂ ಯಾವುದೇ ಕಾರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಆಜ್ಞೆ ಕೊಟ್ಟರೆ, ನಾವು ಅದನ್ನು ಧರ್ಮವೆಂದು ತಿಳಿದು ಪಾಲಿಸಬೇಕು. ಆಚರಣೆಯಲ್ಲಿ ಕ್ರೂರತೆ ಇಲ್ಲದ ಪುರುಷನು ತಂದೆಯ ಆಜ್ಞೆಯ ಪಾಲನರೂಪೀ ಧರ್ಮವನ್ನು ಏಕೆ ಆಚರಿಸಬಾರದು? ॥59॥ ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನಾನು ಪಿತನ ಈ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಯಥಾವತ್ ಪಾಲನೆ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಹಿಂಜರಿಯಲಾರೆ. ಅಯ್ಯಾ ಲಕ್ಷ್ಮಣ! ಅವರು ನಮ್ಮಿಬ್ಬರಿಗೂ ಆಜ್ಞೆ ಮಾಡಲು ಸಮರ್ಥ ಗುರುವಾಗಿದ್ದಾರೆ. ತಾಯಿಗಾದರೋ ಅವರೇ ಪತಿ, ಗತಿ ಮತ್ತು ಧರ್ಮ ಆಗಿರುವರು. ॥60॥ ಧರ್ಮದ ಪ್ರವರ್ತಕ ಮಹಾರಾಜರು ಇನ್ನೂ ಜೀವಿಸಿರುವರು ಹಾಗೂ ವಿಶೇಷತಃ ತನ್ನ ಧರ್ಮದ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತರಾಗಿದ್ದಾರೆ; ಇಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ - ಅಮ್ಮಾ! ಬೇರೆ ಯಾವುದೋ ವಿಧವಾ ಸ್ತ್ರೀ ಮಗನೊಂದಿಗೆ ಇರುವಂತೆ ನನ್ನ ಜೊತೆಗೆ ಕಾಡಿಗೆ ಹೇಗೆ ಬರಬಲ್ಲಳು? ॥61॥

ಆದ್ದರಿಂದ ದೇವಿ! ನನಗೆ ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗಲು ನೀನು ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೊಡು ಹಾಗೂ ನಮ್ಮ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿಗಾಗಿ ಸ್ವಸ್ತಿವಾಚನ ಮಾಡಿಸು, ಅದರಿಂದ ವನವಾಸದ ಅವಧಿ ಮುಗಿದಾಗ ರಾಜಾ ಯಯಾತಿಯು ಸತ್ಯದ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಪುನಃ ಸ್ವರ್ಗದಿಂದ ಬಂದಂತೆ ನಾನು ಪುನಃ ನಿನ್ನ ಸೇವೆಗಾಗಿ ಹಾಜರಾಗುವೆನು. ॥62॥ ಕೇವಲ ಧರ್ಮಹೀನ ರಾಜ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ನಾನು ಮಹಾ ಫಲದಾಯಕ ಧರ್ಮಪಾಲನರೂಪೀ ಸುಯಶವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳಲು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ. ಅಮ್ಮಾ! ಜೀವನವು ಹೆಚ್ಚುಕಾಲ ಇರುವಂತಹುದಲ್ಲ; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನಾನು ಇಂದು ಅಧರ್ಮಪೂರ್ವಕ ಈ ತುಚ್ಛ ಪೃಥಿಯ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ. ॥63॥ ಈ ಪ್ರಕಾರ ನರಶ್ರೇಷ್ಠ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಧೈರ್ಯದಿಂದ ದಂಡಕಾರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಹೋಗುವ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ತಾಯಿಯನ್ನು ಸಂತೋಷಗೊಳಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದನು ಹಾಗೂ ತಮ್ಮನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ತನ್ನ ವಿಚಾರಕ್ಕನುಸಾರ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಧರ್ಮದ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿಸಿ, ತಾಯಿಯನ್ನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿದನು. ॥64॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು.॥21॥

ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡನೆಯ ಸರ್ಗ

ಶ್ರೀರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಸಮಜಾಯಿಸುತ್ತಾ ತನ್ನ ವನವಾಸಕ್ಕೆ ದೈವವೇ ಕಾರಣವೆಂದು ತಿಳಿಸಿ, ಅಭಿಷೇಕದ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳನ್ನು ಹಿಂದಕ್ಕೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗುವಂತೆ ಆದೇಶಿಸಿದುದು

ಶ್ರೀರಾಮನ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕದಲ್ಲಿ ವಿಘ್ನವುಂಟಾದ ಕಾರಣ ಸುಮಿತ್ರಾಕುಮಾರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಮಾನಸಿಕ ವ್ಯಥೆಯಿಂದ ಬಹಳ ದುಃಖಿತನಾಗಿದ್ದನು. ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಕೋಪಗೊಂಡಿದ್ದು, ರೋಷಗೊಂಡ ಗಜರಾಜನಂತೆ ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ದೊಡ್ಡದಾಗಿಸಿ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದನು. ತನ್ನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಹತೋಟಿಯಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡಿದ್ದ ಶ್ರೀರಾಮನು ಧೈರ್ಯದಿಂದ, ನಿರ್ವಿಕಾರಚಿತ್ತನಾಗಿ ತನ್ನ ಹಿತೈಷಿ ಸುಹೃದ್ ಪ್ರಿಯ ತಮ್ಮನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಇಂತೆಂದನು - ॥1-2॥

ಲಕ್ಷ್ಮಣಾ! ಕೇವಲ ಧೈರ್ಯವನ್ನು ತಂದುಕೊಂಡು ತನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನ ಕ್ರೋಧವನ್ನು, ಶೋಕವನ್ನು ದೂರಗೊಳಿಸು. ಚಿತ್ತದಿಂದ ಅಪಮಾನದ ಭಾವನೆಯನ್ನು ತೆಗೆದು ಹಾಕು. ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಹರ್ಷವನ್ನು ತುಂಬಿಕೊಂಡು ನನ್ನ ಅಭಿಷೇಕಕ್ಕಾಗಿ ಅಣಿಗೊಳಿಸಿದ ಉತ್ತಮ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳನ್ನು ಬದಿಗಿರಿಸು. ನನ್ನ ವನಗಮನದಲ್ಲಿ ಬಾಧೆ ಉಂಟಾಗದಿರುವಂತಹ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡು. ॥3-4॥ ಸುಮಿತ್ರಾ ನಂದನನೇ! ಇಷ್ಟರವರೆಗೆ ಅಭಿಷೇಕಕ್ಕಾಗಿ ಸಾಮಗ್ರಿ ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸಲು ಇದ್ದ ನಿನ್ನ ಉತ್ಸಾಹವನ್ನು, ಈಗ ವನವಾಸಕ್ಕೆ ಹೋಗುವ ಸಿದ್ಧತೆಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ನಾನು ವನವಾಸಕ್ಕೆ ಹೋಗುವ ಸಿದ್ಧತೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸು. ॥5॥ ನನ್ನ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕದ ಕಾರಣ ಚಿತ್ತದಲ್ಲಿ ಸಂತಾಪಪಡುತ್ತಿರುವ ನಮ್ಮ ತಾಯಿ ಕೈಕೆಯಿಗೆ ಯಾವುದೇ ವಿಧದ ಶಂಕೆ ಉಳಿಯದಂತಹ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡು. ॥6॥

ಲಕ್ಷ್ಮಣ! ಆಕೆಯ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸಂದೇಹ ಉಂಟಾಗಿ ದುಃಖ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುವುದನ್ನು ನಾನು ಒಂದು ಕ್ಷಣವಾದರೂ ಸಹಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಆಕೆಯ ಉಪೇಕ್ಷೆಯನ್ನು ಮಾಡಲಾರೆನು. ॥7॥ ನಾನು ಇಲ್ಲಿ ಎಂದು ತಿಳಿದೂ-ತಿಳಿದೂ ಅಥವಾ ತಿಳಿಯದೆ ತಾಯಂದಿರ ಅಥವಾ ತಂದೆಯವರ ಯಾವುದೇ ಸಣ್ಣದಾದ ಅಪರಾಧವನ್ನು ಮಾಡಿದುದು ನೆನಪಿಲ್ಲ. ॥8॥ ತಂದೆಯವರು ಸದಾ ಸತ್ಯವಾದಿಗಳು ಮತ್ತು ಸತ್ಯ ಪರಾಕ್ರಮಿಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಅವರು ಪರಲೋಕದ ಭಯದಿಂದ ಹೆದರುತ್ತಾರೆ; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನನ್ನ ತಂದೆಯ ಪಾರಲೌಕಿಕ ಭಯವು ದೂರಾಗುವಂತಹ ಕಾರ್ಯವನ್ನೇ ನಾನು ಮಾಡಬೇಕು. ॥9॥ ಈ ಅಭಿಷೇಕ ಸಂಬಂಧೀ ಕಾರ್ಯವು ತಡೆಯದಿದ್ದರೆ ನನ್ನ ಮಾತು ನಿಜವಾಗಲಿಲ್ಲವಲ್ಲ ಎಂಬ ಸಂತಾಪ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಉಂಟಾಗಿ ಆ ಮನಸ್ತಾಪವು ನನ್ನನ್ನು ಸದಾ ಸಂತಪ್ತಮಾಡುತ್ತಾ ಇದ್ದೀತು. ॥10॥

ಲಕ್ಷ್ಮಣ! ಇವೆಲ್ಲ ಕಾರಣಗಳಿಂದ ನಾನು ನನ್ನ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ತಡೆದು, ಶೀಘ್ರವಾಗಿಯೇ ಈ ನಗರದಿಂದ ಹೊರಟು ವನಕ್ಕೆ ಹೋಗಲು ಬಯಸುತ್ತಿರುವೆನು. ॥11॥ ಇಂದು ನಾನು ಹೊರಟು ಹೋದದ್ದರಿಂದ ಕೃತಕೃತ್ಯಳಾದ ಕೈಕೆಯಿಯು ತನ್ನ ಪುತ್ರ ಭರತನಿಗೆ ನಿರ್ಭಯ ಹಾಗೂ ನಿಶ್ಚಿಂತಳಾಗಿ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕ ಮಾಡಿಸಲಿ.॥12॥ ನಾನು ವಲ್ಕಲ-ಮೃಗಚರ್ಮ ಧರಿಸಿ, ತಲೆಯಲ್ಲಿ ಜಟಾಜೂಟ ಕಟ್ಟಿ ವನವಾಸಕ್ಕೆ ಹೋದಾಗಲೇ ಕೈಕೆಯಿಯ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಸುಖ ಪ್ರಾಪ್ತವಾದೀತು. ॥13॥ ಯಾವ ವಿಧಾತನು ಕೈಕೆಯಿಗೆ ಇಂತಹ ಬುದ್ಧಿಕೊಟ್ಟಿರುವುದೋ ಹಾಗೂ ಯಾರ ಪ್ರೇರಣೆಯಿಂದ ಆಕೆಯ ಮನಸ್ಸು ನನ್ನನ್ನು ಕಾಡಿಗೆ ಕಳಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ದೃಢವಾಗಿದೆಯೋ, ಆಕೆಯನ್ನು ವಿಫಲ ಮನೋರಥಳನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿ ಕಷ್ಟಕೊಡುವುದು ನನಗೆ ಉಚಿತವಲ್ಲ. ॥14॥ ಸುಮಿತ್ರಾಕುಮಾರ! ನನ್ನ ಈ ವನವಾಸದಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ತಂದೆಯವರು ಕೊಟ್ಟಿರುವ ರಾಜ್ಯವು ಕೈತಪ್ಪಿ ಹೋಗುವುದರಲ್ಲಿ ದೈವವೇ ಕಾರಣವೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ॥15॥

ನಾನು ತಿಳಿದಂತೆ ಕೈಕೆಯಮ್ಮನ ಈ ವಿಪರೀತ ಮನೋಭಾವವು ದೈವದ ವಿಧಾನವೇ ಆಗಿದೆ. ಹೀಗಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಆಕೆಯು ನನ್ನನ್ನು ಕಾಡಿಗೆ ಕಳಿಸಿ ದುಃಖ ಕೊಡುವ ವಿಚಾರ ಏಕೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಳು? ॥16॥ ಸೌಮ್ಯ! ನನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಮೊದಲಿನಿಂದಲೂ ತಾಯಂದಿರ ಕುರಿತು ಭೇದಭಾವ ಇರಲಿಲ್ಲ ಹಾಗೂ ಕೈಕೆಯಿಯೂ ಕೂಡ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ತನ್ನ ಪುತ್ರನಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಅಂತರ ತಿಳಿಯುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ॥17॥ ನನ್ನ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕವನ್ನು ತಡೆಯಲು ಹಾಗೂ ನನ್ನನ್ನು ಕಾಡಿಗೆ ಕಳಿಸಲು ಮಹಾರಾಜರನ್ನು ಪ್ರೇರಿತಗೊಳಿಸುವ ನಿಮಿತ್ತ ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದ ಕಟುವಚನಗಳು ಸಾಧಾರಣ ಮನುಷ್ಯನ ಬಾಯಿಯಿಂದ ಬರುವುದು ಕಠಿಣವಾಗಿದೆ. ಆಕೆಯ ಇಂತಹ ಚೇಷ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ನಾನು ದೈವವಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ಕಾರಣವನ್ನು ಸಮರ್ಥಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ॥18॥ ಹೀಗಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಅಂತಹ ಉತ್ತಮ ಸ್ವಭಾವದ, ಶ್ರೇಷ್ಠಗುಣ ಸಂಪನ್ನ ರಾಜಕುಮಾರಿ ಕೈಕೆಯಿಯು ಓರ್ವ ಸಾಧಾರಣ ಸ್ತ್ರೀಯಂತೆ ತನ್ನ ಪತಿಯ ಬಳಿ ನನಗೆ ಅನಿಷ್ಟಕರ ಮಾತನ್ನು ಹೇಗೆ ಆಡುತ್ತಿದ್ದಳು? ॥19॥

ನಮ್ಮ ಚಿಂತನೆಗೆ ಯಾವಾಗ ಏನೂ ನಿಲುಕುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅದೇ ದೈವವಿಧಾನವಾಗಿದೆ. ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಅಧಿಷ್ಠಾತೃಗಳಾದ ಬ್ರಹ್ಮಾದಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ವಿಧಿಯು ಪರಾಭವ ಹೊಂದುವುದಿಲ್ಲ. ನನಗೆ ಪ್ರಾಪ್ತವಾದ ವನವಾಸ ಮತ್ತು ಕೈಕೆಯಿಯ ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಉಂಟಾದ ವಿಪರ್ಯಾಸ - ಇವುಗಳಿಂದಲೇ ವಿಧಿಯ ಪ್ರಭಾವ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುತ್ತದೆ. ॥20॥ ಸುಮಿತ್ರಾನಂದನ! ಕರ್ಮಗಳ ಸುಖ-ದುಃಖರೂಪೀ ಫಲವು ಪ್ರಾಪ್ತವಾದಾಗಲೇ ಅದರ ಜ್ಞಾನ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಕರ್ಮಫಲ ಬಿಟ್ಟು ಬೇರೆ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಇದರ ಸುಳಿವು ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅಂತಹ ದೈವದೊಂದಿಗೆ ಯಾರು ತಾನೇ ಕಾದಾಡಬಲ್ಲನು? ॥21॥

ಸುಖ-ದುಃಖ, ಭಯ-ಕ್ರೋಧ, (ಕ್ಷೋಭ) ಲಾಭ-ಹಾನಿ, ಉತ್ಪತ್ತಿ-ವಿನಾಶ ಹಾಗೂ ಇಂತಹುದೇ ಬೇರೆ ಎಷ್ಟೋ ಪರಿಣಾಮಗಳು ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುತ್ತವೆ. ಅದರ ಯಾವುದೇ ಕಾರಣ ಅರಿವಿಗೆ ಬರುವುದಿಲ್ಲ, ಅದೆಲ್ಲ ದೈವದ್ದೇ ಕಾರ್ಯವಾಗಿದೆ. ॥22॥ ಉಗ್ರ ತಪಸ್ವೀ ಋಷಿಗಳೂ ಕೂಡ ದೈವದಿಂದ ಪ್ರೇರಣೆಗೊಂಡು ತಮ್ಮ ತೀವ್ರ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಬಿಡುತ್ತಾರೆ. ಕಾಮ-ಕ್ರೋಧದಿಂದ ವಿವಶರಾಗಿ ಮೇರೆ ಮೀರಿ ಭ್ರಷ್ಟರಾಗುತ್ತಾರೆ. ॥23॥ ಯಾವುದನ್ನು ವಿಚಾರ ಮಾಡದೆಯೂ, ಯೋಚಿಸದೆಯೂ ಒಮ್ಮಿಂದೊಮ್ಮೆಲೇ ಯಾವುದೋ ವಿಪತ್ತು ನಮ್ಮ ಮೇಲೆ ಎರಗುತ್ತದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ನಾವು ಆರಂಭಿಸಿದ ಕಾರ್ಯ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿಯೇ ನಿಂತುಹೋಗಬಹುದು ಇದು ದೈವದ ಕಾರ್ಯವಲ್ಲದೆ ಮತ್ತೇನು? ॥24॥ ಈ ತಾತ್ತ್ವಿಕ ಬುದ್ಧಿಯ ಮೂಲಕ ಸ್ವತಃ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸಿದ ಕಾರಣ ನನಗೆ ಅಭಿಷೇಕದಲ್ಲಿ ವಿಘ್ನ ಉಂಟಾದರೂ ದುಃಖ, ಸಂತಾಪ ಆಗುತ್ತಿಲ್ಲ. ॥25॥

ಈ ಪ್ರಕಾರವೇ ನೀನೂ ಕೂಡ ನನ್ನ ವಿಚಾರವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾ ಸಂತಾಪಶೂನ್ಯನಾಗಿ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕದ ಈ ಆಯೋಜನವನ್ನು ಬೇಗನೇ ನಿಲ್ಲಿಸಿಬಿಡು. ॥26॥ ಲಕ್ಷ್ಮಣ! ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕಕ್ಕಾಗಿ ಸಿದ್ಧಗೊಳಿಸಿಟ್ಟಿರುವ ಈ ಎಲ್ಲ ಕಲಶಗಳಿಂದ ನನ್ನ ತಾಪಸ ವ್ರತದ ಸಂಕಲ್ಪಕ್ಕಾಗಿ ಆಗಬೇಕಾದ ಸ್ನಾನ ನಡೆಯುವುದು. ॥27॥ ಅಥವಾ ರಾಜ್ಯಾಭಿಷೇಕ ಸಂಬಂಧೀ ಮಂಗಲದ್ರವ್ಯಮಯ ಈ ಕಲಶಜಲದ ಆವಶ್ಯಕತೆ ನನಗೇನಿದೆ? ಸ್ವತಃ ನಾನು ಕೈಯಿಂದಲೇ ಸೇದಿದ ನೀರೇ ನನ್ನ ವ್ರತಾದೇಶಕ್ಕೆ ಸಾಧನವಾಗುವುದು. ॥28॥ ಲಕ್ಷ್ಮಣ! ರಾಜ್ಯಲಕ್ಷ್ಮಿಯು ಸಿಕ್ಕುವ ಬದಲು, ವನಲಕ್ಷ್ಮಿಯು ಸಿಕ್ಕಿ ದುದಕ್ಕಾಗಿ ಸಂತಾಪಪಡಬೇಡ. ರಾಜ್ಯಲಕ್ಷ್ಮಿಯಾದರೇನು? ನನ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯದಲ್ಲಿ ಇಂದು ನನಗೆ ವನವಾಸವೇ ಅಭ್ಯುದಯಕಾರಕವಾಗಿದೆ.॥29॥

ಲಕ್ಷ್ಮಣಾ! ನನ್ನ ರಾಜ್ಯಾಭಿಷೇಕದಲ್ಲಿ ಉಂಟಾದ ವಿಘ್ನಕ್ಕೆ ಚಿಕ್ಕಮ್ಮ ಕಾರಣಳೆಂದು ಶಂಕಿಸಬೇಡ; ಏಕೆಂದರೆ ದೈವದಿಂದ ಪ್ರಚೋದಿತಳಾಗಿ ಆಕೆಯು ಹೀಗೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾಳೆ. ನಮ್ಮ ತಂದೆಯೂ ಇದಕ್ಕೆ ಕಾರಣರಲ್ಲ. ಇವರಿಬ್ಬರೂ ದೈವದಿಂದ ಪ್ರೇರಿತರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ವಿಧಿವಿಲಾಸವು ಎಷ್ಟೊಂದು ಪ್ರಭಾವಯುತವಾದುದೆಂಬ ವಿಚಾರ ನಿನಗೆ ತಿಳಿಯದುದೇನಲ್ಲ ಇದು ಅದೇ ಕಾರಣ. ॥30॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು ॥22॥

ಇಪ್ಪತ್ತಮೂರನೆಯ ಸರ್ಗ

ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಗಡುಸಾದ ಮಾತುಗಳು, ದೈವದ ಖಂಡನೆ, ಪುರುಷಪ್ರಯತ್ನದ ಪ್ರಶಂಸೆ, ವಿರೋಧಿಗಳ ಪ್ರತೀಕಾರಕ್ಕಾಗಿ ಉದ್ಯುಕ್ತನಾದುದು

ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿರುವಾಗ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ತಲೆತಗ್ಗಿಸಿ ಏನೋ ಯೋಚಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಮತ್ತೆ ಸಟ್ಟನೇ ಅವನು ದುಃಖ ಮತ್ತು ಹರ್ಷದ ನಡುವಿನ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ತೊಳಲಾಡಿದನು. (ಶ್ರೀರಾಮನ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕದಲ್ಲಿ ವಿಘ್ನ ಉಂಟಾಗಿದ್ದರಿಂದ ದುಃಖ ಹಾಗೂ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಅವನ ದೃಢತೆ ಕಂಡು ಹರ್ಷವುಂಟಾಯಿತು.) ॥1॥

ನರಶ್ರೇಷ್ಠ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಆಗ ಹುಬ್ಬುಗಳನ್ನು ಗಂಟಿಕ್ಕಿ ಬಿಲದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿದ್ದ ಸರ್ಪವು ರೋಷದಿಂದ ಫೂತ್ಕರಿಸುವಂತೆ ದೀರ್ಘವಾಗಿ ನಿಟ್ಟುಸಿರು ಬಿಡತೊಡಗಿದನು. ॥2॥ ಹುಬ್ಬುಗಳು ಗಂಟಿಕ್ಕಿದ ಅವನ ಮುಖವು ಕುಪಿತವಾಗಿ ಸಿಂಹದ ಮುಖದಂತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿತ್ತು. ಅವನ ಕಡೆಗೆ ನೋಡುವುದೇ ದುಸ್ತರವಾಗಿತ್ತು. ॥3॥ ಆನೆಯು ಸೊಂಡಿಲನ್ನು ಅಲ್ಲಾಡಿಸುವಂತೆ ಅವನು ತನ್ನ ಬಲತೋಳನ್ನು ಬೀಸುತ್ತಾ, ಕತ್ತನ್ನು ಮೇಲೆ-ಕೆಳಗೆ ಎಡ-ಬಲಕ್ಕೆ ಹೊರಳಿಸುತ್ತಾ ಕಡೆಗಣ್ಣಿನ ಓರೇನೋಟದಿಂದ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ನೋಡಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು - ॥4॥

ಅಣ್ಣಾ! ತಂದೆಯ ಈ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸಲು ನಾನು ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗದಿದ್ದರೆ ಧರ್ಮದ ವಿರೋಧವಾದೀತು ಎಂದು ನೀನು ತಿಳಿದಿರುವೆ. ಇದಲ್ಲದೆ ತಂದೆಯ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಉಲ್ಲಂಘನೆ ಮಾಡುವವನು ರಾಜನಾದರೆ ನಮ್ಮನ್ನು ಧರ್ಮದಿಂದ ಹೇಗೆ ಪಾಲಿಸಬಲ್ಲನು? ಎಂಬ ಪ್ರಜಾ ಜನರಲ್ಲಿ ಭಾರೀ ಶಂಕೆ ಉಂಟಾದೀತು ಎಂದುಕೊಂಡಿರುವೆ. ಜೊತೆಗೆ ನಾನು ತಂದೆಯ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸದಿದ್ದರೆ ಬೇರೆ ಜನರೂ ಇದನ್ನು ಪಾಲಿಸಲಾರರು ಎಂದು ಯೋಚಿಸುತ್ತಿವೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಧರ್ಮದ ಅವಹೇಳನೆ ಆಗುವುದರಿಂದ ಜಗತ್ತಿನ ವಿನಾಶದ ಭಯ ಉಪಸ್ಥಿತವಾದೀತು. ಹೀಗೆ ಇದೆಲ್ಲ ದೋಷ ಮತ್ತು ಶಂಕೆಗಳನ್ನು ನಿವಾರಿಸಲು ನಿನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ವನಗಮನದ ಕುರಿತು ಉಂಟಾದ ಭಾರೀ ಸಂಭ್ರಮವು ಸರ್ವಥಾ ಅನುಚಿತ ಹಾಗೂ ಭ್ರಮಮೂಲಕವಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ನೀನು ಅಸಮರ್ಥ ದೈವವೆಂಬ ತುಚ್ಛವಸ್ತುವನ್ನು ಪ್ರಬಲವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಿರುವೆ. ದೈವವನ್ನು ನಿರಾಕರಣ ಮಾಡುವಲ್ಲಿ ನಿನ್ನಂತಹ ಸಮರ್ಥ ಕ್ಷತ್ರಿಯ ಶಿರೋಮಣಿ ವೀರನು ಭ್ರಮೆಯಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದು ಇಂತಹ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಿರುವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅಸಮರ್ಥ ಪುರುಷರೇ ಆಶ್ರಯಿಸಲು ಯೋಗ್ಯವಾದ ಹಾಗೂ ಪೌರುಷದ ಬಳಿ ಏನನ್ನೂ ಮಾಡಲು ಅಸಮರ್ಥವಾದ ದೈವವನ್ನು ನೀನು ಸಾಧಾರಣ ಮನುಷ್ಯರಂತೆ ಇಷ್ಟೊಂದು ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಿರುವೆಯಲ್ಲ? ॥5-7॥

ಧರ್ಮಾತ್ಮನೇ! ಬೇರೆಯವರನ್ನು ಮೋಸಗೊಳಿಸಲು ಧರ್ಮದ ಮುಸುಕನ್ನು ಹಾಕಿದ ಎಷ್ಟು ಪಾಪಾತ್ಮರು ಈ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ? ನಿನಗೆ ಅವರ ಅರಿವಿಲ್ಲವೇ? ನಿನಗೆ ಪಾಪಿಗಳಾದ ಅವರಿಬ್ಬರ ಮೇಲೆ ಸಂದೇಹ ಏಕೆ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ? ॥8॥

ರಘುನಂದನಾ! ಅವರಿಬ್ಬರೂ ತಮ್ಮ ಸ್ವಾರ್ಥಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿ ಮೋಸದಿಂದ ಧರ್ಮದ ನೆಪದಿಂದ ನಿನ್ನಂತಹ ಸಚ್ಚರಿತ್ರ ಪುರುಷನನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಿರುವರು. ಇಂತಹ ವಿಚಾರ ಅವರಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲದಿರುತ್ತಿದ್ದರೆ ಇಂದು ಆದ ಕಾರ್ಯವು ಮೊದಲೇ ಆಗಿ ಹೋಗಬಹುದಿತ್ತು. ವರದಾನದ ಮಾತು ನಿಜವಾಗಿದ್ದರೆ ನಿನ್ನ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕದ ಕಾರ್ಯ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುವ ಮೊದಲೇ ಇಂತಹ ವರ ಕೊಡಬಹುದಿತ್ತಲ್ಲ! ॥9॥ ಗುಣವಂತ ಜ್ಯೇಷ್ಠಪುತ್ರನಿರುವಾಗ ಕಿರಿಯವನ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕ ಮಾಡುವುದು ಲೋಕವಿರುದ್ಧ ಕಾರ್ಯವಾಗಿದೆ. ನಿನ್ನದಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಯಾರದೇ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕ ಆಗುವುದು ನನ್ನಿಂದ ಸಹಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ಕ್ಷಮಿಸು. ॥10॥ ಮಹಾಮತೇ! ತಂದೆಯ ಯಾವ ಮಾತನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡು ನೀನು ಮೋಹದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿರುವೆಯೋ, ಯಾವುದರ ಕಾರಣದಿಂದ ನಿನ್ನ ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಮಂಕುಕವಿದಿದೆಯೋ, ಅದನ್ನು ಧರ್ಮವೆಂದು ತಿಳಿಯುವ ಪಕ್ಷಪಾತಿ ನಾನಲ್ಲ. ಇಂತಹ ಧರ್ಮವನ್ನಾದರೋ ನಾನು ವಿರೋಧಿಸುತ್ತೇನೆ. ॥11॥

ನೀನು ನಿನ್ನ ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ಎಲ್ಲವನ್ನು ಮಾಡಲು ಸಮರ್ಥನಾಗಿದ್ದರೂ ಕೈಕೆಯ ವಶವಾಗಿರುವ ತಂದೆಯ ಅಧರ್ಮಪೂರ್ಣ ಹಾಗೂ ನಿಂದಿತ ವಚನವನ್ನು ಹೇಗೆ ಪಾಲಿಸುವೆ? ॥12॥ ವರದಾನದ ಸುಳ್ಳು ಕಲ್ಪನೆಯ ಪಾಪ ಮಾಡಿ ನಿನ್ನ ಅಭಿಷೇಕದಲ್ಲಿ ಅಡ್ಡಿಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹೀಗಿದ್ದರೂ ನೀನು ಈ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ ಗ್ರಹಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಇದಕ್ಕಾಗಿ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಭಾರೀ ದುಃಖವಾಗುತ್ತಾ ಇದೆ. ಇಂತಹ ಕಪಟ ತುಂಬಿದ ಧರ್ಮದ ಕುರಿತು ಉಂಟಾಗುವ ಆಸಕ್ತಿಯು ನಿಂದಿತವಾಗಿದೆ. ॥13॥

ಇಂತಹ ಕಪಟಪೂರ್ಣ ಧರ್ಮದ ಪಾಲನೆಯಲ್ಲಿ ನಿನಗೆ ಉಂಟಾದ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯು ಇಲ್ಲಿಯ ಜನಸಮುದಾಯದ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ನಿಂದಿತವಾಗಿದೆ. ನಿನ್ನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಬೇರೆ ಯಾವನೇ ಪುರುಷನು ಸದಾ ಪುತ್ರನ ಅಹಿತವನ್ನು ಮಾಡುವ ಹೆಸರಿಗಷ್ಟೇ ತಂದೆ-ತಾಯಿಯರಾದ ಕಾಮಚಾರಿ ಶತ್ರುಗಳ ಮನೋರಥವನ್ನು ಮನಸ್ಸಿನಿಂದಲಾದರೂ ಹೇಗೆ ಪೂರ್ಣ ಮಾಡಬಲ್ಲನು? (ಅದರ ಪೂರ್ಣತೆಯ ವಿಚಾರವನ್ನು ಮನಸ್ಸಿಗಾದರೂ ಹೇಗೆ ತರಬಲ್ಲನು?) ॥14॥ ‘ನಿನ್ನ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕ ಆಗದಿರಲಿ’ ಎಂಬ ತಂದೆ-ತಾಯಿಯರ ವಿಚಾರವನ್ನು ನೀನು ದೈವಪ್ರೇರಣೆಯ ಫಲ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಿರುವೆಯಲ್ಲ, ಇದೂ ನನಗೆ ಸರಿ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. ಅದು ನಿನ್ನ ಮತವಾಗಿದ್ದರೂ ನೀನು ಅದನ್ನು ಉಪೇಕ್ಷಿಸಬೇಕು. ॥15॥ ಯಾರು ಹೇಡಿಯಾಗಿರುವನೋ, ಯಾರಲ್ಲಿ ಪರಾಕ್ರಮದ ಹೆಸರೇ ಇಲ್ಲವೋ, ಅವರೇ ದೈವದ ಮೇಲೆ ಭರವಸೆ ಇಡುತ್ತಾರೆ. ಇಡೀ ಜಗತ್ತು ಯಾರನ್ನು ಆದರದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನೋಡುತ್ತದೋ ಆ ಶಕ್ತಿಶಾಲಿ ವೀರಪುರುಷನು ದೈವದ ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ॥16॥ ತನ್ನ ಪುರುಷಾರ್ಥದಿಂದ ದೈವವನ್ನು ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಿಸಲು ಸಮರ್ಥನಾದ ಪುರುಷನು ದೈವದಿಂದಾಗಿ ತನ್ನ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ತಡೆ ಉಂಟಾದರೂ ದುಃಖಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಶಿಥಿಲವಾಗಿ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ. ॥17॥

ದೈವದ ಶಕ್ತಿ ದೊಡ್ಡದೋ ಅಥವಾ ಪುರುಷನ ಪುರುಷಾರ್ಥ ದೊಡ್ಡದೋ ಇದನ್ನು ಇಂದು ಜಗತ್ತಿನ ಜನರು ನೋಡಲಿ. ಇಂದು ದೈವ ಮತ್ತು ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲಿ ಯಾರು ಬಲಿಷ್ಠರು, ಯಾರು ದುರ್ಬಲರು-ಇದರ ಸ್ಪಷ್ಟ ನಿರ್ಣಯ ಆಗಿಹೋಗುವುದು. ॥18॥ ಯಾವ ಜನರು ದೈವದ ಬಲದಿಂದ ಇಂದು ನಿನ್ನ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕವು ನಾಶವಾಗುವುದನ್ನು ನೋಡಿರುವರೋ, ಅವರೇ ಇಂದು ನನ್ನ ಪುರುಷಾರ್ಥದಿಂದ ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ದೈವದ ವಿನಾಶವನ್ನು ನೋಡುವರು. ॥19॥ ಅಂಕುಶವನ್ನು ಲೆಕ್ಕಿಸದೆ, ಹಗ್ಗ-ಸಂಕೋಲೆಗಳನ್ನು ತುಂಡರಿಸಿ, ಮದಜಲವನ್ನು ಹರಿಸುತ್ತಿರುವ ಮತ್ತಗಜರಾಜನಂತೆ ವೇಗವಾಗಿ ಓಡುತ್ತಿರುವ ದೈವವನ್ನು ಇಂದು ನಾನು ನನ್ನ ಪುರುಷಾರ್ಥದಿಂದ ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಿಸುವೆನು. ॥20॥ ಸಮಸ್ತ ಲೋಕಪಾಲಕರು ಮತ್ತು ಮೂರು ಲೋಕದ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಇಂದು ಶ್ರೀರಾಮನ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕವನ್ನು ತಡೆಯಲಾರರು. ಹಾಗಿರುವಾಗ ಕೇವಲ ತಂದೆಯ ಮಾತಾದರೂ ಏನಿದೆ? ॥21॥

ರಾಜನೇ! ಯಾವ ಜನರು ಪರಸ್ಪರ ನಿನ್ನ ವನವಾಸವನ್ನು ಸಮರ್ಥಿಸಿರುವರೋ, ಅವರೇ ಹದಿನಾಲ್ಕುವರ್ಷ ಕಾಲ ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗಿ ಅಡಗಿಕೊಳ್ಳುವರು.॥22॥ ನಾನು ತಂದೆಯ ಮತ್ತು ನಿನ್ನ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕದಲ್ಲಿ ವಿಘ್ನವನ್ನೊಡ್ಡಿ ತನ್ನ ಪುತ್ರನಿಗೆ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಕೊಡಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಿರುವ ಆ ಕೈಕೆಯಿಯ ಆಸೆಯನ್ನು ಸುಟ್ಟು ಬೂದಿ ಮಾಡಿಬಿಡುವೆನು. ॥23॥

ನನ್ನ ಪರಾಕ್ರಮಕ್ಕೆ ಎದುರು ನಿಲ್ಲುವವನಿಗೆ ನನ್ನ ಭಯಂಕರ ಪುರುಷಾರ್ಥವು ದುಃಖಕೊಡಲು ಸಮರ್ಥವಾಗುವಂತೆ, ದೈವಬಲವೂ ಅವನಿಗೆ ಸುಖ ಕೊಡಲಾರದು. ॥24॥ ಸಾವಿರಾರು ವರ್ಷಗಳು ಕಳೆದ ಬಳಿಕ ನೀನು ವೃದ್ಧನಾಗಿ ವನವಾಸಕ್ಕೆ ಹೋದಾಗಲೂ ಕೂಡ ನಿನ್ನ ಬಳಿಕ ನಿನ್ನ ಪುತ್ರನೇ ಪ್ರಜಾಪಾಲನರೂಪೀ ಕಾರ್ಯ ಮಾಡುವನು. (ಅರ್ಥಾತ್-ಆಗಲೂ ಕೂಡ ಇತರ ಯಾರೂ ರಾಜ್ಯಾಧಿಕಾರ ಪಡೆಯಲಾರರು.) ॥25॥ ಪುರಾತನ ರಾಜರ್ಷಿಗಳ ಆಚರಣ ಪರಂಪರೆಯಂತೆ ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ಮಕ್ಕಳಂತೆ ಪಾಲಿಸಿ, ಪ್ರಜಾವರ್ಗವನ್ನು ಪುತ್ರನ ಕೈಗೆ ಒಪ್ಪಿಸಿ ವೃದ್ಧನಾದ ರಾಜನು ವನವಾಸದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವುದು ಉಚಿತವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ॥26॥

ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ಶ್ರೀರಾಮ! ನಮ್ಮ ಮಹಾರಾಜರು ವಾನಪ್ರಸ್ಥಧರ್ಮದ ಪಾಲನೆಯಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸು ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರ ಆಜ್ಞೆಗೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದರೆ ಸಮಸ್ತ ಜನತೆ ವಿದ್ರೋಹ ಮಾಡುವರು ಎಂದು ನೀನು ತಿಳಿಯುತ್ತಿರುವೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಜ್ಯವು ತನ್ನ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಉಳಿಯಲಾರದು ಎಂಬ ಆಶಂಕೆಯಿಂದ ನೀನು ರಾಜ್ಯಾಧಿಕಾರವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ ಅಥವಾ ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗಲು ಬಯಸುವೆಯಾದರೆ ಆ ಆಶಂಕೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಬಿಡು. ॥27॥ ವೀರನೇ! ದಡವು ಸಮುದ್ರವನ್ನು ತಡೆದಿಡುವಂತೆಯೇ ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವೆನು. ಹೀಗೆ ನಾನು ಮಾಡದೆ ಹೋದರೆ ವೀರಲೋಕಕ್ಕೆ ಭಾಗಿಯಾಗುವೆನು ಎಂದು ನಾನು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ. ॥28॥ ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಮಂಗಲಮಯ ಅಭಿಷೇಕ ಸಾಮಗ್ರಿಯಿಂದ ನಿನ್ನ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕ ಆಗಿಹೋಗಲಿ. ಈ ಪಟ್ಟಾಭೀಷೇಕದ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ನೀನು ತತ್ಪರನಾಗು. ನಾನೊಬ್ಬನೇ ಬಲವಂತವಾಗಿ ಸಮಸ್ತ ವಿರೋಧೀ ಭೂಪಾಲಕರನ್ನು ತಡೆದಿಡಲು ಸಮರ್ಥನಾಗಿರುವೆನು.॥29॥ ಈ ನನ್ನ ಎರಡು ಭುಜಗಳು ಕೇವಲ ಅಲಂಕಾರಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲ. ನನ್ನ ಈ ಧನುಸ್ಸು ಆಭೂಷಣವಲ್ಲ. ಈ ಖಡ್ಗ ಕೇವಲ ಸೊಂಟಕ್ಕೆ ಕಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುವುದಕ್ಕಲ್ಲ, ಈ ಬಾಣಗಳು ಕಂಬಗಳಾಗಲಾರವು.॥30॥ ಈ ನಾಲ್ಕು ವಸ್ತುಗಳು ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ದಮನ ಮಾಡುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಇವೆ. ನಾನು ಯಾರನ್ನು ಶತ್ರುಗಳೆಂದು ತಿಳಿಯುವೆನೋ, ಅವನನ್ನು ಎಂದೂ ಜೀವಿತನಾಗಿರಲು ಬಿಡಲಾರೆ.॥31॥

ನಾನು ಈ ಹರಿತವಾದ ಖಡ್ಗವನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡಾಗ ವಿದ್ಯುತ್ತಿನಂತೆ ಹೊಳೆಯುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ. ಇದರ ಮೂಲಕ ನನ್ನ ಯಾವುದೇ ಶತ್ರುವಾಗಿದ್ದರೂ ಅವನು ವಜ್ರಧಾರೀ ಇಂದ್ರನೇ ಆಗಿದ್ದರೂ ಸರಿ, ನಾನು ಲೆಕ್ಕಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ॥32॥ ಇಂದು ನನ್ನ ಖಡ್ಗದ ಪ್ರಹಾರದಿಂದ ನುಚ್ಚುನೂರಾದ ಆನೆ, ಕುದುರೆ, ರಥಿಕರ ಕೈಗಳು, ತೊಡೆ, ಮಸ್ತಕ ಇವುಗಳಿಂದ ಈ ಭೂಮಿಯು ತುಂಬಿಹೋಗುವುದು. ಇದರಿಂದ ಓಡಾಡಲು ಕಷ್ಟವಾಗಬಹುದು. ॥33॥ ನನ್ನ ಖಡ್ಗದ ಅಲಗಿನಿಂದ ತುಂಡಾಗಿ ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದಿರುವ ಶತ್ರುಗಳು ಉರಿಯುವ ಬೆಂಕಿಯಂತೆ ಕಂಡು ಬರುವರು ಮತ್ತು ಮಿಂಚಿನೊಂದಿಗೆ ಮೋಡಗಳಂತೆ ಇಂದು ಭೂಮಿಗೆ ಬೀಳುವರು. ॥34॥ ನನ್ನ ಕೈಯಲ್ಲಿ ನೀರುಡದ ಚರ್ಮದ ರಕ್ಷಾಕವಚವನ್ನು ತೊಟ್ಟು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಹಿಡಿದು ನಾನು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ನಿಂತರೆ, ನನ್ನ ಎದುರುನಿಂತು ಯಾವ ಪುರುಷನು ತಾನೆ ತನ್ನ ಪೌರುಷವನ್ನು ತೋರಬಲ್ಲನು? ॥35॥ ನಾನು ಅನೇಕ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಒಬ್ಬನನ್ನು ಮತ್ತು ಒಂದೇ ಬಾಣದಿಂದ ಅನೇಕ ಯೋಧರನ್ನು ಧರಾಶಾಯಿಯಾಗಿಸುತ್ತಾ ಮನುಷ್ಯರ, ಆನೆ, ಕುದುರೆ ಇವುಗಳ ಮರ್ಮಸ್ಥಾನಗಳಿಗೆ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸುವೆನು. ॥36॥

ಸ್ವಾಮಿ! ಇಂದು ದಶರಥರಾಜರ ಪ್ರಭುತ್ವವನ್ನು ಅಳಿಸುವ ಮತ್ತು ನಿನ್ನ ಪ್ರಭುತ್ವವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಅಸಮಬಲದಿಂದ ಸಂಪನ್ನನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಪ್ರಭಾವ ಪ್ರಕಟವಾಗುವುದು. ॥37॥

ಶ್ರೀರಾಮಾ! ನನ್ನ ಈ ಎರಡು ಭುಜಗಳು ಚಂದನ ಹಚ್ಚಲು, ತೋಳ್ಬಂದಿ ಧರಿಸಲು, ಧನವನ್ನು ದಾನ ಮಾಡಲು, ಸುಹೃದರನ್ನು ಪಾಲಿಸಲು ಸಂಲಗ್ನವಾಗಿವೆ; ಇಂದು ನಿನ್ನ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕದಲ್ಲಿ ವಿಘ್ನವನ್ನೊಡ್ಡುವವರನ್ನು ತಡೆಯಲೂ ಅದೇ ಭುಜಗಳ ಪರಾಕ್ರಮ ಪ್ರಕಟವಾಗುವುದು. ॥38-39॥

ಪ್ರಭೋ! ನಾನು ನಿನ್ನ ಯಾವ ಶತ್ರುವನ್ನು ಈಗ ಪ್ರಾಣ, ಯಶ ಮತ್ತು ಸುಹೃಜ್ಜನರಿಂದ ಅಗಲಿಸಿಬಿಡಲಿ, ಹೇಳು. ಯಾವ ಉಪಾಯದಿಂದ ಈ ಇಡೀ ಪೃಥಿವಿಯು ನಿನ್ನ ಅಧಿಕಾರಕ್ಕೆ ಬರುವುದೋ ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನನಗೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸು. ನಾನು ನಿನ್ನ ದಾಸನಾಗಿರುವೆನು. ॥40॥ ರಘುವಂಶದ ವೃದ್ಧಿಯನ್ನು ಮಾಡುವ ಶ್ರೀರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ, ಅವನ ಕಣ್ಣೀರನ್ನು ಒರೆಸಿ, ಅವನನ್ನು ಪದೇ-ಪದೇ ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸುತ್ತಾ ಹೇಳಿದನು - ಸೌಮ್ಯ! ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ತಂದೆ-ತಾಯಿಯರ ಆಜ್ಞಾಪಾಲನೆಯಲ್ಲಿ ದೃಡವಾಗಿ ಸ್ಥಿತವೆಂದು ತಿಳಿ. ಇದೇ ಸತ್ಪುರುಷರ ಮಾರ್ಗವಾಗಿದೆ. ॥41॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಇಪ್ಪತ್ತಮೂರನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥23॥

ಇಪ್ಪತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಸರ್ಗ

ವಿಲಪಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಕೌಸಲ್ಯೆಯು ತನ್ನನ್ನೂ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ಅರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗುವಂತೆ ಆಗ್ರಹ ಪಡಿಸಿದುದು, ಪತಿಸೇವೆಯೇ ಹೆಂಗಸಿನ ಧರ್ಮವೆಂದು ಶ್ರೀರಾಮನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿದುದು, ಅರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಹೋಗಲು ತಾಯಿಯ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದುದು

ಶ್ರೀರಾಮನು ಪಿತೃವಾಕ್ಯಪಾಲನೆಯಲ್ಲೇ ದೃಢನಿಶ್ಚಯಿಸಿರುವನು ಎಂದು ನೋಡಿದಾಗ ಕೌಸಲ್ಯೆಯು ಕಣ್ಣೀರ ಸುರಿಸುತ್ತಾ ಗದ್ಗದ ವಾಣಿಯಿಂದ ಶ್ರೀರಾಮನಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಳು. ॥1॥ ಮಗು! ನೀನು ದುಃಖವನ್ನೇ ಅರಿಯದವನು, ಧರ್ಮಾತ್ಮನು, ಸಕಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿಯೂ ಪ್ರಿಯವಾಗಿ ಮಾತನಾಡುವವನು, ದಶರಥರಿಂದ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿರುವ ರಾಜಕುಮಾರನಾಗಿರುವೆ. ನೀನಿಂದು ಉಂಛವೃತ್ತಿಯಿಂದ (ಹೊಲದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿರುವ ಒಂದೊಂದು ಕಾಳನ್ನು ಹೆಕ್ಕಿತಂದು ಜೀವನ ನಿರ್ವಾಹ ಮಾಡುವುದು) ಹೇಗೆ ಜೀವಿಸುವೆ? ॥2॥

ನಿನ್ನ ಭೃತ್ಯರು, ದಾಸ-ದಾಸಿಯರೂ ಕೂಡ ಶುದ್ಧ ಸ್ವಾದಿಷ್ಟವಾಗಿ ಭೋಜನ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಹೀಗಿರುವಾಗ ಅವರಿಗೆ ಒಡೆಯನಾದ ನೀನು ವನದಲ್ಲಿ ಫಲ-ಮೂಲಗಳನ್ನು ತಿಂದು ಹೇಗೆ ಜೀವಿಸುವೆ? ॥3॥ ಸದ್ಗುಣಸಂಪನ್ನ ಮತ್ತು ದಶರಥನ ಪ್ರಿಯಪುತ್ರ, ಕಕುತ್ಸ್ಥ ಕುಲಭೂಷಣ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ವಿಧಿಸಿದ ವನವಾಸವನ್ನು ಕೇಳಿ ಯಾರು ಇದನ್ನು ನಂಬುವರು? ಅಥವಾ ಇಂತಹ ಮಾತು ಕೇಳಿ ಯಾರಿಗೆ ತಾನೇ ಭಯವಾಗದು? ॥4॥

ಶ್ರೀರಾಮಾ! ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಈ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ದೈವವೇ ಎಲ್ಲರಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಬಲವತ್ತರವಾಗಿದೆ. ಅವನ ಆಜ್ಞೆಯೇ ಎಲ್ಲರ ಮೇಲೆ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಅವನೇ ಸುಖ-ದುಃಖಗಳನ್ನು ತಂದಿಡುವನು; ಏಕೆಂದರೆ ಅವನ ಪ್ರಭಾವಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗಿಯೇ ನಿನ್ನಂತಹ ಲೋಕಪ್ರಿಯ ಮನುಷ್ಯನೂ ಕೂಡ ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗಲು ಹೊರಟಿರುವೆ. ॥5॥

ಆದರೆ ಮಗು! ನಿನ್ನಿಂದ ಅಗಲಿದ ಬಳಿಕ ಇಲ್ಲಿ ನನ್ನನ್ನು ಶೋಕದ ಅನುಪಮ ಹಾಗೂ ಧಗಧಗನೆ ಉರಿಯುತ್ತಿರುವ ಬೆಂಕಿಯು - ಗ್ರೀಷ್ಮಋತುವಿನಲ್ಲಿ ದಾವಾನಲವು ಕಟ್ಟಿಗೆ ಮತ್ತು ಹುಲ್ಲನ್ನು ಸುಟ್ಟುಬಿಡುವಂತೆ, ಬೂದಿಮಾಡಿ ಬಿಡುವುದು. ಈ ಶೋಕಾಗ್ನಿಯು ನನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ಪ್ರಕಟಗೊಂಡಿದೆ. ನಿನ್ನನ್ನು ನೋಡದಿರುವ ವಾಯುವೇ ಈ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಉದ್ದೀಪನಗೊಳಿಸುವುದು. ವಿಲಾಪಜನಿತ ದುಃಖವೇ ಇದರಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟಿಗೆಗಳು. ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಹರಿಯುವ ಕಣ್ಣೀರೇ ಇದರಲ್ಲಿ ಕೊಡುವ ಆಹುತಿಗಳು. ಚಿಂತೆಯಿಂದ ಬಿಡುವ ಬಿಸಿಯ ಉಸಿರೇ ಇದರ ಹೊಗೆಯಾಗಿದೆ. ನೀನು ದೂರ ದೇಶಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಮತ್ತೆ ಹೇಗೆ ಬರುವೆ? ಎಂಬ ಚಿಂತೆಯೇ ಈ ಶೋಕಾಗ್ನಿಗೆ ಜನ್ಮನೀಡುತ್ತಿದೆ. ಉಸಿರಾಡುವ ಪ್ರಯತ್ನದಿಂದಲೇ ಈ ಬೆಂಕಿಯು ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ವೃದ್ಧಿಯಾಗುತ್ತಾ ಇದೆ. ಇದನ್ನು ಆರಿಸಲು ನೀನೇ ನೀರು ಆಗಿರುವೆ. ನೀನಿಲ್ಲದೆ ಈ ಬೆಂಕಿಯು ನನ್ನನ್ನು ಒಣಗಿಸಿ ಸುಟ್ಟುಬಿಡುವುದು. ॥6-8॥

ವತ್ಸ! ತನ್ನ ಕರುವು ಮುಂದೆ ಹೋಗುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಹಸುವು ಅದರ ಹಿಂದೆ-ಹಿಂದೆ ಹೋಗುವಂತೆಯೇ ನಾನೂ ನೀನು ಹೋಗುವಲ್ಲಿಗೆ ನಿನ್ನ ಹಿಂದೆ-ಹಿಂದೆ ಬರುತ್ತೇನೆ. ॥9॥ ಮಾತೆ ಕೌಸಲ್ಯೆಯು ಹೇಳಿದುದನ್ನು ಕೇಳಿ ಪುರಷೋತ್ತಮ ಶ್ರೀರಾಮನು ಅತ್ಯಂತ ದುಃಖದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ್ದ ತನ್ನ ತಾಯಿಯಲ್ಲಿ ಪುನಃ ಹೇಳಿದನು - ॥10॥

ಅಮ್ಮಾ! ಕೈಕೆಯಿಯಿಂದ ರಾಜನು ವಂಚಿತನಾಗಿರುವನು. ಇತ್ತ ನಾನೂ ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ಇಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ನೀನೂ ಅವನನ್ನು ಪರಿತ್ಯಜಿಸಿದರೆ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಅವನು ಬದುಕಿರಲಾರನು. ॥11॥ ಪತಿಯನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುವುದು ಹೆಣ್ಣಿಗೆ ಬಹಳ ದೊಡ್ಡ ಕ್ರೂರ ಕರ್ಮವಾಗಿದೆ. ಸತ್ಪುರುಷರು ಇದನ್ನು ನಿಂದಿಸಿರುವರು; ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ಇಂತಹ ಮಾತನ್ನು ಎಂದೂ ಮನಸ್ಸಿಗೂ ತರಬಾರದು. ॥12॥

ನಮ್ಮ ತಂದೆ ಕಕುತ್ಸ್ಥಕುಲಭೂಷಣ ಮಹಾರಾಜರು ಜೀವಂತವಾಗಿರುವವರೆಗೆ ನೀನು ಅವನ ಸೇವೆ ಮಾಡಬೇಕು. ಪತಿಯ ಸೇವೆಯೇ ಸ್ತ್ರೀಯರಿಗೆ ಸನಾತನ ಧರ್ಮವಾಗಿದೆ. ॥13॥ ಶ್ರೀರಾಮನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಶುಭಕರ್ಮಗಳನ್ನು ನೋಡುವ ದೇವೀ ಕೌಸಲ್ಯೆಯು ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸನ್ನಳಾಗಿ ಆಯಾಸವಿಲ್ಲದೆ ಮಹಾಕರ್ಮ ಮಾಡುವ ಶ್ರೀರಾಮನಲ್ಲಿ- ‘ಸರಿ, ಹಾಗೇ ಮಾಡುವೆನು’ ಎಂದು ಹೇಳಿದಳು. ॥14॥ ತಾಯಿಯು ಹೀಗೆ ಸ್ವೀಕೃತಿಸೂಚಕ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದಾಗ ಧರ್ಮಾತ್ಮರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನು ಅತ್ಯಂತ ದುಃಖಿತೆಯಾದ ಮಾತೆಯಲ್ಲಿ ಪುನಃ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು - ॥15॥

ಅಮ್ಮಾ! ತಂದೆಯ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸುವುದು ನನಗೆ ಮತ್ತು ನಿನಗೆ ಇಬ್ಬರಿಗೂ ಕರ್ತವ್ಯವಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ರಾಜನು ನಮ್ಮೆಲ್ಲರಿಗೆ ಸ್ವಾಮಿ, ಶ್ರೇಷ್ಠ ಗುರು, ದೇವರು ಹಾಗೂ ಒಡೆಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ॥16॥ ಈ ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷ ನಾನು ವಿಶಾಲವನದಲ್ಲಿ ಸುತ್ತಾಡಿ ಮರಳಿ ಬಂದು ಪ್ರೇಮದಿಂದ ನಿನ್ನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸುವೆನು. ॥17॥ ಶ್ರೀರಾಮನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಪುತ್ರವತ್ಸಲೆ ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಮುಖದಲ್ಲಿ ಪುನಃ ಕಣ್ಣೀರ ಕೋಡಿಯೇ ಹರಿಯಿತು. ಆಕೆ ಅತ್ಯಂತ ಆರ್ತಳಾಗಿ ತನ್ನ ಪ್ರಿಯಪುತ್ರನಲ್ಲಿ ಇಂತೆಂದಳು. ॥18॥

ಮಗು ರಾಮಾ! ಈ ಸವತಿಯರ ನಡುವೆ ನನ್ನಿಂದ ಇರಲಾಗದು. ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನೇ! ಪಿತೃವಾಕ್ಯಪರಿಪಾಲನೆ ಮಾಡುವ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ನೀನು ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗುವುದನ್ನು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿರುವೆಯಾದರೆ ನನ್ನನ್ನೂ ಕೂಡ ವನವಾಸಿನೀ ಹೆಣ್ಣು ಜಿಂಕೆಯಂತೆ ಕಾಡಿಗೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗು. ॥19॥ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಕೌಸಲ್ಯೆಯು ಅಳತೊಡಗಿದಳು. ಆಕೆಯು ಹೀಗೆ ಅಳುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು ಶ್ರೀರಾಮನೂ ಕೂಡ ಅತ್ತುಬಿಟ್ಟನು ಹಾಗೂ ಆಕೆಯನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸುತ್ತಾ ಹೇಳಿದನು - ಅಮ್ಮಾ! ಸ್ತ್ರೀಯು ಬದುಕಿರುವಾಗ ಆಕೆಯ ಪತಿಯೇ ಆಕೆಗೆ ದೇವರಂತೆ ಇದ್ದಾನೆ. ಮಹಾರಾಜರು ನಿನಗೆ ಮತ್ತು ನನಗೆ ಸ್ವಾಮಿಯಾಗಿರುವರು. ॥20-21॥

ಬುದ್ಧಿವಂತ ಜಗದೀಶ್ವರ ಮಹಾರಾಜರು ಜೀವಿಸಿ ಇರುವವರೆಗೆ ನಮ್ಮನ್ನು ನಾವು ಅನಾಥರೆಂದು ತಿಳಿಯಬಾರದು. ಭರತನೂ ಬಹಳ ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾಗಿರುವನು. ಅವನು ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಕುರಿತು ಪ್ರಿಯವಾಗಿ ಮಾತನಾಡುವವನೂ, ಸದಾ ಧರ್ಮತತ್ಪರನೂ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ನಿನ್ನನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ, ನಿನ್ನ ಸೇವೆ ಮಾಡುವನು. ॥22॥

ನಾನು ಹೊರಟುಹೋದಾಗ ಯಾವ ರೀತಿಯಿಂದಲೂ ಮಹಾರಾಜರಿಗೆ ಪುತ್ರಶೋಕದಿಂದಾಗಿ ವಿಶೇಷ ಕಷ್ಟವಾಗದಂತೆ ನೀನು ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡಬೇಕು. ॥23॥ ಈ ದಾರುಣಶೋಕವು ಇವರ ಜೀವನಲೀಲೆಯೇ ಸಮಾಪ್ತವಾಗುವಂತೆ ಆಗದಿರಲಿ. ಯಾವ ರೀತಿಯಿಂದಲಾದರೂ ನೀನು ಸದಾ ಜಾಗರೂಕಳಾಗಿದ್ದು ಮುದುಕ ತಂದೆಯ ಹಿತಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರಬೇಕು. ॥24॥ ಉತ್ಕೃಷ್ಟ ಗುಣ ಮತ್ತು ಜಾತಿಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಪರಮೋತ್ತಮ ವ್ರತ-ಉಪವಾಸಗಳಲ್ಲಿ ತತ್ಪರಳಾಗಿದ್ದರೂ ಪತಿಯ ಸೇವೆ ಮಾಡದಿರುವ ನಾರಿಗೆ ಪಾಪಿಗಳಿಗೆ ಸಿಗುವ ಗತಿ (ನರಕಾದಿಗಳು) ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುತ್ತವೆ. ॥25॥

ಇತರ ದೇವತೆಗಳ ವಂದನೆ-ಪೂಜೆಯಿಂದ ದೂರವಿರುವ ಸ್ತ್ರೀಯೂ ಕೂಡ ಕೇವಲ ಪತಿಯ ಸೇವಾವ್ರತದಿಂದ ಉತ್ತಮ ಸ್ವರ್ಗಲೋಕವನ್ನು ಪಡೆಯುವಳು. ॥26॥

ಆದ್ದರಿಂದ ನಾರಿಯು ಪತಿಯ ಪ್ರಿಯ ಹಾಗೂ ಹಿತ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲೇ ತತ್ಪರಳಾಗಿದ್ದು ಸದಾ ಅವನ ಸೇವೆಯನ್ನೇ ಮಾಡುವುದು ಸ್ತ್ರೀಗೆ ವೇದ ಮತ್ತು ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಸನಾತನ ಧರ್ಮವಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನೇ ಶ್ರುತಿ-ಸ್ಮೃತಿಗಳು ವರ್ಣಿಸಿವೆ. ॥27॥ ದೇವಿ! ನೀನು ನನ್ನ ಮಂಗಲ ಕಾಮನೆಯಿಂದ ಸದಾ ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರದ ಸಂದರ್ಭ ಪುಷ್ಪಗಳಿಂದ ದೇವತೆಗಳ ಮತ್ತು ಸತ್ಕಾರಪೂರ್ವಕ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು ಪೂಜೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ಇರಬೇಕು. ॥28॥

ಹೀಗೆ ನೀನು ನಿಯಮಿತ ಆಹಾರ-ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಾ ಸ್ವಾಮಿಯ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರು ಹಾಗೂ ನನ್ನ ಆಗಮನದ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಪ್ರತೀಕ್ಷೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ಇರು. ॥29॥ ಧರ್ಮಾತ್ಮರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠರಾದ ಮಹಾರಾಜರು ಜೀವಿಸಿದ್ದರೆ ನಾನು ಮರಳಿ ಬಂದಮೇಲೆ ನಿನ್ನ ಶುಭಕಾಮನೆಯೂ ಪೂರ್ಣವಾಗುವುದು. ॥30॥ ಶ್ರೀರಾಮನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಕಣ್ಣೀರು ಚಿಮ್ಮಿತು. ಅವಳು ಪುತ್ರಶೋಕದಿಂದ ಪೀಡಿತಳಾಗಿ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದಳು - ॥31॥

ಮಗು! ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗುವ ನಿನ್ನ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ನಾನು ಬದಲಿಸಲಾರೆನು. ವೀರನೇ! ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿಯೂ ಕಾಲನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಉಲ್ಲಂಘಿಸುವುದು ಅತ್ಯಂತ ಕಠಿಣವಾಗಿದೆ. ॥32॥

ಸಮರ್ಥಪುತ್ರನೇ! ಈಗ ನೀನು ನಿಶ್ಚಿಂತನಾಗಿ ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗು, ನಿನಗೆ ಸದಾ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಾಗಲೀ. ಮತ್ತೆ ನೀನು ವನದಿಂದ ಮರಳಿ ಬಂದಾಗ ನನ್ನ ಎಲ್ಲ ಕ್ಲೇಶಗಳು ಸಂತಾಪಗಳು ದೂರವಾಗುವವು. ॥33॥ ಮಗು! ನೀನು ವನವಾಸದ ಮಹಾವ್ರತವನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿ ಕೃತಾರ್ಥ ಮತ್ತು ಮಹಾಸೌಭಾಗ್ಯಶಾಲಿಯಾಗಿ ಮರಳಿ ಬಂದಾಗ ಹಾಗೂ ಹೀಗೆ ಮಾಡಿ ಪಿತೃಋಣದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾದಾಗ ನಾನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಸುಖದ ನಿದ್ದೆ ಮಾಡಬಲ್ಲೆನು. ॥34॥ ಮಗು ರಘುನಂದನ! ಈ ಭೂತಳದಲ್ಲಿ ದೈವದ ಗತಿಯನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದು ಬಹಳ ಕಠಿಣವಾಗಿದೆ. ನನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಮೀರಿ ನಿನಗೆ ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗಲು ಪ್ರೇರೇಪಿಸುವುದು ಆ ದೈವವೇ ಆಗಿದೆ. ॥35॥ ಮಹಾಬಾಹು ಮಗನೇ! ಈಗ ಹೋಗು, ಮತ್ತೆ ಕ್ಷೇಮವಾಗಿ ಮರಳಿ ಬಂದು ಸಾಂತ್ವನ ಪೂರ್ಣ ಮಧುರ ಹಾಗೂ ಮನೋಹರ ಮಾತುಗಳಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ಆನಂದಗೊಳಿಸು. ॥36॥

ವತ್ಸ! ಜಟಾ-ವಲ್ಕಲಧಾರಿಯಾಗಿ ಕಾಡಿನಿಂದ ಮರಳಿ ಬಂದ ನಿನ್ನನ್ನು ಪುನಃ ನೋಡುವಂತಹ ಸಮಯ ಈಗಲೇ ಬರಬಲ್ಲುದೇ? ॥37॥ ದೇವೀ ಕೌಸಲ್ಯೆಯು ಶ್ರೀರಾಮನು ಹೀಗೆ ವನವಾಸದ ದೃಢನಿಶ್ಚಯ ಮಾಡಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿದಾಗ ಅವಳು ಪರಮ ಆದರಯುಕ್ತ ಹೃದಯದಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಶುಭಾಶೀರ್ವಾದ ಕೊಡಲು ಮತ್ತು ಸ್ವಸ್ತಿವಾಚನ ಮಾಡಲು ಬಯಸಿದಳು. ॥38॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಇಪ್ಪತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು॥24॥

ಇಪ್ಪತ್ತೈದನೆಯ ಸರ್ಗ

ಕೌಸಲ್ಯಾದೇವಿಯು ಮಂಗಳಕರವಾದ ಶುಭಾಶಂಸನೆಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದುದು, ಶ್ರೀರಾಮನು ತಾಯಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಸೀತೆಯ ಅಂತಃಪುರಕ್ಕೆ ಹೋದುದು

ಶ್ರೀರಾಮನ ತಾಯಿಯಾದ ಕೌಸಲ್ಯೆಯು ಪುತ್ರ ವಿಯೋಗ ಶೋಕದಿಂದ ಉಂಟಾಗಿದ್ದ ಆಯಾಸವನ್ನು ದೂರ ಮಾಡಿ, ಶುದ್ಧಾಚಮನಮಾಡಿ, ಸುಮನಸ್ಕಳಾಗಿ ಮಂಗಳಾಶಂಸನೆಗಳನ್ನು ಮಾಡಲು ಉಪಕ್ರಮಿಸಿದಳು. ॥1॥

ರಘುಕುಲ ಭೂಷಣ! ಈಗ ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ತಡೆಯಲಾರೆ. ನೀನು ಕಾಡಿಗೆ ಹೊರಡು. ಸತ್ಪುರುಷರ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರನಾಗಿದ್ದು, ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಕಾಡಿನಿಂದ ಮರಳಿ ಬಂದು ಬಿಡು. ॥2॥ ರಘುಕುಲ ಸಿಂಹನೇ! ನೀನು ನಿಯಮ ಪೂರ್ವಕ ಪ್ರಸನ್ನತೆಯೊಂದಿಗೆ ಯಾವ ಧರ್ಮವನ್ನು ಪಾಲಿಸುವೆಯೋ, ಆ ಧರ್ಮವೇ ನಿನ್ನನ್ನು ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಿಂದ ರಕ್ಷಿಸಲಿ. ॥3॥ ಮಗು! ದೇವಮಂದಿರಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಪವಿತ್ರಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ನೀನು ಯಾವ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ವಂದಿಸುತ್ತಿರುವೆಯೋ ಆ ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳು ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಋಷಿಗಳೊಡನೆ ಇರುವ ನಿನ್ನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲಿ. ॥4॥ ನೀನು ಸದ್ಗುಣಗಳಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಿತನಾಗು. ಧೀಮಂತರಾದ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ನಿನಗೆ ಕರುಣಿಸಿದ ಎಲ್ಲ ದಿವ್ಯಾಸ್ತ್ರಗಳು ಸದಾಕಾಲ ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಿಂದ ನಿನ್ನನ್ನು ಕಾಪಾಡಲಿ.॥5॥

ಮಹಾಬಾಹುವೇ! ನೀನು ತಂದೆಯ ಶುಶ್ರೂಷೆ, ಮಾತೆಯ ಸೇವೆ ಹಾಗೂ ಸತ್ಯದ ಪಾಲನೆಯಿಂದ ಸುರಕ್ಷಿತನಾಗಿ ಚಿರಂಜೀವಿಯಾಗಿರು. ॥6॥ ನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ಸಮಿತ್ತು, ದರ್ಭೆ, ಪವಿತ್ರಕ, ವೇದಿಗಳು, ಮಂದಿರ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ದೇವಪೂಜಾಸ್ಥಾನ, ಪರ್ವತ, ವೃಕ್ಷ, ಗಿಡಗಳು, ಜಲಾಶಯ, ಪಕ್ಷಿ, ಸರ್ಪ ಮತ್ತು ಸಿಂಹ - ಇವೆಲ್ಲವೂ ವನದಲ್ಲಿ ನಿನ್ನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲಿ. ॥7॥ ಸಾಧ್ಯ, ವಿಶ್ವೇದೇವ, ಮಹರ್ಷಿಗಳ ಸಹಿತ ಮರುದ್ಗಣರು ನಿನಗೆ ಕಲ್ಯಾಣ ಮಾಡಲಿ. ಧಾತಾ-ವಿಧಾತಾ, ಪೂಷಾ, ಭಗ ಮತ್ತು ಅರ್ಯಮಾ ಇವರು ನಿನಗೆ ಮಂಗಲಕಾರಿಗಳಾಗಲಿ. ॥8॥ ಇಂದ್ರಾದಿ ಸಮಸ್ತ ಲೋಕಪಾಲಕರು, ಆರು ಋತುಗಳು, ಎಲ್ಲ ಮಾಸಗಳು, ಸಂವತ್ಸರ, ಹಗಲು, ರಾತ್ರಿ, ಮುಹೂರ್ತ ಇವೆಲ್ಲವೂ ನಿನಗೆ ಮಂಗಳಕರವಾಗಲಿ. ಶ್ರುತಿ, ಸ್ಮೃತಿ ಮತ್ತು ಧರ್ಮವೂ ಎಲ್ಲ ಕಡೆಯಿಂದ ನಿನ್ನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲಿ. ॥9-10॥ ಭಗವಾನ್ ಸ್ಕಂದದೇವರು, ಸೋಮ, ಬೃಹಸ್ಪತಿ, ಸಪ್ತಋಷಿಗಳು, ನಾರದ - ಇವರೆಲ್ಲರೂ ನಿನ್ನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲಿ. ॥11॥ ಮಗು! ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಸಿದ್ಧಗಣರು, ದಿಕ್ಕುಗಳು, ದಿಕ್ಪಾಲಕರು ನಾನು ಮಾಡಿದ ಸ್ತುತಿಯಿಂದ ಸಂತುಷ್ಟರಾಗಿ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಿಂದ ನಿನ್ನನ್ನು ಕಾಪಾಡಲಿ. ॥12॥ ಸಮಸ್ತ ಪರ್ವತಗಳು, ಸಮುದ್ರಗಳು, ವರುಣರಾಜ, ದ್ಯುಲೋಕ, ಅಂತರಿಕ್ಷ, ಪೃಥಿವೀ, ವಾಯು, ಚರಾಚರ ಪ್ರಾಣಿಗಳು, ಸಮಸ್ತ ನಕ್ಷತ್ರಗಳು, ಅಧಿ-ಪ್ರತ್ಯಧಿ ದೇವತೆಗಳ ಸಹಿತ ಗ್ರಹರು, ಹಗಲು, ರಾತ್ರಿ, ಎರಡೂ ಸಂಧ್ಯೆಗಳೂ ಇವರೆಲ್ಲರೂ ವನವಾಸದಲ್ಲಿ ನಿನ್ನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲಿ. ॥13-14॥ ಆರು ಋತುಗಳು, ಇತರ ಮಾಸಗಳು, ಸಂವತ್ಸರ, ಕಲಾ ಮತ್ತು ಕಾಷ್ಠ ಇವೆಲ್ಲವೂ ನಿನ್ನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲಿ. ॥15॥

ಮುನಿವೇಷ ಧರಿಸಿ ಆ ವಿಶಾಲ ವನದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವ ಬುದ್ಧಿವಂತ ಪುತ್ರನಾದ ನಿನಗೆ ಸಮಸ್ತ ದೇವತೆಗಳು, ದೈತ್ಯರು ಸುಖದಾಯಕವಾಗಿರಲಿ.॥16॥ ಮಗು! ಭಯಂಕರ ರಾಕ್ಷಸರು, ಕ್ರೂರಕರ್ಮಿ ಪಿಶಾಚಿಗಳು, ಸಮಸ್ತ ಮಾಂಸಭಕ್ಷಿ ಜಂತುಗಳು ಇವುಗಳಿಂದ ನಿನಗೆ ಎಂದೂ ಭಯವಾಗದಿರಲಿ. ॥17॥ ಗಹನವಾದ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿರುವ ಕಪಿಗಳೂ, ಚೇಳುಗಳೂ, ಕಾಡುನೊಣಗಳು, ಸೊಳ್ಳೆಗಳು, ಸರ್ಪಗಳೂ ಕೀಟಗಳೂ ನಿನಗೆ ಬಾಧೆಯನ್ನುಂಟು ಮಾಡದಿರಲಿ. ॥18॥ ಮದಿಸಿದ ಕಾಡಾನೆಗಳೂ, ಸಿಂಹಗಳೂ, ಹುಲಿಗಳೂ, ಕರಡಿಗಳೂ, ಕಾಡುಹಂದಿಗಳೂ, ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ಕೋಡುಗಳುಳ್ಳ ಕಾಡುಕೋಣಗಳೂ, ಕಾಡೆಮ್ಮೆಗಳೂ ಮತ್ತು ಭಯಂಕರ ದುಷ್ಟ ಪ್ರಾಣಿಗಳೂ ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ನಿನ್ನನ್ನು ಘಾಸಿಪಡಿಸದಿರಲಿ. ॥19॥ ವತ್ಸ! ಇತರ ಎಲ್ಲ ಜಾತಿಯ ನರಮಾಂಸಭಕ್ಷಿ ಭಯಂಕರ ಪ್ರಾಣಿಗಳು-ನನ್ನಿಂದ ಪೂಜಿತರಾಗಿ ಸಂತುಷ್ಟರಾಗಿ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ನಿನ್ನನ್ನು ಹಿಂಸಿಸದಿರಲಿ. ॥20॥ ಮಗು ರಾಮ! ಎಲ್ಲ ಮಾರ್ಗಗಳು ನಿನಗೆ ಮಂಗಲಕಾರಿಯಾಗಿರಲಿ. ನಿನ್ನ ಪರಾಕ್ರಮ ಸಫಲವಾಗಲಿ ಹಾಗೂ ನಿನಗೆ ಎಲ್ಲ ಸಂಪತ್ತುಗಳು ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಲಿ. ನೀನು ಕ್ಷೇಮದಿಂದ ಅರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಪ್ರಯಾಣಮಾಡು. ॥21॥ ಅಂತರಿಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವವರಿಂದಲೂ, ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವವರಿಂದಲೂ, ಸಕಲ ದೇವತೆಗಳಿಂದಲೂ ಮತ್ತು ಶತ್ರುಗಳಿಂದಲೂ ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗುತ್ತಿರಲಿ. ॥22॥ ಶ್ರೀರಾಮಾ! ಶುಕ್ರ, ಸೋಮ, ಸೂರ್ಯ, ಕುಬೇರ, ಯಮ-ಇವರು ನನ್ನಿಂದ ಪೂಜೆ ಕೈಗೊಂಡು ದಂಡಕಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿರುವಾಗ ನಿನ್ನನ್ನು ಸದಾ ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಿರಲಿ. ॥23॥

ರಘುನಂದನ! ಸ್ನಾನ ಮತ್ತು ಆಚಮನ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಅಗ್ನಿ, ವಾಯು, ಧೂಮ ಹಾಗೂ ಋಷಿಗಳ ಮುಖದಿಂದ ಹೊರಡುವ ವೇದಮಂತ್ರಗಳು ನಿನ್ನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲಿ. ॥24॥ ಸಮಸ್ತಲೋಕಗಳ ಸ್ವಾಮೀ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರು, ಜಗತ್ಕಾರಣನಾದ ಪರಬ್ರಹ್ಮ, ಋಷಿಗಳು, ಇವರಲ್ಲದೆ ಇತರ ದೇವತೆಗಳು ಹೀಗೆ ಎಲ್ಲರೂ ವನವಾಸ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ನಿನ್ನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲಿ. ॥25॥ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ವಿಶಾಲಲೋಚನೆ ಯಶಸ್ವಿನೀ ರಾಣಿ ಕೌಸಲ್ಯೆಯು ಪುಷ್ಪಮಾಲೆ, ಗಂಧಾದಿ ಉಪಚಾರಗಳಿಂದ ಸ್ತುತಿ-ಸ್ತೋತ್ರಗಳಿಂದ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಪೂಜಿಸಿದಳು. ॥26॥ ಆಕೆಯು ಶ್ರೀರಾಮನ ಕಲ್ಯಾಣಕ್ಕಾಗಿ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಮೂಲಕ ಯಜ್ಞೇಶ್ವರನನ್ನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಿ ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಹೋಮ ಮಾಡಿಸಿದಳು. ॥27॥ ತುಪ್ಪ, ಬಿಳಿಯ ಹೂವಿನ ಮಾಲೆಗಳು, ಸಮಿತ್ತುಗಳು, ಬಿಳಿಯ ಸಾಸಿವೆ ಮೊದಲಾದ ಹೋಮದ್ರವ್ಯಗಳನ್ನು ಮಹಾರಾಣಿ ಕೌಸಲ್ಯೆಯು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿದಳು. ॥28॥

ಪುರೋಹಿತನು ಸಮಸ್ತ ಉಪದ್ರವಗಳ ಶಾಂತಿಗಾಗಿ ಹಾಗೂ ಆರೋಗ್ಯದ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಹವನಮಾಡಿ, ಉಳಿದ ಹವಿಸ್ಸಿನಿಂದ ವೇದಿಯ ಸುತ್ತಲೂ ಇಂದ್ರಾದಿ ಲೋಕಪಾಲಕರಿಗೆ ಬಲಿಪ್ರದಾನವನ್ನು ಮಾಡಿದನು. ॥29॥ ಅನಂತರ ಸ್ವಸ್ತಿವಾಚನಕ್ಕೆ ಬಂದ ದ್ವಿಜರನ್ನು ಜೇನು, ಮೊಸರು, ಅಕ್ಷತೆ, ತುಪ್ಪ ಮುಂತಾದುವನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿ ‘ವನದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಮಂಗಲವಾಗಲಿ’ ಎಂದು ಕೌಸಲ್ಯೆಯು ಅವರೆಲ್ಲರಿಂದ ಸ್ವಸ್ತಿವಾಚನ ಮಂತ್ರಗಳ ಪಠಣ ಮಾಡಿಸಿದಳು. ॥30॥

ಬಳಿಕ ಯಶಸ್ವಿನೀ ಶ್ರೀರಾಮಮಾತೆಯು ಆ ವಿಪ್ರವರ ಪುರೋಹಿತರಿಗೆ ಯಥೇಚ್ಛವಾಗಿ ದಕ್ಷಿಣೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಶ್ರೀರಾಮನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದಳು - ॥31॥ ವೃತ್ರಾಸುರನನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವ ನಿಮಿತ್ತದಿಂದ ಸರ್ವದೇವವಂದಿತ ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷ ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಪ್ರಾಪ್ತವಾದ ಮಂಗಲಮಯ ಆಶೀರ್ವಾದಗಳು ನಿನಗೂ ದೊರೆಯಲಿ. ॥32॥ ಹಿಂದೆ ವಿನತಾದೇವಿಯು ಅಮೃತವನ್ನು ತರಲು ಇಚ್ಛಿಸಿದ ತನ್ನ ಪುತ್ರ ಗರುಡನಿಗೆ ಯಾವ ಮಂಗಲಕೃತ್ಯ ಮಾಡಿದ್ದಳೋ, ಅದೇ ಮಂಗಲವು ನಿನಗೂ ಸಿಗಲಿ. ॥33॥ ಅಮೃತದ ಉತ್ಪತ್ತಿಯ ಸಮಯ ದೈತ್ಯರನ್ನು ಸಂಹರಿಸುವ ವಜ್ರಧಾರೀ ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಅದಿತಿಮಾತೆಯು ಮಾಡಿದ ಮಂಗಲ ಆಶೀರ್ವಾದಗಳು ನಿನಗೆ ದೊರೆಯಲಿ. ॥34॥ ಶ್ರೀರಾಮಾ! ಒಂದೆ ಹೆಜ್ಜೆಯಿಂದ ಜಗತ್ತನ್ನು ಅಳೆದ ತೇಜಸ್ವೀ ಭಗವಾನ್ ತ್ರಿವಿಕ್ರಮನಿಗೆ ಯಾವ ಮಗಲಾಶಂಸನೆ ಮಾಡಿದ್ದರೋ ಅದೇ ಮಂಗಲಾಶಂಸನೆ ನಿನಗೂ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಲಿ. ॥35॥

ಮಹಾಬಾಹೋ! ಋಷಿ, ಮುನಿ, ಸಮುದ್ರ, ದ್ವೀಪ, ವೇದ, ಸಮಸ್ತ ಲೋಕಗಳು, ದಿಕ್ಕುಗಳು ನಿನಗೆ ಮಂಗಲವನ್ನು ಕೊಡಲಿ. ನಿನಗೆ ಸದಾ ಶುಭಮಂಗಲವಾಗಲಿ. ॥36॥ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಆಶೀರ್ವಾದವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ವಿಶಾಲಲೋಚನೆ ಭಾಮಿನಿ ಕೌಸಲ್ಯೆಯು ಮಗನ ಮಸ್ತಕದ ಮೇಲೆ ಪ್ರಸಾದ ರೂಪೀ ಅಕ್ಷತೆಯನ್ನು ಹಾಕಿ ತಿಲಕವನ್ನಿಟ್ಟಳು. ಎಲ್ಲ ಮನೋರಥಗಳನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸುವ ವಿಶಲ್ಯಕರಣೀ ಎಂಬ ಮೂಲಿಕೆಯನ್ನು ರಕ್ಷೆಯಾಗಿ ಶ್ರೀರಾಮನ ಕೈಗೆ ಕಟ್ಟಿ ಮೂಲಿಕಾಧಿದೇವತಾ ಮಂತ್ರವನ್ನು ರಕ್ಷಾಬಂಧನ ಮಂತ್ರವನ್ನು ಜಪಿಸಿದಳು. ॥37-38॥

ತದನಂತರ ಕೌಸಲ್ಯೆಯು ಸಂತೋಷಗೊಂಡವಳಂತೆ ಮಾತನ್ನೇನೋ ಆಡಿದಳು, ಮಂಗಳಾಶಾಸನವನ್ನೂ ಮಾಡಿಸಿದಳು. ಆದರೆ ಆಕೆಯ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ದುಃಖವು ತುಂಬಿಕೊಂಡಿತ್ತು. ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ರಾಮನನ್ನು ಹೋಗಿಬಾ ಎಂದು ಹೇಳಿದರೂ ಅವಳ ಭಾವನೆ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುವುದಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಆಕೆಯು ಖೇದಗೊಂಡು ಗದ್ಗದಿತಳಾಗಿ ಅಸ್ಪಷ್ಟವಾದ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಮಂತ್ರವನ್ನು ಪಠಿಸುತ್ತಿದ್ದಳು. ॥39॥

ಆನಂತರ ರಾಮನ ತಲೆಯನ್ನು ಬಗ್ಗಿಸಿಕೊಂಡು ಆಘ್ರಾಣಿಸಿ ಯಶಸ್ವಿನೀ ಕೌಸಲ್ಯೆಯು ಅವನನ್ನು ತಬ್ಬಿಕೊಂಡು ಹೇಳಿದಳು- ವತ್ಸ ರಾಮಾ! ನೀನು ಸಫಲ ಮನೋರಥನಾಗಿ ಸುಖವಾಗಿ ವನಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಬಾ. ಪೂರ್ಣ ಕಾಮನಾಗಿ, ರೋಗರಹಿತನಾಗಿ ಕ್ಷೇಮವಾಗಿ ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಮರಳಿದಾಗ ನಿನ್ನನ್ನು ಹಿಂದಿನ ರಾಜರ್ಷಿಗಳ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸುಸ್ಥಿರನಾಗಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಸುಖಿಯಾಗುವೆನು. ॥40-41॥ ಆಗ ನನ್ನ ದುಃಖಪೂರ್ಣ ಸಂಕಟವು ಇಲ್ಲವಾಗುವುದು, ಮುಖದಲ್ಲಿ ಹರ್ಷಯುಕ್ತ ಉಲ್ಲಾಸವು ಆವರಿಸೀತು. ವನವಾಸದಿಂದ ಬಂದಿರುವ ನಿನ್ನನ್ನು ನಾನು ಪೂರ್ಣಿಮೆಯ ದಿನ ಉದಿಸಿದ ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರನಂತೆ ನೋಡುವೆನು. ॥42॥ ಶ್ರೀರಾಮಾ! ತಂದೆಯ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿ ವನವಾಸದಿಂದ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದು ನೀನು ರಾಜಸಿಂಹಾಸನದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿರುವಾಗ ನಾನು ಪುನಃ ನಿನ್ನನ್ನು ದರ್ಶಿಸುವೆನು. ॥43॥ ಈಗ ವನಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ವನವಾಸದಿಂದ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಮರಳಿ ಬಂದು ರಾಜೋಚಿತ ಮಂಗಲಮಯ ವಸ್ತ್ರಾಭೂಷಣಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತನಾಗಿ ನೀನು ಸದಾ ನನ್ನ ಸೊಸೆ ಸೀತೆಯ ಸಮಸ್ತ ಕಾಮನೆಗಳನ್ನು ಪೂರ್ಣಮಾಡುತ್ತಾ ಇರು. ॥44॥

ರಘುನಂದನ! ನಾನು ಸದಾ ಪೂಜೆ, ಸಮ್ಮಾನ ಮಾಡುವ ಶಿವನೇ ಮೊದಲಾದ ದೇವತೆಗಳು, ಮಹರ್ಷಿಗಳು, ಭೂತ ಗಣಗಳು, ದೇವೋಪಮ ನಾಗಗಳು, ಸಮಸ್ತ ದಿಕ್ಕುಗಳು-ಇವರೆಲ್ಲರೂ ವನಕ್ಕೆ ಹೋದ ಮೇಲೆ ಚಿರಕಾಲದವರೆಗೆ ನಿನ್ನ ಹಿತಸಾಧನೆಯ ಕಾಮನೆ ಮಾಡುತ್ತಿರಲಿ. ॥45॥ ಹೀಗೆ ತಾಯಿಯು ಕಣ್ಣುಗಳಲ್ಲಿ ನೀರು ತುಂಬಿಕೊಂಡು ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಸ್ವಸ್ತಿವಾಚನ ಕರ್ಮವನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿದಳು. ಮತ್ತೆ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಬಂದು ಅವನನ್ನೇ ದಿಟ್ಟಿಸಿ ನೋಡುತ್ತಾ ಎದೆಗೊತ್ತಿಕೊಂಡಳು. ॥46॥ ದೇವೀ ಕೌಸಲ್ಯೆಯು ಶ್ರೀರಾಮನು ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿದಾಗ ಮಹಾಯಶಸ್ವೀ ರಘುನಾಥನು ಪದೇ-ಪದೇ ಮಾತೆಯ ಚರಣಗಳಿಗೆ ಸಾಷ್ಟಾಂಗ ನಮಸ್ಕಾರ ಮಾಡಿ ಮಂಗಲಕಾಮನಾ ಜನಿತ ಉತ್ಕೃಷ್ಟ ಶೋಭೆಯಿಂದ ಸಂಪನ್ನನಾಗಿ ಸೀತೆಯ ಭವನದ ಕಡೆಗೆ ನಡೆದನು. ॥47॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಇಪ್ಪತ್ತೈದನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥25॥

ಇಪ್ಪತ್ತಾರನೆಯ ಸರ್ಗ

ಶ್ರೀರಾಮನ ವಿಮನಸ್ಕತೆಯ ಕಾರಣವನ್ನು ಸೀತೆಯು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದುದು, ಶ್ರೀರಾಮನು ತಂದೆಯ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ತಾನು ಅರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಹೊರಟಿರುವುದಾಗಿ ತಿಳಿಸುತ್ತಾ ಸೀತೆಗೆ ಮನೆಯಲ್ಲೇ ಇರುವಂತೆ ಸಮಜಾಯಿಸುವುದು

ಧರ್ಮಿಷ್ಠರ ಮಾರ್ಗಾನುವರ್ತಿಯಾದ ಶ್ರೀರಾಮನು ಕೌಸಲ್ಯಾದೇವಿಯನ್ನು ಅಭಿವಾದನಪೂರ್ವಕ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಅವಳಿಂದ ಮಂಗಳಾಶಾಸವನ್ನು ಪಡೆದು ಅರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಹೊರಡಲು ಉದ್ಯುಕ್ತನಾದನು. ॥1॥

ಶ್ರೀರಾಮನ ದರ್ಶನಾಕಾಂಕ್ಷಿಗಳಾಗಿದ್ದ ಅನೇಕ ಪೌರರಿಂದ ನಿಬಿಡವಾದ ರಾಜಮಾರ್ಗವನ್ನು ಬೆಳಗುತ್ತಾ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದ ರಾಜಪುತ್ರನು ತನ್ನ ಗುಣಾತಿಶಯಗಳಿಂದ ನಾಗರೀಕರ ಮನಸ್ಸು ಕಲಕುತ್ತಿರುವನೋ ಎಂಬಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದನು.॥2॥ ತಪಸ್ವಿನೀ ವಿದೇಹನಂದಿನೀ ಸೀತೆಯು ಇಷ್ಟರವರೆಗೆ ನಡೆದ ಘಟನೆಗಳನ್ನು ಕೇಳಿರಲಿಲ್ಲ. ನನ್ನ ಪತಿಯು ಯುವರಾಜರಾಗಿ ಪಟ್ಟಾಭಿಷಿಕ್ತರಾಗುವರೆಂದೇ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ತಿಳಿದಿದ್ದಳು. ॥3॥

ವಿದೇಹರಾಜಕುಮಾರೀ ಸೀತೆಯು ರಾಜಧರ್ಮವನ್ನು ಅರಿತಿದ್ದಳು; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ದೇವತೆಗಳ ಪೂಜೆ ಮಾಡಿ ಪ್ರಸನ್ನ ಚಿತ್ತದಿಂದ ಶ್ರೀರಾಮನ ಬರುವಿಕೆಯನ್ನು ಪ್ರತೀಕ್ಷೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಳು. ॥4॥ ಇಷ್ಟರಲ್ಲೇ ಶ್ರೀರಾಮನು ಪ್ರಸನ್ನ ಮನುಷ್ಯರಿಂದ ತುಂಬಿದ್ದು, ಚೆನ್ನಾಗಿ ಅಲಂಕೃತವಾದ ತನ್ನ ಅಂತಃಪುರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಆಗ ನಾಚಿಕೆಯಿಂದ ಅವನ ಮುಖ ಸ್ವಲ್ಪ ಬಾಗಿದಂತೆ ಇತ್ತು. ॥5॥ ಸೀತೆಯು ಅವನನ್ನು ನೋಡುತ್ತಲೇ ಎದ್ದು ನಿಂತು ಅವನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ನೋಡಿ ನಡುಗಿಹೋದಳು. ಚಿಂತೆಯಿಂದ ವ್ಯಾಕುಲವಾದ ಇಂದ್ರಿಯವುಳ್ಳ ಅವಳು ಶೋಕಸಂತಪ್ತನಾದ ಪತಿಯನ್ನೇ ದಿಟ್ಟಿಸಿ ನೋಡತೊಡಗಿದಳು. ॥6॥ ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನು ಸೀತೆಯನ್ನು ನೋಡಿ ತನ್ನ ಮಾನಸಿಕ ಶೋಕದ ವೇಗವನ್ನು ಸಹಿಸಲಾರದೆ, ಅವನ ಆ ಶೋಕ ಪ್ರಕಟವಾಗಿ ಹೋಯಿತು. ॥7॥

ಅವನ ಮುಖ ಉದಾಸವಾಗಿತ್ತು. ಶರೀರ ಬೆವೆತುಕೊಂಡಿತ್ತು. ತನ್ನ ಶೋಕವನ್ನು ಅದುಮಿಡಲು ಅಸಮರ್ಥನಾಗಿದ್ದನು. ಅವನನ್ನು ಈ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ನೋಡಿ ಸೀತೆಯು ದುಃಖಸಂತಪ್ತಳಾಗಿ ಕೇಳಿದಳು - ಸ್ವಾಮಿ! ಈಗ ನಿಮ್ಮ ಈ ಸ್ಥಿತಿ ಹೀಗೇಕೇ? ॥8॥ ರಘುನಂದನ! ಇಂದು ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯವಾದ ಬೃಹಸ್ಪತಿ ದೇವತಾ ಸಂಬಂಧೀ ಮಂಗಲಮಯ ಪುಷ್ಯ ನಕ್ಷತ್ರವಿದೆ. ಇದೇ ಯೋಗದಲ್ಲಿ ನಿಮ್ಮ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕವೆಂದು ವಿದ್ವಾಂಸ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ತಿಳಿಸಿದ್ದರು. ಇಂತಹ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ನೀವು ಪ್ರಸನ್ನರಾಗಬೇಕಿತ್ತು, ಆದರೆ ನಿಮ್ಮ ಮನಸ್ಸು ಇಷ್ಟೊಂದು ಉದಾಸವೇಕೆ ಆಗಿದೆ? ॥9॥

ನೀರಿನ ನೊರೆಯಂತೆ ನೂರಾರು ಕಡ್ಡಿಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಬಿಳುಪಾದ ಶ್ವೇತಚ್ಛತ್ರದಿಂದ ಆವೃತವಾಗಿ ನಿನ್ನ ಸುಂದರ ಮುಖವು ಏಕೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ? ॥10॥ ಕಮಲದಂತೆ ಸುಂದರ ನೇತ್ರಗಳುಳ್ಳ ತಮ್ಮ ಈ ಮುಖದಲ್ಲಿ ಚಂದ್ರ ಮತ್ತು ಹಂಸದಂತೆ ಬೆಳ್ಳಗಿರುವ ಚಾಮರಗಳು ಏಕೆ ಬೀಸುತ್ತಿಲ್ಲ? ॥11॥ ನರಶ್ರೇಷ್ಠ! ಪ್ರವಚನಕುಶಲ ವಂದೀ, ಸೂತ, ಮಾಗಧರು ಇಂದು ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸನ್ನರಾಗಿ ನಿಮ್ಮನ್ನು ಮಾಂಗಲಿಕ ವಚನಗಳಿಂದ ಸ್ತುತಿಸುವುದನ್ನು ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲವಲ್ಲ! ॥12॥

ವೇದಪಾರಂಗತ ವಿದ್ವಾಂಸ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಇಂದು ಮೂರ್ಧಾಭಿಷಿಕ್ತನಾದ ನಿಮ್ಮ ಮಸ್ತಕದಲ್ಲಿ ತೀರ್ಥೋದಕ ಮಿಶ್ರಿತ ಮಧುಪರ್ಕದಿಂದ ಅಭಿಷೇಕ ಮಾಡಲಿಲ್ಲ. ॥13॥ ಸದಾ ನಿಮ್ಮನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ ಬರುವ ಮಂತ್ರೀ, ಸೇನಾಪತಿ, ವಸ್ತ್ರಾಭೂಷಣಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತ ಮುಖ್ಯ-ಮುಖ್ಯ ಸಾಹುಕಾರರು, ಪ್ರಜಾಜನರು ಇಂದು ಏಕೆ ಯಾರೂ ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲವಲ್ಲ; ಹೀಗೇಕೆ? ॥14॥ ನೀವು ದಿವ್ಯರಥದಲ್ಲಿ ಮೆರವಣಿಗೆ ಹೊರಟಿರುವಾಗ ಎದುರಿಗೆ ಸ್ವರ್ಣಭೂಷಿತ ವೇಗಶಾಲಿ ನಾಲ್ಕು ಕುದುರೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಪುಷ್ಪರಥವೂ ಇಂದು ನಿನ್ನ ಮುಂದೆ ಏಕಿಲ್ಲ? ॥15॥

ವೀರವರ! ನೀವು ಮೆರವಣಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಶುಭಲಕ್ಷಣ ಪ್ರಶಂಸಿತ, ಕಪ್ಪು ಮೋಡಗಳ ಪರ್ವತದಂತೆ ವಿಶಾಲಕಾಯ ತೇಜಸ್ವಿ ಪಟ್ಟದಾನೆಯು ಇಂದು ನಿಮ್ಮ ಮುಂದೆ ಏಕೆ ಕಂಡು ಬರುತ್ತಿಲ್ಲ? ॥16॥ ಪ್ರಿಯದರ್ಶನ ವೀರ! ನೀವು ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುವ ಸ್ವರ್ಣಮಯ ಚಿತ್ರಿತವಾದ ಭದ್ರಾಸನವನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ನಿಮ್ಮ ಮುಂದೆ-ಮುಂದೆ ಸಾಗುತ್ತಿರುವ ಸೇವಕರು ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗಿರುವರು? ॥17॥

ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕದ ಎಲ್ಲ ಸಿದ್ಧತೆ ಆಗಿರುವಾಗ ನಿಮ್ಮ ಸ್ಥಿತಿ ಹೀಗೆ ಏಕಾಗಿದೆ? ನಿಮ್ಮ ಮುಖ ಬಾಡಿದೆ. ಹೀಗೆ ಮೊದಲು ಎಂದೂ ಆಗಿರಲಿಲ್ಲ. ನಿಮ್ಮ ಮುಖದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸನ್ನತೆಯ ಚಿಹ್ನೆಯೇ ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ, ಇದರ ಕಾರಣವೇನು? ॥18॥ ಈ ಪ್ರಕಾರ ವಿಲಾಪ ಮಾಡುತ್ತಿರುವ ಸೀತೆಯಲ್ಲಿ ರಘುನಂದನ ಶ್ರೀರಾಮನು ಹೇಳಿದನು - ಸೀತೇ! ಇಂದು ಪೂಜ್ಯ ತಂದೆಯವರು ನನ್ನನ್ನು ಕಾಡಿಗೆ ಕಳಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ॥19॥

ಮಹಾಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ, ಧರ್ಮವನ್ನು ತಿಳಿದಿರುವ ಹಾಗೂ ಧರ್ಮಪರಾಯಣೆ ಜನಕನಂದಿನೀ! ಯಾವ ಕಾರಣದಿಂದ ಈ ವನವಾಸ ಇಂದು ನನಗೆ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಿದೆಯೋ ಅದನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ತಿಳಿಸುವೆನು, ಕೇಳು. ॥20॥ ಸತ್ಯಪ್ರತಿಜ್ಞ ನಮ್ಮ ತಂದೆ ದಶರಥ ಮಹಾರಾಜರು ಮಾತೆ ಕೈಕೆಯಿಗೆ ಮೊದಲು ಎಂದೋ ಎರಡು ಮಹಾ ವರಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿದ್ದರು. ॥21॥ ಈಗ ಮಹಾರಾಜರು ನನ್ನ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕದ ಸಿದ್ಧತೆ ನಡೆಸಿದಾಗ ಕೈಕೆಯಿಯು ಆ ವರದಾನದ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಜ್ಞಾಪಿಸಿ, ಮಹಾರಾಜರನ್ನು ಧರ್ಮಬಂಧನದಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟಿಹಾಕಿರುವಳು. ॥22॥ ಇದರಿಂದ ವಿವಶರಾದ ತಂದೆಯವರು ಒಂದು ವರದಿಂದ ಭರತನನ್ನು ಯುವರಾಜನಾಗಿ ನಿಯುಕ್ತಗೊಳಿಸಿದರು ಮತ್ತು ಇನ್ನೊಂದು ವರಕ್ಕನುಸಾರವಾಗಿ ನಾನು ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷ ದಂಡಕಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ವಾಸಮಾಡಬೇಕಾಗುವುದು. ॥23॥ ಈಗ ನಾನು ನಿರ್ಜನ ವನಕ್ಕೆ ಹೋಗಲು ಹೊರಟಿರುವೆನು ಹಾಗೂ ನಿನ್ನನ್ನು ನೋಡಲು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿರುವೆನು. ನೀನು ಭರತನ ಬಳಿ ನನ್ನನ್ನು ಎಂದೂ ಪ್ರಶಂಸಿಸಬೇಡ; ಏಕೆಂದರೆ ಸಮೃದ್ಧಶಾಲಿ ಪುರುಷರು ಇತರರ ಸ್ತುತಿಯನ್ನು ಸಹಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭರತನ ಮುಂದೆ ನನ್ನ ಗುಣಗಳನ್ನು ಹೊಗಳಬೇಡ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ॥24-25॥ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ನೀನು ಭರತನ ಎದುರಿಗೆ ತನ್ನ ಸಖಿಯರೊಂದಿಗೆ ಪದೇ-ಪದೇ ನನ್ನ ಕುರಿತು ಚರ್ಚಿಸಬೇಡ; ಏಕೆಂದರೆ ಅವನ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಅನುಕೂಲಳಾಗಿ ವರ್ತಿಸಿಯೇ ನೀನು ಅವನ ಬಳಿ ಇರಬಲ್ಲೆ. ॥26॥

ಸೀತೇ! ಮಹಾರಾಜರು ಎಂದೆಂದಿಗೂ ಯುವರಾಜ ಪಟ್ಟವನ್ನು ಅವನಿಗೆ ಕೊಟ್ಟಿರುವರು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನೀನು ವಿಶೇಷ ಪ್ರಯತ್ನಪೂರ್ವಕ ಅವನನ್ನು ಪ್ರಸನ್ನನಾಗಿಡಬೇಕು; ಏಕೆಂದರೆ ಈಗ ಅವನೇ ರಾಜನಾಗುವನು. ॥27॥ ನಾನೂ ಕೂಡ ತಂದೆಯ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸಲು ಇಂದೇ ಕಾಡಿಗೆ ಹೊರಟುಹೋಗುವೆನು. ಸ್ಥಿರಮನಸ್ಸುಳ್ಳವಳೇ! ನೀನು ಧೈರ್ಯವಹಿಸಿ ಇಲ್ಲೇ ಇರುವುದು. ॥28॥

ಪುಣ್ಯಾತ್ಮಳಾದ ಕಲ್ಯಾಣೀ! ನಾನು ಮುನಿಜನ ಸೇವಿತ ವನಕ್ಕೆ ಹೋದ ಮೇಲೆ ನೀನು ಪ್ರಾಯಶಃ ವ್ರತ, ಉಪವಾಸಾದಿಗಳಲ್ಲೇ ಸಂಲಗ್ನಳಾಗಿರಬೇಕು. ॥29॥ ನೀನು ಪ್ರತಿದಿನ ಪ್ರಾತಃಕಾಲ ಎದ್ದು ದೇವತೆಗಳನ್ನು ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಪೂಜಿಸಿ, ನಮ್ಮ ತಂದೆ ದಶರಥ ಮಹಾರಾಜರಿಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ ಮಾಡಬೇಕು. ॥30॥ ನನ್ನ ತಾಯಿ ಕೌಸಲ್ಯೆಗೂ ವಂದಿಸಬೇಕು. ಆಕೆ ಮುದುಕಿಯಾಗಿದ್ದಾಳೆ; ದುಃಖ-ಸಂತಾಪದಿಂದ ಬೇರೆ ದುರ್ಬಲಳಾಗಿದ್ದಾಳೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಧರ್ಮೈಕ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಆಕೆಯನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಗೌರವಿಸಬೇಕು. ॥31॥ ಉಳಿದ ನನ್ನ ತಾಯಂದಿರ ಚರಣಗಳಿಗೆ ನೀನು ಪ್ರತಿದಿನ ನಮಸ್ಕರಿಸಬೇಕು; ಏಕೆಂದರೆ ಸ್ನೇಹ, ಪ್ರೇಮ ಮತ್ತು ಪಾಲನೆ-ಪೋಷಣೆಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಎಲ್ಲ ತಾಯಂದಿರು ನನಗೆ ಸಮಾನರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ॥32॥ ಭರತ-ಶತ್ರುಘ್ನರು ನನಗೆ ಪ್ರಾಣಗಳಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಿಯರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ಅವರಿಬ್ಬರನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಸಹೋದರ, ಪುತ್ರರಂತೆ ನೋಡಬೇಕು. ॥33॥

ವಿದೇಹನಂದಿನೀ! ನೀನು ಭರತನ ಇಚ್ಛೆಗೆ ವಿರೋಧವಾಗಿ ಯಾವ ಕಾರ್ಯವನ್ನೂ ಮಾಡಬಾರದು; ಏಕೆಂದರೆ ಈಗ ಅವನು ನನ್ನ ದೇಶ ಮತ್ತು ಕುಲದ ರಾಜನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ॥34॥ ಅನುಕೂಲ ಆಚರಣೆಯಿಂದ ಆರಾಧನೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಯತ್ನ ಪೂರ್ವಕ ಸೇವೆ ಮಾಡಿದಾಗ ರಾಜರು ಪ್ರಸನ್ನರಾಗುತ್ತಾರೆ. ವಿಪರೀತ ವರ್ತನೆಯಿಂದ ಕುಪಿತರಾಗುತ್ತಾರೆ. ॥35॥ ಅಹಿತ ಮಾಡುವವನು ತನ್ನ ಔರಸಪುತ್ರನಾದರೂ ರಾಜರು ಅವನನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿಬಿಡುತ್ತಾರೆ. ಆತ್ಮೀಯನಾಗದಿದ್ದರೂ ಸಾಮರ್ಥಶಾಲಿಯನ್ನು ಅವರು ತನ್ನವನನ್ನಾಗಿಸಿಕೊಳ್ಳುವರು. ॥36॥ ಆದ್ದರಿಂದ ಕಲ್ಯಾಣೀ! ನೀನು ರಾಜಾ ಭರತನಿಗೆ ಅನುಕೂಲವಾಗಿ ವರ್ತಿಸುತ್ತಾ ಧರ್ಮ ಹಾಗೂ ಸತ್ಯವ್ರತದಲ್ಲಿ ತತ್ಪರಳಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸು. ॥37॥ ಪ್ರಿಯೇ! ಈಗ ನಾನು ವಿಶಾಲವಾದ ವನಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ಭಾಮಿನಿ! ನೀನು ಇಲ್ಲೇ ವಾಸಿಸು. ನಿನ್ನ ವರ್ತನೆಯಿಂದ ಯಾರಿಗೂ ಕಷ್ಟವಾಗದಿರುವಂತೆ ಗಮನವಿಡು. ನನ್ನ ಈ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಮನ್ನಿಸಿ ನೀನು ಇಲ್ಲೇ ಇರು. ॥38॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಇಪ್ಪತ್ತಾರನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು ॥26॥

ಇಪ್ಪತ್ತೇಳನೆಯ ಸರ್ಗ

ಸೀತೆಯು ರಾಮನಲ್ಲಿ ತನ್ನನ್ನು ನಿಮ್ಮೊಂದಿಗೆ ಕರೆದೊಯ್ಯುವಂತೆ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿದುದು

ಶ್ರೀರಾಮನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ವಿದೇಹಕುಮಾರಿ, ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಿಂದಲೂ ತನ್ನ ಪತಿಯ ಪ್ರೇಮವನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಯೋಗ್ಯಳಾದ ಸೀತೆಯು ಪ್ರಣಯಕೋಪದಿಂದ ಈ ಪ್ರಕಾರ ನುಡಿದಳು - ॥1॥ ನರಶ್ರೇಷ್ಠ ಶ್ರೀರಾಮಾ! ನೀವು ನನ್ನನ್ನು ಇಷ್ಟೊಂದು ಹಗುರವಾಗಿ ತಿಳಿದು ಏನು ಮಾತನಾಡುತ್ತಿರುವಿರಿ? ನಿಮ್ಮ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ನನಗೆ ನಗು ಬರುತ್ತಾ ಇದೆ. ॥2॥ ನರೇಶ್ವರ! ನೀವು ಹೇಳಿದುದು ಅಸ್ತ್ರ-ಶಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ತಿಳಿದ ವೀರ ರಾಜಕುಮಾರರಿಗೆ ಯೋಗ್ಯವಲ್ಲ. ಅದು ಅನರ್ಹ ವಾದುದರಿಂದ ಕೇಳಲು ಯೋಗ್ಯವಾದುದಲ್ಲ. ॥3॥ ಆರ್ಯಪುತ್ರ! ತಂದೆ, ತಾಯಿ, ಸಹೋದರರು, ಪುತ್ರರು, ಸೊಸೆಯರು ಇವರೆಲ್ಲರೂ ಪುಣ್ಯದ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾ ಶುಭಾಶುಭ ಕರ್ಮಕ್ಕನುಸಾರ ಜೀವನ ನಿರ್ವಾಹ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ॥4॥

ಪುರುಷಪ್ರವರ! ಕೇವಲ ಪತ್ನಿಯೇ ತನ್ನ ಪತಿಯ ಭಾಗ್ಯವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವಳು. ಆದ್ದರಿಂದ ನಿಮ್ಮೊಂದಿಗೆ ನನಗೂ ಕೂಡ ವನವಾಸದ ಆಜ್ಞೆ ದೊರೆತಂತಾಯಿತು. ॥5॥ ನಾರಿಯರಿಗೆ ಈ ಲೋಕ ಮತ್ತು ಪರಲೋಕದಲ್ಲಿ ಏಕಮಾತ್ರ ಪತಿಯೇ ಸದಾ ಆಶ್ರಯ ಕೊಡುವವನು. ಪಿತಾ, ಪುತ್ರ, ಮಾತೆ, ಸಖಿಯರು ಹಾಗೂ ತನ್ನ ಈ ಶರೀರವೂ ಕೂಡ ನಿಜ ಸಹಾಯಕವಲ್ಲ. ॥6॥

ರಘುನಂದನ! ನೀವು ಇಂದೇ ದುರ್ಗಮ ವನಕ್ಕೆ ಹೋಗುವುದಾದರೆ ನಾನು ದಾರಿಯ ಹುಲ್ಲು-ಮುಳ್ಳುಗಳನ್ನು ತುಳಿಯುತ್ತಾ ನಿಮ್ಮ ಮುಂದೆ-ಮುಂದೆ ನಡೆಯುತ್ತಾ ಹೋಗುವೆನು. ॥7॥ ಆದ್ದರಿಂದ ವೀರ! ಈರ್ಷಾ1 ಮತ್ತು ರೋಷ2ವನ್ನು ದೂರಗೊಳಿಸಿ ಕುಡಿದು ಉಳಿದ ನೀರನ್ನು ಜೊತೆಗೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗುವಂತೆ3 ನನ್ನನ್ನು ನಿಃಶಂಕರಾಗಿ ಜೊತೆಗೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗಿರಿ. ನೀವು ನನ್ನನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ತ್ಯಜಿಸಿ ಹೋಗುವಂತಹ ಯಾವುದೇ ಪಾಪ ಅಥವಾ ಅಪರಾಧ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ॥8॥ ಎತ್ತರವಾದ ಭವನದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವುದು, ವಿಮಾನಗಳನ್ನು ಹತ್ತಿ ತಿರುಗುವುದು, ಅಥವಾ ಅಣಿಮಾದಿ ಸಿದ್ಧಿಗಳಿಂದ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವುದು ಇವೆಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಮಹತ್ವ ಸ್ತ್ರೀಯಳಿಗೆ ಎಲ್ಲ ಸ್ಥಿತಿಗಳಲ್ಲಿ ಪತಿಯ ಚರಣಛಾಯೆಯಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವುದೇ ಆಗಿದೆ. ॥9॥ ಯಾರೊಂದಿಗೆ ಹೇಗೆ ವರ್ತಿಸಬೇಕೆಂಬ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ನನ್ನ ತಾಯಿ ಮತ್ತು ತಂದೆಯವರು ನನಗೆ ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಶಿಕ್ಷಣ ಕೊಟ್ಟಿರುವರು. ಈಗ ಈ ವಿಷಯವಾಗಿ ಯಾವುದೇ ಉಪದೇಶದ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇಲ್ಲ. ॥10॥ ಆದ್ದರಿಂದ ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಕಾಡುಪ್ರಾಣಿಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ, ಸಿಂಹ, ಹುಲಿ ಮೊದಲಾದ ಹಿಂಸ್ರ ಪಶುಗಳಿರುವ ಆ ನಿರ್ಜನ, ದುರ್ಗಮ ವನದಲ್ಲಿ ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ನಿಮ್ಮೊಂದಿಗೆ ನಡೆಯುವೆನು. ॥11॥ ನಾನು ತಂದೆಯ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಇರುವಂತೆಯೇ ವನದಲ್ಲಿಯೂ ಸುಖವಾಗಿ ವಾಸಿಸುವೆನು. ಅಲ್ಲಿ ಮೂರು ಲೋಕದ ಐಶ್ವರ್ಯವನ್ನು ತುಚ್ಛವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾ ನಾನು ಸದಾ ಪತಿವ್ರತಾಧರ್ಮವನ್ನು ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾ ನಿಮ್ಮ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವೆನು. ॥12॥

1 ಸ್ತ್ರೀಯಾಗಿದ್ದರೂ ಇವಳು ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗುವ ಸಾಹಸ ಮಾಡುತ್ತಿರುವಳಲ್ಲ? ಈ ವಿಚಾರದಿಂದ ಈರ್ಷ್ಯೆಯಾಗುತ್ತಿದೆ.

2 ಈಕೆ ನನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಮನ್ನಿಸುತ್ತಿಲ್ಲವಲ್ಲ ಎಂದು ಯೋಚಿಸಿ, ರೋಷ ಇವೆರಡರ ತ್ಯಾಗವು ಅಪೇಕ್ಷಿತವಾಗಿದೆ.

3. ನೀರಿಲ್ಲದ ಒಡೆದ ಪಾತ್ರೆಯನ್ನು ದಾರಿಹೋಕನು ತಾನು ಕುಡಿದ ನೀರನ್ನು ಜೊತೆಯಲ್ಲೆತ್ತಿಕೊಂಡು ಹೋಗುವಂತೆ, ನೀವೂ ನನ್ನನ್ನು ಜೊತೆಗೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗಬೇಕೆಂಬುದು ಸೀತೆಯ ಒತ್ತಾಯ.

ವೀರನೇ! ನಿಯಮಪೂರ್ವಕ ಇದ್ದು ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯ ವ್ರತವನ್ನು ಪಾಲಿಸುವೆನು. ಸದಾಕಾಲ ನಿಮ್ಮ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತತ್ಪರಳಾಗಿದ್ದು, ನಿಮ್ಮೊಂದಿಗೆ ಮಧುರ ಸುಗಂಧ ತುಂಬಿದ ವನಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವೆನು. ॥13॥ ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ಮಾನವನ್ನು ಕೊಡುವ ಶ್ರೀರಾಮಾ! ನೀವಾದರೋ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತಾ ಇತರರನ್ನೂ ರಕ್ಷಿಸಬಲ್ಲಿರಿ, ಹಾಗಿರುವಾಗ ನನ್ನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವುದು ಯಾವ ದೊಡ್ಡ ಮಾತು? ॥14॥

ಮಹಾಭಾಗ! ಆದ್ದರಿಂದ ನಾನು ನಿಮ್ಮೊಂದಿಗೆ ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ವನಕ್ಕೆ ಬರುವೆನು. ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವೇ ಇಲ್ಲ. ನಾನು ಎಲ್ಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳಿಗೂ ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳಲು ಸಿದ್ಧಳಾಗಿದ್ದೇನೆ. ನನ್ನನ್ನು ಯಾವ ರೀತಿಯಿಂದಲೂ ತಡೆಯಬಾರದು. ॥15॥ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದು ನಿಮಗೆ ಯಾವುದೇ ಕಷ್ಟಕೊಡಲಾರೆ. ಸದಾ ನಿಮ್ಮೊಂದಿಗೆ ಇದ್ದು, ಪ್ರತಿದಿನ ಫಲ-ಮೂಲಗಳನ್ನು ತಿಂದು ನಿರ್ವಾಹ ಮಾಡುವೆನು. ನನ್ನ ಈ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಸಂದೇಹವಿಲ್ಲ. ॥16॥ ನಿಮಗಿಂತ ಮುಂದೆ-ಮುಂದೆ ನಡೆಯುತ್ತಾ, ನೀವು ಭೋಜನ ಮಾಡಿದ ಬಳಿಕ ಅಳಿದುಳಿದುದನ್ನು ನಾನು ತಿಂದುಕೊಂಡು ಇರುವೆನು. ಪ್ರಭೋ! ನಾನು ಬುದ್ಧಿವಂತರಾದ ಪ್ರಾಣನಾಥನೊಂದಿಗೆ ನಿರ್ಭಯಳಾಗಿ ವನದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಸುತ್ತಾಡುತ್ತಾ, ಪರ್ವತಗಳನ್ನು, ಸಣ್ಣ-ಸಣ್ಣ ಸರೋವರಗಳನ್ನು ನೋಡಬೇಕೆಂದು ಇಚ್ಛಿಸುತ್ತೇನೆ.॥17॥ ನೀವು ನನ್ನ ವೀರ ಸ್ವಾಮಿಗಳಾಗಿರುವಿರಿ. ನಾನು ನಿಮ್ಮೊಂದಿಗೆ ಇದ್ದು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಕಮಲ ಪುಷ್ಪಗಳಿಂದ ಸುಶೋಭಿತ ಹಾಗೂ ಹಂಸ, ಕಾರಂಡವ ಪಕ್ಷಿಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಸುಂದರ ಸರೋವರಗಳನ್ನು ನೋಡಲು ಬಯಸುವೆನು. ॥18॥ ವಿಶಾಲನೇತ್ರವುಳ್ಳ ಆರ್ಯಪುತ್ರ! ನಿಮ್ಮ ಚರಣಗಳಲ್ಲಿ ಅನುರಕ್ತಳಾಗಿದ್ದು ನಾನು ಪ್ರತಿದಿನ ಆ ಸರೋವರಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡುವೆನು ಹಾಗೂ ನಿಮ್ಮೊಂದಿಗೆ ಅಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಸಂಚರಿಸುವೆನು. ಇದರಿಂದ ನಾನು ಪರಮಾನಂದವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವೆನು. ॥19॥ ಹೀಗೆ ಸಾವಿರಾರು ವರ್ಷಗಳವರೆವಿಗೂ ನಿಮ್ಮೊಡನೆ ಇರುವ ಸೌಭಾಗ್ಯ ದೊರಕಿದರೂ ನನಗೆ ಎಂದೂ ಕಷ್ಟದ ಅನುಭವ ಆಗಲಾರದು. ನೀವು ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಸ್ವರ್ಗಲೋಕದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯೂ ಸುಖ ಕೊಡಲಾರದು. ॥20॥

ಪುರುಷಸಿಂಹ ರಘುನಂದನ! ನೀವಿಲ್ಲದೆ ನನಗೆ ಸ್ವರ್ಗಲೋಕದ ವಾಸ ಸಿಗುವುದಿದ್ದರೂ ಅದು ನನಗೆ ರುಚಿಸದು. ಅದನ್ನು ನಾನು ಬಯಸಲಾರೆ. ॥21॥ ಪ್ರಾಣನಾಥ! ಆದ್ದರಿಂದ ಸಾವಿರಾರು ಮೃಗ, ವಾನರ, ಆನೆಗಳು ವಾಸಿಸುವ ಅತ್ಯಂತ ದುರ್ಗಮವಾದ ವನಕ್ಕೆ ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಬರುವೆನು ಹಾಗೂ ತಮ್ಮ ಚರಣಗಳ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತತ್ಪರವಾಗಿದ್ದು, ನಿಮಗೆ ಅನುಕೂಲಳಾಗಿ ನಡೆಯುತ್ತಾ ಆ ವನದಲ್ಲಿ ತಂದೆಯ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಇರುವಂತೆ ಸುಖವಾಗಿ ಇರುವೆನು. ॥22॥

ನನ್ನ ಹೃದಯದ ಪೂರ್ಣಪ್ರೇಮ ಏಕಮಾತ್ರ ನಿಮಗೇ ಅರ್ಪಿತವಾಗಿದೆ. ನೀವಿಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಎಲ್ಲಿಗೂ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸು ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ. ನಿಮ್ಮಿಂದ ವಿಯೋಗವಾದರೆ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ನನ್ನ ಮೃತ್ಯು ಆಗುವುದು. ಇದಕ್ಕಾಗಿ ನೀವು ನನ್ನ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯನ್ನು ಸಫಲಗೊಳಿಸಿರಿ. ನನ್ನನ್ನು ಜೊತೆಗೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗಿರಿ, ಇದೇ ಚೆನ್ನಾಗಿರುವುದು. ನಾನು ಇರುವುದರಿಂದ ನಿಮ್ಮ ಮೇಲೆ ಯಾವುದೇ ಭಾರ ಬೀಳಲಾರದು. ॥23॥ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಅನುರಕ್ತಳಾದ ಸೀತೆಯು ಈ ಪ್ರಕಾರ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿದರೂ ನರಶ್ರೇಷ್ಠ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಆಕೆಯನ್ನು ಜೊತೆಗೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗಲು ಇಚ್ಛೆ ಉಂಟಾಗಲಿಲ್ಲ. ಅವನು ಆಕೆಯನ್ನು ವನವಾಸದ ವಿಚಾರದಿಂದ ನಿವೃತ್ತಗೊಳಿಸಲು ಅಲ್ಲಿಯ ಕಷ್ಟಗಳನ್ನು ಅನೇಕ ವಿಧದಿಂದ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸತೊಡಗಿದನು. ॥24॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಇಪ್ಪತ್ತೇಳನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು ॥27॥

ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟನೆಯ ಸರ್ಗ

ಶ್ರೀರಾಮನು ವನವಾಸದ ಕಷ್ಟಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿ ಕಾಡಿಗೆ ಬಾರದಿರುವಂತೆ ಸೀತೆಗೆ ಸಲಹೆ ನೀಡಿದುದು

ಧರ್ಮವನ್ನು ತಿಳಿದ ಸೀತೆಯು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದರೂ ಧರ್ಮವತ್ಸಲ ಶ್ರೀರಾಮನು ವನದಲ್ಲಿ ಆಗುವ ದುಃಖಗಳನ್ನು ನೆನೆದು ಅವಳನ್ನು ಜೊತೆಗೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗುವ ವಿಚಾರ ಮಾಡಲಿಲ್ಲ. ॥1॥ ಸೀತೆಯ ಕಣ್ಣುಗಳಲ್ಲಿ ನೀರು ತುಂಬಿತ್ತು. ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ಶ್ರೀರಾಮನು ಅವಳನ್ನು ವನವಾಸದ ವಿಚಾರದಿಂದ ನಿವೃತ್ತಗೊಳಿಸಲು ಸಾಂತ್ವನ ಪಡಿಸುತ್ತಾ ಇಂತೆಂದನು - ॥2॥

ಸೀತೇ! ನೀನು ಅತ್ಯಂತ ಉತ್ತಮ ಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿರುವೆ ಹಾಗೂ ಸದಾ ಧರ್ಮಾಚರಣೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲೆ ಇದ್ದು ಧರ್ಮಪಾಲನೆ ಮಾಡು, ಅದರಿಂದ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಸಂತೋಷವಾಗುವುದು. ॥3॥ ಸೀತೇ! ನಾನು ಹೇಳಿದಂತೆ ಮಾಡುವುದು ನಿನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯವಾಗಿದೆ. ನೀನು ಅಬಲೆಯಾಗಿರುವೆ, ವನದಲ್ಲಿ ಬಹಳ ತೊಂದರೆಗಳಿವೆ. ಅವನ್ನು ನಿನಗೆ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ ಕೇಳು. ॥4॥

ಸೀತೆ! ವನವಾಸಕ್ಕೆ ಹೋಗುವ ನಿನ್ನ ವಿಚಾರವನ್ನು ಬಿಡು. ವನವು ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರದ ದೋಷಗಳಿಂದ ವ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿ ದುರ್ಗಮವಾಗಿದೆ. ॥5॥ ನಿನ್ನ ಹಿತದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲೇ ನಾನು ಇದೆಲ್ಲವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ನನಗೆ ತಿಳಿದಂತೆ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಸದಾ ಸುಖ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅಲ್ಲಿ ಸದಾ ದುಃಖವೇ ಸಿಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ. ॥6॥ ಪರ್ವತಗಳಿಂದ ಧುಮುಕುವ ಜಲಪಾತದ ಶಬ್ದವನ್ನು ಕೇಳಿ, ಪರ್ವತಗಳ ಗುಹೆಗಳಲ್ಲಿ ಇರುವ ಸಿಂಹಗಳು ಗರ್ಜಿಸತೊಡಗುತ್ತವೆ. ಅವುಗಳ ಗರ್ಜನೆ ಕೇಳಲು ಬಹಳ ದುಃಖಮಯವಾಗಿ ಇರುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ವನವು ದುಃಖದಾಯಕವಾಗಿದೆ. ॥7॥

ಸೀತೇ! ನಿರ್ಜನ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ನಿರ್ಭಯವಾಗಿ ಕ್ರೀಡಿಸುವ ಕೊಬ್ಬಿದ ಕಾಡುಪಶುಗಳು ಮನುಷ್ಯರನ್ನು ನೋಡುತ್ತಲೇ ಅವರ ಮೇಲೆ ಆಕ್ರಮಣ ಮಾಡುತ್ತವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ವನವು ದುಃಖದಿಂದ ತುಂಬಿದೆ. ॥8॥

ಕಾಡಿನಲ್ಲಿರುವ ನದಿಗಳಲ್ಲಿ ಭಯಂಕರ ಮೊಸಳೆಗಳು ಇರುತ್ತದೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಸರು ಹೆಚ್ಚಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಅವುಗಳನ್ನು ದಾಟುವುದು ಅತ್ಯಂತ ಕಠಿಣವಾಗಿದೆ. ಇದಲ್ಲದೆ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಮತ್ತ ಗಜಗಳು ತಿರುಗಾಡುತ್ತಾ ಇರುತ್ತವೆ. ಇವೆಲ್ಲ ಕಾರಣಗಳಿಂದ ವನವು ಬಹಳ ದುಃಖದಾಯಕವಾಗಿದೆ. ॥9॥ ಕಾಡಿನ ದಾರಿಗಳು ಬಳ್ಳಿಗಳಿಂದ, ಮುಳ್ಳುಗಳಿಂದ ತುಂಬಿರುತ್ತವೆ. ಅಲ್ಲಿ ಕಾಡುಕೋಳಿಗಳು ಕೂಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತವೆ. ಆ ದಾರಿಗಳಲ್ಲಿ ನಡೆಯಲು ಬಹಳ ಕಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಹತ್ತಿರದಲ್ಲಿ ನೀರೂ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇದರಿಂದ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ದುಃಖವೇ ದುಃಖ ಇರುತ್ತದೆ. ॥10॥

ಇಡೀ ದಿನದ ಬಳಲಿಕೆಯಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ತಾನಾಗಿ ಬಿದ್ದ ತರಗೆಲೆಯ ಶಯ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಮಲಗಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ವನವು ದುಃಖದಿಂದ ತುಂಬಿದೆ. ॥11॥ ಸೀತೇ! ಅಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡು ಮರಗಳಿಂದ ತಾನಾಗಿ ಬಿದ್ದ ಫಲಗಳ ಆಹಾರದಲ್ಲೇ ಹಗಲು ರಾತ್ರಿ ಸಂತೋಷಪಡಬೇಕು. ಆದ್ದರಿಂದ ಕಾಡು ದುಃಖಕೊಡುವಂತಹುದು. ॥12॥

ಮಿಥಿಲೇಶಕುಮಾರೀ! ತನ್ನ ಶಕ್ತಿಗನುಸಾರ ಉಪವಾಸ ಮಾಡುವುದು, ತಲೆಯಲ್ಲಿ ಜಟೆ ಧರಿಸುವುದು, ವಲ್ಕಲ, ನಾರುಬಟ್ಟೆಯನ್ನು ಉಡುವುದು ಅಲ್ಲಿಯ ಜೀವನ ಶೈಲಿಯಾಗಿದೆ. ॥13॥ ಪ್ರತಿದಿನ ಶಾಸ್ತ್ರೋಕ್ತವಿಧಿಗನುಸಾರ ದೇವತೆಗಳ, ಪಿತೃಗಳ ಹಾಗೂ ಬಂದಿರುವ ಅತಿಥಿಗಳ ಪೂಜೆ ಮಾಡುವುದು - ಇದೇ ವನವಾಸಿಯ ಪ್ರಧಾನ ಕರ್ತವ್ಯವಾಗಿದೆ. ॥14॥ ವನವಾಸಿಗೆ ದಿನನಿತ್ಯ ನಿಯಮ ಪೂರ್ವಕ ಮೂರು ಹೊತ್ತಿನಲ್ಲಿಯೂ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಕಾಡು ಬಹಳ ಕಷ್ಟ ಕೊಡುವುದಾಗಿದೆ. ॥15॥ ಸೀತೆ! ಅಲ್ಲಿ ಸ್ವತಃ ಕಿತ್ತು-ಹೆಕ್ಕಿ ತಂದ ಹೂವುಗಳಿಂದ ವೇದೋಕ್ತ ವಿಧಿಯಿಂದ ವೇದಿಯ ಮೇಲೆ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಪೂಜಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ವನವನ್ನು ಕಷ್ಟಪ್ರದವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ॥16॥

ಮಿಥಿಲೇಶಕುಮಾರೀ ಜಾನಕೀ! ವನವಾಸಿಗಳಿಗೆ ಯಾವಾಗ ಎಂತಹ ಆಹಾರ ಸಿಗುವುದೋ ಅದರಲ್ಲೇ ಸಂತೋಷಪಡ ಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ವನವು ದುಃಖರೂಪವೇ ಆಗಿದೆ. ॥17॥ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರಚಂಡ ಬಿರುಗಾಳಿ, ಘೋರ ಅಂಧಕಾರ, ಪ್ರತಿದಿನ ಹಸಿವಿನ ಕಷ್ಟ ಹಾಗೂ ಇನ್ನೂ ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ಭಯಗಳು ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುತ್ತವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ವನವು ಅತ್ಯಂತ ಕಷ್ಟಪ್ರದವಾಗಿದೆ. ॥18॥

ಭಾಮಿನಿ! ಅಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರದ ಬಹಳ ಕಾಡು ಸರ್ಪಗಳು ದರ್ಪದಿಂದ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಾ ಇರುತ್ತವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಕಾಡು ಬಹಳ ಕಷ್ಟದಾಯಕವಾಗಿದೆ. ॥19॥

ನದಿಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ಸರ್ಪಗಳು, ನದಿಗಳಂತೆ ವಕ್ರಗತಿಯಿಂದ ಓಡಾಡುವ ಬಹಳ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಹಾವುಗಳು ಕಾಡಿನ ದಾರಿಯನ್ನು ಅಡ್ಡಗಟ್ಟಿ ಬಿದ್ದಿರುತ್ತವೆ. ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಕಷ್ಟದಾಯಕವಾಗಿದೆ. ॥20॥ ಅಬಲೆ! ಮಿಡತೆಗಳು, ಚೇಳುಗಳು, ಕೀಟಗಳು, ಸೊಳ್ಳೆಗಳು, ನೊಣಗಳು ಅಲ್ಲಿ ಸದಾ ಕಷ್ಟ ಕೊಡುತ್ತಾ ಇರುತ್ತವೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಇಡೀ ವನವು ದುಃಖರೂಪವೇ ಆಗಿದೆ. ॥21॥

ಭಾಮಿನಿ! ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ವಿಶಾಲವಾಗಿ ಹರಡಿಕೊಂಡಿರುವ ಕೊಂಬೆಗಳುಳ್ಳ ಮುಳ್ಳಿನ ಮರಗಳು, ಕುಶ-ಕಾಶ ಮುಂತಾದ ಹಲ್ಲುಗಳು ಎಲ್ಲೆಲ್ಲೂ ಹರಡಿಕೊಂಡಿವೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಕಾಡು ವಿಶೇಷ ಕಷ್ಟದಾಯಕವಾಗಿದೆ. ॥22॥ ವನದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ಮನುಷ್ಯನು ಬಹಳಷ್ಟು ಶಾರೀರಿಕ ಕ್ಲೇಶಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಭಯಗಳನ್ನು ಎದುರಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ವನವು ಸದಾ ದುಃಖರೂಪವೇ ಆಗಿದೆ. ॥23॥ ಅಲ್ಲಿ ಕ್ರೋಧ ಮತ್ತು ಲೋಭವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ, ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ಮನಸ್ಸನ್ನು ತೊಡಗಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಭಯವಿರುವ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿಯೂ ನಿರ್ಭಯನಾಗಿ ಇರಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅಲ್ಲಿ ದುಃಖವೇ ದುಃಖ ಇದೆ. ॥24॥ ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನೀನು ವನಕ್ಕೆ ಬರುವುದು ಸರಿಯಲ್ಲ. ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗಿ ನೀನು ಕ್ಷೇಮದಿಂದ ಇರಲಾರೆ. ನೀನು ವನದಲ್ಲಿ ಇರುವುದು ಅನೇಕ ದೋಷಗಳ ಉತ್ಪಾದಕ ಬಹಳ ಕಷ್ಟದಾಯಕವೆಂದು ನಾನು ಬಹಳ ವಿಚಾರ ಮಾಡಿ ನೋಡಿದೆ. ॥25॥

ಮಹಾತ್ಮಾ ಶ್ರೀರಾಮನು ಆಗ ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಾಡಿಗೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗಲು ವಿಚಾರ ಮಾಡದಿದ್ದಾಗ ಸೀತೆಯೂ ಅವನ ಮಾತನ್ನು ಒಪ್ಪಲಿಲ್ಲ. ಅವಳು ಅತ್ಯಂತ ದುಃಖಿತಳಾಗಿ ಶ್ರೀರಾಮನಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಳು. ॥26॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು ॥28॥

ಇಪ್ಪತ್ತೊಂಭತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ

ಸೀತಾದೇವಿಯು ತನ್ನನ್ನು ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗುವುದರ ಔಚಿತ್ಯವನ್ನು ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ
ವಿವರಿಸಿ ಹೇಳಿದುದು

ಶ್ರೀರಾಮನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಸೀತೆಗೆ ಬಹಳ ದುಃಖವಾಯಿತು. ಆಕೆಯ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಕಣ್ಣೀರ ಧಾರೆಯೇ ಹರಿಯಿತು. ಅವಳು ನಿಧಾನವಾಗಿ ಹೇಳತೊಡಗಿದಳು. ॥1॥

ಪ್ರಾಣನಾಥ! ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ಏನೇನು ದೋಷಗಳು ಇವೆ ಎಂದು ನೀವು ಹೇಳಿದಿರೋ, ಅವೆಲ್ಲವೂ ನಿಮ್ಮ ಪ್ರೀತಿ ಪಡೆದ ನನಗೆ ಗುಣರೂಪವೇ ಆಗುವವು. ಇದನ್ನು ನೀವು ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ॥2॥

ರಘುನಂದನ! ಜಿಂಕೆ, ಸಿಂಹ, ಆನೆ, ಹುಲಿ, ಶರಭ, ಚಮರೀ ಹಸು, ನೀಲಿ ಹಸು ಹಾಗೂ ಇತರ ಕಾಡುಪ್ರಾಣಿಗಳೆಲ್ಲವೂ ನಿಮ್ಮ ರೂಪ ನೋಡಿ ಓಡಿಹೋಗುವವು; ಏಕೆಂದರೆ ಇಂತಹ ಪ್ರಭಾವಶಾಲೀ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಅವು ಮೊದಲು ಎಂದೂ ನೋಡಿರಲಿಕ್ಕಿಲ್ಲ. ನಿಮಗಾದರೋ ಎಲ್ಲರೂ ಹೆದರುತ್ತಾರೆ. ಹಾಗಿರುವಾಗ ಈ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಮಾತಾದರೂ ಏನಿದೆ? ॥3-4॥

ಶ್ರೀರಾಮಾ! ಗುರುಗಳ ಆಜ್ಞೆಯಿಂದ ನಾನು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ನಿಮ್ಮೊಂದಿಗೆ ಬರಲೇಬೇಕು; ಏಕೆಂದರೆ, ನಿಮ್ಮ ವಿಯೋಗ ಉಂಟಾದಾಗ ನಾನು ಇಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಜೀವನವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿಬಿಡುವೆನು. ॥5॥ ರಘುನಾಥ! ನಿಮ್ಮ ಬಳಿ ಇದ್ದರೆ ದೇವತೆಗಳೊಡೆಯ ಇಂದ್ರನೂ ಕೂಡ ಬಲವಂತವಾಗಿ ನನ್ನನ್ನು ಭಯಪಡಿಸಲಾರನು. ॥6॥

ಶ್ರೀರಾಮ! ಪತಿವ್ರತಾ ಸ್ತ್ರೀಯು ತನ್ನ ಪತಿಯಿಂದ ವಿಯೋಗ ಪಡೆದಾಗ ಜೀವಿಸಿರಲಾರಳು; ಎಂಬ ಮಾತು ನೀವೂ ಕೂಡ ನನಗೆ ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿಸಿರುವಿರಿ. ॥7॥

ಮಹಾಪ್ರಾಜ್ಞರೇ! ವನದಲ್ಲಿ ದೋಷ ಮತ್ತು ದುಃಖಗಳೇ ತುಂಬಿದ್ದರೂ, ನನ್ನ ತಂದೆಯ ಮನೆಯಲ್ಲಿದ್ದಾಗ ‘ನಾನು ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿರಬೇಕಾಗುವುದು’ ಎಂದು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಮುಖದಿಂದ ಕೇಳಿರುವೆನು. ಈ ಮಾತು ನನ್ನ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಸತ್ಯವಾಗುವುದು. ॥8॥

ಮಹಾಬಲಿ ವೀರ! ಹಸ್ತರೇಖೆ ನೋಡಿ ಭವಿಷ್ಯ ಹೇಳುವ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಹೇಳಿರುವುದನ್ನು ಕೇಳಿ ನಾನು ಸದಾ ವನವಾಸಕ್ಕಾಗಿ ಉತ್ಸಾಹಿತಳಾಗಿದ್ದೇನೆ. ॥9॥

ಪ್ರಿಯತಮ! ವನದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ಆದೇಶವನ್ನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಂದ ಅರಿತ ಮೇಲೆ ಒಂದಲ್ಲ ಒಂದು ದಿನ ನಾನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಲೇಬೇಕಾಗುವುದು. ಇದು ಯಾವ ರೀತಿಯಿಂದಲೂ ತಪ್ಪಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ನಾನು ನನ್ನ ಸ್ವಾಮಿಯಾದ ನಿಮ್ಮೊಂದಿಗೆ ಕಾಡಿಗೆ ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಬರುವೆನು. ॥10॥ ಹೀಗಿರುವುದರಿಂದ ನಾನು ಆ ಭಾಗ್ಯದ ವಿಧಾನವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವೆನು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಈಗ ಸಮಯ ಬಂದಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನಿಮ್ಮೊಂದಿಗೆ ನಾನು ಹೊರಡಲೇಬೇಕು. ಇದರಿಂದ ಆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಮಾತು ನಿಜವಾಗುವುದು. ॥11॥

ವೀರನೇ! ವನವಾಸದಲ್ಲಿ ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಬಹಳ ದುಃಖಗಳು ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುತ್ತವೆ; ಆದರೆ ಯಾರ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸು ತನ್ನ ವಶದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲವೋ, ಅವರಿಗೆ ಈ ದುಃಖಗಳ ಅರಿವಾಗುತ್ತವೆ. ॥12॥ ತಂದೆಯ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಬಾಲ್ಯದಲ್ಲಿ ಶಾಂತಿಪರಾಯಣ ಓರ್ವ ಭಿಕ್ಷುಕಿಯ ಬಾಯಿಯಿಂದಲೂ ನಾನು ವನವಾಸದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿರುವೆನು. ಅವಳು ನನ್ನ ತಾಯಿಯ ಮುಂದೆಯೇ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿರುವಳು. ॥13॥

ಪ್ರಭೋ! ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಮೇಲೆಯೂ ನಾನು ಮೊದಲೇ ಅನೇಕ ಬಾರಿ ನಿಮ್ಮಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪ ಕಾಲವಾದರೂ ವನದಲ್ಲಿ ಇರಲು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿದ್ದೆ ಹಾಗೂ ನೀವೂ ಅದಕ್ಕೆ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವಿರಿ. ಇದರಿಂದ ನಿಶ್ಚಿತವಾಗಿ ನಿಮ್ಮೊಂದಿಗೆ ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗುವುದು ನನಗೆ ಮೊದಲೇ ಅಭೀಷ್ಟವಾಗಿತ್ತು ಎಂಬುದನ್ನು ನೀವು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಿರಿ. ॥14॥

ರಘುನಂದನ! ನಿಮಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ. ನಾನು ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗಲು ಮೊದಲೇ ನಿಮ್ಮ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದಿರುವೆನು. ತನ್ನ ಶೂರವೀರ ವನವಾಸೀ ಪತಿಯ ಸೇವೆ ಮಾಡುವುದೇ ನನಗೆ ಹೆಚ್ಚು ರುಚಿಕರವಾಗಿದೆ. ॥15॥

ಶುದ್ಧಾತ್ಮನೇ! ನೀವು ನನ್ನ ಸ್ವಾಮಿಯಾಗಿರುವಿರಿ. ನಿಮ್ಮ ಹಿಂದೆ ಪ್ರೇಮಭಾವದಿಂದ ಕಾಡಿಗೆ ಹೋದಾಗ ನನ್ನ ಪಾಪಗಳು ದೂರವಾಗುವವು; ಏಕೆಂದರೆ ಸ್ವಾಮಿಯೇ ಸ್ತ್ರೀಗೆ ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ದೊಡ್ಡ ದೇವತೆಯಾಗಿದ್ದಾನೆ. ॥16॥

ನಿಮ್ಮನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುವುದರಿಂದ ಪರಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ನನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ಆಗುವುದು ಹಾಗೂ ಸದಾ ನಿಮ್ಮೊಂದಿಗೆ ನನ್ನ ಸಂಯೋಗ ಇರುವುದು. ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಯಶಸ್ವೀ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಂದೊಂದು ಪವಿತ್ರ ಶ್ರುತಿ ಕೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅದು ಈ ಪ್ರಕಾರ ಇದೆ - ॥17॥

ಮಹಾಬಲೀ ವೀರನೇ! ಈ ಭೂಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕನ್ಯಾಪಿತೃಗಳು ತಮ್ಮ ಮಗಳನ್ನು ಯಾರಿಗೆ ಧಾರೆ ಎರೆದುಕೊಡುವರೋ ಅವನೇ ಪರಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ಆ ಕನ್ಯೆಗೆ ಪತಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ. ॥18॥ ನಾನು ನಿಮ್ಮ ಧರ್ಮಪತ್ನಿಯಾಗಿರುವೆನು. ಉತ್ತಮ ವ್ರತವನ್ನು ಪಾಲಿಸುವ ಪತಿವ್ರತೆಯಾಗಿದ್ದೇನೆ. ಮತ್ತೆ ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ಜೊತೆಗೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗಲು ಏಕೆ ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ? ಇದರ ಕಾರಣವೇನು? ॥19॥

ಕಕುತ್ಸ್ಥಕುಲಭೂಷಣನೇ! ನಾನು ನಿಮ್ಮ ಭಕ್ತೆಯಾಗಿ ಇರುವೆನು, ಪಾತಿವ್ರತ್ಯವನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ನಿಮ್ಮ ಅಗಲುವಿಕೆಯ ಭಯದಿಂದ ದೀನಳಾಗುತ್ತಿದ್ದೇನೆ ಹಾಗೂ ನಿಮ್ಮ ಸುಖ-ದುಃಖಗಳಲ್ಲಿ ಸಮಾನವಾಗಿ ಪಾಲುಗೊಳ್ಳುವೆನು. ನನಗೆ ಸುಖ ಸಿಗಲಿ ಅಥವಾ ದುಃಖ ಸಿಗಲಿ ನಾನು ಎರಡೂ ಅವಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಮವಾಗಿ ಇರುವೆನು, ಹರ್ಷ-ಶೋಕಗಳಿಗೆ ವಶೀಭೂತಳಾಗಲಾರೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನೀವು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ನನ್ನನ್ನು ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗುವ ಕೃಪೆ ಮಾಡಬೇಕು. ॥20॥

ಈ ಪ್ರಕಾರ ದುಃಖದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿರುವ ಸೇವಿಕೆಯಾದ ನನ್ನನ್ನು ನಿಮ್ಮೊಂದಿಗೆ ಕಾಡಿಗೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗಲು ಬಯಸದಿದ್ದರೆ ನಾನು ವಿಷ ತಿಂದು, ಬೆಂಕಿಗೆ ಬಿದ್ದು, ಅಥವಾ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಧುಮುಕಿ ಸತ್ತುಹೋಗುವೆನು. ॥21॥ ಹೀಗೆ ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಸೀತೆಯು ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗಲು ಯಾಚಿಸುತ್ತಾ ಇದ್ದರೂ ಮಹಾಬಾಹು ಶ್ರೀರಾಮನು ಆಕೆಯನ್ನು ತನ್ನೊಂದಿಗೆ ನಿರ್ಜನವನಕ್ಕೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗಲು ಅನುಮತಿ ಕೊಡಲಿಲ್ಲ. ॥22॥ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಅವನು ಅಸ್ವೀಕಾರ ಮಾಡಿದಾಗ ಮಿಥಿಲೇಶಕುಮಾರಿ ಸೀತೆಗೆ ಬಹಳ ಚಿಂತೆಯಾಗಿ, ತನ್ನ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಬಿಸಿ-ಬಿಸಿಯಾದ ಕಣ್ಣೀರನ್ನು ಹರಿಸಿ, ನೆಲವನ್ನು ತೋಯಿಸಿಬಿಟ್ಟಳು. ॥23॥ ಆಗ ಚಿಂತಿತ ಮತ್ತು ಕುಪಿತಳಾದ ವಿದೇಹನಂದಿನೀ ಜಾನಕಿಯನ್ನು ನೋಡಿ ಮನಸ್ಸನ್ನು ವಶದಲ್ಲಿರಿಸಿಕೊಂಡ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಆಕೆಯ ವನವಾಸದ ವಿಚಾರದಿಂದ ನಿವೃತ್ತಗೊಳಿಸಲು ಬಗೆ-ಬಗೆಯ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳಿ ಸಮಜಾಯಿಸಿದನು. ॥24॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಇಪ್ಪತ್ತೊಂಭತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು.॥29॥

ಮೂವತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ

ಸೀತಾದೇವಿಯು ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಕಾಡಿಗೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗಲು ಒತ್ತಾಯಿಸಿದುದು, ಅವಳ ವಿಲಾಪವನ್ನು ನೋಡಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ತನ್ನೊಡನೆ ಅರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಬರಲು ಒಪ್ಪಿಗೆಯನ್ನಿತ್ತುದುದು, ತಾಯಿ-ತಂದೆಯರ, ಗುರುಗಳ ಸೇವೆಯ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಹೇಳಿದುದು, ವನವಾಸಕ್ಕೆ ಹೊರಡುವ ಮೊದಲು ತನ್ನಲ್ಲಿರುವ ವಸ್ತುಗಳೆಲ್ಲವನ್ನು ದಾನ ಮಾಡಿಬಿಡುವಂತೆ ಶ್ರೀರಾಮನು ಸೀತೆಗೆ ಹೇಳಿದುದು

ಜನಕನ ಮಗಳಾದ ಸೀತೆಯನ್ನು ಶ್ರೀರಾಮನು ಬಹಳವಾಗಿ ಸಂತೈಸಿದೂ ಅರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಹೋಗಲೇಬೇಕೆಂಬ ದೃಢತೆಯಿಂದ ಪುನಃ ಸೀತೆಯು ರಾಮನನ್ನು ಒತ್ತಾಯಿಸುತ್ತಾ ಹೀಗೆಂದಳು. ॥1॥ ಸೀತೆಯು ಅತ್ಯಂತ ಹೆದರಿದ್ದಳು. ಅವಳು ಪ್ರೇಮ ಮತ್ತು ಸ್ವಾಭಿಮಾನದಿಂದ ವಿಶಾಲ ಹೃದಯನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಆಕ್ಷೇಪಿಸುವಂತೆ ಹೇಳತೊಡಗಿದಳು. ॥2॥

ಶ್ರೀರಾಮ! ನನ್ನ ತಂದೆಯಾದ ಜನಕನು ಗಂಡಸಿನ ರೂಪಲ್ಲಿರುವ ಹೆಣ್ಣಾಗಿರುವ ನಿನ್ನನ್ನು ಅಳಿಯನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡೆನೆಂದು ಭಾವಿಸಲಾರನೇ? ॥3॥

ನಾಥ! ನೀವು ನನ್ನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಹೊರಟುಹೋದರೆ, ಜಗತ್ತಿನ ಜನರು ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನಲ್ಲಿ ತೇಜ ಮತ್ತು ಪರಾಕ್ರಮದ ಅಭಾವವಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳತೊಡಗಿದರೆ, ಅವರ ಈ ಅಸತ್ಯಧಾರಣೆ ನನಗೆ ಎಷ್ಟು ದುಃಖದ ಮಾತಾಗಿರಬಹುದು? ॥4॥

ರಾಮಭದ್ರನೇ! ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಏನನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸಿಕೊಂಡು ವಿಷಣ್ಣನಾಗಿರುವೆ? ನಿನಗೆ ಭಯವೆಲ್ಲಿಯದು? ಅನನ್ಯ ಶರಣಳಾದ, ಪತಿಪರಾಯಣೆಯಾದ ನನ್ನನ್ನು ಯಾವ ಕಾರಣದಿಂದ ಇಲ್ಲಿಯೇ ಬಿಟ್ಟುಹೋಗಬೇಕೆಂದು ಬಯಸಿರುವೆ? ॥5॥

ವೀರನೇ! ದ್ಯುಮತ್ಸೇನನ ಮಗನಾದ ಸತ್ಯವಂತನನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ ಯಮಾಲಯಕ್ಕೂ ಹೋದ ಸಾವಿತ್ರಿಯಂತೆಯೇ ನಾನು ನಿನ್ನ ವಶವರ್ತಿಯೆಂದು ತಿಳಿ. ॥6॥ ನಿಷ್ಪಾಪ ರಘುನಂದನ! ಯಾರಾದರೂ ಕುಲಕಲಂಕಿಣಿ ಸ್ತ್ರೀಯು ಪರಪುರುಷನ ಮೇಲೆ ದೃಷ್ಟಿ ಇರಿಸುತ್ತಾಳೋ, ಅಂತಹವಳು ನಾನಲ್ಲ. ನಾನಾದರೋ ನೀವಲ್ಲದೆ ಯಾವುದೇ ಬೇರೆ ಪುರುಷನನ್ನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿಯೂ ನೋಡುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನಿಮ್ಮೊಂದಿಗೆ ಬರುವೆನು. ನೀವು ಇಲ್ಲದೆ ಒಬ್ಬಂಟಿಗಳಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಇರಲಾರೆನು. ॥7॥

ಶ್ರೀರಾಮ! ಕುಮಾರೀ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲೇ ನಿಮ್ಮೊಂದಿಗೆ ವಿವಾಹವಾದ, ಚಿರಕಾಲದಿಂದ ನಿಮ್ಮೊಂದಿಗೆ ಇದ್ದ, ನಿಮ್ಮ ಸತೀ-ಸಾಧ್ವೀ ಪತ್ನಿಯಾದ ನನ್ನನ್ನು ಬೇರೆಯವರ ಗಳಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಜೀವನ ನಡೆಸುವ ನಟನಂತೆ, ಬೇರೆಯವರ ಕೈಗೆ ಒಪ್ಪಿಸಲು ಹೇಗೆ ಬಯಸುತ್ತಿರುವಿರಿ? ॥8॥

ಪುಣ್ಯಾತ್ಮ ರಘುನಂದನ! ನೀವು ನನಗೆ ಯಾರಿಗೆ ಅನುಕೂಲವಾಗಿ ನಡೆಯಲು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಿರುವರೋ, ಯಾರಿಗಾಗಿ ನಿಮ್ಮ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕ ನಿಂತುಹೋಗಿದೆಯೋ, ಆ ಭರತನ ವಶವರ್ತಿಯಾಗಿ ಹಾಗೂ ಆಜ್ಞಾಧಾರಕರಾಗಿ ನೀವೇ ಇರಿ, ನಾನು ಇರಲಾರೆ. ॥9॥ ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನೀವು ನನ್ನನ್ನು ನಿಮ್ಮೊಂದಿಗೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗದೆ ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗುವುದು ಉಚಿತವಲ್ಲ. ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುವುದಾದರೂ, ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಇರುವುದಾದರೂ, ಅಥವಾ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋಗುವುದಿದ್ದರೂ ಎಲ್ಲ ಕಡೆ ನಾನು ನಿಮ್ಮೊಂದಿಗೇ ಇರುವೆನು. ॥10॥

ಉದ್ಯಾನವನದಲ್ಲಿ ಅಡ್ಡಾಡುವುದು, ಹಾಗೂ ಹಾಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಮಲಗುವುದರಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಕಷ್ಟವಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ; ಹಾಗೆಯೇ ನಿಮ್ಮ ಹಿಂದೆ-ಹಿಂದೆ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವಾಗಲೂ ಯಾವುದೇ ಪರಿಶ್ರಮ ನನಗೆ ತಿಳಿಯದು. ॥11॥ ನಿಮ್ಮೊಡನೆ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿರುವಾಗ ದರ್ಭೆ, ನೂಜೆ, ಜಂಬು ಹುಲ್ಲು, ಮುಳ್ಳುಗಳುಳ್ಳ ವೃಕ್ಷಗಳು ಇವುಗಳ ಸ್ವರ್ಶವು ನನಗೆ ಹತ್ತಿಯಂತೆ ಮೆದುವಾದ ಕೃಷ್ಣಾಜಿನದಂತೆ ಸುಖಮಯವಾಗುವುದು. ॥12॥

ಪ್ರಾಣವಲ್ಲಭ! ಪ್ರಚಂಡ ಬಿರುಗಾಳಿಯಿಂದ ಹಾರಿದ ಧೂಳು ನನ್ನ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಾಗ ಅದನ್ನು ನಾನು ಉತ್ತಮ ಚಂದನದಂತೆ ತಿಳಿಯುವೆನು. ॥13॥ ನಿಮ್ಮೊಡನೆ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಇರುವಾಗ ಹುಲ್ಲಿನ ಹಾಸಿಗೆಯ ಮೇಲೆ ಮಲಗುವ ಸುಖಕ್ಕಿಂತ ಅರಮನೆಯಲ್ಲಿರುವ ರತ್ನಗಂಬಳಿಯಿಂದ ಕೂಡಿದ ಹಂಸತೂಲಿಕಾತಲ್ಪದ ಮೇಲೆ ನೀವಿಲ್ಲದೆ ಮಲಗುವುದು ಸುಖಕರ ಹೇಗಾಗುವುದು? ॥14॥ ನೀವು ನಿಮ್ಮ ಕೈಯಿಂದ ತಂದು ಕೊಡುವ ಫಲ-ಮೂಲ-ಕಂದಗಳು ಸ್ವಲ್ಪವಿರಲೀ, ಹೆಚ್ಚಿರಲಿ, ಅದು ನನಗೆ ಅಮೃತರಸದಂತೆ ಆಗುವುದು. ॥15॥

ಆಯಾ ಋತುಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುವ ಪುಷ್ಪಗಳನ್ನು ಮುಡಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾ ಫಲಗಳನ್ನು ತಿನ್ನುತ್ತಾ ನಿಮ್ಮೊಡನೆ ಸಂತೋಷದಿಂದ ಇರುವಾಗ ನಾನು ತಂದೆಯನ್ನಾಗಲೀ, ತಾಯಿಯನ್ನಾಗಲೀ, ಅರಮನೆಯನ್ನಾಗಲೀ ಎಂದೂ ಸ್ಮರಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ॥16॥ ಅಲ್ಲಿ ಇರುವಾಗ ನನ್ನ ಯಾವುದೇ ಪ್ರತಿಕೂಲ ವ್ಯವಹಾರ ನೀವು ನೋಡಲಾರಿರಿ. ನನಗಾಗಿ ನೀವು ಯಾವುದೇ ಕಷ್ಟಪಡಬೇಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ನನ್ನ ನಿರ್ವಾಹ ನಿಮಗೆ ಏನೂ ಭಾರವಾಗದು. ॥17॥

ನಿಮ್ಮ ಜೊತೆಗೆ ಇರುವಲ್ಲಿಯೇ ನನಗೆ ಸ್ವರ್ಗವಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ನೀವು ಇಲ್ಲದಿರುವ ಸ್ಥಾನವು ನನಗೆ ನರಕದಂತೆ ಆಗಿದೆ. ಶ್ರೀರಾಮಾ! ನನ್ನ ಈ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ತಿಳಿದು ನೀವು ನನ್ನನ್ನು ಕರೆದುಕೊಂಡು ಪ್ರಸನ್ನತೆಯಿಂದ ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗಿರಿ. ॥18॥ ವನವಾಸದ ಕಷ್ಟಗಳಿಂದ ನನಗೆ ಯಾವುದೇ ಗಾಬರಿ ಇಲ್ಲ. ಈ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ನೀವು ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗದಿದ್ದರೆ ನಾನು ಇಂದೇ ವಿಷ ಸೇವಿಸುವೆನು, ಆದರೆ ಶತ್ರುಗಳ ಅಧೀನಳಾಗಿ ಇರಲಾರೆ. ॥19॥

ನಾಥ! ನೀವು ನನ್ನನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಕಾಡಿಗೆ ಹೊರಟು ಹೋದರೆ ಮತ್ತೆ ಈ ಭಾರೀ ದುಃಖದಿಂದ ನಾನು ಜೀವಿಸಿ ಇರುವ ಸಂಭವವೇ ಇಲ್ಲ. ಇಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ನಾನು ಈಗಲೇ, ನೀವು ಹೋಗುತ್ತಲೇ ನನ್ನ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುವುದು ಒಳ್ಳೆಯದು ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತೇನೆ. ॥20॥ ನಿಮ್ಮ ವಿರಹದ ಈ ಶೋಕವನ್ನು ಒಂದು ಮುಹೂರ್ತವಾದರೂ ಸಹಿಸಲಾರೆನು. ಮತ್ತೆ ದುಃಖಿತೆಯಾದ ನಾನು ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳವರೆಗೆ ಹೇಗೆ ಸಹಿಸಬಲ್ಲೆನು? ॥21॥ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಬಹಳ ಹೊತ್ತು ಕರುಣಾಜನಕವಾಗಿ ವಿಲಾಪಿಸುತ್ತಾ, ಶೋಕದಿಂದ ತಪ್ತಳಾದ ಸೀತೆಯು ಶಿಥಿಲಳಾಗಿ ಪತಿಯನ್ನು ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಬಿಕ್ಕಿ ಬಿಕ್ಕಿ ಅಳತೊಡಗಿದಳು. ॥22॥ ವಿಷಯುಕ್ತ ಅನೇಕ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಘಾಸಿಗೊಂಡ ಹೆಣ್ಣಾನೆಯಂತೆ ಸೀತೆಯು ಶ್ರೀರಾಮನು ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿದ ಅನೇಕ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಮರ್ಮಾಹತಳಾಗಿದ್ದಳು; ಆದ್ದರಿಂದ ಅರಣಿಯು ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುವಂತೆ ಅವಳು ಬಹಳ ಹೊತ್ತಿನಿಂದ ತಡೆಹಿಡಿದ ಕಣ್ಣೀರು ಹರಿಯತೊಡಗಿತು. ॥23॥

ಆಕೆಯ ಎರಡು ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದಲೂ ಕಮಲಗಳಿಂದ ನೀರು ಹರಿಯುವಂತೆ ಸ್ಫಟಿಕದಂತೆ ನಿರ್ಮಲ ಸಂತಾಪಜನಿತ ಅಶ್ರುಧಾರೆ ಹರಿಯುತ್ತಿತ್ತು. ॥24॥ ವಿಶಾಲನೇತ್ರಗಳಿಂದ ಸುಶೋಭಿತ ಮತ್ತು ಪೂರ್ಣಿಮೆಯ ನಿರ್ಮಲ ಚಂದ್ರನಂತೆ ಇರುವ ಆಕೆಯ ಕಾಂತಿಯುಕ್ತ ಮನೋಹರ ಮುಖವು ಸಂತಾಪಜನಿತ ತಾಪದಿಂದ ನೀರಿನಿಂದ ಹೊರಗೆ ಎಸೆದ ಕಮಲದಂತೆ ಒಣಗಿಹೋಗಿತ್ತು. ॥25॥

ಸೀತೆಯು ದುಃಖದಿಂದಾಗಿ ನಿಶ್ಚೇಷ್ಟಿತಳಂತೆ ಆಗಿದ್ದಳು. ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಆಕೆಯನ್ನು ಎರಡೂ ಕೈಗಳಿಂದ ಆಸರೆಯನ್ನಿತ್ತು ಎದೆಗೊತ್ತಿಕೊಂಡು ಹಾಗೂ ಆಕೆಯನ್ನು ಆಗ ಸಾಂತ್ವನಗೊಳಿಸುತ್ತಾ ಹೀಗೆಂದನು - ॥26॥

ದೇವಿ! ನಿನಗೆ ದುಃಖಕೊಟ್ಟು ನನಗೆ ಸ್ವರ್ಗದ ಸುಖ ದೊರೆತರೂ ನಾನು ಅದನ್ನು ಪಡೆಯಲಾರೆ. ಸ್ವಯಂಭೂ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರಂತೆ ನನಗೆ ಯಾವುದರಿಂದಲೂ ಕೊಂಚವಾದರೂ ಭಯವಿಲ್ಲ. ॥27॥ ಶುಭಾನನೇ! ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ನಿನ್ನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ನಾನು ಸರ್ವಥಾ ಸಮರ್ಥನಾಗಿದ್ದರೂ ನಿನ್ನ ಹಾರ್ದಿಕ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತಿಳಿಯದೆ ನಿನ್ನನ್ನು ವನವಾಸಿಯಾಗಿಸಲು ನಾನು ಉಚಿತವಾಗಿ ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ॥28॥

ಮಿಥಿಲೇಶಕುಮಾರೀ! ನೀನು ನನ್ನೊಂದಿಗೆ ವನದಲ್ಲಿ ಇರಲೆಂದೇ ಹುಟ್ಟಿರುವೆಯಾದರೆ ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ಬಿಡಲಾರೆನು. ಆತ್ಮಜ್ಞಾನೀ ಪುರಷನು ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಪ್ರಸನ್ನತೆಯನ್ನು ತ್ಯಜಿಸದಂತೆ ನಿನ್ನನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಲಾರೆನು. ॥29॥

ಸುಂದರೀ! ಹಿಂದಿನ ಸತ್ಪುರುಷರು ತಮ್ಮ ಪತ್ನಿಯೊಂದಿಗೆ ಇದ್ದು ಆಚರಿಸಿದ ಧರ್ಮವನ್ನೇ ನಾನೂ ನಿನ್ನೊಡನೆ ಇದ್ದು ಧರ್ಮವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವೆನು. ಸುವರ್ಚಲಾ (ಸಂಜ್ಞಾ) ತನ್ನ ಪತಿ ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಅನುಗಮನ ಮಾಡುವಂತೆ ನೀನೂ ನನ್ನನ್ನು ಅನುಗಮನ ಮಾಡು. ॥30॥

ಜನಕನಂದಿನೀ! ನಾನು ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗದಿರುವುದು ಯಾವ ರೀತಿಯಿಂದಲೂ ಸಂಭವಿಸಲಾರದು; ಏಕೆಂದರೆ ತಂದೆಯ ಆ ಸತ್ಯಯುಕ್ತ ವಚನವೇ ನನ್ನನ್ನು ವನಕ್ಕೆ ಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತಾ ಇದೆ. ॥31॥ ಚೆಲುವೇ! ತಂದೆ ಮತ್ತು ತಾಯಿಯ ಆಜ್ಞೆಗೆ ಅಧೀನನಾಗಿರುವುದು ಪುತ್ರನ ಧರ್ಮವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನಾನು ಅದನ್ನು ಉಲ್ಲಂಘಿಸಿ ಬದುಕಿರಲಾರೆನು. ॥32॥

ತಾಯಿ, ತಂದೆ ಮತ್ತು ಆಚಾರ್ಯರು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ಕಾಣುವ ದೇವತೆಗಳು. ಇವರೆಲ್ಲರನ್ನು ಅತಿಕ್ರಮಿಸಿ (ಅನಾದರಿಸಿ) ನಮ್ಮ ಸ್ವಾಧೀನಕ್ಕೆ ಸಿಗದಿರುವ (ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ಕಾಣದಿರುವ) ದೇವತೆಗಳನ್ನು ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರಗಳಿಂದ ಹೇಗೆ ತಾನೇ ಆರಾಧಿಸಲು ಸಾಧ್ಯ? ॥33॥

ಸುಂದರ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳವಳೇ! ಯಾರ ಆರಾಧನೆ ಮಾಡಿದಾಗ ಧರ್ಮ, ಅರ್ಥ, ಕಾಮ ಮೂರೂ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುತ್ತವೋ, ಹಾಗೂ ಮೂರು ಲೋಕಗಳ ಆರಾಧನೆಯಾಗುತ್ತದೋ, ಆ ತಂದೆ, ತಾಯಿ ಮತ್ತು ಗುರು ಇವರಿಗೆ ಸಮಾನವಾಗಿ ಬೇರೆ ಯಾವ ದೇವತೆಯೂ ಈ ಭೂಲೋಕದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಜಗತ್ತಿನ ಜನರು ಈ ಮೂರು ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಆರಾಧಿಸುತ್ತಾರೆ. ॥34॥

ಸೀತೇ! ತಂದೆಯ ಸೇವೆ ಮಾಡುವಂತಹ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರ ಪ್ರಬಲ ಸಾಧನೇ-ಸತ್ಯವಾಗಲೀ, ದಾನವಾಗಲಿ, ಮಾನವಾಗಲೀ ವಿಪುಲ ದಕ್ಷಿಣೆಯುಳ್ಳ ಯಜ್ಞಗಳಾಗಲೀ ಯಾವುದೂ ಅಲ್ಲ. ॥35॥ ಗುರು-ಹಿರಿಯರ ಸೇವೆಯನ್ನು ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಸ್ವರ್ಗ, ಧನ, ಧಾನ್ಯ, ವಿದ್ಯಾ, ಪುತ್ರರು ಮತ್ತು ಸುಖ ಇವು ಯಾವುವೂ ದುರ್ಲಭವಿಲ್ಲ. ॥36॥ ತಾಯಿ-ತಂದೆಯರ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವ ಮಹಾತ್ಮರು ದೇವಲೋಕ, ಗಂಧರ್ವಲೋಕ, ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕ, ಗೋಲೋಕ ಹಾಗೂ ಇತರ ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ॥37॥ ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸತ್ಯ ಮತ್ತು ಧರ್ಮಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತರಾದ ಪೂಜ್ಯ ತಂದೆಯವರು ಆಜ್ಞೆ ಕೊಟ್ಟಂತೆ ನಡೆಯುವುದನ್ನೇ ನಾನು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಅದೇ ಸನಾತನ ಧರ್ಮವಾಗಿದೆ. ॥38॥

ಸೀತೇ! ‘ನಾನು ನಿಮ್ಮೊಂದಿಗೆ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವೆ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ನೀನು ನನ್ನೊಡನೆ ಹೊರಡಲು ದೃಢನಿಶ್ಚಯ ಮಾಡಿರುವೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನಿನ್ನನ್ನು ದಂಡಕಾರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗದಿರುವ ನನ್ನ ವಿಚಾರ ಬದಲಾಯಿಸಿದ್ದೇನೆ. ॥39॥ ಸುಂದರ ನೇತ್ರವುಳ್ಳವಳೇ! ಈಗ ನಾನು ನಿನಗೆ ವನಕ್ಕೆ ಹೊರಡಲು ಅಪ್ಪಣೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ಭೀರು! ನೀನು ನನ್ನ ಅನುಗಾಮಿನಿಯಾಗು ಮತ್ತು ನನ್ನೊಂದಿಗೆ ಇದ್ದು ಧರ್ಮವನ್ನು ಆಚರಿಸು. ॥40॥

ಪ್ರಾಣವಲ್ಲಭೆ ಸೀತೇ! ನನ್ನೊಂದಿಗೆ ಹೊರಡಲು ನೀನು ಮಾಡಿದ ಈ ಪರಮ ಸುಂದರ ನಿಶ್ಚಯವು ನಿನಗೆ ಮತ್ತು ನಮ್ಮ ಕುಲಕ್ಕೆ ಸರ್ವಥಾ ಯೋಗ್ಯವಾಗಿದೆ. ॥41॥

ಸುಂದರೀ! ಈಗ ನೀನು ವನವಾಸಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯವಾದ ದಾನಾದಿ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸು. ಸೀತೇ! ಈಗ ನಿನ್ನ ಈ ಪ್ರಕಾರ ದೃಢನಿಶ್ಚಯ ಮಾಡಿರುವುದರಿಂದ ನಿನ್ನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಸ್ವರ್ಗವೂ ನನಗೆ ಒಳ್ಳೆಯದೆನಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ॥42॥ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ರತ್ನಾದಿ ಉತ್ತಮ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ದಾನ ಮಾಡು. ಭೋಜನ ಬಯಸುವ ಭಿಕ್ಷುಕರಿಗೆ ಊಟ ಹಾಕು. ತಡ ಮಾಡದೆ ಬೇಗನೇ ಮಾಡಿಮುಗಿಸು. ॥43॥

ನಿನ್ನ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ ಇರುವ ಉತ್ತಮ ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು, ರಮಣೀಯ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು, ಮನೋರಂಜನೆಯ ಸುಂದರ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳನ್ನು ನನ್ನ ಮತ್ತು ನಿನ್ನ ಉಪಯೋಗದಲ್ಲಿರುವ ಉತ್ತಮೋತ್ತಮ ಶಯ್ಯೆಗಳು, ವಾಹನಗಳು ಹಾಗೂ ಇತರ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಯೋಗ್ಯವಾದವುಗಳನ್ನು ಅವರಿಗೆ, ಬಳಿಕ ಉಳಿದ ಪದಾರ್ಥಗಳೆಲ್ಲವನ್ನು ಸೇವಕರಿಗೆ ಹಂಚಿಬಿಡು. ॥44-45॥

‘ಸ್ವಾಮಿಯು ನಾನು ವನಕ್ಕೆ ಹೋಗುವುದನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದರು, ನನ್ನ ವನಗಮನ ಅವರ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಅನುಕೂಲವಾಯಿತು’ ಎಂದು ತಿಳಿದು ಸೀತೆಗೆ ಬಹಳ ಸಂತೋಷವಾಯಿತು ಮತ್ತು ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಎಲ್ಲ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ದಾನ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದಳು. ॥46॥ ಅನಂತರ ತನ್ನ ಮನೋರಥ ಪೂರ್ಣವಾದ್ದರಿಂದ ಅತ್ಯಂತ ಹರ್ಷಗೊಂಡು ಯಶಸ್ವಿನೀ ಸೀತಾದೇವಿಯು ಗಂಡನ ಆದೇಶದಂತೆ ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಧನ, ರತ್ನಾದಿಗಳನ್ನು ದಾನ ಮಾಡಲು ಮುಂದಾದಳು. ॥47॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಮೂವತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು ॥30॥

ಮೂವತ್ತೊಂದನೆಯ ಸರ್ಗ

ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಸಂವಾದ, ಶ್ರೀರಾಮನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ದಿವ್ಯಾಯುಧಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ವನವಾಸಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧನಾದುದು, ಶ್ರೀರಾಮನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ತನ್ನ ಐಶ್ವರ್ಯವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ದಾನ ಮಾಡಲು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಹೇಳಿದುದು

ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಅಂತಃಪುರದಿಂದ ಶ್ರೀರಾಮನ ಜೊತೆಗೇ ಬಂದಿದ್ದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಪತಿ-ಪತ್ನಿಯರ ಈ ಸಂವಾದಗಳೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಕೇಳಿ ಅವನ ಮುಖಮಂಡಲ ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ತೊಯ್ದು ಹೋಯಿತು. ಅಣ್ಣನ ವಿರಹದ ಶೋಕವು ಅವನಿಂದ ಸಹಿಸಲಾಗಲಿಲ್ಲ. ॥1॥

ರಘುನಂದನ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಅಣ್ಣನ ಚರಣಗಳನ್ನು ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ಅತ್ಯಂತ ಯಶಸ್ವಿನೀ ಸೀತೆ ಹಾಗೂ ಮಹಾ ವ್ರತಧಾರೀ ಶ್ರೀರಘುನಾಥನಲ್ಲಿ ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿದನು - ॥2॥ ಆರ್ಯ! ನೀವು ಸಾವಿರಾರು ಕಾಡುಪ್ರಾಣಿಗಳಿಂದ, ಆನೆಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ವನಕ್ಕೆ ಹೋಗುವುದನ್ನು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದರೆ ನಾನೂ ನಿಮ್ಮನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವೆನು. ಧನುರ್ಬಾಣಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿ ಮುಂದೆ-ಮುಂದೆ ನಡೆಯುವೆನು. ॥3॥ ನೀವು ನನ್ನೊಂದಿಗೆ ಪಕ್ಷಿಗಳ ಕಲರವ, ಭೃಂಗಗಳ ಗುಂಜಾರವದಿಂದ ಗುಂಜಿತವಾದ ರಮಣೀಯ ವನದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಸಂಚರಿಸಿರಿ. ॥4॥ ನಿನ್ನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋಗುವುದು, ಅಮರವಾಗುವುದು, ಸಮಸ್ತ ಲೋಕಗಳ ಐಶ್ವರ್ಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಇವು ಯಾವುದನ್ನೂ ನಾನು ಇಚ್ಛಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ॥5॥ ವನವಾಸಕ್ಕಾಗಿ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದ ಸುಮಿತ್ರಾನಂದನ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಅನೇಕ ಸಾಂತ್ವನಾಪೂರ್ಣ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಸಮಜಾಯಿಸಿ, ಕಾಡಿಗೆ ತನ್ನೊಂದಿಗೆ ಬರಲು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳದಿದ್ದಾಗ ಅವನು ಪುನಃ ನುಡಿದನು. ॥6॥

ಅಣ್ಣಾ! ನೀವಾದರೋ ಮೊದಲಿನಿಂದಲೇ ತನ್ನೊಡನೆ ಇರಲು ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದ್ದೀರಿ. ಮತ್ತೆ ಈಗ ನಿನ್ನೊಂದಿಗೆ ಬರಲು ಏಕೆ ತಡೆಯುತ್ತಿರುವೆ? ॥7॥ ನಿಷ್ಪಾಪ ರಘುನಂದನ! ನಿಮ್ಮೊಂದಿಗೆ ಬರುವ ಇಚ್ಛೆಯುಳ್ಳ ನನ್ನನ್ನು ಯಾವ ಕಾರಣದಿಂದ ತಡೆಯುತ್ತಿರುವೆ? ಆ ಕಾರಣವನ್ನು ತಿಳಿಯಲು ಬಯಸುತ್ತಿರುವೆನು. ನನ್ನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಇದರ ಕುರಿತು ಸಂಶಯ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ? ॥8॥ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಧೀರ-ವೀರ ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಮುಂದಾಗಿ ಹೊರಡಲು ಸಿದ್ಧನಾಗಿ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನ ಎದುರಿಗೆ ನಿಂತುಕೊಂಡು ಕೈಜೋಡಿಸಿ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸತೊಡಗಿದನು. ಆಗ ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ಶ್ರೀರಾಮನು ಅವನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು. ॥9॥ ಲಕ್ಷ್ಮಣ! ನೀನು ನನ್ನ ಸ್ನೇಹೀ, ಧರ್ಮಪರಾಯಣ, ಧೀರ-ವೀರನಾಗಿದ್ದು ಸದಾ ಸನ್ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿರುವೆ. ನನಗೆ ಪ್ರಾಣಗಳಂತೆ ಪ್ರಿಯನಾಗಿರುವೆ. ನನ್ನ ವಶದಲ್ಲಿ ಇದ್ದು ಆಜ್ಞಾಪಾಲಕ ಸಖನಾಗಿರುವೆ. ॥10॥ ಸುಮಿತ್ರಾನಂದನ! ಇಂದು ನೀನು ನನ್ನೊಡನೆ ಕಾಡಿಗೆ ಹೊರಟರೆ ಪರಮ ಯಶಸ್ವೀ ಮಾತೆ ಕೌಸಲ್ಯೆ ಮತ್ತು ಸುಮಿತ್ರಾ ದೇವಿಯ ಸೇವೆ ಯಾರು ಮಾಡುವರು? ॥11॥ ಮೋಡಗಳು ಪೃಥಿವಿಯ ಮೇಲೆ ಮಳೆಗರೆಯುವಂತೆ ಎಲ್ಲರ ಕಾಮನೆಗಳನ್ನು ಪೂರ್ಣ ಗೊಳಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ಮಹಾರಾಜರು ಈಗ ಕೈಕೆಯಿಯ ಪ್ರೇಮಪಾಶದಲ್ಲಿ ಬಂಧಿತರಾಗಿರುವರು. ॥12॥

ಕೇಕೆಯ ರಾಜಾ ಅಶ್ವಪತಿಯ ಪುತ್ರಿ ಕೈಕೆಯಿಯು ಮಹಾರಾಜರ ಈ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಡೆದು, ನನ್ನ ವಿಯೋಗದ ದುಃಖದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ ತನ್ನ ಸವತಿಯರೊಂದಿಗೆ ಚೆನ್ನಾಗಿ ವರ್ತಿಸಲಾರಳು. ॥13॥ ಭರತನೂ ಕೂಡ ರಾಜ್ಯ ಪಡೆದು ಕೈಕೆಯಿಯ ಅಧೀನನಾಗಿರುವುದರಿಂದ ದುಃಖಿತೆಯಾದ ಕೌಸಲ್ಯೆ ಮತ್ತು ಸುಮಿತ್ರೆಯರನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳಲಾರನು. ॥14॥

ಆದ್ದರಿಂದ ಸುಮಿತ್ರಾಕುಮಾರ! ನೀನು ಇಲ್ಲೇ ಇದ್ದು ತನ್ನ ಪ್ರಯತ್ನದಿಂದ ಅಥವಾ ರಾಜನ ಕೃಪೆ ಸಂಪಾದಿಸಿ ಮಾತೆ ಕೌಸಲ್ಯೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸು. ನಾನು ಹೇಳಿದ ಈ ಪ್ರಯೋಜನ ವನ್ನು ಸಿದ್ಧಗೊಳಿಸು. ॥15॥ ಹೀಗೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ನನ್ನ ಕುರಿತು ಇರುವ ನಿನ್ನ ಭಕ್ತಿಯೂ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಪ್ರಕಟವಾಗುವುದು ಹಾಗೂ ಧರ್ಮಜ್ಞ ಗುರು ಹಿರಿಯರ ಪೂಜೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಸಿಗುವ ಅನುಪಮ ಧರ್ಮವೂ ನಿನಗೆ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುವುದು. ॥16॥

ರಘುನಂದನ ಲಕ್ಷ್ಮಣ! ನೀನು ನನಗಾಗಿ ಹೀಗೆ ಮಾಡು; ಏಕೆಂದರೆ ನಮ್ಮಿಂದ ಅಗಲಿದ ನಮ್ಮ ಮಾತೆಗೆ ಎಂದೂ ಸುಖವಾಗಲಾರದು. (ಅವಳು ಸದಾ ನಮ್ಮ ಚಿಂತೆಯಲ್ಲೇ ಮುಳುಗಿ ಇರುವಳು.) ॥17॥ ಶ್ರೀರಾಮನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಮಾತಿನ ಮರ್ಮವನ್ನು ತಿಳಿದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಮಾತಿನ ತಾತ್ಪರ್ಯ ಬಲ್ಲ ಶ್ರೀರಾಮನಲ್ಲಿ ಮಧುರವಾಣಿಯಿಂದ ಹೀಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದನು - ॥18॥

ವೀರನೇ! ನಿನ್ನ ತೇಜದಿಂದಲೇ ಭರತನು ಮಾತಾ ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಮತ್ತು ಸುಮಿತ್ರೆಯರಿಬ್ಬರನ್ನು ಪವಿತ್ರಭಾವದಿಂದ ಪೂಜಿಸುವನು, ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವೇ ಇಲ್ಲ. ॥19॥

ವೀರವರನೇ! ಈ ಉತ್ತಮ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಡೆದು ಭರತನು ತಪ್ಪು ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆದರೆ, ದೂಷಿತ ಹೃದಯದಿಂದ ಹಾಗೂ ಉದ್ಧಟತನದಿಂದ ತಾಯಂದಿರನ್ನು ರಕ್ಷಿಸದಿದ್ದರೆ ನಾನು ಆ ದುರ್ಬುದ್ಧಿ, ಕ್ರೂರ ಭರತನನ್ನು, ಮತ್ತು ಅವನ ಪಕ್ಷವನ್ನು ಸಮರ್ಥಿಸುವ ಎಲ್ಲ ಜನರನ್ನು ವಧಿಸಿಬಿಡುವೆನು; ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ. ಮೂರು ಲೋಕಗಳೂ ಅವನ ಪಕ್ಷವನ್ನು ವಹಿಸಿದರೆ ಅವರು ಯಮಸದನಕ್ಕೆ ಹೋಗಬೇಕಾಗುವುದು. ಆದರೆ ದೊಡ್ಡಮ್ಮ ಕೌಸಲ್ಯೆಯಾದರೋ ಸ್ವತಃ ನನ್ನಂತಹ ಸಾವಿರಾರು ಮನುಷ್ಯರನ್ನು ಸಾಕಬಲ್ಲಳು; ಏಕೆಂದರೆ ಅವಳಿಗೆ ತನ್ನ ಆಶ್ರಿತರನ್ನು ಪಾಲಿಸಲು ಒಂದು ಸಾವಿರ ಊರುಗಳು ಸಿಕ್ಕಿವೆ. ॥20-22॥

ಆದ್ದರಿಂದ ಮಹಾತ್ಮಳಾದ ಕೌಸಲ್ಯೆಯು ಸ್ವಯಂ ತನ್ನನ್ನು, ನನ್ನ ತಾಯಿಯನ್ನು ಹಾಗೂ ನನ್ನಂತಹ ಅನೇಕ ಜನರನ್ನು ಪೋಷಿಸಿವುದರಲ್ಲಿ ಸಮರ್ಥಳಾಗಿದ್ದಾಳೆ. ॥23॥ ಆದ್ದರಿಂದ ನೀವು ನನ್ನನ್ನು ತಮ್ಮ ಅನುಗಾಮಿಯಾಗಿಸಿಕೊಳ್ಳಿ. ಇದರಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಧರ್ಮದ ಹಾನಿಯಾಗಲಾರದು. ನಾನು ಕೃತಾರ್ಥನಾಗುವೆನು ಮತ್ತು ನಿಮಗೂ ನನ್ನಿಂದ ಪ್ರಯೋಜನವಾಗುವುದು. ॥24॥ ಗುದ್ದಲಿ ಮತ್ತು ಮಂಕರಿಗಳೊಡನೆ ಧನುರ್ಬಾಣಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ನಿನಗೆ ದಾರಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾ ನಿನ್ನ ಮುಂದೆ-ಮುಂದೆ ನಡೆಯುವೆನು. ॥25॥

ಪ್ರತಿದಿನ ನಿಮಗಾಗಿ ಫಲ-ಮೂಲಗಳನ್ನು ತರುವೆನು ಹಾಗೂ ತಪಸ್ವಿಗಳಿಗೆ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಸಿಗುವ ಇತರ ಹವನ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸಿಕೊಡುವೆನು. ॥26॥ ನೀವು ವಿದೇಹ ಕುಮಾರಿಯ ಜೊತೆಗೆ ಪರ್ವತ ಶಿಖರಗಳಲ್ಲಿ ಭ್ರಮಣ ಮಾಡುವಾಗ, ನೀವು ಮಲಗಿರುವಾಗ, ಎಚ್ಚರವಾಗಿರುವಾಗ ಎಲ್ಲ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ನಿಮ್ಮ ಎಲ್ಲ ಆವಶ್ಯಕತೆಗಳನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸುವೆನು. ॥27॥ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಈ ಮಾತಿ ನಿಂದ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನಿಗೆ ಬಹಳ ಸಂತೋಷವಾಯಿತು. ಅವನು ಹೇಳಿದನು - ಸುಮಿತ್ರಾನಂದನ! ಹೋಗು, ತಾಯಿಯೇ ಮೊದಲಾದ ಎಲ್ಲ ಸುಹೃದರನ್ನು ಭೆಟ್ಟಿಯಾಗಿ ವನವಾಸದ ವಿಷಯವನ್ನು ತಿಳಿಸಿ ಅವರಿಂದ ಅನುಮತಿಯನ್ನು ಮತ್ತು ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಡೆದುಕೋ. ॥28॥

ಲಕ್ಷ್ಮಣ! ರಾಜಾ ಜನಕನ ಮಹಾಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಸ್ವಯಂ ಮಹಾತ್ಮಾ ವರುಣನು ನೋಡಲು ಭಯಂಕರವಾದ ಎರಡು ದಿವ್ಯ ಧನುಸ್ಸುಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿದ್ದನು; ಜೊತೆಗೆ ಎರಡು ದಿವ್ಯ ಅಭೇದ್ಯ ಕವಚಗಳು, ಅಕ್ಷಯಬಾಣಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಎರಡು ಬತ್ತಳಿಕೆಗಳು, ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಎರಡು ಸುವರ್ಣಭೂಷಿತ ಖಡ್ಗಗಳು, ಇವನ್ನು ಮಿಥಿಲಾ ನರೇಶನು ನನಗೆ ಬಳುವಳಿಯಾಗಿ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದನು. ಅವೆಲ್ಲ ವನ್ನು ಆಚಾರ್ಯದೇವನ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಸತ್ಕಾರಪೂರ್ವಕ ಇಡಲಾಗಿದೆ. ನೀನು ಅವೆಲ್ಲ ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ಬೇಗನೇ ಬಂದು ಬಿಡು. ॥29-31॥

ರಾಮನಿಂದ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಡೆದು ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಹೋಗಿ ಸುಹೃದರ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದು, ವನವಾಸಕ್ಕಾಗಿ ಸಿದ್ಧನಾಗಿ ಇಕ್ಷ್ವಾಕು ಕುಲಗುರು ವಸಿಷ್ಠರಲ್ಲಿಗೆ ಹೋದನು. ಅಲ್ಲಿಂದ ಅವನು ಉತ್ತಮ ಆಯುಧಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡನು. ॥32॥ ಕ್ಷತ್ರಿಯ ಶಿರೋಮಣಿ ಸುಮಿತ್ರಾಕುಮಾರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಸತ್ಕಾರಪೂರ್ವಕ ಇಟ್ಟಿರುವ, ಮಾಲೆಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ದಿವ್ಯ ಆಯುಧಗಳನ್ನು ತಂದು ಶ್ರೀರಾಮನ ಮುಂದಿಟ್ಟನು. ॥33॥ ಆಗ ಮಹಾತ್ಮಾ ಶ್ರೀರಾಮನು ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿರುವ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ನೋಡಿ ಪ್ರಸನ್ನನಾಗಿ - ಸೌಮ್ಯ! ಲಕ್ಷ್ಮಣ! ನೀನು ಸರಿಯಾದ ಸಮಯಕ್ಕೆ ಬಂದಿರುವೆ. ಈಗಲೇ ನೀನು ಬರುವುದು ನನಗೆ ಇಷ್ಟವಿತ್ತು. ॥34॥

ಪರಂತಪ ಲಕ್ಷ್ಮಣ! ಈ ನನ್ನ ಧನವನ್ನು ನಾನು ನಿನ್ನ ಜೊತೆಗೆ ತಪಸ್ವೀ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಹಂಚಲು ಬಯಸುತ್ತಿರುವೆನು. ॥35॥ ಗುರುಹಿರಿಯರ ಕುರಿತು ಸುದೃಢ ಭಕ್ತಿಭಾವದಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು, ನಮ್ಮ ಬಳಿ ಇರುವ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಹಾಗೂ ಸಮಸ್ತ ಆಶ್ರಿತ ಜನರಿಗೂ ನನ್ನ ಈ ಧನವನ್ನು ಹಂಚುವುದಿದೆ. ॥36॥

ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠರಾದ ವಸಿಷ್ಠರ ಪುತ್ರ ಆರ್ಯ ಸುಯಜ್ಞರನ್ನು ನೀನು ಬೇಗನೆ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಬಾ. ನಾನು ಇದೆಲ್ಲವನ್ನು ಅವರಿಗೆ ಇತ್ತು, ಉಳಿದುದನ್ನು ಇತರ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಸತ್ಕಾರಪೂರ್ವಕ ಕೊಟ್ಟು ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗುವೆನು. ॥37॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಮೂವತ್ತೊಂದನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು.॥31॥

ಮೂವತ್ತೆರಡನೆಯ ಸರ್ಗ

ಸೀತಾಸಹಿತ ಶ್ರೀರಾಮನು ವಸಿಷ್ಠಪುತ್ರನಾದ ಸುಯಜ್ಞನನ್ನು ಕರೆಸಿ ಅವನಿಗೂ ಅವನ ಪತ್ನಿಗೂ ಬಹುಮೂಲ್ಯವಾದ ಆಭರಣಗಳನ್ನು, ರತ್ನಗಳನ್ನು, ಧನವನ್ನು, ದಾನ ಮಾಡಿದುದು, ಲಕ್ಷ್ಮಣಸಹಿತನಾಗಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೂ, ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿಗಳಿಗೂ, ಸೇವಕರಿಗೂ, ತ್ರಿಜಟ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೂ, ಸುಹೃದರಿಗೂ ತನ್ನ ಐಶ್ವರ್ಯವೆಲ್ಲವನ್ನು ಹಂಚಿಕೊಟ್ಟಿದ್ದು

ಬಳಿಕ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಪ್ರಿಯಕರವೂ, ಶುಭಕರವೂ, ಹಿತಕರವೂ ಆದ ಶ್ರೀರಾಮನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಡೆದು ಅಲ್ಲಿಂದ ಹೊರಟು ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಗುರುಪುತ್ರ ಸುಯಜ್ಞರ ಮನೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ॥1॥

ಆಗ ಸುಯಜ್ಞರು ಯಜ್ಞಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿದ್ದರು. ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಅವರನ್ನು ವಂದಿಸಿ ಹೇಳಿದನು - ಮಿತ್ರನೇ! ದುಷ್ಕರವಾದ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವ ಶ್ರೀರಾಮನ ಮನೆಗೆ ಆಗಮಿಸಿ ಅವನ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ನೋಡು. ॥2॥ ಸುಯಜ್ಞರು ಮಧ್ಯಾಹ್ನಕಾಲದ ಸಂಧ್ಯೋಪಾಸನೆಯನ್ನು ಪೂರೈಸಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಂದಿಗೆ ಹೊರಟು ಲಕ್ಷ್ಮಿಯಿಂದ ಸಂಪನ್ನನಾದ ರಮಣೀಯ ಶ್ರೀರಾಮನ ಭವನವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ॥3॥

ಹೋಮಕಾಲದಲ್ಲಿ ಪೂಜಿತ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ತೇಜಸ್ವೀ, ವೇದ ವೇತ್ತರಾದ ಸುಯಜ್ಞರು ಬಂದಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಸೀತಾ ಸಹಿತ ಶ್ರೀರಾಮನು ಕೈಮುಗಿದು ಸ್ವಾಗತಿಸಿದನು. ॥4॥ ಬಳಿಕ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥ ಶ್ರೀರಾಮನು ಸ್ವರ್ಣಮಯ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಭುಜಕೀರ್ತಿಗಳನ್ನು, ಸುಂದರ ಕುಂಡಲಗಳನ್ನೂ, ಚಿನ್ನದ ಸೂತ್ರದಲ್ಲಿ ಪೋಣಿಸಿದ ಮಣಿಸರಗಳನ್ನೂ, ಕೇಯೂರ, ಕಡಗಗಳನ್ನು ಹಾಗೂ ಹೇರಳವಾದ ರತ್ನಗಳನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿ ಅವರನ್ನು ಪೂಜಿಸಿದನು. ॥5॥

ಸೀತೆಯ ಪ್ರೇರಣೆಯಿಂದ ಶ್ರೀರಾಮನು ಸುಯಜ್ಞನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು - ಸೌಮ್ಯ! ನಿಮ್ಮ ಪತ್ನಿಯ ಸಖಿಯಾದ ಸೀತೆಯು ಆಕೆಗೆ ತನ್ನ ಹಾರ, ಸುವರ್ಣಸೂತ್ರ, ಒಡ್ಯಾಣಗಳನ್ನು ಕೊಡಲು ಬಯಸುತ್ತಿರುವಳು. ಈ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ತಮ್ಮ ಪತ್ನಿಗಾಗಿ ಕೊಂಡು ಹೋಗಿರಿ. ॥6-7॥ ಕಾಡಿಗೆ ಹೊರಟಿರುವ ನಿಮ್ಮ ಪತ್ನಿಯ ಸಖಿ ಸೀತೆಯು ನಿಮ್ಮ ಪತ್ನಿಗಾಗಿ ಚಿತ್ರಿತವಾದ ತೋಳ್ಬಂದಿಗಳನ್ನು ಸುಂದರ ಕೇಯೂರಗಳನ್ನು ಕೊಡಲು ಬಯಸುತ್ತಿರುವಳು. ॥8॥

ಉತ್ತಮವಾದ ಶಯ್ಯೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದ ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ರತ್ನಗಳಿಂದ ಭೂಷಿತ ಮಂಚವನ್ನು ವಿದೇಹನಂದಿನೀ ಸೀತೆಯು ನಿಮ್ಮ ಮನೆಗೆ ಕಳಿಸಿಕೊಡಲು ಇಚ್ಛಿಸುತ್ತಿರುವಳು. ॥9॥ ವಿಪ್ರವರ್ಯ! ನನ್ನ ಮಾವನು ನನಗೆ ಉಡುಗೊರೆಯಾಗಿ ಕೊಟ್ಟ ಶತ್ರುಂಜಯ ಆನೆಯನ್ನು ಒಂದು ಸಾವಿನ ಸವರ್ಣ ಮುದ್ರೆಗಳೊಂದಿಗೆ ನಿಮಗೆ ಅರ್ಪಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ॥10॥ ಶ್ರೀರಾಮನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಸುಯಜ್ಞನು ಆ ಎಲ್ಲ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ಶ್ರೀರಾಮ, ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಮತ್ತು ಸೀತೆಯರಿಗೆ ಶುಭಾಶೀರ್ವಾದವನ್ನು ಕೊಟ್ಟರು. ॥11॥ ಅನಂತರ ಶ್ರೀರಾಮನು ಶಾಂತಭಾವದಿಂದ ನಿಂತಿದ್ದ, ಪ್ರಿಯವಚನಗಳನ್ನಾಡುವ, ಪ್ರಿಯಸಹೋದರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರು ಇಂದ್ರನಲ್ಲಿ ಏನೋ ಹೇಳುವಂತೆ ಇಂತು ನುಡಿದನು. ॥12॥

ಸುಮಿತ್ರಾನಂದನ! ಅಗಸ್ತ್ಯ ಮತ್ತು ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರ ಇವರಿಬ್ಬರು ಉತ್ತಮ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು ಕರೆಸಿ ರತ್ನಗಳಿಂದ ಅವರನ್ನು ಪೂಜಿಸು. ಮಹಾಬಾಹು ರಘುನಂದನ! ಮೋಡಗಳು ಮಳೆಯಿಂದ ಹೊಲವನ್ನು ತೃಪ್ತಿಪಡಿಸುವಂತೆಯೇ ನೀನು ಅವರಿಗೆ ಸಾವಿರಾರು ಗೋವುಗಳನ್ನು, ಸ್ವರ್ಣಮುದ್ರೆಗಳನ್ನು, ಬೆಳ್ಳಿನಾಣ್ಯಗಳನ್ನು, ಅಮೂಲ್ಯವಾದ ಮಣಿಗಳಿಂದಲೂ ಸಂತುಷ್ಟಗೊಳಿಸು. ॥13-14॥

ಲಕ್ಷ್ಮಣ! ಯಜುರ್ವೇದಿಯ ತೈತ್ತಿರೀಯ ಶಾಖೆಯನ್ನು ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಿರುವ ಆಚಾರ್ಯ ಮತ್ತು ಸಂಪೂರ್ಣ ವೇದ ವಿದ್ವಾಂಸರಾದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು, ದಾನಪಡೆಯಲು ಯೋಗ್ಯರಾದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು, ತಾಯಿ ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಕುರಿತು ಭಕ್ತಿಭಾವ ವಿರಿಸಿ ಪ್ರತಿದಿನ ಆಕೆಯ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಆಶೀರ್ವಾದಗಳನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಿರುವವರನ್ನು ಕರೆಸಿ ಅವರಿಗೆ ವಾಹನ, ದಾಸ-ದಾಸಿಯರನ್ನು, ರೇಶ್ಮೆವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು, ಅವರಿಗೆ ತೃಪ್ತಿಯಾಗುವಷ್ಟು ಧನವನ್ನು ಭಂಡಾರದಿಂದ ಕೊಡಿಸು. ॥15-16॥

ಸೂತಶ್ರೇಷ್ಠ ಚಿತ್ರರಥ ಎಂಬ ಸಚಿವನಿದ್ದಾನೆ. ಅವನು ದೀರ್ಘಕಾಲದಿಂದ ಇದೇ ರಾಜಕುಲದ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ಇದ್ದಾನೆ. ಅವನಿಗೂ ನೀನು ಅಮೂಲ್ಯ ರತ್ನ, ವಸ್ತ್ರ, ಧನವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಸಂತುಷ್ಟಗೊಳಿಸು. ಜೊತೆಗೆ ಅವನಿಗೆ ಉತ್ತಮ ಜಾತಿಯ ಆಡು ಮೊದಲಾದ ಪಶುಗಳನ್ನೂ, ಒಂದು ಸಾವಿರ ಹಸುಗಳನ್ನೂ ಅರ್ಪಿಸಿ ಸಂತೋಷಗೊಳಿಸು. ॥17॥ ನನ್ನೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧವಿರಿಸಿಕೊಂಡ ಕಠಶಾಖೆ ಮತ್ತು ಕಲಾಪ ಶಾಖೆಯನ್ನು ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡುವ ಅನೇಕ ದಂಡಧಾರೀ ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿಗಳು ಸದಾ ಅಧ್ಯಯನದಲ್ಲೇ ಮುಳುಗಿದ್ದ ಕಾರಣ ಬೇರೆ ಯಾವ ಕೆಲಸವನ್ನೂ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಭಿಕ್ಷೆ ಎತ್ತಲೂ ಅಲಸಿಗಳಾಗಿದ್ದರೂ ರುಚಿಕರವಾದ ಅನ್ನ ಉಣ್ಣಲು ಬಯಸುತ್ತಾರೆ. ಮಹಾಪುರುಷರೂ ಅವರನ್ನು ಸಮ್ಮಾನಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅವರಿಗೂ ರತ್ನಗಳನ್ನು ಹೇರಿದ ಎಂಭತ್ತು ಒಂಟೆಗಳನ್ನು, ಅಕ್ಕಿಮೂಟೆಗಳನ್ನು ಹೊತ್ತ ಒಂದು ಸಾವಿರ ಎತ್ತುಗಳನ್ನು, ಕಡಲೆ, ಹೆಸರು ಮುಂತಾದ ಧಾನ್ಯವಿಶೇಷಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಇನ್ನೂರು ಬಂಡಿಗಳನ್ನು ಕೊಡಿಸು. ॥18-20॥

ಸುಮಿತ್ರಾಕುಮಾರ! ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ವಸ್ತುಗಳಲ್ಲದೆ ಅವರಿಗೆ ಮೊಸರು, ತುಪ್ಪ ಮೊದಲಾದ ವ್ಯಂಜನಗಳ ನಿಮಿತ್ತ ಒಂದು ಸಾವಿರ ಆಕಳುಗಳನ್ನು ಕಳಿಸಿಕೊಡು. ತಾಯಿ ಕೌಸಲ್ಯೆಯು ಮೇಖಲಾಧಾರಿ ಬಹಳ ದೊಡ್ಡ ಬ್ರಹ್ಮಚಾರೀ ಸಮುದಾಯವನ್ನು ಪೋಷಿಸುತ್ತಿರುವಳು. ಅವರಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬನಿಗೂ ಒಂದೊಂದು ಸಾವಿರ ಸ್ವರ್ಣಮುದ್ರೆಗಳನ್ನು ಕೊಡಿಸು. ॥21॥

ಲಕ್ಷ್ಮಣ! ಆ ಎಲ್ಲ ಬ್ರಹ್ಮಚಾರೀ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ನಾವು ಕೊಟ್ಟ ದಕ್ಷಿಣೆಯಿಂದ ನನ್ನ ತಾಯಿ ಕೌಸಲ್ಯೆಯು ಸಂತೋಷ ಪಡುವಂತೆ ಅವರೆಲ್ಲರನ್ನು ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಿಂದ ಪೂಜಿಸು. ॥22॥ ಈ ರೀತಿ ಅಪ್ಪಣೆ ಪಡೆದು ಪುರುಷಸಿಂಹ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಸ್ವತಃ ಕುಬೇರನಂತೆ ಶ್ರೀರಾಮನು ಹೇಳಿದಂತೆ ಆ ಶ್ರೇಷ್ಠಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಹೇರಳವಾಗಿ ಧನವನ್ನು ದಾನ ಮಾಡಿದನು. ॥23॥ ಅನಂತರ ಅಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುವ ದುಃಖದಿಂದ ಗಂಟಲು ಕಟ್ಟಿಹೋಗಿದ್ದ ತಮ್ಮ ಆಶ್ರಿತ ಸೇವಕರನ್ನು ಕರೆದು ಶ್ರೀರಾಮನು ಅವರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬೊಬ್ಬರಿಗೆ ಹದಿನಾಲ್ಕುವರ್ಷ ಜೀವನ ನಿರ್ವಹಣೆಗೆ ಸಾಕಾಗುವಷ್ಟು ಹೇರಳವಾಗಿ ಧನವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು, ಅವರಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು - ‘ನಾನು ಕಾಡಿನಿಂದ ಬರುವ ತನಕ ನೀವು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮತ್ತು ನನ್ನ ಭವನವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಎಲ್ಲಿಗೂ ಹೋಗಬಾರದು’ ಅಂದರೆ ಬರಿದಾಗಿಸಬಾರದು. ॥24-25॥

ಆ ಎಲ್ಲ ಸೇವಕರು ಶ್ರೀರಾಮನ ವನಗಮನದಿಂದ ಬಹಳ ದುಃಖಿತರಾಗಿದ್ದರು. ಅವರಿಗೆ ಸಾಂತ್ವನಹೇಳಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ತನ್ನ ಧನಾಧ್ಯಕ್ಷ (ಖಜಾಂಚಿ)ನಲ್ಲಿ - ‘ಭಂಡಾರದಲ್ಲಿ ಇರುವ ನನ್ನ ಎಲ್ಲ ಧನವನ್ನು ಇವರಿಗೆ ಕೊಟ್ಟುಬಿಡು’ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ॥26॥ ಇದನ್ನು ಕೇಳಿ ಎಲ್ಲ ಸೇವಕರು ಧನವನ್ನು ಹೊತ್ತುಕೊಂಡು ಹೋಗತೊಡಗಿದರು. ಅಲ್ಲಿ ಆ ಧನದ ಬಹಳ ದೊಡ್ಡ ರಾಶಿಯೇ ಕಂಡುಬಂತು, ಅದನ್ನು ನೋಡಲು ಯೋಗ್ಯವಾಗಿತ್ತು. ॥27॥

ಆಗ ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಸಹಿತ ಪುರುಷಸಿಂಹ ಶ್ರೀರಾಮನು ಬಾಲಕರು ಮತ್ತು ವೃದ್ಧಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಹಾಗೂ ದೀನ-ದುಃಖಿತರಿಗೆ ಆ ಎಲ್ಲ ಧನವನ್ನು ಹಂಚಿಬಿಟ್ಟನು. ॥28॥ ಆ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಸಮೀಪದ ವನದಲ್ಲಿ ತ್ರಿಜಟ ಎಂಬ ಗರ್ಗಗೋತ್ರೀಯ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ಇರುತ್ತಿದ್ದನು. ಅವನ ಬಳಿ ಜೀವನ ನಿರ್ವಾಹದ ಯಾವ ಸಾಧನವೂ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಉಪವಾಸಾದಿಗಳಿಂದ ಅವನು ಬಿಳಿಚಿಕೊಂಡಿದ್ದನು. ಅವನು ಸದಾ ಗುದ್ದಲಿ, ನೇಗಿಲು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಫಲ-ಮೂಲದ ಶೋಧದಲ್ಲಿ ಅಲೆಯುತ್ತಿದ್ದನು. ॥29॥

ಅವನು ಮುದುಕನಾಗಿದ್ದ, ಆದರೆ ಅವನ ಪತ್ನೀ ಇನ್ನೂ ತರುಣಿಯಾಗಿದ್ದಳು. ಆಕೆಯು ಪುಟ್ಟ ಮಗುವನ್ನೆತ್ತಿಕೊಂಡು ಗಂಡನಲ್ಲಿ - ಪ್ರಾಣನಾಥ! ಸ್ತ್ರೀಯರಿಗೆ ಪತಿಯೇ ದೇವತೆಯಾಗಿದೆ. (ಆದ್ದರಿಂದ ನಿಮಗೆ ಆದೇಶಿಸುವ ಅಧಿಕಾರ ನನಗಿಲ್ಲ. ಆದರೂ ನಾನು ನಿಮ್ಮ ಭಕ್ತಳಾಗಿರುವೆನು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ವಿನಯಪೂರ್ವಕ ತಮ್ಮಲ್ಲಿ ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳುವೆ) ನೀವು ಈ ಗುದ್ದಲಿ, ನೊಗ ಎಸೆದುಬಿಟ್ಟು ಧರ್ಮಜ್ಞನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಭೆಟ್ಟಿಯಾಗಿ. ನೀವು ಹೀಗೆ ಮಾಡಿದರೆ ಅಲ್ಲಿ ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಏನಾದರೂ ಸಿಗಬಹುದು. ॥30-31॥

ಪತ್ನಿಯ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ಹರಿದ ಪಂಚೆ ಉಟ್ಟು, ಕಷ್ಟದಿಂದ ಶರೀರವನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಕೊಂಡನು. ಅವನು ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ಭವನವಿರುವ ದಾರಿಯನ್ನು ಹಿಡಿದನು. ॥32॥ ಭೃಗು ಮತ್ತು ಅಂಗಿರಸ್ಸುನಂತೆ ತೇಜಸ್ವೀ ತ್ರಿಜಟನು ಜನಸಮುದಾಯದ ನಡುವೆ ನುಸುಳಿ ಶ್ರೀರಾಮಭವನದ ಐದನೆಯ ಹಜಾರಕ್ಕೆ ಹೋದನು. ಆದರೆ ಅವನನ್ನು ಯಾರೂ ತಡೆಯಲಿಲ್ಲ. ॥33॥ ಆಗ ಶ್ರೀರಾಮನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ತ್ರಿಜಟನು ಹೇಳಿದನು - ಮಹಾಬಲಿ ರಾಜಕುಮಾರಾ! ನಾನು ನಿರ್ಧನನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ನನಗೆ ಅನೇಕ ಮಕ್ಕಳಿದ್ದಾರೆ. ಜೀವನ ನಿರ್ವಾಹ ಕಷ್ಟವಾದ್ದರಿಂದ ಸದಾ ಕಾಡಿನಲ್ಲೇ ಇರುತ್ತೇನೆ. ನೀನು ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಕೃಪಾದೃಷ್ಟಿ ಬೀರು. ॥34॥ ಆಗ ಶ್ರೀರಾಮನು ವಿನೋದದಿಂದ ಹೇಳಿದನು - ಬ್ರಾಹ್ಮಣ! ನನ್ನ ಬಳಿ ಅಸಂಖ್ಯ ಗೋವುಗಳಿವೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸಾವಿರವನ್ನು ನಾನು ಯಾರಿಗೂ ಇಷ್ಟರವರೆಗೆ ದಾನ ಮಾಡಲಿಲ್ಲ. ನೀವು ನಿಮ್ಮ ದಂಡವನ್ನು ಎಷ್ಟು ದೂರ ಎಸೆಯಬಲ್ಲಿರೋ ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗಿನ ಎಲ್ಲ ಗೋವುಗಳು ನಿಮ್ಮದಾಗುವವು. ॥35-36॥ ಇದನ್ನು ಕೇಳಿ ಅವನು ಲಗುಬಗೆಯಿಂದ ಪಂಚೆಯನ್ನು ಸೊಂಟಕ್ಕೆ ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಕಟ್ಟಿ, ತನ್ನ ಎಲ್ಲ ಬಲವನ್ನು ಹಾಕಿ ದಂಡವನ್ನು ಬೀಸಿ ವೇಗವಾಗಿ ಎಸೆದನು. ॥37॥

ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ಎಸೆದಿರುವ ಆ ದಂಡವು ಸರಯು ನದಿಯ ಆಚೆ ದಡದಲ್ಲಿರುವ ಸಾವಿರಾರು ಗೋವುಗಳ ಹಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಗೂಳಿಯ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಬಿತ್ತು. ॥38॥ ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ರಾಮನು ತ್ರಿಜಟನನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು, ಸರಯೂ ತಟದಿಂದ ಹಿಡಿದು ಆಚೆಯ ದಡದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿರುವ ದಂಡದ ಸ್ಥಾನದವರೆಗಿನ ಎಲ್ಲ ಗೋವುಗಳನ್ನು ತ್ರಿಜಟನ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಕಳಿಸಿ ಕೊಟ್ಟನು. ॥39॥ ಆಗ ಶ್ರೀರಾಮನ ಗರ್ಗವಂಶೀ ತ್ರಿಜಟನನ್ನು ಸಾಂತ್ವನಗೊಳಿಸುತ್ತಾ ಹೇಳಿದನು-ವಿಪ್ರೋತ್ತಮನೇ! ನಾನು ವಿನೋದದಿಂದ ಈ ಮಾತು ಹೇಳಿದ್ದೆ; ನೀವು ಬೇಸರಪಡಬಾರದು. ॥40॥

ನಿಮ್ಮ ಈ ದುರ್ಲಂಘ್ಯ ತೇಜವನ್ನು ತಿಳಿಯಲಿಕ್ಕಾಗಿಯೇ ನಾನು ನಿಮಗೆ ದಂಡವನ್ನು ಎಸೆಯಲು ಪ್ರೇರೇಪಿಸಿದ್ದೆ. ನೀವು ಇನ್ನು ಏನಾದರೂ ಬೇಕಿದ್ದರೆ ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳಿರಿ. ॥41॥ ನಾನು ಸತ್ಯವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ - ನೀವು ಯಾವುದೇ ಸಂಕೋಚ ಪಡಬೇಡಿ. ನನ್ನ ಬಳಿ ಇರುವ ಎಲ್ಲ ಧನವೂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗಾಗಿಯೇ ಇದೆ. ನಿಮ್ಮಂತಹ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿಗನುಸಾರ ದಾನ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ನಾನು ಗಳಿಸಿದ ಧನವು ನನ್ನ ಯಶವನ್ನು ವೃದ್ಧಿಪಡಿಸುವುದು. ॥42॥

ಗೋವುಗಳ ಆ ದೊಡ್ಡ ಗುಂಪನ್ನು ಪಡೆದು ಪತ್ನೀಸಹಿತ ಮಹಾಮುನಿ ತ್ರಿಜಟನಿಗೆ ಬಹಳ ಸಂತೋಷವಾಯಿತು. ಅವನು ಮಹಾತ್ಮಾ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಯಶ, ಬಲ, ಪ್ರೀತಿ ಹಾಗೂ ಸುಖ ಹೆಚ್ಚುವಂತೆ ಆಶೀರ್ವದಿಸತೊಡಗಿದನು. ॥43॥ ಅನಂತರ ಪೂರ್ಣಪರಾಕ್ರಮಿ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನು ಧರ್ಮಬಲದಿಂದ ಗಳಿಸಿದ ಮಹಾಧನವನ್ನು ಜನರಿಗೆ ಯಥಾಯೋಗ್ಯ ಸಮ್ಮಾನಪೂರ್ವಕ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಪ್ರೇರಿತನಾಗಿ ಬಹಳ ಹೊತ್ತು ತನ್ನ ಸುಹೃದರಿಗೆ ಹಂಚುತ್ತಾ ಇದ್ದನು. ॥44॥ ಆಗ ಅಲ್ಲಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ಯಥಾಯೋಗ್ಯ ಸಮ್ಮಾನ, ದಾನ, ಆದರ-ಸತ್ಕಾರಗಳಿಂದ ತೃಪ್ತನಾಗದೇ ಇರುವ ಯಾವ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು, ಸುಹೃದರು, ಸೇವಕರು, ದರಿದ್ರರು, ಅಥವಾ ಭಿಕ್ಷುಕರು ಯಾರೂ ಉಳಿಯಲಿಲ್ಲ. ॥45॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಮೂವತ್ತೆರಡನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು.॥32॥

ಮೂವತ್ತಮೂರನೆಯ ಸರ್ಗ

ಸೀತಾ-ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಶೋಕಾಕುಲರಾದ ನಗರವಾಸಿಗಳ ನಾನಾಪ್ರಕಾರವಾದ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾ ದಶರಥನನ್ನು ನೋಡಲು ಕೈಕೇಯಿಯ ಅಂತಃಪುರಕ್ಕೆ ಹೋದುದು

ಶ್ರೀರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಸೀತೆಯೊಡನೆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಅಪಾರವಾದ ಧನವನ್ನು ದಾನಮಾಡಿದ ಬಳಿಕ ತಂದೆಯನ್ನು ದರ್ಶಿಸಲು ಸೀತೆಯೊಡನೆ ಹೊರಟನು. ॥ 1 ॥ ಅವರೊಂದಿಗೆ ಇಬ್ಬರು ಸೇವಕರು ಶ್ರೀರಾಮ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಧನುಸ್ಸೆ ಮುಂತಾದ ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ಹೊರಟರು. ಆ ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಪುಷ್ಪಮಾಲೆಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಿದ್ದು, ಸೀತೆಯು ಪೂಜಿಸಿದ ಚಂದನಾದಿಗಳಿಂದ ಅವು ಬಹಳ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. ॥ 2 ॥

ಸೀತಾ-ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ರಾಜಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಶ್ರೀಮಂತ ಜನರು ಮನೆಗಳ ಮಹಡಿ ಮೇಲೆ, ರಾಜಭವನಗಳ ಮೇಲೆ, ಏಳು ಅಂತಸ್ತಿನ ಮಹಡಿ ಮನೆಗಳನ್ನು ಹತ್ತಿ ವಿಷಣ್ಣವದನರಾಗಿ ಅವರನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದರು. ॥ 3 ॥ ಆಗ ದಾರಿಯು ಜನನಿಬಿಡವಾಗಿತ್ತು. ಅದರಿಂದ ಸುಗಮವಾಗಿ ನಡೆಯುವುದೇ ಕಷ್ಟವಾಗಿತ್ತು. ಆದ್ದರಿಂದ ಹೆಚ್ಚಿನ ಜನರು ಉಪ್ಪರಿಗೆಗಳ ಮೇಲೆ ಹತ್ತಿ ಅಲ್ಲಿಂದ ದುಃಖಿತರಾಗಿ ಶ್ರೀರಾಮನ ಕಡೆಗೆ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದರು. ॥ 4 ॥

ಶ್ರೀರಾಮನು ಪತ್ನೀ ಸೀತೆ ಮತ್ತು ಅನುಜ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಂದಿಗೆ ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಿಂದ ಹೋಗುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಅನೇಕ ಜನರ ಹೃದಯ ಶೋಕದಿಂದ ವ್ಯಾಕುಲವಾಯಿತು. ಅವರು ಖೇದಗೊಂಡು ಈ ರೀತಿ ಮಾತನಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದರು. ॥5॥

ಅಯ್ಯೋ! ಹಿಂದೆ ಶ್ರೀರಾಮನು ರಾಜಬೀದಿಯಲ್ಲಿ ಹೋಗುತ್ತಿರುವಾಗ ಚತುರಂಗಬಲವು ಅನುಸರಿಸಿ ಹೋಗುತ್ತಿತ್ತು. ಅಂತಹ ಸೀತಾಸಮೇತನಾದ ರಾಮನನ್ನು ಏಕಾಕಿಯಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಮಾತ್ರ ಅನುಸರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ॥ 6 ॥ ಐಶ್ವರ್ಯದ ಸುಖವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವ, ಭೋಗ್ಯವಸ್ತುಗಳ ಬಂಡಾರವೇ ಆಗಿದ್ದ, ಎಲ್ಲರ ಕಾಮನೆಗಳನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಶ್ರೀರಾಮನು ಇಂದು ಧರ್ಮವನ್ನು ಗೌರವಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ತಂದೆಯ ಮಾತನ್ನು ಸತ್ಯವಾಗಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಿರುವನು. ॥ 7 ॥ ಅಯ್ಯೋ! ಮೊದಲು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವ ಪ್ರಾಣಿಗಳೂ ಕೂಡ ನೋಡದಿರುವ ಸೀತೆಯನ್ನು ಈಗ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುವ ಜನರು ನೋಡುತ್ತಾ ಇದ್ದಾರೆ. ॥ 8 ॥

ಅಂಗರಾಗವನ್ನು ಹಚ್ಚಿಕೊಳ್ಳಲು ಹಾಗೂ ಕಸ್ತೂರೀ-ಚಂದನಾದಿಗಳ ಅನುಲೇಪಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯಳಾದ ಸೀತೆಯ ಮುಖವು ಮಳೆ, ಚಳಿ-ಬಿಸಿಲುಗಳಿಂದ ಬೇಗನೇ ಕುಂದಿ ಹೋದೀತು. ॥ 9 ॥ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಇಂದು ದಶರಥನು ಯಾವುದೋ ಪಿಶಾಚಿಯ ಆವೇಶದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದು ಅನುಚಿತ ವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಿರುವನು; ಏಕೆಂದರೆ ತನ್ನ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಇರುವ ಯಾವ ರಾಜನೂ ಕೂಡ ತನ್ನ ಪ್ರಿಯ ಪುತ್ರನನ್ನು ಮನೆಯಿಂದ ಹೊರ ಹಾಕುವನೇ? ॥ 10 ॥

ಪುತ್ರನು ಗುಣಹೀನನಾಗಿದ್ದರೂ ಅವನನ್ನು ಮನೆಯಿಂದ ಹೊರಗೆ ಹಾಕುವ ಸಾಹಸ ಹೇಗಾಗಬಲ್ಲದು? ಹಾಗಿರುವಾಗ ಕೇವಲ ಚರಿತ್ರದಿಂದಲೇ ಈ ಇಡೀ ಜಗತ್ತು ವಶೀಭೂತವಾಗುತ್ತದೋ ಅಂತಹವನಿಗೆ ವನವಾಸ ವಿಧಿಸುವ ಮಾತು ಹೇಗೆ ಹೇಳಬಹುದು? ॥ 11 ॥

ಕ್ರೂರತೆಯ ಅಭಾವ, ದಯೆ, ವಿದ್ಯೆ, ಶೀಲ, ದಮ (ಇಂದ್ರಿಯಸಂಯಮ), ಶಮ (ಮನೋನಿಗ್ರಹ) - ಈ ಆರು ಗುಣಗಳಿಂದ ಶ್ರೀರಾಮನು ಸದಾ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿರುವನು. ॥12॥

ಆದ್ದರಿಂದ ಇವನ ಮೇಲೆ ಆಘಾತ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಇವನ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕದಲ್ಲಿ ವಿಘ್ನವನ್ನೊಡ್ಡುವುದರಿಂದ ಬೇಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಜಲಾಶಯದ ನೀರು ಇಂಗಿ ಹೋದಾಗ ನೀರಿನಲ್ಲಿರುವ ಜೀವಿಗಳು ಚಡಪಡಿಸುವಂತೆ, ಪ್ರಜೆಗಳಿಗೆ ಅಂತಹ ಮಹಾಕ್ಲೇಶವನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿರುವರು. ॥ 13 ॥ ಈ ಜಗದೀಶ್ವರ ಶ್ರೀರಾಮನ ವ್ಯಥೆಯಿಂದ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತು ಬುಡ ಕಡಿದುದರಿಂದ ಫಲ-ಪುಷ್ಪಗಳ ಸಹಿತ ಇಡೀ ಮರವು ಒಣಗಿ ಹೋಗುವಂತೆ ವ್ಯಥಿತವಾಗಿದೆ. ॥ 14 ॥

ಈ ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ಶ್ರೀರಾಮನು ಸಮಸ್ತ ಮನುಷ್ಯರ ಮೂಲನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಧರ್ಮವೇ ಇವನ ಬಲವಾಗಿದೆ. ಜಗತ್ತಿನ ಇತರ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಪತ್ರ, ಪುಷ್ಪ, ಫಲ ಮತ್ತು ರೆಂಬೆಗಳಾಗಿವೆ. ॥ 15 ॥ ಆದ್ದರಿಂದ ನಾವೂ ಕೂಡ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಂತೆ ಪತ್ನೀ ಮತ್ತು ಬಂಧು-ಬಾಂಧವರೊಂದಿಗೆ ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿರುವ ಶ್ರೀರಾಮನ ದಾರಿಯಲ್ಲೇ ಅವನ ಹಿಂದೆ-ಹಿಂದೆ ಹೊರಟು ಬಿಡೋಣ. ॥ 16 ॥ ಮನೆ-ಮಠ, ಹೊಲ-ತೋಟ ಎಲ್ಲವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಧರ್ಮಾತ್ಮ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಅನುಸರಿಸೋಣ. ಇವನ ಸುಖ, ದುಃಖದಲ್ಲಿ ಭಾಗಿಯಾಗುವಾ. ॥ 17 ॥

ನಾವು ನಮ್ಮ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಹೂತಿಟ್ಟಿದ್ದ ನಿಧಿಯನ್ನು ಅಗೆದು ತೆಗೆದು ಎಲ್ಲ ಧನವನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಳ್ಳುವಾ. ಎಲ್ಲ ಆವಶ್ಯಕ ವಸ್ತುಗಳು ಇಲ್ಲೇ ಇರಲಿ. ಅವುಗಳ ಮೇಲೆ ಧೂಳು ತುಂಬಿ ಹೋಗಲಿ. ದೇವತೆಗಳು ಈ ಮನೆಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಓಡಿ ಹೋಗಲಿ. ಇಲಿಗಳು ಬಿಲದಿಂದ ಹೊರಬಂದು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಓಡಾಡಲಿ. ಅವುಗಳಿಂದ ಈ ಮನೆ ತುಂಬಿಹೋಗಲಿ. ಇದರಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ಒಲೆ ಉರಿಯದಿರಲಿ, ನೀರು ಇಲ್ಲದಿರಲಿ, ಕಸ ಗುಡಿಸದಿರಲಿ. ಇಲ್ಲಿ ಬಲಿವೈಶ್ಯದೇವ, ಯಜ್ಞ, ವೇದ ಮಂತ್ರಪಠಣ, ಹೋಮ, ಜಪ ನಿಂತು ಹೋಗಲಿ. ದೊಡ್ಡ ಕ್ಷಾಮವೇ ಬಂದಿರುವಂತೆ ಈ ಮನೆ ಪಾಳು ಬೀಳಲಿ. ಇದರಲ್ಲಿ ಒಡೆದ ಪಾತ್ರೆಗಳು ಚೆಲ್ಲಿಹೋಗಲಿ, ನಾವು ಎಂದೆಂದಿಗೂ ಇದನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಬಿಡೋಣ - ಇಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಈ ಮನೆಗಳ ಮೇಲೆ ಕೈಕೆಯಿಯು ಅಧಿಕಾರ ನಡೆಸಲಿ. ॥ 18-21 ॥

ಶ್ರೀರಾಮನು ಹೋಗುತ್ತಿರುವ ವನವೇ ನಗರವಾಗಲಿ. ನಾವು ಬಿಟ್ಟುಹೋದಾಗ ಈ ನಗರವೂ ವನವಾಗಿ ಪರಿಣತವಾಗಿ ಹೋಗಲಿ. ॥ 22 ॥ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ನಮ್ಮ ಭಯದಿಂದ ಹಾವುಗಳು ಬಿಲಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಓಡಿಹೋಗಲಿ. ಪರ್ವತದ ಮೇಲೆ ವಾಸಿಸುವ ಮೃಗ, ಪಕ್ಷಿಗಳು ಆ ಶಿಖರಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಬಿಡಲಿ. ಆನೆ, ಸಿಂಹಗಳೂ ಆ ವನವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ದೂರ ಹೊರಟು ಹೋಗಲಿ. ॥ 23 ॥ ಆ ಸರ್ಪವೇ ಮೊದಲಾದವುಗಳು ನಾವು ಬಿಟ್ಟಿರುವ ಸ್ಥಾನಗಳಿಗೆ ಹೊರಟು ಹೋಗಲಿ. ನಾವು ವಾಸಿಸುವ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಹೋಗಲಿ. ಈ ಊರು ಹುಲ್ಲು ತಿನ್ನುವ ಪಶುಗಳ, ಮಾಂಸಭಕ್ಷಿ ಹಿಂಸ್ರ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಂದ, ಹಣ್ಣು ತಿನ್ನುವ ಪಕ್ಷಿಗಳ ನಿವಾಸ ಸ್ಥಾನವಾಗಲಿ. ಇಲ್ಲಿ ಹಾವು, ಪಶು-ಪಕ್ಷಿ ಇರತೊಡಗಲಿ. ಇಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಪುತ್ರ ಮತ್ತು ಬಂಧು-ಬಾಂಧವರೊಂದಿಗೆ ಕೈಕೆಯಿಯು ಇದನ್ನು ತನ್ನ ಅಧಿಕಾರಕ್ಕೆ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲಿ. ನಾವೆಲ್ಲರೂ ವನದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀರಘುನಾಥನೊಂದಿಗೆ ಬಹಳ ಆನಂದದಲ್ಲಿ ಇರುವಾ. ॥24-25॥

ಈ ಪ್ರಕಾರ ಅನೇಕ ಜನರು ಆಡುತ್ತಿದ್ದ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಶ್ರೀರಾಮನು ಕೇಳಿದನು; ಆದರೆ ಕೇಳಿಯೂ ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ವಿಕಾರ ಉಂಟಾಗಲಿಲ್ಲ. ಮತ್ತ ಗಜರಾಜನಂತೆ ಪರಾಕ್ರಮಿ ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ಶ್ರೀರಾಮನು ಪುನಃ ಕೈಲಾಸ ಶಿಖರ ದಂತಿರುವ ತಾಯಿ ಕೈಕೇಯಿಯ ಶುಭ್ರ ಭವನವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ॥ 26-27 ॥ ವಿನಯಶೀಲ ವೀರ ಪುರುಷರಿಂದ ಕೂಡಿದ ಆ ರಾಜಭವನದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಅವನು ನೋಡುತ್ತಾನೆ-ಸುಮಂತನು ಬಳಿಯಲ್ಲೇ ದುಃಖಿತನಾಗಿ ನಿಂತಿದ್ದನು. ॥28॥

ಪೂರ್ವಜರ ನಿವಾಸಭೂಮಿಯಾದ ಅವಧದ ಜನರು ಅಲ್ಲಿ ಶೋಕಾತುರರಾಗಿ ನಿಂತಿದ್ದರು. ಅವರನ್ನು ನೋಡಿಯೂ ಶ್ರೀರಾಮನು ಸ್ವತಃ ಶೋಕದಿಂದ ಪೀಡಿತನಾಗಲಿಲ್ಲ. ಅವನ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ವ್ಯಥೆಯ ಯಾವ ಚಿಹ್ನೆಯೂ ಪ್ರಕಟವಾಗಲಿಲ್ಲ. ಅವನು ತಂದೆಯ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಪಾಲಿಸುವ ಇಚ್ಛೆ ಯಿಂದ ಅವನನ್ನು ದರ್ಶಿಸಲು ನಗುತ್ತಾ ಮುಂದರಿದನು.॥29॥ ಶೋಕಾಕುಲನಾಗಿ ಬಿದ್ದಿರುವ ಮಹಾರಾಜನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗುವ ಮಹಾತ್ಮಾ, ಮಹಾಮನಾ ಇಕ್ಷ್ವಾಕು ನಂದನ ಶ್ರೀರಾಮನು ಅಲ್ಲಿಗೆ ತಲುಪುವ ಮೊದಲು ಸುಮಂತ್ರ ನನ್ನು ನೋಡಿ ತಂದೆಗೆ ತಾನು ಬಂದಿರುವ ಸೂಚನೆಯನ್ನು ಕಳಿಸಲು ಆಗ ಅಲ್ಲೇ ನಿಂತುಬಿಟ್ಟನು. ॥ 30 ॥ ತಂದೆಯ ಆದೇಶದಂತೆ ವನವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಲು ಬುದ್ಧಿ ಪೂರ್ವಕ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ ಬಂದಿರುವ ಧರ್ಮವತ್ಸಲ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಸುಮಂತ್ರನ ಕಡೆಗೆ ನೋಡಿ - ನೀವು ಮಹಾರಾಜರಿಗೆ ನಾನು ಬಂದಿರುವ ಸೂಚನೆಯನ್ನು ಕೊಡಿರಿ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ॥ 31 ॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಮೂವತ್ತಮೂರನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು.॥33॥

ಮೂವತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಸರ್ಗ

ಶ್ರೀರಾಮನು ಸೀತಾ-ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಸಮೇತನಾಗಿ ರಾಜನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಅರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಹೊರಡಲು ಅನುಮತಿಯನ್ನು ಬೇಡಿದುದು, ರಾಜನ ಶೋಕ ಮತ್ತು ಮೂರ್ಛೆ, ಶ್ರೀರಾಮನ ಸಾಂತ್ವನ, ರಾಜನು ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಗಾಢವಾಗಿ ಆಲಿಂಗಿಸಿಕೊಂಡು ಪುನಃ ಮೂರ್ಛೆಹೋದುದು

ಕಮಲನಯನ ಶ್ಯಾಮಸುಂದರ ಉಪಮಾರಹಿತ ಮಹಾಪುರುಷ ಶ್ರೀರಾಮನು ಸೂತ ಸುಮಂತ್ರನಿಗೆ - ‘ನಾನು ಬಂದಿರುವ ಸೂಚನೆಯನ್ನು ನೀವು ತಂದೆಯವರಿಗೆ ಕೊಡಿರಿ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದಾಗ ಶ್ರೀರಾಮನ ಪ್ರೇರಣೆಯಿಂದ ಬೇಗನೇ ಒಳಗೆ ಹೋಗಿ ಸುಮಂತ್ರನು ದಶರಥನನ್ನು ದರ್ಶಿಸಿದನು. ರಾಜನ ಎಲ್ಲ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಸಂತಾಪದಿಂದ ಕಲುಷಿತಗೊಂಡಿದ್ದವು, ದೀರ್ಘವಾಗಿ ನಿಟ್ಟುಸಿರು ಬಿಡುತ್ತಿದ್ದನು. ॥1-2॥

ಸುಮಂತ್ರ ನೋಡುತ್ತಾನೆ - ಪೃಥಿವೀಪತಿ ದಶರಥನು ರಾಹುಗ್ರಸ್ತ ಸೂರ್ಯನಂತೆ, ಬೂದಿಮುಚ್ಚಿದ ಕೆಂಡದಂತೆ, ನೀರಿಲ್ಲದ ಸರೋವರದಂತೆ ಶ್ರೀಹೀನನಾಗಿದ್ದನು. ಅವನ ಚಿತ್ತ ಅತ್ಯಂತ ವ್ಯಾಕುಲಗೊಂಡಿತ್ತು. ಅವನು ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನೇ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಆಗ ಮಹಾಪ್ರಾಜ್ಞ ಸೂತನು ಮಹಾರಾಜನನ್ನು ಸಂಬೋಧಿಸಿ ಕೈಮುಗಿದು ಹೇಳಿದನು. ॥3-4॥ ಮೊದಲಿಗೆ ಸುಮಂತ್ರನು ವಿಜಯಸೂಚಕ ಆಶೀರ್ವಾದಗಳನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾ ಮಹಾರಾಜನ ಅಭ್ಯುದಯವನ್ನು ಹಾರೈಸಿದನು. ಮತ್ತೆ ಭಯವ್ಯಾಕುಲ ಮಂದ-ಮಧುರ ವಾಣಿಯಿಂದ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು - ॥5॥

ಪೃಥಿವೀಪತೇ! ಸತ್ಯಪರಾಕ್ರಮಿ, ಪುರುಷಸಿಂಹ ನಿಮ್ಮ ಪುತ್ರ ಶ್ರೀರಾಮನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಮತ್ತು ಆಶ್ರಿತಸೇವಕರಿಗೆ ತನ್ನ ಎಲ್ಲ ಧನವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು, ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದು ದ್ವಾರದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುವನು. ನಿಮಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ. ಅವನು ತನ್ನ ಎಲ್ಲ ಸುಹೃದರನ್ನು ಭೆಟ್ಟಿಯಾಗಿ, ಅವರಿಂದ ಬೀಳ್ಕೊಂಡು ಈಗ ನಿಮ್ಮನ್ನು ದರ್ಶಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಿರುವನು. ನಿಮ್ಮಾಜ್ಞೆ ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದು ನಿಮ್ಮನ್ನು ದರ್ಶಿಸುವನು. ಮಹಾರಾಜ! ಈಗ ಅವನು ವಿಶಾಲವನಕ್ಕೆ ಹೋಗುವನು, ಆದ್ದರಿಂದ ಕಿರಣ ಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಸಮಸ್ತ ರಾಜೋಚಿತ ಗುಣಗಳಿಂದ ಸಂಪನ್ನನಾದ ಈ ರಾಮನನ್ನು ನೀವು ಮನಃಪೂರ್ತ ನೋಡಿರಿ. ॥6-8॥ ಇದನ್ನು ಕೇಳಿ ಸಮುದ್ರದಂತೆ ಗಂಭೀರ ಹಾಗೂ ಆಕಾಶದಂತೆ ನಿರ್ಮಲ, ಸತ್ಯವಾದೀ, ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ದಶರಥನು ಅವನಿಗೆ ಇಂತು ಉತ್ತರಿಸಿದನು - ॥9॥

ಸುಮಂತ್ರ! ಇಲ್ಲಿ ಇರುವ ಎಲ್ಲ ನನ್ನ ಪತ್ನಿಯರನ್ನು ಕರೆಸು. ಅವರೆಲ್ಲರೊಂದಿಗೆ ನಾನು ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ನೋಡಲು ಬಯಸುವೆನು. ॥10॥ ಆಗ ಸುಮಂತ್ರನು ಅವಸರವಾಗಿ ಅಂತಃಪುರಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ರಾಜನ ಎಲ್ಲ ಮಡದಿಯರಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು- ದೇವಿಯರೇ! ನಿಮ್ಮನ್ನು ಮಹಾರಾಜರು ಕರೆಯುತ್ತಿದ್ದಾರೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬೇಗನೇ ನಡೆಯಿರಿ. ॥11॥ ರಾಜನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಸುಮಂತ್ರನು ತಿಳಿಸಿದಾಗ ಆ ಎಲ್ಲ ರಾಣಿಯರು ಸ್ವಾಮಿಯ ಆದೇಶವೆಂದು ತಿಳಿದು ದಶರಥನಿದ್ದ ಭವನದ ಕಡೆಗೆ ಹೊರಟರು. ॥12॥

ಸ್ವಲ್ಪ ಕೆಂಪಾಗಿರುವ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ ಮುನ್ನೂರಐವತ್ತು ಪತಿವ್ರತಾ ಯುವತಿ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಮಹಾರಾಣಿ ಕೌಸಲ್ಯೆಯನ್ನು ಸುತ್ತುವರೆದು ನಿಧಾನವಾಗಿ ಆ ಭವನಕ್ಕೆ ಹೋದರು. ॥13॥ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಬಂದಾಗ ಅವರನ್ನು ನೋಡಿ ಪೃಥಿವೀಪತಿ ರಾಜನು ಸೂತನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು - ಸುಮಂತ್ರ! ಈಗ ನನ್ನ ಪುತ್ರನನ್ನು ಕರೆದುಕೊಂಡು ಬಾ. ॥14॥ ಅಪ್ಪಣೆ ಪಡೆದ ಸುಮಂತ್ರನು ಹೋಗಿ ಶ್ರೀರಾಮ, ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಹಾಗೂ ಸೀತೆಯರನ್ನು ಜೊತೆಗೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಮಹಾ ರಾಜರ ಬಳಿಗೆ ಮರಳಿ ಬಂದನು. ॥15॥

ತನ್ನ ಪುತ್ರನು ಕೈಮುಗಿದು ಬರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಮಹಾರಾಜನು ಸಟ್ಟನೆ ಆಸನದಿಂದ ಎದ್ದು ನಿಂತನು. ಆಗ ಸ್ತ್ರೀಯರನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿದ ಆ ನರೇಶನು ಶೋಕದಿಂದ ಆರ್ತನಾಗಿದ್ದನು. ॥16॥ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ನೋಡುತ್ತಲೇ ಆ ಪ್ರಜಾಪಾಲಕ ಮಹಾರಾಜನು ವೇಗವಾಗಿ ಅವನ ಕಡೆ ಧಾವಿಸಿದನು, ಆದರೆ ಅವನ ಬಳಿಗೆ ತಲುಪುವ ಮೊದಲೇ ದುಃಖದಿಂದ ವ್ಯಾಕುಲನಾಗಿ ಭೂಮಿಗೆ ಬಿದ್ದು ಮೂರ್ಛಿತನಾದನು. ॥17॥ ಆಗ ಶ್ರೀರಾಮ ಮತ್ತು ಮಹಾರಥಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ವೇಗವಾಗಿ ಮುಂದರಿದು ದುಃಖದಿಂದ ಅಚೇತನನಂತಾದ ಶೋಕಮಗ್ನ ಮಹಾರಾಜರ ಬಳಿಗೆ ತಲುಪಿದರು. ॥18॥ ಇಷ್ಟರಲ್ಲಿ ಆ ರಾಜಭವನದಲ್ಲಿ ಕೂಡಲೇ ಆಭರಣಗಳ ಧ್ವನಿಯೊಂದಿಗೆ ಸಾವಿರಾರು ಸ್ತ್ರೀಯರ ‘ಹಾ ರಾಮ! ಹಾ ರಾಮ!’ ಎಂಬ ಆರ್ತನಾದ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸಿತು. ॥19॥ ಶ್ರೀರಾಮ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣರಿಬ್ಬರೂ ಸಹೋದರರು ಸೀತೆಯೊಂದಿಗೆ ಅತ್ತುಬಿಟ್ಟರು ಹಾಗೂ ಅವರು ಮೂವರೂ ಮಹಾರಾಜರನ್ನು ಭುಜಗಳಿಂದ ಎತ್ತಿ ಮಂಚದ ಮೇಲೆ ಕುಳ್ಳಿರಿಸಿದರು. ॥20॥ ಶೋಕಾಶ್ರು ಸಾಗರದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ ಮಹಾರಾಜ ದಶರಥನು ಎರಡು ಗಳಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಎಚ್ಚರಗೊಂಡಾಗ ಶ್ರೀರಾಮನು ಕೈಮುಗಿದು ಅವರಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು - ॥21॥

ಮಹಾರಾಜರೇ! ನೀವು ನಮ್ಮ ಸ್ವಾಮಿಯಾಗಿರುವಿರಿ. ನಾನು ದಂಡಕಾರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದೇನೆ ಮತ್ತು ತಮ್ಮ ಅಪ್ಪಣೆಯನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಬಂದಿರುವೆನು. ನೀವು ನಿಮ್ಮ ಮಂಗಳಮಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ನೋಡಿರಿ. ॥22॥ ನನ್ನೊಂದಿಗೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೂ ವನಕ್ಕೆ ಹೋಗಲು ಆಜ್ಞೆ ಕೊಡಿರಿ. ಜೊತೆಗೆ ಸೀತೆಯೂ ನನ್ನೊಂದಿಗೆ ವನಕ್ಕೆ ಹೋಗುವಂತೆ ಒಪ್ಪಿಗೆ ನೀಡಿರಿ. ನಾನು ಅನೇಕ ನಿಜಕಾರಣಗಳನ್ನು ತಿಳಿಸಿ ಅವರನ್ನು ತಡೆಯಲು ತುಂಬಾ ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದೆ, ಆದರೆ ಇವರು ಇಲ್ಲಿ ಇರಲು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ಮಾನ ಕೊಡುವ ನರೇಶರೇ! ತಾವು ಶೋಕ ಬಿಟ್ಟು ನನಗೆ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಮತ್ತು ಸೀತೆಗೂ ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗುವ ಅಪ್ಪಣೆ ಕೊಡಿರಿ. ಬ್ರಹ್ಮದೇವರು ತನ್ನ ಪುತ್ರರಾದ ಸನಕಾದಿಗಳಿಗೆ ತಪಸ್ಸಿಗಾಗಿ ವನಕ್ಕೆ ಹೋಗಲು ಅನುಮತಿ ಕೊಟ್ಟಂತೆ, ನಮಗೂ ಅನುಮತಿ ಕೊಡಿರಿ. ॥23-24॥

ಈ ಪ್ರಕಾರ ಶಾಂತಭಾವದಿಂದ ವನವಾಸಕ್ಕಾಗಿ ರಾಜನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪ್ರತೀಕ್ಷೆ ಮಾಡುತ್ತಿರುವ ಶ್ರೀರಾಮನ ಕಡೆಗೆ ನೋಡಿ ಮಹಾರಾಜನು ಹೇಳಿದನು - ॥25॥ ರಘುನಂದನ! ನಾನು ಕೈಕೇಯಿಗೆ ಕೊಟ್ಟ ವರಗಳಿಂದಾಗಿ ಮೋಹದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿರುವೆನು. ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ಬಂಧಿಸಿ ಸ್ವತಃ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ರಾಜನಾಗು. ॥26॥

ಮಹಾರಾಜನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಕುಶಲನೂ, ಧರ್ಮಾತ್ಮರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೂ ಆದ ಶ್ರೀರಾಮನು ಎರಡೂ ಕೈಗಳನ್ನು ಮುಗಿದು ತಂದೆಯ ಬಳಿ ಇಂತು ಉತ್ತರಿಸಿದನು. ॥27॥ ಮಹಾರಾಜರೇ! ತಾವು ಸಾವಿರಾರು ವರ್ಷಗಳವರೆಗೆ ಈ ಪೃಥಿವಿಯನ್ನು ಪಾಲಿಸಿದಿರಿ. ನಾನಾದರೋ ಇನ್ನು ಮೇಲೆ ವನದಲ್ಲೇ ವಾಸಿಸುವೆನು. ನನಗೆ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಡೆಯುವ ಇಚ್ಛೆಯೇ ಇಲ್ಲ. ॥28॥

ನರೇಶ್ವರ! ಹದಿನಾಲ್ಕುವರ್ಷ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಇದ್ದು, ನಿಮ್ಮ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿದ ಬಳಿಕ ನಾನು ಪುನಃ ಬಂದು ನಿಮ್ಮ ಚರಣಯುಗಗಳಲ್ಲಿ ಶಿರವನ್ನು ಚಾಚುವೆನು. ॥29॥ ದಶರಥನು ಒಂದು ಸತ್ಯದ ಬಂಧನದಲ್ಲಿ ಬಂಧಿತನಾಗಿದ್ದನು, ಇನ್ನೊಂದು ಕಡೆ ಏಕಾಂತದಲ್ಲಿ ಕೈಕೇಯಿಯು ಅವನನ್ನು ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಕಾಡಿಗೆ ಕಳಿಸಿ ಕೊಡಲು ಬಾಧ್ಯನನ್ನಾಗಿಸುತ್ತಿದ್ದಳು. ಈ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಆರ್ತಭಾವದಿಂದ ಅಳುತ್ತಾ ತನ್ನ ಪ್ರಿಯಪುತ್ರ ಶ್ರೀರಾಮನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು - ॥30॥

ಅಪ್ಪಾ! ನೀನು ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿಗಾಗಿ, ವೃದ್ಧಿಗಾಗಿ ಮತ್ತು ಪುನಃ ಮರಳಿ ಬರಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಶಾಂತನಾಗಿ ಹೋಗು. ನಿನ್ನ ಮಾರ್ಗವು ವಿಘ್ನ-ಬಾಧೆಗಳಿಂದ ರಹಿತವಾಗಿ ನಿರ್ಭಯವಾಗಲಿ. ॥31॥ ಮಗು ರಘುನಂದನ! ನೀನು ಸತ್ಯ ಸ್ವರೂಪ ಮತ್ತು ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ಆಗಿರುವೆ. ನಿನ್ನ ವಿಚಾರವನ್ನು ಬದಲಿಸುವುದು ಅಸಂಭವವಾಗಿದೆ; ಆದರೂ ಕೇವಲ ಒಂದು ರಾತ್ರಿಯಾದರೂ ನಿನ್ನ ಪ್ರಯಾಣವನ್ನು ಮುಂದಕ್ಕೆ ಹಾಕು. ಕೇವಲ ಒಂದು ದಿನವಾದರೂ ನಿನ್ನನ್ನು ನೋಡುವ ಸುಖವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವೆನು. ॥32-33॥ ನಿನ್ನ ತಾಯಿಯನ್ನು ಮತ್ತು ನನ್ನನ್ನು ಈ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ನೋಡಿ ಇಂದಿನ ಇರುಳನ್ನು ಇಲ್ಲೇ ಇದ್ದು ಬಿಡು. ನಾನು ಕೊಡುವ ಬೇಕಾದ ಎಲ್ಲ ವಸ್ತುಗಳಿಂದ ತೃಪ್ತನಾಗಿ ನಾಳೆ ಪ್ರಾತಃಕಾಲ ಇಲ್ಲಿಂದ ಹೋಗು. ॥34॥

ರಾಘವ! ನೀನು ಸರ್ವಥಾ ದುಷ್ಕರ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿರುವೆ. ನನಗೆ ಪ್ರಿಯವನ್ನುಂಟುಮಾಡಲು ನೀನು ಈಪ್ರಕಾರ ವನವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸುತ್ತಿರುವೆ. ॥35॥ ಆದರೂ ಮಗು ರಘುನಂದನ! ‘ಇದು ನನಗೆ ಪ್ರಿಯವಾಗಿಲ್ಲ’ ಇದನ್ನು ಸತ್ಯದಮೇಲೆ ಆಣೆಇಟ್ಟು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ನೀನು ಕಾಡಿಗೆ ಹೊಗುವುದು ನನಗೆ ಏನೂ ಇಷ್ಟವಿಲ್ಲ. ಈ ನನ್ನ ಪತ್ನೀ ಕೈಕೆಯಿಯು ಬೂದಿಮುಚ್ಚಿರುವ ಬೆಂಕಿಯಂತೆ ಭಯಂಕರವಾಗಿ ಇರುವಳು. ಇವಳು ತನ್ನ ಕ್ರೂರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ಅಡಗಿಸಿಟ್ಟಿದ್ದಳು. ಇವಳೇ ಇಂದು ನನ್ನ ಅಭೀಷ್ಟ ಸಂಕಲ್ಪದಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ವಿಚಲಿತಗೊಳಿಸಿರುವಳು. ಕುಲೋಚಿತ ಸದಾಚಾರವನ್ನು ವಿನಾಶ ಮಾಡುವಂತಹ ಈ ಕೈಕೇಯಿಯು ವರದಾನಕ್ಕಾಗಿ ನನ್ನನ್ನು ಪ್ರೇರೇಪಿಸಿ, ನನಗೆ ದೊಡ್ಡ ಮೋಸ ಮಾಡಿದಳು. ಇವಳಿಂದ ನನಗೆ ಪ್ರಾಪ್ತವಾದ ವಂಚನೆಯನ್ನು ನೀನು ಕಳೆಯಲು ಬಯಸುತ್ತಿರುವೆ. ॥36-37॥

ಮಗನೇ! ನೀನು ನಿನ್ನ ತಂದೆಯನ್ನು ಸತ್ಯವಾದಿಯಾಗಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಿರುವೆ. ನಿನಗೆ ಇದು ಯಾವುದೇ ದೊಡ್ಡ ಮಾತಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ನೀನು ಗುಣ ಮತ್ತು ವಯಸ್ಸು ಎರಡೂ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನನ್ನ ಜ್ಯೇಷ್ಠ ಪುತ್ರನಾಗಿರುವೆ. ॥38॥ ಶೋಕಾಕುಲ ತನ್ನ ತಂದೆಯ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಆಗ ತಮ್ಮನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣಸಹಿತ ಶ್ರೀರಾಮನು ದುಃಖಿತನಾಗಿ ಹೇಳಿದನು. ॥39॥

ಮಹಾರಾಜರೇ! ಇಂದು ನಾನು ಪ್ರಯಾಣಮಾಡಿ ಪಡೆಯುವ ಗುಣ(ಲಾಭ)ಗಳು ನಾಳೆ ನನಗೆ ಸಿಗಲಾರದು. ಆದ್ದರಿಂದರಿಂದ ನಾನು ಸಮಸ್ತ ಕಾಮನೆಗಳಿಗಿಂತಲೂ ಮಿಗಿಲಾಗಿ ಈಗಲೇ ಹೊರಡಲು ಬಯಸುತ್ತಿರುವೆನು. ॥40॥ ರಾಷ್ಟ್ರ ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿಯ ನಿವಾಸಿ ಜನರ ಸಹಿತ ಧನ-ಧಾನ್ಯದಿಂದ ಸಂಪನ್ನ ಈ ಇಡೀ ಪೃಥಿವಿಯನ್ನು ನಾನು ಬಿಟ್ಟು ಬಿಟ್ಟಿರುವೆನು. ನೀವು ಇದನ್ನು ಭರತನಿಗೆ ಕೊಟ್ಟುಬಿಡಿ. ॥41॥ ನನ್ನ ವನವಾಸ ವಿಷಯದ ನಿಶ್ಚಯವು ಈಗ ಬದಲಾಗಲಾಗದು. ವರದಾಯಕ ನರೇಶರೇ! ನೀವು ದೇವಾಸುರ ಸಂಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಕೈಕೇಯಿಗೆ ವರವನ್ನು ಕೊಡುವುದಾಗಿ ಮಾಡಿದ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿ ಸತ್ಯವಾದಿಯಾಗಿರಿ. ॥42॥ ನಾನು ನಿಮ್ಮ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಾ ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ವನ್ಯಪ್ರಾಣಿಗಳೊಂದಿಗೆ ವಾಸಿಸುವೆನು. ನಿಮ್ಮ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಬೇರೆ ವಿಚಾರ ಬರಬಾರದು. ನೀವು ಈ ಇಡೀ ಪೃಥಿವಿಯನ್ನು ಭರತನಿಗೆ ಕೊಡಿರಿ. ॥43-44॥

ರಘುನಂದನ! ನಾನು ನನ್ನ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಸುಖವಾಗಲು ಅಥವಾ ಸ್ವಜನರ ಪ್ರಿಯವನ್ನು ಮಾಡುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಲು ಇಚ್ಛಿಸಿರಲಿಲ್ಲ. ನಿಮ್ಮ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಯಥಾವತ್ತಾಗಿ ಪಾಲಿಸಲೆಂದೇ ನಾನು ಸ್ವೀಕರಿಸಲು ಬಯಸಿದ್ದೆ. ॥45॥ ನಿಮ್ಮ ದುಃಖ ದೂರವಾಗಲೀ, ನೀವು ಹೀಗೆ ಕಣ್ಣೀರಿಡುವುದು ಸರಿಯಲ್ಲ. ನದಿಗಳಿಂದ ದುರ್ಧರ್ಷ ಸಮುದ್ರವು ಕ್ಷುಬ್ಧವಾಗುವುದಿಲ್ಲ-ತನ್ನ ಮೇರೆ ಮೀರುವುದಿಲ್ಲ. (ಹೀಗೇ ನೀವೂ ಕ್ಷುಬ್ಧರಾಗಬಾರದು.) ॥46॥ ನನಗೆ ಈ ರಾಜ್ಯದ, ಸುಖದ, ಪೃಥಿವಿಯ, ಸಂಪೂರ್ಣ ಭೋಗಗಳ, ಸ್ವರ್ಗದ ಮತ್ತು ಜೀವನದ ಇಚ್ಛೆಯೂ ಇಲ್ಲ. ॥47॥

ಪುರುಷ ಶಿರೋಮಣಿಯೇ! ನನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಯಾವುದಾದರೂ ಇಚ್ಛೆ ಇದ್ದರೆ ನೀವು ಸತ್ಯವಾದಿಗಳಾಗಬೇಕೆಂಬುದೇ ಆಗಿದೆ. ನಿಮ್ಮ ಮಾತು ಸುಳ್ಳಾಗಬಾರದು. ಈ ಮಾತನ್ನು ನಾನು ನಿಮ್ಮ ಮುಂದೆ ಸತ್ಯ ಮತ್ತು ಶುಭಕರ್ಮಗಳ ಮೇಲೆ ಆಣೆಇಟ್ಟು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ॥48॥ ಪ್ರಭೋ! ಈಗ ನಾನು ಇಲ್ಲಿ ಒಂದು ಕ್ಷಣವೂ ಇರಲಾರೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನೀವು ಈ ಶೋಕವನ್ನು ಒಳಗೇ ಅದುಮಿಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳಿ. ನಾನು ನನ್ನ ನಿಶ್ಚಯಕ್ಕೆ ವಿಪರೀತವಾಗಿ ಏನನ್ನೂ ಮಾಡಲಾರೆ. ॥49॥

ರಘುನಂದನ! ‘ರಾಮಾ! ನೀನು ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗು’ ಎಂದು ಕೈಕೆಯಿಯು ಕೇಳಿದ್ದಳು. ‘ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಹೋಗುವನು’ ಎಂದು ನಾನು ಮಾತು ಕೊಟ್ಟಿದ್ದೆ. ಆ ಸತ್ಯವನ್ನು ನಾನು ಪಾಲಿಸಬೇಕಾಗಿದೆ. ॥50॥

ಸ್ವಾಮಿ! ನಡುವಿನಲ್ಲಿ ನಮ್ಮನ್ನು ನೋಡುವುದಾಗಲೀ, ಭೆಟ್ಟಿಯಾಗುವುದಾಗಲೀ ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಉತ್ಕಂಠಿತರಾಗಬೇಡಿ. ಶಾಂತಸ್ವಭಾವವುಳ್ಳ ಮೃಗಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ, ಬಗೆ-ಬಗೆಯ ಪಕ್ಷಿಗಳ ಕಲರವದಿಂದ ಕೂಡಿರುವ ಆ ವನದಲ್ಲಿ ನಾವು ಆನಂದವಾಗಿ ಇರುವೆವು. ॥51॥

ಅಪ್ಪಾ! ತಂದೆಯು ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ದೇವನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ತಂದೆಯಾದ ನಿಮ್ಮನ್ನು ದೇವರೆಂದೇ ತಿಳಿದು ನಾನು ತಮ್ಮ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸುವೆನು. ॥52॥ ನೃಪಶ್ರೇಷ್ಠರೇ! ಈಗ ಈ ಸಂತಾಪವನ್ನು ಬಿಡಿರಿ. ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷ ಕಳೆದಾಗ ನಾನು ಅರಣ್ಯದಿಂದ ಹಿಂದಿರುಗಿ ಬರುವುದನ್ನು ನೋಡುವಿರಿ. ॥53॥ ಪುರುಷಸಿಂಹರೇ! ಇಲ್ಲಿ ಕಣ್ಣೀರು ಹರಿಸುತ್ತಿರುವ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಧೈರ್ಯ ಕೊಡುವುದು ನಿಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯವಾಗಿದೆ. ಹಾಗಿರುವಾಗ ನೀವು ಸ್ವತಃ ಇಷ್ಟು ವಿಕಲ ಹೇಗೆ ಆಗುತ್ತಿರುವಿರಿ? ॥54॥

ಈ ನಗರ, ರಾಜ್ಯ, ಇಡೀ ಪೃಥಿವಿಯನ್ನು ನಾನು ಬಿಟ್ಟುಬಿಟ್ಟಿರುವೆನು. ನೀವು ಇದೆಲ್ಲವನ್ನು ಭರತನಿಗೆ ಕೊಟ್ಟು ಬಿಡಿರಿ. ಈಗ ನಾನು ನಿಮ್ಮ ಆದೇಶವನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಾ ದೀರ್ಘಕಾಲ ವನದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಲು ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ॥55॥ ನಾನು ಬಿಟ್ಟಿರುವ ಪರ್ವತಖಂಡಗಳನ್ನು, ನಗರಗಳನ್ನು, ಉಪವನಗಳ ಸಹಿತ ಈ ಇಡೀ ಪೃಥಿವಿಯನ್ನು ಭರತನು ಕಲ್ಯಾಣಕಾರೀ ಮೇರೆಯೊಳಗಿದ್ದು ಪಾಲಿಸಲಿ. ನರೇಶ್ವರರೇ! ನೀವು ಕೊಟ್ಟ ವಚನವು ಪೂರ್ಣವಾಗಲಿ. ॥56॥ ಪೃಥಿವೀಪತೇ! ನಿಷ್ಪಾಪ ಮಹಾರಾಜರೇ! ಸತ್ಪುರುಷರಿಂದ ಅನುಮೋದಿತವಾದ ನಿಮ್ಮ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ನನಗಾಗುವ ಸಂತೋಷವು ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ಭೋಗಗಳಿಂದ, ಪ್ರಿಯ ಪದಾರ್ಥಗಳಿಂದ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ನನಗಾಗಿ ನಿಮ್ಮ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಆಗುವ ದುಃಖವು ದೂರವಾಗಬೇಕು. ॥57॥

ಪುಣ್ಯಾತ್ಮರಾದ ಅರಸರೇ! ಇಂದು ನಿಮ್ಮನ್ನು ಮಿಥ್ಯಾ ವಾದಿಯಾಗಿಸಿ, ನಾನು ಅಕ್ಷಯ ರಾಜ್ಯ, ಎಲ್ಲ ವಿಧದ ಭೋಗಗಳು, ವಸುಂಧರೆಯ ಆಧಿಪತ್ಯ, ಮಿಥಿಲೇಶಕುಮಾರಿ ಸೀತೆ ಹಾಗೂ ಇತರ ಯಾವುದೇ ಇಚ್ಛಿತ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಲಾರೆನು. ನಿಮ್ಮ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಸತ್ಯವಾಗಲಿ ಎಂಬುದೊಂದೇ ನನ್ನ ಇಚ್ಛೆಯಾಗಿದೆ. ॥58॥ ವಿಚಿತ್ರವೃಕ್ಷಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ನಾನು ಫಲ-ಮೂಲಗಳನ್ನು ತಿನ್ನುತ್ತಾ ಅಲ್ಲಿಯ ಪರ್ವತಗಳನ್ನು, ನದಿಗಳನ್ನು, ಸರೋವರಗಳನ್ನು ನೋಡು-ನೋಡುತ್ತಾ ಸುಖಿಯಾಗುವೆನು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನೀವು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಶಾಂತರಾಗಿರಿ. ॥59॥

ಶ್ರೀರಾಮನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಪುತ್ರ ವಿಯೋಗದ ಸಂಕಟದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿರುವ ದಶರಥನು ದುಃಖ ಮತ್ತು ಸಂತಾಪದಿಂದ ಪೀಡಿತನಾಗಿ ರಾಮನನ್ನು ಎದೆಗೊತ್ತಿಕೊಂಡನು; ಮತ್ತೆ ನಿಶ್ಚೇಷ್ಟಿತರಾಗಿ ಭೂಮಿಗೆ ಕುಸಿದನು. ಆಗ ಅವನ ಶರೀರವು ಜಡದಂತೆ ಯಾವ ಚೇಷ್ಟೆಯನ್ನೂ ಮಾಡದಾಯಿತು. ॥60॥ ಇದನ್ನು ನೋಡಿ ರಾಣಿ ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಅಲ್ಲಿ ನೆರೆದ ಉಳಿದ ಎಲ್ಲ ರಾಣಿಯರು ಅಳತೊಡಗಿದರು. ಸುಮಂತ್ರನೂ ಅಳುತ್ತಾ-ಅಳುತ್ತಾ ಮೂರ್ಛೆಹೋದನು ಹಾಗೂ ಅಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಹಾಹಾಕಾರ ಉಂಟಾಯಿತು. ॥61॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಮೂವತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು.॥34॥

ಮೂವತ್ತೈದನೆಯ ಸರ್ಗ

ಸುಮಂತ್ರನಿಂದ ಕೈಕೇಯಿಯ ನಿಂದನೆ

ಅನಂತರ ಎಚ್ಚರಗೊಂಡ ಸುಮಂತ್ರನು ಸಟ್ಟನೆ ಎದ್ದು ನಿಂತನು. ಅವನ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಅಮಂಗಲಕಾರಿಯಾದ ಭಾರೀ ಸಂತಾಪವಾಯಿತು. ಅವನು ಕ್ರೋಧದಿಂದ ನಡುಗುತ್ತಿದ್ದನು. ಅವನ ಶರೀರ ಮತ್ತು ಮುಖದ ಕಾಂತಿಯು ಬದಲಾಯಿತು. ಅವನು ಸಿಟ್ಟಿನಿಂದ ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಕೆಂಪಗಾಗಿಸಿ, ಎರಡು ಕೈಗಳಿಂದ ತಲೆಯನ್ನು ಚಚ್ಚಿಕೊಂಡನು. ಪದೇ ಪದೇ ದೀರ್ಘವಾಗಿ ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಡುತ್ತಾ, ಕೈಗಳನ್ನು ತಿಕ್ಕಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾ, ಕಟಕಟನೆ ಹಲ್ಲು ಕಡಿಯುತ್ತಿದ್ದನು. ದಶರಥರಾಜನ ಮನಸ್ಸಿನ ವಾಸ್ತವಿಕ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ ತನ್ನ ವಚನರೂಪೀ ಹರಿತವಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಕೈಕೇಯಿಯ ಹೃದಯವನ್ನು ನಡುಗಿಸಿ ಬಿಡುವಂತೆ ನುಡಿಯತೊಡಗಿದನು. ॥1-3॥ ತನ್ನ ಅಶುಭ ಹಾಗೂ ಅನುಪಮ ವಾಗ್ವಜ್ರದಿಂದ ಕೈಕೇಯಿಯ ಎಲ್ಲ ಮರ್ಮಸ್ಥಾನಗಳನ್ನು ವಿದೀರ್ಣಗೊಳಿಸುತ್ತಾ ಸುಮಂತ್ರನು ಈ ಪ್ರಕಾರ ಹೇಳಲುಪಕ್ರಮಿಸಿದನು - ॥4॥

‘‘ದೇವಿ! ನೀನು ಚರಾಚರ ಸಂಪೂರ್ಣ ಜಗತ್ತಿನ ಸ್ವಾಮಿ ಸ್ವಯಂ ನಿನ್ನ ಪತಿ ಮಹರಾಜಾ ದಶರಥನನ್ನೇ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿದಾಗ ಈ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ನೀನು ಮಾಡದೇ ಇರುವ ಯಾವುದೇ ಕುಕರ್ಮವಿಲ್ಲ. ನೀನು ಪತಿಯ ಹತ್ಯೆ ಮಾಡುವವಳೇ ಅಲ್ಲ, ಕೊನೆಗೆ ಕುಲಘಾತಿನಿಯೂ ಆಗಿರುವೆ’’ ಎಂದೇ ನಾನು ತಿಳಿಯುತ್ತೇನೆ. ॥5-6॥

ಅಯ್ಯೋ! ದೇವೇಂದ್ರನಂತೆ ಅಜೇಯನೂ, ಪರ್ವತದಂತೆ ಸ್ಥಿರನೂ, ಮಹಾಸಾಗರದಂತೆ ಕ್ಷೋಭರಹಿತನೂ ಆದ ದಶರಥನನ್ನು ನೀನು ತನ್ನ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಸಂತಪ್ತಗೊಳಿಸುತ್ತಿರುವೆ. ॥7॥ ದಶರಥ ಮಹಾರಾಜರು ನಿನಗೆ ಪತಿ, ಪಾಲಕ ಮತ್ತು ವರದಾತಾ ಆಗಿದ್ದಾರೆ. ನೀನು ಅವರ ಅಪಮಾನಮಾಡಬೇಡ. ನಾರಿಯರಿಗೆ ಪತಿಯ ಇಚ್ಛೆಯ ಮಹತ್ವ ಕೋಟಿ ಪುತ್ರರಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ. ॥8॥ ಈ ಕುಲದಲ್ಲಿ ರಾಜನು ಪರಲೋಕವಾಸಿಯಾದಾಗ ಅವನ ಪುತ್ರರ ವಯಸ್ಸಿನ ವಿಚಾರಮಾಡಿ ಜ್ಯೇಷ್ಠಪುತ್ರನೇ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ರಾಜಕುಲದ ಈ ಪರಂಪರಾಗತ ಪದ್ಧತಿಯನ್ನು ನೀನು ಈ ಇಕ್ಷ್ವಾಕು ವಂಶದ ಒಡೆಯ ಮಹಾರಾಜರು ಜೀವಿಸಿ ಇರುವಾಗಲೇ ಅಳಿಸಿಬಿಡಲು ಬಯಸುತ್ತಿಯಲ್ಲ. ॥9॥ ನಿನ್ನ ಪುತ್ರ ಭರತನು ರಾಜನಾಗಿ ಈ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಆಳಲಿ; ಆದರೆ ನಾವಾದರೋ ಶ್ರೀರಾಮನಿರುವಲ್ಲಿಗೆ ಹೊರಟುಹೋಗುವೆವು. ॥10॥ ನಿನ್ನ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನೂ ವಾಸಿಸಲಾರನು; ನೀನು ಇಂದು ಇಂತಹ ಮರ್ಯಾದಾಹೀನ ಕಾರ್ಯಮಾಡುವೆಯಾದರೆ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ನಾವೆಲ್ಲರೂ ಶ್ರೀರಾಮನು ಸೇವಿಸುವಲ್ಲಿಗೇ ಹೊರಟುಹೋಗುವೆವು. ॥11॥ ಸಮಸ್ತ ಬಂಧು-ಬಾಂಧವರು ಹಾಗೂ ಸದಾಚಾರೀ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರೂ ಕೂಡ ನಿನ್ನನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುವರು. ದೇವಿ! ಮತ್ತೆ ಈ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಡೆದು ನಿನಗೆ ಯಾವ ಆನಂದಸಿಗಬಲ್ಲದು? ಅಯ್ಯೋ! ನೀನು ಇಂತಹ ಮರ್ಯಾದೆಗೆಟ್ಟ ಕರ್ಮ ಮಾಡಲು ಬಯಸುತ್ತಿರುವೆಯಲ್ಲ! ॥12-13॥ ಇದನ್ನು ನೋಡಿ ನನಗೆ ಆಶ್ಚರ್ಯವಾಗುತ್ತಿದೆ-ನೀನು ಇಷ್ಟು ಅತ್ಯಾಚಾರ ಮಾಡಿದರೂ ಪೃಥಿಯು ಕೂಡಲೇ ಏಕೆ ಬಿರಿದುಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು? ॥14॥

ಅಥವಾ ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಗಳ ಧಿಕ್ಕಾರಪೂರ್ಣ ವಾಗ್ದಂಡ(ಶಾಪ)ವು ನೋಡಲು ಭಯಂಕರ ಹಾಗೂ ಸುಟ್ಟು ಬಿಡುವಂತಹುದಾಗಿದೆ. ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಮನೆಯಿಂದ ಹೊರಹಾಕಲು ಹೊರಟಿರುವ ನಿನ್ನಂತಹ ಪಾಷಾಣ ಹೃದಯಿಯ ಅದು ಸರ್ವನಾಶ ಏಕೆ ಮಾಡಿಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ? ॥15॥ ಮಾವಿನಮರವನ್ನು ಕಡಿದು ಅಲ್ಲಿ ಕಹಿಬೇವನ್ನು ಯಾರು ಸೇವಿಸುವರು? ಆ ಕಹಿಬೇವಿಗೆ ಹಾಲೆರೆದರೆ ಅದು ಸಿಹಿ ಫಲ ನೀಡಬಲ್ಲದೇ? (ಆದ್ದರಿಂದ ವರದಾನದ ನೆಪದಿಂದ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ವನವಾಸ ವಿಧಿಸಿ ಕೈಕೇಯಿಯ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಸಂತೋಷಪಡಿಸುವುದು ರಾಜರಿಗೆ ಎಂದೂ ಸುಖಮಯ ಪರಿಣಾಮ ಆಗಲಾರದು.) ॥16॥

ಕೈಕೇಯಿ! ನಿನ್ನ ತಾಯಿಯ ವರ್ತನೆ ತನ್ನ ಕುಲಕ್ಕನು ರೂಪವಾಗಿರುವಂತೆ ನಿನ್ನ ವರ್ತನೆಯಾಗಿದೆ ಎಂದು ನಾನು ತಿಳಿಯುತ್ತೇನೆ. ‘ಬೇವಿನಹಣ್ಣಿನಿಂದ ಜೇನುತುಪ್ಪವು ಸುರಿಯುವುದಿಲ್ಲ’ ಎಂಬ ಗಾದೆಯು ಸತ್ಯವಾಗಿದೆ. ॥17॥ ನಿನ್ನ ತಾಯಿಯ ದುರಾಗ್ರಹವೂ ಕೂಡ ನಾನು ತಿಳಿದಿದ್ದೇನೆ. ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಹಿಂದೆ ಕೇಳಿದಂತೆ ತಿಳಿಸುತ್ತೇನೆ. ಒಮ್ಮೆ ಯಾರೋ ವರಕೊಡುವಂತಹ ಸಾಧುವು ನಿನ್ನ ತಂದೆಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಉತ್ತಮ ವರವನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿದ್ದರು. ॥18॥

ಆ ವರ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಕೇಕೇಯ ನರೇಶನು ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಮಾತನ್ನು ತಿಳಿಯತೊಡಗಿದನು. ತಿರ್ಯಕ್ ಯೋನಿಯ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಭಾಷೆಯನ್ನು ಅವನು ಅರಿಯುತ್ತಿದ್ದನು. ॥19॥ ಒಂದು ದಿನ ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ನಿನ್ನ ತಂದೆ ಶಯ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಒರಗಿದ್ದರು. ಅದೇ ಸಮಯ ಜೃಂಭ ಎಂಬ ಪಕ್ಷಿಯ ಶಬ್ದ ಅವನ ಕಿವಿಗೆ ಬಿತ್ತು. ಅದರ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ತಿಳಿದು, ಅನೇಕ ಬಾರಿ ನಗತೊಡಗಿದನು. ॥20॥ ಅದೇ ಶಯ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ತಾಯಿಯೂ ಮಲಗಿದ್ದಳು. ರಾಜನು ನನ್ನ ಕುರಿತು ನಗುತ್ತಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ತಿಳಿದು ಕುಪಿತಳಾಗಿ ಕತ್ತಿಗೆ ಮೃತ್ಯುವಿನ ಉರುಲನ್ನು ಹಾಕಿಕೊಳ್ಳುವ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಕೇಳಿದಳು - ಸೌಮ್ಯ! ನರೇಶ್ವರ! ನೀವು ನಕ್ಕಿರುವ ಕಾರಣವೇನು? ಇದನ್ನು ತಿಳಿಯಲು ನಾನು ಬಯಸುತ್ತಿರುವೆನು. ॥21॥ ಆಗ ರಾಜನು ಹೇಳಿದನು - ರಾಣೀ! ನಾನು ನನ್ನ ನಗುವಿನ ಕಾರಣವನ್ನು ಹೇಳಿದರೆ ತತ್ಕ್ಷಣ ನನ್ನ ಮೃತ್ಯು ಆಗುವುದು. ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವೇ ಇಲ್ಲ. ॥22॥

ದೇವಿ! ಇದನ್ನು ಕೇಳಿ ನಿನ್ನ ತಾಯಿಯು ನಿನ್ನ ತಂದೆ ಕೇಕೆಯರಾಜನಲ್ಲಿ ಪುನಃ ಹೇಳಿದಳು - ನೀನು ಬದುಕಿರು ಅಥವಾ ಸಾಯಿ, ನನಗೆ ಕಾರಣವನ್ನು ಹೇಳು. ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ನೀನು ಪುನಃ ನನ್ನನ್ನು ಹಾಸ್ಯ ಮಾಡಲಾರೆ. ॥23॥ ತನ್ನ ಪ್ರಿಯರಾಣಿಯು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಕೇಕೆಯ ನರೇಶನು ಆ ವರ ಕೊಟ್ಟ ಸಾಧುವಿನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಎಲ್ಲ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ತಿಳಿಸಿದನು. ॥24॥ ಆಗ ಆ ವರ ಕೊಟ್ಟ ಸಾಧು ರಾಜನಿಗೆ ತಿಳಿಸಿದನು - ಮಹಾರಾಜಾ! ರಾಣಿಯು ಸಾಯಲಿ ಅಥವಾ ಮನೆ ಬಿಟ್ಟುಹೋಗಲಿ, ಆದರೂ ನೀನು ಈ ಮಾತನ್ನು ಎಂದೂ ಆಕೆಗೆ ಹೇಳಬೇಡ. ॥25॥

ಪ್ರಸನ್ನಚಿತ್ತವುಳ್ಳ ಆ ಸಾಧುವಿನ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಕೇಕೇಯ ನರೇಶನು ನಿನ್ನ ತಾಯಿಯನ್ನು ಕೂಡಲೇ ಮನೆಯಿಂದ ಹೊರಗೆಹಾಕಿದನು ಹಾಗೂ ಕುಬೇರನಂತೆ ವಿಹರಿಸತೊಡಗಿದನು. ॥26॥ ನೀನೂ ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ದುರ್ಜನರ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತಳಾಗಿ ಪಾಪದೃಷ್ಟಿಯನ್ನೇ ಇಟ್ಟುಕೊಂಡು ಮೋಹವಶ ರಾಜನಲ್ಲಿ ಇಂತಹ ಅನುಚಿತ ಆಗ್ರಹವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿರುವೆ. ॥27॥ ‘ಪುತ್ರನು ತಂದೆಯಂತೆಯೂ, ಕನ್ಯೆಯು ತಾಯಿಯಂತೆ’ ಎಂಬ ಈ ಗಾದೆಯು ನೂರಕ್ಕೆ ನೂರು ಸರಿಯಾದುದು. ॥28॥ ನೀನು ಹೀಗಾಗಬೇಡ. ಈ ಗಾದೆಯನ್ನು ನಿನ್ನ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಸಾರ್ಥಕಪಡಿಸಬೇಡ. ರಾಜನು ಹೇಳಿದಂತೆ ಸ್ವೀಕರಿಸಿಕೋ (ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕ ನಡೆಯಲಿ). ತನ್ನ ಪತಿಯ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ, ಈ ಜನಸಮುದಾಯಕ್ಕೆ ಶರಣ್ಯಳಾಗು. ॥29॥ ಪಾಪಪೂರ್ಣ ವಿಚಾರವುಳ್ಳ ಜನರ ಕುತಂತ್ರಕ್ಕೆ ತುತ್ತಾಗಿ ನೀನು ದೇವೇಂದ್ರನಂತಹ ತೇಜಸ್ವೀ ನಮ್ಮ ಲೋಕಪ್ರತಿಪಾಲಕ ಒಡೆಯನನ್ನು ಅನುಚಿತ ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಬೇಡ. ॥30॥

ದೇವಿ! ಕಮಲನಯನ ಶ್ರೀಮಾನ್ ದಶರಥರಾಜರು ಪಾಪದಿಂದ ದೂರವಿರುತ್ತಾರೆ. ಅವರು ತಮ್ಮ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಸುಳ್ಳಾಗಿಸಲಾರರು. ॥31॥ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಜ್ಯೇಷ್ಠನೂ, ಉದಾರನೂ, ಕರ್ಮಠನೂ, ಸ್ವಧರ್ಮಪಾಲಕನೂ, ಜೀವ ಜಗತ್ತಿನ ರಕ್ಷಕನೂ, ಬಲಿಷ್ಠನೂ ಆಗಿರುವನು. ಅವನ ಈ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕವಾಗಲಿ. ॥32॥ ದೇವಿ! ಶ್ರೀರಾಮನು ತನ್ನ ತಂದೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ವನವಾಸಕ್ಕೆ ಹೊರಟುಹೋದರೆ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಭಾರೀ ನಿಂದನೆಯಾಗುವುದು. ॥33॥ ಆದ್ದರಿಂದ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನೇ ನಮ್ಮ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಾಲಿಸಲಿ ಹಾಗೂ ನೀನು ನಿಶ್ಚಿಂತಳಾಗಿ ಕುಳಿತುಕೋ. ಶ್ರೀರಾಮನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಈ ಶ್ರೇಷ್ಠ ನಗರದಲ್ಲಿ ಇದ್ದು ನಿನಗೆ ಅನುಕೂಲ ಆಚರಣ ಮಾಡಲಾರರು. ॥34॥

ಶ್ರೀರಾಮನು ಯುವರಾಜ ಪದವಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತನಾದ ಬಳಿಕ ಮಹಾಧನುರ್ಧರ ದಶರಥರಾಜರು ಪೂರ್ವಜರ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಿ ಸ್ವತಃ ವನಕ್ಕೆ ಹೋಗುವರು. ॥35॥ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಸುಮಂತ್ರನು ಕೈಮುಗಿದು ಕೈಕೇಯಿಗೆ ಆ ರಾಜ ಭವನದಲ್ಲಿ ಸಾಂತ್ವನಪೂರ್ವಕ ಹಾಗೂ ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಪದೇ-ಪದೇ ವಿಚಲಿತಗೊಳಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದನು. ಆದರೆ ಆಕೆಯೂ ತನ್ನ ನಿರ್ಧಾರದಿಂದ ಕದಲಲಿಲ್ಲ. ಕೈಕೇಯಿಯ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಕ್ಷೋಭವಾಗಲೀ, ದುಃಖವಾಗಲೀ ಆಗಲಿಲ್ಲ. ಆಗ ಆಕೆಯ ಮುಖಭಾವದಲ್ಲಿಯೂ ಯಾವುದೇ ಬದಲಾವಣೆ ಆಗಲಿಲ್ಲ. ॥36-37॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಮೂವತ್ತೈದನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು ॥35॥

ಮೂವತ್ತಾರನೆಯ ಸರ್ಗ

ದಶರಥರಾಜನು ಶ್ರೀರಾಮನೊಡನೆ ಸೈನ್ಯವನ್ನು, ಭಂಡಾರವನ್ನು ಕಳುಹಿಸಲು ಸುಮಂತ್ರನಿಗೆ ಆದೇಶವಿತ್ತುದು, ಕೈಕೇಯಿಯ ವಿರೋಧ, ಸಿದ್ಧಾರ್ಥನು ಕೈಕೇಯನ್ನು ಸಮಾಧಾನಗೊಳಿಸಿದುದು, ದಶರಥನು ಶ್ರೀರಾಮನೊಡನೆ ತಾನೂ ಹೋಗುವ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿದುದು

ಆಗ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಕುಲನಂದನ ದಶರಥನು ತನ್ನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯಿಂದ ಪೀಡಿತನಾಗಿ ಕಣ್ಣೀರು ಸುರಿಸುತ್ತಾ ದೀರ್ಘವಾಗಿ ನಿಟ್ಟುಸಿರು ಬಿಡುತ್ತಾ ಸುಮಂತ್ರನಲ್ಲಿ ಪುನಃ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಹೇಳಿದನು-॥1॥ ಸೂತನೇ! ನೀನು ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ರತ್ನಗಳಿಂದ ಪರಿಪೂರ್ಣವಾದ ಚತುರಂಗಿಣೀ ಸೇನೆಯು ಶ್ರೀರಾಮನ ಹಿಂದೆ-ಹಿಂದೆ ಹೋಗಲು ಆಜ್ಞಾಪಿಸು. ॥2॥ ಚಿತ್ತಾಕರ್ಷಕ ರೂಪಿನಿಂದಲೇ ಜೀವಿಸುವ ಮಧುರಭಾಷಿಣಿಯರಾದ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಹಾಗೂ ಕ್ರಯ-ವಿಕ್ರಯ ದ್ರವ್ಯಗಳ ಪ್ರಸಾರಣಮಾಡುವಲ್ಲಿ ಕುಶಲರಾದ ವೈಶ್ಯರು ರಾಜಕುಮಾರ ಶ್ರೀರಾಮನ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಸುಶೋಭಿತಗೊಳಿಸಲಿ. ॥3॥

ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಜೀವನ ನಡೆಸುವವರಿಗೆ, ಯಾರೊಡನೆ ಶ್ರೀರಾಮನು ವೀರ್ಯಪ್ರದರ್ಶನ ಮಾಡುತ್ತಾ ಕ್ರೀಡಿಸುವನೋ ಆ ಮಲ್ಲರಿಗೆ ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರದ ಧನಕೊಟ್ಟು ಅವರನ್ನು ಶ್ರೀರಾಮನೊಂದಿಗೆ ಹೋಗುವಂತೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸು. ॥4॥ ಮುಖ್ಯ-ಮುಖ್ಯ ಆಯುಧಗಳು, ನಗರ ನಿವಾಸಿಗಳು, ಆವಶ್ಯಕ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಬಂಡಿಗಳು, ಕಾಡಿನ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿದ ಬೇಡರೂ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಲಿ. ॥5॥ ಶ್ರೀರಾಮನು ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಬಂದ ಮೃಗಗಳನ್ನು, ಆನೆಗಳನ್ನು ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಿಸುತ್ತಾ, ಕಾಡಿನ ಜೇನನ್ನು ಕುಡಿಯುತ್ತಾ, ನಾನಾ ವಿಧದ ನದಿಗಳನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ, ತನ್ನ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಮರೆಯುವನು. ॥6॥

ರಾಮನು ನಿರ್ಜನ ವನಕ್ಕೆ ವಾಸಿಸಲು ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನನ್ನ ಭಂಡಾರ-ಅನ್ನಭಂಡಾರ ಇವೆರಡೂ ಅವನೊಂದಿಗೆ ಹೋಗಲಿ. ॥7॥ ಅವನು ಕಾಡಿನ ಪಾವನ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಯಜ್ಞಮಾಡಲಿ, ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಆಚಾರ್ಯರೇ ಮೊದಲಾದವರಿಗೆ ಹೇರಳ ದಕ್ಷಿಣೆ ಕೊಡಲಿ. ಋಷಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿ ವನದಲ್ಲಿ ಸುಖವಾಗಿ ಇರಲಿ. ॥8॥

ಮಹಾಬಾಹು ಭರತನು ಅಯೋಧ್ಯೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸಲಿ. ಶ್ರೀಮಾನ್ ರಾಮನಿಗೆ ಮನೋವಾಂಛಿತ ಎಲ್ಲ ಭೋಗಗಳಿಂದ ಸಂಪನ್ನಗೊಳಿಸಲು ಇಲ್ಲಿಂದ ಕಳಿಸಲಾಗುವುದು. ॥9॥ ದಶರಥ ಮಹಾರಾಜನು ಹೀಗೆ ಹೇಳತೊಡಗಿದಾಗ ಕೈಕೇಯಿಗೆ ಬಹಳ ಭಯವಾಯಿತು. ಆಕೆಯ ಮುಖ ಬಾಡಿತು, ಗಂಟಲು ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡಿತು. ॥10॥

ಆಗ ಕೈಕೇಯಿಯು ವಿಷಣ್ಣಳಾಗಿ ಸಂತ್ರಸ್ತಳಾಗಿ. ಬಾಡಿದ ಮುಖದಿಂದ ಮಹಾರಾಜನನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ ಇಂತೆಂದಳು- ॥11॥ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮಹಾರಾಜರೇ! ಯಾವುದರ ಸಾರಭಾಗವನ್ನು ಮೊದಲೇ ಕುಡಿದಿರುವ, ರುಚಿಯಿಲ್ಲದ ಸುರೆಯನ್ನು ಕುಡುಕರೂ ಕೂಡ ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಹಾಗೆಯೇ ಈ ಧನಹೀನ ಮತ್ತು ಬರಿದಾದ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಎಂದಿಗೂ ಸೇವಿಸಲು ಯೋಗ್ಯವಾಗಿರಲಾರದು. ಇದನ್ನು ಭರತನು ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಲಾರನು. ॥12॥ ಕೈಕೇಯಿಯು ನಾಚಿಕೆಗೆಟ್ಟು ಹೀಗೆ ಅತ್ಯಂತ ದಾರುಣವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳ ತೊಡಗಿದಾಗ ದಶರಥನು ಆ ವಿಶಾಲಲೋಚನೆ ಕೈಕೇಯಿಯಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಹೇಳಿದನು - ॥13॥

ಅನಾರ್ಯೆ! ಅಹಿತಕಾರಿಣಿಯೇ! ನೀನು ರಾಮನಿಗೆ ವನವಾಸ ವಿಧಿಸಿ ಹೊರಲಾರದ ಭಾರವನ್ನು ನಾನು ಹೊರುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ಇಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ನೀನು ಮಾತಿನ ಚಾವಟಿಗೆಯಿಂದ ನನಗೆ ಹೊಡೆದು ಏಕೆ ಪೀಡಿಸುತ್ತಿರುವೆ? ಈಗ ಶ್ರೀರಾಮನ ಜೊತೆಗೆ ಸೈನ್ಯ, ಸಾಮಗ್ರಿ ಕಳಿಸುವುದನ್ನು ತಡೆಯುತ್ತಿರುವ ಕಾರ್ಯ ಮಾಡುತ್ತಿರುವೆಯಲ್ಲ, ಇದನ್ನು ಮೊದಲು ಏಕೆ ಹೇಳಲಿಲ್ಲ? (ಅರ್ಥಾತ್ ಶ್ರೀರಾಮನು ಒಬ್ಬಂಟಿಗನಾಗಿ ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗಬೇಕು, ಅವನೊಂದಿಗೆ ಸೈನ್ಯ ಮೊದಲಾದ ಸಾಮಗ್ರಿ ಹೋಗಬಾರದೆಂದು ಏಕೆ ಹೇಳಲಿಲ್ಲ?) ॥14॥

ರಾಜನ ಈ ಕ್ರೋಧಯುಕ್ತ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಸುಂದರೀ ಕೈಕೇಯಿಯು ಇಮ್ಮಡಿ ಕ್ರೋಧಗೊಂಡು ಅವನಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಳು - ॥15॥

ಮಹಾರಾಜರೇ! ನಿಮ್ಮ ವಂಶದಲ್ಲೇ ಮೊದಲು ಆಗಿ ಹೋದ ರಾಜಾ ಸಗರನು ತನ್ನ ಜ್ಯೇಷ್ಠಪುತ್ರನಾದ ಅಸಮಂಜನನ್ನು ರಾಜ್ಯದಿಂದ ಹೊರಹಾಕಿ ಕಾಡಿಗೆ ಕಳಿಸಿದ್ದನು. ಹಾಗೆಯೇ ಇವನನ್ನು ಇಲ್ಲಿಂದ ಹೊರಹಾಕಿರಿ. ॥16॥ ಆಕೆಯು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ದಶರಥನು ನುಡಿದನು-

ಧಿಕ್ಕಾರ, ಧಿಕ್ಕಾರ! ಅಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿರುವ ಎಲ್ಲ ಜನರು ನಾಚಿ ಹೆದರಿಕೊಂಡರು. ಆದರೆ ಕೈಕೇಯಿಗೆ ತಾನಾಡಿದ ಮಾತಿನ ಅನೌಚಿತ್ಯವನ್ನು ಅಥವಾ ರಾಜನು ಧಿಕ್ಕರಿಸಿದುದನ್ನು ಗಮನಿಸಲೇ ಇಲ್ಲ. ॥17॥ ಆಗ ಅಲ್ಲಿ ರಾಜನ ಪ್ರಧಾನನು ಮತ್ತು ವಯೋವೃದ್ಧ ಮಂತ್ರೀ ಸಿದ್ಧಾರ್ಥನು ಕುಳಿತಿದ್ದನು. ಅವನು ಬಹಳ ಶುದ್ಧ ಸ್ವಭಾವವುಳ್ಳವನೂ, ರಾಜನಿಗೆ ವಿಶೇಷ ಆದರಣೀಯನಾಗಿದ್ದನು. ಅವನು ಕೈಕೇಯಿಯಲ್ಲಿ ಇಂತೆಂದನು. ॥18॥

ದೇವಿ! ಅಸಮಂಜನು ಬಹಳ ದುಷ್ಟಬುದ್ಧಿಯ ರಾಜಕುಮಾರನಾಗಿದ್ದನು. ಅವನು ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಆಡುತ್ತಿರುವ ಬಾಲಕರನ್ನು ಹಿಡಿದು ಸರಯೂ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಎಸೆಯುತ್ತಿದ್ದನು. ಇಂತಹ ಕಾರ್ಯಗಳಿಂದ ಆನಂದ ಪಡೆಯುತ್ತಿದ್ದನು. ॥19॥ ಅವನ ಈ ಕೃತ್ಯವನ್ನು ನೋಡಿ ಎಲ್ಲ ನಗರವಾಸಿಗಳು ಕುಪಿತರಾಗಿ ರಾಜನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಹೇಳಿದರು - ರಾಷ್ಟ್ರದ ವೃದ್ಧಿಯನ್ನು ಮಾಡುವ ಮಹಾರಾಜರೇ! ಒಂದೋ ನೀವೊಬ್ಬರೇ ಅಸಮಂಜನನ್ನು ಇಟ್ಟುಕೊಂಡು ಇರಿ, ಇಲ್ಲವೇ ಅವನನ್ನು ನಗರದಿಂದ ಗಡೀಪಾರು ಮಾಡಿರಿ. ॥20॥ ಆಗ ರಾಜನು ಅವರಲ್ಲಿ ಕೇಳಿದನು-ನಿಮಗೆ ಅಸಮಂಜನಿಂದ ಯಾವ ಕಾರಣದಿಂದ ಭಯ ಉಂಟಾಗಿದೆ? ರಾಜನು ಕೇಳಿದಾಗ ಆ ಪ್ರಜಾಜನರು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದರು- ॥21॥

ಮಹಾರಾಜರೇ! ಆಡುತ್ತಿರುವ ನಮ್ಮ ಪುಟ್ಟ-ಪುಟ್ಟ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಳ್ಳುವನು ಮತ್ತು ಅವರು ಗಾಬರಿಗೊಂಡಾಗ ಅವರನ್ನು ಸರಯೂ ನದಿಗೆ ಎಸೆದುಬಿಡುತ್ತಾನೆ. ಮುರ್ಖತೆಯಿಂದ ಹೀಗೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಆನಂದ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ॥22॥ ಆ ಪ್ರಜಾಜನರ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಜಾ ಸಗರನು ಅವರನ್ನು ಸಂತೋಷಗೊಳಿಸುವ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಆ ಅಹಿತಕಾರಕ ದುಷ್ಟಪುತ್ರನನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿಬಿಟ್ಟನು. ॥23॥

ತಂದೆಯು ತನ್ನ ಪುತ್ರನನ್ನು ಪತ್ನೀ ಮತ್ತು ಆವಶ್ಯಕ ಸಾಮಗ್ರಿಸಹಿತ ರಥದಲ್ಲಿ ಕುಳ್ಳಿರಿಸಿ ‘ಇವನನ್ನು ಜೀವನವಿಡೀ ರಾಜ್ಯದಿಂದ ಗಡೀಪಾರು ಮಾಡಿಬಿಡಿ ಎಂದು ಸೇವಕರಿಗೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದನು. ॥24॥ ಅಸಮಂಜನು ಗುದ್ದಲಿ, ಬುಟ್ಟಿ ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ಪರ್ವತಗಳ ದುರ್ಗಮ ಗುಹೆಗಳನ್ನೇ ತನಗೆ ವಾಸಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯವೆಂದು ನೋಡಿ, ಕಂದ-ಮೂಲಗಳಿಗಾಗಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಸಂಚರಿಸ ತೊಡಗಿದನು. ಅವನು ಪಾಪಾಚಾರಿಯಾಗಿದ್ದನು ಆದ್ದರಿಂದ ಪರಮ ಧಾರ್ಮಿಕ ರಾಜಾ ಸಗರನು ಅವನನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದನು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಶ್ರೀರಾಮನು ಇಂತಹ ಯಾವ ಅಪರಾಧ ಮಾಡಿರುವನು? ಯಾವ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವನನ್ನು ಈ ರೀತಿ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಡೆಯುವುದರಲ್ಲಿ ತಡೆಯಲಾಗಿದೆ? ॥25-26॥

ನಾವಾದರೋ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಅವಗುಣವನ್ನು ನೋಡಿಲ್ಲ. ಶುಕ್ಲಪಕ್ಷದ ಬಿದಿಗೆಯ ಚಂದ್ರನಲ್ಲಿ ಮಲಿನತೆಯ ದರ್ಶನ ದುರ್ಲಭವಿರುವಂತೆಯೇ ರಾಮನಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಪಾಪ ಅಥವಾ ಅಪರಾಥ ಹುಡುಕಿದರೂ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ. ॥27॥ ಅಥವಾ ದೇವಿ! ನಿನಗೆ ಶ್ರೀರಾಮನಲ್ಲಿ ಯಾವುದಾದರು ದೋಷ ಕಂಡು ಬಂದಿದ್ದರೆ ಅದನ್ನು ಇಂದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ತಿಳಿಸು. ಆ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ರಾಮನನ್ನು ಕಳಿಸಿಕೊಡಲಾಗುವುದು. ॥28॥ ಯಾರಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ದುಷ್ಟತೆ ಇಲ್ಲವೋ, ಸದಾ ಸನ್ಮಾರ್ಗದಲ್ಲೇ ಸ್ಥಿತನಾಗಿರುವನೋ, ಅಂತಹವನನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುವುದು ಧರ್ಮಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇಂತಹ ಧರ್ಮ ವಿರೋಧಿ ಕರ್ಮವಾದರೋ ಇಂದ್ರನ ತೇಜವೂ ಕೂಡ ಸುಟ್ಟುಬಿಡುವುದು. ॥29॥ ಆದ್ದರಿಂದ ದೇವಿ! ಶ್ರೀರಾಮ ಚಂದ್ರನ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕದಲ್ಲಿ ವಿಘ್ನವನ್ನು ತಂದೊಡ್ಡುವುದರಿಂದ ನಿನಗೆ ಯಾವ ಲಾಭವೂ ಆಗಲಾರದು. ಶುಭಾನನೇ! ನೀನು ಲೋಕನಿಂದೆಯಿಂದ ಬದುಕುಳಿಯಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಬೇಕು. ॥30॥ ಸಿದ್ದಾರ್ಥನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿದ ದಶರಥನು ಅತ್ಯಂತ ಬಳಲಿದ ದನಿಯಿಂದ, ಶೋಕಾಕುಲನಾಗಿ ಕೈಕೇಯಿಯಲ್ಲಿ ಇಂತೆಂದನು. ॥31॥

ಪಾಪಿನಿಯೇ! ನಿನಗೆ ಈ ಮಾತು ರುಚಿಸಲಿಲ್ಲವೇ? ನಿನಗೆ ನನ್ನ ಅಥವಾ ನಿನ್ನ ಹಿತದ ಯಾವ ಜ್ಞಾನವೂ ಇಲ್ಲವೇ? ನೀನು ದುಃಖಮಯ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ ಇಂತಹ ಕುಚೇಷ್ಟೆ ಮಾಡುತ್ತಿರುವೆ. ನಿನ್ನ ಇವೆಲ್ಲ ಚೇಷ್ಟೆಯು ಸಾಧು ಪುರುಷರ ಮಾರ್ಗಕ್ಕೆ ವಿಪರೀತವಾಗಿದೆ. ॥32॥

ಈಗ ನಾನೂ ಈ ರಾಜ್ಯ, ಧನ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲ ಸುಖಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಶ್ರೀರಾಮನ ಹಿಂದೆಯೇ ಹೋಗುವೆನು. ಇವರೆಲ್ಲರೂ ಅವನೊಂದಿಗೆ ಹೋಗುವರು. ನೀನು ಒಬ್ಬಳೇ ರಾಜಾ ಭರತನೊಂದಿಗೆ ಚಿರಕಾಲದವರೆಗೆ ಸುಖವಾಗಿ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾ ಇರು. ॥33॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಮೂವತ್ತಾರನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು.॥36॥

ಮೂವತ್ತೇಳನೆಯ ಸರ್ಗ

ಸೀತಾ-ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ನಾರುಮಡಿಯನ್ನುಟ್ಟದ್ದು, ಸೀತೆಯು ನಾರುಮಡಿಯನ್ನುಟ್ಟಿದ್ದಕ್ಕೆ ರಾಣೀವಾಸದವರ ದುಃಖ, ವಸಿಷ್ಠರು ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನು ನಿಂದಿಸುತ್ತಾ ಸೀತಾದೇವಿಯು ನಾರುಮಡಿಯನ್ನು ಉಡುವುದು ಅನುಚಿತವೆಂದು ಹೇಳಿದುದು

ಮಹಾಮಂತ್ರಿಯಾದ ಸಿದ್ಧಾರ್ಥನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ವಿನಯವನ್ನು ಬಲ್ಲ ಶ್ರೀರಾಮನು ಆಗ ದಶರಥ ಮಹಾರಾಜರಿಗೆ ವಿನೀತನಾಗಿ ಹೇಳಿದನು - ॥1॥

ಮಹಾರಾಜರೇ! ನಾನು ಸರ್ವಸಂಗ ಪರಿತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿರುವೆನು. ನನಗೆ ಕಾಡಿನ ಕಂದ-ಮೂಲಗಳಿಂದ ಜೀವನ ನಿರ್ವಾಹ ಮಾಡುವುದಿದೆ. ನಾನು ಎಲ್ಲ ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟಿರುವಾಗ ನನಗೆ ಸೈನ್ಯದ ಪ್ರಯೋಜನ ಏನಿದೆ? ॥2॥

ಶ್ರೇಷ್ಠ ಗಜರಾಜನನ್ನು ದಾನಮಾಡಿ, ಅದರ ಹಗ್ಗವನ್ನು ಲೋಭವಶ ಇರಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಬಯಸುವುದು ಸರಿಯಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಉತ್ತಮ ಆನೆಯನ್ನೇ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವವನಿಗೆ ಅದರ ಹಗ್ಗದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ಇರಿಸುವ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಏನಿದೆ? ॥3॥ ಸತ್ಪುರುಷರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮಹಾರಾಜರೇ! ಹೀಗೆಯೇ ನಾನು ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಪಡೆದು ಏನು ಮಾಡುವುದು? ನಾನು ಈ ಎಲ್ಲ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಭರತನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸಲು ಅನುಮತಿ ಕೊಡುತ್ತೇನೆ. ನನಗೆ (ತಾಯಿ ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ದಾಸಿಯರು) ನಾರುಮಡಿಯನ್ನು ತಂದು ಕೊಡಲಿ. ॥4॥

ದಾಸಿಯರೇ! ಹೋಗಿ, ಗುದ್ದಲಿ ಮತ್ತು ಮಂಕರಿ ಇವೆರಡನ್ನು ತಂದುಕೊಡಿರಿ. ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷ ವನದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಲು ಈ ವಸ್ತುಗಳು ಉಪಯೋಗಿ ಆಗಬಲ್ಲವು. ॥5॥ ಕೈಕೇಯಿಯು ನಾಚಿಕೆ, ಸಂಕೋಚ ಬಿಟ್ಟುಬಿಟ್ಟಿದ್ದಳು. ಅವಳು ಸ್ವತಃ ಹೋಗಿ ಅನೇಕ ನಾರುಮಡಿಗಳನ್ನು ತಂದು, ಜನಸಮುದಾಯದ ಎದುರಿಗೆ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ‘ಇದೋ ಉಟ್ಟುಕೋ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದಳು. ॥6॥ ಪುರುಷಸಿಂಹ ಶ್ರೀರಾಮನು ಕೈಕೇಯಿಯ ಕೈಯಿಂದ ಎರಡು ನಾರುಬಟ್ಟೆಯನ್ನು ಪಡೆದು, ತನ್ನ ನಯವಾದ ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಕಳಚಿ ಮುನಿಗಳ ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿಕೊಂಡನು. ॥7॥ ಇದೇ ರೀತಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ ಕೂಡ ತನ್ನ ತಂದೆಯ ಎದುರಿಗೇ ತನ್ನ ಸುಂದರ ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಬಿಚ್ಚಿ ತಪಸ್ವಿಗಳಂತೆ ವಲ್ಕಲಗಳನ್ನು ಉಟ್ಟುಕೊಂಡನು. ॥8॥

ಅನಂತರ ರೇಶ್ಮಬಟ್ಟೆಯನ್ನೇ ಉಡುತ್ತಿದ್ದ, ಧರ್ಮದಲ್ಲೇ ದೃಷ್ಟಿವಿರಿಸಿದ, ಧರ್ಮಜ್ಞೆ ಶುಭಲಕ್ಷಣೆ ಜನಕನಂದಿನೀ ಸೀತೆಯು ತನಗೆ ಉಡಲು ತಂದಿರಿಸಿದ ನಾರುಮಡಿಯನ್ನು ನೋಡಿ, ಹರಹಿದ ಬಲೆಯನ್ನು ಕಂಡು ಜಿಂಕೆಯು ಭಯಪಡುವಂತೆ, ಹೆದರಿಹೋದಳು. ಅವಳು ಕೈಕೇಯಿಯ ಕೈಯಿಂದ ಎರಡು ವಲ್ಕಲಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ನಾಚಿಕೊಂಡಳು. ಆಕೆಯ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಬಹಳ ದುಃಖವಾಯಿತು, ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಕಣ್ಣೀರು ಹರಿಯಿತು. ಆಗ ಆಕೆಯು ಗಂಧರ್ವರಾಜನಂತೆ ತೇಜಸ್ವೀ ಪತಿಯಲ್ಲಿ - ಸ್ವಾಮಿ! ವನವಾಸೀ ಮುನಿಗಳು ವಲ್ಕಲ ಹೇಗೆ ಕಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ? ಎಂದು ಕೇಳಿದಳು. ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಅದನ್ನು ಉಡಲು ತಿಳಿಯದಿರುವುದರಿಂದ ಸೀತೆಯು ಪದೇ-ಪದೇ ಸಂಕೋಚಕ್ಕೊಳಗಾಗುತ್ತಿದ್ದಳು. ॥9-12॥

ನಾರುಮಡಿಯನ್ನು ಧರಿಸಲು ಅರಿಯದಿರುವ ಜಾನಕಿಯು ಲಜ್ಜಿತಳಾಗಿ ಒಂದನ್ನು ಹೆಗಲ ಮೇಲೆ ಹಾಕಿಕೊಂಡು ಇನ್ನೊಂದನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದು ಸುಮ್ಮನೇ ನಿಂತುಕೊಂಡಿದ್ದಳು. ॥13॥ ಆಗ ಧರ್ಮಾತ್ಮರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನು ಕೂಡಲೇ ಆಕೆಯ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಸ್ವತಃ ತನ್ನ ಕೈಗಳಿಂದಲೇ ಅವಳ ರೇಶ್ಮೆಸೀರೆಯ ಮೇಲೆಯೇ ನಾರುಮಡಿಯನ್ನು ಉಡಿಸಲುತೊಡಗಿದನು. ॥14॥ ಸೀತೆಗೆ ಉತ್ತಮ ನಾರುಮಡಿಯನ್ನು ಉಡಿಸುತ್ತಿರುವ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ನೋಡಿ ರಾಣೀವಾಸದ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಕಣ್ಣೀರು ಹರಿಸಿದರು. ॥15॥

ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಖಿನ್ನರಾಗಿ ಉಜ್ವಲ ತೇಜವುಳ್ಳ ಶ್ರೀರಾಮನಲ್ಲಿ - ಮಗು! ಬುದ್ಧಿವಂತ ಸೀತೆಗೆ ಈ ಪ್ರಕಾರ ವನವಾಸದ ಆಜ್ಞೆ ಕೊಡಲಾಗಲಿಲ್ಲ. ॥16॥ ಪ್ರಭೋ! ನೀನು ಪಿತೃವಾಕ್ಯ ಪರಿಪಾಲನೆಗಾಗಿ ನಿರ್ಜನ ವನದಲ್ಲಿ ಇರುವತನಕ ಈಕೆಯನ್ನು ನೋಡಿ ನಮ್ಮ ಜೀವನ ಸಫಲವಾಗುವಂತೆ ಮಾಡು. ॥17॥ ಮಗು! ನೀನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಜೊತೆಯಾಗಿಸಿಕೊಂಡು ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗು, ಆದರೆ ಈ ಕಲ್ಯಾಣೀ ಸೀತೆಯು ತಪಸ್ವೀ ಮುನಿಗಳಂತೆ ವನದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಲು ಯೋಗ್ಯಳಲ್ಲ. ॥18॥ ಮಗನೇ! ನೀನು ನಮ್ಮ ಯಾಚನೆಯನ್ನು ಸಫಲಗೊಳಿಸು. ಭಾಮಿನೀ ಸೀತೆಯು ಇಲ್ಲೇ ಇರಲಿ. ನೀನಾದರೋ ನಿತ್ಯ ಧರ್ಮಪರಾಯಣನಾಗಿರುವೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಸ್ವತಃ ಈಗ ಇಲ್ಲಿರಲು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ. (ಆದರೆ ಸೀತೆಯು ಇಲ್ಲೇ ಇರಲಿ.) ॥19॥

ತಾಯಂದಿರ ಇಂತಹ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಿರುವಾಗಲೇ ದಶರಥನಂದನ ಶ್ರೀರಾಮನು ಸೀತೆಗೆ ನಾರುಮಡಿಯನ್ನು ಉಡಿಸಿಯೇ ಬಿಟ್ಟನು. ಪತಿಯಂತೆ ಶೀಲಸ್ವಭಾವವುಳ್ಳ ಸೀತೆಯು ವಲ್ಕಲಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದಾಗ ರಾಜಗುರು ವಸಿಷ್ಠರ ಕಣ್ಣುಗಳಲ್ಲಿ ನೀರು ತಂಬಿಬಂತು. ಅವರು ಸೀತೆಯನ್ನು ತಡೆಯುತ್ತಾ ಕೈಕೇಯಿಯ ಬಳಿ ಹೇಳಿದರು- ॥20-21॥ ಮೇರೆ ಮೀರಿ ಅಧರ್ಮದ ಕಡೆಗೆ ಸಾಗುತ್ತಿರುವ ದುರ್ಬುದ್ಧಿ ಕೈಕೇ! ನೀನು ಕೇಕೆಯ ರಾಜಕುಲದ ಜೀವಂತ ಕಲಂಕವಾಗಿರುವೆ. ಎಲೆಗೇ! ರಾಜನಿಗೆ ಮೋಸಮಾಡಿ ಈಗ ನೀನು ಸೀತೆಯೂ ಅರಮನೆಯಲ್ಲಿ ಇರಗೊಡಲು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲವಲ್ಲ. ॥22॥

ಶೀಲಗೆಟ್ಟ ದುಷ್ಟೇ! ದೇವೀ ಸೀತೆಯು ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ. ರಾಮನಿಗಾಗಿ ಪ್ರಸ್ತುತವಾದ ರಾಜ ಸಿಂಹಾಸನದಲ್ಲಿ ಈಕೆಯೇ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುವಳು. ॥23॥ ಸಮಸ್ತ ಗೃಹಸ್ಥರ ಪತ್ನಿಯರು ಅವರ ಅರ್ಧ ಅಂಗವೇ ಆಗಿದ್ದಾರೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಸೀತಾದೇವಿಯು ಶ್ರೀರಾಮನ ಆತ್ಮಾ ಆಗಿರುವಳು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಜಾಗದಲ್ಲಿ ಇವಳೇ ರಾಜ್ಯಭಾರ ನಡೆಸುವಳು. ॥24॥

ವಿದೇಹನಂದಿನೀ ಸೀತೆಯು ಶ್ರೀರಾಮನೊಂದಿಗೆ ವನಕ್ಕೆ ಹೋದರೆ ನಾವೂ ಇವರೊಂದಿಗೆ ಹೊರಟು ಹೋಗುವೆವು. ಈ ನಗರವಿಡೀ ಹೊರಟುಹೋದೀತು ಹಾಗೂ ಅಂತಃಪುರದ ರಕ್ಷಕರೂ ಹೊರಟುಹೋಗುವರು. ತನ್ನ ಪತ್ನಿಯೊಂದಿಗೆ ಶ್ರೀರಾಮನು ವಾಸಿಸುವಲ್ಲಿಯೇ ಈ ರಾಜ್ಯ ಮತ್ತು ನಗರದ ಜನರು ಧನ-ಸಂಪತ್ತು, ಆವಶ್ಯಕ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ಹೊರಟುಹೋಗುವರು. ॥25-26॥

ಭರತ-ಶತ್ರುಘ್ನರೂ ನಾರುಮಡಿಯನ್ನು ಉಟ್ಟು ವನದಲ್ಲಿ ಇರುವರು ಹಾಗೂ ಅಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ತಮ್ಮ ಹಿರಿಯ ಅಣ್ಣ ಶ್ರೀರಾಮನ ಸೇವೆ ಮಾಡುವರು. ॥27॥ ಮತ್ತೆ ನೀನು ವೃಕ್ಷಗಳೊಂದಿಗೆ ಒಬ್ಬಂಟಿಗಳಾಗಿ ಈ ನಿರ್ಜನ ಹಾಗೂ ಪಾಳು ಬಿದ್ದ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಆಳುವೆ. ನೀನು ಬಹಳ ದುರಾಚಾರಿಣಿಯಾಗಿ, ಪ್ರಜೆಯ ಅಹಿತ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವೆ. ॥28॥

ಶ್ರೀರಾಮನು ಎಲ್ಲಿ ರಾಜನಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲವೋ ಆ ರಾಜ್ಯ, ರಾಜ್ಯವಾಗಿ ಇರಲಾರದು - ಕಾಡು ಆಗಿಹೋದೀತು ಎಂಬುದನ್ನು ನೆನಪಿಡು. ಶ್ರೀರಾಮನು ವಾಸಿಸುವ ವನವೇ ಒಂದು ಸ್ವತಂತ್ರ ರಾಷ್ಟ್ರ ಆಗುವುದು. ॥29॥ ಭರತನು ದಶರಥನಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ್ದನಾಗಿದ್ದರೆ ತಂದೆಯು ಸಂತೋಷವಾಗಿ ಕೊಡದಿರುವ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಎಂದಿಗೂ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲಾರನು ಹಾಗೂ ನಿನ್ನೊಂದಿಗೆ ಪುತ್ರನಾಗಿ ವರ್ತಿಸಲು ಇಲ್ಲಿ ಇರಲು ಇಚ್ಛಿಸಲಾರನು. ॥30॥ ನೀನು ಭೂಮಿಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಹಾರಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ, ತನ್ನ ಪಿತೃಕುಲದ ಆಚಾರ-ವ್ಯವಹಾರವನ್ನು ತಿಳಿದ ಭರತನು ಅದಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ಏನೂ ಮಾಡಲಾರನು. ॥31॥

ನೀನು ಪುತ್ರನ ಪ್ರಿಯಮಾಡುವ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ನಿಜವಾಗಿ ಅವನ ಅಪ್ರಿಯವನ್ನೇ ಮಾಡಿರುವೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಶ್ರೀರಾಮನ ಭಕ್ತನಲ್ಲದ ಪುರುಷರು ಯಾರೂ ಇರಲಾರನು. ॥32॥ ಕೈಕೇಯಿ! ವನಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಿರುವ ಶ್ರೀರಾಮನ ಜೊತೆಗೆ ಪಶು, ಸರ್ಪ, ಮೃಗ, ಪಕ್ಷಿಗಳೂ ಕೂಡ ಹೋಗುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ನೀನು ಇಂದೇ ನೋಡುವೆ. ಬೇರೆಯವರ ಮಾತೇನು, ವೃಕ್ಷಗಳೂ ಕೂಡ ಅವನೊಂದಿಗೆ ಹೋಗಲು ಉತ್ಸುಕವಾಗಿವೆ. ॥33॥ ದೇವಿ! ಸೀತೆಯು ನಿನ್ನ ಸೊಸೆಯಾಗಿರುವಳು. ಈಕೆಯ ಮೈಮೇಲಿನ ನಾರುಮಡಿಯನ್ನು ಕಿತ್ತುಹಾಕಿ ನೀನು ಆಕೆಗೆ ಉಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಉತ್ತಮೋತ್ತಮ ವಸ್ತ್ರ ಹಾಗೂ ಒಡವೆಗಳನ್ನು ಕೊಡು. ಇವಳಿಗೆ ವಲ್ಕಲವಸ್ತ್ರವನ್ನು ಕೊಡುವುದು ಎಂದಿಗೂ ಉಚಿತವಾಗಲಾರದು. ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ವಸಿಷ್ಠರು ಜಾನಕಿಯು ವಲ್ಕಲಗಳನ್ನು ಧರಿಸುವುದನ್ನು ತಡೆದುಬಿಟ್ಟರು. ॥34॥ ಅವರು ಪುನಃ ಹೇಳಿದರು-ಕೇಕೇಯ ರಾಜಕುಮಾರೀ! ನೀನು ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೊಬ್ಬನಿಗೇ ವನವಾಸದ ವರವನ್ನು ಕೇಳಿರುವೆ (ಸೀತೆಗಾಗಿ ಇಲ್ಲ); ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ರಾಜಕುಮಾರಿ ವಸ್ತ್ರಾಭೂಷಣಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತಳಾಗಿ ಸದಾ ಶೃಂಗಾರ ಧರಿಸಿಕೊಂಡೇ ವನದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನೊಂದಿಗೆ ವಾಸಿಸಲಿ. ॥35॥

ರಾಜಕುಮಾರಿ ಸೀತೆಯು ಮುಖ್ಯ-ಮುಖ್ಯ ಸೇವಕರು ಹಾಗೂ ವಾಹನಗಳೊಂದಿಗೆ ಎಲ್ಲ ವಿಧದ ವಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಆವಶ್ಯಕ ಉಪಕರಣಗಳಿಂದ ಸಂಪನ್ನನಾಗಿ ವನದ ಪ್ರಯಾಣ ಮಾಡಲಿ. ನೀನು ವರವನ್ನು ಕೇಳುವಾಗ ಸೀತೆಯ ವನವಾಸದ ಕುರಿತು ಏನೂ ಹೇಳಲಿಲ್ಲ. (ಆದ್ದರಿಂದ ಈಕೆಗೆ ನಾರುಮಡಿಯನ್ನು ಉಡಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ) ॥36॥

ಬ್ರಾಹ್ಮಣಶಿರೋಮಣಿ ಅಪ್ರತಿಮ ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿ ರಾಜಗುರು ಮಹರ್ಷಿ ವಸಿಷ್ಠರು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದರೂ ಕೂಡ ಸೀತೆಯು ತನ್ನ ಪ್ರಿಯತಮ ಪತಿಯಂತೆಯೇ ವೇಷ-ಭೂಷಣಗಳನ್ನು ಧರಿಸಲು ಇಚ್ಛಿಸಿ ನಾರುಮಡಿಯನ್ನು ಧರಿಸುವ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸಲಿಲ್ಲ? ॥37॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಮೂವತ್ತೇಳನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು.॥37॥

ಮೂವತ್ತೆಂಟನೆಯ ಸರ್ಗ

ಸೀತೆಯು ನಾರುಮಡಿಯನ್ನುಡುವುದು ಅನುಚಿತವೆಂದು ದಶರಥನೂ ಹೇಳಿ ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನು ನಿಂದಿಸಿದುದು, ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಮೇಲೆ ಕೃಪಾದೃಷ್ಟಿಯನ್ನಿಡುವಂತೆ ಶ್ರೀರಾಮನು ತಂದೆಯನ್ನು ಕೇಳಿಕೊಂಡುದು

ನಾಥನಿದ್ದರೂ ಅನಾಥಳಂತೆ ನಾರುಮಡಿಯನ್ನು ಉಡುತ್ತಿದ್ದ ಸೀತಾದೇವಿಯನ್ನು ನೋಡಿ ಎಲ್ಲ ಜನರು ‘ದಶರಥನಿಗೆ ಧಿಕ್ಕಾರ!’ ಎಂದು ಕೂಗಿಕೊಂಡರು. ॥1॥

ತನ್ನನ್ನು ಧಿಕ್ಕರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಜನರ ಆಕ್ರೋಶವನ್ನು ಕೇಳಿ ಅತಿದುಃಖಿತನಾದ ದಶರಥನು ಜೀವಿತದಲ್ಲಿ, ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ, ಯಶಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡನು. ಬಿಸಿಯಾಗಿ ನಿಟ್ಟಿಸಿರುಬಿಡುತ್ತಾ ಭಾರ್ಯೆಗೆ ಹೇಳಿದನು - ಕೈಕೇಯಿ! ಕುಶ-ಚೀರ (ವಲ್ಕಲ) ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನುಟ್ಟು ಸೀತೆಯು ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗುವುದು ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಉಚಿತವಲ್ಲ. ॥2-3॥ ಇವಳು ಸುಕುಮಾರಿಯಾಗಿರುವಳು, ಸದಾ ಸುಖದಲ್ಲೇ ಬೆಳೆದವಳು. ನಮ್ಮ ಗುರುಗಳು ಸರಿಯಾಗಿಯೇ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾರೆ-ಈ ಸೀತೆಯು ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗಲು ಯೋಗ್ಯಳಲ್ಲ. ॥4॥ ರಾಜರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠರಾದ ಜನಕನ ಈ ತಪಸ್ವೀ ಪುತ್ರಿಯು ಯಾರದಾದರೂ ಏನಾದರು ಕೆಡಿಸಬಲ್ಲಳೇ? ಅವಳು ಈ ಪ್ರಕಾರ ಜನಸಮುದಾಯಕದ ನಡುವೆ ಏನೂ ತಿಳಿಯದೆ ಕಿಂಕರ್ತವ್ಯವಿಮೂಢ ಭಿಕ್ಷುಕನಂತೆ ವಲ್ಕಲ ಧರಿಸಿ ನಿಂತುಕೊಂಡಿರುವಳಲ್ಲ! ॥5॥ ಜನಕನಂದಿನೀ ತನ್ನ ವಲ್ಕಲಗಳನ್ನು ಕಿತ್ತೆಸೆಯಲಿ. ಇವಳು ಈ ರೂಪದಿಂದ ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗಬೇಕೆಂದು ನಾನು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಮಾಡಿಲ್ಲ ಹಾಗೂ ಯಾರಿಗೂ ಈ ರೀತಿಯ ಮಾತು ಕೊಟ್ಟಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಜಕುಮಾರೀ ಸೀತೆಯು ಸಮಸ್ತ ವಸ್ತ್ರಾಲಂಕಾರದಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು, ಅವಳು ಸಖವಾಗಿರುವಂತಹ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದ ರತ್ನಗಳ ಜೊತೆಗೆ ವನಕ್ಕೆ ಹೋಗಬಲ್ಲಳು. ॥6॥ ನಾನು ಜೀವಿಸಿರಲು ಯೋಗ್ಯನಲ್ಲ. ನಾನು ನಿನ್ನ ಮರಳುಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಸಿಲುಕಿ ಒಂದು ಇಂತಹ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿದೆ, ಇನ್ನೊಂದು ನೀನು ಮೂರ್ಖತೆಯಿಂದ ಸೀತೆಗೆ ಇಂತಹ ನಾರುಮಡಿ ಉಡಿಸಲುತೊಡಗಿದೆ. ಬಿದಿರಿನ ಹೂವು ಅದನ್ನೇ ಒಣಗಿಸಿಬಿಡುವಂತೆ ನಾನು ಮಾಡಿದ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯೇ ನನ್ನನ್ನು ಬೂದಿ ಮಾಡುತ್ತಿದೆ. ॥7॥

ನೀಚ ಪಾಪಿನೀ! ಶ್ರೀರಾಮನು ನಿನ್ನ ಯಾವುದಾದರೂ ಅಪರಾಧ ಮಾಡಿದ್ದರೆ (ಅವನಿಗೆ ನೀನು ವನವಾಸ ಕೊಟ್ಟಿರುವೆ), ವಿದೇಹನಂದಿನೀ ಸೀತೆಯು ಇಂತಹ ಶಿಕ್ಷೆ ಅನುಭವಿಸಲು ನಿನಗೆ ಯಾವ ಅಪಕಾರ ಮಾಡಿರುವಳು? ॥8॥ ಯಾರ ಕಣ್ಣುಗಳು ಜಿಂಕೆಯಂತೆ ಅರಳಿವೆಯೋ, ಯಾರ ಸ್ವಭಾವ ಅತ್ಯಂತ ಕೋಮಲ ಮತ್ತು ಮಧುರವಾಗಿದೆಯೋ. ಆ ಬುದ್ಧಿವಂತ ಜನಕನಂದಿನಿ ನಿನಗೆ ಯಾವ ಅಪರಾಧ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾಳೆ? ॥9॥

ಪಾಪಿನೀ! ನೀನು ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ವನವಾಸ ವಿಧಿಸಿ ಪೂರ್ಣ ಪಾಪ ಗಳಿಸಿರುವೆ. ಈಗ ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಾಡಿಗೆ ಕಳಿಸುವ ಹಾಗೂ ವಲ್ಕಲಗಳನ್ನು ಉಡಿಸುವ ಅತ್ಯಂತ ದುಃಖಮಯ ಕಾರ್ಯಮಾಡಿ ಪುನಃ ನೀನು ಇಷ್ಟು ಪಾಪವನ್ನು ಏಕೆ ಬಾಚಿ ಕೊಳ್ಳುತ್ತಿರುವೆ? ॥10॥ ದೇವಿ! ಶ್ರೀರಾಮ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧನಾಗಿ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಾಗ ನಾನು ಕೇಳುತ್ತಿರುವಂತೆ ನೀನು ಅವನಲ್ಲಿ ಏನನ್ನು ಹೇಳಿರುವೆಯೋ ಅಷ್ಟೇ ನಾನು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿದ್ದೆ. ಅದನ್ನು ಮೀರಿ ನಾನು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿರಲಿಲ್ಲ. ॥11॥ ಇದನ್ನು ಉಲ್ಲಂಘಿಸಿ ಮಿಥಿಲೇಶಕುಮಾರೀ ಜಾನಕಿಯೂ ನಾರುಮಡಿಯನ್ನು ಉಡುವುದನ್ನು ನೀನು ನೋಡ ಬಯಸುತ್ತಿರುವೆ. ನೀನು ನರಕಕ್ಕೆ ಹೋಗಲು ಇಚ್ಛಿಸುತ್ತಿರುವೆ ಎಂದು ಅನಿಸುತ್ತದೆ. ॥12॥ ದಶರಥನು ತಲೆಯನ್ನು ತಗ್ಗಿಸಿ ಕುಳಿತು ಈ ಪ್ರಕಾರ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಂತೆ ಆಗ ವನವಾಸಕ್ಕೆ ಹೊರಟ ಶ್ರೀರಾಮನು ತಂದೆಯ ಬಳಿ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಹೇಳಿದನು - ॥13॥

ಧರ್ಮಾತ್ಮನೇ! ಈ ನನ್ನ ತಾಯಿ ಕೌಸಲ್ಯೆಯು ವೃದ್ಧಳಾಗುತ್ತಾ ಇದ್ದಾಳೆ. ಅವಳ ಸ್ವಭಾವ ಬಹಳ ಉಚ್ಚ ಮತ್ತು ಉದಾರವಾಗಿದೆ. ಸ್ವಾಮಿ! ಅವಳು ಎಂದೂ ನಿಮ್ಮನ್ನು ನಿಂದಿಸಿಲ್ಲ. ಆಕೆಯು ಮೊದಲು ಎಂದೂ ಇಂತಹ ಭಾರೀ ಸಂಕಟವನ್ನು ನೋಡಿರಲಿಲ್ಲ. ವರದಾಯಕ ನರೇಶ! ಅವಳು ನಾನು ಇಲ್ಲದಿರುವ ಶೋಕಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿ ಹೋಗುವಳು. ಆದ್ದರಿಂದ ನೀವು ಸದಾಕಾಲ ಅವಳ ಹೆಚ್ಚು ಸಮ್ಮಾನ ಮಾಡುತ್ತಾ ಇರಿ. ॥14-15॥

ನಿಮ್ಮಂತಹ ಪೂಜ್ಯತಮ ಪತಿಯಿಂದ ಸಮ್ಮಾನಿತಳಾಗಿ ಈ ಪ್ರಕಾರದ ಪುತ್ರಶೋಕವನ್ನು ಅನುಭವಿಸದಿರಲಿ. ನನ್ನನ್ನು ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾ ನಿಮ್ಮ ಆಶ್ರಯದಲ್ಲೇ ನನ್ನ ತಪಸ್ವಿನೀ ಮಾತೆಯು ಜೀವನಧಾರಣ ಮಾಡುವಂತೆ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡಿರಿ. ॥16॥

ಇಂದ್ರನಂತಹ ತೇಜಸ್ವೀ ಮಹಾರಾಜರೇ! ಅವಳು ಅಗಲಿದ ಮಗನನ್ನು ನೋಡಲು ಉತ್ಸುಕಳಾಗಿರುವಳು. ನಾನು ವನದಲ್ಲಿ ಇರುವಾಗಲೇ ಇವಳು ಶೋಕದಿಂದ ಕಾತರಳಾಗಿ ಪ್ರಾಣತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿ ಯಮಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋಗುವಂತೆ ಆಗದಿರಲಿ. ಆದ್ದರಿಂದ ನೀವು ನನ್ನ ತಾಯಿಯನ್ನು ಮೇಲಿನ ಆಶಂಕೆಗೆ ಅವಕಾಶ ಕೊಡದೆ ಇರುವ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಇರಿಸಿರಿ. ॥17॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಮೂವತ್ತೆಂಟನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು.॥38॥

ಮೂವತ್ತೊಂಭತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ

ದಶರಥನ ವಿಲಾಪ, ರಾಜನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಸುಮಂತ್ರನು ರಥವನ್ನು ಸಜ್ಜುಗೊಳಿಸಿದುದು, ಕೋಶಾಧ್ಯಕ್ಷನು ಬಹುಮೂಲ್ಯವಾದ ಆಭರಣಗಳನ್ನು ಸೀತೆಗೆ ಕೊಟ್ಟುದು, ಪತಿಯ ಸೇವೆ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿರುವಂತೆ ಸೀತೆಗೆ ಕೌಸಲ್ಯೆಯಿಂದ ಉಪದೇಶ, ಸೀತೆಯ ಸಮ್ಮತಿ, ತಂದೆಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ದೋಷವೆಣಿಸಬಾರದೆಂದು ಶ್ರೀರಾಮನಿಂದ ತಾಯಿಗೆ ಹಿತೋಕ್ತಿ, ಶ್ರೀರಾಮನು ಇತರ ಮಾತೆಯರಿಂದಲೂ ವನವಾಸಕ್ಕೆ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದುದು

ಶ್ರೀರಾಮನ ಮಾತನ್ನ ಕೇಳಿ, ಮುನಿವೇಷದಲ್ಲಿರುವ ಅವನನ್ನು ನೋಡಿ ಪತ್ನಿಯರ ಸಹಿತ ದಶರಥನು ಶೋಕದಿಂದ ನಿಶ್ಚೇಷ್ಟಿತನಂತೆ ಆದನು. ॥1॥ ದುಃಖದಿಂದ ಸಂತಪ್ತನಾದ ಕಾರಣ ಅವನು ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ನೋಡದಾದನು ಮತ್ತು ನೋಡಿಯೂ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿರುವ ದುಃಖದಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಯಾವ ಉತ್ತರವನ್ನೂ ಕೊಡದಾದನು. ॥2॥

ಮುಹೂರ್ತಕಾಲ ಪ್ರಜ್ಞಾಹೀನನಂತೆ ಇದ್ದು ಮತ್ತೆ ಎಚ್ಚರಗೊಂಡಾಗ ಮಹಾಬಾಹು ರಾಜನು ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನೇ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾ ದುಃಖಿತನಾಗಿ ವಿಲಪಿಸತೊಡಗಿದನು. ॥3॥ ನಾನು ಹಿಂದಿನ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಅನೇಕ ಹಸುಗಳನ್ನು ಕರುಗಳಿಂದ ಅಗಲಿಸಿಬಿಟ್ಟಿರುವೆನು, ಅಥವಾ ಅನೇಕ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಹಿಂಸೆ ಮಾಡಿರುವೆ ಎಂದು ತೋರುತ್ತದೆ. ಅದರಿಂದ ಇಂದು ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಈ ಸಂಕಟ ಬಂದೆರಗಿದೆ. ॥4॥ ಕಾಲವು ಸನ್ನಿಹಿತವಾಗದೆ ಯಾರ ಶರೀರದಿಂದಲೂ ಪ್ರಾಣ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅದರಿಂದಲೇ ಕೈಕೇಯಿಯಿಂದ ಇಷ್ಟು ಕ್ಲೇಶಪಟ್ಟರೂ ನನ್ನ ಮೃತ್ಯು ಆಗುವುದಿಲ್ಲವಲ್ಲ! ॥5॥

ಅಯ್ಯೋ! ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ತೇಜಸ್ವೀ ನನ್ನ ಪುತ್ರನನ್ನು ರಾಜೋಚಿತ ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ತಪಸ್ವಿಗಳ ವಲ್ಕಲಗಳ್ನು ಉಟ್ಟು ಎದುರಿಗೆ ನಿಂತಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿಯೂ ನನ್ನ ಪ್ರಾಣಗಳು ಹೋಗಲಿಲ್ಲವಲ್ಲ! ॥6॥ ವಂಚನೆಯ ಮಾರ್ಗವನ್ನಾಶ್ರಯಿಸಿ ಸ್ವಾರ್ಥಸಾಧನೆಯನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಯತ್ನಿಸಿದ ಕೈಕೆಯಿಯೊಬ್ಬಳಿಂದ ಸಕಲ ಪ್ರಜೆಗಳು ರಾಮನ ವಿರಹಕ್ಲೇಶವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವಂತಾಯಿತಲ್ಲ. ॥7॥

ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾ-ಹೇಳುತ್ತಾ ರಾಜನ ಕಣ್ಣುಗಳಲ್ಲಿ ನೀರು ತುಂಬಿ ಬಂತು. ಅವನ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಶಿಥಿಲವಾಗಿ, ಒಂದೇ ಬಾರಿ ಹೇರಾಮ! ಎಂದು ಹೇಳಿ ಮೂರ್ಛಿತನಾದನು. ಮುಂದೆ ಮಾತನಾಡದಾದನು. ॥8॥ ಮುಹೂರ್ತ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಎಚ್ಚರಗೊಂಡು ಮಹಾರಾಜನು ಕಣ್ಣೀರು ತುಂಬಿದ ನೇತ್ರಗಳಿಂದ ನೋಡುತ್ತಾ ಸುಮಂತ್ರನಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಹೇಳಿದನು - ॥9॥

ನೀನು ಪ್ರಯಾಣಕ್ಕಾಗಿ ಉತ್ತಮ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಹೂಡಿದ ಒಂದು ರಥವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಬಾ. ಈ ಮಹಾಭಾಗ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಅದರಲ್ಲಿ ಕುಳ್ಳಿರಿಸಿ ರಾಜ್ಯದ ಹೊರಗಡೆ ತಲುಪಿಸು. ॥10॥ ತನ್ನ ಶ್ರೇಷ್ಠ ವೀರಪುತ್ರನನ್ನು ಸ್ವತಃ ತಾಯಿ-ತಂದೆಯರೇ ಮನೆಯಿಂದ ಹೊರಹಾಕಿ ಕಾಡಿಗೆ ಕಳಿಸುತ್ತಿರುವಾಗ, ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಗುಣವಂತ ಪುರುಷರ ಗುಣಗಳಿಗೆ ಇದೇ ಫಲವೆಂದು ಹೇಳಿದೆಯೋ ಏನೋ. ॥11॥

ರಾಜನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಶಿರಸಾವಹಿಸಿ ಶೀಘ್ರಗಾಮಿ ಸುಮಂತ್ರನು ಹೋಗಿ ಉತ್ತಮ ಕುದುರೆಗಳಿಂದ ಹೂಡಿದ ರಥವನ್ನು ತಂದು ನಿಲ್ಲಿಸಿದನು. ॥12॥ ಮತ್ತೆ ಸೂತ ಸುಮಂತ್ರನು ಕೈಮುಗಿದುಕೊಂಡು ಹೇಳಿದನು - ಮಹಾರಾಜರೇ! ರಾಜಕುಮಾರ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗಾಗಿ ಉತ್ತಮ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಹೂಡಿದ ಸುವರ್ಣಭೂಷಿತ ರಥ ಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ॥13॥ ದೇಶಕಾಲವನ್ನು ತಿಳಿದಿರುವ ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಿಂದ ಶುದ್ಧ (ಇಹಲೋಕ ಮತ್ತು ಪರಲೋಕದ ಋಣ ಮುಕ್ತನಾದ) ದಶರಥನು ಕೂಡಲೇ ಕೋಷಾಧ್ಯಕ್ಷನನ್ನು ಕರೆದು ನಿಶ್ಚಿತವಾದ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು - ॥14॥

ನೀನು ವಿದೇಹಕುಮಾರೀ ಸೀತೆಯು ತೊಡಲು ಯೋಗ್ಯವಾದ ಬಹುಮೂಲ್ಯ ವಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಆಭೂಷಣಗಳನ್ನು ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳವರೆಗೆ ಸಾಕಾಗುವಷ್ಟು ಎಣಿಸಿ ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಬಾ. ॥15॥ ಮಹಾರಾಜನು ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಲೇ ಕೋಷಾಧ್ಯಕ್ಷನು ಭಂಡಾರದಿಂದ ಎಲ್ಲ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ತಂದು ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಸೀತೆಗೆ ಅರ್ಪಿಸಿದನು. ॥16॥ ಉತ್ತಮ ಕುಲದಲ್ಲಿ ಉತ್ಪನ್ನಳಾದ ಅಯೋನಿಜೆ ಹಾಗೂ ವನವಾಸಕ್ಕೆ ಹೊರಟ ವಿದೇಹಕುಮಾರೀ ಸೀತೆಯು ಸುಂದರ ಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಅಂಗಾಂಗಗಳಲ್ಲಿ ಆ ಚಿತ್ರಿತ ಆಭೂಷಣಗಳನ್ನು ಸಿಂಗರಿಸಿಕೊಂಡಳು. ॥17॥ ಆ ಒಡವೆಗಳಿಂದ ವಿಭೂಷಿತಳಾದ ಸೀತೆ ಪ್ರಾತಃಕಾಲದಲ್ಲಿ ಉದಯಿಸಿದ ಅಂಶುಮಾಲಿ ಸೂರ್ಯನ ಪ್ರಭೆ ಆಕಾಶವನ್ನು ಬೆಳಗುವಂತೆ ಆ ಭವನವನ್ನು ಸುಶೋಭಿಸತೊಡಗಿದಳು. ॥18॥ ಆಗ ಎಂದೂ ದುಃಖದ ವರ್ತನೆ ಮಾಡದಿರುವ ಮಿಥಿಲೇಶಕುಮಾರೀ ಸೀತೆಯನ್ನು ಅತ್ತೆ ಕೌಸಲ್ಯೆಯು ಎರಡೂ ಭುಜಗಳಿಂದ ಸೇಳೆದು ಬಿಗಿದಪ್ಪಿಕೊಂಡು, ಶಿರವನ್ನು ಆಘ್ರಾಣಿಸಿ ಇಂತೆಂದಳು - ॥19॥

ಮಗಳೇ! ಯಾವ ಸ್ತ್ರೀಯು ತನ್ನ ಪತಿಯಿಂದ ಸದಾ ಸಮ್ಮಾನಿತಳಾದರೂ ಸಂಕಟಬಂದಾಗ ಪತಿಯನ್ನು ಆದರಿಸುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅವಳನ್ನು ಈ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ‘ಅಸತೀ’(ದುಷ್ಟಾ) ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ॥20॥ ಮೊದಲು ಅವರು ಪತಿಯಿಂದ ಯಥೇಷ್ಟ ಸುಖ ಭೋಗಿಸಿದ್ದರೂ ಸ್ವಲ್ಪವಾದರೂ ವಿಪತ್ತು ಬಂದಾಗ ಅವನ ಮೇಲೆ ದೋಷಾರೋಪಣ ಮಾಡಿ, ಅವನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಬಿಡುವುದು ದುಷ್ಟ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಸ್ವಭಾವವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ॥21॥ ಸುಳ್ಳು ಹೇಳುವವಳೂ, ವಿಕೃತಚೇಷ್ಟೆ ಮಾಡುವವಳೂ, ದುಷ್ಟ ಪುರುಷರೊಂದಿಗೆ ಸಂಸರ್ಗ ಉಳ್ಳವಳೂ, ಪತಿಯ ಕುರಿತು ಹೃದಯಹೀನವಾಗಿ ನಡೆಯುವವಳೂ, ಪಾಪ ಸಂಕಲ್ಪವುಳ್ಳವಳೂ, ಅಲ್ಪಮಾತಿಗೆ ಪತಿಯಿಂದ ವಿರಕ್ತಳಾಗುವವಳೂ, ಇವರೆಲ್ಲರೂ ಅಸತಿ ಅಥವಾ ದುಷ್ಟಸ್ತ್ರೀಯೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ॥22॥ ಉತ್ತಮಕುಲ, ಮಾಡಿದ ಉಪಕಾರ, ವಿದ್ಯೆ, ಭೂಷಣಾದಿಗಳು ದಾನ ಮತ್ತು ಸಂಗ್ರಹ (ಪತಿಯಿಂದ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ತನ್ನದಾಗಿಸಿದ) ಇವು ಯಾವುದೂ ದುಷ್ಟಸ್ತ್ರೀಯರ ಹೃದಯ ಗೆಲ್ಲಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಅವರ ಚಿತ್ತ ಅವ್ಯವಸ್ಥಿತವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ॥23॥

ಇದಕ್ಕೆ ವಿಪರೀತವಾಗಿ ಸತ್ಯ, ಸದಾಚಾರ, ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ಆಜ್ಞೆ ಹಾಗೂ ಕುಲೋಚಿತ ಮೇರೆಯಲ್ಲಿ, ಸ್ಥಿತವಾಗಿರುವ ಸಾಧ್ವಿ ಸ್ತ್ರೀಯರಿಗೆ ಏಕಮಾತ್ರ ಪತಿಯೇ ಪರಮಪವಿತ್ರ ಮತ್ತು ಸರ್ವಶ್ರೇಷ್ಠ ದೇವತೆಯಾಗಿರುವನು. ॥24॥ ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನೀನು ವನವಾಸದ ಆಜ್ಞೆಪಡೆದ ನನ್ನ ಪುತ್ರ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಎಂದೂ ಅನಾದರಿಸಬೇಡ. ಅವನು ಧನಿಕನಾಗಿದ್ದರೂ, ನಿರ್ಧನನಾಗಿದ್ದರೂ ನಿನಗೆ ದೇವರಂತೆ ಇರುವನು. ॥25॥ ಅತ್ತೆಯ ಧರ್ಮ ಹಾಗೂ ಅರ್ಥಗರ್ಭಿತ ಮಾತುಗಳ ತಾತ್ಪರ್ಯವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಂಡು, ಅವಳ ಮುಂದೆ ನಿಂತಿರುವ ಸೀತೆಯು ಕೈಮುಗಿದು ಈ ಪ್ರಕಾರ ಹೇಳಿದಳು - ॥26॥

ಆರ್ಯೆ! ನೀವು ನನಗೆ ಮಾಡಿದ ಉಪದೇಶವನ್ನು ನಾನು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಪಾಲಿಸುವೆನು. ಸ್ವಾಮಿಯ ಜೊತೆಗೆ ಹೇಗೆ ವರ್ತಿಸಬೇಕೆಂಬುದು ನನಗೆ ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿದಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ನಾನು ಮೊದಲೇ ಕೇಳಿರುವೆನು. ॥27॥

ಪೂಜ್ಯ ಮಾತೇ! ನೀವು ನನ್ನನ್ನು ಅಸತೀ ಸ್ತ್ರೀಯರಂತೆ ತಿಳಿಯಬೇಡಿರಿ; ಏಕೆಂದರೆ ಚಂದ್ರನಿಂದ ಪ್ರಭೆ ದೂರವಾಗದೇ ಇರುವಂತೆಯೇ ನಾನು ಪತಿವ್ರತಾ ಧರ್ಮದಿಂದ ವಿಚಲಿತಳಾಗಲಾರೆನು. ॥28॥ ತಂತಿಯಿಲ್ಲದ ವೀಣೆಯು ನುಡಿಯಲಾರದು, ಚಕ್ರಗಳಿಲ್ಲದೆ ರಥ ಸಾಗದು, ಹಾಗೆಯೇ ನಾರಿಯು ನೂರು ಮಕ್ಕಳ ತಾಯಿಯಾದರೂ ಪತಿಯಿಲ್ಲದೆ ಸುಖಿಯಾಗಲಾರಳು. ॥29॥ ತಂದೆ, ಸಹೋದರ, ಮಗ-ಇವರು ಪರಿಮಿತ ಸುಖ ಕೊಡಬಲ್ಲರು, ಆದರೆ ಪತಿ ಅಪರಿಮಿತ ಸುಖದ ಧಾತೃನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನ ಸೇವೆಯಿಂದ ಇಹಲೋಕ ಮತ್ತು ಪರಲೋಕ ಎರಡರಲ್ಲಿಯೂ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ತನ್ನ ಪತಿಯ ಸತ್ಕಾರ ಮಾಡದೆ ಇರುವ ಸ್ತ್ರೀ ಯಾರು ತಾನೇ ಇರುವಳು? ॥30॥ ಆರ್ಯೆ! ತಾಯಿಯೇ ಆದಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಸ್ತ್ರೀಯರಿಂದ ನಾನು ನಾರಿಯ ಸಾಮಾನ್ಯ ಮತ್ತು ವಿಶೇಷ ಧರ್ಮಗಳನ್ನು ಶ್ರವಣಿಸಿ ಇರುವೆನು. ಹೀಗೆ ಪಾತಿವ್ರತ್ಯದ ಮಹತ್ವ ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ನಾನು ಪತಿಯನ್ನು ಏಕೆ ಅಪಮಾನ ಮಾಡುವೆನು? ಪತಿಯೇ ಸ್ತ್ರೀಯಳಿಗೆ ದೇವತೆಯಾಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ನಾನು ತಿಳಿದಿರುವೆನು. ॥31॥ ಸೀತೆಯ ಈ ಮನೋಹರ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿದ ಶುದ್ಧಾಂತಃಕರಣವುಳ್ಳ ದೇವೀ ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ದುಃಖ ಮತ್ತು ಹರ್ಷದ ಕಣ್ಣೀರು ಹರಿಯಿತು. ॥32॥

ಆಗ ಪರಮ ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ಶ್ರೀರಾಮನು ತಾಯಂದಿರ ನಡುವೆ ಅತ್ಯಂತ ಸಮ್ಮಾನಿತಳಾಗಿ ನಿಂತಿರುವ ಮಾತೆ ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಕಡೆಗೆ ನೋಡಿ ಕೈಮುಗಿದುಕೊಂಡು ಹೇಳಿದನು - ॥33॥ ಅಮ್ಮಾ! (ಇವರ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ ನನ್ನ ಪುತ್ರನಿಗೆ ವನವಾಸವಾಯಿತು, ಎಂದು ತಿಳಿದು) ನೀನು ನಮ್ಮ ತಂದೆಯವರನ್ನು ದುಃಖಿತಳಾಗಿ ನೋಡಬಾರದು. ವನವಾಸದ ಅವಧಿಯು ಬೇಗನೇ ಮುಗಿದುಹೋಗುವುದು. ॥34॥ ಈ ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷ ಕಣ್ಣುಮುಚ್ಚಿ ತೆರೆಯುವುದರೊಳಗೆ ಹೊರಟುಹೋಗುವವು. ಮತ್ತೆ ಒಂದು ದಿನ ನಾನು ನನ್ನ ಸುಹೃದರಿಂದ ಕೂಡಿ ಸೀತಾ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಜೊತೆಗೆ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿರುವ ನನ್ನನ್ನು ನೋಡುವಿರಿ. ॥35॥ ತಾಯಿಯ ಬಳಿ ಹೀಗೆ ತನ್ನ ನಿಶ್ಚಿತ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ತಿಳಿಸಿ ದಶರಥನಂದನ ಶ್ರೀರಾಮನು ಇತರ ತನ್ನ ಮುನ್ನೂರೈವತ್ತು ಮಾತೆಯರನ್ನು ನೋಡಿದಾಗ ಅವರೂ ಕೌಸಲ್ಯೆಯಂತೆ ಶೋಕಾಕುಲರಾಗಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿದನು. ಆಗ ಅವನು ಅವರಿಗೆ ಕೈಮುಗಿದು ಅವರೆಲ್ಲರಲ್ಲಿ ಧರ್ಮಯುಕ್ತ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ॥36-37॥

ತಾಯಂದಿರೇ! ಸದಾ ಜೊತೆಗೆ ಇರುವುದರಿಂದ ನಾನೇನಾದರೂ ಕಠೋರವಾದ ಮಾತನ್ನು ಆಡಿದ್ದರೆ, ಅಥವಾ ತಿಳಿಯದೇ ನನ್ನಿಂದ ಏನಾದರೂ ಅಪರಾಧ ನಡೆದಿದ್ದರೆ ನೀವು ಕ್ಷಮಿಸಿಬಿಡಿರಿ. ನಾನು ನಿಮ್ಮೆಲ್ಲರಲ್ಲಿ ಅನುಮತಿ ಬೇಡುತ್ತಿರುವೆನು. ॥38॥ ದಶರಥರಾಜನ ಆ ಎಲ್ಲ ಪತ್ನಿಯರು ಶ್ರೀ ರಘುನಾಥನ ಈ ಸಮಾಧಾನಕರ ಧರ್ಮಯುಕ್ತ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಅವರೆಲ್ಲರ ಚಿತ್ತವು ಶೋಕದಿಂದ ವ್ಯಾಕುಲವಾಯಿತು. ॥39॥

ಶ್ರೀರಾಮನು ಹೀಗೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿರುವಾಗ ದಶರಥನ ರಾಣಿಯರು ಕುರರಪಕ್ಷಿಯಂತೆ ವಿಲಾಪಿಸತೊಡಗಿದರು. ಅವರ ಆ ಆರ್ತನಾದ ಆ ಅರಮನೆಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸಿತು. ॥40॥ ದಶರಥನ ಅರಮನೆಯು ಮೊದಲು ಮುರಜ, ಪಣವ, ಮೇಘ ಮೊದಲಾದ ಗಂಭೀರ ಘೋಷದಿಂದ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸುತ್ತಿತ್ತು; ಅದೇ ಈಗ ವಿಲಾಪ, ಅಳುವಿನಿಂದ ವ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿ ಸಂಕಟದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದು ಅತ್ಯಂತ ದುಃಖಮಯವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು. ॥41॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಮೂವತ್ತೊಂಭತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು.॥39॥

ನಲವತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ

ಸೀತಾ-ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ದಶರಥನಿಗೆ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿ ಕೌಸಲ್ಯೆಯೇ ಮೊದಲಾದ ತಾಯಂದಿರಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿದುದು, ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಸುಮಿತ್ರೆಯ ಉಪದೇಶ, ಸೀತಾಸಮೇತರಾಗಿ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ರಥದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ಅರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಪ್ರಯಾಣ ಹೊರಟಿದ್ದು, ಪುರಜನರ, ರಾಣೀವಾಸದವರ ಮತ್ತು ದಶರಥನ ಶೋಕಾಕುಲತೆ

ಬಳಿಕ ಸೀತಾ-ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಕೈಮುಗಿದುಕೊಂಡು ದೀನಭಾವದಿಂದ ದಶರಥನ ಕಾಲುಗಳನ್ನು ಮುಟ್ಟಿ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿದರು. ॥1॥ ತಂದೆಯಿಂದ ಬೀಳ್ಕೊಂಡು ಸೀತಾಸಹಿತ ಧರ್ಮಜ್ಞ ರಘುನಾಥನು ಮಾತೆಯ ಕಷ್ಟವನ್ನು ನೋಡಿ ಶೋಕಾಕುಲನಾಗಿ ಆಕೆಯ ಚರಣಗಳಿಗೆ ವಂದಿಸಿದನು. ॥2॥

ಶ್ರೀರಾಮನ ಬಳಿಕ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ ಮೊದಲು ಕೌಸಲ್ಯೆಗೆ ವಂದಿಸಿ ಮತ್ತು ತನ್ನ ತಾಯಿ ಸುಮಿತ್ರೆಯ ಕಾಲಿಗೆ ಬಿದ್ದನು. ॥3॥ ತನ್ನ ಮಗ ಮಹಾಬಾಹು ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ನಮಸ್ಕರಿಸುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಅವನ ಹಿತವನ್ನು ಬಯಸುವ ಮಾತೆ ಸುಮಿತ್ರೆಯು ಮಗನ ಶಿರಸ್ಸನ್ನು ಆಘ್ರಾಣಿಸಿ ಹೇಳಿದಳು - ॥4॥

ವತ್ಸ! ನೀನು ಸುಹೃದ ಶ್ರೀರಾಮನ ಪರಮ ಅನುರಾಗಿಯಾಗಿರುವೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ವನವಾಸಕ್ಕಾಗಿ ಬೀಳ್ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ನಿನ್ನಣ್ಣನು ವನದಲ್ಲಿ ಅತ್ತ-ಇತ್ತ ಹೋಗುವಾಗ ಅವನ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ನೀನು ಎಂದೂ ಪ್ರಮಾದ ಮಾಡದಿರು. ॥5॥ ಸಂಕಟವಿರಲೀ, ಸಮೃದ್ಧಿಯಾಗಿರಲೀ ರಾಮನೇ ನಿನಗೆ ಪರಮಗತಿಯಾಗಿರುವನು. ನಿಷ್ಪಾಪ ಲಕ್ಷ್ಮಣ! ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಸರ್ವದಾ ತನ್ನ ಅಣ್ಣನ ಆಜ್ಞೆಯಲ್ಲೇ ಇರುವುದೇ ಸತ್ಪುರುಷರ ಧರ್ಮವಾಗಿದೆ. ॥6॥ ದಾನ ಮಾಡುವುದು, ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ದೀಕ್ಷಾಗ್ರಹಣ ಮತ್ತು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಶರೀರವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುವುದು - ಇದೇ ಈ ಕುಲದ ಉಚಿತ ಹಾಗೂ ಸನಾತನ ಆಚಾರವಾಗಿದೆ. ॥7॥

ತನ್ನ ಪುತ್ರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಸುಮಿತ್ರೆಯು ವನವಾಸಕ್ಕಾಗಿ ನಿಶ್ಚಿತ ವಿಚಾರವುಳ್ಳ ಸರ್ವಪ್ರಿಯ ರಾಮಚಂದ್ರನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದಳು - ಮಗು! ಹೋಗು, ಹೋಗು. ನಿನ್ನ ದಾರಿ ಮಂಗಲಮಯವಾಗಲಿ. ಮತ್ತೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಲ್ಲಿ ಪುನಃ ಹೇಳಿದಳು- ॥8॥

ಮಗು! ನೀನು ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನೇ ತನ್ನ ತಂದೆ ದಶರಥನೆಂದು ತಿಳಿ. ಜನಕನಂದಿನೀ ಸೀತೆಯನ್ನೇ ನಿನ್ನ ತಾಯಿ ಎಂದು ತಿಳಿ. ವನವನ್ನೇ ಅಯೋಧ್ಯೆಯೆಂದು ತಿಳಿ. ಈಗ ಸುಖವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿಂದ ಹೊರಡು. ॥9॥ ಅನಂತರ ಮಾತಲಿಯು ಇಂದ್ರನಲ್ಲಿ ಏನೋ ಹೇಳುವಂತೆಯೇ ವಿನಯವನ್ನು ಬಲ್ಲ ಸುಮಂತ್ರನು ಕಕುತ್ಸ್ಥ ಕುಲಭೂಷಣ ಶ್ರೀರಾಮನಲ್ಲಿ ವಿನಯದಿಂದ ಕೈಮುಗಿದು ಹೇಳಿದನು - ॥10॥ ಮಹಾಯಶಸ್ವೀ ರಾಜಕುಮಾರ ಶ್ರೀರಾಮ! ನಿಮಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ. ನೀವು ರಥದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳಿ. ನೀವು ನನಗೆ ಹೇಳುವಲ್ಲಿಗೆ ನಿಮ್ಮನ್ನು ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗುವೆನು. ॥11॥

ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳ ನಿಮ್ಮ ವನವಾಸದ ಗಣನೆ ಇಂದಿನಿಂದಲೇ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗಬೇಕು; ಏಕೆಂದರೆ ದೇವೀ ಕೈಕೇಯಿಯು ಇಂದೇ ನಿಮಗೆ ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗಲು ಪ್ರೇರೇಪಿಸಿರುವಳು. ॥12॥ ಆಗ ಸುಂದರೀ ಸೀತೆಯು ಉತ್ತಮ ಒಡವೆಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿಕೊಂಡು ಪ್ರಸನ್ನಚಿತ್ತದಿಂದ ಆ ಸೂರ್ಯಸದೃಶ ತೇಜಸ್ವೀ ರಥದಲ್ಲಿ ಆರೂಢಳಾದಳು. ॥13॥ ಪತಿಯ ಜೊತೆಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿರುವ ಸೀತೆಗಾಗಿ ಆಕೆಯ ಮಾವನವರು ವನವಾಸದ ವರ್ಷಗಳನ್ನು ಎಣಿಸಿ ಅದಕ್ಕನುಸಾರವಾಗಿಯೇ ಬಟ್ಟೆ, ಒಡವೆಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿದ್ದರು. ॥14॥

ಈ ಪ್ರಕಾರ ಮಹಾರಾಜನು ಇಬ್ಬರೂ ಸಹೋದರ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರಿಗಾಗಿ ಅನೇಕ ಅಸ್ತ್ರ-ಶಸ್ತ್ರ, ಕವಚಾದಿಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿದ್ದನು, ಅವನ್ನೂ ರಥದ ಹಿಂಭಾಗದಲ್ಲಿ ಇರಿಸಿ, ಚರ್ಮದಿಂದ ಸುತ್ತಿದ ಮಂಕರಿ ಮತ್ತು ಗುದ್ದಲಿ ಇವನ್ನೂ ರಥದಲ್ಲಿ ಇರಿಸಲಾಯಿತು. ॥15॥ ಅನಂತರ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಆ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಸುವರ್ಣಭೂಷಿತ ರಥದಲ್ಲಿ ಆರೂಢರಾದರು. ॥16॥

ಶ್ರೀರಾಮನೇ ಆದಿ ಮೂವರು ರಥಾರೂಢರಾಗಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಸುಮಂತ್ರನು ವಾಯುವೇಗದಂತೆ ವೇಗಶಾಲಿ ಉತ್ತಮ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಹೂಡಿದ್ದ ರಥವನ್ನು ಮುನ್ನಡೆಸಿದನು. ॥17॥ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ದೀರ್ಘ ಕಾಲಕ್ಕಾಗಿ ಮಹಾರಣ್ಯದ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗತೊಡಗಿದಾಗ ಸಮಸ್ತ ಪುರವಾಸಿಗಳು, ಸೈನಿಕರು ಹಾಗೂ ದರ್ಶಕರಾಗಿ ಬಂದಿರುವ ಜನರು ಮೂರ್ಛಿತರಂತಾದರು. ॥18॥ ಆಗ ಇಡೀ ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಕೋಲಾಹಲವೆದ್ದಿತು. ಎಲ್ಲರೂ ವ್ಯಾಕುಲರಾಗಿ ಗಾಬರಿಗೊಂಡರು. ಮತ್ತಗಜಗಳು ಶ್ರೀರಾಮನ ವಿಯೋಗದಿಂದ ಕುಪಿತವಾಗಿ ಅತ್ತ-ಇತ್ತ ಓಡುವ, ಕುದುರೆಗಳ ಹೇಷಾರವ ಹಾಗೂ ಆಭೂಷಣಗಳ ಖಣಖಣ ತ್ಕಾರದ ಧ್ವನಿಗಳು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸಿದವು. ॥19॥

ಬಿಸಿಲಿನ ತಾಪದಿಂದ ಕಂಗೆಟ್ಟ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ನೀರಿನ ಕಡೆಗೆ ಓಡುವಂತೆ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಆಬಾಲವೃದ್ಧ ಎಲ್ಲ ಜನರು ಅತ್ಯಂತ ಪೀಡಿತಾಗಿ ಶ್ರೀರಾಮನ ಹಿಂದೆ ಓಡತೊಡಗಿದರು. ॥20॥ ಅವರಲ್ಲಿ ಕೆಲವರು ರಥದ ಹಿಂದೆ ಮತ್ತು ಅಕ್ಕ-ಪಕ್ಕಗಳಲ್ಲಿ ಜೋತುಬಿದ್ದರು. ಎಲ್ಲರೂ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗಾಗಿ ಉತ್ಕಂಠಿತರಾಗಿದ್ದು, ಎಲ್ಲರ ಮುಖಗಳಲ್ಲಿ ಕಣ್ಣೀರಧಾರೆ ಹರಿಯುತ್ತಿತ್ತು. ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಹೇಳತೊಡಗಿದರು - ॥21॥

ಸೂತನೇ! ಕುದುರೆಗಳ ಲಗಾಮು ಎಳೆ, ರಥವನ್ನು ನಿಧಾನವಾಗಿ ನಡೆಸು. ನಾವು ಶ್ರೀರಾಮನ ಮುಖವನ್ನು ನೋಡುವೆವು; ಏಕೆಂದರೆ ಇನ್ನು ಈ ಮುಖದ ದರ್ಶನ ನಮಗೆ ದುರ್ಲಭವಾಗುವುದು. ॥22॥ ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಶ್ರೀರಾಮನ ತಾಯಿಯ ಹೃದಯ ಕಬ್ಬಿಣದಿಂದ ಮಾಡಿದೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವೇ ಇಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ದೇವಕುಮಾರನಂತಹ ತೇಜಸ್ವೀ ಪುತ್ರನು ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗುವಾಗ ಒಡೆದುಹೋಗಿಲ್ಲ. ॥23॥ ವಿದೇಹನಂದಿನೀ ಸೀತೆಯು ಕೃತಾರ್ಥಳಾದಳು; ಏಕೆಂದರೆ ಅವಳು ಪಾತಿವ್ರತ್ಯಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ತತ್ಪರಳಾಗಿ ನೆರಳಿನಂತೆ ಪತಿಯ ಹಿಂದೆ-ಹಿಂದೆ ಹೋಗುತ್ತಿರುವಳು. ಸೂರ್ಯನ ಪ್ರಭೆ ಮೇರುಪರ್ವತವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸದಂತೆ ಅವಳು ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಿರುವಳು. ॥24॥

ಆಹಾ ಲಕ್ಷ್ಮಣ! ನೀನೂ ಕೃತಾರ್ಥನಾದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ನೀನು ಸದಾ ಪ್ರಿಯವಾಗಿ ಮಾತನಾಡುವ ದೇವತುಲ್ಯ ತನ್ನ ಅಣ್ಣನ ಸೇವೆ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಮಾಡುವಿ. ॥25॥ ನಿನ್ನ ಈ ಬುದ್ಧಿ ವಿಶಾಲವಾಗಿದೆ. ಇದು ನಿನ್ನ ಅಭ್ಯುದಯವಾಗಿದೆ. ನಿನಗೆ ಇದು ಸ್ವರ್ಗದ ದಾರಿಯೇ ದೊರೆತಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ನೀನು ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಿರುವೆ. ॥26॥ ಹೀಗೆ ಮಾತುಗಳನ್ನಾಡುತ್ತಾ ಆ ಪುರವಾಸಿಗಳು ಉಕ್ಕಿ ಬರುವ ಕಣ್ಣೀರಿನ ವೇಗ ಸಹಿಸದಾದರು. ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಎಲ್ಲರ ಪ್ರೇಮಪಾತ್ರ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಕುಲನಂದನ ಶ್ರೀರಾಮನ ಹಿಂದೆ-ಹಿಂದೆ ನಡೆದುಹೋಗುತ್ತಿದ್ದರು. ॥27॥

ಆಗ ದಯನೀಯ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿದ್ದು ತನ್ನ ಪತ್ನಿಯರಿಂದ ಸುತ್ತುವರೆದ ದಶರಥನು ಅತ್ಯಂತ ದೀನನಾಗಿ ‘ನಾನು ನನ್ನ ಪ್ರಿಯಪುತ್ರ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ನೋಡುವೆನು’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾ ಅಂತಃಪುರದಿಂದ ಹೊರಗೆ ಬಂದನು. ॥28॥ ಅವನು ತನ್ನ ಎದುರಿಗೆ ಅಳುತ್ತಿರುವ ಪತ್ನಿಯರ ಆರ್ತನಾದವನ್ನು ಕೇಳಿದನು. ಅದು ಯೂಥಪತಿ ದೊಡ್ಡ ಆನೆಯು ಬಂಧಿತವಾದಾಗ ಹೆಣ್ಣಾನೆಗಳ ಚೀತ್ಕಾರದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು. ॥29॥ ಆಗ ಶ್ರೀರಾಮನ ತಂದೆ ಕಕುತ್ಸ್ಥವಂಶೀ ಶ್ರೀಮಾನ್ ದಶರಥನು- ಪರ್ವಕಾಲದಲ್ಲಿ ರಾಹುಗ್ರಸ್ತ ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರನು ಕಾಂತಿಹೀನನಾಗುವಂತೆ ಖಿನ್ನನಾಗಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿದ್ದನು. ॥30॥ ಇದನ್ನು ನೋಡಿ ಅಚಿಂತ್ಯ ಸ್ವರೂಪ ದಶರಥನಂದನ ಶ್ರೀಮಾನ್ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನು ಸುಮಂತ್ರನನ್ನು ಪ್ರೇರೇಪಿಸುತ್ತಾ-‘ನೀನು ರಥವನ್ನು ವೇಗವಾಗಿ ನಡೆಸು’ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ॥31॥

ಒಂದು ಕಡೆ ಶ್ರೀರಾಮನು ರಥವನ್ನು ಓಡಿಸಲು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ, ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ ಎಲ್ಲ ಜನ ಸಮುದಾಯವು ಅವನನ್ನು ನಿಲ್ಲುವಂತೆ ಹೇಳುತ್ತಿತ್ತು. ಹೀಗೆ ಕಿಂಕರ್ತವ್ಯಮೂಢನಾಗಿ ಸಾರಥಿ ಸುಮಂತ್ರನು ಏನೂ ಮಾಡದಾದನು. ರಥವನ್ನು ಮುಂದಕ್ಕೂ ಓಡಿಸಲಿಲ್ಲ, ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನಿಲ್ಲಿಸಲೂ ಇಲ್ಲ. ॥32॥ ಮಹಾಬಾಹು ಶ್ರೀರಾಮನು ನಗರದಿಂದ ಹೊರಡುವಾಗ ನಗರವಾಸಿಗಳ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಬಿದ್ದಿರುವ ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ಭೂಮಿಯ ಮೇಲಿನ ಹಾರುವ ಧೂಳೂ ನೆನೆದು ಹೋಯಿತು. ॥33॥ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಹೊರಡುವಾಗ ಇಡೀ ನಗರವು ಪೀಡಿತವಾಯಿತು. ಎಲ್ಲರೂ ಅಳುತ್ತಾ ಕಣ್ಣೀರು ಸುರಿಸಿದರು. ಎಲ್ಲರೂ ಹಾಹಾಕಾರ ಮಾಡುತ್ತಾ ಮೂರ್ಛಿತರಂತಾದರು. ॥34॥ ಸರೋವರದಲ್ಲಿ ಮೀನುಗಳು ನೆಗೆಯುತ್ತಿರುವಾಗ ಹಾರಿದ ನೀರು ಕಮಲಗಳಿಂದ ತೊಟ್ಟಿಕ್ಕುವ ನೀರಿನಂತೆ ನಾರಿಯರ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ದುಃಖದ ಕಣ್ಣೀರು ಹರಿಯುತ್ತಿದ್ದವು.॥35॥ ಶ್ರೀಮಾನ್ ದಶರಥನು ಇಡೀ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಜನರು ಒಂದೇ ರೀತಿ ವ್ಯಾಕುಲಚಿತ್ತರಾಗಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಅತ್ಯಂತ ದುಃಖದಿಂದಾಗಿ ಬುಡ ಕಡಿದ ಮರದಂತೆ ನೆಲಕ್ಕೆ ಕುಸಿದುಬಿದ್ದನು. ॥36॥

ಆಗ ಅತ್ಯಂತ ದುಃಖಮಗ್ನನಾಗಿ ಕಷ್ಟಪಡುತ್ತಿರುವ ರಾಜನನ್ನು ನೋಡಿ ಶ್ರೀರಾಮನ ಹಿಂದೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದ ಜನರ ಕೋಲಾಹಲ ಪುನಃ ಪ್ರಕಟವಾಯಿತು. ॥37॥ ಅಂತಃಪುರದ ರಾಣಿಯರ ಸಹಿತ ರಾಜಾದಶರಥನು ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ವಿಲಾಪಮಾಡುತ್ತಾ, ಕೆಲವರು ಹಾ ರಾಮ! ಎಂದು ಹೇಳಿದರೆ, ಕೆಲವರು ಹಾ ರಾಮಮಾತೆ! ಎಂದು ಕೂಗುತ್ತಾ ಕರುಣಾಕ್ರಂದನ ಮಾಡತೊಡಗಿದರು. ॥38॥ ಆಗ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಹಿಂದಿರುಗಿ ನೋಡಿದಾಗ ಅವನಿಗೆ ವಿಷಾದಗ್ರಸ್ತ ಹಾಗೂ ಭ್ರಾಂತಚಿತ್ತ ತಂದೆ ದಶರಥ ಮತ್ತು ದುಃಖದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ ತಾಯಿ ಕೌಸಲ್ಯೆ ಇಬ್ಬರೂ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಹಿಂದೆ ಬರುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿದನು. ॥39॥ ಹಗ್ಗದಿಂದ ಕಟ್ಟಿಹಾಕಿದ ಕುದುರೆಯ ಮರಿ ತನ್ನ ತಾಯಿಯ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಲಾರದೋ ಹಾಗೆಯೇ ಧರ್ಮದ ಬಂಧನದಲ್ಲಿ ಬಂಧಿತನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನು ತನ್ನ ತಾಯಿಯ ಕಡೆಗೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ನೋಡದಾದನು. ॥40॥

ವಾಹನಗಳಲ್ಲೇ ಓಡಾಡಲು ಯೋಗ್ಯವಾದ, ದುಃಖ ಭೋಗಿಸಲು ಅಯೋಗ್ಯ ಹಾಗೂ ಸುಖಭೋಗಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಯೋಗ್ಯವಾದ, ತಾಯಿ-ತಂದೆಯವರು ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಿಂದಲೇ ನನ್ನ ಹಿಂದೆ-ಹಿಂದೆಯೇ ಬರುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ಸಾರಥಿಗೆ ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ರಥವನ್ನು ಓಡಿಸುವಂತೆ ಪ್ರೇರೇಪಿಸಿದನು. ॥41॥ ಅಂಕುಶದಿಂದ ಪೀಡಿಸಿದ ಗಜರಾಜವು ಆ ಕಷ್ಟವನ್ನು ಸಹಿಸಲಾರದಂತೆ, ಪುರುಷಸಿಂಹ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ತಾಯಿ-ತಂದೆಯರನ್ನು ಈ ದುಃಖಿತ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ನೋಡುವುದು ಸಹಿಸಲಾಗಲಿಲ್ಲ. ॥42॥

ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟಿಹಾಕಿದ ಕರುವಿನ ಬಳಿಗೆ ತಾಯಿ ಹಸು ಸಂಜೆ ಮನೆಯ ಕಡೆಗೆ ಓಡಿಹೋಗುತ್ತದೋ ಹಾಗೆಯೇ ಶ್ರೀರಾಮನ ತಾಯಿ ಕೌಸಲ್ಯೆಯು ಅವನ ಬಳಿಗೆ ಓಡಿ ಬರುತ್ತಿದ್ದಳು. ॥43॥ ಹಾ ರಾಮಾ! ಹಾ ರಾಮಾ! ಹಾ ಸೀತೇ! ಹಾ ಲಕ್ಷ್ಮಣಾ ಎಂದು ಕೂಗುತ್ತಾ ಕೌಸಲ್ಯೆಯು ರಥದ ಹಿಂದೆ ಓಡುತ್ತಿದ್ದಳು. ಅವಳು ಶ್ರೀರಾಮ ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಸೀತೆಗಾಗಿ ಕಣ್ಣೀರು ಹರಿಸುತ್ತಿದ್ದಳು. ಅತ್ತ-ಇತ್ತ ವಾಲುತ್ತಾ ಎಡವುತ್ತಾ, ಏಳುತ್ತಾ-ಬೀಳುತ್ತಾ, ಓಡಿ ಬರುತ್ತಿದ್ದಳು. ಈ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ತಾಯಿ ಕೌಸಲ್ಯೆಯನ್ನು ಶ್ರೀರಾಮನು ನೋಡಿದನು. ॥44-45॥

ರಾಜಾ ದಶರಥನು ಕೂಗಿ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದನು - ‘ಸುಮಂತ್ರ! ನಿಲ್ಲು, ನಿಲ್ಲು’ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು - ‘ಮುಂದೆ ನಡೆ, ಬೇಗ ಮುಂದಕ್ಕೆ ನಡೆ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದನು. ಅವೆರಡು ಆದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿರುವ ಬಡಪಾಯಿ ಸುಮಂತ್ರನ ಮನಸ್ಸು ಆಗ ಎರಡು ಗಾಲಿಗಳ ನಡುವೆ ಸಿಲುಕಿಹಾಕಿಕೊಂಡ ಮನುಷ್ಯನಂತೆ ಆಗಿತ್ತು. ॥46॥

ಆಗ ಶ್ರೀರಾಮನು ಸುಮಂತ್ರನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು - ಇಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ವಿಳಂಬ ಮಾಡುವುದು ನನಗೆ ಮತ್ತು ತಂದೆಯವರಿಗೆ ಮಹಾದುಃಖದ ಕಾರಣವಾದೀತು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ರಥವನ್ನು ಮುಂದಕ್ಕೆ ಹೊಡಿ. ಮರಳಿದಾಗ ಮಹಾರಾಜರು ಕೇಳಿದರೆ ನನಗೆ ನಿಮ್ಮ ಮಾತು ಕೇಳಿಸಲಿಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳು. ॥47॥ ಕೊನೆಗೆ ರಾಮನ ಆದೇಶವನ್ನೇ ಪಾಲಿಸುತ್ತಾ ಸಾರಥಿಯು ಹಿಂದಿನಿಂದ ಬರುತ್ತಿರುವ ಜನರ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದು ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ವೇಗವಾಗಿ ಓಡಿಸಿದನು. ॥48॥

ದಶರಥನ ಜೊತೆಗೆ ಬರುತ್ತಿದ್ದ ಜನರು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ಶ್ರೀರಾಮನ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿ ಶರೀರಮಾತ್ರದಿಂದ ಮರಳಿದರು. (ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಅಲ್ಲ); ಏಕೆಂದರೆ ಮನಸ್ಸಿನ ಗತಿ ರಥಕ್ಕಿಂತಲೂ ತೀವ್ರಗಾಮಿಯಾಗಿತ್ತು. ಕೆಲವು ಜನರು ಶೀಘ್ರಗಾಮಿ ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಶರೀರದಿಂದಲೂ ಮರಳಲಿಲ್ಲ. ರಾಮನ ಹಿಂದೆ-ಹಿಂದೆ ಓಡುತ್ತಾ ನಡೆದರು. ॥49॥ ಇತ್ತ ಮಂತ್ರಿಗಳು ದಶರಥನಿಗೆ ಮಹಾರಾಜರೇ! ಯಾರು ಬೇಗನೆ ಮರಳಿ ಬರುವರೋ, ಅವರ ಒಳಿತನ್ನು ಬಯಸುವವರು ಅವರ ಹಿಂದೆ ದೂರದವರೆಗೆ ಹೋಗಬಾರದು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದರು. ॥50॥ ಸರ್ವಗುಣ ಸಂಪನ್ನ ದಶರಥನ ಶರೀರವು ಬೆವರಿನಿಂದ ಒದ್ದೆಯಾಗಿತ್ತು. ಅವನು ವಿಷಾದದ ಮೂರ್ತಿಮಂತ ಸ್ವರೂಪದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದನು. ಮಂತ್ರಿಗಳ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಅವರು ಅಲ್ಲೇ ನಿಂತುಬಿಟ್ಟರು ಮತ್ತು ರಾಣಿಯರ ಸಹಿತ ಅತ್ಯಂತ ದೀನಭಾವದಿಂದ ಪುತ್ರನ ಕಡೆಗೇ ನೋಡುತ್ತಾ ಇದ್ದನು. ॥51॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ನಲವತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು ॥40॥

ನಲವತ್ತೊಂದನೆಯ ಸರ್ಗ

ಶ್ರೀರಾಮನ ವನಗಮನದಿಂದ ರಾಣೀವಾಸದವರು ದುಃಖಪಟ್ಟುದು, ನಗರವಾಸಿಗಳ ಶೋಕಾಕುಲತೆ

ಪುರುಷಸಿಂಹ ಶ್ರೀರಾಮನು ಮಾತೆಯರ ಸಹಿತ ಪಿತನಿಗೆ ದೂರದಿಂದಲೇ ಕೈಮುಗಿಯುತ್ತಿದ್ದನು. ಅದೇ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ರಥದಿಂದ ನಗರದಿಂದ ಹೊರಗೆ ಹೊರಟಾಗ ರಾಣೀವಾಸದ ರಾಣಿಯರಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ಹಾಹಾಕಾರವೆದ್ದಿತು. ॥1॥

ಅವರು ಅಳುತ್ತಾ ಹೇಳತೊಡಗಿದರು - ಅಯ್ಯೋ! ಅನಾಥರೂ, ದುರ್ಬಲರೂ, ಶೋಚನೀಯರೂ ಆದ ನಮಗೆ ಗತಿ (ಎಲ್ಲ ಸುಖಗಳನ್ನು ಕೊಡುವ) ಮತ್ತು ಶರಣ್ಯ (ಸಮಸ್ತ ಆಪತ್ತುಗಳಿಂದ ರಕ್ಷಿಸುವ)ನಾಗಿದ್ದು ನಮ್ಮ ನಾಥನಾದ (ಮನೋರಥ ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸುವ) ಶ್ರೀರಾಮನು ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿರುವನು? ॥2॥

ಯಾರು ಯಾರಾದರೂ ಸುಳ್ಳು ಕಳಂಕ ಹಚ್ಚಿದರೂ ಸಿಟ್ಟುಗೊಳ್ಳುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲವೋ, ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಆಡುತ್ತಿರಲ್ಲಿವೋ, ಮುನಿದ ಎಲ್ಲ ಜನರನ್ನು ಒಲಿಸಿ ಸಂತೋಷಪಡಿಸುತ್ತಿದ್ದನೋ, ಅಂತಹ ಬೇರೆಯವರ ದುಃಖದಲ್ಲಿ ಸಮ ವೇದನೆ ಪ್ರಕಟಗೊಳಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಶ್ರೀರಾಮನು ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದಾನೆ? ॥3॥

ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ಮಹಾತ್ಮಾ ಶ್ರೀರಾಮನು ತನ್ನ ಮಾತೆ ಕೌಸಲ್ಯೆಯೊಂದಿಗೆ ವರ್ತಿಸಿದಂತೆಯೇ ನಮ್ಮೊಂದಿಗೂ ವರ್ತಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಅವನು ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿರುವನು? ॥4॥ ಕೈಕೇಯಿಯ ಮೂಲಕ ಕ್ಲೇಶದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿರುವ ಮಹಾರಾಜರು ವನಕ್ಕೆ ಹೋಗಲು ಹೇಳಿದಾಗ ನಮ್ಮನ್ನು ಅಥವಾ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವ ಶ್ರೀರಘುವರನು ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿರುವನು? ॥5॥

ಅಯ್ಯೋ! ಈ ರಾಜರು ಬಹಳ ಬುದ್ಧಿಹೀನರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಜೀವಜಗತ್ತಿಗೆ ಆಶ್ರಯಭೂತ, ಧರ್ಮಪರಾಯಣ, ಸತ್ಯವ್ರತ, ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ವನವಾಸಕ್ಕಾಗಿ ದೇಶದಿಂದಲೇ ಹೊರಗೆ ಹಾಕಿರುವನಲ್ಲ! ॥6॥ ಹೀಗೆ ಅವರೆಲ್ಲ ರಾಣಿಯರು ಕರುವನ್ನು ಅಗಲಿದ ಹಸುವಿನಂತೆ ದುಃಖದಿಂದ ಆರ್ತರಾಗಿ ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಆಕ್ರಂದನ ಮಾಡತೊಡಗಿದರು. ॥7॥

ಅಂತಃಪುರದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಘೋರ ಆರ್ತನಾದವನ್ನು ಕೇಳಿ ಪುತ್ರಶೋಕದಿಂದ ಸಂತಪ್ತನಾದ ದಶರಥನು ಬಹಳ ದುಃಖಿತನಾದನು. ॥8॥ ಅಂದಿನ ದಿನ ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರಗಳು ನಿಂತುಹೋದುವು, ಗೃಹಸ್ಥರ ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಅಡಿಗೆ ನಡೆಯಲಿಲ್ಲ. ಪ್ರಜೆಗಳು ಯಾವ ಕೆಲಸವನ್ನೂ ಮಾಡಲಿಲ್ಲ. ಸೂರ್ಯನು ಅಸ್ತಾಚಲಕ್ಕೆ ಸರಿದನು. ಆನೆಗಳು ಬಾಯಿಯಲ್ಲಿ ತೆಗೆದುಕೊಂಡ ಆಹಾರ ಬಿಟ್ಟುಬಿಟ್ಟವು. ಹಸುಗಳು ಕರುಗಳಿಗೆ ಹಾಲುಣಿಸಲಿಲ್ಲ. ಚೊಚ್ಚಲು ಮಗು ಹುಟ್ಟಿದ್ದರೂ ಯಾವ ತಾಯಿಯೂ ಸಂತೋಷಪಡಲಿಲ್ಲ. ॥9-10॥ ತ್ರಿಶಂಕು, ಮಂಗಳ, ಗುರು, ಬುಧ ಹಾಗೂ ಇತರ ಸಮಸ್ತ ಗ್ರಹರು ಶುಕ್ರ, ಶನಿ ಮೊದಲಾದವುಗಳು ರಾತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ವಕ್ರಗತಿಯಿಂದ ಚಂದ್ರನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು ದಾರುಣರಾಗಿ ಸ್ಥಿತರಾದರು. ॥11॥

ನಕ್ಷತ್ರಗಳು ಮಂಕಾದವು ಮತ್ತು ಗ್ರಹರು ನಿಸ್ತೇಜರಾದರು. ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ವಿಪರೀತ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತರಾಗಿ ಮೂರ್ಛಿತರಂತಾಗಿದ್ದರು. ॥12॥ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಆವರಿಸಿದ ಮೇಘಗಳು ವಾಯುವಿನ ವೇಗದಿಂದ ಚದುರಿ ಸಮುದ್ರದಂತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿದ್ದವು. ಶ್ರೀರಾಮನು ವನಕ್ಕೆ ಹೋಗುವ ಸಮಯ ನಗರದಲ್ಲಿ ಭೂಕಂಪವಾಯಿತು. ॥13॥

ಸಮಸ್ತ ದಿಕ್ಕುಗಳು ವ್ಯಾಕುಲಗೊಂಡವು, ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಅಂಧಕಾರ ಆವರಿಸಿತು. ಯಾವುದೇ ಗ್ರಹ, ನಕ್ಷತ್ರಗಳು ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ॥14॥ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಎಲ್ಲ ನಾಗರಿಕರು ದೀನಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರು. ಯಾರೂ ಆಹಾರ ಅಥವಾ ವಿಹಾರದ ಕಡೆಗೆ ಮನಗೊಡಲಿಲ್ಲ. ॥15॥

ಅಯೋಧ್ಯಾನಿವಾಸಿ ಎಲ್ಲ ಜನರು ಶೋಕಪರಂಪರೆಯಿಂದ ಸಂತಪ್ತರಾಗಿ ನಿರಂತರ ದೀರ್ಘವಾಗಿ ನಿಟ್ಟುಸಿರು ಬಿಡುತ್ತಾ ದಶರಥ ರಾಜನನ್ನು ಜರೆಯುತ್ತಿದ್ದರು. ॥16॥ ರಸ್ತೆಯಲ್ಲಿ ಹೊರಟ ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನೂ ಪ್ರಸನ್ನನಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಎಲ್ಲರ ಮುಖ ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ಒದ್ದೆಯಾಗಿತ್ತು. ಎಲ್ಲರೂ ಶೋಕಮಗ್ನರಾಗಿದ್ದರು. ॥17॥ ಶೀತಲವಾಯು ಬೀಸುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಚಂದ್ರನು ಸೌಮ್ಯನಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಸೂರ್ಯನೂ ಕೂಡ ಜಗತ್ತಿಗೆ ಸಾಕಷ್ಟು ಪ್ರಕಾಶ ಅಥವಾ ತಾಪ ಕೊಡುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಇಡೀ ಜಗತ್ತೇ ವ್ಯಾಕುಲವಾಗಿತ್ತು. ॥18॥ ಮಕ್ಕಳು ತಂದೆ-ತಾಯಿಯರನ್ನು ಮರೆತುಹೋದವು. ಪತಿಗಳಿಗೆ ಪತ್ನಿಯರ ನೆನಪೇ ಆಗಿಲಿಲ್ಲ. ಅಣ್ಣ-ತಮ್ಮಂದಿರು ಪರಸ್ಪರ ಮರೆತುಹೋದರು. ಎಲ್ಲರೂ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಬಿಟ್ಟು ಕೇವಲ ಶ್ರೀರಾಮನ ಚಿಂತನೆ ಮಾತ್ರ ಮಾಡತೊಡಗಿದರು. ॥19॥

ಶ್ರೀರಾಮನ ಮಿತ್ರರಾಗಿದ್ದವರೆಲ್ಲರೂ ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚು ಬುದ್ಧಿಗೆಟ್ಟಂತಾದರು. ಶೋಕಭಾರದಿಂದ ಆಕ್ರಾಂತರಾದ ಕಾರಣ ಅವರು ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಮಲಗಲೂ ಇಲ್ಲ. ॥20॥

ಈ ಪ್ರಕಾರ ಇಡೀ ಅಯೋಧ್ಯೆಯು ಶ್ರೀರಾಮನಿಂದ ರಹಿತವಾಗಿ ಭಯ ಮತ್ತು ಶೋಕದಿಂದ ಪ್ರಜ್ವಲಿತದಂತಾಗಿ ದೇವೇಂದ್ರನಿಂದ ರಹಿತವಾದ ಮೇರುಪರ್ವತ ಸಹಿತ ಈ ಇಡೀ ಪೃಥಿವಿಯು ನಡುಗುವಂತೆ ನಡುಗಿತು. ಆನೆ, ಕುದುರೆ, ಸೈನಿಕರ ಸಹಿತ ಆ ನಗರದಲ್ಲಿ ಭಯಂಕರ ಆರ್ತನಾದ ಆಗತೊಡಗಿತು. ॥21॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ನಲವತ್ತೊಂದನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು.॥41॥

ನಲವತ್ತೆರಡನೆಯ ಸರ್ಗ

ದಶರಥರಾಜನು ಮೂರ್ಛಿತನಾಗಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದು ಶ್ರೀರಾಮನಿಗಾಗಿ ವಿಲಪಿಸಿದುದು, ಕೈಕೇಯಿಯು ತನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಬರಲು ವಿರೋಧಿಸಿದುದು, ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಸಹಾಯದಿಂದ ಅವಳ ಅಂತಃಪುರಕ್ಕೆ ಹೋದುದು, ಅಲ್ಲಿಯೂ ಶ್ರೀರಾಮನ ಸಲುವಾಗಿ ದುಃಖಿಸಿದುದು

ವನದ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿರುವ ಶ್ರೀರಾಮನ ರಥದ ಧೂಳು ಕಂಡುಬರುವ ತನಕ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವಂಶದ ಸ್ವಾಮಿ ದಶರಥನು ತನ್ನ ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಅಲ್ಲೇ ನೆಟ್ಟಿದ್ದನು. ॥1॥

ಆ ಮಹಾರಾಜನು ತನ್ನ ಅತ್ಯಂತ ಧಾರ್ಮಿಕ ಪ್ರಿಯ ಪುತ್ರನನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿರುವವರೆಗೆ ಮತ್ತು ಅವನನ್ನು ನೋಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಶರೀರವನ್ನು ಎತ್ತರಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದನು. ತುದಿಕಾಲಿನಲ್ಲಿ ನಿಂತು ಅವಲೋಕಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ॥2॥ ರಾಜನಿಗೆ ಶ್ರೀರಾಮನ ರಥದ ಧೂಳೂ ಕಾಣದಿದ್ದಾಗ ಅವನು ಅತ್ಯಂತ ಆರ್ತ ಮತ್ತು ವಿಷಾದಗ್ರಸ್ತನಾಗಿ ನೆಲದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದುಬಿಟ್ಟನು. ॥3॥ ಆಗ ಅವನಿಗೆ ಆಸರೆಯನ್ನು ಕೊಡಲು ಅವನ ಧರ್ಮಪತ್ನೀ ಕೌಸಲ್ಯಾದೇವಿಯು ಬಲಕೈಯ ಬಳಿಗೆ ಬಂದಳು ಮತ್ತು ಸುಂದರೀ ಕೈಕೇಯಿಯು ಆತನ ಎಡಭಾಗದಲ್ಲಿ ಬಂದುನಿಂತಳು. ॥4॥ ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನು ನೋಡುತ್ತಲೇ ನಯ, ವಿನಯ ಮತ್ತು ಧರ್ಮಸಂಪನ್ನ ದಶರಥನ ಸಮಸ್ತ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ವ್ಯಥಿತವಾದುವು. ಅವನು ಹೇಳಿದನು - ॥5॥

ಪಾಪಪೂರ್ಣ ವಿಚಾರ ಮಾಡುವ ಕೈಕೇಯಿ! ನೀನು ನನ್ನ ಶರೀರವನ್ನು ಮುಟ್ಟಬೇಡ. ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ನೋಡಲು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ. ನೀನು ನನ್ನ ಭಾರ್ಯೆಯಾಗಲೀ ಬಂಧುವಾಗಲೀ ಅಲ್ಲವೇ ಅಲ್ಲ. ॥6॥ ನಿನ್ನನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಜೀವನ ನಡೆಸುವವರಿಗೆ ನಾನು ಒಡೆಯನಲ್ಲ ಹಾಗೂ ಅವರು ನನಗೆ ಪರಿಜನರೂ ಅಲ್ಲ. ನೀನು ಕೇವಲ ಧನದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಳಾಗಿ ಧರ್ಮವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿರುವೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ಪರಿತ್ಯಜಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ॥7॥

ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ಪಾಣಿಗ್ರಹಣ ಮಾಡಿದುದು, ನಿನ್ನೊಂದಿಗೆ ಅಗ್ನಿಗೆ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿದುದು ಮುಂತಾದ ನಿನ್ನೊಂದಿಗೆ ಇರುವ ಎಲ್ಲ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಲೋಕ ಮತ್ತು ಪರಲೋಕಕ್ಕಾಗಿ ತ್ಯಜಿಸಿಬಿಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ॥8॥ ನಿನ್ನ ಪುತ್ರ ಭರತನೂ ಈ ವಿಘ್ನಬಾಧೆಗಳಿಲ್ಲದ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಡೆದು ಪ್ರಸನ್ನನಾದರೆ, ಅವನು ನನಗಾಗಿ ಮಾಡುವ ಶ್ರಾದ್ಧದಲ್ಲಿನ ಪಿಂಡದಾನ, ತರ್ಪಣಗಳು ನನಗೆ ಸಿಗದೇ ಹೋಗಲಿ. ॥9॥

ಅನಂತರ ಶೋಕದಿಂದ ಕಾತರಳಾದ ಕೌಸಲ್ಯಾದೇವಿಯು ಆಗ ನೆಲದಲ್ಲಿ ಒರಗಿದ ಕಾರಣ ಧೂಳಿನಿಂದ ವ್ಯಾಪ್ತನಾದ ಮಹಾರಾಜರನ್ನು ಎಬ್ಬಿಸಿ ತನ್ನ ಅಂತಃಪುರಕ್ಕೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋದಳು. ॥10॥ ಯಾರಾದರೂ ತಿಳಿದು-ತಿಳಿದು ಸ್ವೇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನ ಹತ್ಯೆ ಮಾಡಿರುವನೋ, ಅಥವಾ ಉರಿಯುವ ಬೆಂಕಿಯನ್ನು ಕೈಯಿಂದ ಮುಟ್ಟುವನೋ, ಹೀಗೆ ಮಾಡಿ ಸಂತಪ್ತನಾಗುವನೋ, ಹಾಗೆಯೇ ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ದಶರಥನು ತಾನು ಕೊಟ್ಟ ವರದಾನದ ಕಾರಣ ಕಾಡಿಗೆ ಹೋದ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾ ಅನುತಪ್ತನಾದನು. ॥11॥

ದಶರಥರಾಜನು ಪದೇ-ಪದೇ ಹಿಂದೆ ಹೊರಳಿ ರಥದ ಮಾರ್ಗವನ್ನೇ ನೋಡಲು ಕಷ್ಟಪಡುತ್ತಿದ್ದನು. ಆಗ ಅವನ ರೂಪ ರಾಹುಗ್ರಸ್ತ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಮಂಕಾಗಿತ್ತು. ॥12॥ ಅವನು ತನ್ನ ಪುತ್ರನನ್ನು ಪದೇ-ಪದೇ ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾ ದುಃಖಾತುರನಾಗಿ ವಿಲಾಪಿಸತೊಡಗಿದನು. ಮಗನು ನಗರದ ಸೀಮೆಗೆ ತಲುಪಿರಬಹುದು ಎಂದು ಯೋಚಿಸುತ್ತಾ ಅವನು ಹೇಳತೊಡಗಿದನು- ॥13॥

ಅಯ್ಯೋ! ನನ್ನ ಪುತ್ರನನ್ನು ವನಕ್ಕೆ ಕೊಂಡುಹೋಗುವ ಕುದುರೆಗಳ ಪದಚಿಹ್ನೆಗಳಾದರೋ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತಿವೆ; ಆದರೆ ಆ ಮಹಾತ್ಮಾ ಶ್ರೀರಾಮನ ದರ್ಶನವಾಗುತ್ತಿಲ್ಲವಲ್ಲ! ॥14॥ ನನ್ನ ಶ್ರೇಷ್ಠಪುತ್ರ ಶ್ರೀರಾಮನು ಚಂದನಚರ್ಚಿತ ದಿಂಬುಗಳನ್ನು ಆಧರಿಸಿ ಹಂಸತೂಲಿಕಾತಲ್ಪದಲ್ಲಿ ಮಲಗುತ್ತಿದ್ದನು ಮತ್ತು ಅಲಂಕಾರಗಳಿಂದ ಭೂಷಿತರಾದ ಸುಂದರಿಯರು ಅವನಿಗೆ ಗಾಳಿ ಬೀಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಅಂತಹವನು ಇಂದು ಎಲ್ಲಾದರೂ ಮರದ ಬೇರನ್ನು ಅಥವಾ ಮರವೋ, ಕಲ್ಲೋ, ತಲೆಯಡಿ ಇಟ್ಟುಕೊಂಡು ನೆಲದಲ್ಲಿ ಮಲಗುವನು. ॥15-16॥

ಮತ್ತೆ ಶರರೀಕ್ಕೆಲ್ಲ ಧೂಳು ಮೆತ್ತಿಕೊಂಡು ದೀನನಂತೆ ದೀರ್ಘವಾಗಿ ನಿಟ್ಟುಸಿರು ಬಿಡುತ್ತಾ ಯಾವುದಾದರು ಗಜರಾಜನು ನೀರಿನ ಪ್ರವಾಹದಲ್ಲಿ ಹೊರಳಾಡಿ ಕೆಸರು ಮೆತ್ತಿಕೊಂಡು ಏಳುವಂತೆ, ಏಳುವನು. ॥17॥ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿರುವ ಮನುಷ್ಯರು ಲೋಕನಾಥ ಮಹಾಬಾಹು ಶ್ರೀರಾಮನು ಅನಾಥನಂತೆ ಎದ್ದು ಹೋಗುವುದನ್ನು ನೋಡುವರು. ॥18॥ ಸದಾ ಸುಖವನ್ನೇ ಅನುಭವಿಸಲು ಯೋಗ್ಯಳಾದ ಜನಕನಪ್ರಿಯ ಕುವರಿ ಸೀತೆಯು ಇಂದು ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಕಾಲಿಗೆ ಮುಳ್ಳುಚುಚ್ಚಿ ವ್ಯಥಿತಳಾಗಿ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವಳು. ॥19॥ ಅವಳು ಕಾಡಿನ ಕಷ್ಟಗಳಿಂದ ಅನಭಿಜ್ಞಳಾಗಿದ್ದಾಳೆ. ಅಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಘ್ರವೇ ಮೊದಲಾದ ಹಿಂಸಕ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಗಂಭೀರ ಹಾಗೂ ರೋಮಾಂಚನಕಾರಿ ಗರ್ಜನೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಭಯಗೊಳ್ಳುವಳು. ॥20॥

ಎಲೆಗೆ ಕೈಕೇ! ನೀನು ನಿನ್ನ ಕಾಮನೆಯನ್ನು ಸಫಲಗೊಳಿಸಿಕೊಂಡು ವಿಧವೆಯಾಗಿ ರಾಜ್ಯವಾಳು. ನಾನು ಪುರುಷಸಿಂಹ ರಾಮನಿಲ್ಲದೆ ಜೀವಿಸಿ ಇರಲಾರೆನು. ॥21॥

ಹೀಗೆ ರಾಜನು ಗೋಳಾಡುತ್ತಾ ಜನಸಮೂಹದಿಂದ ಪರಿವೃತನಾಗಿ ಮರಣವಾರ್ತೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ಸ್ನಾನಮಾಡದವನಂತೆ ಕಲ್ಮಷಯುಕ್ತನಾಗಿ ಉತ್ತಮ ಭವನವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ॥22॥ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಮನೆಯೂ ಶೂನ್ಯವಾಗಿತ್ತು. (ಏಕೆಂದರೆ ಮನೆಯ ಎಲ್ಲರೂ ಶ್ರೀರಾಮನ ಹಿಂದೆ ಹೊರಟುಹೋಗಿದ್ದರು.) ಅಂಗಡಿಗಳು ಮುಚ್ಚಿದ್ದವು. ನಗರದಲ್ಲಿ ಇರುವ ಜನರೂ ಕೂಡ ಅತ್ಯಂತ ಬಳಲಿ, ದುರ್ಬಲ, ದುಃಖಿತರಾಗಿದ್ದರು. ರಾಜಬೀದಿಯಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬಿಬ್ಬರು ಓಡಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಇಡೀ ನಗರದ ಈ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ನೋಡಿ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗಾಗಿ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾ, ವಿಲಪಿಸುತ್ತಾ ಸೂರ್ಯನು ಮೋಡಗಳಲ್ಲಿ ಅಡಗುವಂತೆ ರಾಜನು ಭವನ ವನದ ಒಳಹೊಕ್ಕನು. ॥23-24॥ ಶ್ರೀರಾಮ, ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಸೀತೆ ಇವರಿಂದ ರಹಿತವಾದ ಆ ಅರಮನೆಯು ನಿರ್ಭಯವೂ, ಶಾಂತವೂ ಆಳವಾದ ಜಲಾಶಯದ ಮಧ್ಯದಿಂದ ನಾಗವನ್ನು ಗರುಡ ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ಹೋದಂತ್ತಿತ್ತು. ॥25॥

ಆಗ ವಿಲಾಪ ಮಾಡುತ್ತಾ ದಶರಥನು ಗದ್ಗದವಾಣಿಯಿಂದ ದ್ವಾರಪಾಲಕರಲ್ಲಿ ಮೆಲ್ಲಗೆ, ಅಸ್ವಸ್ಥನಾಗಿ, ದೀನತೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು - ॥26॥ ನನ್ನನ್ನು ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಶ್ರೀರಾಮಮಾತೆ ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಅಂತಃಪುರಕ್ಕೆ ಕೊಂಡುಹೋಗಿರಿ; ಏಕೆಂದರೆ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಬೇರೆ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಶಾಂತಿ ಸಿಗಲಾರದು. ॥27॥ ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿರುವ ರಾಜಾ ದಶರಥನನ್ನು ದ್ವಾರಪಾಲಕರು ಬಹಳ ವಿನಯದೊಂದಿಗೆ ರಾಣಿ ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಭವನಕ್ಕೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗಿ ಮಂಚದಲ್ಲಿ ಮಲಗಿಸಿದರು. ॥28॥

ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಅಂತಃಪುರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಮಂಚದಲ್ಲಿ ಆರೂಢನಾದರೂ ದಶರಥನ ಮನಸ್ಸು ಚಂಚಲ ಹಾಗೂ ಮಲಿನವಾಗಿಯೇ ಇತ್ತು. ॥29॥ ಇಬ್ಬರು ಪುತ್ರರು ಮತ್ತು ಸೊಸೆ ಸೀತೆಯಿಂದ ರಹಿತವಾದ ಆ ಭವನವು ರಾಜನಿಗೆ ಚಂದ್ರಹೀನ ಆಕಾಶದಂತೆ ಕಾಂತಿಹೀನವಾಗಿ ಕಂಡಿತು. ॥30॥ ಅದನ್ನು ನೋಡಿ ಪರಾಕ್ರಮಿ ಮಹಾರಾಜನು ಒಂದು ತೋಳನ್ನು ಎತ್ತಿ ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ವಿಲಪಿಸುತ್ತಾ - ಹಾ ರಾಮಾ! ನೀನು ತಾಯಿ-ತಂದೆಯರಾದ ನಮ್ಮಿಬ್ಬರನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುತ್ತಿರುವೆಯಲ್ಲ! ಯಾರು ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳವರೆಗೆ ಜೀವಿಸಿದ್ದು ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಮರಳಿ ಬಂದ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ನೋಡಿ, ಬಿಗಿದಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವವನೋ ಅವನೇ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಸುಖಿಯಾಗುವನು. ॥31-32॥ ಅನಂತರ ಕಾಲರಾತ್ರಿಯಂತಿದ್ದ ಆ ರಾತ್ರಿಯು ಅರ್ಧ ಕಳೆದಾಗ ದಶರಥನು ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ ಇಂತೆಂದನು - ॥33॥

ಕೌಸಲ್ಯೇ! ನನ್ನ ದೃಷ್ಟಿಯು ಶ್ರೀರಾಮನೊಂದಿಗೆ ಹೊರಟುಹೋಗಿದೆ, ಅದು ಇನ್ನೂ ಮರಳಿ ಬಂದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ನನ್ನಿಂದ ನಿನ್ನನ್ನು ನೋಡಲಾಗುತ್ತಿಲ್ಲ. ಒಮ್ಮೆ ನಿನ್ನ ಕೈಯಿಂದ ನನ್ನ ಶರೀರವನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸು. ॥34॥

ಶಯ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿರುವ ದಶರಥ ಮಹಾರಾಜನು ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನೇ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾ ದೀರ್ಘವಾಗಿ ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಡುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಕೌಸಲ್ಯೆಯು ಅತ್ಯಂತ ದುಃಖಿತಳಾಗಿ ಅವನ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ ಹೋಗಿ ಕುಳಿತು ಬಹಳ ಕಷ್ಟದಿಂದ ವಿಲಾಪಿಸತೊಡಗಿದಳು. ॥35॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ನಲವತ್ತೆರಡನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು.॥42॥

ನಲವತ್ತಮೂರನೆಯ ಸರ್ಗ

ಮಹಾರಾಣಿ ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ವಿಲಾಪ

ಪುತ್ರಶೋಕದಿಂದ ವ್ಯಾಕುಲನಾಗಿ ಶಯ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿರುವ ಮಹಾರಾಜರನ್ನು ನೋಡಿ, ಪುತ್ರಶೋಕದಿಂದಲೇ ಪೀಡಿತಳಾದ ಕೌಸಲ್ಯೆಯು ರಾಜನ ಬಳಿ ಹೇಳಿದಳು - ॥1॥ ನರಶ್ರೇಷ್ಠ ಶ್ರೀರಾಮನ ಮೇಲೆ ತನ್ನ ವಿಷವನ್ನು ಚೆಲ್ಲಿ ಅಂಕುಡೊಂಕಾಗಿ ಚಲಿಸುವ ಕೈಕೇಯಿ ಪೊರೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ನೂತನ ಶರೀರದಿಂದ ಪ್ರಕಟವಾದ ಸರ್ಪಿಣಿಯಂತೆ ಈಗ ಸ್ವಚ್ಛಂದವಾಗಿ ಸಂಚರಿಸಲಿ. ॥2॥

ಮನೆಯಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ದುಷ್ಟ ಸರ್ಪವು ಪದೇ-ಪದೇ ಭಯಪಡಿಸುವಂತೆ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನನ್ನು ವನವಾಸಕ್ಕೆ ಕಳಿಸಿ ಸಫಲ ಮನೋರಥಳಾದ ಸುಭಗೆ ಕೈಕೇಯಿಯು ಸದಾ ಎಚ್ಚರವಾಗಿದ್ದು ನನಗೆ ಕಷ್ಟ ಕೊಡುತ್ತಾ ಇರುವಳು. ॥3॥ ಶ್ರೀರಾಮನು ಈ ನಗರದಲ್ಲಿ ಭಿಕ್ಷೆಬೇಡಿಕೊಂಡು ಮನೆಯಲ್ಲಿದ್ದರೆ ಅಥವಾ ನನ್ನ ಪುತ್ರನನ್ನು ಕೈಕೇಯಿಯು ದಾಸನಾಗಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದರೂ ಅದು ನನಗೆ ವರದಾನವೇ ಆಗುತ್ತಿತ್ತು. (ಏಕೆಂದರೆ ಆ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ನನಗೂ ಶ್ರೀರಾಮನ ದರ್ಶನವಾಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತಿತ್ತು ಶ್ರೀರಾಮನ ವನವಾಸದ ವರವನ್ನು ಕೈಕೇಯಿಯು ನನಗೆ ದುಃಖಕೊಡಲೆಂದೇ ಬೇಡಿರುವಳು.) ॥4॥ ಯಾವನಾದರು ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರಿಯು ಪರ್ವದಿನದಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಅವರ ಭಾಗದಿಂದ ವಂಚಿತಗೊಳಿಸಿ ಆ ಭಾಗವನ್ನು ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸಿದಂತೆ ಕೈಕೇಯಿಯು ತನ್ನ ಇಚ್ಛೆಗನುಸಾರ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಅವನ ಸ್ಥಾನದಿಂದ ಭ್ರಷ್ಟಗೊಳಿಸಿರುವಳು. ॥5॥ ಗಜರಾಜನಂತೆ ಮಂದಗತಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ವೀರ ಮಹಾಬಾಹು ಧನುರ್ಧರ ಶ್ರೀರಾಮನು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ತನ್ನ ಪತ್ನೀ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಂದಿಗೆ ವನದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶ ಮಾಡುತ್ತಿರಬಹುದು. ॥6॥

ಮಹಾರಾಜರೇ! ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ದುಃಖವನ್ನೇ ನೋಡದಿರುವ ಶ್ರೀರಾಮ, ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಮತ್ತು ಸೀತೆ ಇವರನ್ನು ನೀವು ಕೈಕೇಯಿಯ ಮಾತಿನಂತೆ ಕಾಡಿಗೆ ಕಳಿಸಿಬಿಟ್ಟಿರಿ. ಈಗ ಆ ಬಡಪಾಯಿಗಳಿಗೆ ವನವಾಸದ ಕಷ್ಟಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವುದಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಯಾವ ಸ್ಥಿತಿಯಾಗಬಹುದು? ॥7॥

ರತ್ನತುಲ್ಯ ಉತ್ತಮ ವಸ್ತುಗಳಿಂದ ವಂಚಿತರಾದ ತರುಣರಾದ ಆ ಮೂವರನ್ನು ಸುಖರೂಪ ಫಲಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಮನೆಯಿಂದ ಹೊರಹಾಕಲಾಯಿತು. ಈಗ ಆ ಬಡಪಾಯಿಗಳು ಫಲ-ಮೂಲಗಳನ್ನು ತಿನ್ನುತ್ತಾ ಹೇಗೆ ಇರಬಲ್ಲರು? ॥8॥ ನನ್ನ ಶೋಕವನ್ನು ನಾಶಗೊಳಿಸುವ ಶುಭ ಸಮಯ ಪುನಃ ಎಂದು ಬರುವುದೋ? ವನವಾಸದಿಂದ ಬಂದ ಸೀತಾಲಕ್ಷ್ಮಣಸಹಿತ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ನಾನು ಎಂದು ನೋಡುವೆನೋ? ॥9॥

ವೀರ ಶ್ರೀರಾಮ, ಸೀತೆ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ವನವಾಸದಿಂದ ಮರಳಿದರೆಂದು ಕೇಳಿ ಯಶಸ್ವಿನೀ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಎಲ್ಲ ಜನರು ಹರ್ಷದಿಂದ ಉಬ್ಬಿಹೋಗಿ, ಮನೆ-ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಎತ್ತರವಾಗಿ ಹಾರಾಡುವ ಧ್ವಜಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತಾ ಇರುವ ಆ ಶುಭಸಂದರ್ಭ ಎಂದು ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುವುದೋ? ॥10॥

ನರಶ್ರೇಷ್ಠ ಶ್ರೀರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಪುನಃ ವನದಿಂದ ಬಂದಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಈ ಅಯೋಧ್ಯೆಯು ಪೂರ್ಣಿಮೆಯಂದು ಉಕ್ಕುತ್ತಿರುವ ಸಮುದ್ರದಂತೆ ಹರ್ಷೋಲ್ಲಾಸದಿಂದ ಎಂದು ಪರಿಪೂರ್ಣವಾಗುವುದು? ॥11॥ ಗೂಳಿಯು ಹಸುವಿನ ಹಿಂದೆಯೇ ಹೋಗುವಂತೆ ಮಹಾಬಾಹು ಶ್ರೀರಾಮನು ರಥದಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಮುಂದೆ ಕುಳ್ಳಿರಿಸಿಕೊಂಡು ಅಯೋಧ್ಯೆಯನ್ನು ಎಂದು ಪ್ರವೇಶಿಸುವನೋ? ತಿಳಿಯದು. ॥12॥ ಇಲ್ಲಿಯ ಸಾವಿರಾರು ಜನರು ಪುರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ರಾಜಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತಿರುವ ನಮ್ಮ ಇಬ್ಬರೂ ಶತ್ರುದಮನ ಪುತ್ರರ ಮೇಲೆ ಅರಳಿನ ಮಳೆ ಎಂದು ಗರೆಯುವರೋ? ॥13॥ ಉತ್ತಮ ಆಯುಧ ಹಾಗೂ ಖಡ್ಗಹಿಡಿದ ಶಿಖರಯುಕ್ತ ಪರ್ವತಗಳಂತೆ ಕಂಡು ಬರುವ ಶ್ರೀರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಸುಂದರ ಕುಂಡಲಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತರಾಗಿ ಅಯೋಧ್ಯೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ನನ್ನ ಕಣ್ಣಮುಂದೆ ಎಂದು ಪ್ರಕಟರಾಗುವರು? ॥14॥ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಕನ್ಯೆಯರು ಹರ್ಷದಿಂದ ಹೂವು ಮತ್ತು ಫಲಗಳನ್ನು ಅರ್ಪಿಸುತ್ತಾ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಎಂದು ಮಾಡುವರೋ? ॥15॥ ಪರಿಣತವಾದ ಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳಂತೆ ನಿತ್ಯಯುವಕನಾದ ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನು ಉತ್ತಮ ಮಳೆಯಂತೆ ಜನಸಮುದಾಯವನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಾ ಎಂದು ಆಗಮಿಸುವನೋ? ॥16॥ ಹಿಂದಿನ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಕ್ಷುದ್ರೆಯಾದ ನಾನು ಸ್ತನ್ಯಪಾನ ಮಾಡಬೇಕೆಂಬ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಕರುಗಳು ಹಸುಗಳ ಬಳಿಗೆ ಹೋದಾಗ ಆ ಹಸುಗಳ ಕೆಚ್ಚಲುಗಳನ್ನೇ ಕತ್ತರಿಸಿರುವೆ ಎಂಬುದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವೇ ಇಲ್ಲ. ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಇಂತಹ ಪುತ್ರವಿಯೋಗದ ಶೋಕಕ್ಕೆ ನಾನು ಈಡಾಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ॥17॥

ಪುರುಷಸಿಂಹ! ಯಾವುದೋ ಸಿಂಹವು ಪುಟ್ಟ ಕರುವುಳ್ಳ ವಾತ್ಸಲ್ಯಮಯಿ ಹಸುವನ್ನು ಬಲವಂತನಾಗಿ ಕರುವಿನಿಂದ ಬೇರ್ಪಡಿಸಿದಂತೆ ಕೈಕೇಯಿಯು ನನ್ನನ್ನು ಬಲವಂತವಾಗಿ ಮಗನಿಂದ ಬೇರ್ಪಡಿಸಿರುವಳು. ॥18॥ ಉತ್ತಮ ಗುಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಸಮಸ್ತ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರವೀಣನಾದ ನನ್ನ ಪುತ್ರ ಶ್ರೀರಾಮನು ಇಲ್ಲದೆ, ಏಕಮಾತ್ರ ಪುತ್ರವುಳ್ಳ ನಾನು ಜೀವಿಸಿ ಇರಲಾರೆನು. ॥19॥ ಈಗ ಪ್ರಿಯಪುತ್ರ ಶ್ರೀರಾಮ ಮತ್ತು ಮಹಾಬಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ನೋಡದೆ ಜೀವಂತವಾಗಿ ಇರುವ ಯಾವ ಶಕ್ತಿಯೂ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ॥20॥ ಗ್ರೀಷ್ಮಋತುವಿನಲ್ಲಿ ಉತ್ಕೃಷ್ಟ ಪ್ರತಿಭೆಯುಳ್ಳ ಸೂರ್ಯನು ತನ್ನ ಕಿರಣಗಳಿಂದ ಪೃಥಿವಿಗೆ ಹೆಚ್ಚು ತಾಪವನ್ನು ಕೊಡುವಂತೆಯೇ ಈ ಪುತ್ರಶೋಕ ಜನಿತ ಅಹಿತಕರ ಮಹಾಗ್ನಿಯು ಇಂದು ನನ್ನನ್ನು ಸುಡುತ್ತಾ ಇದೆ. ॥21॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ನಲವತ್ತಮೂರನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು.॥43॥

ನಲವತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಸರ್ಗ

ಸುಮಿತ್ರೆಯು ಕೌಸಲ್ಯೆಗೆ ಆಶ್ವಾಸನೆ ಕೊಟ್ಟುದು

ನಾರಿಯರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠಳಾದ ಕೌಸಲ್ಯೆಯು ಈ ಪ್ರಕಾರ ವಿಲಪಿಸುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಧರ್ಮಪರಾಯಣ ಸುಮಿತ್ರೆಯು ಹೀಗೆ ಧರ್ಮಯುಕ್ತವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದಳು - ॥1॥

ಆರ್ಯಳೇ! ನಿನ್ನ ಪುತ್ರ ಶ್ರೀರಾಮನು ಉತ್ತಮ ಗುಣಗಳಿಂದ ಯುಕ್ತನಾಗಿ, ಪುರುಷರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನಿಗಾಗಿ ಹೀಗೆ ವಿಲಾಪಮಾಡುವುದು, ದೀನಳಾಗಿ ಅಳುವುದು ವ್ಯರ್ಥವಾಗಿದೆ, ಈ ರೀತಿ ಅಳುವುದರಿಂದ ಏನು ಪ್ರಯೋಜನ? ॥2॥ ಅಕ್ಕಾ! ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಮಹಾತ್ಮಾ ತನ್ನ ತಂದೆಯನ್ನು ಸತ್ಯವಾದಿಯಾಗಿಸಲು ವನಕ್ಕೆ ಹೋದ, ನಿನ್ನ ಆ ಮಹಾಬಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠಪುತ್ರ ಶ್ರೀರಾಮನು ಸತ್ಪುರುಷರು ಸದಾಕಾಲ, ಚೆನ್ನಾಗಿ ಪಾಲಿಸಿದ, ಪರಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ಸುಖಮಯ ಫಲವನ್ನು ಕೊಡುವ ಉತ್ತಮಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿರುವನು. ಇಂತಹ ಧರ್ಮಾತ್ಮನಿಗಾಗಿ ಎಂದಿಗೂ ಶೋಕ ಮಾಡಬಾರದು.
॥3-4॥ ನಿಷ್ಪಾಪ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಕುರಿತು ದಯಾಳು ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಸದಾ ರಾಮನ ಕುರಿತು ಉತ್ತಮವಾಗಿ ವರ್ತಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಆ ಮಹಾತ್ಮಾ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗಾಗಿ ಇದು ಲಾಭಪ್ರದವೇ ಆಗಿದೆ. ॥5॥

ಸುಖವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಲು ಯೋಗ್ಯಳಾದ ವಿದೇಹನಂದಿನೀ ಸೀತೆಯೂ ಕೂಡ ವನವಾಸದ ದುಃಖಗಳನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಂಡೇ ನಿನ್ನ ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ಪುತ್ರನನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವಳು. ॥6॥ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಕೀರ್ತಿಮಯ ಪತಾಕೆಯನ್ನು ಹಾರಾಡಿಸುತ್ತಿರುವ, ಸದಾ ಸತ್ಯವ್ರತದ ಪಾಲನೆಯಲ್ಲಿ ತತ್ಪರನಾದ ಧರ್ಮಸ್ವರೂಪೀ ಸ್ವಾಮಿಯಾದ ನಿನ್ನ ಪುತ್ರ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಯಾವ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ತಾನೇ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಲಿಲ್ಲ? ॥7॥ ಶ್ರೀರಾಮನ ಪವಿತ್ರತೆ ಮತ್ತು ಉತ್ತಮ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿದು ಸೂರ್ಯನೂ ತನ್ನ ಕಿರಣಗಳಿಂದ ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಅವನ ಶರೀರವನ್ನು ಸಂತಪ್ತ ಮಾಡಲಾರನು. ॥8॥ ಎಲ್ಲ ಕಾಲಗಳಲ್ಲಿ ಚಳಿ ಮತ್ತು ಸೆಕೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದ ಸುಖಮಯ ಹಾಗೂ ಮಂಗಲಮಯ ವಾಯುವು ಶ್ರೀರಘುನಾಥನ ಸೇವೆ ಮಾಡುವುದು. ॥9॥ ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಬಿಸಿಲಿನ ಕಷ್ಟ ದೂರಗೊಳಿಸುವ ಶೀತ ಚಂದ್ರನು ಮಲಗಿರುವ ನಿಷ್ಪಾಪ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ತನ್ನ ಕಿರಣರೂಪೀ ಕರಗಳಿಂದ ಆಲಿಂಗಿಸಿ, ಸ್ಪರ್ಶಿಸಿ ರಾಮನಿಗೆ ಆಹ್ಲಾದವನ್ನು ಕೊಡುವನು. ॥10॥

ಶ್ರೀರಾಮನು ರಣಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ತಿಮಿಧ್ವಜ (ಶಂಬರನ) ಪುತ್ರ ದಾನವೇಂದ್ರ ಸುಬಾಹುವನ್ನು ಕೊಂದಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ಆ ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ವೀರರಾಮನಿಗೆ ಬಹಳಷ್ಟು ದಿವ್ಯಾಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಕರುಣಿಸಿದ್ದರು. ॥11॥ ಆ ಪುರುಷಸಿಂಹ ಶ್ರೀರಾಮನು ಬಹಳ ಶೂರವೀರನಾಗಿರುವನು. ಅವನು ತನ್ನ ಬಾಹುಬಲವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಅರಮನೆಯಲ್ಲಿ ಇರುವಂತೆಯೇ ಕಾಡಿನಲ್ಲೂ ನಿರ್ಭಯನಾಗಿ ಇರುವನು. ॥12॥ ಯಾರ ಬಾಣಗಳಿಗೆ ಗುರಿಯಾಗಿ ಎಲ್ಲ ಶತ್ರುಗಳು ವಿನಾಶರಾಗುವರೋ, ಅವನ ಶಾಸನದಲ್ಲಿ ಈ ಪೃಥಿವೀ ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿಯ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಹೇಗೆ ಸುಖವಾಗಿ ಇರಲಾರರು? ॥13॥ ರಾಮನಲ್ಲಿರುವ ಶೋಭೆಯಿಂದ, ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ, ಕಲ್ಯಾಣಕಾರಿಣೀ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಅವನು ಶೀಘ್ರವಾಗಿಯೇ ವನವಾಸದಿಂದ ಬಂದು ತನ್ನ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಡೆಯುವನು ಎಂದು ಅನಿಸುತ್ತದೆ. ॥14॥

ದೇವಿ! ಶ್ರೀರಾಮನು ಸೂರ್ಯನಿಗೂ ಸೂರ್ಯ (ಪ್ರಕಾಶಕ)ನು, ಅಗ್ನಿಗೂ ಅಗ್ನಿ(ದಾಹಕ)ಯು ಆಗಿರುವನು. ಅವನು ಪ್ರಭುಗಳಿಗೂ ಒಡೆಯನು, ಲಕ್ಷ್ಮಿಗೂ ಉತ್ತಮ ಶ್ರೀಯು, ಕ್ಷಮೆಗೂ ಕ್ಷಮೆಯು ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಇಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ ಅವನು ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ದೇವತೆಯಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಪ್ರಾಣಗಳಿಗೂ ಉತ್ತಮಪ್ರಾಣನು. ಅವನು ಕಾಡಿನಲ್ಲಿರಲಿ, ನಗರದಲ್ಲಿರಲಿ ಅವನಿಗೆ ಯಾವ ಚರಾಚರ ಪ್ರಾಣಿ ದೋಷಾವಹ ಆಗಬಲ್ಲದು? ॥15-16॥ ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠ ಶ್ರೀರಾಮನು ಬೇಗನೇ ಪೃಥಿವೀ, ಸೀತೆ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮೀ - ಈ ಮೂವರೊಂದಿಗೆ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಅಭಿಷಿಕ್ತನಾಗುವನು. ॥17॥ ಯಾರು ನಗರದಿಂದ ಹೊರಡುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಎಲ್ಲ ಜನಸಮುದಾಯವು ಶೋಕದ ವೇಗದಿಂದ ಆಹತವಾಗಿ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ದುಃಖದ ಕಣ್ಣೀರು ಹರಿಸುತ್ತಿವೆಯೋ, ನಾರುಮಡಿಯನ್ನು ಧರಸಿ ವನಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಿರುವ ಅಪರಾಜಿತ ನಿತ್ಯವಿಜಯೀ ವೀರನ ಹಿಂದೆ- ಹಿಂದೆ ಸೀತೆಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಲಕ್ಷ್ಮಿಯೇ ಹೋಗಿರುವಳೋ, ಆ ರಾಮನಿಗಾಗಿ ಏನು ತಾನೇ ದುರ್ಲಭವಾಗಿದೆ? ॥18-19॥ ಯಾರ ಮುಂದೆ ಧನುರ್ಧರರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಸ್ವಯಂ ಬಾಣ ಮತ್ತು ಖಡ್ಗವೇ ಮೊದಲಾದ ಅಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿ ಹೋಗುತ್ತಿರುವನೋ ಆ ರಾಮನಿಗೆ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಯಾವ ವಸ್ತು ದುರ್ಲಭವಾಗಿದೆ? ॥20॥

ದೇವಿ! ನೀನು ವನವಾಸದ ಅವಧಿ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಮರಳಿ ಬಂದ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಮತ್ತೆ ನೋಡುವಿ ಎಂಬುದು ನಾನು ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ನಿಜವನ್ನೇ ಹೇಳುವೆನು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನೀನು ಶೋಕ, ಮೋಹವನ್ನು ಬಿಡು. ॥21॥ ಕಲ್ಯಾಣಿ! ಅನಿಂದಿತೇ! ನೀನು ನವೋದಿತ ಚಂದ್ರನಂತೆ ನಿನ್ನ ಪುತ್ರನನ್ನು ಪುನಃ ನಿನ್ನ ಚರಣಗಳಲ್ಲಿ ತಲೆಯನ್ನಿಟ್ಟು ನಮಸ್ಕಾರ ಮಾಡುವುದನ್ನು ನೋಡುವಿ. ॥22॥ ರಾಜಭವನದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಪುನಃ ರಾಜನಾಗಿ ಅಭಿಷಿಕ್ತನಾದ ನಿನ್ನ ಪುತ್ರನು ಅತುಲ ರಾಜಲಕ್ಷ್ಮಿಯಿಂದ ಸಂಪನ್ನನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ನೋಡಿ ನೀನು ಶೀಘ್ರವಾಗಿಯೇ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಆನಂದದ ಅಶ್ರುಗಳನ್ನು ಹರಿಸುವೆ. ॥23॥ ದೇವಿ! ಶ್ರೀರಾಮನಿಗಾಗಿ ನಿನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಶೋಕ ಮತ್ತು ದುಃಖ ಆಗಬಾರದು; ಏಕೆಂದರೆ ಅವನಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಅಶುಭವಾದ ಮಾತು ಕಂಡುಬರುವುದಿಲ್ಲ. ನೀನು ಸೀತಾ-ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಂದಿಗೆ ನಿನ್ನ ಪುತ್ರ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಬೇಗನೇ ಇಲ್ಲಿ ನೋಡುವೆ. ॥24॥

ಪಾಪರಹಿತ ದೇವಿ! ನೀನಾದರೋ ಈ ಎಲ್ಲ ಜನರಿಗೆ ಧೈರ್ಯ ಕೊಡಬೇಕು; ಹೀಗಿದ್ದರೂ ಸ್ವತಃ ನೀನೇ ಈಗ ತನ್ನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಇಷ್ಟೊಂದು ಏಕೆ ದಃಖಿಸುತ್ತಿರುವೆ. ॥25॥ ದೇವಿ! ನೀನು ಶೋಕಿಸಬಾರದು; ಏಕೆಂದರೆ ನಿನಗೆ ರಘುಕುಲನಂದನ ರಾಮನಂತಹ ಮಗನು ಸಿಕ್ಕಿರುವನು. ಶ್ರೀರಾಮನಿಗಿಂತ ಮಿಗಿಲಾಗಿ ಸನ್ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿರುವ ಮನುಷ್ಯ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ. ॥26॥ ವರ್ಷಾಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮೇಘಗಳು ನೀರನ್ನು ಮಳೆಗರೆಯು ವಂತೆಯೇ ಸುಹೃದರೊಂದಿಗೆ ನಿನ್ನ ಪುತ್ರ ಶ್ರೀರಾಮನೂ ನಿನ್ನ ಚರಣಗಳಲ್ಲಿ ನಮಸ್ಕರಿಸುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ನೀನು ಆನಂದವಾಗಿ ಹರ್ಷಾಶ್ರುಗಳ ಮಳೆಗರೆಯುವೆ. ॥27॥ ವರದಾಯಕನಾದ ನಿನ್ನ ಪುತ್ರನು ಪುನಃ ಶೀಘ್ರವಾಗಿಯೇ ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಬಂದು ತನ್ನ ಪುಷ್ಟವಾದ ಕೋಮಲ ಕೈಗಳಿಂದ ನಿನ್ನ ಎರಡೂ ಕಾಲುಗಳನ್ನು ಒತ್ತುವನು. ॥28॥

ಸುಹೃದರ ಸಹಿತ ನಿನ್ನ ಶೂರವೀರ ಪುತ್ರನು ನಿನಗೆ ಅಭಿವಾದನಮಾಡುತ್ತಿರುವಾಗ ಮೇಘಗಳು ಪರ್ವತಗಳನ್ನು ತೋಯಿಸುವಂತೆ ನೀನು ಆನಂದಾಶ್ರುಗಳಿಂದ ಅಭಿಷೇಕ ಮಾಡುವಿ. ॥29॥ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಕುಶಲಳಾದ, ದೋಷ ರಹಿತ ಹಾಗೂ ರಮಣೀಯ ರೂಪವುಳ್ಳ ದೇವೀ ಸುಮಿತ್ರೆಯು ಹೀಗೆ ಬಗೆ-ಬಗೆಯ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಶ್ರೀರಾಮಮಾತೆ ಕೌಸಲ್ಯೆಯನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಿ ಸುಮ್ಮನಾದಳು. ॥30॥ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ತಾಯಿಯ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ದಶರಥನ ಪತ್ನೀ, ಶ್ರೀರಾಮನ ತಾಯಿ ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಎಲ್ಲ ಶೋಕವೂ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ವಿಲೀನವಾಯಿತು. ಶರದ್ಋತುವಿನ ಅಲ್ಪ ನೀರುಳ್ಳ ಮೋಡಗಳು ಬೇಗನೇ ಭಿನ್ನ-ಭಿನ್ನವಾಗುವಂತೆ ಆಕೆಯ ಶೋಕವು ಹಾರಿಹೋಯಿತು. ॥31॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ನಲವತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು.॥44॥

ನಲವತ್ತೈದನೆಯ ಸರ್ಗ

ದಶರಥ-ಭರತನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರೇಮಭಾವದಿಂದ ಇರುವಂತೆ ಶ್ರೀರಾಮನು ತನ್ನನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ ಬರುತ್ತಿದ್ದ ಪ್ರಜೆಗಳಿಗೆ ಹೇಳಿ ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಹಿಂದಿರುಗಿಸಿದುದು, ವೃದ್ಧಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಹಿಂದಿರುಗುವಂತೆ ಆಗ್ರಹ ಪಡಿಸಿದುದು, ಅವರೆಲ್ಲರೊಡನೆ ಶ್ರೀರಾಮನು ತಮಸಾ ನದಿಯ ತೀರಕ್ಕೆ ಹೋದುದು

ಅತ್ತ ಸತ್ಯಪರಾಕ್ರಮಿ ಮಹಾತ್ಮಾ ಶ್ರೀರಾಮನು ವನವಾಸಕ್ಕಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಿರುವಾಗ ಅವನ ಕುರಿತು ಅನುರಾಗವುಳ್ಳ ಅನೇಕ ಅಯೋಧ್ಯಾವಾಸಿಗಳು ವನದಲ್ಲಿ ಅವನೊಡನೆ ಇರಲು ಹಿಂದೆ-ಹಿಂದೆ ನಡೆದರು. ॥1॥ ‘ಯಾರನ್ನು ಬೇಗನೇ ಹಿಂದಿರುಗಬೇಕೆಂದು ಬಯಸುವವರು ಸ್ವಜನರನ್ನು ದೂರದವರೆಗೆ ತಲುಪಿಸಲು ಹೋಗಬಾರದು’ ಮುಂತಾಗಿ ತಿಳಿಸಿ ಸುಹೃದ್ ಧರ್ಮಕ್ಕನುಸಾರ ದಶರಥನನ್ನು ಬಲವಂತವಾಗಿ ಹಿಂದಿರುಗಿಸಿದಾಗಲೂ ಶ್ರೀರಾಮನ ರಥದ ಹಿಂದೆ-ಹಿಂದೆ ಬರುತ್ತಿದ್ದ ಅಯೋಧ್ಯಾವಾಸಿಗಳು ತಮ್ಮ ಮನೆಗಳಿಗೆ ಮರಳಿಹೋಗಲಿಲ್ಲ. ॥2॥ ಏಕೆಂದರೆ ಅಯೋಧ್ಯಾವಾಸೀ ಜನರಿಗೆ ಸದ್ಗುಣಸಂಪನ್ನ ಮಹಾಯಶಸ್ವೀ ಶ್ರೀರಾಮನು ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರನಂತೆ ಪ್ರಿಯನಾಗಿದ್ದನು. ॥3॥ ಆ ಪ್ರಜೆಗಳು ಶ್ರೀರಾಮನಲ್ಲಿ ಅರಮನೆಗೆ ಮರಳುವಂತೆ ಬಹಳ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿದರು. ಆದರೆ ಅವನು ತಂದೆಯ ಸತ್ಯವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ವನದ ಕಡೆಗೆ ಮುಂದರಿದನು. ॥4॥ ಅವನು ಪ್ರಜಾಜನರನ್ನು ಈ ರೀತಿಯ ಸ್ನೇಹತುಂಬಿದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದನು. ಅವರನ್ನು ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದಲೇ ಕುಡಿದುಬಿಡುವಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು. ಆಗ ಶ್ರೀರಾಮನು ತನ್ನ ಮಕ್ಕಳಂತೆ ಪ್ರಿಯರಾದ ಆ ಪ್ರಜಾಜನರಲ್ಲಿ ಸ್ನೇಹದಿಂದ ಹೇಳಿದನು - ॥5॥

ಅಯೋಧ್ಯಾವಾಸಿಗಳ ಪ್ರೇಮಾದರವು ನನ್ನ ಕುರಿತು ಇರುವಂತೆಯೇ ನನ್ನ ಸಂತೋಷಕ್ಕಾಗಿ ಭರತನ ಕುರಿತೂ ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚಾಗಿಯೇ ಇರಬೇಕು. ॥6॥ ಭರತನ ಚರಿತ್ರವು ಬಹಳ ಸುಂದರ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲರ ಕಲ್ಯಾಣ ಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ. ಕೈಕೇಯಿಯ ಆನಂದವನ್ನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ಭರತನು ನಿಮ್ಮೆಲ್ಲರ ಯಥಾವತ್ ಪ್ರಿಯ ಮತ್ತು ಹಿತ ಮಾಡುವನು. ॥7॥ ಅವನು ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸಣ್ಣವನಾದರೂ ಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡವನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಪರಾಕ್ರಮೋಚಿತ ಗುಣಗಳಿಂದ ಸಂಪನ್ನನಾಗಿದ್ದರೂ ಸ್ವಭಾವತಃ ತುಂಬಾ ಕೋಮಲನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನು ನಿಮ್ಮೆಲ್ಲರಿಗೆ ಯೋಗ್ಯ ರಾಜನಾಗುವನು ಮತ್ತು ಪ್ರಜೆಯ ಭಯವನ್ನು ನಿವಾರಣ ಮಾಡುವನು. ॥8॥

ಅವನು ನನಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ರಾಜೋಚಿತ ಗುಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿರುವನು. ಅದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಮಹಾರಾಜರು ಅವನನ್ನು ಯುವರಾಜನನ್ನಾಗಿಸಲು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿರುವರು. ಆದ್ದರಿಂದ ನೀವು ನಿಮ್ಮ ಸ್ವಾಮಿ ಭರತನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಸದಾ ಪಾಲಿಸಬೇಕು. ॥9॥ ನಾನು ವನಕ್ಕೆ ಹೋದ ಬಳಿಕ ಮಹಾರಾಜರು ಯಾವ ವಿಧದಿಂದಲೂ ಶೋಕದಿಂದ ಸಂತಪ್ತರಾಗದಂತೆ ನೀವು ಸದಾ ಪ್ರಯತ್ನಿಸಬೇಕು. ನನಗೆ ಪ್ರಿಯ ಮಾಡುವ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ನೀವು ನನ್ನ ಈ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯ ಮೇಲೆ ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಗಮನವಿಡಬೇಕು. ॥10॥

ದಶರಥನಂದನ ಶ್ರೀರಾಮನು ಧರ್ಮವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಲು ದೃಢತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಿದ್ದಂತೆ ಪ್ರಜಾಜನರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಅವನನ್ನೇ ತಮ್ಮ ಸ್ವಾಮಿಯಾಗಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಇಚ್ಛೆ ಪ್ರಬಲವಾಗುತ್ತಾ ಹೋಯಿತು. ॥11॥ ಸಮಸ್ತ ಪುರವಾಸಿಗಳು ಅತ್ಯಂತ ದೀನರಾಗಿ ಕಣ್ಣೀರು ಸುರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು ಹಾಗೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣಸಹಿತ ಶ್ರೀರಾಮನು ತನ್ನ ಗುಣಗಳಿಂದ ಬಂಧಿಸಿ ಅವರನ್ನು ಸೆಳೆಯುತ್ತಿದ್ದನೋ ಎಂಬಂತಿತ್ತು. ॥12॥ ಅವರಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನ, ವಯಸ್ಸು ಮತ್ತು ತಪೋಬಲದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಹಿರಿಯರಾದ ಅನೇಕ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿದ್ದರು. ವೃದ್ಧಾವಸ್ಥೆಯಿಂದಾಗಿ ಅವರ ತಲೆ ಅಲುಗಾಡುತ್ತಿತ್ತು. ಅವರು ದೂರದಿಂದಲೇ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಹೇಳಿದರು - ॥13॥

ಓ ವೇಗವಾಗಿ ನಡೆಯುವ ಉತ್ತಮ ಜಾತಿಯ ಕುದುರೆಗಳಿರಾ! ನೀವು ಬಹಳ ವೇಗಶಾಲಿಗಳಾಗಿದ್ದೀರಿ ಹಾಗೂ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಕಾಡಿನ ಕಡೆಗೆ ಕೊಂಡುಹೋಗುತ್ತಿರುವಿರಿ. ಮರಳಿರಿ! ನಿಮ್ಮ ಸ್ವಾಮಿಯ ಹಿತೈಷಿಗಳಾಗಿರಿ. ನೀವು ವನಕ್ಕೆ ಹೋಗಬಾರದು. ॥14॥ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೂ ಕಿವಿಗಳು ಇರುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಕುದುರೆಗಳ ಕಿವಿಗಳು ಉದ್ದವಾಗುತ್ತವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನಿಮಗೆ ನಾನು ಹೇಳಿದುದು ಕೇಳಿಸಿಯೇ ಇರಬೇಕು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಮನೆಯ ಕಡೆಗೆ ಹೊರಳಿರಿ. ॥15॥

ನಿಮ್ಮ ಸ್ವಾಮಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ವಿಶುದ್ಧಾತ್ಮಾ, ವೀರ ಮತ್ತು ಉತ್ತಮ ವ್ರತವನ್ನು ದೃಢತೆಯಿಂದ ಪಾಲಿಸುವವನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನೀವು ಇವನನ್ನು ಕಾಡಿಗೆ ಕೊಂಡು ಹೋಗಬಾರದು. ನಗರದಿಂದ ವನಕ್ಕೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗುವುದು ನಿಮಗೆಂದಿಗೂ ಉಚಿತವಲ್ಲ. ॥16॥ ವೃದ್ಧಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಹೀಗೆ ಆರ್ತಭಾವದಿಂದ ಪ್ರಲಾಪಿಸುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಸಟ್ಟನೇ ರಥದಿಂದ ಕೆಳಗೆ ಇಳಿದನು. ॥17॥ ಅವನು ಸೀತಾ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರೊಂದಿಗೆ ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಿಂದಲೇ ಹೋಗತೊಡಗಿದನು. ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಜೊತೆ ಬಿಡಬಾರದೆಂದು ಮೆಲ್ಲ-ಮೆಲ್ಲನೆ ಹೆಜ್ಜೆಯನ್ನಿಡುತ್ತಾ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದನು. ವನಕ್ಕೆ ಹೋಗುವುದೇ ಅವನ ಪರಮ ಲಕ್ಷ್ಯವಾಗಿತ್ತು. ॥18॥

ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ಚರಿತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ವಾತ್ಸಲ್ಯಗುಣದ ಪ್ರಧಾನತೆ ಇತ್ತು. ಅವನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ದಯೆ ತುಂಬಿತ್ತು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ರಥದಲ್ಲಿ ಹೋಗಿ ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಿಂದ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಹಾಕಲು ಬಯಸುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ॥19॥ ಶ್ರೀರಾಮನು ಈಗಲೂ ಕಾಡಿನ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ಗಾಬರಿಗೊಂಡರು. ಅತ್ಯಂತ ಸಂತಪ್ತರಾಗಿ ಅವರು ರಾಮನಲ್ಲಿ ಇಂತೆಂದರು - ॥20॥

ರಘುನಂದನ! ನೀನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಹಿತೈಷಿಯಾಗಿರುವೆ. ಅದರಿಂದಲೇ ಈ ಎಲ್ಲ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಸಮಾಜ ನಿನ್ನ ಹಿಂದೆ- ಹಿಂದೆ ಬರುತ್ತಿದೆ. ಈ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಹೆಗಲೇರಿ ಯಜ್ಞೇಶ್ವರನೂ ನಿನ್ನನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಿರುವನು. ॥21॥ ಮಳೆಗಾಲ ಕಳೆದು ಶರದ್ಋತುವಿನಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ಬಿಳಿಯ ಮೋಡಗಳಂತೆ ನಮ್ಮ ಈ ಶ್ವೇತಛತ್ರಗಳನ್ನು ನೋಡು, ನಿನ್ನ ಹಿಂದೆ-ಹಿಂದೆ ಹೊರಟಿವೆ. ಇವು ನಮಗೆ ವಾಜಪೇಯ ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಿದ್ದವು. ॥22॥ ನಿನಗೆ ರಾಜಚಿಹ್ನೆಯಾದ ಶ್ವೇತಚ್ಛತ್ರ ಸಿಗಲಿಲ್ಲ, ಅದರಿಂದ ನೀನು ಸೂರ್ಯನ ಕಿರಣಗಳಿಂದ ಸಂತಪ್ತನಾಗುತ್ತಿರುವೆ. ಈ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ನಾವು ವಾಜಪೇಯ ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ದೊರೆತ ಈ ನಮ್ಮ ಛತ್ರಗಳಿಂದ ನಿನಗೆ ನೆರಳು ನೀಡುವೆವು. ॥23॥ ವತ್ಸ! ನಮ್ಮ ಬುದ್ಧಿಯು ಸದಾ ವೇದಮಂತ್ರಗಳ ಹಿಂದೆ ಹೋಗುತ್ತಿತ್ತು, ಅದರ ಚಿಂತನೆಯಲ್ಲೇ ತೊಡಗಿರುತ್ತಿತ್ತು. ಅದು ಇಂದು ನಿನ್ನ ಹಿಂದೆ ವನವಾಸವನ್ನು ಅನುಸರಿಸು ವಂತಾಯಿತು. ॥24॥

ನಮ್ಮ ಪರಮ ಧನ ವೇದಗಳು ನಮ್ಮ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾಗಿವೆ. ನಮ್ಮ ಪತ್ನಿಯರು ತಮ್ಮ ಚರಿತ್ರ ಬಲದಿಂದ ಸುರಕ್ಷಿತರಾಗಿ ಮನೆಗಳಲ್ಲೇ ಇರುವರು. ॥25॥ ಈಗ ನಾವು ನಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಪುನಃ ಏನನ್ನೂ ನಿಶ್ಚಯಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ನಾವು ನಿನ್ನ ಜೊತೆಗೆ ಬರುವ ವಿಚಾರ ಸ್ಥಿರ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿರುವೆವು. ಹೀಗಿದ್ದರೂ ಇಷ್ಟು ಹೇಳುವುದು ಅವಶ್ಯವಾಗಿದೆ. ನೀನೇ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಆಜ್ಞಾಪಾಲನ ರೂಪೀ ಧರ್ಮದ ಕುರಿತು ನಿರಪೇಕ್ಷನಾದಾಗ ಬೇರೆ ಯಾವ ಪ್ರಾಣಿ ಧರ್ಮಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿರುವದು? ॥26॥ ಸದಾಚಾರವನ್ನು ಪೋಷಿಸುವ ಶ್ರೀರಾಮ! ನಮ್ಮ ತಲೆಯ ಕೂದಲು ಹಣ್ಣಾಗಿ ಹಂಸದಂತೆ ಬೆಳ್ಳಗೆ ಆಗಿವೆ. ಪೃಥಿವಿಯಲ್ಲಿ ಸಾಷ್ಟಾಂಗ ನಮಸ್ಕಾರ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಧೂಳು ತುಂಬಿದೆ. ನಾವು ತಲೆಬಾಗಿ ನಿನ್ನಲ್ಲಿ - ‘ನೀನು ಮನೆಗೆ ಮರಳು’ ಎಂದು ಯಾಚಿಸುತ್ತಿದ್ದೇವೆ. (ಆ ತತ್ತ್ವಜ್ಞ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಶ್ರೀರಾಮನು ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಭಗವಾನ್ ವಿಷ್ಣು ಆಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂಬುದನ್ನು ತಿಳಿದಿದ್ದರು. ಅದರಿಂದ ಅವರು ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಪ್ರಣಾಮ ಮಾಡಿದುದು ದೋಷದ ಸಂಗತಿಯಲ್ಲ.) ॥27॥ (ಇಷ್ಟಾದರೂ ಶ್ರೀರಾಮನು ನಿಂತಿಲ್ಲ, ಆಗ ಆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಹೇಳಿದರು -) ವತ್ಸ! ಇಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವವರಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಯಜ್ಞವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿರುವರು. ಈಗ ಇವರ ಯಜ್ಞದ ಸಮಾಪ್ತಿ ನೀನು ಮರಳಿ ಬರುವುದರಿಂದಲೇ ಆಗುವುದು. ॥28॥

ಜಗತ್ತಿನ ಸ್ಥಾವರ-ಜಂಗಮ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿಯನ್ನಿಟ್ಟಿರುವರು. ಅವರೆಲ್ಲರೂ ನೀನು ಮರಳಬೇಕೆಂದು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾ ಇದ್ದಾರೆ. ನಿನ್ನ ಆ ಭಕ್ತರ ಮೇಲೆ ಸ್ನೇಹವನ್ನು ತೋರು. ॥29॥ ಈ ವೃಕ್ಷಗಳು ಬೇರುಗಳಿಂದಾಗಿ ನಡೆಯಲಾರವು, ಆದ್ದರಿಂದ ನಿನ್ನ ಹಿಂದೆ ಬರಲಾರವು; ಆದರೆ ಗಾಳಿಯ ವೇಗದಿಂದ ರೆಂಬೆಗಳನ್ನು ಮೇಲಕ್ಕೆ ಹಾರಿಸುತ್ತಾ ರಾಮಾ! ರಾಮಾ! ಎಂದು ಕೂಗಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿವೆಯೋ ಎಂಬಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದೆ. ॥30॥

ರಾಮಭದ್ರ! ಈ ಪಕ್ಷಿಗಳನ್ನು ನೋಡು! ಅವು ಆಹಾರಕ್ಕಾಗಿಯೂ ಸಂಚರಿಸದೆ ಮರದ ಒಂದು ಮೂಲೆಯಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ಸರ್ವಪ್ರಾಣಿಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ದಯಾಪರನಾದ ನಿನ್ನ ಹಿಂದಿರುಗುವಿಕೆಯನ್ನೇ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಿರುವವು. ॥31॥ ಹೀಗೆ ಶ್ರೀರಾಮನಲ್ಲಿ ಮರಳಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಕೂಗುತ್ತಾ ಇರುವ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಮೇಲೆ ಕೃಪೆ ಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಓರೆಯಾಗಿ ಹರಿಯುವ ತಮಸಾ ನದಿ ಕಂಡು ಬಂತು. ಅದು ಶ್ರೀರಘುನಾಥನನ್ನು ತಡೆಯುತ್ತಿದೆಯೋ ಎಂದೆನಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ॥32॥ ಅಲ್ಲಿಗೆ ತಲುಪಿದಾಗ ಸುಮಂತ್ರನು ಬಳಲಿದ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ರಥದಿಂದ ಬಿಚ್ಚಿ, ಅವಕ್ಕೆ ನೀರು ಕುಡಿಸಿ, ಮೈತೊಳೆದು ತಮಸಾ ತೀರದಲ್ಲಿ ಮೇಯಲು ಬಿಟ್ಟನು. ॥33॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ನಲವತೈದನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು ॥45॥

ನಲವತ್ತಾರನೆಯ ಸರ್ಗ

ಸೀತಾ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರೊಡನೆ ಶ್ರೀರಾಮನು ತಮಸಾನದಿಯ ತೀರದಲ್ಲಿ ಬೀಡು ಬಿಟ್ಟುದು, ತಂದೆ-ತಾಯಿಯರ ಮತ್ತು ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ವಿಷಯವಾಗಿ ಚಿಂತಿಸಿದುದು, ಅಯೋಧ್ಯಾವಾಸಿಗಳು ಮಲಗಿರುವಾಗ ಅವರನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಕಾಡಿನ ಕಡೆಗೆ ಪ್ರಯಾಣ ಮಾಡಿದುದು

ರಾಘವನು ರಮ್ಯವಾದ ತಮಸಾನದಿಯ ತೀರವನ್ನು ಸೇರಿ ಸೀತೆಯ ಕಡೆ ನೋಡಿ ಸುಮಿತ್ರಾಕುಮಾರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಹೇಳಿದನು - ॥1॥

ಸುಮಿತ್ರಾನಂದನ! ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ, ನಾವು ವನವಾಸಕ್ಕೆ ಹೊರಟಿರುವೆವು. ಇಂದು ನಮ್ಮ ವನವಾಸದ ಮೊದಲನೆಯ ರಾತ್ರಿಯಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ನಗರದ ಕಡೆಗೆ ಉತ್ಕಂಠಿತನಾಗಬಾರದು. ॥2॥ ಈ ನಿರ್ಜನವಾದ ಅರಣ್ಯವನ್ನು ನೋಡು, ಇದರಲ್ಲಿ ವನ್ಯ ಪಶು-ಪಕ್ಷಿಗಳು ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಬಂದು ಕೂಗುತ್ತಿರುವ ಶಬ್ದಗಳಿಂದ ವನವೆಲ್ಲ ವ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿದೆ. ಇಡೀವನ ನಮ್ಮನ್ನು ಈ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ನೋಡಿ ಖಿನ್ನವಾಗಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಅಳುವಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದೆ. ॥3॥ ಇಂದು ನಮ್ಮ ತಂದೆಯ ರಾಜಧಾನಿ ಅಯೋಧ್ಯೆಯು ವನಕ್ಕೆ ಬಂದಿರುವ ನಮಗಾಗಿ ಸಮಸ್ತ ನರ-ನಾರಿಯರು ಸಹಿತ ಶೋಕಿಸುತ್ತಿರಬಹುದು, ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವೇ ಇಲ್ಲ. ॥4॥

ಪುರುಷಸಿಂಹ! ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಜನರು ಬಹಳ ಸದ್ಗುಣಗಳಿಂದಾಗಿ ಮಹಾರಾಜರಲ್ಲಿ, ನಿನ್ನಲ್ಲಿ, ನನ್ನಲ್ಲಿ, ಹಾಗೂ ಭರತ-ಶತ್ರುಘ್ನರಲ್ಲಿಯೂ ಅನುರಕ್ತರಾಗಿರುವರು. ॥5॥ ಈಗ ನನಗೆ ತಂದೆ ಮತ್ತು ಯಶಸ್ವಿನೀ ಮಾತೆಯರಿಗಾಗಿ ಬಹಳ ದುಃಖವಾಗುತ್ತಿದೆ. ಅವರು ನಿರಂತರ ಅಳುತ್ತಾ ಇರುವುದರಿಂದ ಎಲ್ಲಾದರೂ ಕುರುಡರಾಗದಿರಲಿ. ॥6॥ ಆದರೆ ಭರತನು ಬಹಳ ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವಶ್ಯವಾಗಿಯೇ ಅವನು ಧರ್ಮ, ಅರ್ಥ, ಕಾಮ - ಈ ಮೂರರ ಅನುಕೂಲವಾದ ಮಾತುಗಳಿಂದ ತಂದೆಯನ್ನೂ ತಾಯಿಯರನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸುವನು. ॥7॥

ಮಹಾಬಾಹೋ! ಭರತನ ಕೋಮಲವಾದ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಪದೇ-ಪದೇ ನಾನು ನೆನೆದಾಗ ನನಗೆ ತಂದೆ-ತಾಯಿಯರ ಕುರಿತು ಹೆಚ್ಚು ಚಿಂತೆಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ॥8॥ ನರಶ್ರೇಷ್ಠ ಲಕ್ಷ್ಮಣ! ನೀನು ನನ್ನೊಂದಿಗೆ ಬಂದು ತುಂಬಾ ಮಹತ್ವಪೂರ್ಣ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಿರುವೆ. ಏಕೆಂದರೆ ನೀನು ಬರದಿದ್ದರೆ, ವಿದೇಹಕುಮಾರಿ ಸೀತೆಯ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಯಾವನಾದರೂ ಸಹಾಯಕನನ್ನು ಹುಡುಕ ಬೇಕಾಗಿತ್ತು. ॥9॥ ಸುಮಿತ್ರಾನಂದನ! ಇಲ್ಲಿ ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಕಾಡು ಫಲ-ಮೂಲಗಳು ಸಿಗುವುದಿದ್ದರೂ ಇಂದಿನ ರಾತ್ರೆಯನ್ನು ನಾನು ಕೇವಲ ನೀರನ್ನು ಕುಡಿದು ಕಳೆಯುವೆನು. ಹೀಗೆ ನನಗೆ ಅನಿಸುತ್ತದೆ. ॥10॥ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ಸುಮಂತ್ರನಲ್ಲಿ - ಸೌಮ್ಯ! ಈಗ ನೀವು ಕುದುರೆಗಳ ರಕ್ಷಣೆಯ ಕಡೆಗೆ ಗಮನ ಕೊಡಿರಿ. ಅವಗಳ ಕುರಿತು ಉದಾಸೀನ ತೋರಬಾರದು. ॥11॥

ಸುಮಂತ್ರನು ಸೂರ್ಯಾಸ್ತವಾದಾಗ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ತಂದು ಕಟ್ಟಿಹಾಕಿದನು. ಅವುಗಳಿಗೆ ಸಾಕಷ್ಟು ಹುಲ್ಲು ಹಾಕಿ ಅವನು ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದನು. ॥12॥ ಮತ್ತೆ ಮಂಗಳಕರ ಸಂಧ್ಯಾವಂದನೆಯನ್ನು ಮಾಡಿ, ರಾತ್ರಿಯಾಗಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಸಹಿತ ಸುಮಂತ್ರನು ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಮಲಗಲು ಯೋಗ್ಯವಾದ ಹಾಸಿಗೆಯನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿದನು. ॥13॥ ತಮಸಾ ತೀರದಲ್ಲಿ ಮರಗಳ ಚಿಗುರುಗಳಿಂದ ಮಾಡಿರುವ ಆ ಶಯ್ಯೆಯನ್ನು ನೋಡಿ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಸೀತೆಯೊಂದಿಗೆ ಅದರಲ್ಲಿ ಕುಳಿತುಕೊಂಡನು. ॥14॥ ಸ್ವಲ್ಪ ಹೊತ್ತಿನಲ್ಲೆ ಸೀತಾಸಹಿತ ಶ್ರೀರಾಮನು ಬಳಲಿ ಮಲಗಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಸುಮಂತ್ರನಲ್ಲಿ ರಾಮನ ನಾನಾ ಗುಣಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸತೊಡಗಿದನು. ॥15॥ ಸುಮಂತ್ರ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ತಮಸೆಯ ತೀರದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀರಾಮನ ಗುಣಗಳನ್ನು ಚರ್ಚಿಸುತ್ತಾ ಇಡೀ ರಾತ್ರಿ ಎಚ್ಚರವಾಗಿಯೇ ಇದ್ದರು. ಅಷ್ಟರಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯೋದಯದ ಸಮಯ ಸಮೀಪಿಸಿತು. ॥16॥ ತಮಸೆಯ ಆ ದಡ ಗೋವುಗಳ ಸಮುದಾಯಗಳಿಂದ ತುಂಬಿ ಹೋಗಿತ್ತು. ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಪ್ರಜಾ ಜನರೊಂದಿಗೆ ಅಲ್ಲೇ ರಾತ್ರಿಯನ್ನು ಕಳೆದನು. ಅವನು ಪ್ರಜಾಜನರಿಂದ ಸ್ವಲ್ಪ ದೂರದಲ್ಲಿ ಮಲಗಿದ್ದನು. ॥17॥ ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ಶ್ರೀರಾಮನು ಸಟ್ಟನೆ ಎದ್ದು, ಪ್ರಜಾಜನರು ಮಲಗಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಪವಿತ್ರ ಲಕ್ಷಣಗಳುಳ್ಳ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಹೇಳಿದನು - ॥18॥ ಸುಮಿತ್ರಾಕುಮಾರ ಲಕ್ಷ್ಮಣ! ಈ ಪುರವಾಸಿಗಳನ್ನು ನೋಡು, ಈಗ ಮರಗಳ ಬೇರುಗಳಿಗೆ ಒರಗಿ ನಿದ್ದೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಇವರಿಗೆ ಕೇವಲ ನಮ್ಮಲ್ಲೇ ಪ್ರೀತಿ ಇದೆ. ಇವರು ತಮ್ಮ ಮನೆಗಳ ಕುರಿತು ಪೂರ್ಣ ನಿರಪೇಕ್ಷರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ॥19॥ ನಮ್ಮನ್ನು ಮರಳಿ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗಲು ಇವರು ಮಾಡುವ ಪ್ರಯತ್ನ ನೋಡಿದರೆ ಇವರು ತಮ್ಮ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನೇ ಬಿಡುವರು, ಆದರೆ ತಮ್ಮ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ಬಿಡಲಾರದೆಂದೇ ಅನಿಸುತ್ತದೆ. ॥20॥ ಆದ್ದರಿಂದ ಇವರು ಮಲಗಿರುವಾಗಲೇ ನಾವು ರಥಾರೂಢರಾಗಿ ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿಂದ ಹೊರಡಬೇಕು. ಮತ್ತೆ ಈ ಮಾರ್ಗದಿಂದ ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಬರುವ ಭಯ ನಮಗೆ ಇರಲಾರದು. ॥21॥ ಅಯೋಧ್ಯಾ ನಿವಾಸಿಗಳು ನಮ್ಮ ಅನುರಾಗಿಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ. ನಾವು ಇಲ್ಲಿಂದ ಹೊರಟು ಹೋದರೆ ಮತ್ತೆ ಪುನಃ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಇವರು ಮರಗಳ ಬೇರುಗಳಿಗೆ ಒರಗಿ ಮಲಗಲಾರರು. ॥22॥ ಪುರವಾಸಿಗಳಿಗೆ ನಮ್ಮಿಂದ ಆಗುವ ದುಃಖದಿಂದ ಮುಕ್ತಗೊಳಿಸುವುದು, ನಮ್ಮ ದುಃಖ ಅವರಿಗೆ ಕೊಟ್ಟು ದುಃಖಿಯಾಗಿಸದೇ ಇರುವುದು ರಾಜಕುಮಾರರ ಕರ್ತವ್ಯವಾಗಿದೆ. ॥23॥

ಇದನ್ನು ಕೇಳಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಧರ್ಮದಂತೆ ವಿರಾಜಮಾನ ಶ್ರೀರಾಮನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು-ಪರಮ ಬುದ್ಧಿವಂತ ಆರ್ಯ! ನೀವು ಹೇಳಿದುದು ನನಗೆ ಒಪ್ಪಿಗೆಯಾಗಿದೆ. ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ರಥವನ್ನು ಏರು. ॥24॥ ಆಗ ಶ್ರೀರಾಮನು ಸುಮಂತ್ರನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು - ಅಯ್ಯಾ! ನೀವು ಹೋಗಿ ಬೇಗನೇ ರಥವನ್ನು ಹೂಡಿ, ಸಿದ್ಧಗೊಳಿಸಿರಿ. ಮತ್ತೆ ನಾನು ತಕ್ಷಣವೇ ಇಲ್ಲಿಂದ ವನದ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗುವೆನು. ॥25॥ ಆಜ್ಞೆ ಪಡೆದು ಸುಮಂತ್ರನು ಆ ಉತ್ತಮ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ರಥಕ್ಕೆ ಹೂಡಿ, ಶ್ರೀರಾಮನಲ್ಲಿ ಕೈಮುಗಿದು ನಿವೇದಿಸಿಕೊಂಡನು-॥26॥ ಮಹಾಬಾಹೋ! ರಥಿಯರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠವೀರನೇ! ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ. ನಿಮ್ಮ ಈ ರಥ ಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಈಗ ಸೀತಾ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರೊಂದಿಗೆ ಇದರ ಮೇಲೆ ಆರೋಹಣ ಮಾಡು. ॥27॥

ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಎಲ್ಲರೊಂದಿಗೆ ರಥದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ಸುಳಿಗಳಿಂದ ಕೂಡಿ, ತೀವ್ರಗತಿಯಿಂದ ಹರಿಯುವ ನದಿಯ ಆಚೆ ದಡವನ್ನು ಸೇರಿದನು. ॥28॥ ನದಿಯನ್ನು ದಾಟಿ ಮಹಾಬಾಹು ಶ್ರೀರಾಮನು ಮಂಗಲಪ್ರದ, ಕಂಟಕರಹಿತ ಹಾಗೂ ಎಲ್ಲೆಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಭಯವನ್ನೇ ನೋಡುವವರಿಗೂ ಕೂಡ ನಿರ್ಭಯವಾದ ಹೆದ್ದಾರಿಯನ್ನು ಸೇರಿದನು. ॥29॥

ಆಗ ಶ್ರೀರಾಮನು ಪುರವಾಸಿಗಳಿಗೆ ಭ್ರಾಂತಿಯನ್ನುಂಟುಮಾಡುವ ಸಲುವಾಗಿ ಸುಮಂತ್ರನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು - ಸಾರಥಿಯೇ! ನೀನು ರಥದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ಉತ್ತರಾಭಿಮುಖವಾಗಿ ಪ್ರಯಾಣ ಮಾಡು. ಮುಹೂರ್ತಕಾಲ ಉತ್ತರದಿಕ್ಕಿಗೆ ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಪ್ರಯಾಣ ಮಾಡಿದ ಬಳಿಕ ರಥವನ್ನು ಹಿಂದಕ್ಕೆ ತಿರುಗಿಸಿಕೊಂಡು ಬಾ. ಯಾವುದೇ ರೀತಿಯಿಂದಲೂ ಪುರವಾಸಿಗಳಿಗೆ ನಾನು ಯಾವ ಕಡೆ ಹೋಗಿರುವೆನೆಂಬುದು ತಿಳಿಯಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗದಂತೆ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡು. ॥30-31॥

ಶ್ರೀರಾಮನ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಸಾರಥಿಯು ಹಾಗೆಯೇ ಮಾಡಿದನು ಮತ್ತು ಮರಳಿ ಪುನಃ ರಥವನ್ನು ಶ್ರೀರಾಮನ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ಉಪಸ್ಥಿತಗೊಳಿಸಿದನು. ॥32॥ ಅನಂತರ ರಘುವಂಶವನ್ನು ವೃದ್ಧಿಪಡಿಸುವ ಶ್ರೀರಾಮನು ಸೀತಾ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಸಹಿತ ಮರಳಿ ತಂದ ರಥವನ್ನು ಹತ್ತಿದರು. ಮತ್ತೆ ಸಾರಥಿಯು ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ತಪೋವನಕ್ಕೆ ಹೋಗುವಂತಹ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಓಡಿಸಿದನು. ॥33॥ ಬಳಿಕ ಸಾರಥಿಸಹಿತ ಮಹಾರಥಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ಪ್ರವಾಸಕಾಲದ ಮಂಗಲಸೂಚಕ ಶಕುನಗಳನ್ನು ನೋಡಿ, ಮೊದಲು ಆ ರಥವನ್ನು ಉತ್ತರಾಭಿಮುಖವಾಗಿ ನಿಲ್ಲಿಸಿದನು; ಮತ್ತೆ ಅವನು ಆ ರಥದಲ್ಲಿ ಆರೂಢನಾಗಿ ಕಾಡಿನ ಕಡೆಗೆ ಪ್ರಯಾಣಮಾಡಿದನು. ॥34॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ನಲವತ್ತಾರನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು.॥46॥

ನಲವತ್ತೇಳನೆಯ ಸರ್ಗ

ಬೆಳಗಾದೊಡನೆ ಪಟ್ಟಣಿಗರು ಎಚ್ಚರಗೊಂಡಾಗ ಶ್ರೀರಾಮನಿಲ್ಲದಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ವಿಲಾಪಿಸಿದುದು, ಕೊನೆಗೆ ನಿರಾಶನಾಗಿ ನಗರಕ್ಕೆ ಮರಳಿದುದು

ಇತ್ತ ರಾತ್ರಿ ಕಳೆದು ಬೆಳಗಾದಾಗ ಅಯೋಧ್ಯಾ ನಿವಾಸಿಗಳು ಶ್ರೀ ರಘುನಾಥನನ್ನು ನೋಡದೆ ಶೋಕದಿಂದ ವ್ಯಾಕುಲರಾಗಿ ಏನು ಮಾಡಬೇಕೆಂದು ತೋಚದೆ ನಿಶ್ಚೇಷ್ಟಿತರಂತಾದರು. ॥1॥ ಅವರು ಶೋಕಜನಿತ ದುಃಖಾಶ್ರುಗಳನ್ನು ಸುರಿಸುತ್ತಾ ಅತ್ಯಂತ ಖಿನ್ನರಾದರು ಹಾಗೂ ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಹುಡುಕತೊಡಗಿದರು. ಆದರೆ ಆ ದುಃಖಿತರಾದ ಪುರವಾಸಿಗಳಿಗೆ ಶ್ರೀರಾಮನು ಯಾವ ಕಡೆ ಹೋದನು, ಇದರ ಸುಳಿವೇ ಸಿಗಲಿಲ್ಲ. ಯಾವ ಸುಳಿವೂ ಕಂಡು ಬರಲಿಲ್ಲ. ॥2॥ ಶ್ರೀರಾಮನಿಂದ ಅಗಲಿದ ಅವರು ಅತ್ಯಂತ ದೀನರಾದರು. ಅವರ ಮುಖದಲ್ಲಿ ವಿಷಾದವು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು. ಆ ಮನೀಷೀ ನಾಗರಿಕರು ಕರುಣಾ ಪೂರ್ಣ ಮಾತುಗಳಿಂದ ವಿಲಾಪಿಸತೊಡಗಿದರು. ॥3॥

ಅಯ್ಯೋ! ನಮ್ಮ ನಿದ್ರೆಗೆ ಧಿಕ್ಕಾರವಿರಲಿ, ಅದರಿಂದ ಎಚ್ಚರವಿಲ್ಲದೆ ಆಗ ನಾವು ವಿಶಾಲವಕ್ಷವುಳ್ಳ ಮಹಾಬಾಹು ಶ್ರೀರಾಮನ ದರ್ಶನದಿಂದ ವಂಚಿತರಾದೆವಲ್ಲ! ॥4॥ ಯಾರ ಕ್ರಿಯೆಯೂ ಎಂದೂ ನಿಷ್ಫಲವಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ ಆ ತಾಪಸ ವೇಷಧಾರೀ ಮಹಾಬಾಹು ಶ್ರೀರಾಮನು ಭಕ್ತಜನರಾದ ನಮ್ಮನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ವನಕ್ಕೆ ಹೇಗೆ ಹೋದನು? ॥5॥

ತಂದೆಯು ತನ್ನ ಔರಸಪುತ್ರರನ್ನು ಪಾಲಿಸುವಂತೆಯೇ ಸದಾ ನಮ್ಮನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಿದ್ದ ರಘುಕುಲಶ್ರೇಷ್ಠ ಶ್ರೀರಾಮನು ಇಂದು ನಮ್ಮನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಕಾಡಿಗೆ ಏಕೆ ಹೋದನು? ॥6॥ ಈಗ ನಾವು ಇಲ್ಲೇ ಪ್ರಾಣ ಬಿಟ್ಟುಬಿಡುವೆವು ಅಥವಾ ಸಾಯಲು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ ಉತ್ತರದಿಕ್ಕಿಗೆ ಹೊರಟು ಹೋಗೋಣ. ಶ್ರೀರಾಮನಿಂದ ರಹಿತವಾಗಿ ನಾವು ಬದುಕಿರುವುದು ಯಾರಿಗಾಗಿ ಹಿತವಾಗಬಲ್ಲದು? ॥7॥

ಅಥವಾ ಇಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ಒಣಗಿದ ಕಟ್ಟಿಗೆ ಬಿದ್ದಿವೆ, ಅದರಿಂದ ಚಿತೆಯನ್ನು ಉರಿಸಿ ನಾವೆಲ್ಲರೂ ಅದರಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸೋಣ. ॥8॥ (ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಯಾರಾದರೂ ಶ್ರೀರಾಮನ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಕೇಳಿದರೆ ನಾವು ಏನು ಉತ್ತರಿಸುವುದು?) ಯಾರ ದೋಷಗಳನ್ನೂ ನೋಡದ, ಎಲ್ಲರೊಂದಿಗೆ ಪ್ರಿಯವಾಗಿ ಮಾತನಾಡುವ ಆ ಮಹಾಬಾಹು ಶ್ರೀ ರಘುನಾಥನನ್ನು ನಾವು ಕಾಡಿಗೆ ಕಳಿಸಿಬಿಟ್ಟೆವು ಎಂದು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲವೇ? ಅಯ್ಯೋ! ಇಂತಹ ಅಯೋಗ್ಯವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಗೆ ಹೇಳುವುದು? ॥9॥

ಶ್ರೀರಾಮನಿಲ್ಲದೆ ಮರಳಿದ ನಮ್ಮನ್ನು ನೋಡಿ ಪತ್ನೀ, ಪುತ್ರರು ಮತ್ತು ವೃದ್ಧರಸಹಿತ ಇಡೀ ಅಯೋಧ್ಯೆಯು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ದೀನ, ಆನಂದಹೀನವಾಗುವುದು. ॥10॥ ನಾವು ವೀರವರ ಮಹಾತ್ಮಾ ಶ್ರೀರಾಮನ ಜೊತೆಗೆ ಸದಾಕಾಲ ವಾಸಿಸಲು ಹೊರಟೆದ್ದವು. ಈಗ ಅವನಿಂದ ಅಗಲಿದ ನಾವು ಅಯೋಧ್ಯಾಪುರಿಯನ್ನು ಹೇಗೆ ನೋಡಬಲ್ಲೆವು? ॥11॥ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಅನೇಕ ರೀತಿಯ ಮಾತುಗಳನ್ನಾಡುತ್ತಾ ಆ ಸಮಸ್ತ ಪುರನಿವಾಸಿಗಳು ಕೈಗಳನ್ನೆತ್ತಿ ವಿಲಾಪಿಸತೊಡಗಿದರು. ಅವರು ಕರುಗಳಿಂದ ಬೇರ್ಪಡಿಸಿದ ಹಸುಗಳಂತೆ ದುಃಖದಿಂದ ವ್ಯಾಕುಲರಾಗಿದ್ದರು. ॥12॥

ಮತ್ತೆ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ರಥದ ಜಾಡನ್ನು ಹಿಡಿದು ಎಲ್ಲರೂ ಸ್ವಲ್ಪ ದೂರ ಹೋದರು, ಆದರೆ ತತ್ಕ್ಷಣ ರಥದ ಚಿಹ್ನೆ ಕಾಣದಿದ್ದಾಗ ಅವರು ಮಹಾಶೋಕದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿ ಹೋದರು. ॥13॥ ಆಗ ‘ಇದೇನಾಯಿತು? ಈಗ ನಾವೇನು ಮಾಡುವುದು? ದೈವವು ನಮ್ಮನ್ನು ಕೊಂದು ಬಿಟ್ಟಿತು’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾ ಆ ಮನಸ್ವೀ ಜನರು ರಥದ ಜಾಡು ಕಾಣದೆ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಕಡೆಗೆ ಮರಳಿದರು. ॥14॥

ಅವರ ಚಿತ್ತ ವ್ಯಥಿತವಾಗಿತ್ತು. ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಹೋದ ದಾರಿಯಲ್ಲೇ ಹಿಂದಿರುಗಿ ಅಯೋಧ್ಯಾಪುರಿಗೆ ಬಂದರು. ಅಲ್ಲಿಯ ಎಲ್ಲ ಸತ್ಪುರುಷರು ಶ್ರೀರಾಮನಿಗಾಗಿ ವ್ಯಥಿತರಾಗಿದ್ದರು. ॥15॥ ಆ ನಗರವನ್ನು ನೋಡಿ ಅವರ ಹೃದಯ ದುಃಖದಿಂದ ವ್ಯಾಕುಲವಾಗಿತ್ತು. ಅವರ ಶೋಕಪೀಡಿತ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಕಣ್ಣೀರಿನ ಮಳೆಯೇ ಸುರಿಯಿತು. ॥16॥ ಆಳವಾದ ಮಡುವಿನಿಂದ ಸರ್ಪವನ್ನು ಗರುಡನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ಹೋದಾಗ ಆ ನದಿಯು ಶೋಭಾಹೀನವಾಗಿರುವಂತೆಯೇ ಶ್ರೀರಾಮರಹಿತವಾದ ಈ ಅಯೋಧ್ಯೆಯು ಈಗ ಹೆಚ್ಚು ಶೋಭಾಹೀನವಾಗಿತ್ತು. ॥17॥ ಅವರು ನೋಡುತ್ತಾರೆ - ಇಡೀ ನಗರವು ಚಂದ್ರಹೀನ ಆಕಾಶದಂತೆ, ಜಲಹೀನ ಸಮುದ್ರದಂತೆ ಆನಂದಶೂನ್ಯವಾಗಿ ಹೋಯಿತು. ಪುರಿಯ ಈ ದುರವಸ್ಥೆಯನ್ನು ನೋಡಿ ಅವರು ಎಚ್ಚರ ತಪ್ಪಿದಂತಾದರು. ॥18॥ ಅವರ ಹೃದಯದ ಎಲ್ಲ ಉಲ್ಲಾಸ ನಾಶವಾಗಿತ್ತು. ಅವರು ದುಃಖದಿಂದ ಪೀಡಿತರಾಗಿ ಆ ಮಹಾ ವೈಭವ ಸಂಪನ್ನ ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಬಹಳ ಕ್ಲೇಶದಿಂದ ಒಳಹೊಕ್ಕು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ತಮ್ಮ ಮತ್ತು ಪರರ ಪರಿಚಯವೇ ಸಿಗದಂತಹ ಅವರ ಸ್ಥಿತಿಯಾಗಿತ್ತು. ॥19॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ನಲವತ್ತೇಳನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು ॥47॥

ನಲವತ್ತೆಂಟನೆಯ ಸರ್ಗ

ನಗರವಾಸೀ ಸ್ತ್ರೀಯರ ವಿಲಾಪ

ಈ ಪ್ರಕಾರ ವಿಷಾದಗ್ರಸ್ತ, ಅತ್ಯಂತ ಪೀಡಿತ, ಶೋಕಗ್ರಸ್ತ ಹಾಗೂ ಪ್ರಾಣತ್ಯಾಗಮಾಡುವ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು, ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಕಣ್ಣೀರು ಹರಿಸುತ್ತಿರುವ ನಗರವಾಸಿಗಳು, ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ಜೊತೆಗೆ ಹೋಗಿಯೂ ಅವನನ್ನು ಮರಳಿ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಬರದೆ ಹಿಂದಿರುಗಿದ ಮತ್ತು ಚಿತ್ತಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯವಿಲ್ಲದ ಆ ಪ್ರಜಾಜನರು ನಿಷ್ಪ್ರಾಣರಂತೆ ಆಗಿದ್ದರು. ॥1-2॥ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಮನೆಗಳಿಗೆ ಬಂದು ಪತ್ನೀ-ಪುತ್ರರಿಂದ ಸುತ್ತುವರೆದು ಕಣ್ಣೀರುಹರಿಸತೊಡಗಿದರು. ಅವರ ಮುಖಗಳು ಕಣ್ಣೀರಿ ನಿಂದ ತೊಯ್ದುಹೋಗಿತ್ತು. ॥3॥ ಅವರ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಹರ್ಷದ ಚಿಹ್ನೆ ಕಾಣುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲೂ ಆನಂದ ಅಭಾವವಾಗಿತ್ತು. ವೈಶ್ಯರು ತಮ್ಮ ಅಂಗಡಿಗಳನ್ನು ತೆರೆಯಲಿಲ್ಲ. ಮಾರಾಟದ ವಸ್ತುಗಳು ಪೇಟೆಯಲ್ಲಿ ಹರಡಿ ಕೊಂಡಿದ್ದರೂ ಅವನ್ನು ಕೊಂಡುಕೊಳ್ಳುವ ಗ್ರಾಹಕರು ಯಾರೂ ಬಂದಿರಲಿಲ್ಲ. ಅಂದು ಗೃಹಸ್ಥರ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಒಲೆ ಉರಿಯಲಿಲ್ಲ. ಅಡಿಗೆ ಮಾಡಲಿಲ್ಲ. ॥4॥ ಕಳೆದುಹೋದ ವಸ್ತು ಸಿಕ್ಕಿದರೂ ಯಾರಿಗೂ ಸಂತೋಷವಾಗಲಿಲ್ಲ. ವಿಪುಲ ಧನರಾಶಿ ದೊರೆತರೂ ಯಾರೂ ಅದನ್ನು ಅಭಿನಂದಿಸಲಿಲ್ಲ. ಚೊಚ್ಚಲ ಮಗು ಹುಟ್ಟಿದ್ದರೂ ಮಾತೆಯರು ಆನಂದಿತರಾಗಲಿಲ್ಲ. ॥5॥ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಮನೆಯ ಸ್ತ್ರೀಯರು ತಮ್ಮ ಗಂಡಂದಿರು ಶ್ರೀರಾಮನ ಹೊರತು ಮರಳಿ ಬಂದಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ, ಅತ್ತುಬಿಟ್ಟರು ಮತ್ತು ದುಃಖಾತುರರಾಗಿ ಮಾವುತನು ಆನೆಗಳನ್ನು ತಿವಿಯುತ್ತಿರುವಂತೆ ಕಠೋರ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಅವರನ್ನು ನಿಂದಿಸತೊಡಗಿದರು. ॥6॥ ಅವರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ - ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ನೋಡದೆ ಜನರಿಗೆ ಮನೆ-ಮಠ, ಹೆಂಡತಿ-ಮಕ್ಕಳು, ಧನ-ಐಶ್ವರ್ಯ ಮತ್ತು ಸುಖ-ಭೋಗಗಳಿಂದ ಏನು ಪ್ರಯೋಜನ? ॥7॥ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಬ್ಬನೇ ಸತ್ಪುರುಷನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಅವನು ಸೀತಾಸಹಿತ ಶ್ರೀರಾಮನ ಸೇವೆ ಮಾಡಲು ಅವನ ಹಿಂದೆ-ಹಿಂದೆಯೇ ಕಾಡಿಗೆ ಹೋದನು. ॥8॥ ಯಾವ ಪವಿತ್ರ ಜಲದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನಮಾಡಿ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಮುಂದಕ್ಕೆ ಹೋಗುವನೋ, ಆ ನದಿಗಳು, ಕಮಲಪುಷ್ಪಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಸರೋವರಗಳು, ಬಾವಿಗಳು ಇವೇ ಪುಣ್ಯಮಾಡಿದ್ದಿರಬಹುದು. ॥9॥ ರಮ್ಯವಾದ ವೃಕ್ಷಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿರುವ ವನರಾಜಿ, ತಗ್ಗಾದ ದಡಗಳುಳ್ಳ ನದಿಗಳು, ಶಿಖರಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಪರ್ವತಗಳು ಶ್ರೀರಾಮನ ಶೋಭೆ ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಾ ಇವೆ. ॥10॥ ಶ್ರೀರಾಮನು ಹೋಗುವ ವನ ಅಥವಾ ಪರ್ವತಗಳು ಅವನನ್ನು ತಮ್ಮ ಪ್ರಿಯ ಅತಿಥಿಯೆಂದು ತಿಳಿದು ಪೂಜಿಸದೆ ಇರಲಾರವು. ॥11॥

ಚಿತ್ರವಿಚತ್ರ ಪುಷ್ಪಗಳ ಕಿರೀಟವನ್ನು ಹೊತ್ತು, ಅನೇಕ ಮಂಜರಿಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ, ಭ್ರಮರಗಳಿಂದ ಸುಶೋಭಿತ ವೃಕ್ಷಗಳು ವನದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ತಮ್ಮ ಶೋಭೆಯನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸುವವು. ॥12॥ ಅಲ್ಲಿಯ ಪರ್ವತಗಳು ತಮ್ಮಲ್ಲಿಗೆ ಆಗಮಿಸಿದ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಆದರದಿಂದ ಅಸಮಯದಲ್ಲಿಯೂ ಉತ್ತಮೋತ್ತಮ ಫಲ-ಪುಷ್ಪಗಳನ್ನು ಕಾಣಿಕೆಯಾಗಿ ನೀಡುವವು. ॥13॥ ಆ ಪರ್ವತಗಳು ಹೆಜ್ಜೆ ಹೆಜ್ಜೆಗೆ ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಜಲಪಾತಗಳನ್ನು ತೋರುತ್ತಾ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗಾಗಿ ನಿರ್ಮಲ ಜಲದ ಪ್ರವಾಹಗಳನ್ನು ಹರಿಸುವವು. ॥14॥ ಪರ್ವತ ಶಿಖರಗಳಲ್ಲಿರುವ ವೃಕ್ಷಗಳು ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಕೈಬೀಸಿ ಮನೋರಂಜನೆ ಮಾಡುವವು. ರಾಮನಿರುವಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಭಯವಿಲ್ಲ, ಯಾರಿಂದಲೂ ಪರಾಭವವಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ದಶರಥನಂದನ ಮಹಾಬಾಹು ಶ್ರೀರಾಮನು ಬಹಳ ಶೂರನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ನಮ್ಮಿಂದ ಬಹಳ ದೂರ ಹೋಗುವುದರೊಳಗೆ ನಾವು ಅವನ ಬಳಿಗೆ ಸಾರಿ ಹಿಂದೆ ಬೀಳಬೇಕು. ॥15-16॥ ಅವನಂತಹ ಮಹಾತ್ಮಾ ಸ್ವಾಮಿಯ ಚರಣಛಾಯೆಯೇ ನಮಗೆ ಪರಮ ಸುಖಪ್ರದವಾಗಿದೆ. ಅವನೇ ನಮಗೆ ರಕ್ಷಕ, ಗತಿ ಮತ್ತು ಪರಮಾಶ್ರಯನಾಗಿರುವನು. ॥17॥ ಸ್ತ್ರೀಯರಾದ ನಾವು ಸೀತೆಯ ಸೇವೆ ಮಾಡುವೆವು, ನೀವೆಲ್ಲರೂ ಶ್ರೀರಘುನಾಥನ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರಿ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಪುರವಾಸಿಗಳ ಪತ್ನಿಯರು ದುಃಖಾತುರರಾಗಿ ತಮ್ಮ ಪತಿಯರಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದರು. ॥18॥

ಪುನಃ ಅವರು ಹೇಳಿದರು - ವನದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನೇ ನಿಮ್ಮ ಯೋಗಕ್ಷೇಮ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುವವನು ಮತ್ತು ಸೀತಾ ದೇವಿಯು ನಾರಿಯರಾದ ನಮ್ಮನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವಳು. ॥19॥ ಇಲ್ಲಿಯ ವಾಸವು ಪ್ರೀತಿ ಆದರರಹಿತವಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿಯ ಎಲ್ಲ ಜನರು ಶ್ರೀರಾಮನಿಗಾಗಿ ಉತ್ಕಂಠಿತರಾಗಿ ಇರುವರು. ಯಾರಿಗೂ ಇಲ್ಲಿ ಇರಲು ಮೆಚ್ಚುವುದಿಲ್ಲ, ಇಲ್ಲಿ ಇರುವುದರಿಂದ ಮನಸ್ಸು ತನ್ನ ಸ್ತಿಮಿತವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಇಂತಹ ನಿವಾಸದಲ್ಲಿ ಯಾರಿಗೆ ತಾನೇ ಪ್ರಸನ್ನತೆ ಉಂಟಾದೀತು? ॥20॥ ಈ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಕೈಕೇಯಿಯ ಅಧಿಕಾರ ನಡೆದರೆ ಇದು ನಾಥರಿಲ್ಲದ ರಾಜ್ಯದಂತೆ ಆದೀತು. ಇದರಲ್ಲಿ ಧರ್ಮಕ್ಕೆ ಬೆಲೆಯೇ ಇರಲಾರದು. ಇಂತಹ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಬದುಕಿರಲೂ ಕೂಡ ನಮಗೆ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಕಂಡುಬರುವುದಿಲ್ಲ, ಮತ್ತೆ ಧನ, ಪುತ್ರರಿಂದ ಏನಾಗಬೇಕಿದೆ? ॥21॥ ರಾಜ್ಯ ವೈಭವಕ್ಕಾಗಿ ತನ್ನ ಪುತ್ರ ಮತ್ತು ಪತಿಯನ್ನು ಧಿಕ್ಕರಿಸಿದ ಕೈಕೇಯಿಯು ಜೀವಿಸಿ ಇರುವವರೆಗೆ ನಾವು ಆಕೆಯ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಬದುಕಿರಲಾರೆವು ಎಂದು ನಾವು ನಮ್ಮ ಮಕ್ಕಳ ಮೇಲೆ ಆಣೆಯಿಟ್ಟು ಹೇಳುತ್ತೇವೆ. ಇಲ್ಲಿ ನಮ್ಮ ಪಾಲನೆ - ಪೋಷಣೆ ಆಗುತ್ತಿದ್ದರೂ ನಾವು ಇಲ್ಲಿ ಇರಲು ಬಯಸಲಾರೆವು. ॥22-23॥

ನಿರ್ದಯ ಸ್ವಭಾವವುಳ್ಳ ರಾಣಿಯು ಮಹಾರಾಜರ ಪುತ್ರನನ್ನು ರಾಜ್ಯದಿಂದ ಹೊರಗೆ ಓಡಿಸಿದಳೋ ಆ ಅಧರ್ಮ ಪರಾಯಣಾ ದುರಾಚಾರಿಣೀ ಕೈಕೇಯಿಯ ಅಧಿಕಾರದಲ್ಲಿ ಯಾರು ತಾನೇ ಸುಖವಾಗಿ ಬದುಕು ಸಾಗಿಸಬಲ್ಲರು? ॥24॥ ಕೈಕೆಯಿಯಿಂದಾಗಿ ಈ ಇಡೀ ರಾಜ್ಯ ಅನಾಥ ಮತ್ತು ಯಜ್ಞರಹಿತವಾಗಿ ಉಪದ್ರವಗಳ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಒಂದಲ್ಲ ಒಂದು ದಿನ ಎಲ್ಲರ ವಿನಾಶವಾಗಿ ಹೋದೀತು. ॥25॥ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ವನವಾಸಿಯಾದಾಗ ಮಹಾರಾಜ ದಶರಥನು ಜೀವಿಸಿ ಇರಲಾರನು. ಜೊತೆಗೆ ದಶರಥನ ಮೃತ್ಯುವಿನ ಬಳಿಕ ಈ ರಾಜ್ಯದ ಲೋಪವಾಗುವುದು ಸ್ಪಷ್ಟವೇ ಆಗಿದೆ. ॥26॥ ಈಗ ನಮ್ಮ ಪುಣ್ಯವು ಮುಗಿದುಹೋಯಿತೆಂದೇ ನೀವು ತಿಳಿಯಿರಿ. ಇಲ್ಲಿ ಇದ್ದು ನಾವು ಅತ್ಯಂತ ದುಃಖವನ್ನೇ ಅನುಭವಿಸಬೇಕಾಗುವುದು. ಇಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಒಂದೋ ವಿಷ ಕುಡಿದುಬಿಡಿರಿ, ಇಲ್ಲವೇ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿರಿ, ಅಥವಾ ಕೈಕೇಯಿಯ ಹೆಸರೇ ಕೇಳದಿರುವ ದೇಶಕ್ಕೆ ಹೊರಟುಹೋಗಿರಿ. ॥27॥

ಸುಳ್ಳು ವರದ ಕಲ್ಪನೆ ಮಾಡಿ ಪತ್ನೀ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣರೊಂದಿಗೆ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ದೇಶದಿಂದ ಹೊರಹಾಕಿ, ನಮ್ಮನ್ನು ಭರತನೊಂದಿಗೆ ಕಟ್ಟಿಹಾಕಲಾಯಿತು. ಈಗ ಕಟುಕನ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟಿಹಾಕಿದ ಪಶುಗಳಂತೆ ನಮ್ಮ ಸ್ಥಿತಿ ಆಗಿದೆ. ॥28॥ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಅಣ್ಣ ಶ್ರೀರಾಮನ ಮುಖವು ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರನಂತೆ ಮನೋಹರವಾಗಿದೆ. ಅವನ ಕಾಂತಿ ಶ್ಯಾಮಲವಾಗಿದ್ದು, ಪುಷ್ಟವಾಗಿರುವ ಹೆಗಲು ಉಳ್ಳವನೂ, ಆಜಾನುಬಾಹುವೂ, ನೇತ್ರಗಳು ಕಮಲದಂತೆ ಸುಂದರವಾಗಿವೆ. ಯಾರನ್ನಾದರೂ ಅವರಿಗಿಂತ ಮೊದಲೇ ಮಾತನಾಡಿಸುವವನು, ಮಧುರ ಮತ್ತು ಸತ್ಯವಾಗಿ ನುಡಿಯುವವನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಶ್ರೀರಾಮನು ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ದಮನ ಮಾಡುವ ಮಹಾಬಲವಂತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತಿಗೆ ಸೌಮ್ಯ(ಕೋಮಲ)ಸ್ವಭಾವದವನಾಗಿದ್ದು, ಅವನ ದರ್ಶನ ಚಂದ್ರನಂತೆ ಆಹ್ಲಾದಕರವಾಗಿದೆ. ॥29-30॥ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿಯೇ ಮತ್ತಗಜದಂತೆ ಪರಾಕ್ರಮಿ ಪುರುಷಸಿಂಹ ಮಹಾರಥೀ ಶ್ರೀರಾಮನು ಭೂತಳದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಾ ವನದ ಶೋಭೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವನು. ॥31॥ ನಗರವಾಸಿಗಳ ಪತ್ನಿಯರು ಈ ಪ್ರಕಾರ ವಿಲಾಪ ಮಾಡುತ್ತಾ ದುಃಖದಿಂದ ಸಂತಪ್ತರಾಗಿ ಮೃತ್ಯುವಿನ ಭಯವೇ ಇದಿರಾಗಿದೆಯೋ ಎಂಬಂತೆ ಜೋರಾಗಿ ಅಳತೊಡಗಿದರು. ॥32॥ ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗಾಗಿ ನಾರಿಯರು ಈ ಪ್ರಕಾರ ದಿನವಿಡೀ ವಿಲಪಿಸುತ್ತಾ ಇದ್ದರು. ನಿಧಾನವಾಗಿ ಸೂರ್ಯನು ಅಸ್ತಾಚಲವನ್ನು ಸೇರಿದನು ಹಾಗೂ ರಾತ್ರಿ ಯಾಯಿತು. ॥33॥ ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಯಾರ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರಕ್ಕಾಗಿಯೂ ಅಗ್ನಿ ಪ್ರಜ್ವಲಿಸಲಿಲ್ಲ. ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯ ಪುರಾಣಪ್ರವಚನ ನಡೆಯಲಿಲ್ಲ. ಇಡೀ ಅಯೋಧ್ಯೆಯು ಅಂಧಕಾರದಲ್ಲಿ ಮಿಂದಂತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿತ್ತು. ॥34॥ ವರ್ತಕರ ಅಂಗಡಿಗಳು ಮುಚ್ಚಿದ್ದರಿಂದ ಪೇಟೆಯಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳು ಇರಲಿಲ್ಲ. ಇಡೀ ನಗರದ ನಗು-ಸಂತೋಷ ಅಡಗಿಹೋಗಿತ್ತು. ಶ್ರೀರಾಮನಿಂದ ಆಶ್ರಯರಹಿತವಾದ ಅಯೋಧ್ಯೆಯು ತಾರೆಗಳು ಅಡಗಿದ ಆಕಾಶದಂತೆ ನಿಸ್ತೇಜವಾಗಿತ್ತು. ॥35॥

ಆಗ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗಾಗಿ ನಗರವಾಸೀ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಸ್ಥಿತಿ ಮಕ್ಕಳನ್ನು, ಸಹೋದರರನ್ನು ಗಡಿಪಾರು ಮಾಡಿದಂತೆ ಶೋಕಾತುರ ವಾಗಿತ್ತು. ಅವರು ಅತ್ಯಂತ ದೀನಭಾವದಿಂದ ವಿಲಾಪಮಾಡುತ್ತಾ ಅಳತೊಡಗಿದರು ಮತ್ತು ಅಳುತ್ತಾ- ಅಳುತ್ತಾ ನಿಶ್ಚೇಷ್ಟಿತರಂತಾದರು. ಏಕೆಂದರೆ ಶ್ರೀರಾಮನು ಅವರಿಗೆ ಪುತ್ರ-ಸಹೋದರರಿಗಿಂತಲೂ ಮಿಗಿಲಾಗಿದ್ದನು. ॥36॥ ಅಲ್ಲಿ ಸಂಗೀತ, ನೃತ್ಯ, ವಾದ್ಯಗೋಷ್ಠಿ ಮುಂತಾದ ಉತ್ಸವಗಳು ನಿಂತುಹೋದುವು. ಎಲ್ಲರ ಉತ್ಸಾಹ ಉಡುಗಿ ಹೋಗಿತ್ತು. ಪೇಟೆಯ ಅಂಗಡಿಗಳು ತೆರೆಯಲಿಲ್ಲ. ಇದೆಲ್ಲ ಕಾರಣದಿಂದ ಆಗ ಅಯೋಧ್ಯೆಯು ನೀರಿಲ್ಲದ ಸಮುದ್ರದಂತೆ ಅನಿಸುತಿತ್ತು. ॥37॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ನಲವತ್ತೆಂಟನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು.॥48॥

ನಲವತ್ತೊಂಭತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ

ಶ್ರೀರಾಮನು ಕೋಸಲದೇಶವನ್ನು ದಾಟಿ ಮುಂದೆ ವೇದಶ್ರುತಿ, ಗೋಮತಿ ಮತ್ತು ಸ್ಯಂದಿಕಾ ನದಿಗಳನ್ನು ದಾಟಿ ಸುಮಂತ್ರನಲ್ಲಿ ಈ ರೀತಿ ಹೇಳಿದುದು

ಅತ್ತಲಾಗಿ ಪುರುಷಸಿಂಹನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನೂ ತಂದೆಯ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾ ರಾತ್ರಿಯ ಉಳಿದ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಬಹಳ ದೂರ ಪ್ರಯಾಣ ಮಾಡಿದನು. ॥1॥

ಹಾಗೆಯೇ ಪ್ರಯಾಣ ಮಾಡುತ್ತಾ ಆ ಮಂಗಳಮಯ ಇರುಳು ಕಳೆದುಹೋಯಿತು. ಬೆಳಗಾದೊಡನೆ ಮಂಗಳಮಯ ಸಂಧ್ಯೋಪಾಸನೆಯನ್ನು ಮಾಡಿ ಅವನು ಉತ್ತರ ಕೋಸಲದ ದಕ್ಷಿಣದ ಎಲ್ಲೆಯನ್ನು ತಲುಪಿದನು. ॥2॥ ಆ ಸೀಮೆಯ ಸಮೀಪದ ಭೂಮಿ ಉತ್ತು ಬಿತ್ತಲಾಗಿತ್ತು. ಆ ಗ್ರಾಮಗಳನ್ನು, ಪುಷ್ಪಗಳಿಂದ ಸುಶೋಭಿತ ವನಗಳನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ ಅವರು ಉತ್ತಮ ಕುದುರೆಗಳ ಮೂಲಕ ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದರೂ ಸುಂದರ ದೃಶ್ಯಗಳನ್ನು ನೋಡುವುದರಲ್ಲಿ ತನ್ಮಯರಾದ್ದರಿಂದ ಅವರಿಗೆ ರಥವು ನಿಧಾನವಾಗಿ ನಡೆಯುತ್ತಿದೆ ಎಂದೆನಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ॥3॥ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಸಿಗುವ ಸಣ್ಣ-ದೊಡ್ಡ ಹಳ್ಳಿಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ಜನರು ಆಡುತ್ತಿದ್ದ ಮಾತುಗಳು ಶ್ರೀರಾಮನ ಕಿವಿಗೆ ಬೀಳುತ್ತಿದ್ದವು. ಅವು ಹೀಗಿದ್ದವು - ಅಯ್ಯೋ! ಕಾಮಕ್ಕೆ ವಶನಾದ ದಶರಥನಿಗೆ ಧಿಕ್ಕಾರವಿರಲಿ. ॥4॥

ಅಯ್ಯೋ ಶಿವನೇ! ಪಾಪಾಸಕ್ತ, ಪಾಪಿಣಿ, ಕ್ರೂರಳಾದ, ಧರ್ಮದ ಮೇರೆ ಮೀರಿದ ಕೈಕೇಯಿಗೆಯಾದರೋ ದಯೆಯೇ ಸ್ಪರ್ಶಿಸಲಿಲ್ಲ. ಕ್ರೂರಳಾದ ಅವಳು ಈಗ ನಿಷ್ಠುರ ಕರ್ಮದಲ್ಲೇ ತೊಡಗಿರುವಳು. ॥5॥ ಆಕೆಯಿಂದಲೇ ಮಹಾ ರಾಜರು ಇಂತಹ ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ, ಮಹಾಜ್ಞಾನೀ, ದಯಾಳು ಮತ್ತು ಜಿತೇಂದ್ರಿಯ ಪುತ್ರನನ್ನು ವನವಾಸಕ್ಕಾಗಿ ಮನೆಯಿಂದ ಹೊರ ಹಾಕಿರುವರು. ॥6॥ ಜನಕನಂದಿನೀ, ಮಹಾಭಾಗಾ ಸೀತೆಯು ಸದಾ ಸುಖದಲ್ಲೇ ಇರುತ್ತಿದ್ದವಳು. ಈಗ ವನವಾಸದ ದುಃಖವನ್ನು ಹೇಗೆ ಅನುಭವಿಸುವಳು? ॥7॥

ಅಯ್ಯೋ! ದಶರಥರಾಜನು ತನ್ನ ಪುತ್ರನ ಕುರಿತು ಇಷ್ಟು ಸ್ನೇಹಹೀನನಾದನೇ? ಪ್ರಜೆಗಳ ಕುರಿತು ಯಾವುದೇ ಅಪರಾಧ ಮಾಡದೇ ಇರುವ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನನ್ನು ಪರಿತ್ಯಾಗ ಮಾಡಲು ಬಯಸುತ್ತಿರುವನಲ್ಲ! ॥8॥ ಸಣ್ಣ-ದೊಡ್ಡ ಗ್ರಾಮಗಳಲ್ಲಿರುವ ಜನರ ಇಂತಹ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾ ವೀರ ಕೋಸಲಪತಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ಕೋಸಲದೇಶದ ಸೀಮೆಯನ್ನು ದಾಟಿ ಮುಂದರಿದನು. ॥9॥ ಅನಂತರ ಶೀತಲ ಹಾಗೂ ಸುಖಮಯ ನೀರು ಹರಿಯುತ್ತಿರುವ ವೇದಶ್ರುತಿ ಎಂಬ ನದಿಯನ್ನು ದಾಟಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ಅಗಸ್ತ್ಯರಿಂದ ಸೇವಿತನಾದ ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕಿನ ಕಡೆಗೆ ಹೊರಟನು. ॥10॥ ಬಹಳ ದೂರ ನಡೆದು ಅವರು ಶೀತಲಜಲ ಹರಿಯುವ ಸಮುದ್ರಗಾಮಿನೀ ಗೋಮತಿನದಿಯನ್ನು ದಾಟಿದರು. ಅದರ ತೀರದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಗೋವುಗಳು ಮೇಯುತ್ತಿದ್ದವು. ॥11॥ ಶೀಘ್ರಗಾಮಿ ಅಶ್ವಗಳಿಂದ ಗೊಮತಿನದಿಯನ್ನು ದಾಟಿ ಶ್ರೀರಘುನಾಥನು ನವಿಲು ಮತ್ತು ಹಂಸಗಳ ಕಲರವದಿಂದ ವ್ಯಾಪ್ತವಾದ ಸ್ಯಂದಿಕಾ ಎಂಬ ನದಿಯನ್ನು ದಾಟಿದನು. ॥12॥ ಹಿಂದೆ ಮನುಮಹಾರಾಜನು ಇಕ್ಷ್ವಾಕು ಕೊಟ್ಟಿದ್ದ ಧನ-ಧಾನ್ಯ ಸಂಪನ್ನ ಹಾಗೂ ಅನೇಕ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳಿಂದ ಸಮಾವೃತವಾಗಿದ್ದ ಕೋಸಲರಾಜ್ಯವನ್ನು ಶ್ರೀರಾಮನು ಸೀತೆಗೆ ತೋರಿಸಿದನು. ॥13॥ ಮದಿಸಿದ ಹಂಸದಂತೆ ಮಧುರವಾಗಿ ಶ್ರೀಮಾನ್ ರಾಮನು ಸಾರಥಿಯಾದ ಸುಮಂತ್ರನನ್ನು ‘ಸೂತ’ ಎಂದು ಪದೇ-ಪದೇ ಸಂಬೋಧಿಸಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು- ॥14॥ ಸೂತ! ನಾನು ಯಾವಾಗ ಪುನಃ ಮರಳಿ ತಂದೆ-ತಾಯಿಯರನ್ನು ಭೆಟ್ಟಿಯಾಗುವೆನೋ? ಸರಯೂ ತೀರದ ಪುಷ್ಪಿತ ವನಗಳಲ್ಲಿ ಬೇಟೆಗಾಗಿ ಎಂದು ಸಂಚರಿಸುವೆನೋ? ॥15॥ ನಾನು ಸರಯುವಿನ ವನಗಳಲ್ಲಿ ಬೇಟೆಯಾಡಲು ಹೆಚ್ಚು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ. ಇದು ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ರಾಜರ್ಷಿ ಸಮುದಾಯಕ್ಕೆ ಅಭಿಮತವಾದ ಒಂದು ಪ್ರಕಾರದ ಅನುಪಮ ಕ್ರೀಡೆಯಾಗಿದೆ. ॥16॥ ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವನದಲ್ಲಿ ಬೇಟೆಯಾಡುವುದು ರಾಜರ್ಷಿಗಳಿಂದ ಪ್ರಚಲಿತವಾದ ಕ್ರೀಡೆಯಾಗಿತ್ತು. ಆದ್ದರಿಂದ ಮನುಪುತ್ರರಿಂದ ಆಗ ಮಾಡಿದ ಕ್ರೀಡೆಯನ್ನು ಇತರ ಧನುರ್ಧರರಿಗೂ ಅಭೀಷ್ಟವಾಯಿತು. ॥17॥ ಇಕ್ಷ್ವಾಕು ಕುಲನಂದನ ಶ್ರೀರಾಮನು ವಿಭಿನ್ನ ವಿಷಯಗಳ ಕುರಿತು ಸೂತನಲ್ಲಿ ಮಧುರವಾಣಿಯಿಂದ ಮೇಲಿನಂತೆ ಹೇಳುತ್ತಾ ದಾರಿ ಸಾಗುತ್ತಿದ್ದನು. ॥18॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ನಲವತ್ತೊಂಭತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು.॥49॥

ಐವತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ

ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ಅರಣ್ಯವಾಸದ ಅನುಮತಿಗಾಗಿ ಅಯೋಧ್ಯಾಪಟ್ಟಣದ ಅಧಿದೇವತೆಯನ್ನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿದುದು, ಶೃಂಗವೇರಪುರದ ಗಂಗಾನದಿಯ ತೀರದಲ್ಲಿ ತಂಗಿದುದು, ನಿಷಾದರಾಜ ಗುಹನಿಂದ ಸತ್ಕಾರ

ಈ ಪ್ರಕಾರ ವಿಶಾಲ ಮತ್ತು ರಮಣೀಯ ಕೋಸಲದೇಶದ ಸೀಮೆಯನ್ನು ದಾಟಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಅಣ್ಣ ಬುದ್ಧಿವಂತ ಶ್ರೀರಾಮನು ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಕಡೆಗೆ ಮುಖಮಾಡಿ ಕೈಜೋಡಿಸಿಕೊಂಡು ಹೇಳಿದನು - ॥1॥ ಕಕುತ್ಸ್ಥವಂಶಿ ರಾಜರು ಆಳಿದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಅಯೋಧ್ಯೆಯೇ! ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ನಿನ್ನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವ ದೇವತೆಗಳಲ್ಲಿ, ನಿನ್ನೊಳಗೆ ವಾಸಿಸುವ ದೇವತೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ವನವಾಸಕ್ಕಾಗಿ ಆಜ್ಞೆ ಬೇಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ॥2॥

ವನವಾಸದ ಅವಧಿ ಮುಗಿಸಿ ಮಹಾರಾಜರ ಋಣದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗಿ ನಾನು ಪುನಃ ಮರಳಿ ಬಂದು ನಿನ್ನನ್ನು ದರ್ಶಿಸುವೆನು ಹಾಗೂ ನಮ್ಮ ತಂದೆ-ತಾಯಿಯರನ್ನು ಭೆಟ್ಟಿಯಾಗುವೆನು. ॥3॥ ಅನಂತರ ಸುಂದರ, ಅರುಣ ನೇತ್ರವುಳ್ಳ ಶ್ರೀರಾಮನು ಬಲಗೈಯನ್ನು ಎತ್ತಿ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಕಣ್ಣೀರು ಸುರಿಸುತ್ತಾ ದುಃಖಿತನಾಗಿ ಅಲ್ಲಿಯ ಜನರಲ್ಲಿ ಇಂತೆಂದನು- ॥4॥ ನೀವು ನನ್ನ ಮೇಲೆ ದೊಡ್ಡ ಕೃಪೆ ಮಾಡಿರುವಿರಿ ಹಾಗೂ ಯಥೋಚಿತ ದಯೆ ತೋರಿರುವಿರಿ. ನನಗಾಗಿ ನೀವೆಲ್ಲರೂ ಬಹಳ ಕಷ್ಟ ಸಹಿಸಿದಿರಿ. ಹೀಗೆ ಬಹಳ ಹೊತ್ತು ದುಃಖದಲ್ಲಿ ಬೀಳುವುದು ಸರಿಯಲ್ಲ; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನೀವು ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಲು ಹೊರಡಿರಿ. ॥5॥ ಇದನ್ನು ಕೇಳಿ ಅವರು ಮಹಾತ್ಮಾ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಪ್ರಣಾಮಗೈದು, ಅವನಿಗೆ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಬಂದು ಘೋರ ವಿಲಾಪ ಮಾಡುತ್ತಾ ಅಲ್ಲಲ್ಲೇ ನಿಂತುಕೊಂಡರು. ॥6॥

ಅವರ ಕಣ್ಣುಗಳು ಶ್ರೀರಾಮನ ದರ್ಶನದಿಂದ ಇನ್ನೂ ತೃಪ್ತವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಅವರು ಬಹಳ ವಿಲಾಪಮಾಡುತ್ತಾ ಇದ್ದರು. ಅಷ್ಟರಲ್ಲಿ ಶ್ರೀರಘುನಾಥನು ರಾತ್ರೆ ಸೂರ್ಯನು ಕಣ್ಮರೆಯಾಗುವಂತೆ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಮರೆಯಾದನು. ॥7॥ ಬಳಿಕ ಪುರುಷಸಿಂಹ ಶ್ರೀರಾಮನು ರಥದಿಂದಲೇ ಆ ಕೋಸಲ ದೇಶದ ಧನಧಾನ್ಯಗಳಿಂದ ಸಮೃದ್ಧವಾಗಿದ್ದ ಗಡಿಯನ್ನು ದಾಟಿದನು. ಅಲ್ಲಿಯ ಜನರು ದಾನಶೀಲರಾಗಿದ್ದರು. ಆ ದೇಶದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಿಂದಲೂ ಯಾವುದೇ ಭಯವಿರಲಿಲ್ಲ. ಅಲ್ಲಿಯ ಭೂಭಾಗವು ರಮಣೀಯ ವೃಕ್ಷಗಳಿಂದ, ಯಜ್ಞದ ಯೂಪಗಳಿಂದ ವ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿತ್ತು. ಅನೇಕ ಉದ್ಯಾನವನಗಳು ಮತ್ತು ಮಾವಿನತೋಪುಗಳಿಂದ ದೇಶದ ಶೋಭೆ ಹೆಚ್ಚಿಸಿದ್ದವು. ಅಲ್ಲಿ ತಿಳಿನೀರು ತುಂಬಿದ ಬಹಳಷ್ಟು ಜಲಾಶಯಗಳು ಸುಶೋಭಿತವಾಗಿದ್ದವು. ದೇಶದೆಲ್ಲೆಡೆ ಹೃಷ್ಟ-ಪುಷ್ಟ ಜನರಿಂದ ತುಂಬಿತ್ತು. ಗೋವುಗಳ ಸಮೂಹಗಳಿಂದ ವ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿತ್ತು. ಅಲ್ಲಿಯ ಅನೇಕ ಗ್ರಾಮಗಳನ್ನು ರಾಜನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಿದ್ದನು ಹಾಗೂ ಅಲ್ಲಿ ವೇದ ಮಂತ್ರಗಳ ಧ್ವನಿ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ॥8-10॥ ಕೋಸಲದೇಶವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಮುಂದೆ ಹೋದ ಶ್ರೇಷ್ಠಧೈರ್ಯಶಾಲಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ಸುಖ-ಸೌಲಭ್ಯಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಧನ-ಧಾನ್ಯಗಳಿಂದ ಸಮೃದ್ಧವಾದ, ರಮಣೀಯ ಉದ್ಯಾನವನಗಳಿಂದ ವ್ಯಾಪ್ತವಾದ ಹಾಗೂ ಸಾಮಂತರಾಜರು ಆಳುತ್ತಿದ್ದ ರಾಜ್ಯಗಳನ್ನು ದಾಟಿ ಮಧ್ಯಮಾರ್ಗದಿಂದ ಮುಂದರಿದನು. ॥11॥ ಆ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀರಘುನಾಥನು ಶೀತಲ ಜಲದಿಂದ ತುಂಬಿದ, ಪಾಪರಹಿತವಾದ, ರಮಣೀಯವಾದ ತ್ರಿಪಥಗಾಮಿನೀ ದಿವ್ಯ ಗಂಗೆಯನ್ನು ದರ್ಶಿಸಿದನು. ಅದನ್ನು ಬಹಳ ಮಹರ್ಷಿಗಳು ಸೇವಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ॥12॥ ಅದರ ತೀರದಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಸುಂದರ ಆಶ್ರಮಗಳು ಆ ದೇವನದಿಯ ಶೋಭೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಾ ನೆಲೆಸಿದ್ದವು. ಆಗಾಗ ಹರ್ಷಗೊಂಡ ಅಪ್ಸರೆಯರೂ ಕೆಳಗೆ ಇಳಿದು ಬಂದು, ಎಲ್ಲರ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಗಂಗೆಯ ಮಡುವಿನಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು.॥13॥ ದೇವತೆಗಳು, ದಾನವರು, ಗಂಧರ್ವರು, ಕಿನ್ನರರು ಆ ಮಂಗಳ ಸ್ವರೂಪಾ ಭಾಗೀರಥಿಯ ಶೋಭೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ನಾಗಗಳ ಮತ್ತು ಗಂಧರ್ವರ ಪತ್ನಿಯರು ಗಂಗಾಜಲದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ॥14॥ ಗಂಗೆಯ ಎರಡೂ ದಡಗಳಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳ ನೂರಾರು ಗಿರಿಧಾಮಗಳಿವೆ. ಅದರ ತೀರಗಳಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳ ಉದ್ಯಾವನಗಳೂ ಇವೆ. ಆಕೆಯು ದೇವತೆಗಳ ಕ್ರೀಡೆಗಾಗಿ ಆಕಾಶದಲ್ಲೂ ನೆಲೆಸಿದ್ದಾಳೆ ಹಾಗೂ ಅಲ್ಲಿ ದೇವ ಪದ್ಮಿನೀ ಎಂಬ ರೂಪದಿಂದ ವಿಖ್ಯಾತಳಾಗಿದ್ದಾಳೆ. ॥15॥ ಗಂಗಾನದಿಯು ಬಂಡೆಗಳಿಗೆ ಅಪ್ಪಳಿಸುವಾಗ ಉಂಟಾಗುವ ಶಬ್ದವೇ ಆಕೆಯ ಅಟ್ಟಹಾಸವಾಗಿದೆ. ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಉಂಟಾದ ನೊರೆಯೇ ಆ ದಿವ್ಯ ನದಿಯ ನಿರ್ಮಲ ನಗು ಆಗಿದೆ. ಕೆಲವೆಡೆ ಅವಳ ಜಲವು ಜಡೆಯಂತೆ ಇದ್ದರೆ, ಕೆಲವೆಡೆ ಸುಳಿಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದೆ. ॥16॥ ಕೆಲವೆಡೆ ಅದರ ಜಲ ನಿಶ್ಚಲ ಹಾಗೂ ಆಳವಾಗಿದೆ. ಕೆಲವೆಡೆ ಮಹಾವೇಗದಿಂದ ಕೂಡಿದೆ. ಕೆಲವೆಡೆ ಆಕೆಯ ಜಲದಿಂದ ಮೃದಂಗಾದಿಗಳಂತೆ ಗಂಭೀರ ಘೋಷ ಪ್ರಕಟವಾದರೆ, ಕೆಲವೆಡೆ ಸಿಡಿಲಿನಂತಹ ಭಯಂಕರನಾದ ಕೇಳಿಬರುತ್ತದೆ. ॥17॥ ಗಂಗೆಯ ಜಲದಲ್ಲಿ ದೇವತಾ ಸಮುದಾಯವು ಈಜುತ್ತಾರೆ. ಕೆಲವೆಡೆ ಅದರ ನೀರು ನೀಲ ಕಮಲಗಳಿಂದ ಮತ್ತು ಕುಮುದಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಿಹೋಗಿದೆ. ಕೆಲವೆಡೆ ಮರಳಿನ ನಡು ಗಡ್ಡೆಗಳಲ್ಲಿ, ತೀರದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಲ ಉಸುಕು ಹರಡಿದೆ. ॥18॥ ಹಂಸ ಮತ್ತು ಸಾರಸಗಳ ಕಲರವ ಕೆಲವೆಡೆ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿ ಸುತ್ತಿತ್ತು. ಚಕ್ರವಾಕಪಕ್ಷಿಗಳು ಆ ದೇವನದಿಯ ಶೋಭೆ ಹೆಚ್ಚಿಸಿದ್ದವು. ಸದಾ ಮದಮತ್ತ ವಿಹಂಗಮಗಳು ಉತ್ತಮ ಶೋಭಾಸಂಪನ್ನವಾಗಿ ನೀರಿನ ಮೇಲೆ ಹಾರಾಡುತ್ತಿದ್ದವು. ॥19॥ ಕೆಲವೆಡೆ ದಡದಲ್ಲಿದ್ದ ವೃಕ್ಷಗಳು ಮಾಲೆಯಂತೆ ಅದರ ಶೋಭೆ ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಿವೆ. ಕೆಲವೆಡೆ ಅದರ ಜಲ ಅರಳಿದ ಕನ್ನೈದಿಲೆಗಳಿಂದ ಆಚ್ಛಾದಿತವಾಗಿತ್ತು. ಕೆಲವೆಡೆ ಕಮಲ ವನಗಳಿಂದ ತುಂಬಿಹೋಗಿತ್ತು. ॥20॥ ಕೆಲವೆಡೆ ಅರಳಿದ ಕುಮುದಪುಷ್ಪಗಳಿಂದ, ಮೊಗ್ಗುಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದರೆ, ಕೆಲವೆಡೆ ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಪುಷ್ಪಪರಾಗಗಳಿಂದ ವ್ಯಾಪ್ತ ವಾಗಿ ಮದೋನ್ಮತ್ತ ನಾರಿಯಂತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿತ್ತು. ॥21॥ ಗಂಗೆಯು ಪಾಪಗಳನ್ನು ದೂರಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ಅದರ ಜಲ ಸ್ಫಟಿಕಮಣಿಯಂತೆ ಸ್ವಚ್ಛವಾಗಿದೆ. ಅದರ ತಟದ ಅರಣ್ಯಗಳು ಮತ್ತಗಜಗಳು, ಕಾಡಾನೆಗಳು ಮತ್ತು ದೇವೇಂದ್ರನ ವಾಹನಕ್ಕೆ ಉಪಯೋಗೀ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಆನೆಗಳ ಕೋಲಾಹಲದಿಂದ ತುಂಬಿದೆ. ॥22॥

ಆ ಗಂಗಾನದಿಯು ಹೂವು, ಹಣ್ಣು, ಚಿಗುರು, ಲತಾ ಗುಲ್ಮಗಳು ಮತ್ತು ಪಕ್ಷಿಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾಗಿ ಉತ್ತಮ ಒಡವೆಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಿಕೊಂಡ ಯುವತಿಯಂತೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಆಕೆಯ ಪ್ರಾಕಟ್ಯವು ಭಗವಾನ್ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಚರಣದಿಂದ ಆಗಿತ್ತು. ಅವಳಲ್ಲಿ ಪಾಪದ ಲೇಶವೂ ಇಲ್ಲ. ಆ ದಿವ್ಯ ನದಿಯು ಜೀವಿಗಳ ಸಮಸ್ತ ಪಾಪಗಳನ್ನು ನಾಶಮಾಡಿ ಬಿಡುವಳು. ॥23-24॥ ಆಕೆಯ ಜಲದಲ್ಲಿ ನೀರು ಕಪಿಗಳು, ಮೊಸಳೆಗಳು, ನೀರು ಹಾವುಗಳು ವಾಸಿಸುತ್ತವೆ. ಸಗರವಂಶೀ ಭಗೀರಥನ ತಪೋಮಯ ತೇಜದಿಂದ, ಶಂಕರನ ಜಟಾಜೂಟದಿಂದ ಅವತರಿಸಿದ, ಸಮುದ್ರನ ರಾಣಿಯಾದ ದೇವನದಿಯ ಸನಿಹದಲ್ಲಿ ಸಾರಸ, ಕ್ರೌಂಚಪಕ್ಷಿಗಳು ಕಲರವ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಗಂಗೆಯ ಬಳಿಗೆ ಮಹಾಬಾಹು ಶ್ರೀರಾಮನು ತಲುಪಿದನು. ಆ ಗಂಗೆಯು ಶೃಂಗವೇರಪುರಕ್ಕೆ ತಾಗಿ ಹರಿಯುತ್ತಿದ್ದಳು. ॥25-26॥ ಸುಳಿಗಳಿಂದ, ತೆರೆಗಳಿಂದ ವ್ಯಾಪ್ತವಾದ ಆ ಗಂಗೆಯನ್ನು ದರ್ಶಿಸಿ ಮಹಾರಥೀ ಶ್ರೀರಾಮನು ಸಾರಥಿ ಸುಮಂತ್ರನಲ್ಲಿ - ಸೂತನೇ! ಇಂದು ನಾವು ಇಲ್ಲೇ ಇರೋಣ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ॥27॥ ಸಾರಥಿಯೇ! ಗಂಗೆಯ ಸನಿಹದಲ್ಲೇ ಇರುವ ಪುಷ್ಪಗಳಿಂದಲೂ, ನವಪಲ್ಲವಗಳಿಂದಲೂ, ಸುಶೋಭಿತವಾದ ಈ ಇಂಗುದೀ ಮಹಾವೃಕ್ಷದ ಕೆಳಗೆ ಇಂದು ನಾವು ತಂಗುವೆವು. ॥28॥ ಯಾವ ಗಂಗೆಯ ಜಲವು ದೇವತೆಗಳಿಗೆ, ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ, ಗಂಧರ್ವರಿಗೆ, ಸರ್ಪಗಳಿಗೆ, ಪಶುಗಳಿಗೆ, ಪಕ್ಷಿಗಳಿಗೆ ಆದರಣೀಯವಾಗಿದೆಯೋ, ಆ ಮಂಗಳಸ್ವರೂಪಾ, ಸರಿತೆಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠಗಂಗೆಯ ದರ್ಶನ ನಮಗೆ ಆಗುತ್ತಾ ಇರಲಿ. ॥29॥

ಆಗ ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಮತ್ತು ಸುಮಂತ್ರ ಇಬ್ಬರೂ ಶ್ರೀರಾಮನಲ್ಲಿ ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲೀ ಎಂದು ಹೇಳಿ ರಥದಲ್ಲೇ ಆ ಇಂಗುದೀ ವೃಕ್ಷದ ಸಮೀಪಕ್ಕೆ ಹೋದರು. ॥30॥ ಆ ರಮಣೀಯ ವೃಕ್ಷದ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಕುಲನಂದನ ಶ್ರೀರಾಮನು ಪತ್ನಿ ಸೀತೆ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣರೊಂದಿಗೆ ರಥದಿಂದ ಕೆಳಗೆ ಇಳಿದನು. ॥31॥ ಮತ್ತೆ ಸುಮಂತ್ರನು ಇಳಿದು ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಬಿಚ್ಚಿ, ವೃಕ್ಷದ ಬೇರಿನ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತಿರುವ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಕೈಮುಗಿದು ನಿಂತುಕೊಂಡನು. ॥32॥

ಶೃಂಗವೇರಪುರದಲ್ಲಿ ಗುಹ ಎಂಬ ರಾಜನು ರಾಜ್ಯವಾಳುತ್ತಿದ್ದನು. ಅವನು ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಪ್ರಾಣಗಳಂತೆ ಪ್ರಿಯನಾಗಿದ್ದನು. ನಿಷಾದಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ಅವನು ಶಾರೀರಿಕಶಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಸೈನಿಕಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಬಲಿಷ್ಠನಾಗಿದ್ದನು. ಅಲ್ಲಿಯ ನಿಷಾದರಿಗೆ ಸುವಿಖ್ಯಾತ ರಾಜನಾಗಿದ್ದನು. ॥33॥ ಅವನು ಪುರುಷಸಿಂಹ ಶ್ರೀರಾಮನು ತನ್ನ ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಆಗಮಿಸಿರುವನು ಎಂದು ಕೇಳಿದಾಗ ವೃದ್ಧ ಮಂತ್ರಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಹಾಗೂ ಬಂಧು-ಬಾಂಧವರೊಂದಿಗೆ ಕೂಡಿಕೊಂಡು ರಾಮನಿದ್ದಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದನು. ॥34॥ ನಿಷಾದರಾಜನು ಬರುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ದೂರದಿಂದಲೇ ನೋಡಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಸಹಿತ ಮುಂದಾಗಿ ಹೋಗಿ ಅವನನ್ನು ಭೆಟ್ಟಿಯಾದನು. ॥35॥ ಜಟಾವಲ್ಕಲಧಾರೀ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರ ನನ್ನು ನೋಡಿ ಗುಹನಿಗೆ ಬಹಳ ದುಃಖವಾಯಿತು. ಅವನು ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಎದೆಗೊತ್ತಿಕೊಂಡು ಹೇಳಿದನು - ಶ್ರೀರಾಮಾ! ನಿನಗೆ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ರಾಜ್ಯದಂತೆಯೇ ಈ ರಾಜ್ಯವು ಆಗಿದೆ. ನಾನು ನಿನ್ನ ಏನು ಸೇವೆ ಮಾಡಲಿ? ಮಹಾಬಾಹೋ! ನಿಮ್ಮಂತಹ ಅತಿಥಿ ಯಾರಿಗೆ ಪ್ರಿಯವಾಗಿಲ್ಲ. ॥36॥

ಮತ್ತೆ ಬಗೆ-ಬಗೆಯ ಉತ್ತಮ ಆಹಾರವನ್ನು ತಂದಿರಿಸಿದನು. ಅವನು ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಅರ್ಘ್ಯವನ್ನು ನಿವೇದಿಸಿ, ಈ ಪ್ರಕಾರ ಹೇಳಿದನು-ಮಹಾಬಾಹೋ! ನಿನಗೆ ಸ್ವಾಗತವು. ನನ್ನ ಅಧಿಕಾರದಲ್ಲಿರುವ ರಾಜ್ಯವು ನಿನ್ನದೇ ಆಗಿದೆ. ನೀನು ನಮಗೆ ಸ್ವಾಮಿಯಾಗಿರುವೆ, ನಾವು ನಿನ್ನ ಸೇವಕರಾಗಿರುವೆವು. ಇಂದಿನಿಂದ ಈ ನಮ್ಮ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ನೀನೇ ಪಾಲಿಸು. ಈ ಭಕ್ಷ್ಯ-ಭೋಜ್ಯ, ಪೇಯ, ಲೇಹ್ಯ ಮೊದಲಾದವುಗಳು ನಿನ್ನ ಸೇವೆಗೆ ಇರಿಸಿದ್ದೇವೆ, ಇದನ್ನು ಸ್ವೀಕಾರ ಮಾಡು. ಈ ಉತ್ತಮೋತ್ತಮ ಶಯ್ಯೆಗಳು ಹಾಗೂ ಕುದುರೆಗಳಿಗಾಗಿ ಕಡಲೆ, ಹುಲ್ಲು ಇರಿಸಿದೆ, ಇದೆಲ್ಲ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸು. ॥37-39॥ ಗುಹನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಅವನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದನು - ಸಖನೇ! ನೀನು ಇಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಿಂದ ಬಂದಿರುವುದು, ಸ್ನೇಹತೋರಿಸುವುದೇ ನಮಗಾಗಿ ಒಳ್ಳೆಯ ಪೂಜೆ, ಸ್ವಾಗತ-ಸತ್ಕಾರವಾಯಿತು. ನಿನ್ನೊಂದಿಗೆ ಭೆಟ್ಟಿಯಾಗಿ ನನಗೆ ಬಹಳ ಸಂತೋಷವಾಯಿತು. ॥40॥

ಮತ್ತೆ ಶ್ರೀರಾಮನು ತನ್ನ ದುಂಡಾದ ಭುಜಗಳಿಂದ ಗುಹನನ್ನು ಬರಸೆಳೆದು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಹೇಳಿದನು - ಗುಹನೇ! ಇಂದು ಬಂಧು-ಬಾಂಧವರೊಂದಿಗೆ ಸ್ವಸ್ಥ ಹಾಗೂ ಆನಂದಿತನಾದ ನಿನ್ನನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿರುವುದು ಸೌಭಾಗ್ಯದ ಮಾತಾಗಿದೆ. ನಿನ್ನ ರಾಜ್ಯದಲಿ, ಮಿತ್ರರಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ವನದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಕ್ಷೇಮವಾಗಿದ್ದಾರಲ್ಲ ತಿಳಿಸು. ॥41-42॥ ಪ್ರೇಮದಿಂದ ತಂದಿರುವ ಈ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳನ್ನು ನಾನು ಸ್ವೀಕಾರ ಮಾಡಿರುವೆ, ನೀನು ಇದನ್ನು ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಒಯ್ಯುವಂತೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಈ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಬೇರೆಯವರು ಕೊಟ್ಟಿರುವ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತುವನ್ನು ನಾನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ, ಉಪಯೋಗಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ॥43॥

ವಲ್ಕಲ ಮತ್ತು ಮೃಗಚರ್ಮ ಧರಿಸಿ ಫಲ-ಮೂಲಗಳ ಆಹಾರ ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತೇನೆ. ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿ ತಾಪಸ ವೇಷದಲ್ಲಿ ವನದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವೆನು. ಈ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ನಾನು ಈ ನಿಯಮದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನೆಂದು ತಿಳಿ. ॥44॥ ಈ ವಸ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಕುದುರೆಗಳು ತಿನ್ನುವ ವಸ್ತುಗಳ ಆವಶ್ಯಕತೆ ನನಗಿದೆ, ಬೇರೆ ಯಾವ ವಸ್ತುಗಳೂ ಬೇಡ. ಕುದುರೆಗಳಿಗೆ ತಿನ್ನಿಸುವುದರಿಂದ ನಿನ್ನಿಂದ ನನ್ನ ಪೂರ್ಣ ಸತ್ಕಾರವಾದಂತೆ. ॥45॥ ಈ ಕುದುರೆಗಳು ನನ್ನ ತಂದೆ ಮಹಾರಾಜರಿಗೆ ಬಹಳ ಪ್ರಿಯವಾಗಿವೆ. ಇವುಗಳ ಮೇವು-ನೀರಿನ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಸರಿಯಾಗಿ ಆದರೆ ನನ್ನ ಪೂಜೆ ಸರಿಯಾಗಿ ಆದಂತೆಯೇ. ॥46॥ ಗುಹನೇ! ಕುದುರೆಗಳ ಮೇವು-ನೀರನ್ನು ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ತರುವಂತೆ ಸೇವಕರಿಗೆ ಈಗ ಆಜ್ಞಾಪಿಸು. ॥47॥ ಅನಂತರ ವಲ್ಕಲದ ಉತ್ತರೀಯವನ್ನು ಧರಿಸಿದ ಶ್ರೀರಾಮನು ಸಾಯಂಕಾಲದ ಸಂಧ್ಯಾವಂದನೆಯನ್ನು ಮಾಡಿ ಆಹಾರವಾಗಿ ಸ್ವತಃ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ತಂದಿರುವ ಕೇವಲ ನೀರು ಮಾತ್ರ ಕುಡಿದನು. ॥48॥ ನಂತರ ಶ್ರೀರಾಮನು ಪತ್ನೀಸಹಿತ ನೆಲದಲ್ಲಿ ಹಾಸಿದ ಹುಲ್ಲಿನ ಶಯ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಮಲಗಿದನು. ಆಗ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಅವನ ಎರಡೂ ಕಾಲುಗಳನ್ನು ತೊಳೆದು ಒರೆಸಿ ಅಲ್ಲಿಂದ ಸ್ವಲ್ಪ ದೂರ ಹೋಗಿ ಒಂದು ಮರವನ್ನಾಂತು ಕುಳಿತುಕೊಂಡನು. ॥49॥ ಗುಹನೂ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ಧನುಷ್ಯವನ್ನು ಧರಿಸಿ ಸುಮಂತ್ರನೊಂದಿಗೆ ಕುಳಿತುಕೊಂಡು ಸುಮಿತ್ರಾನಂದನ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಲ್ಲಿ ಮಾತುಕತೆಯಾಡುತ್ತಾ ಶ್ರೀರಾಮನ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ರಾತ್ರಿಯಿಡೀ ಜಾಗರಣೆ ಮಾಡಿದನು. ॥50॥ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಮಲಗಿರುವ, ಎಂದೂ ದುಃಖವನ್ನೇ ನೋಡದ, ಸುಖವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಲು ಯೋಗ್ಯನಾದ, ಯಶಸ್ವೀ, ಮನಸ್ವೀ, ದಶರಥನಂದನ ಮಹಾತ್ಮಾ ಶ್ರೀರಾಮನ ಆ ರಾತ್ರಿಯು ನಿಧಾನವಾಗಿ ಕಳೆಯಿತು. ॥51॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಐವತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು ॥50॥

ಐವತ್ತೊಂದನೆಯ ಸರ್ಗ

ನಿಷಾದ ರಾಜ ಗುಹನ ಸಮಕ್ಷಮದಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ವಿಲಾಪ

ಅಣ್ಣನಿಗಾಗಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಅನುರಾಗದಿಂದ ಜಾಗರಣೆ ಮಾಡುವ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ನೋಡಿ ಗುಹನಿಗೆ ಬಹಳ ಸಂತಾಪವಾಯಿತು. ಅವನು ರಘುಕುಲನಂದನ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ - ॥1॥

ಅಯ್ಯಾ! ರಾಜಕುಮಾರ! ನಿನಗೂ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಪಡೆಯಲು ಈ ಶಯ್ಯೆ ಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಇದರ ಮೇಲೆ ಸುಖವಾಗಿ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಮಲಗಿ ವಿಶ್ರಮಿಸು. ॥2॥ ಸೇವಕನಾದ ನಾನು ಹಾಗೂ ನನ್ನೊಂದಿಗೆ ಇರುವ ಎಲ್ಲ ಜನರು ವನವಾಸದ ಎಲ್ಲ ಕ್ಲೇಶಗಳನ್ನು ಸಹಿಸುವ ಅಭ್ಯಾಸವುಳ್ಳವರು. ಆದರೆ ನೀನು ಸುಖದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದವನು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅದಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯನಲ್ಲ. ನಾವೆಲ್ಲರೂ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ರಾತ್ರಿಯಿಡೀ ಎಚ್ಚರವಾಗಿ ಇರುವೆವು. ॥3॥ ನಾನು ಸತ್ಯದ ಮೇಲೆ ಆಣೆಯಿಟ್ಟು ನಿಜವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ - ಈ ಭೂತಳದಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗಿಂತ ಮಿಗಿಲಾದ ಪ್ರಿಯರು ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ. ॥4॥ ಈ ಶ್ರೀರಘುನಾಥನ ಪ್ರಸಾದದಿಂದಲೇ ನಾನು ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮಹಾನ್ ಯಶ, ವಿಪುಲ ಧರ್ಮಲಾಭ ಹಾಗೂ ಹೇರಳ ಅರ್ಥ, ಭೋಗ್ಯವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಆಶಿಸುತ್ತೇನೆ. ॥5॥ ಆದ್ದರಿಂದ ನಾನು ನನ್ನ ಬಂಧು-ಬಾಂಧವರೊಂದಿಗೆ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಧನುಸ್ಸು ಹಿಡಿದು ಸೀತಾಸಹಿತ ಮಲಗಿರುವ ಪ್ರಿಯಸಖನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಿಂದ ರಕ್ಷಿಸುವೆನು. ॥6॥

ಈ ವನದಲ್ಲಿ ಸದಾ ಸಂಚರಿಸುವುದರಿಂದ ನನಗೆ ಇಲ್ಲಿಯ ಎಲ್ಲ ಸಂಗತಿಗಳೂ ತಿಳಿದಿವೆ. ನಾವು ಇಲ್ಲಿ ಶತ್ರುವಿನ ಅತ್ಯಂತ ಶಕ್ತಿಶಾಲಿ ಚತುರಂಗಿಣಿ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಸುಲಭವಾಗಿ ಗೆಲ್ಲಬಲ್ಲೆವು. ॥7॥ ಇದನ್ನು ಕೇಳಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಹೇಳಿದನು - ನಿಷ್ಪಾಪನಾದ ನಿಷಾದರಾಜನೇ! ನೀನು ಧರ್ಮದ ಮೇಲೆ ದೃಷ್ಟಿ ಇರಿಸುತ್ತಾ ನಮ್ಮೆಲ್ಲರನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಿರುವೆ, ಇದರಿಂದ ನಮಗೆ ಯಾವುದೇ ಭಯವಿಲ್ಲ. ಹೀಗಿದ್ದರೂ ದಶರಥ ಮಹಾರಾಜರ ಜ್ಯೇಷ್ಠಪುತ್ರ ಸೀತೆಯ ಜೊತೆಗೆ ನೆಲದಲ್ಲಿ ಮಲಗಿರುವಾಗ ನಾನು ಉತ್ತಮ ಶಯ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಮಲಗುವುದು, ಸ್ವಾದಿಷ್ಟ ಅನ್ನ ಆಹಾರ ತಿನ್ನುವುದು, ಅಥವಾ ಇತರ ಸುಖಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವುದು ಹೇಗೆ ಸಂಭವವಾಗಬಲ್ಲದು? ॥8-9॥ ನೋಡು, ಸಮಸ್ತ ದೇವತೆಗಳು ಮತ್ತು ಅಸುರರು ಸೇರಿಯೂ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಯಾರ ವೇಗವನ್ನು ಸಹಿಸಲಾರರೋ ಅಂತಹ ಶ್ರೀರಾಮನು ಈಗ ಸೀತೆಯೊಂದಿಗೆ ಹುಲ್ಲಿನ ಮೇಲೆ ಸುಖವಾಗಿ ಮಲಗಿರುವನು. ॥10॥

ಗಾಯತ್ರೀ ಮೊದಲಾದ ಮಂತ್ರಗಳ ಜಪ, ಕೃಚ್ಛ್ರ ಚಾಂದ್ರಾಯಣಾದಿ ತಪಸ್ಸು, ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಪರಾಕ್ರಮ (ಯಜ್ಞಾನುಷ್ಠಾನ ಆದಿ ಪ್ರಯತ್ನ)ಗಳನ್ನು ಮಾಡಿ ದಶರಥ ಮಹಾರಾಜರಿಗೆ ಇಂತಹ ಉತ್ತಮ ಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಜ್ಯೇಷ್ಠಪುತ್ರನಾಗಿ ಪ್ರಾಪ್ತನಾದ ಈ ಶ್ರೀರಾಮನು ಕಾಡಿಗೆ ಬಂದಿರುವುದರಿಂದ ಈಗ ಮಹಾರಾಜರು ಹೆಚ್ಚುಕಾಲ ಬದುಕಿರಲಾರರು. ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿಯೇ ಈ ಪೃಥಿವಿಯು ಈಗ ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ವಿಧವೆ ಆಗಿ ಹೋಗುವುದು. ॥11-12॥ ಅಯ್ಯಾ! ರಾಣೀವಾಸದ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಆರ್ತನಾದ ಮಾಡುತ್ತಾ ಬಳಲಿ ಈಗ ಸುಮ್ಮನಾಗಿರಬಹುದು. ರಾಜಭವನದ ಹಾಹಾಕಾರ ಮತ್ತು ಚೀತ್ಕಾರ ಈಗ ಶಾಂತವಾಗಿರಬಹುದೆಂದು ನಾನು ತಿಳಿಯುತ್ತೇನೆ. ॥13॥ ಮಹಾರಾಣೀ ಕೌಸಲ್ಯೆ, ದಶರಥ ಮಹಾರಾಜರು, ನನ್ನ ತಾಯಿ ಸುಮಿತ್ರೆ ಇವರೆಲ್ಲರೂ ಇಂದಿನ ರಾತ್ರಿಯವರೆಗೆ ಜೀವಿಸಿರುವರೋ ಇಲ್ಲವೋ ಇದನ್ನು ನಾನು ಹೇಳಲಾರೆ. ॥14॥

ಶತ್ರುಘ್ನನ ದಾರಿ ನೋಡುವುದರಿಂದ ನನ್ನ ತಾಯಿ ಬದುಕಿರುವ ಸಂಭವವಿದೆ, ಆದರೆ ವೀರಜನನೀ ಕೌಸಲ್ಯೆಯು ಶ್ರೀರಾಮನ ವಿರಹದಲ್ಲಿ ತೀರಿ ಹೋದರೆ ನಮಗೆ ಬಹಳ ದೊಡ್ಡ ದುಃಖದ ಮಾತಾಗಬಹುದು. ॥15॥ ಶ್ರೀರಾಮನ ಅನುರಾಗಿ ಜನರಿಂದ ತುಂಬಿರುವ, ಸದಾ ಸುಖಮಯ ಪ್ರಿಯವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಡಿಕೊಡುವಂತಹ ಅಯೋಧ್ಯಾ ಪುರಿಯು ಮಹಾರಾಜರ ಮರಣ ದುಃಖದಿಂದ ನಾಶವಾಗಿ ಹೋಗುವುದು. ॥16॥ ತನ್ನ ಹಿರಿಯ ಮಗ ಮಹಾತ್ಮಾ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ನೋಡದಿರುವಾಗ ಮಹಾಮನಾ ದಶರಥರ ಪ್ರಾಣಗಳು ಅವರ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ಇರಬಲ್ಲವು? ॥17॥ ಮಹಾರಾಜರು ತೀರಿಹೋದಾಗ ದೇವೀ ಕೌಸಲ್ಯೆಯು ನಾಶವಾಗಿ ಹೋದಾಳು. ಅನಂತರ ನನ್ನ ತಾಯಿ ಸುಮಿತ್ರೆಯೂ ನಾಶವಾಗದೆ ಇರಲಾರಳು. ॥18॥

ಶ್ರೀರಾಮನ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕ ಮಾಡಬೇಕೆಂಬ ಮಹಾರಾಜರ ಮನೋರಥವು ಪೂರ್ಣವಾಗದೆ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ರಾಜನಾಗಿ ಸದೆಯೇ ‘ಅಯ್ಯೋ! ನನ್ನದೆಲ್ಲವೂ ನಾಶವಾಯಿತು, ನಾಶವಾಯಿತು’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾ ನನ್ನ ತಂದೆಯವರು ಪ್ರಾಣತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿಬಿಡುವರು. ॥19॥ ಅವರ ಆ ಮೃತ್ಯುವಿನ ಸಮಯ ಅಲ್ಲಿ ಇರುವವರು ಹಾಗೂ ನನ್ನ ತೀರಿ ಹೋದ ರಘುಕುಲಶಿರೋಮಣಿ ತಂದೆಯ ಅಂತ್ಯಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಮಾಡುವವರು ಸಫಲ ಮನೋರಥರಾಗುವರು ಮತ್ತು ಅವರೇ ಭಾಗ್ಯಶಾಲಿಗಳು. ॥20॥ (ತಂದೆಯವರು ಜೀವಂತರಾಗಿದ್ದರೆ) ರಮಣೀಯ ನಾಲ್ಕು ರಸ್ತೆ ಕೂಡುವ ವೃತ್ತಗಳಿಂದ ಸುಂದರ ಸ್ಥಾನಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿ ರಚಿಸಿದ ವಿಶಾಲ ರಾಜಬೀದಿಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತ, ಶ್ರೀಮಂತರ ಸೌಧಗಳಿಂದ ಮತ್ತು ದೇವ ಮಂದಿರಗಳಿಂದ, ರಾಜಭವನಗಳಿಂದ ಸಂಪನ್ನ, ಶ್ರೇಷ್ಠ ವಾರಾಂಗನೆಯರಿಂದ ಸುಶೋಭಿತ, ರಥ, ಅಶ್ವ, ಆನೆಗಳ ಸಂಚಾರದಿಂದ ತುಂಬಿದ ವಿವಿಧವಾದ್ಯಗಳ ಧ್ವನಿಗಳಿಂದ ನಿನಾದಿತ, ಸಮಸ್ತ ಮಂಗಳಕರ ವಸ್ತುಗಳಿಂದ ತುಂಬಿ ತುಳುಕುವ, ಹೃಷ್ಟ-ಪುಷ್ಟ ಮನುಷ್ಯರಿಂದ ಸೇವಿತ, ಪುಷ್ಪವಾಟಿಕೆ ಮತ್ತು ಉದ್ಯಾನಗಳಿಂದ ವಿಭೂಷಿತ, ಸಾಮಾಜಿಕ ಉತ್ಸವಗಳಿಂದ ಸುಶೋಭಿತವಾದ ನನ್ನ ತಂದೆಯ ರಾಜಧಾನೀ ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ವಿಚರಿಸುವ ಜನರೇ ನಿಜವಾಗಿ ಸುಖಿಗಳಾಗುವರು. ॥21-23॥

ನಮ್ಮ ತಂದೆಯವರು ನಾವು ಮರಳಿ ಬರುವತನಕ ಜೀವಿಸಿ ಇರುವರೇನು? ವನವಾಸದಿಂದ ಹಿಂದಿರುಗಿ ಆ ಉತ್ತಮ ವ್ರತಧಾರೀ ಮಹಾತ್ಮರನ್ನು ನಾವು ಪುನಃ ನೋಡುವೆವೋ? ॥24॥ ವನವಾಸದ ಈ ಅವಧಿ ಮುಗಿದು ನಾವು ಸತ್ಯಪ್ರತಿಜ್ಞ ಶ್ರೀರಾಮನೊಂದಿಗೆ ಕ್ಷೇಮವಾಗಿ ಅಯೋಧ್ಯೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವೆವೋ? ಏನೋ? ॥25॥ ಹೀಗೆ ದುಃಖದಿಂದ ಆರ್ತನಾಗಿ ವಿಲಾಪ ಮಾಡುತ್ತಾ ಮಹಾಮನಾ ರಾಜಪುತ್ರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಆ ಇಡೀ ರಾತ್ರಿಯು ಜಾಗರಣೆಯಲ್ಲೇ ಕಳೆಯಿತು. ॥26॥ ಪ್ರಜೆಯ ಹಿತದಲ್ಲೇ ಸಂಲಗ್ನವಾಗಿದ್ದ ರಾಜಕುಮಾರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಅಣ್ಣನ ಕುರಿತು ಸೌಹಾರ್ದವಶನಾಗಿ ಮೇಲಿನಂತೆ ಯಥಾರ್ಥವಾದ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಅದನ್ನು ಕೇಳಿ ನಿಷಾದರಾಜ ಗುಹನು ದುಃಖದಿಂದ ಪೀಡಿತನಾಗಿ, ವ್ಯಥೆಯಿಂದ ವ್ಯಾಕುಲನಾಗಿ ಜ್ವರಪೀಡಿತ ಆನೆಯಂತೆ ಕಣ್ಣೀರು ಸುರಿಸತೊಡಗಿದನು. ॥27॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಐವತ್ತೊಂದನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು ॥51॥

ಐವತ್ತೆರಡನೆಯ ಸರ್ಗ

ಶ್ರೀರಾಮನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಗುಹನು ನಾವೆಯನ್ನು ಸಿದ್ಧಗೊಳಿಸಿದುದು, ಶ್ರೀರಾಮನು ಸುಮಂತ್ರನನ್ನು ಸಮಾಧಾನಗೊಳಿಸಿ ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಹಿಂದಿರುಗಲು ಆಜ್ಞಾಪಿಸುದುದು, ಸುಮಂತ್ರನೊಡನೆ ತಂದೆ-ತಾಯಿಗಳಿಗೆ ಶ್ರೀರಾಮನು ಸಂದೇಶ ಕಳುಹಿಸಿಕೊಟ್ಟುದು, ಅರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಬರುವೆನೆಂದು ಹಠ ಹಿಡಿದ ಸುಮಂತ್ರನಿಗೆ ಯುಕ್ತಿಪೂರ್ವಕ ಸಮಾಧಾನ ಹೇಳಿ ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಹಿಂದಿರುಗುವಂತೆ ಹೇಳಿದುದು, ಮೂವರು ನಾವೆಯನ್ನೇರಿದುದು, ಸೀತಾದೇವಿಯಿಂದ ಗಂಗೆಯ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ, ನಾವೆಯಿಂದ ಇಳಿದು ಶ್ರೀರಾಮಾದಿಗಳು ವತ್ಸದೇಶಕ್ಕೆ ಪ್ರಯಾಣ, ಸಾಯಂಕಾಲವಾಗುತ್ತಲೇ ವೃಕ್ಷವೊಂದರ ಕೆಳಗೆ ತಂಗಿದುದು

ರಾತ್ರಿ ಕಳೆದು ಬೆಳಗಾದಾಗ ವಿಶಾಲ ವಕ್ಷಸ್ಥಳವುಳ್ಳ ಮಹಾ ಯಶಸ್ವೀ ಶ್ರೀರಾಮನು ಶುಭಲಕ್ಷಣಸಂಪನ್ನ ಸುಮಿತ್ರಾ ಕುಮಾರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಲ್ಲಿ ಇಂತೆಂದನು - ॥1॥

ಅಯ್ಯಾ! ಭಗವತಿ ರಾತ್ರಿಯು ಕಳೆದುಹೋಯಿತು. ಈ ಸೂರ್ಯೋದಯದ ಸಮಯ ಬಂದಿದೆ. ಅತ್ಯಂತ ಕಪ್ಪಾದ ಕೋಗಿಲೆಯು ಕುಹೂ-ಕುಹೂ ಎಂದು ಕೂಗುತ್ತಿದೆ. ॥2॥ ಕಾಡಿನಿಂದ ನವಿಲುಗಳ ಆನಂದೋತ್ಸಾಹಧ್ವನಿ ಕೇಳಿ ಬರುತ್ತಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸೌಮ್ಯ! ಈಗ ನಾವು ವೇಗವಾಗಿ ಸಮುದ್ರದ ಕಡೆಗೆ ಹರಿಯುತ್ತಿರುವ ಗಂಗೆಯನ್ನು ದಾಟಬೇಕು. ॥3॥ ಮಿತ್ರರಿಗೆ ಆನಂದ ಕೊಡುವ ಸೌಮಿತ್ರಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಶ್ರೀರಾಮನ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ತಿಳಿದು ಗುಹ ಮತ್ತು ಸುಮಂತ್ರರನ್ನು ಕರೆದು ಗಂಗೆ ದಾಟಲು ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮಾಡಿರೆಂದು ಹೇಳಿ, ಅಣ್ಣನ ಮುಂದೆ ಕೈಮುಗಿದುಕೊಂಡು ನಿಂತುಕೊಂಡನು. ॥4॥

ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಅವನ ಅಪ್ಪಣೆಯನ್ನು ಶಿರಸಾವಹಿಸಿ ನಿಷಾದರಾದನು ಕೂಡಲೇ ತನ್ನ ಸಚಿವನನ್ನು ಕರೆದು ಹೇಳಿದನು-॥5॥ ನೀನು ಬೇಗನೇ ನದೀತೀರಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಒಂದು ನಾವೆಯನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಬಾ. ಅದು ಗಟ್ಟಿಮುಟ್ಟಾಗಿದ್ದು, ಸುಲಭವಾಗಿ ನಡೆಸುವಂತಿರಬೇಕು. ಅದರಲ್ಲಿ ಕರ್ಣಧಾರ ನಾವೆಯನ್ನು ನಡೆಸುವವನಿದ್ದು, ಸುಂದರವಾಗಿರಬೇಕು. ॥6॥ ನಿಷಾದರಾಜ ಗುಹನ ಆದೇಶವನ್ನು ಕೇಳಿ ಆ ಮಹಾಮಂತ್ರಿ ಹೋಗಿ ಒಂದು ಸುಂದರವಾದ ನಾವೆಯನ್ನು ದಡದಲ್ಲಿ ತಂದಿರಿಸಿ, ಗುಹನಿಗೆ ಅದರ ಸೂಚನೆ ಕೊಟ್ಟನು. ॥7॥ ಆಗ ಗುಹನು ಕೈಮುಗಿದು ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು- ದೇವಾ! ನೌಕೆ ಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಇನ್ನು ನಿಮ್ಮ ಯಾವ ಸೇವೆ ಮಾಡಲಿ? ॥8॥ ದೇವಕುಮಾರನಂತೆ ತೇಜಸ್ವೀ, ಸುವ್ರತ ಪುರಷಸಿಂಹ ಶ್ರೀರಾಮಾ! ಸಮುದ್ರಗಾಮಿನೀ ಗಂಗಾನದಿಯನ್ನು ದಾಟಲು ನಿಮ್ಮ ಸೇವೆಗಾಗಿ ಈ ನಾವೆ ಬಂದಿದೆ; ಈಗ ತಾವು ಬೇಗನೆ ಇದರ ಮೇಲೆ ಆರೂಢರಾಗಿರಿ. ॥9॥ ಆಗ ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ಶ್ರೀರಾಮನು ಗುಹನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು- ಸಖನೇ! ನೀನು ನನ್ನ ಎಲ್ಲ ಮನೋರಥವನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿರುವೆ. ಈಗ ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಈ ನಾವೆಯಲ್ಲಿ ನಮ್ಮನ್ನು ಹತ್ತಿಸು. ॥10॥ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಶ್ರೀರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಕವಚವನ್ನು ಧರಿಸಿ, ಬತ್ತಳಿಕೆ, ಖಡ್ಗವನ್ನು ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡು ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಹಿಡಿದು ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಸೀತೆಯೊಂದಿಗೆ ನದಿತೀರಕ್ಕೆ ಬಂದರು. ॥11॥ ಆಗ ಸಾರಥಿ ಸುಮಂತ್ರನು ಧರ್ಮಜ್ಞ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಕೈಮುಗಿದುಕೊಂಡು - ಪ್ರಭೋ! ಈಗ ನಾನು ನಿಮ್ಮ ಯಾವ ಸೇವೆ ಮಾಡಲಿ? ಎಂದು ಕೇಳಿದನು. ॥12॥

ದಶರಥನಂದನ ಶ್ರೀರಾಮನು ಸುಮಂತ್ರನನ್ನು ಬಲಗೈಯಿಂದ ನೇವರಿಸುತ್ತಾ ಹೇಳಿದನು - ಸುಮಂತ್ರನೇ! ಈಗ ನೀನು ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಪುನಃ ಮಹಾರಾಜರ ಬಳಿಗೆ ಮರಳಿ ಹೋಗಿ ಅಲ್ಲಿ ಜಾಗರೂಕನಾಗಿ ಇರು. ॥13॥ ಅವನು ಪುನಃ ಹೇಳಿದನು - ಇಷ್ಟು ದೂರ ಮಹಾರಾಜರ ಅಪ್ಪಣೆಯಂತೆ ನಾನು ರಥದಲ್ಲಿ ಪ್ರಯಾಣ ಮಾಡಿದೆ. ಈಗ ನಾವು ರಥವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಿಂದಲೇ ಮಹಾವನಕ್ಕೆ ಹೋಗುವೆವು. ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ಮರಳಿ ಹೋಗು. ॥14॥ ಮನೆಗೆ ಮರಳಿ ಹೋಗಲು ಆಜ್ಞೆ ಪ್ರಾಪ್ತವಾದಾಗ ಸಾರಥಿ ಸುಮಂತ್ರನು ಶೋಕದಿಂದ ವ್ಯಾಕುಲನಾದನು. ಅವನು ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಕುಲ ನಂದನ ಪುರುಷಸಿಂಹ ಶ್ರೀರಾಮನಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು - ॥15॥

ರಘುನಂದನ! ಯಾರ ಪ್ರೇರಣೆಯಿಂದ ನಿಮಗೆ ಸಹೋದರ ಮತ್ತು ಪತ್ನೀಸಹಿತ ಸಾಧಾರಣ ಮನುಷ್ಯರಂತೆ ವನದಲ್ಲಿ ಇರಲು ವಿವಶವಾಗಿ ಮಾಡಿದೆಯೋ ಆ ದೈವವನ್ನು ಈ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಯಾರೂ ಉಲ್ಲಂಘಿಸಲಾರರು. ॥16॥

ನಿಮ್ಮಂತಹ ಮಹಾಪುರುಷನ ಮೇಲೆಯೂ ಇಂತಹ ಸಂಕಟ ಬಂದಿರುವಾಗ, ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯಪಾಲನೆ, ವೇದಗಳ ಅಧ್ಯಯನ, ದಯಾಳುತ್ವ ಮತ್ತು ಸರಳತೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಯಾವುದೇ ಫಲ ಸಿದ್ಧಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ನಾನು ತಿಳಿಯುತ್ತೇನೆ. ॥17॥ ವೀರ ರಘುನಂದನ! ಪಿತೃವಾಕ್ಯ ಪರಿಪಾಲನೆಗಾಗಿ ವಿದೇಹನಂದಿನೀ ಸೀತೆ ಮತ್ತು ಸಹೋದರ ಲಕ್ಷ್ಮಣರೊಂದಿಗೆ ವನದಲ್ಲಿ ನಿವಾಸ ಮಾಡುತ್ತಾ ನೀನು ಮೂರುಲೋಕಗಳನ್ನು ಗೆದ್ದ ಮಹಾಪುರುಷ ನಾರಾಯಣನಂತೆ ಕೀರ್ತಿಶಾಲಿಯಾಗುವೆ. ॥18॥

ಶ್ರೀರಾಮಾ! ಖಂಡಿತವಾಗಿ ನಾವು ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಿಂದ ಸತ್ತುಹೋದೆವು; ಏಕೆಂದರೆ ನೀನು ಪುರವಾಸಿಗಳಾದ ನಮ್ಮನ್ನು ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗದೆ ದರ್ಶನ ಸುಖದಿಂದ ವಂಚಿತಗೊಳಿಸಿದೆ. ನಾವೆಲ್ಲರೂ ಪಾಪಿನಿಯಾದ ಕೈಕೇಯ ಕೈವಶರಾಗುವೆವು ಮತ್ತು ದುಃಖ ಭೋಗಿಸುವೆವು. ॥19॥ ಆತ್ಮದಂತೆ ಪ್ರಿಯನಾದ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ದೂರ ಹೋಗಲು ಹೊರಟುದನ್ನು ನೋಡಿ ಸುಮಂತ್ರನು ದುಃಖದಿಂದ ವ್ಯಾಕುಲನಾಗಿ ಅಳತೊಡಗಿದನು. ॥20॥ ಕಣ್ಣೀರಿನ ಪ್ರವಾಹ ನಿಂತಾಗ ಆಚಮನ ಮಾಡಿ ಪವಿತ್ರನಾದ ಸಾರಥಿಯಲ್ಲಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ಪುನಃ ಪುನಃ ಮಧುರವಾಗಿ ಇಂತೆಂದನು - ॥21॥

ಸುಮಂತ್ರನೇ! ನನ್ನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಇಕ್ಷ್ವಾಕು ವಂಶಿಯರ ಹಿತವನ್ನು ಮಾಡುವ ಸುಹೃದಯರು ನಿನ್ನಂತೆ ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ. ದಶರಥ ಮಹಾರಾಜರಿಗೆ ನನ್ನ ಕುರಿತಾದ ಶೋಕವಾಗದಂತೆ ನೀನು ಪ್ರಯತ್ನಿಸು. ॥22॥ ಪೃಥಿವೀಪತಿ ಮಹಾರಾಜರು ಮುದುಕರಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಅಲ್ಲದೆ ಅವರ ಮನೋರಥ ನುಚ್ಚುನೂರಾಗಿದೆ; ಅದರಿಂದ ಅವರ ಹೃದಯ ಶೋಕದಿಂದ ಪೀಡಿತವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನೀನು ಅವರನ್ನು ಜೋಪಾನವಾಗಿಸಬೇಕೆಂದು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ. ॥23॥ ಮಹಾತ್ಮಾ ಮಹಾರಾಜರು ಕೈಕೇಯಿಯ ಪ್ರಿಯವನ್ನು ಮಾಡಲು ನಿನಗೆ ಯಾವುದೇ ಆಜ್ಞೆ ಕೊಟ್ಟರೂ, ಅದನ್ನು ನೀನು ಆದರದಿಂದ ಪಾಲಿಸಬೇಕೆಂದು ನಾನು ಒತ್ತಾಯಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ॥24॥ ಯಾವುದೇ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ರಾಜನ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ವಿರೋಧವಾಗುವಂತಹುದು ಯಾವುದೂ ನಡೆಯಬಾರದು. ಆಗಲೇ ರಾಜರಿಗೆ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಶಾಸನ ಮಾಡಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ॥25॥ ಸುಮಂತ್ರನೇ! ಯಾವುದೇ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ರೀತಿಯಿಂದಲೂ ಮಹಾರಾಜರಿಗೆ ಅಪ್ರಿಯ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಖಿನ್ನವಾಗುವ ಸಂದರ್ಭ ಬರಬಾರದು. ಅವರು ಶೋಕದಿಂದ ದುರ್ಬಲರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ನೀನು ಹಾಗೆ ವರ್ತಿಸಬೇಕು. ॥26॥ ಎಂದೂ ದುಃಖವನ್ನೇ ನೋಡದ ಆ ಆರ್ಯ, ಚಿತೇಂದ್ರಿಯ ಮತ್ತು ವೃದ್ಧ ಮಹಾರಾಜರಿಗೆ ನನ್ನ ಕಡೆಯಿಂದ ಪ್ರಣಾಮ ಹೇಳಿ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳು. ॥27॥ ನಾವು ಅಯೋಧ್ಯೆಯಿಂದ ಹೊರಟು ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ಕುರಿತು ನಾನಾದರೋ ಶೋಕಿಸುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೂ ಇದರ ಶೋಕವಿಲ್ಲ. ॥28॥ ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷ ಮುಗಿದಾಗ ನಾವು ಪುನಃ ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಮರಳಿ ಬರುವೆವು, ಆಗ ನೀವು ನನ್ನನ್ನು, ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಸೀತೆಯನ್ನು ನೋಡುವಿರಂತೆ. ॥29॥

ಸುಮಂತ್ರನೇ! ಮಹಾರಾಜರಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ನನ್ನ ತಾಯಿಯ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ, ಆಕೆಯೊಂದಿಗೆ ಕುಳಿತಿರುವ ಇತರ ಮಾತೆಯರಿಗೂ ಹಾಗೂ ಕೈಕೆಯಿಯ ಬಳಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಪದೇ-ಪದೇ ನಮ್ಮ ಕ್ಷೇಮ-ಸಮಾಚಾರ ಹೇಳು. ॥30॥ ತಾಯಿ ಕೌಸಲ್ಯೆಯಲ್ಲಿ - ನಿನ್ನ ಪುತ್ರ ಸ್ವಸ್ಥ ಹಾಗೂ ಪ್ರಸನ್ನನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಬಳಿಕ ಸೀತೆಯ ಕಡೆಯಿಂದ, ಜ್ಯೇಷ್ಠಪುತ್ರನ ಕಡೆಯಿಂದ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಕಡೆಯಿಂದಲೂ ಚರಣವಂದನೆಯನ್ನು ಹೇಳು. ॥31॥ ಅನಂತರ ನನ್ನ ಕಡೆಯಿಂದ ಮಹಾರಾಜರಲ್ಲಿಯೂ ನಿವೇದಿಸು - ನೀವು ಭರತನನ್ನು ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಕರೆಸಿರಿ. ಅವನು ಬಂದಾಗ ತಮ್ಮ ಅಭೀಷ್ಟದಂತೆ ಯುವರಾಜ ಪದವಿಯಲ್ಲಿ ಅವನ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕ ಮಾಡಿರಿ. ॥32॥ ಭರತನನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು, ಯುವರಾಜನಾಗಿ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕ ಮಾಡಿ, ನಿಮಗೆ ನಮ್ಮಿಂದಾಗಿ ಉಂಟಾಗುವ ವಿಯೋಗ ದುಃಖವನ್ನು ಅದುಮಿ ಇಡಿರಿ; ಎಂದು ಮಹಾರಾಜರಲ್ಲಿ ಹೇಳು. ॥33॥

ಭರತನಲ್ಲಿಯೂ ಈ ಸಂದೇಶವನ್ನು ಹೇಳು-ಮಹಾರಾಜರೊಂದಿಗೆ ವರ್ತಿಸಿದಂತೆ ಎಲ್ಲ ತಾಯಂದಿರ ಕುರಿತೂ ವರ್ತಿಸಬೇಕು. ॥34॥ ನಿನ್ನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಕೈಕೇಯಿಗೆ ಇರುವ ಸ್ಥಾನವನ್ನೇ ಸಮಾನವಾಗಿ ಸುಮಿತ್ರೆ ಮತ್ತು ನನ್ನ ತಾಯಿ ಕೌಸಲ್ಯೆಯಲ್ಲೂ ಇರುವುದು ಉಚಿತವಾಗಿದೆ. ಇವರೆಲ್ಲರಲ್ಲಿ ಯಾವ ಅಂತರವನ್ನೂ ಇಡಬಾರದು. ॥35॥ ತಂದೆಯವರಿಗೆ ಪ್ರಿಯವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುವ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಯುವರಾಜ ಪಟ್ಟವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ, ನೀನು ಆಡಳಿತ ನಡೆಸಿದರೆ ಇಹಲೋಕ ಮತ್ತು ಪರಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಸದಾ ಸುಖವನ್ನೇ ಪಡೆಯುವೆ. ॥36॥ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಸುಮಂತ್ರನಿಗೆ ಹಿಂದಿರುಗಿ ಹೋಗಲು ಹೀಗೆ ಸಮಜಾಯಿಸಿದಾಗ, ಅವನ ಎಲ್ಲ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ ಅವನು ಶ್ರೀರಾಮನಲ್ಲಿ ಸ್ನೇಹಪೂರ್ವಕ ಹೇಳಿದನು - ॥37॥

ಅಯ್ಯಾ! ಸೇವಕನು ಸ್ವಾಮಿಯ ಕುರಿತು ಯಾವ ಸತ್ಕಾರಪೂರ್ಣ ವರ್ತನೆ ಆಗಬೇಕೋ, ಅದನ್ನು ನಾನು ನಿಮ್ಮಲ್ಲಿ ಮಾತನಾಡುವಾಗ ಪಾಲಿಸದಿದ್ದರೆ, ನನ್ನ ಬಾಯಿಯಿಂದ ಅವಿನಯ ಮಾತು ಹೊರಟರೆ ‘ಇವನು ನನ್ನ ಭಕ್ತನು’ ಎಂದು ತಿಳಿದು ನೀವು ನನ್ನನ್ನು ಕ್ಷಮಿಸಿಬಿಡಿ. ನಿಮ್ಮ ವಿಯೋಗದಿಂದ ಪುತ್ರಶೋಕಾತುರಳಾದ ತಾಯಿಯಂತೆ ಸಂತಪ್ತವಾದ ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ನಿಮ್ಮನ್ನು ಜೊತೆಗೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗದೆ ಹೇಗೆ ಮರಳಿಹೋಗುವುದು? ॥38-39॥ ಬರುವಾಗ ಜನರು ನನ್ನ ರಥದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ವಿರಾಜಿಸುತ್ತಿದ್ದುದನ್ನು ನೋಡಿದ್ದರು. ಈಗ ರಾಮನಿಂದ ರಹಿತವಾದ ಈ ರಥವನ್ನು ನೋಡಿ ಆ ಜನರ ಮತ್ತು ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಹೃದಯವೂ ಒಡೆದು ಹೋಗುವುದು. ॥40॥

ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ವೀರ ರಥಿಕನು ಸತ್ತುಹೋದಾಗ ರಥದಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಸಾರಥಿ ಮಾತ್ರ ಉಳಿದ ರಥವನ್ನು ನೋಡಿ ಅದರ ಸೈನ್ಯದ ಸ್ಥಿತಿಯು ಅತ್ಯಂತ ದಯನೀಯವಾಗುವಂತೆಯೇ ನಿಮ್ಮಿಂದ ಬರಿದಾದ ನನ್ನ ಈ ರಥವನ್ನು ನೋಡಿ ಇಡೀ ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ದೀನಸ್ಥಿತಿ ಉಂಟಾದೀತು. ॥41॥ ನೀವು ದೂರದಲ್ಲಿದ್ದರೂ ಪ್ರಜೆಯ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವುದರಿಂದ ಸದಾ ಅವರ ಮುಂದೆಯೇ ನಿಂತಿರುತ್ತೀರಿ. ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಈಗ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಜಾವರ್ಗವು ನಿಮ್ಮ ಚಿಂತೆಯಲ್ಲೇ ಊಟ-ತಿಂಡಿ ಬಿಟ್ಟಿರಬಹುದು. ॥42॥

ಶ್ರೀರಾಮಾ! ನೀವು ವನವಾಸಕ್ಕಾಗಿ ಹೊರಟಾಗ ನಿಮ್ಮ ಶೋಕದಿಂದ ವ್ಯಾಕುಲಚಿತ್ತರಾದ ಪ್ರಜಾಜನರಲ್ಲಿ ಉಂಟಾದ ಶೋಕ ಮತ್ತು ಮಾಡಿದ ಆರ್ತನಾದವನ್ನು ನೀವು ನೋಡಿಯೇ ಇರುವಿರಿ. ॥43॥ ನೀನು ಅಯೋಧ್ಯೆಯಿಂದ ಹೊರಟಾಗ ಪುರವಾಸಿಗಳು ಮಾಡಿದ ಆರ್ತನಾದದಂತೆ, ನೀನಿಲ್ಲದ ಬರಿದಾದ ರಥವನ್ನು ನಾನು ತಂದುದು ನೋಡಿ ಅದಕ್ಕಿಂತಲೂ ನೂರುಪಟ್ಟು ಹಾಹಾಕಾರ ಮಾಡುವರು. ॥44॥ ಮಹಾರಾಣಿ ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ - ನಾನು ನಿನ್ನ ಮಗನನ್ನು ಮಾವನ ಮನೆಗೆ ತಲುಪಿಸಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲೇನು? ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನೀವು ದುಃಖಿಸಬೇಡಿ, ಈ ಮಾತು ಪ್ರಿಯವಾದರೂ ಸುಳ್ಳು ಆಗಿದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಇಂತಹ ಅಸತ್ಯವಚನವನ್ನು ನಾನು ಎಂದಿಗೂ ಹೇಳಲಾರೆ. ಹಾಗಿರುವಾಗ ನಾನು ನಿನ್ನ ಪುತ್ರನನ್ನು ವನಕ್ಕೆ ತಲುಪಿಸಿ ಬಂದಿರುವೆನು ಎಂಬ ಅಪ್ರಿಯ ಸತ್ಯವನ್ನು ನಾನು ಹೇಗೆ ಹೇಳಲಿ? ॥45-46॥

ಈ ಉತ್ತಮ ಕುದುರೆಗಳು ನನ್ನ ಆಜ್ಞೆಯಲ್ಲಿ ಇದ್ದು ನಿನ್ನ ಬಂಧುಗಳ ಭಾರವನ್ನು ಹೋರುವುವು. (ನಿನ್ನ ಬಂಧುಜನರಿಂದ ರಹಿತವಾದ ರಥವನ್ನು ಇವು ಎಳೆಯಲಾರವು.) ಇಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ನಿನ್ನಿಂದ ಬರಿದಾದ ರಥವನ್ನು ಹೇಗೆ ಎಳೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗಬಲ್ಲವು? ॥47॥ ಆದ್ದರಿಂದ ನಿಷ್ಪಾಪ ರಾಘವನೇ! ಈಗ ನಾನು ನೀವಿಲ್ಲದೆ ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಮರಳಿ ಹೋಗಲಾರೆನು. ನನಗೂ ನಿಮ್ಮೊಂದಿಗೆ ವನಕ್ಕೆ ಬರಲು ಅಪ್ಪಣೆ ಕೊಡಿರಿ. ॥48॥ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಯಾಚಿಸಿದರೂ ನೀವು ನನ್ನನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದರೆ, ನಿಮ್ಮಿಂದ ಪರಿತ್ಯಕ್ತನಾದ ನಾನು ಇಲ್ಲಿ ರಥಸಹಿತ ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸುವೆನು. ॥49॥

ರಘುನಂದನ! ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ವಿಘ್ನವನ್ನು ಒಡ್ಡುವ ಜೀವ-ಜಂತುಗಳನ್ನು ನಾನು ಈ ರಥದ ಮೂಲಕ ದೂರ ಓಡಿಸಿ ಬಿಡುವೆನು. ॥50॥

ಶ್ರೀರಾಮ! ನಿಮ್ಮ ಕೃಪೆಯಿಂದ ನಿಮ್ಮನ್ನು ರಥದಲ್ಲಿ ಕುಳ್ಳಿರಿಸಿಕೊಂಡು ಇಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ತರುವ ಸುಖ ನನಗೆ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಯಿತು. ಈಗ ತಮ್ಮ ಅನುಗ್ರಹದಿಂದಲೇ ನಾನು ನಿಮ್ಮೊಂದಿಗೆ ವನದಲ್ಲಿ ಇರುವ ಸುಖವನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಆಶಿಸುತ್ತಿರುವೆನು. ॥51॥ ನಾನು ವನದಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಬಳಿಯೇ ಇರಲು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ, ನೀನು ಪ್ರಸನ್ನನಾಗಿ ಅಪ್ಪಣೆ ಕೊಡಿರಿ. ನೀವು ಸಂತೋಷದಿಂದ ‘ನೀನು ವನದಲ್ಲಿ ನನ್ನೊಂದಿಗೆ ಇರು’ ಎಂದು ಹೇಳಬೇಕೆಂದು ಇಚ್ಛಿಸುತ್ತೇನೆ. ॥52॥

ವೀರನೇ! ಈ ಕುದುರೆಗಳೂ ಕೂಡ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತಾ ನಿನ್ನ ಸೇವೆ ಮಾಡುವುವು. ಅದರಿಂದ ಇವುಗಳಿಗೂ ಪರಮಗತಿ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುವುದು. ॥53॥ ಪ್ರಭೋ! ನಾನು ವನದಲ್ಲಿ ಇದ್ದು ನನ್ನ ಇಡೀ ಶರೀರದಿಂದ ನಿಮ್ಮ ಸೇವೆ ಮಾಡುವೆನು. ಈ ಸುಖದ ಮುಂದೆ ಅಯೋಧ್ಯೆಯನ್ನು, ದೇವಲೋಕವನ್ನು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತ್ಯಜಿಸಬಲ್ಲೆನು. ॥54॥ ಸದಾಚಾರಹೀನನಾದ ಪ್ರಾಣಿ ಇಂದ್ರನ ರಾಜಧಾನಿ ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಲಾರದೋ, ಹಾಗೆಯೇ ನೀನಿಲ್ಲದೆ ನಾನು ಅಯೋಧ್ಯಾ ಪುರಿಗೆ ಹೋಗಲಾರೆನು. ॥55॥ ವನವಾಸದ ಅವಧಿ ಮುಗಿದಾಗ ಮತ್ತೆ ಇದೇ ರಥದಲ್ಲಿ ಕುಳ್ಳಿರಿಸಿಕೊಂಡು ನಿಮ್ಮನ್ನು ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗುವೆನು. ॥56॥ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ನಿನ್ನೊಂದಿಗೆ ಇರುವುದರಿಂದ ಈ ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳು ಹದಿನಾಲ್ಕು ಕ್ಷಣಗಳಂತೆ ಕಳೆದು ಹೋದಾವು. ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳಂತೆ ಕಂಡುಬರುವವು. ॥57॥

ಆದ್ದರಿಂದ ಭಕ್ತವತ್ಸಲನೇ! ನೀವು ನನ್ನ ಸ್ವಾಮಿಯ ಪುತ್ರನಾಗಿರುವಿರಿ. ನೀವು ನಡೆಯುತ್ತಿರುವ ಪಥದಲ್ಲೇ ನಿಮ್ಮ ಸೇವೆಗಾಗಿ ನಿಮ್ಮೊಂದಿಗೆ ನಡೆಯಲು ನಾನು ಸಿದ್ಧನಾಗಿರುವೆನು. ನಾನು ನಿಮ್ಮಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿಯನ್ನಿರಿಸಿರುವೆನು, ನಿಮ್ಮ ಭೃತ್ಯನಾಗಿದ್ದೇನೆ ಮತ್ತು ಭೃತ್ಯಜನರಿಗೆ ಉಚಿತವಾದ ಸೀಮೆಯೊಳಗೆ ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ನೀವು ನನ್ನನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಬೇಡ. ॥58॥ ಹೀಗೆ ಅನೇಕ ವಿಧದಿಂದ ದೀನ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳಿ ಪದೇ-ಪದೇ ಯಾಚಿಸುತ್ತಿರುವ ಸುಮಂತ್ರನಲ್ಲಿ ಸೇವಕರ ಮೇಲೆ ಕೃಪೆ ಮಾಡುವ ಶ್ರೀರಾಮನು ಈ ಪ್ರಕಾರ ಹೇಳಿದನು- ॥59॥

ಸುಮಂತ್ರನೇ! ನೀನು ಸ್ವಾಮಿಯ ಕುರಿತು ಸ್ನೇಹವನ್ನಿರಿಸುವವನು. ನನ್ನಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಕುರಿತಾದ ಉತ್ಕೃಷ್ಟ ಭಕ್ತಿ ಇರುವುದನ್ನು ತಿಳಿದಿರುವೆನು. ಹೀಗಿದ್ದರೂ ಯಾವ ಕಾರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಕಳಿಸುತ್ತಿರುವೆನೋ ಅದನ್ನು ಕೇಳು. ॥60॥ ನೀನು ನಗರಕ್ಕೆ ಮರಳಿ ಹೋದಾಗ ನಿನ್ನನ್ನು ನೋಡಿ ನನ್ನ ಚಿಕ್ಕಮ್ಮ ಕೈಕೇಯಿಗೆ ರಾಮನು ವನವಾಸಕ್ಕೆ ಹೋಗಿರುವನು ಎಂಬ ವಿಶ್ವಾಸ ಉಂಟಾದೀತು. ॥61॥ ಇದಕ್ಕೆ ವಿಪರೀತವಾಗಿ ನೀನು ಹೋಗದಿದ್ದರೆ ಆಕೆಗೆ ಸಂತೋಷವಾಗಲಾರದು. ನಾನು ವನವಾಸಿಯಾದರೂ ಕೂಡ ಅವಳು ಧರ್ಮಪರಾಯಣ ಮಹಾರಾಜರ ಕುರಿತು ಮಿಥ್ಯಾಸಂದೇಹ ಪಡುವುದು ನಾನು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ. ॥62॥ ನಿನ್ನನ್ನು ಕಳಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯ ಉದ್ದೇಶ-ನನ್ನ ಚಿಕ್ಕಮ್ಮ ಕೈಕೇಯಿಯು ಭರತನ ಮೂಲಕ ಸುರಕ್ಷಿತ ಸಮೃದ್ಧಶಾಲಿ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಕೈವಶ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲೆಂದೇ ಆಗಿದೆ. ॥63॥

ಸುಮಂತ್ರನೇ! ನನ್ನ ಮತ್ತು ಮಹಾರಾಜರ ಸಂತೋಷಕ್ಕಾಗಿ ನೀನು ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ತೆರಳಬೇಕು. ಯಾರಿಗಾಗಿ ಯಾವ ಸಂದೇಶ ಕೊಡಲಾಗಿದೆಯೋ ಅದೆಲ್ಲವನ್ನು ಅವರವರಿಗೆ ನೀನು ತಿಳಿಸಬೇಕು. ॥64॥ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ಸುಮಂತ್ರನನ್ನು ಪದೇ-ಪದೇ ಸಾಂತ್ವನಗೊಳಿಸಿದನು. ಅನಂತರ ಅವನು ಗುಹನಲ್ಲಿ ಉತ್ಸಾಹದಿಂದ ಹೀಗೆ ಯುಕ್ತಿಯುಕ್ತವಾಗಿ ನುಡಿದನು - ॥65॥

ನಿಷಾದರಾಜ ಗುಹನೇ! ಈಗ ನನಗೆ ನಾಗರಿಕರು ಬಂದು ಹೋಗುವಂತಹ ವನದಲ್ಲಿ ಇರುವುದು ಉಚಿತವಲ್ಲ. ಈಗ ನಿರ್ಜನ ವನದ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲೇ ನಾನು ಇರುವುದು ಆವಶ್ಯಕವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಜಟಾಧಾರಣ ಮುಂತಾದ ಆವಶ್ಯಕ ವಿಧಿಯನ್ನು ನಾನು ಪಾಲಿಸಬೇಕಾಗಿದೆ. ॥66॥ ‘ಆದ್ದರಿಂದ ಫಲ-ಮೂಲಗಳ ಆಹಾರ, ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಮಲಗುವುದು ಮುಂತಾದ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ನಾನು ಸೀತೆ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದು ತಂದೆಯ ಹಿತವನ್ನು ಮಾಡುವುದಕ್ಕಾಗಿ ತಲೆಯಲ್ಲಿ ತಪಸ್ವಿಗಳಂತೆ ಭೂಷಣಪ್ರಾಯ ಜಟೆಯನ್ನು ಧರಿಸಿ ಇಲ್ಲಿಂದ ವನಕ್ಕೆ ಹೋಗುವೆನು. ನನ್ನ ಕೂದಲುಗಳನ್ನು ಜಟೆಯಾಗಿಸಲು ಆಲದ ಹಾಲನ್ನು ತಂದುಕೊಡು.’ ಗುಹನು ಕೂಡಲೇ ಆಲದ ಹಾಲನ್ನು ತಂದುಕೊಟ್ಟನು. ॥67-68॥

ಶ್ರೀರಾಮನು ಅದರಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮತ್ತು ತನ್ನ ಜಟೆಯನ್ನು ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡನು. ಮಹಾಬಾಹು ಪುರುಷಸಿಂಹ ಶ್ರೀರಾಮನು ತತ್ಕ್ಷಣ ಜಟಾಧಾರಿಯಾದನು. ॥69॥ ಆಗ ಆ ಇಬ್ಬರೂ ಸಹೋದರ ಶ್ರೀರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ವಲ್ಕಲವಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಜಟಾಧಾರಿಗಳಾಗಿ ಋಷಿಗಳಂತೆ ಶೋಭಿಸತೊಡಗಿದರು. ॥70॥ ಅನಂತರ ವಾನಪ್ರಸ್ಥಮಾರ್ಗವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣಸಹಿತ ಶ್ರೀರಾಮನು ವಾಸ ಪ್ರಸ್ಥೋಚಿತ ವ್ರತವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದನು. ಬಳಿಕ ಅವನು ತನ್ನ ಸಹಾಯಕ ಗುಹನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು. ॥71॥

ನಿಷಾದರಾಜನೇ! ನೀನು ಸೈನ್ಯ, ಭಂಡಾರ, ಕೋಟೆ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಸದಾ ಜಾಗರೂಕನಾಗಿ ಇರಬೇಕು; ಏಕೆಂದರೆ ರಾಜ್ಯದ ರಕ್ಷಣೆಯ ಕಾರ್ಯ ಬಹಳ ಕಠಿಣವಾಗಿದೆ.॥72॥ ಗುಹನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿ ಅವನಿಂದ ಬೀಳ್ಕೊಂಡು ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಕುಲನಂದನ ಶ್ರೀರಾಮನು ಪತ್ನೀ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣರೊಂದಿಗೆ ಕೂಡಲೇ ಅಲ್ಲಿಂದ ಹೊರಟನು. ಆಗ ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಕೊಂಚವೂ ವ್ಯಗ್ರತೆ ಇರಲಿಲ್ಲ. ॥73॥ ನದೀತೀರದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದ ನಾವೆಯನ್ನು ನೋಡಿ ಇಕ್ಷ್ವಾಕು ಕುಲನಂದನ ಶ್ರೀರಾಮನು ಶೀಘ್ರಗಾಮಿ ಗಂಗೆಯನ್ನು ದಾಟಿಹೋಗುವ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಸಂಬೋಧಿಸಿ ಇಂತೆದನು - ॥74॥

ಪುರುಷಸಿಂಹನೇ! ಇದೋ ಎದುರಿಗೆ ದೋಣಿ ನಿಂತಿದೆ. ನೀನು ಮನಸ್ವಿನೀ ಸೀತೆಗೆ ಆಸರೆಯಾಗಿ ನಿಧಾನವಾಗಿ ದೋಣಿ ಹತ್ತಿಸು. ಮತ್ತೆ ನೀನು ನಾವೆಯಲ್ಲಿ ಕುಳಿತುಕೋ. ॥75॥ ಅಣ್ಣನ ಆದೇಶವನ್ನು ಕೇಳಿ ಮನಸ್ಸನ್ನು ವಶದಲ್ಲಿರಿಸಿ ಕೊಂಡ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ರಾಮನಿಗೆ ಅನುಕೂಲವಾಗಿ ನಡೆಯುತ್ತಾ ಮೊದಲಿಗೆ ಸೀತೆಯನ್ನು ನಾವೆಯಲ್ಲಿ ಕುಳ್ಳಿರಿಸಿ ಮತ್ತೆ ತಾನೂ ಅದನ್ನು ಹತ್ತಿದನು. ॥76॥ ಕೊನೆಗೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಅಣ್ಣ ತೇಜಸ್ವೀ ಶ್ರೀರಾಮನು ಸ್ವತಃ ನಾವೆಯಲ್ಲಿ ಕುಳಿತನು. ಬಳಿಕ ನಿಷಾದರಾಜ ಗುಹನು ತನ್ನ ಬಂಧುಗಳಿಗೆ ನಾವೆಯನ್ನು ನಡೆಸಲು ಆದೇಶಿಸಿದನು. ॥77॥ ಮಹಾ ತೇಜಸ್ವೀ ಶ್ರೀರಾಮನು ನಾವೆಯಲ್ಲಿ ಕುಳಿತುಕೊಂಡು ತನ್ನ ಹಿತದ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಮತ್ತು ಕ್ಷತ್ರಿಯರು ಜಪಿಸು ವಂತಹ ‘ದೈವೀನಾವ’ ಮುಂತಾದ ವೈದಿಕ ಮಂತ್ರಗಳನ್ನು ಜಪಿಸತೊಡಗಿದನು. ॥78॥ ಮತ್ತೆ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿಗನುಸಾರ ಆಚಮನ ಮಾಡಿ ಸೀತೆಯೊಂದಿಗೆ ಅವನು ಪ್ರಸನ್ನಚಿತ್ತನಾಗಿ ಗಂಗೆಗೆ ಪ್ರಣಾಮ ಮಾಡಿದನು. ಮಹಾರಥೀ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ ಕೂಡ ಗಂಗೆಗೆ ತಲೆಬಾಗಿದನು. ॥79॥

ಅನಂತರ ಶ್ರೀರಾಮನು ಸುಮಂತ್ರನಿಗೆ ಮತ್ತು ಸೇನಾ ಸಹಿತ ಗುಹನನ್ನು ಹೋಗಲು ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿ, ನಾವೆಯಲ್ಲಿ ಸರಿಯಾಗಿ ಕುಳಿತುಕೊಂಡು ಅಂಬಿಗರಿಗೆ ದೋಣಿ ನಡೆಸುವಂತೆ ಆದೇಶಿಸಿದನು. ॥80॥ ಬಳಿಕ ಅಂಬಿಗರು ದೋಣಿಯನ್ನು ನಡೆಸಿದರು. ಕಪ್ತಾನನು ಎಚ್ಚರವಾಗಿ ಅದನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ವೇಗವಾಗಿ ಹುಟ್ಟುಹಾಕುವುದರಿಂದ ಆ ನಾವೆಯು ಬಹಳ ವೇಗವಾಗಿ ನೀರಿನಮೇಲೆ ಸಾಗಿತು. ॥81॥ ಭಾಗೀರಥೀ ನದಿಯ ನಡುವಿಗೆ ಬಂದಾಗ ಸತೀಸಾಧ್ವೀ ವಿದೇಹನಂದಿನೀ ಸೀತೆಯು ಕೈಮುಗಿದು ಗಂಗೆಯನ್ನು ಹೀಗೆ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿದಳು. ॥82॥

ದೇವಿಗಂಗೇ! ಇವರು ಪರಮಬುದ್ಧಿವಂತ ದಶರಥ ಮಹಾರಾಜರ ಪುತ್ರರು ಪಿತೃವಾಕ್ಯಪರಿಪಾಲನೆಗಾಗಿ ವನಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಇವರು ನಿನ್ನಿಂದ ಸುರಕ್ಷಿತರಾಗಿ ಪಿತನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸುವಂತೆ ಅನುಗ್ರಹಿಸು. ॥83॥ ವನದಲ್ಲಿ ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷ ವಾಸಿಸಿ ಇವರು ನನ್ನೊಂದಿಗೆ ಹಾಗೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಂದಿಗೆ ಪುನಃ ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಮರಳುವರು. ॥84॥ ಸೌಭಾಗ್ಯಶಾಲಿನೀ ದೇವಿಗಂಗೇ! ಆಗ ವನದಿಂದ ಪುನಃ ಕ್ಷೇಮವಾಗಿ ಮರಳಿದಾಗ ಸಂಪೂರ್ಣ ಮನೋರಥಗಳು ಸಂಪನ್ನವಾಗಿ ನಾನು ಬಹಳ ಸಂತೋಷದಿಂದ ನಿನ್ನನ್ನು ಪೂಜಿಸುವೆನು. ॥85॥

ಸ್ವರ್ಗ, ಭೂತಲ ಮತ್ತು ಪಾತಾಳ - ಮೂರೂ ಕಡೆ ಸಂಚರಿಸುವ ದೇವಿ! ನೀನು ಇಲ್ಲಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕದವರೆಗೆ ಹರಡಿಕೊಂಡಿರುವ ಮತ್ತು ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸಮುದ್ರದ ಪತ್ನಿಯಾಗಿ ಕಂಡುಬರುವೆ. ॥86॥ ಶೋಭಾಶಾಲಿನೀ ದೇವಿ! ಪುರುಷಸಿಂಹ ಶ್ರೀರಾಮನು ಪುನಃ ವನದಿಂದ ಕ್ಷೇಮವಾಗಿ ಮರಳಿ ತನ್ನ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಡೆದಾಗ ಸೀತೆಯಾದ ನಾನು ಪುನಃ ನಿನಗೆ ವಂದಿಸಿ, ನಿನ್ನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸುವೆನು. ॥87॥ ಇಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ ನಿನಗೆ ಪ್ರೀತ್ಯರ್ಥವಾಗಿ ನಾನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಒಂದು ಲಕ್ಷಗೋವುಗಳನ್ನು, ಅನೇಕ ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಹಾಗೂ ಉತ್ತಮೋತ್ತಮ ಭೋಜನವನ್ನು ದಾನ ಮಾಡುವೆನು. ॥88॥

ದೇವಿ! ಪುನಃ ಅಯೋಧ್ಯಾಪುರಿಗೆ ಮರಳಿದಾಗ ನಾನು ಸಾವಿರಾರು ದೇವದುರ್ಲಭ ಪದಾರ್ಥಗಳಿಂದ ಹಾಗೂ ರಾಜಕೀಯ ಭಾಗರಹಿತ ಪೃಥಿವಿ, ವಸ್ತ್ರ, ಅನ್ನದ ಮೂಲಕ ನಿನ್ನನ್ನು ಪೂಜಿಸುವೆನು. ನೀನು ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಪ್ರಸನ್ನಳಾಗು. ॥89॥ ನಿನ್ನ ದಡದಲ್ಲಿ ಇರುವ ದೇವತೆಗಳನ್ನು, ತೀರ್ಥ ಮತ್ತು ಮಂದಿರಗಳನ್ನು ನಾನು ಪೂಜಿಸುವೆನು. ॥90॥

ನಿಷ್ಪಾಪ ಗಂಗೇ! ಈ ಮಹಾಬಾಹು ಪಾಪರಹಿತ ನನ್ನ ಪತಿದೇವರು ನನ್ನೊಂದಿಗೆ ಮತ್ತು ಸಹೋದರನೊಂದಿಗೆ ವನವಾಸದಿಂದ ಮರಳಿ ಪುನಃ ಅಯೋಧ್ಯಾಪುರಿಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವಂತಾಗಲಿ. ॥91॥ ಪತಿಗೆ ಅನುಕೂಲವಾಗಿರುವ ಸತೀ-ಸಾಧ್ವೀ ಸೀತೆಯು ಹೀಗೆ ಗಂಗಾದೇವಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತ ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ದಕ್ಷಿಣ ದಡಕ್ಕೆ ತಲುಪಿದರು. ॥92॥

ದಡಕ್ಕೆ ತಲುಪಿ ಪರಂತಪನಾದ ನರಶ್ರೇಷ್ಠ ಶ್ರೀರಾಮನು ದೋಣಿಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು, ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಮತ್ತು ವೈದೇಹೀ ಸೀತೆಯೊಂದಿಗೆ ಮುಂದೆ ಪ್ರಯಾಣ ಬೆಳೆಸಿದನು. ॥93॥ ಅನಂತರ ಮಹಾಬಾಹು ಶ್ರೀರಾಮನು ಸುಮಿತ್ರಾನಂದನ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಲ್ಲಿ ನುಡಿದನು - ಲಕ್ಷ್ಮಣ! ಈಗ ನೀನು ಜನರಿರುವ ಅಥವಾ ನಿರ್ಜನ ವನದಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಜಾಗರೂಕ ನಾಗಿರು. ನಮ್ಮಂತಹವರಿಗೆ ನಿರ್ಜನ ವನದಲ್ಲಿ ನಾರಿಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವುದು ಅವಶ್ಯವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ಮುಂದಾಗಿ ನಡೆ, ಸೀತೆ ನಿನ್ನ ಹಿಂದೆ - ಹಿಂದೆ ನಡೆಯಲಿ ಮತ್ತು ನಾನು ಸೀತೆಯೊಂದಿಗೆ ನಿನ್ನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಾ ಎಲ್ಲರ ಹಿಂದೆ ನಡೆಯುವೆನು. ಪುರುಷಪ್ರವರ! ನಾವು ಒಬ್ಬರು ಇನ್ನೊಬ್ಬರನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಬೇಕಾಗಿದೆ. ॥94-96॥ ಇಷ್ಟರವರೆಗೆ ಯಾವುದೇ ದುಷ್ಕರ ಕಾರ್ಯ ಘಟಿಸಲಿಲ್ಲ - ಈಗಿನಿಂದಲೇ ಕಠಿಣತೆಗಳನ್ನು ಎದುರಿಸಲು ಪ್ರಾರಂಭವಾಗಿದೆ. ಇಂದು ವೈದೇಹಿ ಸೀತೆಗೆ ವನವಾಸದ ವಾಸ್ತವಿಕ ಕಷ್ಟದ ಅನುಭವವಾಗುವುದು. ॥97॥ ಮುಂದಿನ ವನದಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯರು ಬಂದು-ಹೋಗುವ ಚಿಹ್ನೆಯೇ ಕಾಣದು, ಭತ್ತದ ಹೊಲಗಳು ಇರಲಾರವು, ಸುತ್ತಾಡಲು ಉದ್ಯಾನ ವನಗಳು ಇರವು, ಇಲ್ಲಿ ಎತ್ತರ-ತಗ್ಗು ಭೂಮಿ ಇದ್ದು ಹೊಂಡಗಳಲ್ಲಿ ಬೀಳುವ ಭಯವಿರುವ ಘೋರವನದಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯು ಪ್ರವೇಶಿಸುವಳು. ॥98॥ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಮುಂದರಿದನು. ಅವನ ಹಿಂದೆ ಸೀತೆ ನಡೆಯತೊಡಗಿದಳು ಹಾಗೂ ಸೀತೆಯ ಹಿಂದೆ ರಘುಕುಲನಂದನ ಶ್ರೀರಾಮನಿದ್ದನು. ॥99॥

ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಗಂಗೆಯ ಆಚೆ ದಡಕ್ಕೆ ತಲುಪಿ ಕಣ್ಮರೆಯಾಗುವ ತನಕ ಸುಮಂತ್ರನು ನಿರಂತರ ಅವನ ಕಡೆಗೆ ನೆಟ್ಟನೋಟದಿಂದ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದನು. ಕಾಡುದಾರಿಯಲ್ಲಿ ದೂರ ಸಾಗಿದಾಗ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಕಾಣಿಸದಂತಾದರು. ಆಗ ತಪಸ್ವೀ ಸುಮಂತ್ರನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಭಾರೀ ದುಃಖವಾಯಿತು, ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಕಣ್ಣೀರು ಸುರಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ॥100॥ ಲೋಕ ಪಾಲಕರಂತೆ ಪ್ರಭಾವಶಾಲೀ ವರದಾಯಕ ಮಹಾತ್ಮಾ ಶ್ರೀರಾಮನು ಮಹಾನದೀ ಗಂಗೆಯನ್ನು ದಾಟಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಸಮೃದ್ಧ ಶಾಲಿಯಾದ, ಸುಂದರ ಧನ-ಧಾನ್ಯಗಳಿಂದ ಸಮೃದ್ಧವಾದ ವತ್ಸದೇಶವನ್ನು (ಪ್ರಯಾಗ) ತಲುಪಿದನು. ಅಲ್ಲಿಯ ಜನರು ಬಹಳ ಹೃಷ್ಟ-ಪುಷ್ಟರಾಗಿದ್ದರು. ॥101॥ ಅಲ್ಲಿ ಅವರಿಬ್ಬರು ವರಾಹ, ಸಾರಂಗ, ಜಿಂಕೆ, ಮಹಾರುರು ಎಂಬ ನಾಲ್ಕು ಮಹಾ ಮೃಗಗಳನ್ನು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಹೊಡೆದರು. ಬಳಿಕ ಅವರಿಗೆ ಹಸಿವಾದಾಗ ಪವಿತ್ರ ಕಂದ-ಮೂಲಾದಿಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಸಾಯಂಕಾಲ ಉಳಿದುಕೊಳ್ಳಲು ಸೀತೆಯೊಂದಿಗೆ ಒಂದು ವೃಕ್ಷವನ್ನು ಸಾರಿದರು. ॥102॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಐವತ್ತೆರಡನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು ॥52॥

ಐವತ್ತಮೂರನೆಯ ಸರ್ಗ

ಕೈಕೇಯಿಯಿಂದ ಕೌಸಲ್ಯೆಯೇ ಮೊದಲಾದವರಿಗೆ ತೊಂದರೆಯಾಗುವುದೆಂದು ಹೇಳಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಕಳಿಸಲು ಪುನಃ ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದುದು, ಶ್ರೀರಾಮನಿಲ್ಲದೆ ನನ್ನ ಜೀವನವೇ ಉಳಿಯದು ಎಂದು ಹೇಳಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಹಿಂದಿರುಗಲು ನಿರಾಕರಿಸಿದುದು, ಶ್ರೀರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿಯೇ ಇರಲು ಹೇಳಿ ಸಮಾಧಾನಗೊಳಿಸಿದುದು

ಆ ವೃಕ್ಷದ ಕೆಳಗೆ ತಲುಪಿ ಆನಂದಪ್ರದಾನ ಮಾಡುವವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಶ್ರೀರಾಮನು ಸಾಯಂ ಸಂಧ್ಯಾವಂದನೆ ಮಾಡಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಹೇಳಿದನು - ॥1॥ ಸುಮಿತ್ರಾನಂದನ! ಇಂದು ನಮಗೆ ನಮ್ಮ ದೇಶದಿಂದ ಹೊರಗೆ ಇದು ಪ್ರಥಮ ರಾತ್ರಿ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಿದೆ. ಈಗ ಸುಮಂತ್ರನು ನಮ್ಮ ಜೊತೆಗಿಲ್ಲ. ಇಂದಿನ ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ನೀನು ನಗರದ ಸುಖ-ಸೌಲಭ್ಯಗಳಿಗಾಗಿ ಉತ್ಕಂಠಿತನಾಗಬಾರದು. ॥2॥ ಲಕ್ಷ್ಮಣ! ಇಂದಿನಿಂದ ನಾವಿಬ್ಬರೂ ಆಲಸ್ಯವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಎಚ್ಚರವಾಗಿರಬೇಕಾಗುವುದು, ಏಕೆಂದರೆ ಸೀತೆಯ ಯೋಗಕ್ಷೇಮವು ನಮ್ಮಿಬ್ಬರ ಹೊಣೆಯಾಗಿದೆ. ॥3॥ ಸುಮಿತ್ರಾನಂದನ! ಈ ರಾತ್ರಿಯನ್ನು ನಾವು ಹೇಗೋ ಕಳೆಯುವೆವು ಹಾಗೂ ಸ್ವತಃ ಸಂಗ್ರಹಿಸಿ ತಂದಿರುವ ಹುಲ್ಲು ಮತ್ತು ಎಲೆಗಳ ಶಯ್ಯೆಯನ್ನು ಮಾಡಿ ನೆಲದಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ಹಾಸಿ ಹೇಗೋ ಮಲಗುವೆವು. ॥4॥ ಬಹುಮೂಲ್ಯ ಶಯ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಮಲಗಲು ಯೋಗ್ಯನಾಗಿದ್ದ ಶ್ರೀರಾಮನು ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಕುಳಿತುಕೊಂಡು ಸುಮಿತ್ರಾ ಕುಮಾರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಲ್ಲಿ ಈ ಶುಭ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳತೊಡಗಿದನು- ॥5॥*

*6ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ 26ರವರೆಗೆ ಶ್ರೀರಾಮನು ಹೇಳಿದ ಮಾತನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಪರೀಕ್ಷೆಗಾಗಿ ಮತ್ತು ಅವನನ್ನು ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಮರಳಿ ಕಳಿಸಿಕೊಡಲು ಹೇಳಿರುವನು ; ನಿಜವಾಗಿ ಅವನಿಗೆ ಅಂತಹ ಯೋಚನೆಯೇನೂ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಇದೇ ಮಾತನ್ನು ಎಲ್ಲ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಕಾರರು ಸ್ವೀಕರಿಸುವರು.

ಲಕ್ಷ್ಮಣ! ಇಂದು ಮಹಾರಾಜರು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿಯೂ ತುಂಬಾ ದುಃಖದಿಂದ ಮಲಗಿರಬಹುದು; ಆದರೆ ಕೈಕೇಯಿಯು ಸಫಲ ಮನೋರಥಳಾದ ಕಾರಣ ಬಹಳ ಸಂತುಷ್ಟಳಾಗಿರಬಹುದು. ॥6॥ ರಾಣೀ ಕೈಕೇಯಿಯು ಭರತನು ಬಂದಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ರಾಜ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಮಹಾರಾಜರನ್ನು ಪ್ರಾಣಗಳಿಂದಲೂ ಕೂಡ ವಿಮುಕ್ತಿಕೊಡದೆ ಇರಲಿ. ॥7॥

ಮಹಾರಾಜರಿಗೆ ಯಾರೂ ರಕ್ಷಕರು ಇಲ್ಲದಿರುವ ಕಾರಣ ಅವರು ಈಗ ಅನಾಥರಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಮುದುಕರಾಗಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ಅವರಿಗೆ ನನ್ನ ವಿಯೋಗವನ್ನು ಎದುರಿಸಬೇಕಾಯಿತು. ಅವರ ಕಾಮನೆ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ಉಳಿದು, ಅವರು ಕೈಕೇಯಿಯ ವಶರಾಗಿದ್ದಾರೆ; ಇಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಬಡಪಾಯಿ ಅವರು ತನ್ನ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಏನು ಮಾಡುತ್ತಿರುವರೋ? ॥8॥ ನಮ್ಮ ಮೇಲೆ ಬಂದೆರಗಿದ ಈ ಸಂಕಟ ಮತ್ತು ರಾಜರ ಮತಿಭ್ರಾಂತಿಯನ್ನು ನೋಡಿದರೆ ಅರ್ಥ ಮತ್ತು ಧರ್ಮಕ್ಕಿಂತಲೂ ಕಾಮವೇ ಹೆಚ್ಚು ಗೌರವಶಾಲಿಯಾಗಿದೆ ಎಂದು ನನಗೆ ಅನಿಸುತ್ತದೆ. ॥9॥

ಲಕ್ಷ್ಮಣ! ತಂದೆಯವರು ನನ್ನನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದಂತೆ, ಅತ್ಯಂತ ಅಜ್ಞಾನಿಯಾಗಿದ್ದರೂ ಒಂದು ಸ್ತ್ರೀಗಾಗಿ ತನ್ನ ಆಜ್ಞಾಕಾರೀ ಪುತ್ರನನ್ನು ಪರಿತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವ ಪುರುಷ ಯಾರು ತಾನೇ ಇರಬಲ್ಲನು? ॥10॥ ಕೈಕೇಯಿಕುಮಾರ ಭರತನೂ ಕೂಡ ಸುಖೀ ಮತ್ತು ಸೌಭಾಗ್ಯವತಿ ಸ್ತ್ರೀಯ ಪತಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನು ಒಬ್ಬನೇ ಹೃಷ್ಟ-ಪುಷ್ಟ ಮನುಷ್ಯರಿಂದ ತುಂಬಿದ ಕೋಸಲ ದೇಶವನ್ನು ಸಾಮ್ರಾಟನಂತೆ ಆಳುವನು. ॥11॥ ತಂದೆಯವರು ಅತ್ಯಂತ ವೃದ್ಧರಾಗಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ನಾನು ಕಾಡಿಗೆ ಬಂದಿದ್ದೇನೆ. ಇಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಭರತನೇ ಸಮಸ್ತ ರಾಜ್ಯದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಸುಖವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವನು. ॥12॥ ಅರ್ಥ ಮತ್ತು ಧರ್ಮದ ಪರಿತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿ ಕೇವಲ ಕಾಮವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವವನು ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಈಗ ಮಹಾರಾಜರು ಬಿದ್ದ ಹಾಗೆಯೇ ಆಪತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಬೀಳುತ್ತಾನೆ; ಇದು ಸತ್ಯವಾಗಿದೆ. ॥13॥

ಸೌಮ್ಯ! ಮಹಾರಾಜರ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಕೊನೆಗೊಳಿಸಲು, ನನ್ನನ್ನು ಕಾಡಿಗೆ ಅಟ್ಟಲು ಮತ್ತು ಭರತನಿಗೆ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಕೊಡಿಸಲೆಂದೇ ಕೈಕೇಯಿಯು ಈ ರಾಜಭವನಕ್ಕೆ ಬಂದಿರುವಳು ಎಂದು ನಾನು ತಿಳಿಯುತ್ತೇನೆ. ॥14॥ ಈಗಲೂ ಸೌಭಾಗ್ಯದ ಮದದಿಂದ ಮೋಹಿತಳಾದ ಕೈಕೇಯಿಯು ನನ್ನ ಕಾರಣದಿಂದ ಕೌಸಲ್ಯಾ ಮತ್ತು ಸುಮಿತ್ರೆಯರಿಗೆ ಕಷ್ಟಕೊಡುತ್ತಾ ಇರಬಹುದು. ॥15॥ ನಮ್ಮಿಂದಾಗಿ ನಿನ್ನ ತಾಯಿ ಸುಮಿತ್ರಾದೇವಿಗೆ ಬಹಳ ದುಃಖದಿಂದ ಅಲ್ಲಿ ಇರಬೇಕಾದೀತು ; ಆದ್ದರಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣ! ನೀನು ಇಲ್ಲಿಂದ ನಾಳೆ ಬೆಳಿಗ್ಗೆಯೇ ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಮರಳಿ ಹೋಗು. ॥16॥ ನಾನೊಬ್ಬನೇ ಸೀತೆಯೊಂದಿಗೆ ದಂಡಕಾರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಹೋಗುವೆನು. ನೀನು ಅಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಅಸಹಾಯಕಳಾದ ತಾಯಿ ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಸಹಾಯಕನಾಗುವೆ. ॥17॥ ಧರ್ಮಜ್ಞ ಲಕ್ಷ್ಮಣ! ಕೈಕೇಯಿಯ ಕರ್ಮ ಬಹಳ ಕ್ಷುದ್ರವಾಗಿದೆ. ಅವಳು ದ್ವೇಷವಶ ಅನ್ಯಾಯವನ್ನು ಮಾಡಬಲ್ಲಳು. ನಿನ್ನ ಮತ್ತು ನನ್ನ ತಾಯಂದಿರಿಗೆ ವಿಷವನ್ನೂ ಕೂಡ ಕೊಡಬಹುದು. ॥18॥

ಅಯ್ಯಾ, ಸುಮಿತ್ರಾಕುಮಾರ! ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿಯೇ ಹಿಂದಿನ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ನನ್ನ ತಾಯಿಯು ಕೆಲವು ಸ್ತ್ರೀಯರ ಪುತ್ರರನ್ನು ಅಗಲಿಸಿರಬಹುದು. ಆ ಪಾಪದ ಫಲವಾಗಿಯೇ ಈ ಪುತ್ರವಿಯೋಗ ಎಂಬ ದುಃಖವು ಆಕೆಗೆ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಿದೆ. ॥19॥ ನನ್ನ ತಾಯಿಯು ಚಿರಕಾಲ ನನ್ನನ್ನು ಪಾಲಿಸಿ-ಪೋಷಿಸಿರುವಳು ಮತ್ತು ಸ್ವತಃ ದುಃಖವನ್ನು ಸಹಿಸಿಕೊಂಡು ನನ್ನನ್ನು ಬೆಳೆಸಿರುವಳು. ಈಗ ಪುತ್ರನಿಂದ ಸಿಗಬಹುದಾದ ಸುಖವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವ ಸಂದರ್ಭ ಬಂದಾಗ ನಾನು ತಾಯಿಯಿಂದ ಬೇರೆಯಾದೆ. ನನಗೆ ಧಿಕ್ಕಾರವಿರಲಿ. ॥20॥

ಸುಮಿತ್ರಾನಂದನ! ಯಾವುದೇ ಸೌಭಾಗ್ಯವತೀ ಸ್ತ್ರೀಯು ಎಂದೂ ನನ್ನಂತಹ ಪುತ್ರನಿಗೆ ಜನ್ಮ ನೀಡದಿರಲಿ ; ಏಕೆಂದರೆ ನಾನು ನನ್ನ ತಾಯಿಗೆ ಅನಂತಶೋಕವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾ ಇದ್ದೇನೆ. ॥21॥ ಲಕ್ಷ್ಮಣ! ತಾಯಿ ಕೌಸಲ್ಯೆಗೆ ನನಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರೇಮ ಅವಳು ಸಾಕಿದ ಸಾರಿಕಾ ಪಕ್ಷಿಯ ಮೇಲಿದೆ ; ಏಕೆಂದರೆ, ಅದರ ಮುಖದಿಂದ ‘ಎಲೈ ಗಿಳಿಯೇ! ನೀನು ಶತ್ರುವಿನ ಕಾಲನ್ನು ಕುಟುಕು’ ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ತಾಯಿಯು ಸದಾ ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದಳು. (ಅರ್ಥಾತ್ ನಮ್ಮನ್ನು ಸಾಕಿದ ತಾಯಿ ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಶತ್ರುವಿನ ಕಾಲಿಗೆ ಕಚ್ಚು. ಆ ಪಕ್ಷಿಯಾಗಿದ್ದರೂ ತಾಯಿಯ ಕುರಿತು ಇಷ್ಟು ಗಮನಕೊಡುತ್ತಿರುವಾಗ ನಾನು ಪುತ್ರನಾಗಿಯೂ ಆಕೆಯ ಕುರಿತು ಏನೂ ಮಾಡದಾದೆ.) ॥22॥

ಶತ್ರುದವನ! ನನ್ನ ತಾಯಿಯು ನನಗಾಗಿ ಶೋಕಮಗ್ನಳಾಗಿರುತ್ತಾ, ಮಂದಭಾಗ್ಯಳಂತೆ ಆಗಿರುವಳು ಮತ್ತು ಪುತ್ರ ಸುಖದ ಯಾವುದೇ ಫಲವನ್ನು ಪಡೆಯದೆ ಪುತ್ರರಹಿತಳಂತೆ ಆಗಿರುವಳು. ಆ ನನ್ನ ತಾಯಿಗೆ ಯಾವ ಉಪಕಾರವನ್ನು ಮಾಡದ ನನ್ನಂತಹ ಪುತ್ರನಿಂದ ಏನು ಪ್ರಯೋಜನ? ॥23॥ ನನ್ನಿಂದ ಅಗಲಿದ ಕಾರಣ ಮಾತೆ ಕೌಸಲ್ಯೆಯು ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಮಂದಭಾಗ್ಯಳಾಗಿರುವಳು ಹಾಗೂ ಶೋಕಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದು ಅತ್ಯಂತ ದುಃಖದಿಂದ ಆತುರಳಾಗಿ ಅದರಲ್ಲೇ ಮಲಗಿರುತ್ತಾಳೆ. ॥24॥

ಲಕ್ಷ್ಮಣ! ನಾನು ಕುಪಿತನಾದರೆ ನನ್ನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಒಬ್ಬನೇ ಅಯೋಧ್ಯೆಯನ್ನು ಮತ್ತು ಸಮಸ್ತ ಭೂಮಂಡಲವನ್ನು ನಿಷ್ಕಂಟಕವಾಗಿಸಿ ನನ್ನ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಪಡೆಯಬಲ್ಲೆನು; ಆದರೆ ಪಾರಲೌಕಿಕ ಹಿತಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಬಲ-ಪರಾಕ್ರಮ ಕಾರಣವಾಗುವುದಿಲ್ಲ (ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನಾನು ಹಾಗೆ ಮಾಡಲಾರೆ). ॥25॥ ನಿಷ್ಪಾಪ ಲಕ್ಷ್ಮಣ! ನಾನು ಅಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಪರ ಲೋಕಕ್ಕಾಗಿ ಹೆದರುತ್ತೇನೆ; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಂದು ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ. ॥26॥ ಹೀಗೆ ಅನೇಕ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ಆ ನಿರ್ಜನ ವನದಲ್ಲಿ ಕರುಣಾಜನಕ ವಿಲಾಪಮಾಡಿದನು. ಅನಂತರ ಅವನು ಸುಮ್ಮನೆ ಕುಳಿತುಬಿಟ್ಟನು. ಆಗ ಅವನ ಮುಖದಲ್ಲಿ ಕಣ್ಣೀರಿನ ಧಾರೆ ಹರಿಯುತ್ತಿತ್ತು ಮತ್ತು ದೀನತೆ ಆವರಿಸಿತ್ತು. ॥27॥ ವಿಲಾಪದಿಂದ ನಿವೃತ್ತನಾಗಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ಜ್ವಾಲಾರಹಿತ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ, ತೆರೆಗಳಿಲ್ಲದ ಸಮುದ್ರದಂತೆ ಶಾಂತವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದನು. ಆಗ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಅವನಿಗೆ ಆಶ್ವಾಸನೆ ಕೊಡುತ್ತಾ ಹೇಳಿದನು- ॥28॥ ಅಸಧಾರಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಶ್ರೀರಾಮಾ! ನೀನು ಹೊರಟುಬಂದದ್ದರಿಂದ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಇಂದು ಅಯೋಧ್ಯೆಯು ಚಂದ್ರನಿಲ್ಲದ ರಾತ್ರಿಯಂತೆ ನಿಸ್ತೇಜವಾಗಿದೆ. ॥29॥

ಪುರುಷೋತ್ತಮ ಶ್ರೀರಾಮಾ! ನೀನು ಈ ರೀತಿ ಸಂತಪ್ತನಾಗುವುದು ನಿನಗೆ ಎಂದಿಗೂ ಉಚಿತವಲ್ಲ. ನೀನು ಹೀಗೆ ಮಾಡಿ ಸೀತೆಗೆ ಮತ್ತು ನನಗೂ ಕೂಡ ಖೇದವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಿರುವೆ. ॥30॥ ರಘುನಂದನ! ನೀನಿಲ್ಲದೆ ಸೀತೆ ಮತ್ತು ನಾನು ಒಂದು ಮುಹೂರ್ತಕಾಲವೂ ಬದುಕಿರಲಾರೆವು. ನೀರಿನಿಂದ ಹೊರಗೆ ತೆಗೆದ ಮೀನಿನಂತೆ ನಮ್ಮ ಸ್ಥಿತಿಯಾಗುವುದು. ॥31॥

ಪರಂತಪ ರಘುವೀರನೇ! ನಿನ್ನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ನಾನು ಇಂದು ತಂದೆಯನ್ನಾಗಲೀ, ಶತ್ರುಘ್ನನನ್ನಾಗಲೀ, ತಾಯಿ ಸುಮಿತ್ರೆಯನ್ನಾಗಲೀ, ಸ್ವರ್ಗವನ್ನಾಗಲೀ ನೋಡಲು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ. ॥32॥ ಅನಂತರ ಅಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿದ್ದ ಧರ್ಮ ವತ್ಸಲ ಸೀತೆ ಮತ್ತು ಶ್ರೀರಾಮನು ಸ್ವಲ್ಪ ದೂರದಲ್ಲೇ ವಟವೃಕ್ಷದ ಕೆಳಗೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿದ ಸುಂದರ ಶಯ್ಯೆಯನ್ನು ನೋಡಿ ಅದನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಮಲಗಿಬಿಟ್ಟರು. ॥33॥

ಪರಂತಪ ರಘುನಾಥನು ಹೀಗೆ ವನವಾಸದ ಕುರಿತು ಆದರದಿಂದ ಹೇಳಿರುವ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಅವನು ದೀರ್ಘಕಾಲದವರೆಗೆ ವನವಾಸರೂಪೀ ಧರ್ಮವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ಸಂಪೂರ್ಣ ವರ್ಷಗಳವರೆಗೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ತನ್ನೊಂದಿಗೆ ಇರುವಂತೆ ಅನುಮತಿ ಕೊಟ್ಟನು. ॥34॥ ಅನಂತರ ಆ ಮಹಾನಿರ್ಜನ ವನದಲ್ಲಿ ರಘುವಂಶವನ್ನು ವೃದ್ಧಿಗೊಳಿಸುವ ಆ ಇಬ್ಬರೂ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಗಳಾದ ವೀರರು ಪರ್ವತ ಶಿಖರದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವ ಎರಡು ಸಿಂಹಗಳಂತೆ ಎಂದೂ ಭಯ ಮತ್ತು ಉದ್ವೇಗವನ್ನು ಹೊಂದಲಿಲ್ಲ. ॥35॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಐವತ್ತಮೂರನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು.॥53॥

ಐವತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಸರ್ಗ

ಶ್ರೀರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಸೀತೆಯೊಡನೆ ಪ್ರಯಾಗದಲ್ಲಿ ಗಂಗಾ-ಯಮುನ ಸಂಗಮದ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿದ್ದ ಭರದ್ವಾಜರ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಹೋದುದು, ಭರದ್ವಾಜರಿಂದ ಸತ್ಕಾರ, ಅವರು ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಚಿತ್ರಕೂಟ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿರುವಂತೆ ಆದೇಶವಿತ್ತುದು, ಚಿತ್ರಕೂಟ ಪರ್ವತದ ಶೋಭೆಯ ವರ್ಣನೆ

ಆ ಮಹಾವೃಕ್ಷದ ಕೆಳಗೆ ಆ ಸುಂದರ ರಾತ್ರಿಯನ್ನು ಕಳೆದು ಅವರೆಲ್ಲರೂ ನಿರ್ಮಲ ಸೂರ್ಯೋದಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಿಂದ ಮುಂದಕ್ಕೆ ಪ್ರಯಾಣ ಬೆಳೆಸಿದರು. ॥1॥ ಭಾಗೀರಥೀ ಗಂಗೆಯೊಂದಿಗೆ ಯಮುನೆಯು ಸೇರುವ ಪ್ರಯಾಗಕ್ಕೆ ಹೋಗಲು ಆ ಮಹಾವನದೊಳಗಿಂದ ಪ್ರಯಾಣ ಮಾಡತೊಡಗಿದರು. ॥2॥ ಅವರು ಮೂವರೂ ಯಾತ್ರಿಗಳು ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಹಿಂದೆ ಎಂದೂ ನೋಡದಿರುವ ಅನೇಕ ವಿಧದ ಭೂ-ಭಾಗಗಳನ್ನೂ, ಮನೋಹರ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ ಮುಂದರಿಯುತ್ತಿದ್ದರು. ॥3॥ ಸುಖವಾಗಿ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾ ಪ್ರಯಾಣ ಮಾಡುತ್ತಾ ಅವರು ಮೂವರು ಹೂವುಗಳಿಂದ ಸುಶೋಭಿತ ಬಗೆ-ಬಗೆಯ ವೃಕ್ಷಗಳನ್ನು ದರ್ಶಿಸುತ್ತಾ ಹೀಗೆ ಹಗಲು ಕಳೆಯುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಶ್ರೀರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು - ॥4॥

ಸುಮಿತ್ರಾನಂದನ! ಅದೋ ನೋಡು, ಪ್ರಯಾಗದ ಬಳಿ ಭಗವಾನ್ ಯಜ್ಞೇಶ್ವರನ ಧ್ವಜದಂತೆ ಉತ್ತಮ ಹೋಮ ಧೂಮ ಕಾಣುತ್ತಿದೆ. ಮುನಿವರ್ಯ ಭರದ್ವಾಜರು ಇಲ್ಲೇ ಇರುವರೆಂದು ಗೊತ್ತಾಗುತ್ತದೆ. ॥5॥ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ನಾವು ಗಂಗಾ-ಯಮುನೆಯರ ಸಂಗಮದ ಬಳಿಗೆ ಬಂದಿದ್ದೇವೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಎರಡು ನದಿಗಳು ಪರಸ್ಪರ ಅಪ್ಪಳಿಸುವುದರಿಂದ ಪ್ರಕಟವಾದ ಶಬ್ದವು ಕೇಳಿಬರುತ್ತಿದೆ. ॥6॥ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಉತ್ಪನ್ನವಾದ ಫಲ-ಮೂಲ ಮತ್ತು ಕಟ್ಟಿಗೆಗಳಿಂದ ಜೀವನ ನಡೆಸುವ ಜನರು ಕಡಿದು ಹಾಕಿದ ಕಟ್ಟಿಗೆಗಳು ಕಂಡುಬರುತ್ತಿದ್ದವು ಹಾಗೂ ಕಟ್ಟಿಗೆ ಕಡಿದ ನಾನಾ ವೃಕ್ಷಗಳು ಆಶ್ರಮದ ಸಮೀಪ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಬೀಳುತ್ತಿದ್ದವು. ॥7॥ ಹೀಗೆ ಮಾತು-ಕತೆಯಾಡುತ್ತಾ ಆ ಇಬ್ಬರು ಧನುರ್ಧರ ವೀರ ಶ್ರೀರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಸೂರ್ಯಾಸ್ತವಾಗುತ್ತಿರುವಾಗ ಗಂಗಾ-ಯಮುನೆಯ ಸಂಗಮದ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿದ್ದ ಭರದ್ವಾಜರ ಆಶ್ರಮವನ್ನು ತಲುಪಿದರು. ॥8॥

ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಆಶ್ರಮದ ಸೀಮೆಗೆ ತಲುಪಿ ತನ್ನ ಧನುರ್ಧರ ವೇಷದಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಿಯ ಪಶು-ಪಕ್ಷಿಗಳನ್ನು ಹೆದರಿಸುತ್ತಾ ಮುಹೂರ್ತಕಾಲ ದಾರಿಯನ್ನು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ ಭರದ್ವಾಜ ಮುನಿಗಳ ಸಮೀಪಕ್ಕೆ ಹೋದನು. ॥9॥ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ತಲುಪಿ ಮಹರ್ಷಿಯ ದರ್ಶನದ ಇಚ್ಛೆಯುಳ್ಳ ಸೀತಾಸಹಿತ ಅವರಿಬ್ಬರು ವೀರರೂ ಸ್ವಲ್ಪ ದೂರ ನಿಂತುಕೊಂಡರು. ॥10॥

(ದೂರದಲ್ಲಿ ನಿಂತು ಮಹರ್ಷಿಯ ಶಿಷ್ಯರ ಮೂಲಕ ತಾನು ಬಂದಿರುವ ಸೂಚನೆಯನ್ನು ಕಳಿಸಿ, ಬರಲು ಅನುಮತಿಯನ್ನು ಪಡೆದು) ಪರ್ಣಶಾಲೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ತಪಸ್ಸಿನ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಮೂರು ಲೋಕದ ಎಲ್ಲ ಸಂಗತಿಗಳನ್ನು ನೋಡುವ ದಿವ್ಯದೃಷ್ಟಿ ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಡಿಕೊಂಡು, ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತ, ತೀಕ್ಷ್ಣವ್ರತ ಧಾರೀ ಮಹಾತ್ಮಾ ಭರದ್ವಾಜ ಋಷಿಯನ್ನು ದರ್ಶಿಸಿದರು. ಅವರು ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರ ಮುಗಿಸಿ ಶಿಷ್ಯರಿಂದ ಸುತ್ತುವರೆದು ಆಸನದಲ್ಲಿ ವಿರಾಜಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಮಹರ್ಷಿಯನ್ನು ನೋಡುತ್ತಲೇ ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಮತ್ತು ಸೀತೆಯ ಸಹಿತ ಮಹಾಭಾಗ ಶ್ರೀರಾಮನು ಕೈಮುಗಿದು ಅವರ ಚರಣಗಳಿಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ ಮಾಡಿದನು. ॥11-12॥

ಅನಂತರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಅಣ್ಣನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನು ಅವರಿಗೆ ತನ್ನ ಪರಿಚಯವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾ - ಪೂಜ್ಯರೇ! ನಾವಿಬ್ಬರೂ ದಶರಥರಾಜನ ಪುತ್ರರು. ನನ್ನ ಹೆಸರು ರಾಮ ಮತ್ತು ಇವನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಇವಳು ವಿದೇಹರಾಜನ ಪುತ್ರಿ ಮತ್ತು ಕಲ್ಯಾಣಮಯಿ ಪತ್ನೀ ಸತೀ-ಸಾಧ್ವೀ ಸೀತೆಯಾಗಿದ್ದಾಳೆ. ನಿರ್ಜನ ತಪೋವನದಲ್ಲಿಯೂ ನನ್ನೊಂದಿಗೆ ಬಂದಿರುವಳು. ॥13-14॥ ತಂದೆಯ ಆಜ್ಞೆಯಿಂದ ನಾನು ವನಕ್ಕೆ ಬರುವಾಗ ನನ್ನ ಪ್ರಿಯ ತಮ್ಮ ಸುಮಿತ್ರಾಕುಮಾರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ ಕಾಡಿನಲ್ಲೇ ಇರುವ ವ್ರತವನ್ನು ತೊಟ್ಟು ನನ್ನ ಹಿಂದೆ-ಹಿಂದೆ ಬಂದಿರುವನು. ॥15॥

ಪೂಜ್ಯರೇ! ಈ ಪ್ರಕಾರ ಪಿತನ ಆಜ್ಞೆಯಿಂದ ನಾವು ಮೂವರೂ ತಪೋವನಕ್ಕೆ ಹೋಗುವೆವು ಮತ್ತು ಅಲ್ಲಿ ಫಲ-ಮೂಲಗಳನ್ನು ತಿನ್ನುತ್ತಾ ಧರ್ಮವನ್ನು ಆಚರಿಸುವೆವು. ॥16॥ ಪರಮಬುದ್ಧಿವಂತ ರಾಜಕುಮಾರ ಶ್ರೀರಾಮನ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ಭರದ್ವಾಜರು ಅವನಿಗೆ ಆತಿಥ್ಯ ಸತ್ಕಾರದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಗೋವನ್ನು ಹಾಗೂ ಅರ್ಘ್ಯವನ್ನು ಸಮರ್ಪಿಸಿದನು. ॥17॥ ಆ ತಪಸ್ವೀ ಮಹಾತ್ಮರು ಅವರೆಲ್ಲರಿಗೆ ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಅನ್ನ, ರಸ ಹಾಗೂ ಕಾಡಿನ ಫಲ-ಮೂಲಗಳನ್ನು ನೀಡಿದರು. ಜೊತೆಗೆ ಅವರಿಗೆ ಉಳಕೊಳ್ಳಲು ಸ್ಥಳದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನೂ ಮಾಡಿದರು. ॥18॥ ಮಹರ್ಷಿಯ ಸುತ್ತಲೂ ಮೃಗ, ಪಕ್ಷಿ ಮತ್ತು ಋಷಿ-ಮುನಿಗಳು ಕುಳಿತಿದ್ದರು. ಅವರ ನಡುವೆ ಮುನಿಗಳು ವಿರಾಜಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಅವರು ತಮ್ಮ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಅತಿಥಿಯಾಗಿ ಆಗಮಿಸಿದ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಸ್ವಾಗತ ಸತ್ಕಾರ ಮಾಡಿದರು. ಅವರ ಸತ್ಕಾರವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ಆಸನದಲ್ಲಿ ವಿರಾಜಮಾನಾದಾಗ ಭರದ್ವಾಜರು ಅವನಲ್ಲಿ ಈ ಧರ್ಮಯುಕ್ತ ಮಾತನ್ನಾಡಿದರು - ॥19-20॥

ಕಕುತ್ಸ್ಥಕುಲಭೂಷಣ ಶ್ರೀರಾಮಾ! ನಾನು ಈ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ದೀರ್ಘಕಾಲದಿಂದ ನಿನ್ನ ಶುಭಾಗಮನವನ್ನು ಪ್ರತೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಿದ್ದೆ. (ಇಂದು ನನ್ನ ಮನೋರಥ ಸಫಲವಾಯಿತು) ನಿನಗೆ ಅಕಾರಣವಾಗಿ ವನವಾಸ ವಿಧಿಸಲಾಗಿದೆ ಎಂದು ನಾನು ಕೇಳಿರುವೆನು. ॥21॥ ಗಂಗಾ-ಯಮುನಾ ಈ ಎರಡು ಮಹಾನದಿಗಳ ಸಂಗಮದ ಸಮೀಪದ ಈ ಸ್ಥಾನ ಬಹಳ ಪವಿತ್ರ ಹಾಗೂ ಏಕಾಂತವಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿಯ ಪ್ರಾಕೃತಿಕ ನೋಟವೂ ಮನೋಹರವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ಇಲ್ಲೇ ಸುಖವಾಗಿವಾಸಿಸು. ॥22॥

ಭರದ್ವಾಜ ಮುನಿಗಳು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಸಮಸ್ತಪ್ರಾಣಿಗಳ ಹಿತದಲ್ಲಿ ತತ್ಪರನಾದ ರಘುಕುಲನಂದನ ಶ್ರೀರಾಮನು ಶುಭವಾಕ್ಯಗಳಿಂದ ಹೀಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದನು - ॥23॥

ಪೂಜ್ಯರೇ! ನನ್ನ ನಗರ ಮತ್ತು ಕೋಸಲದ ಜನರು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಹಳ ಹತ್ತಿರದಲ್ಲೇ ಇದ್ದಾರೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ನನ್ನೊಂದಿಗೆ ಭೆಟ್ಟಿಯಾಗುವುದು ಸುಲಭವೆಂದು ತಿಳಿದು ಈ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ನನ್ನನ್ನು ಮತ್ತು ಸೀತೆಯನ್ನು ನೋಡಲು ಬಂದು-ಹೋಗುತ್ತಾ ಇರುವರು. ಇದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವುದು ಸರಿ ಎಂದು ನನಗೆ ತೋರುವುದಿಲ್ಲ. ॥24-25॥

ಸ್ವಾಮಿ! ಯಾವುದಾದರೂ ಏಕಾಂತ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯವಾದ ಉತ್ತಮ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಯೋಚಿಸಿ ತಿಳಿಸಿರಿ. ಅಲ್ಲಿ ಸುಖವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಲು ಯೋಗ್ಯಳಾದ ಸೀತೆಯು ಸಂತೋಷದಿಂದ ಇರಬಲ್ಲಳು. ॥26॥ ಶ್ರೀರಾಮ ಚಂದ್ರನ ಈ ಶುಭವಚನವನ್ನು ಕೇಳಿ, ಮಹಾಮುನಿ ಭರದ್ವಾಜರು ಅವನು ಹೇಳಿದ ಉದ್ದೇಶದ ಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದರು- ॥27॥

ಅಯ್ಯಾ! ಇಲ್ಲಿಂದ ಹತ್ತು ಹರದಾರಿ (ಕ್ರೋಶ) (ಇತರ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಕಾರರ ಪ್ರಕಾರ 30 ಹರದಾರಿ) ದೂರದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸುಂದರ ಮತ್ತು ಮಹರ್ಷಿಗಳಿಂದ ಸೇವಿತ ಪರಮಪವಿತ್ರ ಪರ್ವತವಿದೆ. ಅಲ್ಲಿ ನೀವು ವಾಸಿಸಬಹುದು. ॥28॥ ಅದು ಗೋಲಾಂಗೂಲಗಳಿಂದಲೂ, ಕಪಿಗಳಿಂದಲೂ, ಕರಡಿಗಳಿಂದಲೂ ತುಂಬಿದೆ. ಗಂಧಮಾದನ ಪರ್ವತಕ್ಕೆ ಸದೃಶವಾಗಿರುವ ಆ ಪರ್ವತಕ್ಕೆ ಚಿತ್ರಕೂಟವೆಂದು ಹೆಸರು. ॥29॥ ಚಿತ್ರಕೂಟ ಶಿಖರಗಳನ್ನು ದರ್ಶಿಸುವವರು ಕಲ್ಯಾಣಕರ ಪುಣ್ಯಕರ್ಮಗಳ ಫಲಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಎಂದಿಗೂ ಪಾಪಗಳಿಗೆ ಮನಗೊಡುವುದಿಲ್ಲ. ॥30॥ ಅಲ್ಲಿ ವೃದ್ಧಾವಸ್ಥೆಯ ಕಾರಣ ತಲೆಗೂದಲು ನೆರೆತ ಅನೇಕ ಋಷಿಗಳು ನೂರಾರು ವರ್ಷಗಳಕಾಲ ತಪಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾ ವಿಹರಿಸುತ್ತಾ ಸಶರೀರರಾಗಿಯೇ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದರು. ॥31॥

ಅದೇ ಪರ್ವತವನ್ನು ನಿನಗಾಗಿ ಏಕಾಂತವಾಸಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯ ಮತ್ತು ಸುಖಮಯವೆಂದು ನಾನು ತಿಳಿಯುತ್ತೇನೆ ಅಥವಾ ಶ್ರೀರಾಮಾ! ನೀನು ವನವಾಸದ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ನನ್ನೊಂದಿಗೆ ಇದೇ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಇರು. ॥32॥ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಭರದ್ವಾಜರು ಸೀತಾ-ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಸಹಿತ ಪ್ರಿಯ ಅತಿಥಿ ಶ್ರೀರಾಮನ ಹರ್ಷವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಾ ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯ ಮನೋವಾಂಛಿತ ವಸ್ತುಗಳಿಂದ ಅವರೆಲ್ಲರ ಅತಿಥಿಸತ್ಕಾರ ಮಾಡಿದರು. ॥33॥ ಪ್ರಯಾಗದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಮಹರ್ಷಿಗಳ ಬಳಿ ಕುಳಿತು ವಿಚಿತ್ರ ಮಾತುಗಳನ್ನಾಡುತ್ತಾ ಇದ್ದನು, ಅಷ್ಟರಲ್ಲಿ ಪುಣ್ಯಮಯ ರಾತ್ರಿಯ ಆಗಮನವಾಯಿತು. ॥34॥

ಸುಖವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಲು ಯೋಗ್ಯರಾದ ಅವರು ಬಹಳ ಬಳಲಿಹೋಗಿದ್ದರು; ಅದರಿಂದ ಭರದ್ವಾಜರ ಮನೋಹರ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಮತ್ತು ಸೀತೆಯೊಂದಿಗೆ ಸುಖವಾಗಿ ಆ ರಾತ್ರಿಯನ್ನು ಕಳೆದರು. ॥35॥ ಅನಂತರ ರಾತ್ರಿ ಕಳೆದು ಪ್ರಾತಃಕಾಲವಾದಾಗ ಪುರುಷಸಿಂಹ ಶ್ರೀರಾಮನು ಪ್ರಜ್ವಲಿತ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ತೇಜಸ್ಸುಳ್ಳ ಭರದ್ವಾಜ ಮುನಿಯ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು ಹೇಳಿದನು - ॥36॥

ಪೂಜ್ಯರೇ! ತಾವು ಸ್ವಭಾವತಃ ಸತ್ಯವನ್ನೇ ಮಾತನಾಡುವವರು. ಇಂದು ನಾವು ನಿಮ್ಮ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಬಹಳ ಸುಖವಾಗಿ ರಾತ್ರೆಯನ್ನು ಕಳೆದೆವು. ಈಗ ನೀವು ಮುಂದಿನ ನಮ್ಮ ಗಂತವ್ಯ-ಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಹೋಗಲು ಅಪ್ಪಣೆ ಕೊಡಿರಿ. ॥37॥ ರಾತ್ರಿ ಕಳೆದು ಬೆಳಗಾದಾಗ ಶ್ರೀರಾಮನು ಹೀಗೆ ಕೇಳಿದಾಗ ಭರದ್ವಾಜರು ಹೇಳಿದರು - ಮಹಾಬಲಿ ಶ್ರೀರಾಮ! ನೀನು ಮಧುರ ಫಲ-ಮೂಲಗಳಿಂದ ಸಂಪನ್ನ ಚಿತ್ರಕೂಟ ಪರ್ವತಕ್ಕೆ ಹೋಗು. ನಾನು ಅದನ್ನೇ ನಿನಗಾಗಿ ಉಪಯುಕ್ತ ನಿವಾಸಸ್ಥಾನವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತೇನೆ. ॥38॥

ಆ ಸುವಿಖ್ಯಾತ ಚಿತ್ರಕೂಟ ಪರ್ವತವು ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ವೃಕ್ಷಗಳಿಂದ ವ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿ, ಅಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಕಿನ್ನರರು ಮತ್ತು ಸರ್ಪಗಳು ವಾಸಿಸುತ್ತವೆ. ನವಿಲುಗಳ ಕಲರವದಿಂದ ಅದು ಇನ್ನೂ ರಮಣೀಯವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಅನೇಕ ಗಜ ರಾಜಗಳು ಆ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತವೆ. ನೀನು ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗು. ॥39-40॥ ಆ ಪರ್ವತವು ಪರಮಪವಿತ್ರ, ರಮಣೀಯ ಹಾಗೂ ಅಸಂಖ್ಯ ಫಲ-ಮೂಲಗಳಿಂದ ಸಂಪನ್ನವಾಗಿದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಆನೆಗಳ ಹಿಂಡುಗಳು ಮತ್ತು ಜಿಂಕೆಗಳು ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಓಡಾಡುತ್ತಿರುವವು. ರಘುನಂದನ! ನೀನು ಅವೆಲ್ಲವನ್ನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ನೋಡುವೆಯಂತೆ. ಮಂದಾಕಿನೀ ನದೀ, ಅನೇಕ ಜಲಪಾತಗಳು, ಪರ್ವತ ಶಿಖರಗಳು, ಗುಹೆಗಳು, ಕಂದಕಗಳು, ಸಣ್ಣ-ಸಣ್ಣ ಝರಿಗಳು ನಿನಗೆ ಕಂಡುಬರುವವು. ಆ ಪರ್ವತವು ಸೀತೆಯೊಂದಿಗೆ ವಿಚರಿಸುವ ನಿನ್ನ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಮುದ ನೀಡುವುದು. ॥41-42॥ ಹರ್ಷದಿಂದ ಟಿಟ್ಟಿಭ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಮತ್ತು ಕೋಗಿಲೆಗಳ ಕಲರವದಿಂದ ಆ ಪರ್ವತವು ಯಾತ್ರಿಗಳ ಮನೋರಂಜನೆ ಮಾಡುವಂತಿದೆ. ಅದು ಪರಮ ಸುಖಮಯ, ಕಲ್ಯಾಣಕಾರಿಯಾಗಿದೆ. ಮದಮತ್ತ ಮೃಗಗಳಿಂದ ಮತ್ತು ಅಸಂಖ್ಯ ಮತ್ತಗಜಗಳಿಂದ ಅದರ ರಮಣೀಯತೆ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ. ನೀನು ಅದೇ ಪರ್ವತಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಆಶ್ರಮ ರಚಿಸಿ ಅದರಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸು. ॥43॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಐವತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು.॥54॥

ಐವತ್ತೈದನೆಯ ಸರ್ಗ

ಭರದ್ವಾಜ ಮಹರ್ಷಿಗಳು ಸೀತಾ-ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರಿಗೆ ಸ್ವಸ್ತಿವಾಚನ ಮಾಡಿ ಚಿತ್ರಕೂಟ ಪರ್ವತದ ದಾರಿಯನ್ನು ತೋರಿದುದು, ಎಲ್ಲರ ಅನುಮತಿಯನ್ನು ಪಡೆದು ಶ್ರೀರಾಮನು ದೋಣಿಯ ಮೂಲಕ ಯಮುನಾ ನದಿಯನ್ನು ದಾಟಿದುದು, ಸೀತೆಯು ಯಮುನಾ ನದಿಯನ್ನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿದುದು, ಮೂವರೂ ಯಮುನಾ ನದಿಯ ತೀರದ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಹಿಡಿದು ಒಂದು ಹರದಾರಿ ಹೋಗಿ ಯಮುನಾ ನದಿಯ ತೀರ ಪ್ರದೇಶದ ಸಮತಲ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ರಾತ್ರಿ ತಂಗಿದುದು

ಆ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ರಾತ್ರಿ ತಂಗಿದ್ದು ಶತ್ರುದಮನ ಆ ಇಬ್ಬರೂ ರಾಜಕುಮಾರರು ಮಹರ್ಷಿಗಳಿಗೆ ಪ್ರಣಾಮ ಮಾಡಿ ಚಿತ್ರಕೂಟ ಪರ್ವತಕ್ಕೆ ಹೊರಟರು. ॥1॥ ಅವರು ಮೂವರೂ ಹೊರಟಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಮಹರ್ಷಿಗಳು ಅವರಿಗೆ ತಂದೆಯು ತನ್ನ ಔರಸಪುತ್ರರು ಪ್ರಯಾಣಕ್ಕೆ ಹೊರಟಾಗ ಮಂಗಲಸೂಚಕ ಆಶೀರ್ವಾದ ಕೊಡುವಂತೆ ಸ್ವಸ್ತಿವಾಚನ ಮಾಡಿದರು. ॥2॥ ಬಳಿಕ ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ಮಹಾಮುನಿ ಭರದ್ವಾಜರು ಸತ್ಯಪರಾಕ್ರಮಿ ಶ್ರೀರಾಮನಲ್ಲಿ ಇಂತೆಂದರು - ॥3॥

ನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ನೀವು ಸಹೋದರರಿಬ್ಬರೂ ಗಂಗಾ-ಯಮುನಾ ಸಂಗಮಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಗಂಗೆಯ ಪಶ್ಚಿಮಾಭಿ ಮುಖವಾಗಿ ಸೇರುವ ಮಹಾನದೀ ಯಮುನೆಯ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿರಿ. ॥4॥

ರಘುನಂದನ! ಅನಂತರ ಗಂಗೆಯ ನೀರಿನ ವೇಗದಿಂದ ತನ್ನ ಪ್ರವಾಹದ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ತಿರುಗಿದ ಯಮುನೆಯ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ, ಜನರು ಬಂದು ಹೋಗುವ ಕಾಲುದಾರಿಯ ಮೂಲಕ ನದಿ ದಾಟುವ ಸ್ಥಳವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಪರೀಕ್ಷಿಸಿ ಒಂದು ತೆಪ್ಪವನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಅದರಿಂದ ಸೂರ್ಯಕನ್ಯೆ ಯಮುನೆಯನ್ನು ದಾಟಿಹೋಗಿರಿ. ॥5॥ ಅನಂತರ ಮುಂದೆ ಹೋದಾಗ ಒಂದು ಬಹಳ ದೊಡ್ಡ ಆಲದಮರ ಸಿಗುವುದು. ಅದು ಹಸಿರು ಎಲೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು, ಸುತ್ತಲೂ ಅಸಂಖ್ಯ ಇತರ ವೃಕ್ಷಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರೆದಿದೆ. ಅದರ ಹೆಸರು ಶ್ಯಾಮವಟ ಎಂದಾಗಿದೆ. ಅದರ ನೆರಳಿನಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಸಿದ್ಧ ಪುರುಷರು ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗಿ ಸೀತೆಯು ಕೈಮುಗಿದು ಆ ವಟವೃಕ್ಷದ ಬಳಿ ಆಶೀರ್ವಾದವನ್ನು ಯಾಚಿಸಲಿ. ಯಾತ್ರಿಯ ಇಚ್ಛೆ ಇದ್ದರೆ ಆ ವೃಕ್ಷದ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಸ್ವಲ್ಪಕಾಲ ನಿಂತು ಅಲ್ಲಿಂದ ಮುಂದೆ ಹೋಗಬೇಕು. ॥6-7॥ ಶ್ಯಾಮವಟದಿಂದ ಒಂದು ಹರದಾರಿ ದೂರ ಹೋದಾಗ ನಿಮಗೆ ನೀಲವನದ ದರ್ಶನವಾಗುವುದು. ಅಲ್ಲಿ ಮುತ್ತುಗದ ಮರಗಳು ಅತ್ತಿಮರಗಳು ಸಿಗುವವು. ಯಮುನಾ ತೀರದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದಿರುವ ಬಿದಿರುಗಳಿಂದ ಅದು ಇನ್ನೂ ರಮಣೀಯವಾಗಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ॥8॥

ಈ ಸ್ಥಾನದಿಂದಲೇ ಚಿತ್ರಕೂಟದ ದಾರಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ನಾನು ಆ ದಾರಿಯಿಂದ ಅನೇಕ ಸಲ ಹೋಗಿರುವೆನು. ಅಲ್ಲಿಯ ಭೂಮಿ ಕೋಮಲವಾಗಿದ್ದು, ದೃಶ್ಯ ರಮಣೀಯವಾಗಿದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಎಂದಿಗೂ ಕಾಡ್ಗಿಚ್ಚಿನ ಭಯವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ॥9॥ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ತಿಳಿಸಿ ಮಹರ್ಷಿ ಭರದ್ವಾಜರು ಮರಳಿದಾಗ ಶ್ರೀರಾಮನು ‘ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಅವರ ಚರಣಗಳಿಗೆ ವಂದಿಸಿ, ಈಗ ತಾವು ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ನಡೆಯಿರಿ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ॥10॥

ಆ ಮಹರ್ಷಿಗಳು ಮರಳಿ ಹೋದಬಳಿಕ ಶ್ರೀರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು-ಸುಮಿತ್ರಾನಂದನ! ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ. ಈ ಮುನಿಗಳು ನಮ್ಮ ಮೇಲೆ ಇಷ್ಟೊಂದು ಕೃಪೆ ಮಾಡುವುದನ್ನು ನೋಡಿದರೆ ನಾವು ಮೊದಲು ಎಂದೋ ಮಹಾಪುಣ್ಯ ಮಾಡಿರಬೇಕು. ॥11॥ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಮಾತುಕತೆಯಾಡುತ್ತಾ ಅವರಿಬ್ಬರು ಮನಸ್ವೀ ಪುರುಷಸಿಂಹರು ಸೀತೆಯನ್ನು ಮುಂದಿರಿಸಿಕೊಂಡು ಯಮುನಾ ನದಿಯ ತೀರಕ್ಕೆ ಹೋದರು. ॥12॥ ಅಲ್ಲಿ ಕಾಲಿಂದಿಯ ಪ್ರವಾಹ ತುಂಬಾ ತೀವ್ರಗತಿಯಿಂದ ಹರಿಯುತಿತ್ತು. ಅಲ್ಲಿಗೆ ತಲುಪಿ ನದಿಯನ್ನು ಹೇಗೆ ದಾಟಬಹುದು ಎಂಬ ಚಿಂತೆಯುಂಟಾಯಿತು; ಏಕೆಂದರೆ ಅವರು ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ನದಿಯನ್ನು ದಾಟಲು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದರು. ॥13॥

ಮತ್ತೆ ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಕಾಡಿನಿಂದ ಒಣಗಿದ ದಿಮ್ಮಿಗಳನ್ನು ತಂದು ಬಹಳ ದೊಡ್ಡ ತೆಪ್ಪವನ್ನು ತಯಾರಿಸಿದರು. ಆ ತೆಪ್ಪವು ಒಣಗಿದ ಬಿದಿರುಗಳಿಂದಲೂ ಮಾಡಿ ಅದರ ಮೇಲೆ ಲಾವಂಚದ ಬೇರುಗಳನ್ನು ಹಾಸಿತ್ತು. ಬಳಿಕ ಪರಾಕ್ರಮಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಬೆತ್ತ ಮತ್ತು ನೇರಳೆ ಕೊಂಬೆಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿ ಸೀತೆಗೆ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳಲು ಒಂದು ಸುಖಮಯ ಆಸನವನ್ನು ಸಿದ್ಧಗೊಳಿಸಿದನು. ॥14-15॥ ದಶರಥನಂದನ ಶ್ರೀರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮೀಯಂತಿರುವ ಅಚಿಂತ್ಯ ಐಶ್ವರ್ಯವುಳ್ಳ ಸ್ವಲ್ಪ ನಾಚಿಕೆಗೊಂಡ ತನ್ನ ಪ್ರಿಯೆ ಸೀತೆಯನ್ನು ಆ ತೆಪ್ಪದ ಮೇಲೆ ಕುಳ್ಳಿರಿಸಿ, ಆಕೆಯ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ವಸ್ತ್ರಾಭೂಷಣಗಳನ್ನು ಇರಿಸಿದನು. ಮತ್ತೆ ಶ್ರೀರಾಮನು ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ಗುದ್ದಲಿ ಮತ್ತು ಆಡಿನ ಚರ್ಮ ಹೊದಿಸಿದ ಮಂಕರಿಯನ್ನು ತೆಪ್ಪದ ಮೇಲೆ ಇರಿಸಿದನು. ॥16-17॥ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಮೊದಲಿಗೆ ಸೀತೆಯನ್ನು ಕುಳ್ಳಿರಿಸಿ ದಶರಥಕುಮಾರ ಶ್ರೀರಾಮ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಆ ತೆಪ್ಪವನ್ನು ನಡೆಸತೊಡಗಿದರು. ಅವರು ಸಂತೋಷದಿಂದ ನದಿಯನ್ನು ದಾಟಲು ತೊಡಗಿದರು. ॥18॥

ಯಮುನಾ ನದಿಯ ಮಧ್ಯಕ್ಕೆ ಬಂದಾಗ ಸೀತೆಯು ಆಕೆಯನ್ನು ವಂದಿಸಿ ಹೇಳಿದಳು - ದೇವಿ! ಈ ತೆಪ್ಪದ ಮೂಲಕ ನಾವು ನಿನ್ನನ್ನು ದಾಟುತ್ತಿದ್ದೇವೆ. ಇದರಿಂದ ನಾವು ಕ್ಷೇಮವಾಗಿ ದಾಟಿ ಹೋಗಿ, ನನ್ನ ಪತಿದೇವರ ತಮ್ಮ ವನವಾಸದ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯು ನಿರ್ವಿಘ್ನವಾಗಿ ಪೂರ್ಣವಾಗುವಂತೆ ಕೃಪೆ ಮಾಡು. ॥19॥ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವಂಶೀ ವೀರರಿಂದ ಪಾಲಿತವಾದ ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಶ್ರೀರಘುನಾಥನು ಕ್ಷೇಮವಾಗಿ ಮರಳಿದ ಮೇಲೆ ನಾನು ನಿನ್ನ ತೀರದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸಾವಿರ ಗೋವುಗಳನ್ನು ದಾನ ಮಾಡುವೆನು. ಸಾವಿರಾರು ದೇವ ದುರ್ಲಭ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿ ನಿನ್ನನ್ನು ಪೂಜಿಸುವೆನು. ॥20॥

ಈ ಪ್ರಕಾರ ಸುಂದರೀ ಸೀತೆಯು ಕೈಜೋಡಿಸಿಕೊಂಡು ಯಮುನೆಯನ್ನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಿದ್ದಳು; ಇಷ್ಟರಲ್ಲಿ ಅವರು ದಕ್ಷಿಣ ತೀರವನ್ನು ತಲುಪಿದರು. ॥21॥ ಹೀಗೆ ಅವರು ಮೂವರೂ ಆ ತೆಪ್ಪದ ಮೂಲಕ ಅಸಂಖ್ಯ ತಟವರ್ತಿ ವೃಕ್ಷಗಳಿಂದ ಸುಶೋಭಿತ ಮತ್ತು ತರಂಗಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತ ಶೀಘ್ರಗಾಮಿನಿ ಸೂರ್ಯಕನ್ಯೆ ಯಮುನಾ ನದಿಯನ್ನು ದಾಟಿದರು. ॥22॥ ದಡದಲ್ಲಿ ಇಳಿದು ಅವರು ತೆಪ್ಪವನ್ನು ಅಲ್ಲೇ ತೀರದಲ್ಲಿ ಬಿಟ್ಟು, ಯಮುನಾತೀರದ ವನದಲ್ಲಿ ಪ್ರಯಾಣ ಮಾಡುತ್ತಾ ಅವರು ಹಸಿರು ಎಲೆಗಳಿಂದ ಸುಶೋಭಿತ ಶೀತಲ ನೆರಳು ಉಳ್ಳ ಶ್ಯಾಮಲವಟದ ಬಳಿಗೆ ತಲುಪಿದರು. ॥23॥

ವಟವೃಕ್ಷದ ಬಳಿಗೆ ಸಾರಿ ವೈದೇಹೀ ಸೀತೆಯು ಅದಕ್ಕೆ ತಲೆಬಾಗಿದಳು ಹಾಗೂ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಳು - ಮಹಾ ವೃಕ್ಷವೇ! ನಿನಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ. ನನ್ನ ಪತಿದೇವರು ವನವಾಸ ವ್ರತವನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸುವಂತೆ ಕೃಪೆ ಮಾಡು. ॥24॥ ನಾವು ವನದಿಂದ ಕ್ಷೇಮವಾಗಿ ಮರಳಿ ಬಂದು ಕೌಸಲ್ಯೆ ಮತ್ತು ಯಶಸ್ವಿನೀ ಸುಮಿತ್ರಾದೇವಿಯನ್ನು ದರ್ಶನ ಮಾಡುವಂತಾಗಲಿ. ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಮನಸ್ವಿನೀ ಸೀತೆಯು ಕೈಮುಗಿದು ಆ ವೃಕ್ಷಕ್ಕೆ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿದಳು. ॥25॥ ಸದಾ ತನ್ನ ಆಜ್ಞೆಗೆ ಅಧೀನವಾಗಿರುವ ಪ್ರಾಣಪ್ರಿಯೆ ಸತೀಸಾಧ್ವೀ ಸೀತೆಯು ಶ್ಯಾಮವಟದಲ್ಲಿ ಆಶೀರ್ವಾದವನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು - ॥26॥

ಭರತಾನುಜ ನರಶ್ರೇಷ್ಠ ಲಕ್ಷ್ಮಣ! ನೀನು ಸೀತೆಯನ್ನು ಕರೆದುಕೊಂಡು ಮುಂದೆ-ಮುಂದೆ ನಡೆ, ನಾನು ಧನುರ್ಧಾರಿಯಾಗಿ ಹಿಂದಿನಿಂದ ನಿಮ್ಮನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಾ ನಡೆಯುವೆನು. ॥27॥ ವಿದೇಹಕುಲನಂದಿನೀ ಜನಕಾತ್ಮಜಾ ಸೀತೆಯು ಬಯಸುವ ಫಲಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಹೂವುಗಳನ್ನು ಪಡೆದು ಆಕೆಯ ಮನಸ್ಸು ಪ್ರಸನ್ನವಾಗುವುದು. ಅದೆಲ್ಲವನ್ನು ಅವಳಿಗೆ ಕೊಡುತ್ತಾ ಇರು. ॥28॥ ಅಬಲೆಯಾದ ಸೀತೆಯು ಒಂದೊಂದು ಗಿಡ, ಮರ, ಹಿಂದೆಂದೂ ನೋಡದಿರುವ ಪುಷ್ಪಶೋಭಿತ ಲತೆಯನ್ನು ಕಂಡು ಅದರ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀರಾಮನಲ್ಲಿ ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದಳು. ॥29॥

ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಸೀತೆಯ ಮಾತಿನಂತೆ ಕೂಡಲೇ ಬಗೆ-ಬಗೆಯ ಮರಗಳ ಚಿಗುರುಗಳನ್ನು, ಪುಷ್ಪಗುಚ್ಛಗಳನ್ನು ತಂದು-ತಂದು ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದನು. ॥30॥ ಆಗ ಜನಕರಾಜನಂದಿನೀ ಸೀತೆಯು ವಿಚಿತ್ರ ಉಸುಕು ಮತ್ತು ಜಲರಾಶಿಯಿಂದ ಶೋಭಿಸುವ, ಹಂಸ, ಸಾರಸಗಳ ಕಲರವದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಯಮುನೆಯನ್ನು ನೋಡಿ ಬಹಳ ಸಂತೋಷಪಡುತ್ತಿದ್ದಳು. ॥31॥ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಒಂದು ಹರದಾರಿ ಪ್ರಯಾಣ ಮಾಡಿ ಇಬ್ಬರೂ ಸಹೋದರರು ಶ್ರೀರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಸಿಗುವ ಹಿಂಸಕ ಪಶುಗಳನ್ನು (ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ) ವಧಿಸುತ್ತಾ ಯಮುನಾ ತೀರದ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸಿದರು. ॥32॥ ಉದಾರ ದೃಷ್ಟಿಯುಳ್ಳ ಆ ಸೀತಾ, ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಮತ್ತು ಶ್ರೀರಾಮನು ನವಿಲುಗಳ ಗುಂಪುಗಳ ಕೇಕಾರವದಿಂದ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸುತ್ತಿದ್ದ, ಆನೆಗಳಿಂದ ಮತ್ತು ವಾನರರಿಂದ ತುಂಬಿದ ಆ ಸುಂದರವನದಲ್ಲಿ ತಿರುಗಾಡುತ್ತಾ ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಯಮುನಾ ನದಿಯ ಸಮತಟ್ಟಾದ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಬಂದು, ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲೇ ತಂಗಿದರು. ॥33॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಐವತ್ತೈದನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು ॥55॥

ಐವತ್ತಾರನೆಯ ಸರ್ಗ

ಶ್ರೀರಾಮ-ಸೀತೆ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಅರಣ್ಯದ ಸೋಬಗನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ ಚಿತ್ರಕೂಟವನ್ನು ಸೇರಿದುದು, ವಾಲ್ಮೀಕಿಗಳ ಸಂದರ್ಶನ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಅಣ್ಣನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಪರ್ಣಶಾಲೆಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದುದು, ವಾಸ್ತುಶಾಂತಿಯನ್ನು ಮಾಡಿದನಂತರ ಎಲ್ಲರೂ ಕುಟೀರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದುದು

ಅನಂತರ ರಾತ್ರಿ ಕಳೆದಾಗ ರಘುಕುಲಶಿರೋಮಣಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ಎದ್ದು, ಅಲ್ಲಿ ಮಲಗಿದ್ದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ನಿಧಾನವಾಗಿ ಎಬ್ಬಿಸಿ, ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು - ॥1॥

ಪರಂತಪ ಸುಮಿತ್ರಾಕುಮಾರ! ಶುಕ-ಪಿಕ ಮೊದಲಾದ ಕಾಡಿನ ಪಕ್ಷಿಗಳ ಮಧುರ ಕಲರವ ಕೇಳುತ್ತಿದೆ ನೋಡು. ಈಗ ನಾವು ಇಲ್ಲಿಂದ ಪ್ರಯಾಣ ಮಾಡುವಾ; ಏಕೆಂದರೆ ಪ್ರಯಾಣಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯವಾದ ಸಮಯ ಬಂದಿದೆ. ॥2॥ ಸರಿಯಾದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅಣ್ಣನು ಎಬ್ಬಿಸಿದಾಗ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ನಿದ್ರಾಲಸ್ಯ ಹಾಗೂ ನಡೆದು ಬಂದ ಬಳಲಿಕೆಯನ್ನು ದೂರಗೊಳಿಸಿದನು. ॥3॥

ಮತ್ತೆ ಎಲ್ಲರೂ ಎದ್ದು, ಯಮುನಾನದಿಯ ಶೀತಲ ಜಲದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನಾದಿಗಳನ್ನು ಮಾಡಿ, ಋಷಿ-ಮುನಿಗಳಿಂದ ಸೇವಿತ ಚಿತ್ರಕೂಟದ ದಾರಿಯನ್ನು ಹಿಡಿದರು. ॥4॥ ಆಗ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಂದಿಗೆ ಅಲ್ಲಿಂದ ಹೊರಟ ಶ್ರೀರಾಮನು ಕಮಲ ನಯನೀ ಸೀತೆಯ ಬಳಿ ಇಂತೆಂದನು - ॥5॥

ವೈದೇಹಿ! ಈ ವಸಂತ ಋತುವಿನಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಅರಳಿದ ಹೂವುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮುತ್ತುಗದ ವೃಕ್ಷಗಳನ್ನು ನೋಡು. ಇವು ಪುಷ್ಪಮಾಲೆಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದಂತೆ ಅನಿಸುತ್ತದೆ. ಆ ಹೂವುಗಳ ಅರುಣಪ್ರಭೆಯಿಂದ ಉರಿಯುತ್ತಿರುವಂತೆ ಕಾಣುತ್ತವೆ. ॥6॥ ಈ ವೀರವೃಕ್ಷಗಳು, ಬಿಲ್ವ ವೃಕ್ಷಗಳೂ ಹೂವು-ಹಣ್ಣುಗಳ ಭಾರದಿಂದ ಬಾಗಿಕೊಂಡಿರುವುದನ್ನು ನೋಡು; ಆದರೆ ನಿರ್ಜನವಾದ ಈ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯರೇ ಇಲ್ಲದಿರುವುದರಿಂದ ಇದನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸುವರೇ ಇಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ನಾವು ಈ ಫಲಗಳಿಂದ ಜೀವನ ನಿರ್ವಾಹ ಮಾಡಬಹುದು. ॥7॥

ಮತ್ತೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ-ಲಕ್ಷ್ಮಣ! ಇಲ್ಲಿಯ ಒಂದೊಂದು ಮರಗಳಲ್ಲಿ ಜೇನು ತುಂಬಿದ ಗೂಡುಗಳು ಜೋತಾಡುತ್ತಿವೆ. ಇವೆಲ್ಲವುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದೊಂದು ದ್ರೋಣ (ನಾಲ್ಕು ಕೊಳಗ)ದಷ್ಟು ಜೇನು ತುಂಬಿದೆ. ॥8॥ ವನದ ಈ ಭಾಗ ಬಹಳ ರಮಣೀಯವಾಗಿದೆ, ಇಲ್ಲಿ ಹೂವುಗಳ ಮಳೆಯೇ ಸುರಿಯುತ್ತಿದೆ, ಭೂಮಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಹೂವುಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಿಹೋಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಚಾತಕಪಕ್ಷಿಗಳು ಪೀ ಪೀ ಎಂದು ಕೂಗುತ್ತಿವೆ. ಅಲ್ಲಿ ನವಿಲುಗಳು ಕೇಕೇ ಹಾಕುತ್ತಾ ಚಾತಕ ಪಕ್ಷಿಗಳಿಗೆ ಉತ್ತರ ಕೊಡುವಂತೆ ಇದೆ. ॥9॥ ಇದೋ ಚಿತ್ರಕೂಟಪರ್ವತ-ಇದರ ಶಿಖರ ಬಹಳ ಎತ್ತರವಾಗಿದೆ, ಆನೆಗಳ ಹಿಂಡುಗಳು ಅತ್ತಕಡೆಗೇ ಹೋಗುತ್ತಿವೆ ಹಾಗೂ ಅನೇಕ ಪಕ್ಷಿಗಳು ನಿನಾದಿಸುತ್ತಿವೆ. ॥10॥

ಅಯ್ಯಾ! ಇಲ್ಲಿಯ ಭೂಮಿ ಸಮತಟ್ಟಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಬಹಳಷ್ಟು ಮರಗಳಿಂದ ತುಂಬಿಕೊಂಡಿದೆ. ಚಿತ್ರಕೂಟದ ಈ ಪವಿತ್ರ ಕಾನನದಲ್ಲಿ ನಾವು ಆನಂದದಿಂದ ಸಂಚರಿಸುವೆವು. ॥11॥ ಸೀತೆಯೊಂದಿಗೆ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರಿಬ್ಬರೂ ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಿಂದಲೇ ಪ್ರಯಾಣ ಮಾಡುತ್ತಾ ಸರಿಯಾದ ಸಮಯಕ್ಕೆ ರಮಣೀಯ, ಮನೋರಮ ಚಿತ್ರಕೂಟ ಪರ್ವತವನ್ನು ತಲುಪಿದರು. ॥12॥ ಆ ಪರ್ವತವು ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಪಕ್ಷಿಗಳಿಂದ ಪರಿಪೂರ್ಣವಾಗಿತ್ತು. ಅಲ್ಲಿ ಫಲ-ಮೂಲಗಳು ಧಾರಾಳವಿದ್ದು, ರುಚಿಕರ ನೀರೂ ಸಾಕಷ್ಟಿತ್ತು. ಆ ರಮಣೀಯ ಶೈಲದ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ಹೇಳಿದನು - ॥13॥

ಸೌಮ್ಯ! ಈ ಪರ್ವತ ಬಹಳ ಮನೋಹರವಾಗಿದೆ. ನಾನಾ ವಿಧದ ವೃಕ್ಷ-ಲತೆಗಳಿಂದ ಇದರ ಶೋಭೆ ಹೆಚ್ಚಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಫಲ-ಮೂಲಗಳೂ ಹೇರಳವಾಗಿವೆ. ಈ ರಮಣೀಯವಾದ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ನಾವು ಸುಖವಾಗಿ ಜೀವನ-ನಿರ್ವಾಹ ಮಾಡ ಬಹುದೆಂದು ನನಗೆ ಅನಿಸುತ್ತಿದೆ. ॥14॥ ಈ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಮಹಾತ್ಮಾ ಮುನಿಗಳು ವಾಸಿಸುತ್ತಿರುವರು. ಅಯ್ಯಾ! ಇದೇ ನಮಗೆ ವಾಸಕ್ಕಾಗಿ ಯೋಗ್ಯಸ್ಥಾನವಾಗಿದೆ. ನಾವು ಇಲ್ಲೇ ವಾಸಿಸುವಾ. ॥15॥ ಹೀಗೆ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ ಮಹರ್ಷಿ ವಾಲ್ಮೀಕಿಗಳ ಆಶ್ರಮದ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು, ಸೀತಾ-ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಕೈಮುಗಿದುಕೊಂಡು ಮುನಿಯ ಆಶ್ರಮವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ, ಎಲ್ಲರೂ ಅವರ ಚರಣಗಳಲ್ಲಿ ಮಸ್ತಕಗಳನ್ನು ಚಾಚಿದರು. ॥16॥ ಧರ್ಮಜ್ಞರಾದ ಮಹರ್ಷಿಗಳು ಅವರ ಆಗಮನದಿಂದ ಬಹಳ ಪ್ರಸನ್ನರಾಗಿ, ‘ನಿಮಗೆ ಸ್ವಾಗತವು, ಬನ್ನಿ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳಿ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾ ಅವರನ್ನು ಆದರದಿಂದ ಸತ್ಕರಿಸಿದರು. ॥17॥ ಅನಂತರ ಮಹಾಬಾಹು ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನು ಮಹರ್ಷಿಗಳಿಗೆ ತನ್ನ ಯಥೋಚಿತ ಪರಿಚಯವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು, ಲಕ್ಷ್ಮಣನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು - ॥18॥

ಸೌಮ್ಯ ಲಕ್ಷ್ಮಣ! ನೀನು ಕಾಡಿನಿಂದ ಗಟ್ಟಿಮುಟ್ಟಾದ ಮರಗಳನ್ನು ತಂದು, ವಾಸಿಸಲು ಒಂದು ಕುಟೀರವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸು, ಇಲ್ಲೇ ವಾಸಿಸಲು ನನ್ನ ಮನಸ್ಸು ಬಯಸುತ್ತಿದೆ. ॥19॥ ಶ್ರೀರಾಮನ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಶತ್ರುದಮನ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರದ ವೃಕ್ಷಗಳ ರೆಂಬೆಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿ ತಂದು, ಅವುಗಳಿಂದ ಒಂದು ಪರ್ಣಕುಟೀರವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದನು. ॥20॥ ಆ ಕುಟೀರವನ್ನು ಒಳ-ಹೊರಗಿನಿಂದ ಕಟ್ಟಿಗೆಯ ಗೋಡೆಯಿಂದಲೇ ಸುಸ್ಥಿರವಾಗಿ ಕಟ್ಟಲಾಗಿತ್ತು, ಮೇಲಿನಿಂದ ಹುಲ್ಲಿನ ಛಾವಣಿ ಇದ್ದು, ಗಾಳಿ-ಮಳೆಗಳು ನಿವಾರಣೆಯಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ನೋಡಲು ಸುಂದರವಾಗಿ ಸಿದ್ಧವಾಗಿದ್ದ ಅದನ್ನು ನೋಡಿ ಏಕಾಗ್ರ ಚಿತ್ತನಾಗಿ ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಲ್ಲಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ಇಂತೆಂದನು - ॥21॥

ಸುಮಿತ್ರಾನಂದನ! ನಾವು ಗಜಕಂದದ ತಿರುಳಿನಿಂದ ಪರ್ಣಶಾಲೆಯ ಅಧಿಷ್ಠಾತೃ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಪೂಜಿಸುವಾ;1 ಏಕೆಂದರೆ ದೀರ್ಘಾಯುಷ್ಯವನ್ನು ಬಯಸುವ ಜನರು ವಾಸ್ತುಶಾಂತಿಯನ್ನು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಮಾಡಬೇಕು. ॥22॥ ಕಲ್ಯಾಣದರ್ಶೀ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೇ! ನೀನು ‘ಗಜಕಂದ’2 ಎಂಬ ಗಡ್ಡೆಯನ್ನು ಅಗೆದು ಬೇಗನೇ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಬಾ; ಏಕೆಂದರೆ ಶಾಸ್ತ್ರೋಕ್ತ ವಿಧಿಗನುಸಾರ ಅನುಷ್ಠಾನವು ನಮಗೆ ಅವಶ್ಯ ಕರ್ತವ್ಯವಾಗಿದೆ. ನೀನು ಧರ್ಮವನ್ನೇ ಸದಾ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾ ಇರು. ॥23॥ ಅಣ್ಣನ ಮಾತನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡ ಶತ್ರುವೀರರನ್ನು ವಧಿಸುವ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಅವನ ಮಾತಿನಂತೆ ಕಾರ್ಯ ಮಾಡಿದನು. ಆಗ ಶ್ರೀರಾಮನು ಪುನಃ ಅವನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು - ॥24॥

1. ಇಲ್ಲಿ ‘ಐಣೆಯಂ ಮಾಂಸಮ್’ ಇದರ ಅರ್ಥ - ಗಜಕಂದ ಎಂಬ ವಿಶೇಷ ಗಡ್ಡೆಯ ತಿರುಳು. ಈ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ ಮಾಂಸಪರ ಅರ್ಥ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಬಾರದು; ಏಕೆಂದರೆ ಹೀಗೆ ಅರ್ಥೈಸಿದರೆ - ‘ಹಿತ್ವಾ ಮುನಿವದಾ ಮಿಷಮ್’ (2/20/29), ‘ಫಲಾನಿ ಮೂಲಾನಿ ಚ ಭಕ್ಷಯನ್ ವನೇ’ (2/34/59), ‘ಧರ್ಮಮೇವಾಚರಿಷ್ಯಾಮಸ್ತತ್ರ ಮೂಲಲಾಶನಾಃ’ (2/54/16) ಇತ್ಯಾದಿಯಾಗಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ಮಾಡಿದ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಗೆ ವಿರೋಧ ಉಂಟಾದೀತು. ಈ ವಚನಗಳಲ್ಲಿ ನಿರಾಮಿಷವಾಗಿ ಇರುವ ಮತ್ತು ಫಲ-ಮೂಲಗಳನ್ನು ತಿಂದು ಧರ್ಮಾಚರಣ ಮಾಡುವ ಮಾತು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ‘ರಾಮೋ ದ್ವಿರ್ನಾಭಿಭಾಷತೆ’ (ಶ್ರೀರಾಮನು ಎಂದೂ ಎರಡಾಡುವುದಿಲ್ಲ ಒಮ್ಮೆ ಆಡಿದ ಮಾತನ್ನು ಮತ್ತೆಂದೂ ಬದಲಿಸುವುದಿಲ್ಲ) ಈ ಮಾತಿಗನುಸಾರ ಶ್ರೀರಾಮನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಅಚಲವಾಗಿರುವಂತಹುದು.

2. ಮದನಪಾಲ - ನಿಘಂಟುವಿಗನುಸಾರ ‘ಮೃಗ’ದ ಅರ್ಥ ಗಜಕಂದ ಎಂದಿದೆ.

ಲಕ್ಷ್ಮಣ! ಈ ಗಜಕಂದವನ್ನು ಬೇಯಿಸು, ನಾವು ಪರ್ಣಶಾಲೆಯ ಅಧಿಷ್ಠಾತೃದೇವತೆಗಳನ್ನು ಪೂಜಿಸುವಾ. ತಡ ಮಾಡಬೇಡ. ಈಗ ಸೌಮ್ಯಮುಹೂರ್ತವಿದೆ ಹಾಗೂ ಇದೇ ದಿನ ‘ಧ್ರುವ’3 ಎಂಬ ಮುಹೂರ್ತವೂ ಇದೆ. (ಆದ್ದರಿಂದ ಇದರಲ್ಲೇ ಈ ಶುಭಕಾರ್ಯವಾಗಬೇಕು.) ॥25॥

3. ‘ಉತ್ತರಾತ್ರಯರೋಹಿಣ್ಯೋ ಭಾಸ್ಕರಶ್ಚ ಧ್ರುವಂ ಸ್ಥಿರಮ್’ (ಮುಹೂರ್ತ ಚಿಂತಾಮಣಿ)

ಅರ್ಥಾತ್ ಮೂರೂ ಉತ್ತರಾ ಮತ್ತು ರೋಹಿಣಿ ನಕ್ಷತ್ರ ಹಾಗೂ ರವಿವಾರ - ಇವು ‘ಧ್ರುವ’ ಮತ್ತು ‘ಸ್ಥಿರ’ ಸಂಜ್ಞಕವಾಗಿವೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಗೃಹಶಾಂತಿ ಅಥವಾ ವಾಸ್ತುಶಾಂತಿಯೇ ಮೊದಲಾದ ಕರ್ಮಗಳು ಪ್ರಶಸ್ತ ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ.

ಪ್ರತಾಪಿ ಸುಮಿತ್ರಾಕುಮಾರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಪವಿತ್ರ ಮತ್ತು ಕಪ್ಪು ಸಿಪ್ಪೆಯುಳ್ಳ ಗಜಕಂದವನ್ನು ಕಿತ್ತು ಉರಿಯುವ ಬೆಂಕಿಯಲ್ಲಿ ಹಾಕಿದನು. ॥26॥

ರಕ್ತವಿಕಾರ ನಾಶಮಾಡುವ1 ಆ ಗಜಕಂದವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಬೆಂದಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಪುರುಷಸಿಂಹ ಶ್ರೀರಘುನಾಥನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು- ॥27॥

ದೇವೋಪಮ ತೇಜಸ್ವೀ ಶ್ರೀರಘುನಾಥನೇ! ಈ ಕಪ್ಪು ಸಿಪ್ಪೆ ಇರುವ ಗಜಕಂದವು ಕೆಟ್ಟುಹೋದ ಎಲ್ಲ ಅವಯವಗಳನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿಸುವುದು.2 ನಾನು ಇದನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಬೇಯಿಸಿರುವೆನು. ಈಗ ನೀವು ವಾಸ್ತುದೇವತೆಗಳನ್ನು ಪೂಜಿಸಿರಿ; ಏಕೆಂದರೆ ನೀವು ಈ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಕುಶಲರಾಗಿದ್ದೀರಿ. ॥28॥ ಸದ್ಗುಣಸಂಪನ್ನ ಹಾಗೂ ಜಪ ಕೋವಿದನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನು ಸ್ನಾನಮಾಡಿ ಶೌಚ-ಸಂತೋಷಾದಿ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಾ ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಎಲ್ಲ ಮಂತ್ರಗಳನ್ನು ಪಠಿಸಿ, ಜಪ ಮಾಡಿದನು. ಇದರಿಂದ ವಾಸ್ತುಶಾಂತಿಯು ಪೂರ್ಣವಾಗುತ್ತದೆ. ॥29॥

1. ‘ಛಿನ್ನಶೋಣಿತಮ್’ ಇದರ ವ್ಯತ್ಪತ್ತಿ ಹೀಗಿದೆ - ‘ಛಿನ್ನಂ ಶೋಣಿತಂ ರಕ್ತವಿಕಾರರೂಪಂ ರೋಗಜಾತಂ ಯೇನ ಸಃ ತಮ್’. ‘ಗಜಕಂದ’ ರೋಗವಿಕಾರದ ನಾಶಕವಾಗಿದೆ. ಇದು ವೈದ್ಯಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಮದನಪಾಲ ನಿಘಂಟುವಿನ ‘ಷಡ್ ದೋಷಾದಿಕುಷ್ಠಹಂತಾ’ ಮುಂತಾದ ವಚನಗಳಿಂದಲೂ ಕೂಡ ಇದು ಚರ್ಮದೋಷ ಮತ್ತು ಕುಷ್ಠವೇ ಆದಿ ರಕ್ತವಿಕಾರದ ನಾಶಕವಾಗಿದೆ.

2. ‘ಸಮಸ್ತಾಂಗಃ’ ಇದರ ವ್ಯತ್ಪತ್ತಿ ‘ಸಮ್ಯಗ್ ಭವಂತಿ ಅಸ್ತಾನಿ ಅಂಗಾನಿ ಯೇನ ಸಃ’ ಹೀಗೆ ತಿಳಿಯಬೇಕು.

ಸಮಸ್ತ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಪೂಜಿಸಿ ಪವಿತ್ರಭಾವದಿಂದ ಶ್ರೀರಾಮನು ಪರ್ಣಕುಟಿಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಆಗ ಅಮಿತ ತೇಜಸ್ವೀ ಶ್ರೀರಾಮನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ತುಂಬಾ ಆಹ್ಲಾದವಾಯಿತು. ॥30॥ ಅನಂತರ ಬಲಿ-ವೈಶ್ವದೇವ ಕರ್ಮ, ರುದ್ರಯಾಗ ಮತ್ತು ವೈಷ್ಣವಯಾಗ ಮಾಡಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ವಾಸ್ತುದೋಷದ ಶಾಂತಿಗಾಗಿ ಸ್ವಸ್ತಿವಾಚನ ಮಾಡಿದನು. ॥31॥ ನದಿಯಲ್ಲಿ ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಅವಭೃತ ಸ್ನಾನಮಾಡಿ ಯಥಾವಿಧಿ ಗಾಯತ್ರೀ ಮೊದಲಾದ ಮಂತ್ರಗಳನ್ನು ಜಪಿಸಿ ಅನಂತರ ಶ್ರೀರಾಮನು ಪಂಚಸೂನಾ ದೋಷಶಾಂತಿಗಾಗಿ ಬಲಿ-ವೈಶ್ಯದೇವವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿದನು. ॥32॥ ರಘುನಾಥನು ತನ್ನ ಸಣ್ಣದಾದ ಕುಟಿಗನುರೂಪವಾಗಿಯೇ ವೇದಿ ಸ್ಥಳಗಳು (ಎಂಟು ದಿಕ್ಪಾಲಕರಿಗೆ ಬಲಿದಾನ ಅರ್ಪಿಸುವ ಸ್ಥಾನ), ಚೈತ್ಯಗಳನ್ನು (ಗಣೇಶಾದಿಗಳ ಸ್ಥಾನ) ಹಾಗೂ ಆಯತನಗಳು (ವಿಷ್ಣು ಆದಿದೇವತೆಗಳ ಸ್ಥಾನ) ಇದನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿ, ಸ್ಥಾಪಿಸಿದನು. ॥33॥

ಆ ಮನೋಹರ ಕುಟೀರವು ಉಪಯುಕ್ತ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಾಣವಾಗಿತ್ತು. ಅದನ್ನು ಮರಗಳ ಸೊಪ್ಪಿನಿಂದ ಹೊದಿಸಿತ್ತು. ಪ್ರಚಂಡ ಗಾಳಿಯಿಂದ ರಕ್ಷಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಇತ್ತು. ಸೀತಾ, ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಮತ್ತು ಶ್ರೀರಾಮ ಎಲ್ಲರೂ ಒಟ್ಟಿಗೆ ದೇವತೆಗಳು ಸುಧರ್ಮಾ ಸಭೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವಂತೆ ಅದರಲ್ಲಿ ವಾಸಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರು. ॥34॥

ಚಿತ್ರಕೂಟ ಪರ್ವತವು ಬಹಳ ರಮಣೀಯವಾಗಿತ್ತು. ಅಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮ ತೀರ್ಥಸ್ಥಾನಗಳಿಂದ ಸುಶೋಭಿತ ಮಾಲ್ಯವತೀ (ಮಂದಾಕಿನೀ) ನದಿಯು ಹರಿಯುತಿತ್ತು. ಅದನ್ನು ಅನೇಕ ಪಶು-ಪಕ್ಷಿಗಳು ಸೇವಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. ಆ ಪರ್ವತ ಮತ್ತು ನದಿಯ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯ ಪಡೆದು ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಬಹಳ ಹರ್ಷ ಮತ್ತು ಆನಂದ ಉಂಟಾಯಿತು. ಅವನು ನಗರದಿಂದ ದೂರ ವನಕ್ಕೆ ಬಂದಿರುವುದರಿಂದ ಆದ ಕಷ್ಟ ಮರೆತುಬಿಟ್ಟನು. ॥35॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಐವತ್ತಾರನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು ॥56॥

ಐವತ್ತೇಳನೆಯ ಸರ್ಗ

ಸುಮಂತ್ರನು ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಮರಳಿದುದು, ಅವನು ಹೇಳಿದ ಶ್ರೀರಾಮನ ಸಂದೇಶ ಕೇಳಿ ಪುರವಾಸಿಗಳ ವಿಲಾಪ, ದಶರಥ ಮತ್ತು ಕೌಸಲ್ಯೆಯರ ಮೂರ್ಛೆ, ಅಂತಃಪುರದ ರಾಣಿಯರ ಆರ್ತನಾದ

ಇತ್ತ ಶ್ರೀರಾಮನು ಗಂಗೆಯ ದಕ್ಷಣತೀರದಲ್ಲಿ ಇಳಿದಾಗ ಗುಹನು ದುಃಖದಿಂದ ವ್ಯಾಕುಲನಾಗಿ ಸುಮಂತ್ರನೊಂದಿಗೆ ಬಹಳ ಹೊತ್ತು ಮಾತುಕತೆಯಾಡುತ್ತಾ, ಸುಮಂತ್ರನನ್ನು ತನ್ನ ಮನೆಗೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋದನು. ॥1॥ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಪ್ರಯಾಗದಲ್ಲಿ ಭರದ್ವಾಜರ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಹೋದುದು, ಮುನಿಯಿಂದ ಸತ್ಕಾರ ಪಡೆದು ಚಿತ್ರಕೂಟ ಪರ್ವತಕ್ಕೆ ಹೋದುದು, ಈ ಎಲ್ಲ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಶೃಂಗವೇರಪುರದ ಗುಪ್ತಚರರು ನೋಡಿ ಮರಳಿ ಬಂದು ಗುಹನಿಗೆ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ತಿಳಿಸಿದರು. ॥2॥ ಇವೆಲ್ಲ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಅರಿತು ಸುಮಂತ್ರನು ಗುಹನಿಂದ ಬೀಳ್ಕೊಂಡು ತನ್ನ ಉತ್ತಮ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ರಥಕ್ಕೆ ಹೂಡಿ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಕಡೆಗೆ ಹೊರಟನು. ಆಗ ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಬಹಳ ದುಃಖವಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ॥3॥ ಅವನು ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಸುಗಂಧಿತ ವನಗಳನ್ನು, ನದಿಗಳನ್ನು, ಸರೋವರಗಳನ್ನು, ಗ್ರಾಮ-ನಗರಗಳನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಸಾಗುತ್ತಿದ್ದನು. ॥4॥ ಶೃಂಗವೇರಪುರದಿಂದ ಹೊರಟು ಮರುದಿನ ಸಾಯಂಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ತಲುಪಿ ನೋಡುತ್ತಾನೆ, ಇಡೀ ನಗರವು ಆನಂದಶೂನ್ಯವಾಗಿತ್ತು. ॥5॥

ಅಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಯಾವುದೇ ಶಬ್ದ ಕೇಳಿ ಬರುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಮನುಷ್ಯರಿಂದ ಶೂನ್ಯವಾಗಿರುವಂತೆ, ಸ್ಮಶಾನ ಮೌನದಂತಿತ್ತು. ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಇಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ನೋಡಿ ಸುಮಂತ್ರನಿಗೆ ಬಹಳ ದುಃಖವಾಯಿತು. ಅವನು ಶೋಕಪೀಡಿತನಾಗಿ ಹೀಗೆ ಚಿಂತಿಸತೊಡಗಿದನು - ॥6॥ ಶ್ರೀರಾಮನ ವಿರಹಜನಿತ ಸಂತಾಪ ದುಃಖದಿಂದ ವ್ಯಥಿತವಾಗಿ ಆನೆ, ಕುದುರೆ, ಮನುಷ್ಯರು ಮತ್ತು ಮಹಾರಾಜಸಹಿತ ಇಡೀ ಅಯೋಧ್ಯೆಯು ಶೋಕಾಗ್ನಿಯಿಂದ ಎಲ್ಲಾದರೂ ಸುಟ್ಟುಹೋಗಿಲ್ಲವಲ್ಲ! ॥7॥

ಇದೇ ಚಿಂತೆಯಿಂದ ಸಾರಥಿ ಸುಮಂತ್ರನು ವೇಗಶಾಲಿ ಕುದುರೆಗಳ ಮೂಲಕ ನಗರದ್ವಾರವನ್ನು ತಲುಪಿ ಕೂಡಲೇ ಅಯೋಧ್ಯೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ॥8॥ ಸುಮಂತ್ರನನ್ನು ನೋಡಿ ನೂರಾರು-ಸಾವಿರಾರು ಪುರವಾಸಿಗಳು ಓಡಿ ಬಂದು ‘ಶ್ರೀರಾಮನೆಲ್ಲಿ?’ ಎಂದು ಕೇಳುತ್ತಾ ಅವನ ರಥದ ಜೊತೆಗೆ ಓಡತೊಡಗಿದರು. ॥9॥

ಆಗ ಸುಮಂತ್ರನು ಆ ಜನರಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು-ಸಜ್ಜನರೇ! ನಾನು ಗಂಗೆಯ ತೀರದವರೆಗೆ ಶ್ರೀರಘುನಾಥನೊಂದಿಗೆ ಹೋಗಿದ್ದೆ. ಅಲ್ಲಿಂದ ಆ ಧರ್ಮಿನಿಷ್ಠ ಮಹಾತ್ಮನು ನನಗೆ ಮರಳಿ ಹೋಗುವಂತೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದನು. ಆದ್ದರಿಂದ ನಾನು ಅವನಿಂದ ಬೀಳ್ಕೊಂಡು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಮರಳಿ ಬಂದೆ. ಆ ಮೂವರು ಗಂಗೆಯನ್ನು ದಾಟಿ ಹೊರಟುಹೋದರು. ಇದನ್ನು ತಿಳಿದು ಎಲ್ಲರ ಕಣ್ಣುಗಳಲ್ಲಿ ಕಣ್ಣೀರು ಹರಿಯಿತು. ಅಯ್ಯೋ! ನಮಗೆ ಧಿಕ್ಕಾರವಿರಲಿ. ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಅವರು ದೀರ್ಘವಾಗಿ ನಿಟ್ಟುಸಿರು ಬಿಡುತ್ತಾ ‘ಹಾ ರಾಮ!’ ಎಂದು ಕೂಗುತ್ತಾ ಜೋರಾಗಿ ಕರುಣಾಕ್ರಂದನ ಮಾಡತೊಡಗಿದರು. ॥10-11॥ ಸುಮಂತ್ರನು ಅವರ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿದನು. ಅವರು ಗುಂಪು-ಗುಂಪಾಗಿ ನಿಂತುಕೊಂಡು - ಅಯ್ಯೋ! ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿಯೂ ನಮ್ಮ ಸರ್ವನಾಶವಾಯಿತು; ಏಕೆಂದರೆ ಈಗ ನಾವು ಇಲ್ಲಿ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ನೋಡಲಾರೆವು. ॥12॥ ದಾನ, ಯಜ್ಞ, ವಿವಾಹ ಹಾಗೂ ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ಸಾಮಾಜಿಕ ಉತ್ಸವಗಳ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಇನ್ನು ನಾವು ಎಂದೂ ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ನಮ್ಮ ಜೊತೆಗೆ ನಿಂತಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಲಾರೆವು. ॥13॥

ಇಂತಹ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಯಾವ ವಸ್ತು ಉಪಯೋಗಿಯಾಗಿದೆ? ಏನು ಮಾಡಿದರೆ ಅವರಿಗೆ ಪ್ರಿಯವಾಗುವುದು? ಯಾವ-ಯಾವ ವಸ್ತುವಿನಿಂದ ಅವರಿಗೆ ಸುಖ ಸಿಗಬಹುದು? ಮುಂತಾದ ವಿಷಯಗಳ ವಿಚಾರಮಾಡುತ್ತಾ ಶ್ರೀರಾಮ ಚಂದ್ರನು ತಂದೆಯಂತೆ ಈ ನಗರವನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ॥14॥ ರಾಜಬೀದಿಯಲ್ಲಿ ಹೋಗುವಾಗ ಸಾರಥಿಯ ಕಿವಿಗಳಿಗೆ ಸೌಧಗಳ ಕಿಡಕಿಗಳಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ಶ್ರೀರಾಮನಿಗಾಗಿಯೇ ಸಂತಪ್ತರಾಗಿ ವಿಲಾಪಿಸುತ್ತಾ ಅಳುವ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಶಬ್ದ ಕೇಳಿ ಬರುತ್ತಿದ್ದವು. ॥15॥

ರಾಜಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹೋಗುತ್ತಿರುವಾಗ ಸುಮಂತ್ರನು ಬಟ್ಟೆಯಿಂದ ತನ್ನ ಮುಖವನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಕೊಂಡಿದ್ದನು. ಅವನು ರಥದೊಂದಿಗೆ ದಶರಥ ಮಹಾರಾಜರು ಇರುವ ಭವನದ ಕಡೆಗೆ ಹೊರಟನು. ॥16॥ ಅರಮನೆಯ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಅವನು ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ರಥದಿಂದ ಇಳಿದು, ಒಳಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಬಹಳ ಜನರಿಂದ ತುಂಬಿದ ಏಳು ಹಜಾರಗಳನ್ನು ದಾಟಿದನು. ॥17॥

ಶ್ರೀಮಂತರ ಸೌಧಗಳಲ್ಲಿ, ಏಳು ಮಹಡಿಯುಳ್ಳ ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಅರಮನೆಯಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿರುವ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಸುಮಂತ್ರನು ಮರಳಿದುದನ್ನು ನೋಡಿ ಶ್ರೀರಾಮನ ದರ್ಶನದಿಂದ ವಂಚಿತರಾದ್ದರಿಂದ ದುಃಖದಿಂದ ದುರ್ಬಲರಾಗಿ ಹಾಹಾಕಾರ ಮಾಡಿದರು. ॥18॥ ಅವರ ಕಾಡಿಗೆರಹಿತ ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ಕಣ್ಣುಗಳು ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ಒದ್ದೆಯಾಗಿದ್ದವು. ಆ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಅತ್ಯಂತ ಆರ್ತರಾಗಿ ಅವ್ಯಕ್ತಭಾವದಿಂದ ಒಬ್ಬರು ಮತ್ತೊಬ್ಬರ ಕಡೆಗೆ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದರು. ॥19॥ ಅನಂತರ ಅರಮನೆಯಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಶ್ರೀರಾಮನ ಶೋಕದಿಂದ ಸಂತಪ್ತರಾದ ದಶರಥನ ರಾಣಿಯರು ಮೆಲ್ಲನೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಮಾತುಗಳು ಕೇಳಿಬಂದವು. ॥20॥ ಈ ಸಾರಥಿ ಸುಮಂತ್ರನು ಶ್ರೀರಾಮನೊಂದಿಗೆ ಇಲ್ಲಿಂದ ಹೋಗಿದ್ದ ಹಾಗೂ ಅವನಿಲ್ಲದೆ ಮರಳಿ ಬಂದಿರುವನು. ಇಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಕರುಣಾಕ್ರಂದನ ಮಾಡುತ್ತಿರುವ ಕೌಸಲ್ಯೆಗೆ ಏನು ಉತ್ತರ ಕೊಡುವನು? ॥21॥ ಜೀವನ ದುಃಖಮಯ ಇರುವಂತೆಯೇ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಅದರ ನಾಶವೂ ಸುಲಭವಿಲ್ಲ ಎಂದೇ ನಾನು ತಿಳಿಯುತ್ತೇನೆ. ಅದರಿಂದಲೇ ನ್ಯಾಯೋಚಿತವಾಗಿ ಪ್ರಾಪ್ತವಾದ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಪುತ್ರನು ಕಾಡಿಗೆ ಹೋದರೂ ಕೌಸಲ್ಯೆ ಇನ್ನೂ ಜೀವಂತರವಾಗಿರುವಳು. ॥22॥ ರಾಣಿಯರ ಆ ನಿಜವಾದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಶೋಕದಿಂದ ದಗ್ಧನಂತಾದ ಸುಮಂತ್ರನು ಕೂಡಲೇ ರಾಜಭವನವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ॥23॥ ಎಂಟನೆಯ ಹಜಾರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ನೋಡಿದರೆ, ಒಂದು ಶ್ವೇತಭವನದಲ್ಲಿ ಪುತ್ರಶೋಕದಿಂದ ಮಲಿನ, ದೀನ ಹಾಗೂ ದುಃಖಾತುರನಾಗಿ ಮಹಾರಾಜನು ಕುಳಿತಿದ್ದಾನೆ. ॥24॥

ಸುಮಂತ್ರನು ಅಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿರುವ ಮಹಾರಾಜರ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ, ಅವರಿಗೆ ವಂದಿಸಿ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಹೇಳಿದ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹಾಗೆಯೇ ನಿವೇದಿಸಿಕೊಂಡನು. ॥25॥ ರಾಜನು ಸುಮ್ಮನೆ ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದನು, ಕೇಳಿ ಅವನ ಹೃದಯ ದ್ರವೀಭೂತವಾಯಿತು. ಮತ್ತೆ ಅವನು ಶ್ರೀರಾಮನ ಶೋಕದಿಂದ ಅತ್ಯಂತ ಪೀಡಿತನಾಗಿ ಮೂರ್ಛಿತನಾಗಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಕುಸಿದುಬಿದ್ದನು. ॥26॥ ಮಹಾರಾಜರು ಮೂರ್ಛಿತರಾದಾಗ ಇಡೀ ಅಂತಃಪುರವು ದುಃಖದಿಂದ ವ್ಯಥಿತವಾಯಿತು. ರಾಜನು ಭೂಮಿಗೆ ಬೀಳುತ್ತಲೇ ಎಲ್ಲ ಜನರು ಎರಡೂ ಕೈಗಳನ್ನೆತ್ತಿ ಜೋರಾಗಿ ಚೀತ್ಕಾರ ಮಾಡತೊಡಗಿದರು. ॥27॥ ಆಗ ಕೌಸಲ್ಯೆಯು ಸುಮಿತ್ರೆಯ ಸಹಾಯದಿಂದ ಬಿದ್ದಿರುವ ತಮ್ಮ ಪತಿಯನ್ನು ಎಬ್ಬಿಸಿ, ಈ ಪ್ರಕಾರ ಹೇಳಿದಳು - ॥28॥

ಮಹಾಭಾಗ! ಈ ಸುಮಂತ್ರನು ದುಷ್ಕರಕರ್ಮ ಮಾಡುವ ಶ್ರೀರಾಮನ ದೂತನಾಗಿ ಅವನ ಸಂದೇಶವನೆತ್ತಿಕೊಂಡು ವನದಿಂದ ಮರಳಿರುವನು. ನೀವು ಅವನಲ್ಲಿ ಏಕೆ ಮಾತನಾಡುವುದಿಲ್ಲ? ॥29॥ ರಘುನಂದನ! ಪುತ್ರನಿಗೆ ವನವಾಸ ಕೊಡುವುದು ಅನ್ಯಾಯವಾಗಿದೆ. ಈ ಅನ್ಯಾಯ ಮಾಡಿ ನೀವು ಏಕೆ ಲಜ್ಜಿತರಾಗುವಿರಿ? ಏಳಿ, ನಿಮಗೆ ನಿಮ್ಮ ಸತ್ಯಪಾಲನೆಯ ಪುಣ್ಯ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಿದೆ. ನೀವು ಈ ರೀತಿ ಶೋಕ ಮಾಡಿದಾಗ ನಿಮ್ಮ ಸಹಾಯಕರ ಸಮುದಾಯವೂ ನಿಮ್ಮೊಂದಿಗೆ ನಾಶವಾದೀತು. ॥30॥

ಸ್ವಾಮಿ! ನೀವು ಯಾರ ಭಯದಿಂದ ಸುಮಂತ್ರನಲ್ಲಿ ಶ್ರೀರಾಮನ ಸಮಾಚಾರ ಕೇಳುವುದಿಲ್ಲವೋ ಆ ಕೈಕೇಯಿ ಇಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ನಿರ್ಭಯರಾಗಿ ಮಾತನಾಡಿರಿ. ॥31॥ ಮಹಾರಾಜರಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಗಂಟಲು ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡಿತು. ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದಾಗಿ ಅವಳಿಂದ ಮಾತನಾಡಲಾಗಲಿಲ್ಲ. ಶೋಕದಿಂದ ವ್ಯಾಕುಲಳಾಗಿ ಕೂಡಲೇ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದುಬಿಟ್ಟಳು. ॥32॥

ಈ ಪ್ರಕಾರ ವಿಲಪಿಸುತ್ತಾ ಕೌಸಲ್ಯೆಯು ಭೂಮಿಗೆ ಬಿದ್ದಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ, ತಮ್ಮ ಪತಿಯ ಮೂರ್ಛಿತ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ ಎಲ್ಲ ರಾಣಿಯರು ಅವರನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿದು ಅಳತೊಡಗಿದರು. ॥33॥ ಅಂತಃಪುರದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ಆರ್ತನಾದವನ್ನು ಕೇಳಿ-ನೋಡಿ ನಗರದ ವೃದ್ಧರು ಮತ್ತು ತರುಣರು ಅತ್ತುಬಿಟ್ಟರು. ಎಲ್ಲ ಸ್ತ್ರೀಯರೂ ಅಳತೊಡಗಿದರು. ಆ ಇಡೀ ನಗರವು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಪುನಃ ಶೋಕದಿಂದ ವ್ಯಾಕುಲವಾಯಿತು. ॥34॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಐವತ್ತೇಳನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು ॥57॥

ಐವತ್ತೆಂಟನೆಯ ಸರ್ಗ

ಮಹಾರಾಜರ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಸುಮಂತ್ರನು ಶ್ರೀರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಸಂದೇಶ ತಿಳಿಸಿದುದು

ಮೂರ್ಛೆತಳೆದು ರಾಜನು ಎಚ್ಚರಗೊಂಡಾಗ ಸುಸ್ಥಿರ ಚಿತ್ತನಾಗಿ ಅವನು ಶ್ರೀರಾಮನ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಕೇಳಲು ಸಾರಥಿ ಸುಮಂತ್ರನನ್ನು ಕರೆಸಿದನು. ॥1॥ ಆಗ ಸುಮಂತ್ರನು ಶ್ರೀರಾಮನ ಶೋಕ, ಚಿಂತೆಯಲ್ಲಿ ನಿರಂತರ ಮುಳುಗಿದ, ದುಃಖದಿಂದ ವ್ಯಾಕುಲನಾದ ದಶರಥ ಮಹಾರಾಜರ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ ಕೈಮುಗಿದು ನಿಂತುಕೊಂಡನು. ॥2॥ ಕಾಡಿನಿಂದ ಆಗಲೇ ಹಿಡಿದು ತಂದ ಆನೆಯು ತನ್ನ ಗುಂಪಿನ ಗಜರಾಜನನ್ನು ನೆನೆಯುತ್ತಾ ದೀರ್ಘವಾಗಿ ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಡುತ್ತಾ ಅತ್ಯಂತ ಅಸ್ವಸ್ಥವಾಗುವಂತೆಯೇ ವೃದ್ಧ ದಶರಥನು ಶ್ರೀರಾಮನಿಗಾಗಿ ಅತ್ಯಂತ ಸಂತಪ್ತನಾಗಿ ದೀರ್ಘವಾಗಿ ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಡುತ್ತಾ, ರಾಮನನ್ನೇ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾ ಅಸ್ವಸ್ಥನಾದನು. ರಾಜನು ನೋಡುತ್ತಾನೆ - ಸಾರಥಿಯ ಶರೀರವೆಲ್ಲ ಧೂಳಿನಿಂದ ತುಂಬಿ ಹೋಗಿತ್ತು. ಎದುರಿಗೆ ನಿಂತು ಕಣ್ಣೀರಿನ ಧಾರೆ ಹರಿಯುತ್ತಿದ್ದು, ಅತ್ಯಂತ ದೀನನಾಗಿ ಕಂಡು ಬರುತ್ತಿದ್ದನು. ಆ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ರಾಜನು ಅತ್ಯಂತ ಆರ್ತನಾಗಿ ಅವನಲ್ಲಿ ಕೇಳಿದನು- ॥3-4॥

ಸೂತನೇ! ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ಶ್ರೀರಾಮನು ವೃಕ್ಷದ ಬೇರುಗಳ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆದು ಎಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವನು? ಅವನು ಅತ್ಯಂತ ಸುಖದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದಿದ್ದನು, ಆ ನನ್ನ ಮುದ್ದಿನ ರಾಮನು ಅಲ್ಲಿ ಏನು ತಿನ್ನುವನು? ॥5॥ ಸುಮಂತ್ರ! ದುಃಖವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಲು ಯೋಗ್ಯನಲ್ಲದ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಭಾರೀ ದುಃಖ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಯಿತು. ರಾಜೋಚಿತ ಶಯ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಮಲಗುವ ಆ ರಾಜಕುಮಾರ ಶ್ರೀರಾಮನು ಅನಾಥನಂತೆ ನೆಲದಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ಮಲಗುವನು? ॥6॥ ಅವನು ಪ್ರಯಾಣ ಹೊರಟರೆ ಹಿಂದೆ-ಹಿಂದೆ ಕಾಲಾಳುಗಳು, ರಥಗಳು ಹಾಗೂ ಆನೆಯ ಸವಾರರ ಸೇನೆ ನಡೆಯುತ್ತಿತ್ತು. ಅದೇ ಶ್ರೀರಾಮನು ನಿರ್ಜನ ವನದಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ಸಂಚರಿಸುವನು? ॥7॥ ಹೆಬ್ಬಾವುಗಳು, ಹುಲಿ-ಸಿಂಹಗಳು, ಕೃಷ್ಣಸರ್ಪಗಳೇ ಆದಿ ಸಂಚರಿಸುವ ವನವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದ ಇಬ್ಬರೂ ರಾಜಕುಮಾರರು ಸೀತೆಯೊಂದಿಗೆ ಹೇಗೆ ಇರುತ್ತಾರೋ? ॥8॥

ಸುಮಂತ್ರನೇ! ಪರಮ ಸುಕುಮಾರಿ ತಪಸ್ವಿನೀ ಸೀತೆಯೊಂದಿಗೆ ಆ ರಾಜಕುಮಾರ ಶ್ರೀರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ರಥದಿಂದ ಇಳಿದು ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಿಂದ ಹೇಗೆ ಹೋದಾರು? ॥9॥ ಸಾರಥಿಯೇ! ನೀನು ಕೃತಕೃತ್ಯನಾಗಿರುವೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಅಶ್ವಿನೀಕುಮಾರರು ಮಂದರಾಚಲದ ವನದಲ್ಲಿ ಹೋಗುವಂತೆಯೇ, ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಿರುವ ನನ್ನ ಇಬ್ಬರೂ ಪುತ್ರರನ್ನು ನೀನು ನೋಡಿರುವೆ. ॥10॥ ಸುಮಂತ್ರನೇ! ವನಕ್ಕೆ ತಲುಪಿದ ಶ್ರೀರಾಮನು ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಏನು ಹೇಳಿದನು? ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಏನು ಹೇಳಿದನು? ಹಾಗೂ ಮಿಥಿಲೇಶ ಕುಮಾರೀ ಸೀತೆಯು ಏನು ಸಂದೇಶ ಕಳಿಸಿರುವಳು? ॥11॥

ಸೂತನೇ! ನೀನು ಶ್ರೀರಾಮನು ಕುಳಿತುಕೊಂಡ, ಮಲಗುವ, ಊಟ-ತಿಂಡಿಯ ಸಂಬಂಧವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳು. ಸ್ವರ್ಗದಿಂದ ಪತನನಾದ ಯಯಾತಿಯು ಸತ್ಪುರುಷರ ನಡುವೆ ಉಪಸ್ಥಿತನಾಗಿ ಸತ್ಸಂಗದ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಪುನಃ ಸುಖಿಯಾಗಿದ್ದನು; ಹಾಗೆಯೇ ನಿನ್ನಂತಹ ಸಾಧುಪುರುಷನಿಂದ ಪುತ್ರರ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಕೇಳುವುದರಿಂದ ನಾನು ಸುಖವಾಗಿ ಬದುಕಿರಬಲ್ಲೆನು. ॥12॥ ಮಹಾರಾಜರು ಹೀಗೆ ಕೇಳಿದಾಗ ಸಾರಥಿ ಸುಮಂತ್ರನು ದುಃಖಾಶ್ರುಗಳಿಂದ ಗಂಟಲು ಕಟ್ಟಿ, ಗದ್ಗದನಾಗಿ ಹೇಳತೊಡಗಿದನು. ॥13॥

ಮಹಾರಾಜರೇ! ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಧರ್ಮವನ್ನು ನಿರಂತರ ಪಾಲಿಸುತ್ತಾ ಕೈಮುಗಿದುಕೊಂಡು, ತಲೆಬಾಗಿ ಹೇಳಿರುವನು- ಸೂತನೇ! ನೀನು ನನ್ನ ಪರವಾಗಿ ಆತ್ಮಜ್ಞಾನೀ ಹಾಗೂ ವಂದನೀಯ ನನ್ನ ಮಹಾತ್ಮಾ ಪಿತನ ಚರಣಗಳಲ್ಲಿ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಹೇಳು ಮತ್ತು ಅಂತಃಪುರದ ಎಲ್ಲ ಮಾತೆಯರಿಗೆ ನನ್ನ ಆರೋಗ್ಯದ ಸಮಾಚಾರ ಹೇಳುತ್ತಾ, ಅವರಿಗೆ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಯಥೋಚಿತ ನನ್ನ ಪ್ರಣಾಮಗಳನ್ನು ನಿವೇದಿಸು. ॥14-16॥ ಅನಂತರ ನನ್ನ ತಾಯಿ ಕೌಸಲ್ಯೆಗೆ ನನ್ನ ಪರವಾಗಿ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ- ‘ನಾನು ಕ್ಷೇಮವಾಗಿದ್ದೇನೆ ಮತ್ತು ಧರ್ಮಪಾಲನೆಯಲ್ಲಿ ಜಾಗರೂಕನಾಗಿದ್ದೇನೆ’ ಎಂದು ತಿಳಿಸಿ, ಈ ಸಂದೇಶವನ್ನು ಹೇಳು- ಅಮ್ಮಾ! ನೀನು ಸದಾ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ತತ್ಪರಳಾಗಿ ಕಾಲಕ್ಕೆ ಸರಿಯಾಗಿ ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಂಲಗ್ನವಾಗಿರು. ದೇವಿ! ಮಹಾರಾಜರನ್ನು ದೇವತೆಯಂತೆ ತಿಳಿದು ಅವರ ಚರಣಸೇವೆ ಮಾಡುವುದು. ॥17-18॥

ಅಭಿಮಾನ1 ಮತ್ತು ದೊಡ್ಡಸ್ತಿಕೆ2 ತ್ಯಜಿಸಿ ಎಲ್ಲ ತಾಯಂದಿರ ಕುರಿತು ಸಮಾನವಾಗಿ ವರ್ತಿಸಬೇಕು. ಅವರೊಂದಿಗೆ ಬೆರೆತು ಇರುವುದು. ಅಮ್ಮ! ಮಹಾರಾಜರ ಅನುರಾಗವುಳ್ಳ ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನು ಶ್ರೇಷ್ಠಳೆಂದೇ ತಿಳಿದು ಆಕೆಯನ್ನು ಸತ್ಕರಿಸಬೇಕು. ॥19॥ ಕುಮಾರ ಭರತನ ಕುರಿತು ರಾಜೋಚಿತ ವರ್ತನೆ ಮಾಡಬೇಕು. ರಾಜನು ಸಣ್ಣ ವಯಸ್ಸಿನವನಾಗಿದ್ದರೂ ಅವನು ಆದರಣೀಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಈ ರಾಜಧರ್ಮವನ್ನು ನೆನಪಿಡಬೇಕು. ॥20॥

1. ಮುಖ್ಯ ಪಟ್ಟದರಸಿಯಾದುದರ ಅಹಂಕಾರ. 2. ತನ್ನ ದೊಡ್ಡಸ್ತಿಕೆಯ ಗರ್ವದಿಂದ ಬೇರೆಯವರನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸುವ ಭಾವನೆ.

ಭರತಕುಮಾರನಿಗೂ ನನ್ನ ಕ್ಷೇಮ-ಸಮಾಚಾರ ತಿಳಿಸಿ, ಅವನಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಪರವಾಗಿ - ‘ತಮ್ಮ! ನೀನು ಯಾವಾಗಲೂ ತಾಯಿಯರ ಕುರಿತು ನ್ಯಾಯೋಚಿತವಾಗಿ ವರ್ತಿಸಬೇಕು’ ಎಂದು ಹೇಳು. ॥21॥ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಕುಲನಂದನ ಮಹಾಬಾಹು ಭರತನಲ್ಲಿ ‘ಯುವರಾಜ ಪದವಿಯಲ್ಲಿ ಅಭಿಷಿಕ್ತನಾದ ಮೇಲೆಯೂ ಸಿಂಹಾಸನದಲ್ಲಿ ವಿರಾಜಿಸುವ ನೀನು ತಂದೆಯ ರಕ್ಷಣೆ, ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ಸಂಲಗ್ನವಾಗಿರು’ ಇದನ್ನು ಹೇಳಬೇಕು. ॥22॥ ಮಹಾರಾಜರು ಬಹಳ ಮುದುಕರಾಗಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ತಿಳಿದು ನೀನು ಅವರ ವಿರೋಧ ಮಾಡಬೇಡ. ಅವರನ್ನು ಸಿಂಹಾಸನದಿಂದ ಇಳಿಸಬೇಡ. ಯುವರಾಜನಾಗಿದ್ದೇ ಅವರ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಾ ಜೀವನ ನಿರ್ವಾಹ ಮಾಡು. ॥23॥ ಮತ್ತೆ ಶ್ರೀರಾಮನು ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಕಣ್ಣೀರು ಸುರಿಸಿ ಭರತನಿಗೆ ಹೇಳುವಂತೆ ಈ ಸಂದೇಶವನ್ನು ನನಗೆ ಹೇಳಿರುವನು - ‘ಭರತನೇ! ನನ್ನ ಪುತ್ರವತ್ಸಲಾ ತಾಯಿಯನ್ನು ನಿನ್ನ ತಾಯಿಯೆಂದೇ ತಿಳಿಯಬೇಕು’ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಇಷ್ಟು ಹೇಳಿ ಮಹಾಬಾಹು ಮಹಾಯಶಸ್ವೀ ಕಮಲನಯನ ಶ್ರೀರಾಮನು ಕಣ್ಣೀರಿನ ಮಳೆ ಸುರಿಸಿದನು. ॥24-25॥ ಆದರೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಆಗ ಅತ್ಯಂತ ಕುಪಿತನಾಗಿ ದೀರ್ಘವಾಗಿ ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಡುತ್ತಾ - ಸುಮಂತ್ರನೇ! ಯಾವ ಅಪರಾಧಕ್ಕಾಗಿ ಮಹಾರಾಜರು ಈ ರಾಜಕುಮಾರ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಕಾಡಿಗೆ ಕಳಿಸಿದರು? ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ॥26॥

ಮಹಾರಾಜರು ಕೈಕೇಯಿಯ ಆದೇಶ ಕೇಳುತ್ತಲೇ ಕೂಡಲೇ ಅದನ್ನು ಪೂರ್ಣಮಾಡುವ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿದರು. ಅವರ ಈ ಕಾರ್ಯ ಉಚಿತವೋ, ಅನುಚಿತವೋ, ಆದರೆ ನಮಗೆ ಅದರಿಂದ ಕಷ್ಟ ಅನುಭವಿಸಬೇಕಾಯಿತು. ॥27॥ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ವನವಾಸ ವಿಧಿಸುವುದು ಕೈಕೇಯಿಯ ಲೋಭದ ಕಾರಣದಿಂದ ಆಗಿರಬಹುದು, ಅಥವಾ ರಾಜನು ಕೊಟ್ಟ ವರದಿಂದಾಗಿರಬಹುದು; ನನ್ನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಇದು ಸರ್ವಥಾ ಪಾಪವೇ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ॥28॥

ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ವನವಾಸ ಕೊಡುವ ಈ ಕಾರ್ಯ ಮಹಾರಾಜರ ಸ್ವೇಚ್ಛಾಚಾರದಿಂದಾಗಿರಬಹುದು, ಅಥವಾ ಈಶ್ವರ ಪ್ರೇರಣೆಯಿಂದಾಗಿರಲಿ; ಆದರೆ ಶ್ರೀರಾಮನ ಪರಿತ್ಯಾಗದ ಉಚಿತವಾದ ಯಾವುದೇ ಕಾರಣ ಕಂಡುಬರುವುದಿಲ್ಲ. ॥29॥ ಬುದ್ಧಿಯ ಕೊರತೆ ಅಥವಾ ತುಚ್ಛತೆಯ ಕಾರಣ ಉಚಿತ, ಅನುಚಿತ ವಿಚಾರ ಮಾಡದೆಯೇ ಈ ರಾಮನ ವನವಾಸ ರೂಪೀ ಶಾಸ್ತ್ರವಿರುದ್ಧ ಕಾರ್ಯ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದುದು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ನಿಂದೆ ಮತ್ತು ದುಃಖದ ಜನಕವಾದೀತು. ॥30॥ ನನಗೆ ಈಗ ಮಹಾರಾಜರಲ್ಲಿ ತಂದೆ ಎಂಬ ಭಾವ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. ಈಗಲಾದರೋ ರಘುನಂದನ ಶ್ರೀರಾಮನೇ ನನಗೆ ಅಣ್ಣ, ಸ್ವಾಮಿ, ಬಂಧು-ಬಾಂಧವ ಹಾಗೂ ಪಿತನೂ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ॥31॥ ಸಮಸ್ತ ಲೋಕಗಳ ಹಿತದಲ್ಲಿ ತತ್ಪರನಾದ ಕಾರಣ ಎಲ್ಲ ಜನರಿಗೆ ಪ್ರಿಯನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಪರಿತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ರಾಜನು ಮಾಡಿದ ಈ ಕ್ರೂರವಾದ ಪಾಪಕೃತ್ಯದ ಕಾರಣ ಈಗ ಇಡೀ ಜಗತ್ತು ಅವರಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ಅನುರಕ್ತವಾಗಿ ಇರಬಲ್ಲದು? (ಈಗ ಅವರಲ್ಲಿ ರಾಜೋಚಿತ ಗುಣವೇ ಉಳಿಯಲಿಲ್ಲ.) ॥32॥ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಜೆಯ ಮನಸ್ಸು ರಮಮಾಣವಾಗುವ ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ದೇಶದಿಂದ ಹೊರ ಹಾಕಿ ಸಮಸ್ತ ಲೋಕಗಳ ವಿರೋಧ ಮಾಡಿದ್ದರಿಂದ ಈಗ ಅವರು ಹೇಗೆ ರಾಜರಾಗಿರಬಲ್ಲರು? ॥33॥

ಮಹಾರಾಜರೇ! ತಪಸ್ವಿನೀ ಜನಕನಂದಿನೀ ಸೀತೆಯು ದೀರ್ಘವಾಗಿ ನಿಟ್ಟುಸಿರು ಬಿಡುತ್ತಾ ಭೂತಸಂಚಾರವಾದವಳಂತೆ ನಿಶ್ಚೇಷ್ಟಿತಳಾಗಿ ನಿಂತಿದ್ದಳು. ಮಂಕಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದಳು. ॥34॥ ಆ ಯಶಸ್ವಿನೀ ರಾಜಕುಮಾರಿಯು ಮೊದಲು ಎಂದೂ ಇಂತಹ ಸಂಕಟ ನೋಡಿರಲಿಲ್ಲ. ಅವಳು ಪತಿಯ ದುಃಖದಲ್ಲಿ ದುಃಖಿತೆಯಾಗಿ ಅಳುತ್ತಿದ್ದಳು. ಆಕೆಯು ನನ್ನ ಬಳಿ ಏನನ್ನೂ ಹೇಳಲಿಲ್ಲ. ॥35॥ ನಾನು ಇತ್ತ ಬರಲು ಹೊರಟಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಆಕೆಯು ಶುಷ್ಕದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಪತಿಯನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ ಕಣ್ಣೀರು ಸುರಿಸುತ್ತಿರಬೇಕು. ॥36॥ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಭುಜಗಳಿಂದ ಸುರಕ್ಷಿತ ಶ್ರೀರಾಮನು ಆಗ ಕೈಮುಗಿದು ನಿಂತಿದ್ದನು. ಅವನ ಮುಖದಲ್ಲಿ ಕಣ್ಣೀರಿನ ಧಾರೆ ಹರಿಯುತ್ತಿತ್ತು. ಮನಸ್ವಿನೀ ಸೀತೆಯೂ ಅಳುತ್ತಾ ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ನಿಮ್ಮ ಈ ರಥವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ನನ್ನನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದಳು. ॥37॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಐವತ್ತೆಂಟನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು ॥58॥

ಐವತ್ತೊಂಭತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ

ಶ್ರೀರಾಮನ ವನವಾಸದಿಂದಾಗಿ ಅಯೋಧ್ಯಾಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿ ಆಗಿರುವ ದುರವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಸುಮಂತ್ರನು ವರ್ಣಿಸಿದುದು, ದಶರಥನ ವಿಲಾಪ

ಸುಮಂತ್ರನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ - ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಕಾಡಿನ ಕಡೆಗೆ ಹೊರಟಾಗ ನಾನು ಅವರಿಬ್ಬರಿಗೂ ಕೈಮುಗಿದು ಪ್ರಣಾಮ ಮಾಡಿದೆ ಮತ್ತು ಅವರ ವಿಯೋಗದ ದುಃಖವನ್ನು ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟುಕೊಂಡು ರಥಾರೂಢನಾಗಿ ಅಲ್ಲಿಂದ ಮರಳಿದೆ. ಮರಳಿ ಬರುವಾಗ ನನ್ನ ಕುದುರೆಗಳ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಬಿಸಿಯ ಕಣ್ಣೀರು ಹರಿಯುತ್ತಿತ್ತು. ದಾರಿ ಮುಂದಕ್ಕೆ ಹೋಗಲು ಅವುಗಳಿಗೆ ಮನಸ್ಸೇ ಇರಲಿಲ್ಲ. ॥1-2॥ ನಾನು ಗುಹನೊಂದಿಗೆ ಕೆಲವು ದಿನಗಳವರೆಗೆ ಎಲ್ಲಾದರೂ ಶ್ರೀರಾಮನು ಪುನಃ ನನ್ನನ್ನು ಕರೆಸಿಕೊಳ್ಳುವನೋ ಎಂಬ ಆಸೆಯಿಂದ ಅಲ್ಲೇ ನಿಂತಿದ್ದೆ. ॥3॥

ಮಹಾರಾಜರೇ! ನಿಮ್ಮ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ವೃಕ್ಷಗಳೂ ಕೂಡ ಈ ಮಹಾನ್ ಸಂಕಟದಿಂದ ಕೃಶವಾಗಿ, ಹೂವು, ಚಿಗುರು ಮತ್ತು ಮೊಗ್ಗುಗಳ ಸಹಿತ ಬಾಡಿಹೋಗಿವೆ. ॥4॥ ನದಿಗಳ, ಸಣ್ಣ ಜಲಾಶಯಗಳ, ದೊಡ್ಡ ಸರೋವರಗಳ ನೀರು ಬಿಸಿಯಾಗಿದೆ. ವನ ಮತ್ತು ಉಪವನದ ಎಲೆಗಳು ಒಣಗಿ ಹೋಗಿವೆ. ॥5॥ ಕಾಡಿನ ಜೀವಿಗಳು ಆಹಾರಕ್ಕಾಗಿಯೂ ಎಲ್ಲಿಗೂ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ. ಹೆಬ್ಬಾವು ಮೊದಲಾದ ಸರ್ಪಗಳು ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದುಕೊಂಡಿವೆ, ಅಲುಗಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಶ್ರೀರಾಮನ ಶೋಕದಿಂದ ಪೀಡಿತವಾದ ಆ ಇಡೀ ವನವು ನಿಃಶಬ್ದವಾಗಿದೆ. ॥6॥

ನದಿಗಳ ನೀರು ಕದಡಿ ಹೋಗಿದೆ. ಅದರಲ್ಲಿರುವ ಕಮಲಗಳ ಎಲೆಗಳು ಕೊಳೆತುಹೋಗಿವೆ. ಸರೋವರದ ಕಮಲಗಳು ಒಣಗಿಹೋಗಿವೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಇರುವ ಮೀನು, ನೀರುಹಕ್ಕಿಗಳೂ ನಾಶವಾಗಿ ಹೋಗಿವೆ. ॥7॥ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ನೆಲದಲ್ಲಿ ಉತ್ಪನ್ನವಾದ ಪುಷ್ಪಗಳು ಸುಗಂಧವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡು ಶೋಭಾಹೀನವಾಗಿವೆ. ಫಲಗಳೂ ಮೊದಲಿನಂತೆ ಕಂಡುಬರುವುದಿಲ್ಲ. ॥8॥

ನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಉದ್ಯಾನವನಗಳೂ ಪಾಳುಬಿದ್ದಿವೆ, ಅದರಲ್ಲಿ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಅಡಗಿಹೋಗಿವೆ. ಇಲ್ಲಿಯ ಹೂದೋಟವೂ ನನಗೆ ಮೊದಲಿನಂತೆ ಮನೋಹರವಾಗಿ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. ॥9॥ ಅಯೋಧ್ಯೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವಾಗ ನನ್ನ ಬಳಿ ಯಾರೂ ಸಂತೋಷವಾಗಿ ಮಾತನಾಡಲಿಲ್ಲ. ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ನೋಡದೆ ಪದೇ-ಪದೇ ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಡುತ್ತಿದ್ದರು. ॥10॥

ಒಡೆಯ! ರಾಜಬೀದಿಗೆ ಬಂದ ಎಲ್ಲ ಜನರು ಶ್ರೀರಾಮನಿಲ್ಲದೆ ಬಂದಿರುವ ರಾಮನ ರಥವನ್ನು ನೋಡಿ ದೂರದಿಂದಲೇ ಕಣ್ಣೀರುಗರೆದರು. ॥11॥ ಮಹಡಿಗಳ ಮೇಲೆ, ವಿಮಾನಗಳ ಮೇಲೆ, ಪ್ರಾಸಾದಗಳ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಮರಳಿ ಬಂದ ಬರಿದಾದ ರಥವನ್ನು ನೋಡಿ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ನೋಡದೆ ವ್ಯಥಿತರಾಗಿ ಹಾಹಾಕಾರ ಮಾಡತೊಡಗಿದರು. ॥12॥ ಅವರ ಕಾಡಿಗೆ ಇಲ್ಲದ ವಿಶಾಲ ನೇತ್ರಗಳು ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ತೇವಗೊಂಡಿದ್ದವು. ಆ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಅತ್ಯಂತ ಆರ್ತರಾಗಿ ಅವ್ಯಕ್ತಭಾವದಿಂದ ಪರಸ್ಪರ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದರು. ॥13॥ ಶತ್ರುಗಳು, ಮಿತ್ರರು, ಉದಾಸೀನ (ಮಧ್ಯಸ್ಥ) ಎಲ್ಲ ಮನುಷ್ಯರು ಸಮಾನ ದುಃಖಿತರಾಗಿರುವುದನ್ನು ನಾನು ನೋಡಿದೆ. ಯಾರ ಶೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ಯಾವುದೇ ಅಂತರವಿರಲಿಲ್ಲ. ॥14॥

ಮಹಾರಾಜರೇ! ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಜನರ ಹರ್ಷವೇ ಮರೆಯಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿಯ ಕುದುರೆ ಮತ್ತು ಆನೆಗಳೂ ಕೂಡ ಬಹಳ ದುಃಖಿತರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಇಡೀ ಪುರಿಯೇ ಆರ್ತನಾದದಿಂದ ಮಲಿನವಾಗಿದೆ. ಪ್ರಜೆಗಳ ದೀರ್ಘನಿಟ್ಟುಸಿರೇ ಈ ನಗರಿಯ ಶ್ವಾಸೋಚ್ಛ್ವಾಸವಾಗಿದೆ. ಈ ಅಯೋಧ್ಯೆಯು ಶ್ರೀರಾಮನ ವನವಾಸದಿಂದ ವ್ಯಾಕುಲವಾಗಿ ಪುತ್ರವಿಯೋಗಿನೀ ಕೌಸಲ್ಯೆಯಂತೆ ನನಗೆ ಆನಂದ ಶೂನ್ಯವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ॥15-16॥ ಸುಮಂತ್ರನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಜನು ಅವನಲ್ಲಿ ಅಶ್ರು ಗದ್ಗದ ಪರಮದೀನವಾಣಿಯಲ್ಲಿ ಇಂತೆಂದನು - ॥17॥

ಸೂತನೇ! ಯಾರು ಪಾಪಿಕುಲದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಪಾಪಪೂರ್ಣದೇಶದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿರುವಳೋ, ವಿಚಾರಗಳೂ ಪಾಪಪೂರ್ಣವಾಗಿವೆಯೋ ಆ ಕೈಕೆಯಿಯ ಮಾತಿಗೆ ಸಿಲುಕಿದ, ನಾನು ಸಲಹೆಕೊಡಲು ಕುಶಲರಾದ ವೃದ್ಧರ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಏನೂ ಚರ್ಚಿಸಿಲ್ಲ. ॥18॥

ಸುಹೃದರಿಂದ, ಮಂತ್ರಿಗಳಿಂದ ಹಾಗೂ ವೇದ ವೇತ್ತರಿಂದ ಸಲಹೆ ಪಡೆಯದೆಯೇ ನಾನು ಮೋಹಿತನಾಗಿ ಕೇವಲ ಒಂದು ಸ್ತ್ರೀಯ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಲು ಈ ಅನರ್ಥಮಯ ಕಾರ್ಯಮಾಡಿದಂತಾಯಿತು. ॥19॥

ಸುಮಂತ್ರನೇ! ಮುಂದೆ ಆಗಬೇಕಾದ ಯಾವುದೋ ಒಂದು ವಿಶಿಷ್ಟಕಾರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಅಥವಾ ನಮ್ಮ ಕುಲದ ವಿನಾಶಕ್ಕಾಗಿ ದೈವೇಚ್ಛೆಯಿಂದಲೇ ನಮಗೆ ಈಗ ಪುತ್ರವಿಯೋಗ ವ್ಯಸನವು ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಿದೆ. ॥20॥

ಸಾರಥಿಯೇ! ನಾನು ನಿನಗೆ ಎಂದಾದರೂ ಏನಾದರು ಸಣ್ಣ ಉಪಕಾರ ಮಾಡಿದ್ದರೆ ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ಬೇಗನೇ ಶ್ರೀರಾಮನ ಬಳಿಗೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗು. ಶ್ರೀರಾಮನ ದರ್ಶನಕ್ಕಾಗಿ ನನ್ನ ಪ್ರಾಣಗಳು ಹಾತೊರೆಯುತ್ತಿವೆ. ॥21॥ ಇಂದು ಕೂಡ ಈ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ನನ್ನದೇ ಆಜ್ಞೆ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದರೆ ನೀನು ನನ್ನ ಆದೇಶದಂತೆ ಹೋಗಿ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಕರೆದು ಕೊಂಡು ಬಾ; ಏಕೆಂದರೆ ಈಗ ನಾನು ಅವನಿಲ್ಲದೆ ಮುಹೂರ್ತ ಮಾತ್ರ ಬದುಕಿರಲಾರೆನು. ॥22॥ ಅಥವಾ ಮಹಾಬಾಹು ಶ್ರೀರಾಮನಾದರೋ ಈಗ ದೂರ ಹೋಗಿರಬಹುದು; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನನ್ನನ್ನು ಕೂಡ ರಥದಲ್ಲಿ ಕುಳ್ಳಿರಿಸಿಕೊಂಡು ಹೋಗಿ ಬೇಗನೇ ರಾಮನ ದರ್ಶನ ಮಾಡಿಸು. ॥23॥ ಮಲ್ಲಿಗೆಯ ಮೊಗ್ಗಿನಂತೆ ದಂತಪಂಕ್ತಿಯುಳ್ಳ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಅಗ್ರಜನಾದ, ಮಹಾಧನುರ್ಧರ ಶ್ರೀರಾಮನು ಎಲ್ಲಿ ಇರುವನು? ಸೀತೆಯೊಂದಿಗೆ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಅವನನ್ನು ದರ್ಶಿಸಿದರೆ ಮಾತ್ರ ನಾನು ಬದುಕಿರಬಲ್ಲೆನು. ॥24॥ ಕೆಂಪಾದ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ, ದೀರ್ಘಬಾಹು, ಮಣಿಕುಂಡಲ ಧರಿಸಿದ ಆ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ನಾನು ನೋಡದಿದ್ದರೆ ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಯಮಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋಗುವೆನು. ॥25॥ ಈ ಮರಣಾಸನ್ನ ಅವಸ್ಥೆಯನ್ನು ತಲುಪಿದರೂ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಕುಲ ನಂದನ ರಾಘವೇಂದ್ರ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ನೋಡದೆ ಇರುವುದಕ್ಕಿಂತ ಮಿಗಿಲಾದ ದುಃಖದ ಮಾತು ಬೇರೆ ಯಾವುದಿರಬಹುದು? ॥26॥ ಹಾ ರಾಮಾ! ಹಾ ಲಕ್ಷ್ಮಣಾ! ಹಾ ವಿದೇಹ ರಾಜಕುಮಾರೀ ತಪಸ್ವಿನೀ ಸೀತೇ! ನಾನು ಯಾವ ರೀತಿ ದುಃಖದಿಂದ ಅನಾಥನಂತೆ ಸಾಯುತ್ತಿದ್ದೇನೆ, ಇದು ನಿಮಗೆ ತಿಳಿದಿರಲಿಕ್ಕಿಲ್ಲ. ॥27॥ ರಾಜನು ಆ ದುಃಖದಿಂದ ಅಚಿಂತ್ಯ ಅಚೇತನನಾಗಿದ್ದನು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಆ ಪರಮ ದುರ್ಲಂಘ್ಯ ಶೋಕ ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ನಿಮಗ್ನನಾಗಿ ಹೇಳಿದನು- ॥28॥

ದೇವಿ ಕೌಸಲ್ಯೇ! ನಾನು ಶ್ರೀರಾಮನಿಲ್ಲದ ಶೋಕ ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗುತ್ತಿರುವೆನು; ಅದನ್ನು ಬದುಕಿರುವಾಗಲೇ ದಾಟುವುದು ನನಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಕಠಿಣವಾಗಿದೆ. ಶ್ರೀರಾಮನ ಶೋಕವೇ ಆ ಸಮುದ್ರದ ಮಹಾವೇಗವಾಗಿದೆ. ಸೀತೆಯ ಅಗಲಿಕೆಯೇ ಅದರ ಇನ್ನೊಂದು ತುದಿಯಾಗಿದೆ. ದೀರ್ಘವಾದ ನಿಟ್ಟುಸಿರೇ ಅದರ ಅಲೆಗಳು ಮತ್ತು ಸುಳಿಗಳಾಗಿವೆ. ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಹರಿದ ಕಣ್ಣೀರೇ ಅದರ ಮಲಿನ ಜಲವಾಗಿದೆ. ನಾನು ಕೈಗಳನ್ನು ಬಡಿದುಕೊಳ್ಳುವುದೇ ಅದರಲ್ಲಿ ನೆಗೆಯುವ ಮೀನುಗಳಾಗಿವೆ. ಕರುಣಕ್ರಂದನವೇ ಅದರ ಮಹಾ ಗರ್ಜನೆ. ಈ ಕೆದರಿದ ಕೂದಲುಗಳೇ ಅದರಲ್ಲಿ ಇರುವ ಪಾಚಿಯಾಗಿದೆ. ಕೈಕೇಯಿಯೇ ವಡವಾನಲವಾಗಿದೆ. ಆ ಶೋಕಸಮುದ್ರವು ವೇಗವಾಗಿ ನಾನು ಸುರಿಸುವ ಅಶ್ರು ವರ್ಷೆಯ ಉತ್ಪತ್ತಿಯ ಮೂಲ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ. ಮಂಥರೆಯ ಕುಟಿಲ ವಚನಗಳೇ ಈ ಸಮುದ್ರದ ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ಮೊಸಳೆಗಳು. ಕ್ರೂರ ಕೈಕೇಯಿಯು ಬೇಡಿದ ಎರಡು ವರಗಳೇ ಅದರ ಎರಡು ದಡಗಳು. ಶ್ರೀರಾಮನ ವನವಾಸವೇ ಆ ಶೋಕಸಾಗರದ ಮಹಾ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿದೆ. ॥29-32॥

ನಾನು ಲಕ್ಷ್ಮಣಸಹಿತ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ನೋಡಲು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ, ಆದರೆ ಈಗ ಅವನನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ನೋಡಲಾಗುತ್ತಿಲ್ಲ- ಇದು ನನ್ನ ಬಹಳ ದೊಡ್ಡ ಪಾಪದ ಫಲವಾಗಿದೆ. ಈ ರೀತಿ ವಿಲಪಿಸುತ್ತಿರುವ ಮಹಾಯಶಸ್ವೀ ದಶರಥನು ಕೂಡಲೇ ಮೂರ್ಛಿತನಾಗಿ ಶಯ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದುಬಿಟ್ಟನು. ॥33॥

ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನಿಗಾಗಿ ಈ ಪ್ರಕಾರ ವಿಲಾಪ ಮಾಡುತ್ತಾ ದಶರಥನು ಮೂರ್ಛಿತನಾದಾಗ ಅವನ ಆ ಅತ್ಯಂತ ಕರುಣಾಜನಕ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಮಮಾತೆ ದೇವೀ ಕೌಸಲ್ಯೆಗೆ ಪುನಃ ಇಮ್ಮಡಿ ಭಯವಾಯಿತು. ॥34॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಐವತ್ತೊಂಭತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು.॥59॥

ಅರವತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ

ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ವಿಲಾಪ, ಸುಮಂತ್ರನಿಂದ ಸಮಾಧಾನ

ಕೌಸಲ್ಯೆಯು ಭೂತಸಂಚಾರವಾದವಳಂತೆ ಪದೇ-ಪದೇ ನಡುಗುತ್ತಾ ಮೂರ್ಛಿತಳಂತಾದಳು. ಮತ್ತೆ ಸುಧಾರಿಸಿಕೊಂಡು ಸುಮಂತ್ರನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದಳು - ॥1॥

ಸುಮಂತ್ರನೇ! ಸೀತಾ-ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಇರುವಲ್ಲಿಗೆ ನನ್ನನ್ನೂ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗು. ಅವರಿಲ್ಲದೇ ನಾನು ಒಂದು ಕ್ಷಣವೂ ಜೀವಿಸಿ ಇರಲಾರೆನು. ॥2॥ ಬೇಗನೇ ರಥವನ್ನು ಸಿದ್ಧಗೊಳಿಸು, ನನ್ನನ್ನು ದಂಡಕಾರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಕರೆದು ಕೊಂಡು ಹೋಗು. ಅವರ ಬಳಿಗೆ ನಾನು ಹೋಗದಿದ್ದರೆ ಯಮಲೋಕಕ್ಕೆ ತೆರಳುವೆನು. ॥3॥ ದೇವೀ ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿದ ಸಾರಥಿ ಸುಮಂತ್ರನು ಕೈಮುಗಿದುಕೊಂಡು ಆಕೆಯನ್ನು ಸಮಾಧಾನಗೊಳಿಸುತ್ತಾ ಕಣ್ಣೀರಿನ ವೇಗದಿಂದ ಗಂಟಲು ಕಟ್ಟಿ ಗದ್ಗದವಾಣಿಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು - ॥4॥

ಮಹಾರಾಣೀ! ಈ ಶೋಕ, ಮೋಹ, ದುಃಖಜನಿತ ವ್ಯಾಕುಲತೆಯನ್ನು ಬಿಡಿರಿ. ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಈಗ ಎಲ್ಲ ಸಂತಾಪ ಮರೆತು ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿರುವನು. ॥5॥ ಧರ್ಮಜ್ಞ ಹಾಗೂ ಜಿತೇಂದ್ರಿಯ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ ಆ ವನದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀರಾಮನ ಚರಣಸೇವೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ತನ್ನ ಪರಲೋಕದ ಸಾಧನೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ॥6॥ ಸೀತೆಯ ಮನಸ್ಸು ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನಲ್ಲೇ ನೆಟ್ಟಿದೆ. ಅದರಿಂದ ನಿರ್ಜನ ವನದಲ್ಲಿ ಇದ್ದರೂ ಮನೆಯಂತೆಯೇ ಪ್ರೇಮ, ಪ್ರಸನ್ನತೆಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾ ನಿರ್ಭಯಳಾಗಿರುವಳು. ॥7॥ ವನದಲ್ಲಿ ಇರುವ ಕಾರಣ ಆಕೆಯ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ದುಃಖ ಕಂಡುಬರುವುದಿಲ್ಲ. ವಿದೇಹಕುಮಾರೀ ಸೀತೆಗೆ ಪರದೇಶದಲ್ಲಿ ಇರುವ ಅಭ್ಯಾಸ ಮೊದಲಿನಿಂದಲೇ ಇರುವಂತೆ ನನಗೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ॥8॥ ಇಲ್ಲಿ ನಗರದ ಉಪವನಗಳಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ತಿರುಗಾಡುತ್ತಿರುವಂತೆ, ನಿರ್ಜನ ವನದಲ್ಲಿ ಈಗ ಸೀತೆಯು ಆನಂದದಿಂದ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿರುವಳು. ॥9॥ ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರನಂತೆ ಮನೋಹರ ಮುಖವುಳ್ಳ, ಉದಾರ ಹೃದಯೀ ಸತೀ-ಸಾಧ್ವೀ ಸೀತೆಯು ಆ ನಿರ್ಜನ ವನದಲ್ಲಿಯೂ ಶ್ರೀರಾಮನ ಬಳಿ ಬಾಲಿಕೆಯಂತೆ ಆಡುತ್ತಾ ಸಂತೋಷದಿಂದ ಇರುವಳು. ॥10॥ ಆಕೆಯ ಹೃದಯ ಶ್ರೀರಾಮನಲ್ಲೇ ತೊಡಗಿದೆ. ಅವಳ ಜೀವನವೂ ಶ್ರೀರಾಮನ ಅಧೀನವಾಗಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಮನಿಲ್ಲದ ಅಯೋಧ್ಯೆಯೂ ಆಕೆಗೆ ಕಾಡಿನಂತೆ ಆಗುವುದು. (ಶ್ರೀರಾಮನೊಂದಿಗೆ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿದ್ದರೂ ಅವಳು ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲಿರುವಂತೆ ಸುಖವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವಳು.) ॥11॥ ವಿದೇಹನಂದಿನೀ ಸೀತೆಯು ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಸಿಗುವ ಊರು, ನಗರ, ನದಿಗಳನ್ನು, ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ವೃಕ್ಷಗಳನ್ನು ನೋಡಿ ಅವುಗಳ ಪರಿಚಯ ಕೇಳುತ್ತಾ ಇರುತ್ತಾಳೆ. ॥12॥

ಶ್ರೀರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರನ್ನು ತನ್ನ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ ಇರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಜಾನಕಿಗೆ ನಾನು ಅಯೋಧ್ಯೆಯಿಂದ ಒಂದು ಗಾವುದ ದೂರ ತಿರುಗಾಡಲು ಬಂದಿರುವಂತೆ ಅನಿಸುತ್ತಿದೆ. ॥13॥ ಸೀತೆಯ ಕುರಿತು ನನಗೆ ಇಷ್ಟು ಸ್ಮರಣೆ ಇದೆ. ಅವಳು ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನು ಗುರಿಯಾಗಿಸಿ ಹೇಳಿದ ಯಾವುದೇ ಮಾತುಗಳು ಈಗ ನನಗೆ ನೆನಪಿಗೆ ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ॥14॥ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಮರವೆಯಿಂದ ಹೊರಟ ಕೈಕೇಯಿಯ ವಿಷಯಕ ಆ ಮಾತನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸಿ ಸಾರಥಿಯು ಕೌಸಲ್ಯಾದೇವಿಯ ಹೃದಯಕ್ಕೆ ಆಹ್ಲಾದಕೊಡುವಂತಹ ಮಧುರ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು - ॥15॥ ದಾರಿ ನಡೆಯುವ ಬಳಲಿಕೆ, ವಾಯುವಿನ ವೇಗ, ಭಯಾನಕ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ನೋಡುವುದರಿಂದ ಆಗುವ ಗಾಬರಿ ಯಾವುದೇ ಇಲ್ಲದೆ, ಬಿಸಿಲಿನಿಂದಲೂ ವಿದೇಹ ರಾಜಕುಮಾರಿಯ ಚಂದ್ರಕಿರಣದಂತೆ ಇರುವ ಕಮನೀಯ ಕಾಂತಿಯು ಮಾಸಿಹೋಗಿಲ್ಲ. ॥16॥ ಉದಾರ ಹೃದಯೀ ಸೀತೆಯು ಅರಳಿದ ಕಮಲದಂತೆ ಸುಂದರ ಹಾಗೂ ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರನಂತೆ ಆನಂದದಾಯಕ ಕಾಂತಿಯಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮುಖವು ಎಂದೂ ಮಲಿನವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ॥17॥ ಪದ್ಮಕೋಶದ ಪ್ರಭೆಗೆ ಸಮಾನವಾದ ಪ್ರಭೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದ ಅವಳ ಕಾಲುಗಳಿಗೆ ಮದರಿಂಗಿ ರಸವನ್ನು ಹಚ್ಚದಿದ್ದರೂ ಅದನ್ನು ಹಚ್ಚಿದಂತೆಯೇ ಕಾಲುಗಳು ಕೆಂಪಾಗಿಯೇ ಕಂಗೊಳಿಸುತ್ತಿವೆ. ॥18॥ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ಕುರಿತು ಅನುರಾಗವಿದ್ದ ಕಾರಣ ಅವನ ಪ್ರಸನ್ನತೆಗಾಗಿ ವಿದೇಹಕುಮಾರೀ ಒಡವೆಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಲಿಲ್ಲ. ಭಾಮಿನೀ ಸೀತೆಯು ಈಗಲೂ ನೂಪುರಗಳ ಝಣತ್ಕಾರದಿಂದ ಹಂಸದ ನಡಿಗೆಯನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸಿ ಲೀಲಾವಿಲಾಸಯುಕ್ತ ಗತಿಯಿಂದ ನಡೆಯುತ್ತಿರುವಳು. ॥19॥ ಅವಳು ಶ್ರೀರಾಮನ ಬಾಹುಬಲವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಇರುವಾಗ ಆನೆ, ಹುಲಿ, ಸಿಂಹಗಳನ್ನು ನೋಡಿದರೂ ಎಂದೂ ಭಯ ಪಡುವುದಿಲ್ಲ. ॥20॥ ಆದ್ದರಿಂದ ನೀವು ಶ್ರೀರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣ-ಸೀತೆಯರ ಕುರಿತು ಶೋಕಿಸಬೇಡಿರಿ. ತನ್ನ ಕುರಿತು ಮತ್ತು ಮಹಾರಾಜರ ಕುರಿತೂ ಚಿಂತೆ ಬಿಡಿರಿ. ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ಈ ಪಾವನ ಚರಿತ್ರೆ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಸದಾ ಸ್ಥಿರವಾಗಿರುವುದು. ॥21॥ ಅವರು ಮೂವರೂ ಶೋಕರಹಿತರಾಗಿ ಪ್ರಸನ್ನಚಿತ್ತದಿಂದ ಮಹರ್ಷಿಗಳ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ದೃಢತೆಯಿಂದ ಸ್ಥಿತರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಕಾಡಿನಲ್ಲಿದ್ದು ಫಲ-ಮೂಲಗಳನ್ನು ಭುಂಜಿಸುತ್ತಾ ತಂದೆಯ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ॥22॥ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಯುಕ್ತಿ ಯುಕ್ತ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿ ಸಾರಥಿ ಸುಮಂತ್ರನು ಪುತ್ರಶೋಕದಿಂದ ಪೀಡಿತಳಾದ ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಚಿಂತೆಯನ್ನು, ಅಳುವನ್ನು ತಡೆದರೂ ಕೌಸಲ್ಯೆಯು ವಿಲಾಪದಿಂದ ವಿರತಳಾಗಲಿಲ್ಲ. ಅವಳು ‘ಹಾ ಪ್ರಿಯಪುತ್ರನೇ! ಹಾ ರಘುನಂದನ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾ ಕರುಣಾಕ್ರಂದನವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಲೇ ಇದ್ದಳು. ॥23॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಅರವತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು ॥60॥

ಅರವತ್ತೊಂದನೆಯ ಸರ್ಗ

ಕೌಸಲ್ಯಾದೇವಿಯ ವಿಲಾಪ, ದಶರಥನ ನಿಂದನೆ

ಪ್ರಜಾಜನರಿಗೆ ಆನಂದ ಕೊಡುವ ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠ ಧರ್ಮ ಪರಾಯಣ ಶ್ರೀರಾಮನು ವನಕ್ಕೆ ಹೊರಟು ಹೋದ ಬಳಿಕ ಆರ್ತಳಾಗಿ ಅಳುತ್ತಿರುವ ಕೌಸಲ್ಯೆಯು ತನ್ನ ಪತಿಯಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಳು - ॥1॥ ಮಹಾರಾಜರೇ! ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ನಿಮ್ಮ ಮಹಾನ್ ಯಶ ಹರಡಿದ್ದರೂ, ರಘುಕುಲ ನರೇಶ ದಶರಥನು ಬಹಳ ದಯಾಳು, ಉದಾರ ಮತ್ತು ಪ್ರಿಯವಚನವನ್ನಾಡುವವನು ಎಂದೇ ಜನರು ಈಗಲೂ ತಿಳಿದಿದ್ದಾರೆ. ॥2॥ ನರೇಶರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಆರ್ಯಪುತ್ರ! ಆದರೂ ಸುಖದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದ ನಿಮ್ಮ ಆ ಇಬ್ಬರೂ ಪುತ್ರರು ಸೀತೆಯೊಂದಿಗೆ ವನವಾಸದ ಕಷ್ಟ ಹೇಗೆ ಸಹಿಸುವರು ಎಂಬ ಮಾತಿನ ವಿಚಾರವೇ ನೀವು ಮಾಡಿಲ್ಲ. ॥3॥ ಆ ಹದಿನಾರು-ಹದಿನೆಂಟು ವರ್ಷಗಳ ಸುಕುಮಾರಿ ತರುಣೀ ಮಿಥಿಲೇಶಕುಮಾರೀ ಸೀತೆಯು ಸುಖ ಭೋಗಿಸಲು ಯೋಗ್ಯವಾಗಿದ್ದಾಳೆ, ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಬಿಸಿಲು, ಚಳಿ ಹೇಗೆ ಸಹಿಸಬಲ್ಲಳು? ॥4॥

ವಿಶಾಲಲೋಚನೆ ಸೀತೆ ಸುಂದರ ವ್ಯಂಜನಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಸ್ವಾಧಿಷ್ಟ ಭೋಜನ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದವಳು ಈಗ ಅವಳು ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಹುಲ್ಲಿನ ಅಕ್ಕಿಯ ಒಣ ಅನ್ನವನ್ನು ಹೇಗೆ ತಿನ್ನುವಳು? ॥5॥ ಮಂಗಳಕರವಾದ ವಸ್ತುಗಳಿಂದ ಸಂಪನ್ನಳಾಗಿ ಸದಾ ಗೀತ-ವಾದ್ಯಗಳ ಮಧುರ ಧ್ವನಿಯನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದ ಆಕೆಯು ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಮಾಂಸಭಕ್ಷಿ ಸಿಂಹಗಳ ಕರ್ಕಶ (ಅಮಂಗಲಕರ) ಧ್ವನಿಗಳನ್ನು ಹೇಗೆ ಕೇಳಬಲ್ಲಳು? ॥6॥ ಯಾರು ಇಂದ್ರಧ್ವಜದಂತೆ ಸಮಸ್ತ ಲೋಕಗಳಿಗೆ ಉತ್ಸವ ಪ್ರದಾನ ಮಾಡುವವನಿದ್ದನೋ, ಆ ಮಹಾಬಲೀ, ಮಹಾ ಬಾಹು ಶ್ರೀರಾಮನು ತನ್ನ ಪರಿಘದಂತಹ ತೋಳನ್ನೇ ದಿಂಬಾಗಿಸಿ ಹೇಗೆ ಮಲಗುವನೋ? ॥7॥ ಕಮಲದಂತೆ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ, ಸುಂದರ ಕೇಶಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುವ, ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಶ್ವಾಸವು ಕಮಲದಂತೆ ಸುಗಂಧಿತ ವಾಗಿದ್ದ, ಅರಳಿದ ತಾವರೆಯಂತೆ ಸುಂದರ ನೇತ್ರಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುವ ಶ್ರೀರಾಮನ ಮನೋಹರ ಮುಖವನ್ನು ನಾನು ಎಂದು ನೋಡುವೆನೋ? ॥8॥ ನನ್ನ ಹೃದಯು ಉಕ್ಕಿನದಾಗಿದೆ ಎಂಬುದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವೇ ಇಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ನೋಡದೆ ಇದ್ದರೂ ನನ್ನ ಹೃದಯದ ಸಾವಿರಾರು ಹೋಳು ಆಗುವುದಿಲ್ಲವಲ್ಲ! ॥9॥ ನೀವು ಏನನ್ನೂ ಯೋಚಿಸದೆ ನನ್ನ ಬಾಂಧವರನ್ನು (ಕೈಕೆಯಿಯು ಹೇಳಿದ್ದರಿಂದ) ಹೊರ ಹಾಕಿ ನಿರ್ದಯವಾದ ಕರ್ಮ ಮಾಡಿದಿರಲ್ಲ. ಇದರಿಂದ ಅವರು ಸುಖ ಭೋಗಿಸಲು ಯೋಗ್ಯರಾಗಿದ್ದರೂ ದೀನರಾಗಿ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಅಲೆಯುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ॥10॥ ಹದಿನೈದನೆಯ ವರ್ಷ ಶ್ರೀರಾಮನು ಕಾಡಿನಿಂದ ಮರಳಿದಾಗ ಭರತನು ಅವನಿಗೆ ರಾಜ್ಯ-ಭಂಡಾರವನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಕೊಡುವನು ಎಂದು ನನಗೆ ತೋರುವುದಿಲ್ಲ. ॥11॥ ಕೆಲವರು ಶ್ರಾದ್ಧದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಬಂಧುಗಳಿಗೆ (ದೌಹಿತ್ರಾದಿ) ಊಟ ಬಡಿಸುತ್ತಾರೆ, ಮತ್ತು ಕೃತಕೃತ್ಯರಾಗಿ ಆಮಂತ್ರಿಸಿದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಕಡೆಗೆ ಗಮನ ಕೊಡುವರು. ಆದರೆ ಅಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ಗುಣವಂತ, ವಿದ್ವಾಂಸರಾದ ದೇವ ತುಲ್ಯ ಉತ್ತಮ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಎರಡನೇ ಪಂಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಅಮೃತವನ್ನು ಬಡಿಸಿದರೂ ಅದನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ॥12-13॥ ಮೊದಲ ಪಂಕ್ತಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರೇ ಭೋಜನ ಮಾಡಿ ಎದ್ದಿದರೂ, ಶ್ರೇಷ್ಠ, ವಿದ್ವಾಂಸ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಕೋಡಿನ ತುದಿಯನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿದ ಎತ್ತಿನಂತೆ ಅಪಮಾನದ ಭಯದಿಂದ ಆ ಭುಕ್ತಶೇಷ ಅನ್ನವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ॥14॥

ಮಹಾರಾಜರೇ! ಹೀಗೆಯೇ! ಶ್ರೇಷ್ಠಭ್ರಾತೃವು ತನ್ನ ಸಹೋದರನು ಭೋಗಿಸಿದ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಹೇಗೆ ಸ್ವೀಕರಿಸ ಬಲ್ಲನು? ಅವನು ಅದನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸಿಬಿಡಲಾರನೇ? ॥15॥ ಹುಲಿಯು ಇತರ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ತಂದು-ತಿಂದ ಬೇಟೆಯನ್ನು ತಿನ್ನಲು ಬಯಸದಿರುವಂತೆಯೇ ಪುರುಷಸಿಂಹ ಶ್ರೀರಾಮನು ಬೇರೆಯವರು ಭೋಗಿಸಿದ (ಎಂಜಲು) ರಾಜ್ಯ ಭೋಗವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಲಾರನು. ॥16॥ ಹವಿಸ್ಸು, ತುಪ್ಪ, ಪುರೋಡಾಶ, ಕುಶ, ಖದಿರ (ಕಾಚು) ಮರದ ಯೂಪ-ಇವುಗಳನ್ನು ಒಂದು ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಬಳಸಿದ ಬಳಿಕ ಯಾತಯಾಮ (ಉಪಭುಕ್ತ)ವಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ವಿದ್ವಾಂಸರು ಮತ್ತೆ ಇನ್ನೊಂದು ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಉಪಯೋಗಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ॥17॥ ಹೀಗೆಯೇ ನಿಃಸಾರಸುರೆ ಮತ್ತು ಭುಕ್ತಾವಶಿಷ್ಟಯಜ್ಞದ ಸೋಮರಸದಂತೆ, ಒಬ್ಬರು ಭೋಗಿಸಿದ ಈ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಶ್ರೀರಾಮನು ಸ್ವೀಕರಿಸಲಾರನು. ॥18॥ ಬಲಿಷ್ಠವಾದ ಹುಲಿಯು ಯಾರಾದರೂ ತನ್ನ ಬಾಲ ಹಿಡಿದರೆ ಸಹಿಸದಿರುವಂತೆ ಶ್ರೀರಾಮನು ಇಂತಹ ಅಪಮಾನವನ್ನು ಸಹಿಸಲಾರನು. ॥19॥ ಸಮಸ್ತಲೋಕಗಳು ಒಟ್ಟಾಗಿ ಮಹಾಸಮರದಲ್ಲಿ ಬಂದರೂ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಭಯ ಉತ್ಪನ್ನ ಮಾಡಲಾರರು. ಹೀಗೆಯೇ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಡೆಯುವುದರಲ್ಲಿ ಅಧರ್ಮವೆಂದು ತಿಳಿದು ಅವನು ಇದರ ಮೇಲೆ ಅಧಿಕಾರ ಪಡೆಯಲಿಲ್ಲ. ಧರ್ಮಾತ್ಮ ನಾದವನು ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತನ್ನು ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುವವನು ಸ್ವತಃ ಅಧರ್ಮ ಹೇಗೆ ಮಾಡಬಲ್ಲನು? ॥20॥

ಮಹಾಪರಾಕ್ರಮಿ ಮಹಾಬಾಹು ಶ್ರೀರಾಮನು ತನ್ನ ಸುವರ್ಣಭೂಷಿತ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಎಲ್ಲ ಸಮುದ್ರಗಳನ್ನು ಸಂವರ್ತಕ ಅಗ್ನಿಯು ಪ್ರಳಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸಂಪೂರ್ಣಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಸುಟ್ಟುಬಿಡುವಂತೆ, ದಗ್ಧಗೊಳಿಸಬಲ್ಲನು. ॥21॥ ಸಿಂಹದಂತೆ ಬಲಾಢ್ಯನೂ, ವೃಷಭಾಕ್ಷನೂ, ನರಶ್ರೇಷ್ಠನೂ ಆದ ವೀರಪುತ್ರ ಶ್ರೀರಾಮನು ತಂದೆಯ ಕೈಯಿಂದಲೇ ಮೀನಿನ ಮರಿಯನ್ನು ತಂದೆ ಮೀನೇ ತಿಂದು ಹಾಕುವಂತೆ ರಾಜ್ಯದಿಂದ ವಂಚಿತನಾದನು. ॥22॥ ನೀವೇ ಧರ್ಮ ಪರಾಯಣ ಪುತ್ರನನ್ನು ಕಾಡಿಗೆ ಕಳಿಸಿದಿರಿ, ಆದ್ದರಿಂದ ಸನಾತನ ಋಷಿಗಳು ವೇದಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರ ಮಾಡಿಕೊಂಡ ಹಾಗೂ ಶ್ರೇಷ್ಠ ದ್ವಿಜರು ತಮ್ಮ ಆಚರಣೆಯಲ್ಲಿ ತಂದಿರುವ ಧರ್ಮವು ನಿಮ್ಮ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಸತ್ಯವಾಗಿದೆಯೋ ಇಲ್ಲವೋ? ॥23॥

ಮಹಾರಾಜರೇ! ನಾರಿಗಾಗಿ ಒಂದೇ ಆಸರೆ ಆಕೆಯ ಪತಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಇನ್ನೊಬ್ಬ ಪುತ್ರನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಮೂರನೆಯದಾಗಿ ತಂದೆ-ಸಹೋದರ-ಬಂಧುಬಾಂಧವರಿದ್ದಾರೆ. ನಾಲ್ಕನೆಯ ಆಸರೆ ಆಕೆಗೆ ಯಾವುದೂ ಇಲ್ಲ. ॥24॥ ಈ ಆಸರೆಗಳಲ್ಲಿ ನೀವಾದರೋ ನನ್ನವರು ಅಲ್ಲವೇ ಅಲ್ಲ. (ಸವತಿಯ ಆಧೀನರಾಗಿರುವಿರಿ) ಎರಡನೆಯ ಆಸರೆಯಾದ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಕಾಡಿಗೆ ಕಳಿಸಿದಿರಿ. (ಬಂಧು-ಬಾಂಧವರು ದೂರವಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಮೂರನೆಯದಾದ ಆಸರೆಯೂ ಇಲ್ಲ) ನಿಮ್ಮ ಸೇವೆ ಬಿಟ್ಟು ನಾನು ಶ್ರೀರಾಮನ ಬಳಿಗೆ ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗಲಾರೆನು, ಆದ್ದರಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ನಿಮ್ಮಿಂದ ವಂಚಿತಳಾಗಿರುವೆನು. ॥25॥ ನೀವು ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ವನಕ್ಕೆ ಕಳಿಸಿ ಈ ರಾಷ್ಟ್ರದ ಹಾಗೂ ನೆರೆಯ ಇತರ ರಾಜ್ಯಗಳನ್ನು ನಾಶಮಾಡಿಬಿಟ್ಟಿರಿ, ಮಂತ್ರಿಗಳ ಸಹಿತ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ಕೊಂದುಬಿಟ್ಟಿರಿ. ನಿಮ್ಮಿಂದ ಪುತ್ರಸಹಿತ ನಾನೂ ವಂಚಿತಳಾದೆ, ಈ ನಗರದ ನಿವಾಸಿಗಳೂ ನಷ್ಟ ಪ್ರಾಯರಾದರು. ಕೇವಲ ನಿಮ್ಮ ಪುತ್ರ ಭರತ ಮತ್ತು ಕೈಕೇಯಿಯು ಇಬ್ಬರೇ ಪ್ರಸನ್ನರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ॥26॥

ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಈ ಕಠೋರವಾದ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ ದಶರಥನಿಗೆ ಬಹಳ ದುಃಖವಾಯಿತು. ಅವನು ‘ಹಾ ರಾಮಾ!’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾ ಮೂರ್ಛೆಹೋದನು. ಶೋಕದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದನು. ಮತ್ತೆ ಆಗಲೇ ಅವನಿಗೆ ತನ್ನದೊಂದು ಹಳೆಯ ದುಷ್ಕರ್ಮದ ಸ್ಮರಣೆಯಾಯಿತು, ಅದರಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಈ ದುಃಖ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಿತ್ತು. ॥27॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಅರವತ್ತೊಂದನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು.॥61॥

ಅರವತ್ತೆರಡನೆಯ ಸರ್ಗ

ದುಃಖತಪ್ತನಾದ ದಶರಥನು ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಕ್ಷಮೆ ಕೇಳಿದುದು, ಕೌಸಲ್ಯೆಯು ರಾಜನ
ಚರಣಗಳಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದು ಕ್ಷಮೆ ಕೇಳಿದುದು

ಶೋಕಮಗ್ನಳಾಗಿ ಕುಪಿತಳಾದ ಶ್ರೀರಾಮಮಾತೆ ಕೌಸಲ್ಯೆಯು ದಶರಥನಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಕಠೋರ ಮಾತುಗಳನ್ನಾಡಿದಾಗ ರಾಜನು ದುಃಖಿತನಾಗಿ ಬಹಳ ಚಿಂತೆಗೊಳಗಾದನು. ॥1॥ ಚಿಂತಿತನಾದ್ದರಿಂದ ರಾಜನ ಎಲ್ಲ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮೋಹಗೊಂಡು ಎಚ್ಚರದಪ್ಪಿದನು. ಅನಂತರ ಬಹಳ ಹೊತ್ತಿನ ಬಳಿಕ ಪರಂತಪ ದಶರಥ ಮಹಾರಾಜನು ಎಚ್ಚರಗೊಂಡನು. ॥2॥ ಎಚ್ಚರಗೊಂಡು ದೀರ್ಘವಾಗಿ ನಿಟ್ಟಿಸುರು ಬಿಡುತ್ತಾ, ಕೌಸಲ್ಯೆಯು ಪಕ್ಕದಲ್ಲೇ ಕುಳಿತಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಪುನಃ ಚಿಂತಾಮಗ್ನನಾದನು. ॥3॥ ಚಿಂತಿತನಾಗಿದ್ದಾಗಲೇ ಅವನಿಗೆ ತನ್ನದೊಂದು ದುಷ್ಕರ್ಮವು ನೆನಪಾಯಿತು. ಅದು ಶಬ್ದವೇಧೀ ಬಾಣವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದ ಘಟನೆ ನರೇಶನಿಂದ ಮೊದಲು ತಿಳಿಯದೇ ಆಗಿಹೋಗಿತ್ತು. ॥4॥ ಆ ಶೋಕದಿಂದ ಮತ್ತು ಶ್ರೀರಾಮನ ಶೋಕದಿಂದ ರಾಜನ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಭಾರೀ ವೇದನೆಯಾಯಿತು. ಆ ಎರಡೂ ಶೋಕಗಳಿಂದ ಮಹಾರಾಜನು ಸಂತಪ್ತನಾದನು. ॥5॥ ಆ ಎರಡೂ ಶೋಕಗಳಿಂದ ದಗ್ಧನಾದ ದುಃಖೀ ದಶರಥನು ತಲೆತಗ್ಗಿಸಿ, ಗಡ-ಗಡನೆ ನಡುಗುತ್ತಾ ಕೌಸಲ್ಯೆಯನ್ನು ಒಲಿಸಲು ಕೈಮುಗಿದು ಹೇಳಿದನು - ॥6॥

ಕೌಸಲ್ಯೆ! ನಾನು ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಬೇಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ, ನೀನು ಪ್ರಸನ್ನಳಾಗು. ನೋಡು, ನಾನು ಎರಡೂ ಕೈಗಳನ್ನು ಮುಗಿದಿರುವೆನು. ನೀನಾದರೋ ಬೇರೆಯವರ ಮೇಲೆಯೂ ಸಹ ವಾತ್ಸಲ್ಯದಿಂದ ದಯೆ ತೋರುವವಳು. (ಮತ್ತೆ ನನ್ನ ಕುರಿತು ಇಷ್ಟು ಕಠೋರವೇಕೆ?) ॥7॥ ದೇವಿ! ಪತಿಯು ಗುಣವಂತನಿರಲೀ ಗುಣಹೀನನಾಗಿರಲಿ, ಧರ್ಮದೃಷ್ಟಿಯುಳ್ಳ ಸತೀ ನಾರಿಯರಿಗೆ ಅವನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ದೇವತೆಯೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ॥8॥

ನೀನಾದರೋ ಸದಾ ಧರ್ಮತತ್ಪರಳಾಗಿ ಇರುವವಳು ಹಾಗೂ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಒಳಿತು-ಕೆಡುಕುಗಳನ್ನು ತಿಳಿಯುವವಳಾಗಿರುವೆ. ನೀನೂ ಕೂಡ ದುಃಖಿತಳಾಗಿದ್ದರೂ ನಾನೂ ದುಃಖದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿರುವೆನು. ಆದ್ದರಿಂದ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಕಠೋರ ವಚನಗಳನ್ನು ಆಡಬಾರದು. ॥9॥ ದುಃಖಿತನಾದ ದಶರಥನು ಹೇಳಿದ ಆ ಕರುಣಾಜನಕ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ ಕೌಸಲ್ಯೆಯು ತನ್ನ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಛಾವಣಿಯಿಂದ ಹೊಸ ಮಳೆಯ ನೀರು ತೊಟ್ಟಿಕ್ಕುವಂತೆ ಕಣ್ಣೀರನ್ನು ಹರಿಸತೊಡಗಿದಳು. ॥10॥ ಅವಳು ಅಧರ್ಮದ ಭಯದಿಂದ ಅಳುತ್ತಾ, ರಾಜನು ಜೋಡಿಸಿದ ಕಮಲಸದೃಶ ಕೈಗಳನ್ನು ತನ್ನ ತಲೆಯ ಮೇಲಿರಿಸಿಕೊಂಡು, ಗಾಬರಿಯಿಂದಾಗಿ ಅವಸರವಾಗಿ ಒಂದೊಂದೇ ಶಬ್ದವನ್ನು ಉಚ್ಚರಿಸುತ್ತಾ ನುಡಿದಳು - ॥11॥

ಸ್ವಾಮಿ! ನಾನು ನಿಮ್ಮ ಮುಂದೆ ನೆಲದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿರುವೆನು, ನಿಮ್ಮ ಪಾದಗಳಲ್ಲಿ ಶಿರವನ್ನಿಟ್ಟು ಯಾಚಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ, ನೀವು ಪ್ರಸನ್ನ ರಾಗಿರಿ. ನೀವೇ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಯಾಚಿಸಿದರೆ ನಾನು ಸತ್ತೇ ಹೋಗುವೆನು. ನನ್ನಿಂದ ಅಪರಾಧವಾಗಿದ್ದರೂ ನಾನು ನಿಮ್ಮಿಂದ ಕ್ಷಮೆ ಪಡೆಯಲು ಯೋಗ್ಯಳಾಗಿದ್ದೇನೆ, ಪ್ರಹಾರಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯಳಲ್ಲ. ॥12॥ ಇಹ-ಪರಗಳೆರಡರಲ್ಲಿಯೂ ಧರ್ಮಾತ್ಮನೆಂದು ಕೀರ್ತಿಗಳಿಸಿದ ಧೀಮಂತ ಪತಿಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ವಿಧೇಯಳಾಗಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಗಂಡನು ಕ್ಷಮೆಬೇಡಬೇಕೆಂದು ಬಯಸುವ ಕುಲಸ್ತ್ರೀಯು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಸಾಧ್ವಿಯೇ ಅಲ್ಲ. ॥13॥

ಧರ್ಮಜ್ಞ ಮಹಾರಾಜರೇ! ನಾನು ಸ್ತ್ರೀಧರ್ಮವನ್ನು ಅರಿತಿರುವೆನು ಹಾಗೂ ನೀವು ಸತ್ಯವಾದಿಗಳು ಎಂದೂ ತಿಳಿದಿದ್ದೇನೆ. ಈಗ ನಾನು ಹೇಳಬಾರದ ಮಾತನ್ನು ಆಡಿದುದು ಪುತ್ರಶೋಕದಿಂದ ಪೀಡಿತಳಾದ ಕಾರಣ ನನ್ನ ಬಾಯಿಯಿಂದ ಬಂತು.॥14॥ ಶೋಕವು ಧೈರ್ಯವನ್ನು ನಾಶಮಾಡಿಬಿಡುತ್ತದೆ. ಶೋಕವು ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞಾನವನ್ನು ಲುಪ್ತಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ, ಶೋಕವು ಎಲ್ಲವನ್ನು ಹಾಳುಮಾಡುವುದು; ಆದ್ದರಿಂದ ಶೋಕದಂತಹ ಶತ್ರು ಬೇರೊಂದಿಲ್ಲ. ॥15॥ ಶತ್ರುಗಳು ಪ್ರಹರಿಸುವ ಶಸ್ತ್ರಗಳ ಏಟುಗಳನ್ನು ಸಹಿಸಬಹುದು, ಆದರೆ ದೈವವಶ ಪ್ರಾಪ್ತವಾದ ಸ್ವಲ್ಪ ಶೋಕವನ್ನೂ ಸಹಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ॥16॥

ಶ್ರೀರಾಮನು ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗಿ ಇಂದಿಗೆ ಐದು ರಾತ್ರಿಗಳು ಕಳೆದವು. ನಾನು ಇದನ್ನೇ ಎಣಿಸುತ್ತಾ ಇದ್ದೆ. ಶೋಕವು ನನ್ನ ಹರ್ಷವನ್ನು ನಾಶಮಾಡಿಬಿಟ್ಟಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಐದು ರಾತ್ರಿಗಳು ನನಗೆ ಐದು ವರ್ಷಗಳಂತೆ ಕಂಡುಬಂತು. ॥16॥ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನೇ ಚಿಂತಿಸುವುರಿಂದ ನನ್ನ ಹೃದಯದ ಈ ಶೋಕವು ನದಿಗಳ ವೇಗದಿಂದ ಸಮುದ್ರದ ಜಲ ಹೆಚ್ಚುವಂತೆಯೇ ಬೆಳೆಯುತ್ತಾ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ॥18॥ ಕೌಸಲ್ಯೆಯು ಹೀಗೆ ಸೂರ್ಯಕಿರಣಗಳು ಮಂದವಾಗಿ ರಾತ್ರಿಯು ಬರುವಂತೆ ಶುಭವಚನಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾ ಇದ್ದಳು. ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಈ ಮಾತುಗಳಿಂದ ರಾಜನಿಗೆ ಬಹಳ ಸಂತೋಷವಾಯಿತು, ಜೊತೆಗೆ ಅವನು ಶ್ರೀರಾಮನ ಶೋಕದಿಂದ ಪೀಡಿತನಾಗಿದ್ದನು. ಹೀಗೆ ಹರ್ಷ ಮತ್ತು ಶೋಕದ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ನಿದ್ದೆ ಬಂತು. ॥20-21॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಅರವತ್ತೆರಡನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು॥62॥

ಅರವತ್ತಮೂರನೆಯ ಸರ್ಗ

ದಶರಥನ ಶೋಕ, ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಬಳಿ ಋಷಿಕುಮಾರನನ್ನು ವಧಿಸಿದ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ರಾಜನು ಹೇಳಿದುದು

ದಶರಥನು ಮುಹೂರ್ತಕಾಲದಲ್ಲಿ ಎಚ್ಚರಗೊಂಡನು. ಆಗ ಅವನ ಹೃದಯ ಶೋಕದಿಂದ ವ್ಯಾಕುಲವಾಗಿತ್ತು. ಅವನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ಚಿಂತಿಸತೊಡಗಿದನು. ॥1॥ ಶ್ರೀರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ವನಕ್ಕೆ ಹೊರಟು ಹೋಗುವುದರಿಂದ ಈ ಇಂದ್ರ ತುಲ್ಯ ತೇಜಸ್ವೀ ದಶರಥನನ್ನು ಶೋಕವು ರಾಹುಗ್ರಸ್ತ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಅದುಮಿಬಿಟ್ಟಿತ್ತು. ॥2॥ ಪತ್ನೀಸಹಿತ ಶ್ರೀರಾಮನು ಕಾಡಿಗೆ ಹೋದಮೇಲೆ ಕೋಸಲೇಶ ನರೇಶ ದಶರಥನು ತನ್ನ ಪುರಾತನ ಪಾಪವನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾ ಕಾಡಿಗೆಯಿಂದ ಕಪ್ಪಾದ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಬಳಿ ಹೇಳಲು ಮನಮಾಡಿದನು. ॥3॥ ಆಗ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ವನಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಆರನೆಯ ರಾತ್ರಿ ನಡೆಯುತ್ತಿತ್ತು. ಅರ್ಧರಾತ್ರಿಯಾದಾಗ ದಶರಥನಿಗೆ ಹಿಂದೆ ಮಾಡಿದ ದುಷ್ಕರ್ಮದ ಸ್ಮರಣೆ ಉಂಟಾಯಿತು. ॥4॥ ಪುತ್ರಶೋಕದಿಂದ ಪೀಡಿತನಾದ ಮಹಾರಾಜನು ತನ್ನ ದುಷ್ಕರ್ಮವನ್ನು ನೆನೆದು, ಪುತ್ರಶೋಕದಿಂದ ವ್ಯಾಕುಲಳಾದ ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಬಳಿ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಹೇಳಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದನು - ॥5॥

ಕಲ್ಯಾಣಿ! ಭದ್ರೆ! ಮನುಷ್ಯನು ಮಾಡುವ ಶುಭ ಅಥವಾ ಅಶುಭ ಕರ್ಮದ ಫಲಸ್ವರೂಪವೇ ಸುಖ ಇಲ್ಲವೇ ದುಃಖಗಳು ಕರ್ತೃವಿಗೆ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುತ್ತವೆ. ॥6॥ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸುವಾಗ ಅದರ ಫಲಗಳ ಲಘುತ್ವ ಅಥವಾ ಗುರುತ್ವ ತಿಳಿಯದವನನ್ನು, ಮುಂದೆ ಆಗುವ ಲಾಭರೂಪೀಗುಣ ಅಥವಾ ಹಾನಿರೂಪೀ ದೋಷವನ್ನು ತಿಳಿಯದ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಬಾಲಕ (ಮೂರ್ಖ) ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ॥7॥ ಯಾವನಾದರೂ ಮುತ್ತುಗದ ಹೂವನ್ನು ನೋಡಿ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ಇದರ ಫಲವು ಇನ್ನೂ ರುಚಿಕರವಾಗಿರಬಹುದು ಎಂದು ಅನುಮಾನಿಸಿ, ಫಲದ ಅಭಿಲಾಷೆಯಿಂದ ಮಾವಿನ ತೋಪನ್ನು ಕಡಿದು, ಮುತ್ತುಗದ ಗಿಡವನ್ನು ನೆಟ್ಟು, ನೀರು ಹಾಕಿ, ಫಲ ಬರುವಾಗ ಪಶ್ಚಾತ್ತಾಪ ಪಡುತ್ತಾನೆ. (ಏಕೆಂದರೆ ತನ್ನ ನಿರೀಕ್ಷೆಯಂತೆ ಫಲ ಪಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ.) ॥8॥

ಯಾರು ಕ್ರಿಯಮಾಣ ಕರ್ಮದ ಫಲದ ಜ್ಞಾನ ಅಥವಾ ವಿಚಾರ ಮಾಡದೆ ಕೇವಲ ಕರ್ಮದ ಹಿಂದೆ ಓಡುವನೋ ಅವನಿಗೆ ಅದರ ಫಲ ಸಿಗುವಾಗ ಮಾವಿನಮರವನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿ ಮುತ್ತುಗವನ್ನು ಸಾಕಿದಂತೆ ಶೋಕ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ॥9॥ ನಾನೂ ಕೂಡ ಮಾವಿನ ತೋಟವನ್ನು ಕಡಿದು ಮುತ್ತುಗವನ್ನೇ ಬೆಳೆಸಿದೆ, ಈ ಕರ್ಮದ ಫಲವು ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಿ ಈಗ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡು ದುರ್ಮತಿಯಾದ ನಾನು ಪಶ್ಚಾತ್ತಾಪ ಪಡುತ್ತಾ ಇದ್ದೇನೆ. ॥10॥

ಕೌಸಲ್ಯೆ! ನನ್ನ ತಂದೆಯವರು ಬದುಕಿದ್ದಾಗ ನಾನು ಕೇವಲ ರಾಜಕುಮಾರನಾಗಿದ್ದೆ, ಒಬ್ಬ ಒಳ್ಳೆಯ ಧನುರ್ಧರನೆಂಬ ಖ್ಯಾತಿ ನನ್ನದಾಗಿತ್ತು. ‘ರಾಜಕುಮಾರನು ಶಬ್ದವೇಧಿ ಬಾಣಬಿಡಲು ತಿಳಿದಿದ್ದಾನೆ’ ಎಂದು ಎಲ್ಲರೂ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದರು. ಇದೇ ಖ್ಯಾತಿಯಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದು ನಾನು ಇದೊಂದು ಪಾಪ ಮಾಡಿಬಿಟ್ಟೆ. (ಅದನ್ನು ಈಗ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ, ಕೇಳು.) ॥11॥ ದೇವಿ! ನಾನೇ ಮಾಡಿದ ಆ ಕುಕರ್ಮದ ಫಲವೇ ನನಗೇ ಈ ಮಹಾದುಃಖರೂಪವಾಗಿ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಿದೆ. ಯಾವನಾದರೂ ಹುಡುಗ ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ ವಿಷವನ್ನು ಸೇವಿಸಿದರೂ ಆ ವಿಷವು ಅವನನ್ನು ಕೊಂದುಬಿಡುವಂತೆಯೇ ಮೋಹ ಅಥವಾ ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ ಮಾಡಿದ ದುಷ್ಕರ್ಮದ ಫಲವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಅನುಭವಿಸಬೇಕಾಯಿತು. ॥12॥ ಯಾವನಾದರೂ ಹಳ್ಳಿಯ ಮನುಷ್ಯನು ಮುತ್ತುಗದ ಹೂವುಗಳಿಗೆ ಮೋಹಿತನಾಗಿ ಅದರ ಕಹೀ ಫಲವನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ, ಹಾಗೆಯೇ ನಾನೂ ‘ಶಬ್ದವೇಧೀ ಬಾಣವಿದ್ಯೆ’ಯ ಪ್ರಶಂಸೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ಅದರಲ್ಲಿ ಆಕರ್ಷಿತನಾದೆ. ಅದರಿಂದಲೇ ಇಂತಹ ಕ್ರೂರವಾದ ಪಾಪಕರ್ಮ ನನ್ನಿಂದ ನಡೆದು, ಇಂತಹ ಭಯಂಕರ ಫಲ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಬಹುದೆಂಬ ಜ್ಞಾನ ನನಗಿರಲಿಲ್ಲ. ॥13॥

ದೇವಿ! ಇನ್ನೂ ನಾನು ಯುವರಾಜನಾಗಿದ್ದೆ, ನಿನ್ನೊಂದಿಗೆ ಮದುವೆ ಆಗಿರಲಿಲ್ಲ, ಆಗಲೇ ನಡೆದುದು ಈ ಸಂಗತಿ. ನನ್ನ ಕಾಮಭಾವವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ವರ್ಷಋತು ಬಂತು. ॥14॥ ಸೂರ್ಯನು ಕಿರಣಗಳಿಂದ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿರುವ ಸಸ್ಯಗಳನ್ನು ಬಾಡಿಸುತ್ತಾ ಪ್ರಪಂಚದ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಸಂತಪ್ತಗೊಳಿಸುತ್ತಾ ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕಿನೆಡೆಗೆ ವಾಲಿದನು. (ದಕ್ಷಿಣಾಯನವು ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು.) ॥15॥

ನೀರಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮೇಘಗಳು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡವು. ಬಿಸಿಲಿನ ಬೇಗೆಯು ಕಡಿಮೆಯಾಯಿತು. ಕಪ್ಪೆಗಳು, ಸಾರಂಗಗಳು, ಜಾತಕಗಳು, ನವಿಲುಗಳು ಸಂತಸದಿಂದ ನಲಿದಾಡಿದವು. ॥16॥ ಮಳೆಯಿಂದಾಗಿ ತೊಯ್ದುಹೋಗಿದ್ದ ರೆಕ್ಕೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತಾರ್ಥವಾಗಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿರುವವೋ ಎಂಬಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದವು. ತೊಯ್ದುಹೋದ ರೆಕ್ಕೆಗಳಿಂದ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಮಳೆ-ಗಾಳಿಗಳಿಂದ ರೆಂಬೆಯೆಲ್ಲಾ ಅಲ್ಲಾಡುತ್ತಿದ್ದ ವೃಕ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಸೇರಿಕೊಂಡವು. ॥17॥ ಬೀಳುತ್ತಿರುವ ನೀರಿನಿಂದ ಆಚ್ಛಾದಿತನಾದ ಮದಿಸಿದ ಆನೆಯು ಅಲೆಗಳಿಲ್ಲದ ಸಮುದ್ರದಂತೆ ಹಾಗೂ ನೆನೆದುಹೋದ ಪರ್ವತದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು. ॥18॥

ಪರ್ವತಗಳಿಂದ ಇಳಿಯುತ್ತಿದ್ದ ನೀರು ಅಥವಾ ತೊರೆಗಳು ನಿರ್ಮಲವಾಗಿದ್ದರೂ ಬೆಟ್ಟದ ಧಾತುಗಳ ಸಂಪರ್ಕದಿಂದ ಬಿಳಿಯ, ಕೆಂಪು, ಬೂದಿ ಬಣ್ಣದ ಹಾವುಗಳಂತೆ ಅಂಕು-ಡೊಂಕಾಗಿ ಹರಿಯುತ್ತಿದ್ದವು. ॥19॥ ವರ್ಷಾಋತುವಿನ ಆ ಅತ್ಯಂತ ಸುಖಮಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ನಾನು ಧನುರ್ಬಾಣಗಳನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ರಥವನ್ನು ಹತ್ತಿ ಬೇಟೆಗಾಗಿ ಸರಯೂ ನದಿಯ ತೀರಕ್ಕೆ ಬಂದೆ. ॥20॥ ನನ್ನ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ನನ್ನ ವಶದಲ್ಲಿ ಇರಲಿಲ್ಲ. ನೀರು ಕುಡಿಯಲು ನದಿಗೆ ರಾತ್ರಿ ಯಾವುದಾದರೂ ಉಪದ್ರವಕಾರಿ ಕಾಡುಕೋಣ, ಮತ್ತಗಜ, ಸಿಂಹ-ಹುಲಿ ಮುಂತಾದ ಹಿಂಸಕ ಪ್ರಾಣಿ ಬಂದರೆ ಅದನ್ನು ಕೊಂದುಬಿಡುವೆ ಎಂದು ಯೋಚಿಸಿದ್ದೆ. ॥21॥

ಆಗ ಅಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಕತ್ತಲೆ ಆವರಿಸಿತ್ತು. ನನಗೆ ಅಕಸ್ಮಾತ್ತಾಗಿ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಬಿಂದಿಗೆಯನ್ನು ತುಂಬುತ್ತಿರುವಂತೆ ಶಬ್ದವು ಕೇಳಿ ಬಂತು. ಆದರೆ ಅದು ಕಣ್ಣಿಗೆ ಕಾಣಿಸುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಆ ಶಬ್ದವು ನನಗೆ ಆನೆ ನೀರು ಕುಡಿಯುತ್ತಿರುವಂತೆ ಕೇಳಿಸಿತು. ॥22॥

ಆನೆಯು ಸೊಂಡಿಲಿನಲ್ಲಿ ನೀರು ತುಂಬುತ್ತಿದೆ ಎಂದು ನಾನು ತಿಳಿದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅದೇ ನನ್ನ ಬಾಣದ ಗುರಿಯಾಗುವುದು ಎಂದು ತಿಳಿದು ಬತ್ತಳಿಕೆಯಿಂದ ಬಾಣ ತೆಗೆದು ಆ ಶಬ್ದವನ್ನು ಲಕ್ಷವಾಗಿಸಿ ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದೆನು. ಆ ಪ್ರಕಾಶಮಾನ ಬಾಣವು ವಿಷಧರ ಸರ್ಪದಂತೆ ಭಯಂಕರವಾಗಿತ್ತು. ॥23॥ ಅದು ಉಷಃಕಾಲದ ಸಮಯವಾಗಿತ್ತು. ವಿಷಸರ್ಪದಂತಹ ಆ ಹರಿತವಾದ ಬಾಣವನ್ನು ನಾನು ಬಿಡುತ್ತಲೇ ಅಲ್ಲಿ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಬೀಳುವಾಗ ಯಾರೋ ವನವಾಸಿಯ ಹಾಹಾಕಾರ ನನಗೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕೇಳಿಸಿತು. ನನ್ನ ಬಾಣದಿಂದ ಅವನ ಮರ್ಮಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಬಹಳ ನೋವಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಆ ಪುರುಷನು ನೆಲಕ್ಕೊರಗಿದಾಗ ಅಲ್ಲಿ ಮಾನವ ವಾಣಿ ಕೇಳಿಬಂತು. ॥24-25॥

ಅಯ್ಯೋ! ನನ್ನಂತಹ ತಪಸ್ವಿಯ ಮೇಲೆ ಶಸ್ತ್ರದ ಪ್ರಹಾರ ಹೇಗೆ ಸಂಭವಿಸಿತು? ನಾನಾದರೋ ನದಿಯ ಈ ಏಕಾಂತ ತೀರದಲ್ಲಿ ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ನೀರು ತರಲು ಬಂದಿದ್ದೆ. ॥26॥ ಯಾರು ನನಗೆ ಬಾಣ ಹೊಡೆದರು? ನಾನು ಯಾರದು ಏನು ಕೆಡಿಸಿದೆ? ನಾನಾದರೋ ಸರ್ವ ಜೀವಿಗಳಿಗೆ ಪೀಡೆ ಕೊಡುವ ವೃತ್ತಿಯನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಋಷಿ-ಜೀವನ ನಡೆಸುತ್ತಿದ್ದೆ. ಕಾಡಿನಲ್ಲಿದ್ದು ವನದ ಫಲ-ಮೂಲಗಳಿಂದಲೇ ಜೀವನ ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿದ್ದೆ. ನನ್ನಂತಹ ನಿರಪರಾಧೀ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಶಸ್ತ್ರದಿಂದ ಏಕೆ ವಧಿಸಲಾಗಿದೆ? ನಾನು ವಲ್ಕಲ, ಮೃಗ ಚರ್ಮವನ್ನು ಉಡುವ ಜಟಾಧಾರೀ ತಪಸ್ವಿಯಾಗಿದ್ದೇನೆ. ನನ್ನನ್ನು ವಧಿಸಿ ಯಾರು ತನ್ನ ಲಾಭವನ್ನು ಯೋಚಿಸಿದನು? ನಾನು ಕೊಲ್ಲುವವನ ಯಾವ ಅಪರಾಧ ಮಾಡಿರುವೆನು? ನನ್ನ ಹತ್ಯೆಯ ವ್ಯರ್ಥಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡಿದುದಾಗಿದೆ. ಇದರಿಂದ ಯಾರಿಗೂ ಯಾವುದೇ ಲಾಭವಾಗಲಾರದು, ಕೇವಲ ಅನರ್ಥವೇ ಪಾಲಿಗೆ ಬಂದೀತು. ॥27-29॥

ಈ ಹತ್ಯೆ ಮಾಡಿದವನನ್ನು ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಿಯೂ, ಯಾರೂ ಒಳ್ಳೆಯವನೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾರನು. ಗುರುಪತ್ನೀ ಗಾಮಿಯನ್ನು ನಿಂದಿಸಿದಂತೆ ನಿಂದಿಸುವರು. ನಾನು ಸಾಯುವುದರ ಚಿಂತೆ ನನಗಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ನಾನು ಸಾಯುವುದರಿಂದ ನನ್ನ ತಂದೆ-ತಾಯಂದಿರಿಗೆ ಆಗುವ ಕಷ್ಟದ ಬಗ್ಗೆ ಪದೇ-ಪದೇ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ನಾನು ಈ ವೃದ್ಧರಿಬ್ಬರನ್ನು ಬಹಳ ಕಾಲದಿಂದ ಪಾಲನೆ-ಪೋಷಣೆ ಮಾಡಿರುವೆನು. ಈಗ ನಾನಿಲ್ಲದೆ ಇವರು ಹೇಗೆ ಬದುಕಿರಬಲ್ಲರು? ಘಾತಕಿಯು ಒಂದೇ ಬಾಣದಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ಮತ್ತು ನನ್ನ ವೃದ್ಧ ಮಾತಾ-ಪಿತರನ್ನೂ ಮೃತ್ಯುಮುಖವಾಗಿಸಿದನು. ಯಾವ ವಿವೇಕಹೀನ, ಅಜಿತೇಂದ್ರಿಯ ಪುರುಷನು ನಮ್ಮೆಲ್ಲರನ್ನು ಒಟ್ಟಿಗೆ ವಧಿಸಿಬಿಟ್ಟನು? ॥30-32॥ ಈ ಕರುಣಾಪೂರ್ಣ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ತುಂಬಾ ನೋವಾಯಿತು. ಎಲ್ಲಿ ಧರ್ಮದ ಅಭಿಲಾಷೆ ಇಡುವ ನಾನು, ಎಲ್ಲಿ ಈ ಅಧರ್ಮದ ಕಾರ್ಯ ನಡೆಯಿತು! ಆಗ ನನ್ನ ಕೈಯಿಂದ ಧನುರ್ಬಾಣಗಳು ಬಿದ್ದುಹೋದುವು. ॥33॥ ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ವಿಲಪಿಸುತ್ತಿರುವ ಋಷಿಯ ಕರುಣ ವಚನವನ್ನು ಕೇಳಿ ನಾನು ಶೋಕವೇಗದಿಂದ ಗಾಬರಿಗೊಂಡೆನು. ನನ್ನ ಚೈತನ್ಯ ಉಡುಗಿದಂತಾಯಿತು. ॥34॥

ನನ್ನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ದೀನತೆ ಆವರಿಸಿತು, ಮನಸ್ಸು ಬಹಳ ದುಃಖಗೊಂಡಿತು. ಸರಯೂ ತೀರದ ಆ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ನೋಡಿದೆ-ಓರ್ವ ತಪಸ್ವೀ ಬಾಣದಿಂದ ಘಾಸಿಗೊಂಡು ನೆಲದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿರುವನು. ತಲೆಯ ಜಟೆ ಕೆದರಿದೆ, ಬಿಂದಿಗೆಯ ನೀರು ಚೆಲ್ಲಿಹೋಗಿದೆ, ಇಡೀ ಶರೀರವು ಧೂಳು ಮತ್ತು ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದುಹೋಗಿದೆ. ಅವನು ಬಾಣ ತಗುಲಿ ಬಿದ್ದಿದ್ದನು. ಅವನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ನೋಡಿ ನಾನು ಭಯಗೊಂಡೆ, ನನ್ನ ಚಿತ್ತಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯ ಕೆಟ್ಟುಹೋಯಿತು. ಅವನು ಎರಡು ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ತನ್ನ ತೇಜದಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ಸುಟ್ಟುಬಿಡುವನೋ ಎಂಬಂತೆ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದನು. ಅವನು ಕಠೋರವಾಣಿಯಿಂದ ಹೀಗೆ ನುಡಿದನು - ॥35-37॥

ರಾಜನೇ! ವನದಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತಾ ನಾನು ನಿನಗೆ ಯಾವ ಅಪರಾಧ ಮಾಡಿದ್ದೆ? ಅದರಿಂದ ನೀನು ಬಾಣದಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ಹೊಡೆದೆಯಲ್ಲ? ನಾನಾದರೋ ತಾಯಿ-ತಂದೆಯವರಿಗೆ ನೀರು ತರಲು ಬಂದಿದ್ದೆ. ॥38॥ ನೀನು ಒಂದೇ ಬಾಣದಿಂದ ನನ್ನ ಮರ್ಮ ವಿದೀರ್ಣಗೊಳಿಸಿ ನನ್ನ ಇಬ್ಬರು ಕುರುಡರಾದ, ವೃದ್ಧರಾದ ತಾಯಿ-ತಂದೆಯರನ್ನೂ ಕೊಂದು ಬಿಟ್ಟೆ. ॥39॥ ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಬಹಳ ದುರ್ಬಲರು ಮತ್ತು ಕುರುಡರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಬಾಯಾರಿಕೆಯಿಂದ ಪೀಡಿತರಾಗಿ ಅವರು ನನ್ನ ಪ್ರತೀಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿರಬಹುದು. ಎಷ್ಟೋ ಹೊತ್ತಿನಿಂದ ನನ್ನ ಆಗಮನದ ಆಸೆಯಿಟ್ಟು ದುಃಖಕರ ಬಾಯಾರಿಕೆಯಿಂದಾಗಿ ದಾರಿ ನೋಡುತ್ತಾ ಇರಬಹುದು. ॥40॥ ನನ್ನ ತಪಸ್ಸು ಅಥವಾ ಶಾಸ್ತ್ರದ ಯಾವುದೇ ಫಲ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ನಾನು ಭೂಮಿಗೆ ಬಿದ್ದು ಮೃತ್ಯುಶಯ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿರುವುದು ತಂದೆಯವರಿಗೆ ತಿಳಿದಿಲ್ಲ. ॥41॥ ತಿಳಿದುಕೊಂಡರೂ ಏನು ತಾನೇ ಮಾಡಬಲ್ಲನು? ಏಕೆಂದರೆ ಅಸಮರ್ಥನಾಗಿ ಎದ್ದು ನಡೆದಾಡಲೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ವಾಯುವಿನಿಂದ ಉರುಳಿ ಬೀಳುವ ಮರವನ್ನು ಇತರ ಮರಗಳು ರಕ್ಷಿಸಲಾರವೋ ಹಾಗೆಯೇ ನನ್ನ ಪಿತನೂ ನನ್ನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲಾರನು. ॥42॥ ಆದ್ದರಿಂದ ರಘುಕುಲನರೇಶನೇ! ಈಗ ನೀನೇ ಹೋಗಿ ಬೇಗನೆ ನನ್ನ ತಂದೆಗೆ ಈ ಸಮಾಚಾರ ತಿಳಿಸು. (ಸ್ವತಃ ನೀನೆ ಹೇಳಿದರೆ) ಪ್ರಜ್ವಲಿತ ಅಗ್ನಿಯು ಕಾಡನ್ನು ಸುಟ್ಟುಬಿಡುವಂತೆ ಅವನು ಕ್ರೋಧಗೊಂಡು ನಿನ್ನನ್ನು ಭಸ್ಮವಾಗಿಸಲಾರನು. ॥43॥

ರಾಜನೇ! ಈ ಕಾಲುದಾರಿಯು ನನ್ನ ತಂದೆಯ ಆಶ್ರಮವಿರುವಲ್ಲಿಗೇ ಹೋಗಿದೆ. ನೀನು ಹೋಗಿ ಅವನನ್ನು ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸು. ಅದರಿಂದ ಅವನು ಕುಪಿತನಾಗಿ ನಿನಗೆ ಶಾಪ ಕೊಡಲಾರನು. ॥44॥

ರಾಜನೇ! ನನ್ನ ಶರೀರದಿಂದ ಈ ಬಾಣವನ್ನು ಕಿತ್ತುಬಿಡು. ಈ ಹರಿತಬಾಣವು ನದಿಯ ನೀರಿನ ವೇಗವು ಕೋಮಲ ಮಳಲಿನ ಎತ್ತರ ದಡವನ್ನು ಕೊಚ್ಚಿಕೊಂಡು ಹೋಗುವಂತೆ, ನನ್ನ ಮರ್ಮಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ನೋವು ಕೊಡುತ್ತಿದೆ. ॥45॥ ಮುನಿಕುಮಾರನ ಮಾತು ಕೇಳಿ ಬಾಣವನ್ನು ಕೀಳದಿದ್ದರೆ ಇವನಿಗೆ ಕ್ಲೇಶವಾಗುತ್ತದೆ, ಕಿತ್ತುಬಿಟ್ಟರೆ ಇವನು ಈಗಲೇ ಸತ್ತು ಹೋಗುವನು ಎಂಬ ಚಿಂತೆ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ತುಂಬಿಹೋಯಿತು. ಹೀಗೆ ಬಾಣವನ್ನು ಕೀಳುವ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ದೀನ-ದುಃಖ ಮತ್ತು ಶೋಕಾಕುಲನಾದ ನನ್ನ ಈ ಚಿಂತೆಯನ್ನು ಆಗ ಮುನಿ ಕುಮಾರನು ಗಮನಿಸಿದನು. ॥46-47॥ ಯಥಾರ್ಥವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವ ಆ ಮಹರ್ಷಿಯು ಅತ್ಯಂತ ಗ್ಲಾನಿಗೊಂಡ ನನ್ನನ್ನು ನೋಡಿ ಬಹಳ ಕಷ್ಟದಿಂದ ಹೇಳಿದನು - ರಾಜನೇ! ನನಗೆ ತುಂಬಾ ಕಷ್ಟವಾಗುತ್ತಾ ಇದೆ. ನನ್ನ ಕಣ್ಣು ಮೇಲೇರಿದೆ. ಸರ್ವಾಂಗವೂ ಚಡಪಡಿಸುತ್ತಿದೆ. ನಾನು ನಿಶ್ಚೇಷ್ಟಿತನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ಈಗ ನಾನು ಮೃತ್ಯುವಿಗೆ ಸಮೀಪ ತಲುಪಿದ್ದೇನೆ. ಹೀಗಿದ್ದರೂ ಧೈರ್ಯದಿಂದ ಶೋಕವನ್ನು ತಡೆದು, ನನ್ನ ಚಿತ್ತವನ್ನು ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸಿ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ, ಕೇಳು. ॥48-49॥ ನನ್ನಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮಹತ್ಯೆಯಾಯಿತೆಂಬ ಚಿಂತೆಯನ್ನು ಬಿಡು. ರಾಜನೇ! ನಾನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಲ್ಲ, ಆದ್ದರಿಂದ ನಿನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮಹತ್ಯೆಯ ಕುರಿತಾದ ವ್ಯಥೆಯನ್ನು ಮಾಡಬೇಡ. ॥50॥ ನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ನಾನು ವೈಶ್ಯ ತಂದೆಯಿಂದ ಶೂದ್ರ ಜಾತಿಯ ತಾಯಿಯ ಗರ್ಭದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿರುವೆನು. ಬಾಣದಿಂದ ಮರ್ಮಾಘಾತವಾದ ಕಾರಣ ಅವನು ಬಹಳ ಕಷ್ಟದಿಂದ ಇಷ್ಟನ್ನು ಮಾತ್ರ ಹೇಳಿದನು. ಅವನು ಕಣ್ಣುಗಳು ತಿರುಗುತ್ತಿದ್ದವು. ಯಾತನೆಯಿಂದ ಅವನು ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದು ಒದ್ದಾಡುತ್ತಿದ್ದನು ಹಾಗೂ ಅತ್ಯಂತ ಕಷ್ಟಪಡುತ್ತಿದ್ದನು. ಆ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ನಾನು ಅವನ ಶರೀರದಿಂದ ಬಾಣವನ್ನು ಕಿತ್ತುಬಿಟ್ಟೆ. ಮತ್ತೆ ಅತ್ಯಂತ ಭಯಭೀತನಾಗಿ ಆ ತಪೋಧನನು ನನ್ನ ಕಡೆಗೆ ನೋಡುತ್ತಾ ಪ್ರಾಣತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿದನು. ॥51-52॥ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಶರೀರ ತೊಯ್ದುಹೋಗಿತ್ತು. ಮರ್ಮಾಘಾತವಾದದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಪ್ರಾಣ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿದ್ದನು. ಕಲ್ಯಾಣೀ ಕೌಸಲ್ಯೇ! ಆ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಸರಯೂ ತೀರದಲ್ಲಿ ಸತ್ತುಬಿದ್ದ ಮುನಿ ಪುತ್ರನನ್ನು ನೋಡಿ ನನಗೆ ಬಹಳ ದುಃಖವಾಯಿತು. ॥53॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಅರವತ್ತಮೂರನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು.॥63॥

ಅರವತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಸರ್ಗ

ದಶರಥನು ಕೌಸಲ್ಯೆಗೆ ಋಷಿಕುಮಾರನ ವಧೆಯಿಂದ ಅವನ ವೃದ್ಧರಾದ ತಂದೆ-ತಾಯಿಯರಿಗೆ ಉಂಟಾದ ದುಃಖವನ್ನು ಅವರಿತ್ತ ಶಾಪವನ್ನು ವಿವರಿಸಿ ಹೇಳಿದುದು, ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ವಿಲಪಿಸುತ್ತಲೇ ಇದ್ದು ಅರ್ಧರಾತ್ರಿಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅವಸಾನ ಹೊಂದಿದುದು

ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ದಶರಥನು ಆ ಮಹರ್ಷಿಯ ಅನುಚಿತ ವಧೆಯನ್ನು ನೆನೆದು, ತನ್ನ ಪುತ್ರರಿಗಾಗಿ ವಿಲಾಪಿಸುತ್ತಾ ರಾಣೀ ಕೌಸಲ್ಯೆಗೆ ಪುನಃ ಹೇಳತೊಡಗಿದನು - ॥1॥

ದೇವಿ! ತಿಳಿಯದೇ ಮಾಡಿದ ಈ ಮಹಾಪಾಪದಿಂದ ನನ್ನ ಎಲ್ಲ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ವ್ಯಾಕುಲಗೊಂಡಿದ್ದವು. ನಾನು ಒಬ್ಬನೇ ಈಗ ಯಾವ ಉಪಾಯದಿಂದ ನನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ಆಗಬಹುದು ಎಂದು ಯೋಚಿಸತೊಡಗಿದೆ. ॥2॥ ಅನಂತರ ಆ ಬಿಂದಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಸರಯೂವಿನ ಉತ್ತಮ ನೀರು ತುಂಬಿ, ಅದನ್ನೆತ್ತೆಕೊಂಡು ಮುನಿಕುಮಾರ ತಿಳಿಸಿದ ದಾರಿಯಿಂದ ಅವನ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಹೋದೆ. ॥3॥ ಅಲ್ಲಿಗೆ ತಲುಪಿ ದುರ್ಬಲರೂ, ಕುರುಡರೂ, ಮುದುಕರೂ ಆದ, ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಸಹಾಯಕರಿಲ್ಲದ, ರೆಕ್ಕೆ ತುಂಡಾದ ಪಕ್ಷಿಗಳಂತೆ ಇರುವ ಅವನ ತಂದೆ-ತಾಯಿಯರನ್ನು ನೋಡಿದೆ. ॥4॥

ಅವರು ಮಗನ ಕುರಿತು ಮಾತನಾಡುತ್ತಾ ಅವನು ಬರುವ ದಾರಿಯನ್ನೇ ನೋಡುತ್ತಾ ಕುಳಿತಿದ್ದರು. ಆ ಮಾತುಕತೆಯಿಂದ ಅವರಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಬಳಲಿಕೆ ಆಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ನನ್ನಿಂದಾಗಿ ಅವರ ಆಸೆ ಮಣ್ಣುಗೂಡಿದ್ದರೂ ಅವರು ಅವನ ಭರವಸೆಯಿಂದ ಕುಳಿತಿದ್ದರು. ಈಗ ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಸರ್ವಥಾ ಅನಾಥರಂತೆ ಆಗಿದ್ದರು. ॥5॥ ನಾನು ಶೋಕದಿಂದ ಮೊದಲೇ ಗಾಬರಿಗೊಂಡಿದ್ದೆ. ಭಯದಿಂದ ಎಚ್ಚರತಪ್ಪಿದವನಂತೆ ಆಗಿದ್ದೆ. ಮುನಿಯ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ನನ್ನ ಆ ಶೋಕವು ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚಾಯಿತು. ॥6॥

ನನ್ನ ಕಾಲಿನ ಸಪ್ಪಳ ಕೇಳಿ ಆ ಮುನಿಯು - ‘ಮಗು! ಏಕೆ ತಡ ಮಾಡುತ್ತಿರುವೆ? ಬೇಗ ನೀರನ್ನು ಕೊಡು’ ಎಂದು ನುಡಿದನು. ॥7॥ ಅಪ್ಪಾ! ಯಾಕೆ ನೀನು ಇಷ್ಟೊತ್ತು ನೀರಾಟ ಮಾಡಿದೆ? ನೀರಿಗಾಗಿ ನಿನ್ನ ತಾಯಿಯು ಉತ್ಕಂಠಿತಳಾಗಿದ್ದಾಳೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಬೇಗನೇ ಆಶ್ರಮದೊಳಗೆ ಬಾ. ॥8॥

ಅಯ್ಯಾ! ಮಗು! ನಿನ್ನ ತಾಯಿ ಅಥವಾ ನಾನು ಏನಾದರೂ ಅಪ್ರಿಯಕಾರ್ಯ ಮಾಡಿದ್ದರೆ ಅದನ್ನು ನೀನು ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಹಚ್ಚಿಕೊಳ್ಳಬಾರದು; ಏಕೆಂದರೆ ನೀನು ತಪಸ್ವಿಯಾಗಿರುವೆ. ॥9॥ ನಾವು ಅಸಹಾಯಕರಾಗಿದ್ದೇವೆ, ನೀನೇ ನಮಗೆ ಆಸರೆಯಾಗಿರುವೆ. ಕುರುಡರಾದ ನಮಗೆ ನೀನೇ ಕಣ್ಣಾಗಿರುವೆ. ನಮ್ಮ ಪ್ರಾಣಗಳು ನಿನ್ನಲ್ಲೇ ಸಿಕ್ಕಿಕೊಂಡಿವೆ. ನೀನು ಏಕೆ ಮಾತನಾಡುವುದಿಲ್ಲ? ॥10॥

ಮುನಿಯನ್ನು ನೋಡುತ್ತಲೇ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಭಯ ಆವರಿಸಿತು. ನನ್ನ ಮಾತು ತೊದಲಿತು. ಎಷ್ಟೋ ಅಕ್ಷರಗಳನ್ನು ಉಚ್ಚರಿಸಲೇ ಆಗಲಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ಅಸ್ಪಷ್ಟವಾಣಿಯಿಂದ ಮಾತನಾಡಲು ನಾನು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದೆ. ॥11॥ ಮಾನಸಿಕ ಭಯವನ್ನು ಹೊರಗಿನ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಿಂದ ಅದುಮಿಟ್ಟು ನಾನು ಮಾತನಾಡಲು ಸಮರ್ಥನಾಗಿ ಮುನಿಯ ಮೇಲೆ ಬಂದೆರಗಿದ ಪುತ್ರನ ಮರಣಸಂಕಟವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾ ನುಡಿದೆ - ॥12॥

ಮಹಾತ್ಮನೇ! ನಾನು ನಿಮ್ಮ ಪುತ್ರನಲ್ಲ, ದಶರಥನೆಂಬ ಒಬ್ಬ ಕ್ಷತ್ರಿಯನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ಸತ್ಪುರುಷರು ಸದಾ ನಿಂದಿಸುತ್ತಿರುವ ಇಂತಹ ದುಃಖವನ್ನು ನಾನು ನನ್ನ ಕರ್ಮವಶದಿಂದ ಪಡೆದಿರುವೆನು. ॥13॥ ಪೂಜ್ಯರೇ! ನಾನು ಧನುರ್ಬಾಣವನ್ನೆತ್ತಿಕೊಂಡು ಸರಯೂ ತೀರಕ್ಕೆ ಬಂದಿದ್ದೆ. ನಾನು ಬಂದ ಉದ್ದೇಶ ಯಾವುದಾದರೂ ಕಾಡಿನ ಹಿಂಸಕ ಪಶುಗಳು ಅಥವಾ ಆನೆಗಳು ನೀರು ಕುಡಿಯಲು ಬಂದರೆ ಅವನ್ನು ವಧಿಸುವುದೆಂದಿತ್ತು. ॥14॥ ಸ್ವಲ್ಪ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ನನಗೆ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಬಿಂದಿಗೆ ತುಂಬುವ ಶಬ್ದ ಕೇಳಿಸಿತು. ಆನೆಯು ಬಂದು ನೀರು ಕುಡಿಯುತ್ತಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿದು ನಾನು ಅದರ ಮೇಲೆ ಬಾಣಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಿದೆ. ॥15॥

ಮತ್ತೆ ಸರಯೂ ತೀರಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ನೋಡಿದರೆ ನನ್ನ ಬಾಣವು ಒಬ್ಬ ತಪಸ್ವಿಯ ಎದೆಗೆ ನಾಟಿತ್ತು. ಅವನು ಮೃತ ಪ್ರಾಯನಾಗಿ ಧರೆಯಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿದ್ದನು. ॥16॥ ಆ ಬಾಣದಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಬಹಳ ಯಾತನೆ ಆಗುತ್ತಿತ್ತು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಹೇಳಿದಂತೆ ನಾನು ಕೂಡಲೇ ಆ ಬಾಣವನ್ನು ಅವನ ಮರ್ಮಸ್ಥಾನದಿಂದ ಕಿತ್ತುಬಿಟ್ಟೆನು. ॥17॥ ಬಾಣ ಕಿತ್ತಾಕ್ಷಣ ಅವನು ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದನು. ಸಾಯುವಾಗ ಅವನು ಪೂಜನೀಯರೂ, ಕುರುಡರೂ ತಂದೆ-ತಾಯಿಯರೂ ಆದ ನಿಮ್ಮಿಬ್ಬರ ಕುರಿತು ಬಹಳ ಶೋಕಿಸಿ, ವಿಲಪಿಸಿದನು. ॥18॥

ಈ ಪ್ರಕಾರ ತಿಳಿಯದೆಯೇ ನನ್ನ ಕೈಯಿಂದ ನಿಮ್ಮ ಪುತ್ರನ ವಧೆಯಾಯಿತು. ಇಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಶಾಪ ಕೊಡಲು ಅಥವಾ ಅನುಗ್ರಹ ಮಾಡಲು ಮಹರ್ಷಿಗಳಾದ ನೀವು ಪ್ರಸನ್ನರಾಗಿರಿ. ॥19॥ ನಾನು ಸ್ವತಃ ನನ್ನ ಪಾಪವನ್ನು ಪ್ರಕಟ ಪಡಿಸಿದ್ದೆ, ನನ್ನ ಕ್ರೂರತೆಯಿಂದ ತುಂಬಿದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿಯೂ ಆ ಪೂಜ್ಯಪಾದ ಮಹರ್ಷಿಗಳು ನನಗೆ ಘೋರ ದಂಡವನ್ನು, ಭಸ್ಮವಾಗಿ ಹೋಗುವ ಶಾಪ ಕೊಡಲಿಲ್ಲ. ॥20॥ ಅವರ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಕಣ್ಣೀರಧಾರೆ ಹರಿಯುತ್ತಿತ್ತು. ಅವರು ಶೋಕದಿಂದ ಮೂರ್ಛಿತರಂತಾಗಿ ದೀರ್ಘವಾದ ನಿಟ್ಟಿಸುರು ಬಿಡುತ್ತಿದ್ದರು. ನಾನು ಕೈಮುಗಿದು ಅವರ ಮುಂದೆ ನಿಂತಿದ್ದೆ. ಆಗ ಆ ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ಮುನಿಯು ಹೇಳಿದನು - ॥21॥

ರಾಜನೇ! ನಿನ್ನ ಈ ಪಾಪಕರ್ಮವನ್ನು ನೀನು ಸ್ವತಃ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದು ಹೇಳಿರದಿದ್ದರೆ ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ನಿನ್ನ ತಲೆಯು ನೂರಾರು ಸಾವಿರ ಹೋಳು ಆಗಿಹೋಗುತ್ತಿತ್ತು. ॥22॥ ನರೇಶ್ವರ! ಕ್ಷತ್ರಿಯನು ತಿಳಿದು-ತಿಳಿದು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಯಾವುದೇ ವಾನಪ್ರಸ್ಥಿಯನ್ನು ವಧಿಸಿದರೆ ಆ ಪಾಪವು ವಜ್ರಧಾರೀ ಇಂದ್ರನೇ ಆಗಿದ್ದರೂ ಅವನನ್ನು ಸ್ಥಾನಭ್ರಷ್ಟವಾಗಿಸಿ ಬಿಡುತ್ತದೆ. ॥23॥ ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ ಬ್ರಹ್ಮವಾದೀ ಮುನಿಯ ಮೇಲೆ ತಿಳಿದೂ-ತಿಳಿದೂ ಶಸ್ತ್ರವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದ ಪುರುಷನ ತಲೆಯು ಏಳು ಹೋಳಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ॥24॥ ನೀನು ತಿಳಿಯದೆ ಈ ಪಾಪವನ್ನು ಮಾಡಿರುವೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಇಷ್ಟರವರೆಗೆ ಬದುಕಿ ಇರುವೆ. ತಿಳಿದೂ-ತಿಳಿದೂ ಮಾಡಿದ್ದರೆ ಸಮಸ್ತ ರಘುವಂಶೀಯರ ಕುಲವೇ ನಾಶವಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ನಿನ್ನೊಬ್ಬನ ಮಾತೇನು? ॥25॥ ಅವರು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ಹೇಳಿದನು - ನರೇಶ್ವರನೇ! ನೀನು ನಮ್ಮಿಬ್ಬರನ್ನು ನಮ್ಮ ಪುತ್ರನು ಬಿದ್ದಲ್ಲಿಗೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗು. ಈಗ ನಾವು ಅವನನ್ನು ನೋಡಲು ಬಯಸುತ್ತಿರುವೆವು. ಇದು ನಮಗೆ ಅವನ ಅಂತಿಮ ದರ್ಶನವಾಗಬಹುದು. ॥26॥

ಆಗ ನಾನು ಒಬ್ಬನೇ ಅತ್ಯಂತ ದುಃಖದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿರುವ ಆ ದಂಪತಿಗಳನ್ನು ಅವರ ಪುತ್ರನು ಕಾಲವಶನಾಗಿ ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ ನಿಶ್ಚೇಷ್ಟಿತನಾಗಿ ಬಿದ್ದ ಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋದೆ. ಅವನ ಶರೀರವೆಲ್ಲ ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದು ಹೋಗಿತ್ತು, ಮೃಗ ಚರ್ಮ, ವಲ್ಕಲಗಳು ಅಸ್ತವ್ಯಸ್ತವಾಗಿದ್ದವು. ನಾನು ಪತ್ನೀಸಹಿತ ಆ ಮುನಿಯ ಕೈಯಿಂದ ಪುತ್ರನ ಶರೀರವನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸಿದೆ. ॥27-28॥ ಅವರಿಬ್ಬರೂ ತಪಸ್ವಿಗಳು ತಮ್ಮ ಪುತ್ರನನ್ನು ಮುಟ್ಟಿ ಇನ್ನೂ ಅವನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಅವನ ಶರೀರದ ಮೇಲೆ ಕುಸಿದು ಬಿದ್ದರು. ಮತ್ತೆ ಪುತ್ರನನ್ನು ಸಂಬೋಧಿಸಿ ತಂದೆಯು ಈ ಪ್ರಕಾರ ಹೇಳಿದನು - ॥29॥

ಮಗು! ಇಂದು ನೀನು ನಮಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ, ನಮ್ಮೊಂದಿಗೆ ಮಾತನಾಡುವುದೂ ಇಲ್ಲ. ನೀನು ನೆಲದಲ್ಲಿ ಏಕೆ ಮಲಗಿರುವೆ? ಏಕೆ ನಮ್ಮ ಮೇಲೆ ಕೋಪಗೊಂಡಿರುವೆಯಾ? ॥30॥ ಮಗನೇ! ನಾನು ನಿನಗೆ ಪ್ರಿಯವಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ನೀನು ನಿನ್ನ ಈ ಧರ್ಮಾತ್ಮಳಾದ ತಾಯಿಯ ಕಡೆಗಾದರೂ ನೋಡು. ನೀನು ಈಕೆಯನ್ನು ಏಕೆ ಅಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ? ವತ್ಸ! ಏನಾದರೂ ಮಾತನಾಡಪ್ಪ. ॥31॥

ಇನ್ನು ಮುಂದೆ ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಮಧುರಸ್ವರದಿಂದ ಶಾಸ್ತ್ರ-ಪುರಾಣಾದಿ ಇತರ ಯಾವುದೇ ಗ್ರಂಥಗಳ ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯ ಮಾಡುತ್ತಾ ಇರುವ ಮನೋರಮ ಶಾಸ್ತ್ರ ಚರ್ಚೆಯನ್ನು ಯಾರ ಬಾಯಿಂದ ನಾನು ಕೇಳುವುದು? ॥32॥ ಸ್ನಾನ-ಸಂಧ್ಯೋಪಾಸನೆ ಹಾಗೂ ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರ ಮಾಡಿ ನನ್ನ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ಪುತ್ರಶೋಕದ ಭಯದಿಂದ ಪೀಡಿತನಾದ, ಮುದುಕನಾದ ನನಗೆ ಸಾಂತ್ವನ ಹೇಳುತ್ತಾ, ನನ್ನ ಸೇವೆ ಯಾರು ಮಾಡುವನು? ॥33॥

ಕಂದ-ಮೂಲಗಳನ್ನು ತಂದು ಅಕರ್ಮಣ್ಯನೂ, ಅನ್ನ ಸಂಗ್ರಹದಿಂದ ರಹಿತನೂ, ಅನಾಥನೂ ಆದ ನನಗೆ ಪ್ರಿಯ ಅತಿಥಿಯಂತೆ ಇನ್ನು ಯಾರು ಭೋಜನ ಮಾಡಿಸುವನು? ॥34॥ ಮಗು! ನಿನ್ನ ಈ ತಪಸ್ವಿನೀ ತಾಯಿಯು ಕುರುಡಳೂ, ದೀನಳೂ, ಮುದುಕಿಯೂ ಆಗಿ ಪುತ್ರನಿಗಾಗಿ ಸದಾ ಉತ್ಕಂಠಿತವಾಗಿರುವಳು. ನಾನೂ ಕುರುಡನಾದ್ದರಿಂದ ಈಕೆಯನ್ನು ಹೇಗೆ ಸಾಕಲಿ? ॥35॥

ಮಗನೇ! ನಿಲ್ಲು, ಇಂದು ನೀನು ಯಮನ ಆಲಯಕ್ಕೆ ಹೋಗಬೇಡ. ನಾಳೆ ನನ್ನೊಂದಿಗೆ ಮತ್ತು ನಿನ್ನ ತಾಯಿಯೊಂದಿಗೆ ಹೋಗುವಿಯಂತೆ. ॥36॥ ನಾವಿಬ್ಬರೂ ಶೋಕದಿಂದ ಆರ್ತರೂ, ಅನಾಥರೂ, ದೀನರೂ ಆಗಿದ್ದೇವೆ. ನೀನಿಲ್ಲದಿರುವಾಗ ನಾವು ಬೇಗನೇ ಯಮಲೋಕದ ದಾರಿ ಹಿಡಿಯುವೆವು. ॥37॥

ಅನಂತರ ಸೂರ್ಯಪುತ್ರ ಯಮರಾಜನ ದರ್ಶನ ಮಾಡಿ ಅವನಲ್ಲಿ ನಾನು-ಧರ್ಮರಾಜನೇ! ನನ್ನ ಅಪರಾಧವನ್ನು ಕ್ಷಮಿಸಿ ನನ್ನ ಪುತ್ರನನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಬಿಡು. ಅದರಿಂದ ಇವನು ತನ್ನ ತಂದೆ-ತಾಯಿಯನ್ನು ಸಾಕಬಲ್ಲನು, ಎಂದು ಹೇಳುವೆನು. ॥38॥ ಅವನು ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ಆಗಿದ್ದಾನೆ, ಮಹಾ ಯಶಸ್ವೀ ಲೋಕಪಾಲಕನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ನನ್ನಂತಹ ಅನಾಥನಿಗೆ ಒಮ್ಮೆ ಅಭಯದಾನ ಕೊಡಬಲ್ಲನು. ॥39॥

ಮಗು! ನೀನು ನಿಷ್ಪಾಪನಾಗಿರುವೆ, ಆದರೆ ಓರ್ವ ಪಾಪಕರ್ಮಾ ಕ್ಷತ್ರಿಯ ನಿನ್ನನ್ನು ವಧಿಸಿಬಿಟ್ಟನು, ಇದರಿಂದ ನನ್ನ ಸತ್ಯದ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಅಸ್ತ್ರಯೋಧೀ ಶೂರವೀರರಿಗೆ ಸಿಗುವ ಲೋಕಕ್ಕೆ ನೀನೂ ಹೋಗು. ವತ್ಸ! ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಬೆನ್ನು ತೋರದೆ ಶೂರವೀರರು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಮಡಿದು ಪಡೆಯುವ ಆ ಉತ್ತಮಗತಿಯೇ ನಿನಗೆ ಸಿಗಲಿ. ॥40-41॥

ವತ್ಸನೇ! ರಾಜಾ ಸಗರ, ಶೈಬ್ಯ, ದಿಲೀಪ, ಜನಮೇಜಯ, ನಹುಷ ಮತ್ತು ಧುಂಧುಮಾರ ಇವರಿಗೆ ಪ್ರಾಪ್ತವಾದ ಉತ್ತಮಗತಿಯೇ ನಿನಗೂ ಸಿಗಲೀ. ॥42॥ ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯ ಮತ್ತು ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಅಂತರ್ಯಾಮಿ ಪರಬ್ರಹ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುವಂತೆಯೇ ನಿನಗೂ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಲಿ. ಮಗನೇ! ಭೂದಾನ ಮಾಡಿದವನಿಗೆ, ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರಿಗೆ, ಏಕಪತ್ನೀ ವ್ರತಸ್ಥನಿಗೆ, ಒಂದು ಸಾವಿರ ಗೋವುಗಳನ್ನು ದಾನ ಮಾಡಿದವನಿಗೆ, ಗುರು ಸೇವೆ ಮಾಡಿದವರಿಗೆ, ಮಹಾ ಪ್ರಸ್ಥಾನಾದಿಗಳಿಂದ ದೇಹತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವವರಿಗೆ ಸಿಗುವ ಗತಿಯೇ ನಿನಗೆ ದೊರಕಲೀ. ॥43-44॥ ನಮ್ಮಂತಹ ತಪಸ್ವಿಗಳ ಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿರುವ ಯಾವ ಪುರುಷನೂ ಕೆಟ್ಟ ಗತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ಕೆಟ್ಟ ಗತಿಯು ನನ್ನ ಬಂಧು ರೂಪೀ ನಿನ್ನನ್ನು ಅಕಾರಣ ಕೊಂದವನಿಗೆ ಲಭಿಸುವುದು. ॥45॥

ಹೀಗೆ ದೀನಭಾವದಿಂದ ಪದೇ-ಪದೇ ವಿಲಾಪಿಸುತ್ತಾ ತನ್ನ ಪತ್ನಿಯೊಂದಿಗೆ ಅವರು ಪುತ್ರನಿಗೆ ಜಲಾಂಜಲಿ ಕೊಡುವ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತರಾದರು. ॥46॥ ಆಗಲೇ ಆ ಧರ್ಮಜ್ಞ ಮುನಿಕುಮಾರನು ತನ್ನ ಪುಣ್ಯಕರ್ಮಗಳ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ದಿವ್ಯರೂಪ ಧರಿಸಿ ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಇಂದ್ರನೊಡನೆ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದನು. ॥47॥ ಇಂದ್ರಸಹಿತ ಆ ತಪಸ್ವಿಯು ತನ್ನ ವೃದ್ಧ ತಂದೆ-ತಾಯಿಯರಿಗೆ ಒಂದು ಮುಹೂರ್ತ ಆಶ್ವಾಸನೆಯನ್ನಿತ್ತು, ಮಾತುಕತೆಯಾಡಿದನು. ಮತ್ತೆ ಅವನು ತನ್ನ ತಂದೆಯ ಬಳಿ ಹೇಳಿದನು - ॥48॥ ನಿಮ್ಮಿಬ್ಬರ ಸೇವೆಯಿಂದ ಮಹಾನ್ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ಈಗ ನೀವೂ ಬೇಗನೇ ನನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು ಬಿಡಿರಿ. ॥49॥

ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಆ ಜಿತೇಂದ್ರಿಯ ಮುನಿಕುಮಾರನು ಸುಂದರ ದಿವ್ಯವಿಮಾನದಿಂದ ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ದೇವಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೊರಟು ಹೋದನು. ॥50॥ ಅನಂತರ ಪತ್ನೀಸಹಿತ ಆ ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ತಪಸ್ವೀ ಮುನಿಯು ಕೂಡಲೇ ಪುತ್ರನಿಗೆ ಜಲಾಂಜಲಿಯನ್ನಿತ್ತು ಕೈಮುಗಿದು ನಿಂತುಕೊಂಡು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು - ॥51॥

ರಾಜನೇ! ನೀನು ಇಂದೇ ನನ್ನನ್ನು ಕೊಂದುಬಿಡು. ಈಗ ಸಾಯಲು ನನಗೆ ಕಷ್ಟವಾಗಲಾರದು. ನನಗೆ ಇದ್ದ ಒಬ್ಬನೇ ಮಗನನ್ನು ನೀನು ತನ್ನ ಬಾಣಕ್ಕೆ ಗುರಿಯಾಗಿಸಿ ನನ್ನನ್ನು ಪುತ್ರಹೀನನನ್ನಾಗಿಸಿದೆ. ॥52॥ ನೀನು ಅಜ್ಞಾನವಶ ನನ್ನ ಬಾಲಕನನ್ನು ಹತ್ಯೆ ಮಾಡಿರುವಿ, ಆದ್ದರಿಂದ ನಾನು ನಿನಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಭಯಂಕರ ಹಾಗೂ ಹೆಚ್ಚು ದುಃಖ ಕೊಡುವ ಶಾಪವನ್ನು ಕೊಡುವೆನು. ॥53॥ ರಾಜನೇ! ಈಗ ಪುತ್ರ ವಿಯೋಗದ ಕಷ್ಟ ನನಗೆ ಆದಂತೆಯೇ ನಿನಗೂ ಆಗಲಿ. ನೀನೂ ಕೂಡ ಪುತ್ರಶೋಕದಿಂದಲೇ ಕಾಲವಶನಾಗುವೆ. ॥54॥

ನರೇಶ್ವರನೇ! ಕ್ಷತ್ರಿಯನಾಗಿ ತಿಳಿಯದೆಯೇ ನೀನು ವೈಶ್ಯಮುನಿಯನ್ನು ವಧಿಸಿದ್ದೀಯೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನಿನಗೆ ಬ್ರಹ್ಮಹತ್ಯೆಯ ಪಾಪ ತಗಲಲಾರದು, ಆದರೂ ಬೇಗನೇ ನಿನಗೂ ಕೂಡ ದಕ್ಷಿಣೆಯು ಹೇಗೆ ದಾತೃವಿಗೆ ಅನುಗುಣವಾದ ಕ್ಷಿಪ್ರಫಲವನ್ನು ಕೊಡುವಂತೆ ಇಂತಹ ಭಯಾನಕ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣವನ್ನೇ ತೊರೆಯುವ ಅವಸ್ಥೆ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುವುದು. ॥55-56॥ ಈ ಪ್ರಕಾರ ನನಗೆ ಶಾಪಕೊಟ್ಟು ಅವರು ಬಹಳ ಹೊತ್ತು ಕರುಣಾಜನಕ ವಿಲಾಪ ಮಾಡುತ್ತಾ ಇದ್ದರು; ಮತ್ತೆ ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಪತಿ-ಪತ್ನಿಯರು ತಮ್ಮ ಶರೀರಗಳನ್ನು ಉರಿಯುವ ಚಿತೆಗೆ ಅರ್ಪಿಸಿ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದರು. ॥57॥

ದೇವಿ! ಹೀಗೆ ಬಾಲಸ್ವಭಾವದಿಂದ ನಾನು ಮೊದಲು ಶಬ್ದವೇಧೀ ಬಾಣವನ್ನು ಹೂಡಿ, ಮತ್ತೆ ಆ ಮುನಿಯ ಶರೀರದಿಂದ ಬಾಣವನ್ನು ಕಿತ್ತು ಅವನ ವಧರೂಪೀ ಮಾಡಿದ ಪಾಪವೇ ಇಂದು ಈ ಪುತ್ರವಿಯೋಗದ ಚಿಂತೆಯಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿರುವ ನನಗೆ ತಾನಾಗಿ ನೆನಪಾಯಿತು. ॥58॥

ದೇವಿ! ಅಪಥ್ಯ ವಸ್ತುವಿನೊಂದಿಗೆ ಅನ್ನರಸವನ್ನು ತಿಂದಾಗ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ರೋಗ ಉಂಟಾಗುವಂತೆಯೇ ಇದು ಆ ಪಾಪ ಕರ್ಮದ ಫಲ ಉಪಸ್ಥಿತವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಕಲ್ಯಾಣಿ! ಆ ಉದಾರ ಮಹಾತ್ಮರ ಶಾಪರೂಪೀ ವಚನವೇ ಈಗ ಫಲ ಕೊಡಲು ನನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದಿದೆ. ॥59॥ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಆ ಭೂಪಾಲನು ಮೃತ್ಯುಭಯದಿಂದ ತ್ರಸ್ತನಾಗಿ ತನ್ನ ಪತ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಅಳುತ್ತಾ ಹೇಳಿದನು - ಕೌಸಲ್ಯೆ! ಈಗ ನಾನು ಪುತ್ರಶೋಕದಿಂದ ನನ್ನ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನೇ ತ್ಯಜಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ಈಗ ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ನೋಡಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸು. ॥60-61॥ ಯಮಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋಗುವ (ಮರಣಾಸನ್ನ) ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ಬಾಂಧವರನ್ನು ನೋಡಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ! ಶ್ರೀರಾಮನು ಬಂದು ಒಮ್ಮೆ ನನ್ನನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸಿದರೆ ಅಥವಾ ಈ ಧನ ವೈಭವ ಮತ್ತು ಯುವರಾಜ ಪದವಿಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದರೆ ನಾನು ಬದುಕಿರಬಲ್ಲೆ ಎಂಬ ವಿಶ್ವಾಸ ನನಗಿದೆ. ॥62॥

ದೇವಿ! ನಾನು ಶ್ರೀರಾಮನೊಂದಿಗೆ ವರ್ತಿಸಿದುದು ನನಗೆ ಯೋಗ್ಯವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ; ಆದರೂ ಶ್ರೀರಾಮನು ನನ್ನೊಂದಿಗೆ ಮಾಡಿದ ವ್ಯವಹಾರ ಅವನಿಗೆ ಯೋಗ್ಯವಾಗಿಯೇ ಇತ್ತು. ॥63॥ ಬುದ್ಧಿವಂತನಾದವನು ಯಾರು ತಾನೇ ಈ ಭೂತಳದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಪುತ್ರನು ದುರಾಚಾರಿಯಾಗಿದ್ದರೂ ಪರಿತ್ಯಾಗ ಮಾಡಬಲ್ಲನು? (ತನ್ನ ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ಪುತ್ರನನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದವನು ನಾನೊಬ್ಬನೇ ಇದ್ದೇನೆ.) ಮನೆಯಿಂದ ಹೊರ ಹಾಕಿದರೂ ತಂದೆಯನ್ನು ನಿಂದಿಸದೇ ಇರುವ ಪುತ್ರನು ಯಾರಿರಬಹುದು? (ಆದರೆ ಶ್ರೀರಾಮನು ಸುಮ್ಮನೇ ಹೊರಟುಹೋದನು. ಅವನು ನನ್ನ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ಚಕಾರ ಎತ್ತಲಿಲ್ಲ.) ॥64॥ ಕೌಸಲ್ಯೇ! ಈಗ ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿಲ್ಲ, ನೆನಪಿನ ಶಕ್ತಿಯೂ ಹೊರಟುಹೋಗುತ್ತಿದೆ. ನೋಡಿಲ್ಲಿ, ಈ ಯಮರಾಜನ ದೂತರು ನನ್ನನ್ನು ಇಲ್ಲಿಂದ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗಲು ಅವಸರಪಡಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ॥65॥ ನಾನು ಪ್ರಾಣಾಂತ್ಯದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಸತ್ಯಪರಾಕ್ರಮಿ ಧರ್ಮಜ್ಞ ರಾಮನನ್ನು ದರ್ಶಿಸದೇ ಇರುವುದಕ್ಕಿಂತ ಮಿಗಿಲಾದ ದುಃಖ ನನಗೆ ಬೇರೆ ಏನಿರಬಹುದು? ॥66॥

ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ಸಮಾನರಾದವರೂ ಯಾರೂ ಇಲ್ಲದ ಆ ಪ್ರಿಯಪುತ್ರ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ನೋಡದಿರುವ ಶೋಕವು ಉರಿಬಿಸಿಲು ಸ್ವಲ್ಪವಾದ ನೀರನ್ನು ಇಂಗಿಸುವಂತೆ ನನ್ನ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಒಣಗಿಸಿಬಿಡುತ್ತಿದೆ. ॥67॥ ತನ್ನ ಹದಿನೈದನೆಯ ವರ್ಷ ವನದಿಂದ ಮರಳಿದಾಗ ಶ್ರೀರಾಮನ ಸುಂದರ, ಮನೋಹರ, ಕುಂಡಲಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಮುಖವನ್ನು ನೋಡುವವರು ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳೇ ಆಗಿದ್ದಾರೆ. ॥68॥

ಕಮಲದಂತೆ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ, ಸುಂದರ ಹುಬ್ಬು, ಬಿಳಿಯ ದಂತಪಂಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಮನೋಹರ ಮೂಗಿನಿಂದ ಸುಶೋಭಿತ ಶ್ರೀರಾಮನ ಚಂದ್ರನಂತಿರುವ ಮುಖವನ್ನು ದರ್ಶಿಸುವವರೇ ಧನ್ಯರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ॥69॥ ನನ್ನ ಶ್ರೀರಾಮನ ಶರಚ್ಚಂದ್ರಸದೃಶ ಮನೋಹರ ಮತ್ತು ಪ್ರಫುಲ್ಲ ಕಮಲದಂತೆ ಸುವಾಸಿತ ಮುಖದ ದರ್ಶನ ಮಾಡುವವರೇ ಧನ್ಯರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಉಚ್ಚನಾದ ಶುಕ್ರಗ್ರಹದ ದರ್ಶನ ಮಾಡಿ ಜನರು ಸುಖಿಗಳಾಗುವಂತೆಯೇ ವನವಾಸದ ಅವಧಿ ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿ ಪುನಃ ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಮರಳಿ ಬಂದ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ನೋಡಿದವರೇ ಸುಖಿಗಳಾಗುವರು. ॥70-71॥

ಕೌಸಲ್ಯೇ! ನನ್ನ ಚಿತ್ತಕ್ಕೆ ಮೋಹ ಆವರಿಸಿದೆ, ಹೃದಯವು ಒಡೆದುಹೋಗುವಂತಿದೆ. ಇಂದ್ರಿಯಗಳೊಡನೆ ಸಂಯೋಗ ಉಂಟಾದರೂ ನನಗೆ ಶಬ್ದ, ಸ್ಪರ್ಶ, ರಸ ಮೊದಲಾದ ವಿಷಯಗಳ ಅನುಭವವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ॥72॥ ಎಣ್ಣೆ ತೀರಿದಾಗ ದೀಪದ ಅರುಣಪ್ರಭೆ ವಿಲೀನವಾಗುವಂತೆ ಚೈತನ್ಯವು ಉಡುಗಿ ನನ್ನ ಎಲ್ಲ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ನಿಶ್ಚೇಷ್ಟಿತವಾಗುತ್ತಾ ಇವೆ. ॥73॥ ನದಿಯ ಪ್ರವಾಹವು ತನ್ನ ದಡವನ್ನೇ ಕೆಡಹಿಹಾಕುತ್ತದೋ ಹಾಗೆಯೇ ನಾನೇ ಉತ್ಪನ್ನ ಮಾಡಿದ ಶೋಕವು ನನ್ನನ್ನು ವೇಗವಾಗಿ ಅನಾಥ ಹಾಗೂ ಅಚೇತನವಾಗಿಸುತ್ತಿದೆ. ॥74॥

ಹಾ ಮಹಾಬಾಹು ರಘುನಂದನ! ನನ್ನ ಕಷ್ಟಗಳನ್ನು ದೂರಗೊಳಿಸುವ ರಾಮಾ! ಹಾ ನನ್ನ ಪ್ರಿಯಪುತ್ರನೇ! ಹಾ ನನ್ನ ನಾಥ! ಹಾ ನನ್ನ ಮಗನೇ! ನೀನು ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೊರಟು ಹೋಗಿರುವೆ. ॥75॥ ಹಾ ಕೌಸಲ್ಯೇ! ಈಗ ನನಗೇನೂ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. ಹಾ ತಪಸ್ವಿನೀ ಸುಮಿತ್ರೇ! ಈಗ ನಾನು ಈ ಲೋಕದಿಂದ ಹೋಗುತ್ತಾ ಇದ್ದೇನೆ. ಹಾ ನನ್ನ ಶತ್ರು, ಕ್ರೂರ, ಕುಲಾಂಗಾರ ಕೈಕೇಯಿ! (ನಿನ್ನ ಕುಟಿಲ ಇಚ್ಛೆ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತಲ್ಲ!) ॥76॥ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಶ್ರೀರಾಮ-ಮಾತಾ ಕೌಸಲ್ಯೆ ಮತ್ತು ಸುಮಿತ್ರೆಯರ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ ಶೋಕಪೂರ್ಣ ವಿಲಾಪ ಮಾಡುತ್ತಾ ರಾಜಾ ದಶರಥನ ಜೀವನದ ಅಂತ್ಯವಾಯಿತು. ॥77॥

ತನ್ನ ಪ್ರಿಯಪುತ್ರನ ವನವಾಸದಿಂದ ಶೋಕಾಕುಲನಾದ ದಶರಥನು ಹೀಗೆ ದೀನತಾಪೂರ್ಣ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾ ಅರ್ಧರಾತ್ರಿ ಕಳೆಯುತ್ತಿರುವಂತೆ ಅತ್ಯಂತ ದುಃಖದಿಂದ ಪೀಡಿತನಾಗಿ ಆಗಲೇ ಆ ಉದಾರದರ್ಶಿ ನರೇಶನು ತನ್ನ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದನು. ॥78॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಅರವತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು.॥64॥

ಅರವತ್ತೈದನೆಯ ಸರ್ಗ

ಬೆಳಗಾಗುತ್ತಲೇ ವಂದಿ-ಮಾಗಧರು ಸ್ತುತಿಸಿದುದು, ದಶರಥನು ದಿವಂಗತನಾದನೆಂದು ತಿಳಿದು ರಾಣಿಯರು ವಿಲಪಿಸುದುದು

ರಾತ್ರಿಯು ಕಳೆದು ಮರುದಿನ ಮುಂಜಾನೆಯಾಗುತ್ತಲೇ ಸ್ತುತಿಪಾಠಕರು ರಾಜನಿಗೆ ಸುಪ್ರಭಾತವನ್ನು ಹೇಳಲು ಅರಮನೆಯಲ್ಲಿ ಉಪಸ್ಥಿತರಾದರು. ॥1॥ ವ್ಯಾಕರಣ-ಅಲಂಕಾರವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಬಲ್ಲ ಸೂತರು, ಉತ್ತಮವಾಗಿ ವಂಶಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಹೊಗಳುವ ಮಾಗಧರು ಮತ್ತು ಸಂಗೀತಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಅಭ್ಯಸಿಸಿದ ಗಾಯಕರು ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಮಾರ್ಗಕ್ಕನುಸಾರ ಬಗೆ-ಬಗೆಯ ಯಶೋಗಾನ ಮಾಡುತ್ತಾ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದರು. ॥2॥ ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಆಶೀರ್ವಾದಗಳನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾ ರಾಜನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸುವ ಆ ಸೂತ-ಮಾಗಧರ ಶಬ್ದವು ಅರಮನೆಯ ಒಳಗೆ ತುಂಬಿ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸಿತು. ॥3॥

ಆ ಸೂತರು ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಿರುವಾಗಲೇ ಪಾಣಿವಾದಕರು (ಚಪ್ಪಾಳೆ ತಟ್ಟಿ ಹಾಡುವವರು) ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದು ರಾಜನ ಹಿಂದಿನ ಅದ್ಭುತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಹೊಗಳುತ್ತಾ ತಾಳಗತಿಗನು ಸಾರ ಚಪ್ಪಾಳೆ ತಟ್ಟತೊಡಗಿದರು. ॥4॥ ಆ ಶಬ್ದದಿಂದ ವೃಕ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಇದ್ದ ಪಕ್ಷಿಗಳು, ರಾಜಕುಲದಲ್ಲೇ ಸಂಚರಿಸುವ ಪಂಜರದಲ್ಲಿದ್ದ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಎಚ್ಚರಗೊಂಡು ಚಿಲಿಪಿಲಿಗುಟ್ಟಿದವು. ॥5॥ ಶುಕಾದಿ ಪಕ್ಷಿಗಳ ಕೂಜನದಿಂದ ಹಾಗೂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಪವಿತ್ರ ವೇದಧ್ವನಿಗಳಿಂದ, ವೀಣೆಯ ಮಧುರ ನಾದದಿಂದ, ಗಾಥೆಗಳ ಪವಿತ್ರ ಆಶೀರ್ವಾದಯುಕ್ತ ಗಾಯನದಿಂದ ಆ ರಾಜಭವನವು ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸಿತು. ॥6॥ ಅನಂತರ ಸದಾಚಾರಿ ಮತ್ತು ಸೇವಾ ಧುರಂಧರರಾದ ಅನೇಕ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಮತ್ತು ನಪುಂಸಕರೂ ಆದ ಸೇವಕರು ಮೊದಲಿನಂತೆ ಆ ದಿನವೂ ಅರಮನೆಯಲ್ಲಿ ಉಪಸ್ಥಿತರಾದರು. ॥7॥ ಸ್ನಾನವಿಧಿಯನ್ನು ಬಲ್ಲ ಭೃತ್ಯರು ಬಂಗಾರದ ಬಿಂದಿಗೆಗಳಲ್ಲಿ ಚಂದನಮಿಶ್ರಿತ ನೀರನ್ನೆತ್ತಿಕೊಂಡು ಸರಿಯಾದ ಸಮಯಕ್ಕೆ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದರು. ॥8॥

ಪವಿತ್ರ ಆಚಾರ-ವಿಚಾರವುಳ್ಳ ಕುಮಾರಿ ಕನ್ಯೆಯರೇ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದ್ದ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಮಂಗಳಾರ್ಥವಾಗಿ ಸ್ಪರ್ಶಿಸಬೇಕಾದ ಗೋವು, ಕುಡಿಯಲು ಯೋಗ್ಯವಾದ ಗಂಗಾಜಲ, ದರ್ಪಣ, ಆಭೂಷಣಗಳು, ವಸ್ತ್ರ ಮೊದಲಾದ ಉಪಕರಣಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಬಂದರು. ॥9॥ ಪ್ರಾತಃಕಾಲದಲ್ಲಿ ರಾಜರ ಮಂಗಲಾರ್ಥವಾಗಿ ತರುವ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಆಭಿಹಾರಿಕವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಅಲ್ಲಿಗೆ ತಂದಿರುವ ಎಲ್ಲ ಆಭಿಹಾರಿಕ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳು ಶುಭಲಕ್ಷಣ ಸಂಪನ್ನ, ವಿಧಿಗನುಸಾರವಾಗಿ, ಆದರ ಮತ್ತು ಪ್ರಶಂಸೆಗೆ ಯೋಗ್ಯ ಉತ್ತಮ ಗುಣಗಳಿಂದ ಯುಕ್ತ ಹಾಗೂ ಶೋಭಾಯಮಾನವಾಗಿದ್ದವು. ॥10॥

ಸೂರ್ಯೋದಯವಾಗುವವರೆಗೆ ರಾಜನ ಸೇವೆಗಾಗಿ ಉತ್ಸುಕರಾದ ಪರಿಜನವೆಲ್ಲವೂ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದು ನಿಂತಿತ್ತು. ಆ ಸಮಯಕ್ಕೆ ರಾಜನು ಹೊರಗೆ ಬರದಿದ್ದಾಗ ಮಹಾರಾಜರು ಬಾರದಿರುವ ಕಾರಣವಾದರೂ ಏನಿರಬಹುದು ಎಂಬ ಆಶಂಕೆ ಎಲ್ಲರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಯಿತು. ॥11॥ ಅನಂತರ ಕೋಸಲ ನರೇಶ ದಶರಥನ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿರುವ ಪತ್ನೀಯರು ಅವನ ಹಾಸಿಗೆಯ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ತಮ್ಮ ಸ್ವಾಮಿಯನ್ನು ಎಚ್ಚರಗೊಳಿಸತೊಡಗಿದರು. ॥12॥ ಅವರು ಅವನನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸಲು ಯೋಗ್ಯರಾಗಿದ್ದರು; ಆದ್ದರಿಂದ ವಿನೀತಭಾವದಿಂದ ಯುಕ್ತಿಯುಕ್ತವಾಗಿ ಅವರು ಅವನ ಶಯ್ಯೆಯನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸಿದರು. ಸ್ಪರ್ಶಿಸಿದಾಗ ಅವನಲ್ಲಿ ಜೀವದ ಯಾವ ಜಿಹ್ನೆಯು ಕಂಡುಬಂದಿಲ್ಲ. ॥13॥ ಮಲಗಿರುವ ಪುರುಷನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಆ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಅರಿತಿದ್ದರು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರು ಹೃದಯದ ನಾಡಿಬಡಿತವನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸಿದರು, ಆದರೆ ಯಾವ ಮಿಡಿತವೂ ಕಾಣದಿದ್ದಾಗ ಅವರು ನಡುಗಿ ಹೋದರು. ರಾಜನ ಪ್ರಾಣಗಳು ಹೊರಟುಹೋಗಿರುವ ಆಶಂಕೆ ಅವರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಮೂಡಿತು. ॥14॥

ಜಲಪ್ರವಾಹದ ಎದುರಿಗೆ ಸಿಕ್ಕಿದ ಹುಲ್ಲಿನ ತುದಿ ಅಲ್ಲಾಡುವಂತೆ ಅವರು ನಡುಗತೊಡಗಿದರು. ಸಂಶಯದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದ ಆ ಸ್ತ್ರೀಯರು ರಾಜನ ಕಡೆಗೆ ನೋಡಿ ಅವನ ಮೃತ್ಯುವಿನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಉಂಟಾದ ಆಶಂಕೆಯು ಆಗ ನಿಜವಾಗಿ, ಮೃತ್ಯು ಆದುದನ್ನು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದರು. ॥15॥ ಪುತ್ರಶೋಕದಿಂದ ಆಕ್ರಾಂತಳಾದ ಕೌಸಲ್ಯೆ ಮತ್ತು ಸುಮಿತ್ರೆಯರು ಆಗ ಸತ್ತ ಹಾಗೆ ನಿದ್ದೆಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಅವರು ಇನ್ನೂ ಎಚ್ಚರಗೊಂಡಿರಲಿಲ್ಲ. ॥16॥

ಮಲಗಿದ್ದ ಕೌಸಲ್ಯೆಯು ಕಾಂತಿಹೀನಳಾಗಿದ್ದಳು. ಆಕೆಯ ಮೈಬಣ್ಣ ಬದಲಾಗಿತ್ತು. ಅವಳು ಶೋಕದಿಂದ ಪರಾಜಿತ ಹಾಗೂ ಪೀಡಿತಳಾಗಿ ಅಂಧಕಾರದಿಂದ ಆಚ್ಛಾದಿತವಾದ ತಾರೆಯಂತೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದಳು. ॥17॥ ರಾಜನ ಬಳಿ ಕೌಸಲ್ಯೆ ಇದ್ದಳು ಮತ್ತು ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಬಳಿ ಸುಮಿತ್ರೆ ಇದ್ದಳು. ಅವರಿಬ್ಬರೂ ನಿದ್ರಾಮಗ್ನರಾಗಿದ್ದ ಕಾರಣ ಶೋಭಾಹೀನರಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದರು. ಅವರಿಬ್ಬರ ಮುಖದಲ್ಲಿಯೂ ಶೋಕಾಶ್ರುಗಳು ಹರಡಿಕೊಂಡಿದ್ದವು. ॥18॥

ಆಗ ಆ ಇಬ್ಬರೂ ದೇವಿಯರು ನಿದ್ರಾಮಗ್ನರಾಗಿದ್ದುದನ್ನು ನೋಡಿ ಅಂತಃಪುರದ ಇತರ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಮಲಗಿರುವಾಗಲೇ ಮಹಾರಾಜರ ಪ್ರಾಣಗಳು ಹೊರಟುಹೋಗಿರಬೇಕು ಎಂದು ತಿಳಿದರು. ॥19॥ ಮತ್ತೆ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಯೂಥಪತಿ ಗಜರಾಜನು ತನ್ನ ವಾಸಸ್ಥಾನದಿಂದ ಬೇರೆಡೆಗೆ ಹೋದಾಗ ಗುಂಪಿನ ಹೆಣ್ಣಾನೆಗಳು ಕರುಣ ಚೀತ್ಕಾರ ಮಾಡುವಂತೆ ಆ ಅಂತಃಪುರದ ಸುಂದರ ರಾಣಿಯರು ಅತ್ಯಂತ ದುಃಖಿತರಾಗಿ ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಆರ್ತನಾದ ಮಾಡತೊಡಗಿದರು.॥20॥ ಅವರು ಅಳುವ ಸದ್ದಿನಿಂದ ಕೌಸಲ್ಯೆ ಮತ್ತು ಸುಮಿತ್ರೆಯರು ಎಚ್ಚರಗೊಂಡು ಇಬ್ಬರೂ ಸಟ್ಟನೆ ಎದ್ದುಬಿಟ್ಟರು.॥21॥ ಕೌಸಲ್ಯೆ ಮತ್ತು ಸುಮಿತ್ರೆಯರು ರಾಜನನ್ನು ನೋಡಿ, ಅವನ ಶರೀರವನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸಿದರು ಹಾಗೂ ಹಾ ನಾಥ! ಎಂದು ಕೂಗುತ್ತಾ ಅವರಿಬ್ಬರೂ ರಾಣಿಯರು ನೆಲಕ್ಕೆ ಕುಸಿದುಬಿದ್ದರು. ॥22॥ ಕೋಸಲ ರಾಜಕುಮಾರಿ ಕೌಸಲ್ಯೆಯು ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದು ಹೊರಳಾಡತೊಡಗಿದರು. ಆಕೆಯ ಶರೀರವು ಧೂಳೀಧೂಸರಿತವಾಗಿ ಆಕಾಶದಿಂದ ಕಳಚಿ ಧೂಳಿನಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದ ತಾರೆಯಂತೆ ಶೋಭಾಹೀನವಾಗಿ ಕಂಡು ಬರುತ್ತಿದ್ದಳು.॥23॥

ದಶರಥನ ಶರೀರ ತಣ್ಣಗಾಗಿತ್ತು. ಹೀಗೆ ಅವನ ಜೀವ ಶಾಂತವಾದಾಗ ನೆಲದಲ್ಲಿ ನಿಶ್ಚೇಷ್ಟಿತಳಾಗಿ ಬಿದ್ದಿರುವ ಕೌಸಲ್ಯೆಯು ಸತ್ತುಬಿದ್ದಿರುವ ನಾಗಿಣಿಯಂತೆ ಅಂತಃಪುರದ ಸ್ತ್ರೀಯರಿಗೆ ಕಾಣಿಸುತ್ತಿದ್ದಳು. ॥24॥ ಬಳಿಕ ಬಂದಿರುವ ಕೈಕೇಯಿಯೇ ಮೊದಲಾದ ಮಹಾರಾಜರ ಪತ್ನಿಯರು ಶೋಕದಿಂದ ಸಂತಪ್ತರಾಗಿ ಅಳತೊಡಗಿದರು ಹಾಗೂ ನಿಶ್ಚೇಷ್ಟಿತರಾಗಿ ಬಿದ್ದುಬಿಟ್ಟರು. ॥25॥ ಗೋಳಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಆ ರಾಣಿಯರು ಅಲ್ಲಿ ಮೊದಲಿನಿಂದ ಆಗುತ್ತಿದ್ದ ಪ್ರಬಲ ಆರ್ತನಾದವನ್ನು ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚಾಗಿಸಿದರು. ಆ ಭಾರೀ ಆರ್ತನಾದವು ಅರಮನೆಯಲ್ಲೆಲ್ಲ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸಿತು. ॥26॥ ಕಾಲವಶನಾದ ದಶರಥನ ಆ ಅರಮನೆಯು ಹೆದರಿದ, ಗಾಬರಿಗೊಂಡ ಹಾಗೂ ಅತ್ಯಂತ ಉತ್ಸುಕರಾದ ಜನರಿಂದ ತುಂಬಿಹೋಗಿತ್ತು. ಎಲ್ಲೆಡೆ ಅಳುವ ಭಯಂಕರ ಶಬ್ದ ಕೇಳಿ ಬರುತ್ತಿತ್ತು. ಅಲ್ಲಿ ಸೇರಿದ ರಾಜನ ಎಲ್ಲ ಬಂಧು-ಬಾಂಧವರು ಶೋಕ-ತಾಪದಿಂದ ಪೀಡಿತರಾಗಿದ್ದರು. ಆ ಭವನವೆಲ್ಲ ಆನಂದಶೂನ್ಯವಾಗಿ ದೀನ-ದುಃಖಿ ಹಾಗೂ ವ್ಯಾಕುಲವಾದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು. ॥27-28॥ ಆ ಯಶಸ್ವೀ ಭೂಪಾಲಶಿರೋಮಣಿ ದಿವಂಗತವಾದುದನ್ನು ತಿಳಿದು ಅವನ ಪತ್ನಿಯರೆಲ್ಲರೂ ಅವನನ್ನು ಸುತ್ತುವರೆದು ಅತ್ಯಂತ ದುಃಖಿತರಾಗಿ ಜೋರಾಗಿ ಅಳತೊಡಗಿದರು. ಎದೆ ಬಡಿದುಕೊಂಡು ಅನಾಥರಂತೆ ವಿಲಾಪ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ॥29॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಅರವತ್ತೈದನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು ॥65॥

ಅರವತ್ತಾರನೆಯ ಸರ್ಗ

ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ವಿಲಾಪ, ಕೈಕೇಯಿಯ ನಿಂದನೆ, ಮಂತ್ರಿಗಳು ರಾಜನ ಶರೀರವನ್ನು ಎಣ್ಣೆಯ ಕೊಪ್ಪರಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟುದು, ಕಳಾಹೀನವಾದ ನಗರ ಮತ್ತು ನಾಗರಿಕರ ಶೋಕ

ಆರಿಹೋದ ಬೆಂಕಿಯಂತೆ, ನೀರಿಲ್ಲದ ಸಮುದ್ರದಂತೆ, ಕಾಂತಿಹೀನ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಇದ್ದ ಸ್ವರ್ಗಸ್ಥನಾದ ರಾಜನ ಶವವನ್ನು ನೋಡಿ ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಕಣ್ಣುಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಬನಿ ತುಂಬಿದವು. ಅವಳು ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಶೋಕಾಕುಲಳಾಗಿ ರಾಜನ ತಲೆಯನ್ನು ತನ್ನ ತೊಡೆಯಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಕೈಕೇಯಿಗೆ ಹೇಳಿದಳು ॥1-2॥ ದುರಾಚಾರಿಣೀ ಕ್ರೂರ ಕೈಕೇಯಿಯೇ! ನಿನ್ನ ಕಾಮನೆ ಸಫಲವಾಯಿತು. ಈಗ ಮಹಾರಾಜರನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತಳಾಗಿ ತನ್ನ ನಿಷ್ಕಂಟಕ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಅನುಭವಿಸು. ॥3॥

ರಾಮನು ನನ್ನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಕಾಡಿಗೆ ಹೋದನು ಮತ್ತು ನನ್ನ ಸ್ವಾಮಿ ಸ್ವರ್ಗಸ್ಥರಾದರು. ಇನ್ನು ನಾನು ದುರ್ಗಮ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಗಡಿಗರಿಂದ ಅಗಲಿದ ಅಸಹಾಯ ಅಬಲೆಯಂತೆ ಬದುಕಿರಲಾರೆನು. ॥4॥ ನಾರೀಧರ್ಮವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದ ಕೈಕೆಯಿಯಲ್ಲದೆ, ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಆರಾಧ್ಯ ದೇವರಂತಿರುವ ಪತಿಯನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಬದುಕಲು ಬಯಸುವ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಯಾರು ತಾನೇ ಇರಬಲ್ಲಳು? ॥5॥ ಯಾವನಾದರೂ ಧನದ ಲೋಭಿಯು ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ವಿಷವುಣಿಸಿ, ಅದರಿಂದ ಆಗುವ ಹತ್ಯೆಯ ದೋಷಗಳ ಕಡೆಗೆ ಗಮನಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ, ಹಾಗೆಯೇ ಈ ಕೈಕೇಯಿಯು ಕುಬ್ಜೆಯ ಕಾರಣದಿಂದ ರಘುವಂಶಿಯರ ಈ ಕುಲವನ್ನು ನಾಶಮಾಡಿಬಿಟ್ಟಳು. ॥6॥

ಕೈಕೇಯಿಯು ಮಹಾರಾಜರನ್ನು ಅಯೋಗ್ಯ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿ, ಅವರಿಂದ ಪತ್ನೀಸಹಿತ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ವನವಾಸ ಕೊಡಿಸಿದಳು. ಈ ಸಮಾಚಾರ ಜನಕ ಮಹಾರಾಜರು ಕೇಳಿದರೆ ನನ್ನಂತೆ ಅವರಿಗೆ ಬಹಳ ಕಷ್ಟವಾಗಬಹುದು. ॥7॥ ನಾನು ಅನಾಥೆ ಮತ್ತು ವಿಧವೆ ಆಗಿಬಿಟ್ಟೆ-ಈ ಮಾತು ನನ್ನ ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ಪುತ್ರ ಕಮಲನಯನ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ತಿಳಿಯದು. ಅವನಾದರೋ ಇಲ್ಲಿಂದ ಮಹಾರಾಜರು ಜೀವಿಸಿ ಇರುವಾಗಲೇ ಅದೃಶ್ಯನಾದನು. ॥8॥ ಪತಿಸೇವಾ ರೂಪೀ ಮನೋಹರ ತಪಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡುವ ವಿದೇಹ ರಾಜಕುಮಾರಿ ಸೀತೆಯು ದುಃಖ ಅನುಭವಿಸಲು ಯೋಗ್ಯಳಲ್ಲ. ಅವಳು ಮನದಲ್ಲಿ ದುಃಖವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾ ಉದ್ವಿಗ್ನಳಾಗುವಳು. ॥9॥ ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಭಯಾನಕ ಶಬ್ದ ಮಾಡುವ ಪಶುಪಕ್ಷಿಗಳ ಧ್ವನಿ ಕೇಳಿ ಭಯಗೊಂಡ ಸೀತೆಯು ಶ್ರೀರಾಮನಲ್ಲಿ ಶರಣಾಗಿ ಅವನ ಮಡಿಲಲ್ಲಿ ಅಡಗಿಕೊಳ್ಳುವಳು. ॥10॥ ಕನ್ಯೆಯರೇ ಮಾತ್ರ ಇರುವ, ಮುದುಕರಾದ ರಾಜಾ ಜನಕನೂ ಕೂಡ ಸೀತೆಯನ್ನು ಪದೇ-ಪದೇ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾ ಶೋಕದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿ ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಪ್ರಾಣತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವರು. ॥11॥ ನಾನೂ ಇಂದೇ ಮೃತ್ಯುವನ್ನು ವರಿಸುವೆನು. ಓರ್ವ ಪತಿವ್ರತೆಯಂತೆ ಪತಿಯ ಶರೀರವನ್ನು ಆಲಿಂಗಿಸಿ ಚಿತೆಯ ಬೆಂಕಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸುವೆನು. ॥12॥

ಪತಿಯ ಶರೀರವನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಅತ್ಯಂತ ದುಃಖದಿಂದ ಆರ್ತಳಾಗಿ ವಿಲಾಪಿಸುತ್ತಿರುವ ತಪಸ್ವಿನೀ ಕೌಸಲ್ಯೆಯನ್ನು ಮಂತ್ರಿಗಳು ಇತರ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಮೂಲಕ ಅಲ್ಲಿಂದ ದೂರ ಸರಿಸಿದರು. ॥13॥ ಮತ್ತೆ ಅವರು ಮಹಾರಾಜರ ಶರೀರವನ್ನು ಎಣ್ಣೆ ತುಂಬಿದ ಕೊಪ್ಪರಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಇರಿಸಿ, ವಸಿಷ್ಠಾದಿಗಳ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಶವದ ರಕ್ಷಣೆ ಮುಂತಾದ ಇತರ ರಾಜಕಾರ್ಯದ ಕಡೆಗೆ ಗಮನ ಹರಿಸಿದರು. ॥14॥

ಆ ಸರ್ವಜ್ಞರಾದ ಮಂತ್ರಿಗಳು ಪುತ್ರನಿಲ್ಲದೇ ರಾಜನ ದಹನಸಂಸ್ಕಾರ ಮಾಡುವಂತಿಲ್ಲ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಶವದ ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಮಾಡತೊಡಗಿದರು. ॥15॥ ಮಂತ್ರಿಗಳು ರಾಜನ ಶವವನ್ನು ಎಣ್ಣೆಯ ಕೊಪ್ಪರಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಮಲಗಿಸಿದಾಗ ಇದನ್ನು ತಿಳಿದ ಎಲ್ಲ ರಾಣಿಯರು ‘ಅಯ್ಯೋ! ವಿಧಿಯೇ! ಈ ಮಹಾರಾಜರು ಪರಲೋಕವಾಸಿಗಳಾದರಲ್ಲ!’ ಎಂದು ಪುನಃ ವಿಲಾಪಿಸತೊಡಗಿದರು. ॥16॥ ಅವರ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಕಂಬನಿಯ ಕೋಡಿಯೇ ಹರಿಯುತ್ತಿತ್ತು. ಅವರು ಭುಜಗಳನ್ನೆತ್ತಿ ದೀನ ಭಾವದಿಂದ ಅಳುತ್ತಾ ಶೋಕಸಂತಪ್ತರಾಗಿ ದಯನೀಯವಾಗಿ ವಿಲಾಪ ಮಾಡತೊಡಗಿದರು. ॥17॥

ಅವರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ - ಹಾ ಮಹಾರಾಜ! ನಾವು ಸತ್ಯಪ್ರತಿಜ್ಞ, ಸದಾಪ್ರಿಯವಾಗಿ ಮಾತನಾಡುವ ನಮ್ಮ ಪುತ್ರ ಶ್ರೀರಾಮನಿಂದ ಮೊದಲೇ ಅಗಲಿದ್ದೆವು, ಈಗ ನೀವೂ ಏಕೆ ನಮ್ಮನ್ನು ಪರಿತ್ಯಜಿಸುತ್ತಿದ್ದೀರಿ? ॥18॥ ಶ್ರೀರಾಮನಿಂದ ಅಗಲಿದ ವಿಧವೆಯರಾದ ನಾವು ಈ ದುಷ್ಟ ವಿಚಾರವುಳ್ಳ ಸವತಿ ಕೈಕೇಯಿಯ ಅಧೀನದಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ಇರಬಲ್ಲೆವು? ॥19॥

ನಮ್ಮ ಮತ್ತು ನಿಮ್ಮ ರಕ್ಷಕ ಮತ್ತು ಸ್ವಾಮಿಯಾಗಿದ್ದ ಆ ಮನಸ್ವೀ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ರಾಜಲಕ್ಷ್ಮಿಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ವನಕ್ಕೆ ಹೊರಟುಹೋಗಿರುವನು. ॥20॥ ವೀರವರ ಶ್ರೀರಾಮ ಮತ್ತು ನೀವೂ ಇರದಿದ್ದಾಗ ನಮ್ಮ ಮೇಲೆ ಭಾರೀ ಸಂಕಟ ಬಂದೆರಗಿತು, ಇದರಿಂದ ನಾವು ಮೋಹಿತರಾಗುತ್ತಿದ್ದೇವೆ. ಈಗ ಸವತಿ ಕೈಕೇಯಿಯಿಂದ ತಿರಸ್ಕೃತರಾಗಿ ನಾವು ಇಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ಇರಬಲ್ಲೆವು? ॥21॥ ಯಾರು ರಾಜನನ್ನು, ಸೀತಾ ಸಹಿತ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು, ಮಹಾಬಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಪರಿತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿರುವರೋ ಅವರು ಬೇರೆ ಏನನ್ನು ತಾನೇ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಲಾರರು? ॥22॥

ರಘುಕುಲನರೇಶ ದಶರಥನ ಆ ಸುಂದರ ರಾಣಿಯರು ಮಹಾಶೋಕದಿಂದ ಗ್ರಸ್ತರಾಗಿ ಕಂಬನಿ ಸುರಿಸುತ್ತಾ, ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಚೇಷ್ಟೆಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾ ವಿಲಾಪಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಅವರ ಆನಂದವು ಸೂರೆ ಹೋಗಿತ್ತು. ॥23॥ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ದಶರಥನಿಂದ ವಿಹೀನವಾದ ಆ ಅಯೋಧ್ಯಾಪುರಿಯು ನಕ್ಷತ್ರಹೀನ ರಾತ್ರಿಯಂತೆ, ಪತಿವಿಹೀನೆ ನಾರಿಯಂತೆ ಶ್ರೀಹೀನವಾಯಿತು. ॥24॥ ನಗರದ ಜನರೆಲ್ಲರೂ ಕಣ್ಣೀರು ಹರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಕುಲವತಿ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಹಾಹಾಕಾರ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ರಾಜಬೀದಿಗಳು, ಚೌಕಗಳು, ಮನೆಗಳು ಶೂನ್ಯವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದವು. (ಗುಡಿಸಿ-ಸಾರಿಸಿ, ರಂಗವಲ್ಲಿ ಇಡುವುದು, ಬಲಿ ಅರ್ಪಣ ಮುಂತಾದ ಕಾರ್ಯಗಳು ನಡೆಯುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ.) ಹೀಗೆ ಆ ಪುರಿಯು ಮೊದಲಿನಂತೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ॥25॥

ದಶರಥನು ಶೋಕವಶ ದಿವಂಗತನಾದನು, ಅವನ ಪತ್ನಿಯರು ಶೋಕದಿಂದ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಹೊರಳಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಈ ಶೋಕದಿಂದಲೇ ಸೂರ್ಯಕಿರಣಗಳು ಮರೆಯಾದವೋ ಎಂಬಂತೆ ಸೂರ್ಯಾಸ್ತವಾಯಿತು. ಮತ್ತೆ ಅಂಧಕಾರವನ್ನು ಪಸರಿಸುತ್ತಾ ರಾತ್ರಿಯು ಉಪಸ್ಥಿತವಾಯಿತು. ॥26॥ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಆಗಮಿಸಿದ ಸುಹೃದರು ಯಾವುದೇ ಪುತ್ರನಿಲ್ಲದೆ ರಾಜನ ದಹನಸಂಸ್ಕಾರ ನಡೆಸಲು ಒಪ್ಪಲಿಲ್ಲ. ಇನ್ನು ರಾಜನ ದರ್ಶನ ಅಚಿಂತ್ಯವಾಯಿತೆಂದು ಯೋಚಿಸಿ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಆ ಶವವನ್ನು ಎಣ್ಣೆಯ ಕೊಪ್ಪರಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿ ಇರಿಸಿದ್ದರು. ॥27॥ ಸೂರ್ಯನಿಲ್ಲದ ಪ್ರಭಾಹೀನ ಆಕಾಶ, ನಕ್ಷತ್ರಗಳಿಲ್ಲದ ಶೋಭಾಹೀನ ರಾತ್ರಿಯಂತೆ ಅಯೋಧ್ಯಾಪುರಿಯು ಮಹಾತ್ಮಾ ದಶರಥನಿಂದ ರಹಿತವಾಗಿ ಶ್ರೀಹೀನವಾಗಿ ಕಂಡು ಬರುತ್ತಿತ್ತು. ರಾಜ ಬೀದಿಗಳಲ್ಲಿ-ಚೌಕಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಬನಿ ಸುರಿಸುತ್ತಾ, ಗಂಟಲು ಕಟ್ಟಿ ಮಾತನಾಡಲೂ ಆಗದ ಜನರು ತುಂಬಿಹೋಗಿದ್ದರು. ॥28॥ ಗುಂಪು-ಗುಂಪಾಗಿ ಸ್ತ್ರೀ-ಪುರುಷರು ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ನಿಂತು ಭರತ ಮಾತೆ ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನು ನಿಂದಿಸತೊಡಗಿದರು. ಆಗ ಮಹಾರಾಜನ ಮೃತ್ಯುವಿನಿಂದ ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲಿರುವ ಎಲ್ಲ ಜನರು ಶೋಕಾಕುಲವಾಗಿದ್ದರು. ಯಾರಿಗೂ ಶಾಂತಿ ಇರಲಿಲ್ಲ. ॥29॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಅರವತ್ತಾರನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು ॥66॥

ಅರವತ್ತೇಳನೆಯ ಸರ್ಗ

ಮಾರ್ಕಂಡೇಯರೇ ಮೊದಲಾದ ಮಹರ್ಷಿಗಳು ರಾಜನಿಲ್ಲದ ದೇಶದ ದುಃಸ್ಥಿತಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿದುದು, ಕೂಡಲೇ ಯಾರನ್ನಾದರೂ ರಾಜನನ್ನಾಗಿಸಲು ವಸಿಷ್ಠರಲ್ಲಿ ವಿನಂತಿಸಿಕೊಂಡದ್ದು

ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಜನರ ಆ ರಾತ್ರಿಯು ಅಳುತ್ತಾ-ನರಳುತ್ತಲೇ ಕಳೆಯಿತು. ಅದರಲ್ಲಿ ಆನಂದವೆಂಬುದೇ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಕಂಬನಿಯಿಂದ ಎಲ್ಲರ ಗಂಟಲು ಕಟ್ಟಿಹೋಗಿದ್ದವು. ದುಃಖದಿಂದಾಗಿ ಆ ರಾತ್ರಿ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ದೀರ್ಘವಾಗಿ ಕಂಡಿತು. ॥1॥ ರಾತ್ರಿ ಕಳೆದು ಬೆಳಗಾದಾಗ ರಾಜ್ಯದ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮಾಡುವ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ದರಬಾರಿನಲ್ಲಿ ಒಂದೆಡೆ ಸೇರಿದರು. ॥2॥ ಮಾರ್ಕಂಡೇಯ, ಮೌದ್ಗಲ್ಯ, ವಾಮದೇವ, ಕಶ್ಯಪ, ಕಾತ್ಯಾಯನ, ಗೌತಮ ಮತ್ತು ಮಹಾಯಶಸ್ವೀ ಜಾಬಾಲಿ - ಈ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಶ್ರೇಷ್ಠರು ರಾಜಪುರೋಹಿತ ವಸಿಷ್ಠರ ಎದುರಿಗೆ ಕುಳಿತು ಮಂತ್ರಿಗಳೊಂದಿಗೆ ತಮ್ಮ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಕೊಡಲು ತೊಡಗಿದರು. ॥3-4॥ ಅವರು ಹೇಳಿದರು - ಪುತ್ರಶೋಕದಿಂದ ಈ ಮಹಾರಾಜರು ಸ್ವರ್ಗಸ್ಥರಾದ್ದರಿಂದ ಈ ರಾತ್ರಿಯು ಬಹಳ ದುಃಖದಿಂದ ಕಳೆಯಿತು. ನಮಗೆ ಅದು ನೂರುವರ್ಷದಂತೆ ಕಂಡಿತ್ತು. ॥5॥ ಮಹಾರಾಜರು ಸ್ವರ್ಗಸ್ಥರಾದರು. ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗಿರುವನು ಹಾಗೂ ತೇಜಸ್ವೀ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ ಶ್ರೀರಾಮನೊಡನೆಯೇ ಹೊರಟು ಹೋದನು. ॥6॥ ಪರಂತಪರಾದ ಭರತ-ಶತ್ರುಘ್ನರಿಬ್ಬರೂ ಕೇಕಯದೇಶದ ರಮಣೀಯ ಅಜ್ಜನ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಇದ್ದಾರೆ. ॥7॥ ಇಕ್ಷ್ವಾಕು ವಂಶೀ ರಾಜಕುಮಾರರಲ್ಲಿ ಯಾರನ್ನಾದರೂ ಇಂದೇ ಇಲ್ಲಿಯ ರಾಜನನ್ನಾಗಿಸಬೇಕು; ಏಕೆಂದರೆ ರಾಜನಿಲ್ಲದೆ ನಮ್ಮ ಈ ರಾಜ್ಯವು ನಾಶವಾಗಬಹುದು. ॥8॥

ಯಾರೇ ರಾಜನಿಲ್ಲದ ದೇಶದಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯುನ್ಮಾಲೆಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಮಹಾಗರ್ಜನೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ಮೇಘಗಳು ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಮಳೆಗರೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ॥9॥ ರಾಜನಿಲ್ಲದ ದೇಶದಲ್ಲಿನ ಹೊಲಗಳಲ್ಲಿ ಮುಷ್ಟಿ-ಮುಷ್ಟಿ ಬೀಜಗಳನ್ನು ಬಿತ್ತುವುದಿಲ್ಲ. ರಾಜನಿಂದ ರಹಿತವಾದ ದೇಶದಲ್ಲಿ ಪುತ್ರ, ಪತ್ನೀ ಪತಿಯ ವಶದಲ್ಲಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ॥10॥ ರಾಜಹೀನ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಧನವು ತನ್ನದಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಆ ದೇಶದಲ್ಲಿ ಪತ್ನಿಯೂ ತನ್ನವಳಾಗಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ರಾಜನಿಲ್ಲದ ದೇಶದಲ್ಲಿ ಮಹಾಭಯ ತುಂಬಿರುತ್ತದೆ. (ಪತಿ-ಪತ್ನೀ ಮುಂತಾದವರ ಸತ್ಯಸಂಬಂಧವೇ ಇಲ್ಲದಿದ್ದಾಗ) ಮತ್ತೆ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ಸತ್ಯ ಹೇಗಿರಬಲ್ಲದು? ॥11॥

ರಾಜನಿಲ್ಲದ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯರು ಯಾವುದೇ ಪಂಚಾಯತ ಭವನ ಕಟ್ಟುವುದಿಲ್ಲ, ರಮಣೀಯ ಉದ್ಯಾನವನಗಳನ್ನೂ ನಿರ್ಮಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಹರ್ಷ ಮತ್ತು ಉಲ್ಲಾಸದೊಂದಿಗೆ ಪುಣ್ಯಗೃಹ (ಧರ್ಮಶಾಲೆ, ದೇವಮಂದಿರ ಇತ್ಯಾದಿ)ಗಳನ್ನು ರಚಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ॥12॥ ರಾಜನಿಲ್ಲದ ದೇಶದಲ್ಲಿ ಸ್ವಭಾವತಃ ಯಜ್ಞ ಮಾಡುವ ದ್ವಿಜರು ಮತ್ತು ಕಠೋರ ವ್ರತವನ್ನು ಪಾಲಿಸುವ ಜಿತೇಂದ್ರಿಯ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರೂ ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ಯಜ್ಞಗಳನ್ನು ಅನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಅದರಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರೂ ಋತ್ವಿಜರೂ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲರೂ ಯಜಮಾನರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ॥13॥

ರಾಜರಹಿತ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಎಂದಾದರೂ ಮಹಾಯಜ್ಞಗಳು ಪ್ರಾರಂಭವಾದರೂ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಧನಸಂಪನ್ನ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರೂ ಕೂಡ ಋತ್ವಿಜರಿಗೆ ಸಾಕಷ್ಟು ಮನ್ನಣೆ ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ. (ಅವರಿಗೆ ಜನರು ನಮ್ಮನ್ನು ಶ್ರೀಮಂತರೆಂದು ತಿಳಿದು ಲೂಟಿ ಮಾಡುವರು ಎಂಬ ಭಯ ಇರುತ್ತದೆ.) ॥14॥ ಅರಾಜಕತೆಯಿಂದ ದೇಶದಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರವನ್ನು ಉನ್ನತಗೊಳಿಸುವ ಉತ್ಸವಗಳು ನಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ನಟ-ನರ್ತಕರು ಹರ್ಷದಿಂದ ತಮ್ಮ ಕಲೆಯನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ರಾಷ್ಟ್ರಹಿತಕಾರೀ ಸಂಘಗಳೂ ಕೂಡ ಬೆಳೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ॥15॥ ರಾಜನಿಲ್ಲದ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ವಾದಿ-ಪ್ರತಿವಾದಿಗಳ ವಿವಾದದ ತೀರ್ಪು ಸಂತೋಷಜನಕವಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ, ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳಿಗೆ ಲಾಭವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಕಥೆ ಕೇಳುವ ಇಚ್ಛೆಯುಳ್ಳ ಜನರು ಕಥಾವಾಚಕರ ಪುರಾಣಿಕರ ಕಥೆಗಳಿಂದ ತೃಪ್ತಿ ಹೊಂದುವುದಿಲ್ಲ. ॥16॥ ರಾಜರಹಿತ ದೇಶದಲ್ಲಿ ಚಿನ್ನದ ಆಭರಣಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತರಾದ ಕುಮಾರಿಯರು ಒಟ್ಟಿಗೆ ಸೇರಿ ಸಂಧ್ಯಾಕಾಲದಲ್ಲಿ ಉದ್ಯಾನವನದಲ್ಲಿ ಕ್ರೀಡಿಸಲು ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ. ॥17॥ ರಾಜನಿಲ್ಲದ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಮಂತರು ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಕೃಷಿ-ಗೋರಕ್ಷಣೆಯಿಂದ ಜೀವನ ನಿರ್ವಾಹ ಮಾಡುವ ವೈಶ್ಯರೂ ಬಾಗಿಲು ತೆರೆದು ಮಲಗುವುದಿಲ್ಲ. ॥18॥

ಅರಾಜಕವಾದ ನಗರದಲ್ಲಿ ಕಾಮುಕರಾದ ಜನರು ನಾರಿಯರೊಂದಿಗೆ ಶೀಘ್ರಗಾಮಿ ವಾಹನಗಳಲ್ಲಿ ವನವಿಹಾರಕ್ಕೆ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ.॥19॥ ರಾಜನಿಲ್ಲದ ದೇಶದಲ್ಲಿ ಅರವತ್ತು ವರ್ಷದ ದಂತಗಳುಳ್ಳ ಆನೆಗಳು ಗಂಟೆಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡು ರಾಜಬೀದಿಯಲ್ಲಿ (ದಂತಚೋರರ ಭಯದಿಂದ) ತಿರುಗಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ॥20॥ ರಾಜನು ಇರದ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಧನುರ್ವಿದ್ಯೆಯ ಅಭ್ಯಾಸ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ನಿರಂತರ ಗುರಿಯ ಕಡೆಗೆ ಬಾಣ ಬಿಡುವ ವೀರರ ಹೆದೆಯ ಠೇಂಕಾರ, ಕರತಾಡನದ ಶಬ್ದ ಕೇಳಿ ಬರುವುದಿಲ್ಲ. (ಸೈನ್ಯದ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳೇ ನಿಂತು ಹೋಗುತ್ತವೆ.) ॥21॥

ಹೇರಳವಾದ ಸರಕುಗಳನ್ನು ತುಂಬಿಕೊಂಡು ಬಹುದೂರ ವ್ಯಾಪಾರಕ್ಕೆ ಹೋಗುವ ವರ್ತಕರು ರಾಜನಿಲ್ಲದ ದೇಶದಲ್ಲಿ ಕ್ಷೇಮದಿಂದ ಪ್ರಯಾಣ ಮಾಡಲಾರರು. ॥22॥ ರಾಜನಿಲ್ಲದ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಾಯಂಕಾಲವಾಗುತ್ತಲೇ ತಂಗುವ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಧ್ಯಾನ ಮಾಡುವ ಹಾಗೂ ಏಕಾಕಿಯಾಗಿ ಸಂಚರಿಸುವ ಜಿತೇಂದ್ರಿಯ ಮುನಿಗಳು ಓಡಾಡುವುದಿಲ್ಲ. (ಏಕೆಂದರೆ ಅವನಿಗೆ ಯಾರೂ ಊಟ ಕೊಡುವವರು ಇರುವುದಿಲ್ಲ.) ॥23॥

ಅರಾಜಕ ದೇಶದಲ್ಲಿ ಜನರಿಗೆ ಅಪ್ರಾಪ್ತ ವಸ್ತುವಿನ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಹಾಗೂ ಪ್ರಾಪ್ತ ವಸ್ತುವಿನ ರಕ್ಷಣೆ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ರಾಜನಿರದಿದ್ದಾಗ ಸೈನ್ಯವೂ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಎದುರಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ॥24॥ ರಾಜನು ಇಲ್ಲದಿರುವ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಜನರು ವಸ್ತ್ರಾಭೂಷಣಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಿಕೊಂಡು, ಹೃಷ್ಟ-ಪುಷ್ಟ ಕುದುರೆಗಳ ರಥಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಪ್ರಯಾಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ. (ಏಕೆಂದರೆ ದರೋಡೆಕೋರರ ಭಯವಿರುತ್ತದೆ.)॥25॥ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ವಿಶಿಷ್ಟ ವಿದ್ವಾಂಸರು ವನ-ಉಪವನಗಳಲ್ಲಿ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ಚರ್ಚೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ರಾಜನಿಲ್ಲದ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ॥26॥

ಅರಾಜಕತೆ ಉಂಟಾದ ದೇಶದಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡಿರುವ ಜನರು ದೇವತೆಗಳ ಪೂಜೆಗೆ ಹೂವು-ಹಣ್ಣು, ಕಜ್ಜಾಯ ದಕ್ಷಿಣೆಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ॥27॥ ಯಾವ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ರಾಜನು ಇರುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಅಲ್ಲಿ ಚಂದನ ಮತ್ತು ಅಗರು ಲೇಪಿಸಿಕೊಂಡ ರಾಜಕುಮಾರರು ವಂಸತ ಋತುವಿನಲ್ಲಿ ಚಿಗುರಿದ ವೃಕ್ಷಗಳಂತೆ ಶೋಭಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ॥28॥ ನೀರಿಲ್ಲದ ನದಿ, ಹುಲ್ಲು ಇಲ್ಲದ ವನ, ಗೋಪಾಲಕರಿಲ್ಲದ ಗೋವುಗಳು ಶೋಭಿಸುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಅದರಂತೆ ರಾಜನು ಇಲ್ಲದಿರುವ ರಾಜ್ಯವು ಶೋಭಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ॥29॥

ಧ್ವಜವು ರಥದ ಪರಿಚಯ ಕೊಡುವಂತೆ, ಹೊಗೆಯು ಅಗ್ನಿಯ ಇರುವಿಕೆನ್ನು ತಿಳಿಸುವಂತೆ, ರಾಜಕಾರ್ಯವನ್ನು ನೋಡುವ ನಮ್ಮಂತಹವರ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಿತಗೊಳಿಸುವ ಮಹಾರಾಜರು ದೇವಲೋಕಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದರು. ॥30॥ ರಾಜನು ಇಲ್ಲದಿರುವಾಗ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತು ತನ್ನದಾಗಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಮೀನುಗಳು ಒಂದನ್ನು ಮತ್ತೊಂದು ತಿಂದು ಬಿಡುವಂತೆ ಅರಾಜಕವಾದ ದೇಶದಲ್ಲಿ ಸದಾ ಪರಸ್ಪರ ಲೂಟಿ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ॥31॥ ವೇದ-ಶಾಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ನಿಂದಿಸುವ, ತಮ್ಮ- ತಮ್ಮ ವರ್ಣಾಶ್ರಮೋಚಿತ ಮೇರೆಯನ್ನು ಭಂಗಗೊಳಿಸುವ ನಾಸ್ತಿಕರು ಮೊದಲು ರಾಜದಂಡಕ್ಕೆ ಹೆದರಿ ಕುಳಿತಿದ್ದವರು, ಈಗ ರಾಜನಿಲ್ಲದಿದ್ದಾಗ ನಿಃಶಂಕರಾಗಿ ತಮ್ಮ ಪ್ರಭುತ್ವವನ್ನು ಮೆರೆಸುವರು. ॥32॥ ಶರೀರದ ಹಿತದಲ್ಲೆ ದೃಷ್ಟಿಯು ಸದಾ ಪ್ರವೃತ್ತವಾಗಿರುವಂತೆ ರಾಜನು ರಾಜ್ಯದೊಳಗೆ ಸತ್ಯ ಮತ್ತು ಧರ್ಮದ ಪ್ರವರ್ತಕನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ॥33॥ ರಾಜನೇ ಸತ್ಯ ಮತ್ತು ಧರ್ಮನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ರಾಜನೇ ಕುಲವಂತರ ಕುಲನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ರಾಜನೇ ತಂದೆ-ತಾಯಿ ಮತ್ತು ಜನರ ಹಿತವನ್ನು ಮಾಡುವವನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ॥34॥ ರಾಜನು ತನ್ನ ಮಹಾನ್ ಚಾರಿತ್ರ್ಯದ ಮೂಲಕ ಯಮ, ಕುಬೇರ, ಇಂದ್ರ, ಮಹಾಬಲಿ ವರುಣ ಇವರಿಗಿಂತಲೂ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. (ಯಮನು ಕೇವಲ ದಂಡ ವಿಧಿಸುತ್ತಾನೆ, ಕುಬೇರ ಕೇವಲ ಧನವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ, ಇಂದ್ರನು ಕೇವಲ ಪಾಲಿಸುತ್ತಾನೆ, ವರುಣ ಕೇವಲ ಸದಾಚಾರದಲ್ಲಿ ನಿಯಂತ್ರಿಸುವವನು; ಆದರೆ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ರಾಜನಲ್ಲಿ ಈ ನಾಲ್ಕು ಗುಣಗಳು ಇರುತ್ತವೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಶ್ರೇಷ್ಠನಾಗಿದ್ದಾನೆ.) ॥35॥ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಒಳ್ಳೆಯದು-ಕೆಟ್ಟದ್ದು ಇದರ ವಿಭಾಗ ಮಾಡುವ ರಾಜನು ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಇಡೀ ಜಗತ್ತು ಅಂಧಕಾರದಿಂದ ತುಂಬಿಹೋದೀತು, ಏನೂ ತೋಚದು. ॥36॥ ವಸಿಷ್ಠರೇ! ಉಕ್ಕುವ ಸಮುದ್ರವು ತನ್ನ ತಟದವರೆಗೆ ಹೋಗಿ ಮುಂದಕ್ಕೆ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲವೋ ಹಾಗೆಯೇ ನಾವೆಲ್ಲರೂ ಮಹಾರಾಜರು ಜೀವಿಸಿ ಇರುವಾಗಲೂ ನಿಮ್ಮ ಮಾತನ್ನು ಮೀರುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ॥37॥

ಆದ್ದರಿಂದ ವಿಪ್ರವರ್ಯರೇ! ಈಗ ನಮ್ಮ ವ್ಯವಹಾರ ನೋಡಿ ಹಾಗೂ ರಾಜನ ಅಭಾವದಲ್ಲಿ ಕಾಡಿನಂತಾದ ಈ ರಾಜ್ಯದ ಕಡೆಗೆ ದೃಷ್ಟಿಹರಿಸಿ ನೀವೇ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವಂಶೀ ರಾಜಕುಮಾರನನ್ನು ಅಥವಾ ಬೇರೆ ಯಾರಾದರೂ ಯೋಗ್ಯ ಪುರುಷನನ್ನು ರಾಜಸಿಂಹಾಸನದಲ್ಲಿ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕ ಮಾಡಿರಿ. ॥38॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಅರವತ್ತೇಳನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು ॥67॥

ಅರವತ್ತೆಂಟನೆಯ ಸರ್ಗ

ವಸಿಷ್ಠರ ಆದೇಶದಂತೆ ಕೇಕಯದೇಶದ ರಾಜಗೃಹಕ್ಕೆ ಐವರು ದೂತರ ಪ್ರಯಾಣ

ಮಾರ್ಕಂಡೇಯರೆ ಮೊದಲಾದವರ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ವಸಿಷ್ಠರು ಮಿತ್ರರಲ್ಲಿ, ಮಂತ್ರಿಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಆ ಸಮಸ್ತ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ ನುಡಿದರು - ॥1॥ ದಶರಥರಾಜನು ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಕೊಟ್ಟ ಭರತನು ಈಗ ಶತ್ರುಘ್ನನೊಂದಿಗೆ ಮಾವನ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಸುಖ-ಸಂತೋಷದಿಂದ ಇರುವನು. ॥2॥

ಆ ಇಬ್ಬರೂ ವೀರ ಸಹೋದರರನ್ನು ಕರೆದುಕೊಂಡು ಬರಲು ವೇಗವಾಗಿ ಹೋಗುವ ದೂತರು ಕುದುರೆಗಳನ್ನೇರಿ ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿಂದ ಹೊರಡಲಿ. ಇದಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಯಾವ ವಿಚಾರ ನಾವು ಮಾಡಬಲ್ಲೆವು? ॥3॥ ಆಗ ಎಲ್ಲರೂ ವಸಿಷ್ಠರಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದರು- ಹೌದು, ಹೌದು, ದೂತರನ್ನು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಕಳಿಸಲಾಗುವುದು. ಇವರ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ವಸಿಷ್ಠರು ದೂತರನ್ನು ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾ ಹೇಳಿದರು- ॥4॥

ಸಿದ್ಧಾರ್ಥ! ವಿಜಯ! ಜಯಂತ! ಅಶೋಕ! ಮತ್ತು ನಂದನ! ನೀವೆಲ್ಲರೂ ಬನ್ನಿರಿ. ನೀವು ಮಾಡಬೇಕಾದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ನಾನು ನಿಮಗೆ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ; ಕೇಳಿ. ॥5॥ ನೀವು ಶೀಘ್ರಗಾಮಿ ಕುದುರೆಗಳನ್ನೇರಿ ಕೂಡಲೇ ರಾಜಗೃಹ ನಗರಕ್ಕೆ ಹೋಗಿರಿ ಮತ್ತು ಶೋಕಭಾವವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸದೆ ನನ್ನ ಆಜ್ಞೆಗನುಸಾರ ಭರತನಿಗೆ ಹೀಗೆ ತಿಳಿಸಿರಿ. ॥6॥

ಕುಮಾರ! ಪುರೋಹಿತರು ಮತ್ತು ಸಮಸ್ತ ಮಂತ್ರಿಗಳು ನಿನಗೆ ಕುಶಲವನ್ನು ಹೇಳಿರುವರು. ಈಗ ನೀವು ಇಲ್ಲಿಂದ ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ನಡೆಯಿರಿ. ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ನಿಮಗೆ ಆವಶ್ಯಕವಾದ ಕಾರ್ಯವಿದೆ. ॥7॥ ಭರತನಿಗೆ ಶ್ರೀರಾಮನ ವನವಾಸ ಮತ್ತು ತಂದೆಯ ಮೃತ್ಯುವಿನ ಸುದ್ದಿಯನ್ನು ಹೇಳಬೇಡಿರಿ. ಈ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳಿಂದ ರಘುವಂಶಿಯರಿಗೆ ಆದ ಅಪಾರ ನಷ್ಟವನ್ನು ಅಲ್ಲಿ ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸಬಾರದು. ॥8॥ ಕೇಕೆಯರಾಜನಿಗೆ ಹಾಗೂ ಭರತನಿಗೆ ಉಡುಗೊರೆ ಕೊಡಲು ರೇಶ್ಮೆವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು, ಉತ್ತುಮ ಆಭೂಷಣಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ನೀವು ಇಲ್ಲಿಂದ ತ್ವರಿತವಾಗಿ ಹೊರಡಿರಿ. ॥9॥

ಕೇಕೆಯದೇಶಕ್ಕೆ ಹೋಗುವ ದೂತರು ಪ್ರಯಾಣ ಭತ್ಯೆಯನ್ನು ಪಡೆದು ಉತ್ತಮ ಕುದುರೆಗಳನ್ನೇರಿ ಮೊದಲು ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಮನೆಗೆ ಹೋದರು. ॥10॥ ಬಳಿಕ ಪ್ರಯಾಣಕ್ಕೆ ಬೇಕಾದ ಉಳಿದ ಸಿದ್ಧತೆಗಳನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಂಡು ವಸಿಷ್ಠರ ಅಪ್ಪಣೆ ಪಡೆದು ಎಲ್ಲ ದೂತರು ಕೂಡಲೇ ಅಲ್ಲಿಂದ ಹೊರಟರು. ॥11॥ ಅಪರತಾಲ ಎಂಬ ಪರ್ವತದ ದಕ್ಷಿಣದ ಕೊನೆಯ ತುದಿಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಲಂಬಗಿರಿಯ ಉತ್ತರಭಾಗದಲ್ಲಿ ಎರಡೂ ಪರ್ವತಗಳ ನಡುವೆ ಹರಿಯುತ್ತಿರುವ ಮಾಲಿನೀ ನದಿಯ ದಡದಲ್ಲೇ ಆ ದೂತರು ಮುಂದರಿದರು. ॥12॥

ಹಸ್ತಿನಾಪುರದಲ್ಲಿ ಗಂಗೆಯನ್ನು ದಾಟಿ ಅವರು ಪಶ್ಚಿಮದ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗಿ, ಪಾಂಚಾಲ ದೇಶಕ್ಕೆ ತಲುಪಿ, ಕುರುಜಾಂಗಲ ಪ್ರದೇಶದ ನಡುವಿನಿಂದ ಮುಂದಕ್ಕೆ ಹೋದರು. ॥13॥ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಸುಂದರ ಪುಷ್ಪಗಳಿಂದ ಸುಶೋಭಿತ ಸರೋವರಗಳನ್ನು ಹಾಗೂ ನಿರ್ಮಲ ನೀರುಳ್ಳ ನದಿಗಳನ್ನು ದರ್ಶಿಸುತ್ತಾ ಆ ದೂತರು ಕಾರ್ಯವಶ ತೀವ್ರಗತಿಯಿಂದ ಸಾಗಿದರು. ॥14॥ ಅನಂತರ ಅವರು ಸ್ವಚ್ಛವಾದ ಜಲದಿಂದ ಶೋಭಿಸುವ, ನೀರು ತುಂಬಿದ, ಬಗೆ-ಬಗೆಯ ಪಕ್ಷಿಗಳಿಂದ ಸೇವಿತವಾದ ದಿವ್ಯ ಶರದಂಡಾನದಿಯ ತೀರಕ್ಕೆ ತಲುಪಿ, ಅದನ್ನು ವೇಗವಾಗಿ ದಾಟಿಹೋದರು. ॥15॥ ಶರದಂಡಾ ನದಿಯ ಪಶ್ಚಿಮ ತೀರದಲ್ಲಿ ಒಂದು ದಿವ್ಯ ವೃಕ್ಷವಿದ್ದು, ಅದರಲ್ಲಿ ಯಾವುದೋ ದೇವತೆಯು ವಾಸಿಸುತ್ತಿತ್ತು; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅಲ್ಲಿ ಬೇಡಿದುದು ಸತ್ಯ(ಸಫಲ)ವಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅದರ ಹೆಸರು ಸತ್ಯೋಪಯಾಚನ ಎಂದಾಯಿತು. ಆ ವಂದನೀಯ ವೃಕ್ಷದ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ದೂತರು ಅದರ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿ, ಅಲ್ಲಿಂದ ಮುಂದಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಅವರು ಕುಲಿಂಗಾ ಎಂಬ ಪುರಿಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರು. ॥16॥ ಅಲ್ಲಿಂದ ತೇಜೋಭಿಭವನ ಎಂಬ ಊರನ್ನು ದಾಟಿ, ಅವರು ಅಭಿಕಾಲ ಎಂಬ ಊರಿಗೆ ತಲುಪಿ, ಅಲ್ಲಿಂದ ಮುಂದರಿದು ದಶರಥನ ಪಿತಾ-ಪ್ರಪಿತಾಮಹರಿಂದ ಸೇವಿತ ಪುಣ್ಯನದೀ ಇಕ್ಷುಮತಿಯನ್ನು ದಾಟಿದರು. ॥17॥

ಅಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಒಂದು ಬೊಗಸೆ ನೀರು ಕುಡಿದು, ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ, ವೇದಪಾರಂಗತ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು ದರ್ಶಿಸಿ ಆ ದೂತರು ಬಾಹ್ಲೀಕ ದೇಶದ ನಡುವಿನಲ್ಲಿದ್ದ ಸುದಾಮಾ ಎಂಬ ಪರ್ವತದ ಬಳಿಗೆ ತಲುಪಿದರು. ॥18॥ ಆ ಪರ್ವತ ತುದಿಯಲ್ಲಿದ್ದ ಭಗವಾನ್ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಚರಣ ಚಿಹ್ನೆಯನ್ನು ದರ್ಶಿಸಿ, ಅವರು ವಿಪಾಶಾ (ವ್ಯಾಸ) ಎಂಬ ನದಿಯ ಹಾಗೂ ಅದರ ತೀರದಲ್ಲಿದ್ದ ಶಾಲ್ಮಲೀ ವೃಕ್ಷದ ಬಳಿಗೆ ಹೋದರು. ಅಲ್ಲಿಂದ ಮುಂದೆ ಹೋಗುತ್ತಾ ಅನೇಕ ನದಿಗಳನ್ನು, ಬಾವಿಗಳನ್ನು, ಝರಿಗಳನ್ನು, ಕಲ್ಯಾಣಿಗಳನ್ನು, ಸರೋವರಗಳನ್ನು ಹಾಗೂ ಬಗೆ-ಬಗೆಯ ವನ್ಯಜಂತುಗಳಾದ ಸಿಂಹ, ಹುಲಿ, ಜಿಂಕೆ, ಆನೆಗಳನ್ನು ನೋಡಿದರು. ಆ ದೂತರು ವಿಶಾಲವಾದ ಮಾರ್ಗದಿಂದ ಮುನ್ನಡೆದರು. ಅವರು ತಮ್ಮ ಸ್ವಾಮಿಯ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಪಾಲಿಸಲು ಇಚ್ಛಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ॥19-20॥ ಆ ದೂತರ ಕುದುರೆಗಳು ಓಡುತ್ತಾ-ಓಡುತ್ತಾ ಬಳಲಿದ್ದವು. ಆ ಮಾರ್ಗವು ಬಹಳ ದೂರದವರೆಗಿದ್ದು, ಉಪದ್ರವಗಳಿಂದ ರಹಿತವಾಗಿತ್ತು. ಅದನ್ನು ಕ್ರಮಿಸಿ ಎಲ್ಲ ದೂತರು ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಯಾವುದೇ ಕಷ್ಟಗಳಿಲ್ಲದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಗಿರಿವ್ರಜನಗರಕ್ಕೆ ತಲುಪಿದರು. ॥21॥ ತಮ್ಮ ಸ್ವಾಮಿ ವಸಿಷ್ಠರ ಸಂತೋಷಕ್ಕಾಗಿ ಹಾಗೂ ಪ್ರಜಾಜನರನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು, ದಶರಥನ ವಂಶಪರಂಪರಾಗತ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಭರತನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವಂತೆ ಸಾದರ ತತ್ಪರರಾದ ಆ ದೂತರು ಬಹಳ ಉತ್ಸುಕರಾಗಿ ನಡೆಯುತ್ತಾ ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಆ ರಾಜಗೃಹ ನಗರಕ್ಕೆ ತಲುಪಿದರು. ॥22॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಅರವತ್ತೆಂಟನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು ॥68॥

ಅರವತ್ತೊಂಭತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ

ಭರತನ ಚಿಂತೆ, ಮಿತ್ರರಿಂದ ಸಾಂತ್ವನ, ಭರತನು ಮಿತ್ರರಿಗೆ ತಾನು ಕಂಡ ಭಯಂಕರ ದುಃಸ್ವಪ್ನವನ್ನು ವಿವರಿಸಿ ಹೇಳಿದುದು

ದೂತರು ನಗರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಹಿಂದಿನ ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಭರತನು ಒಂದು ಅಪ್ರಿಯವಾದ ಸ್ವಪ್ನವನ್ನು ನೋಡಿದ್ದನು. ॥1॥ ರಾತ್ರಿ ಕಳೆಯುತ್ತಾ ಬೆಳಗಾಗುವುದಲ್ಲಿತ್ತು, ಆಗ ಆ ಅಪ್ರಿಯ ಸ್ವಪ್ನವನ್ನು ನೋಡಿ ರಾಜಾಧಿರಾಜ ದಶರಥನ ಪುತ್ರ ಭರತನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ಬಹಳ ಕಳವಳಗೊಂಡಿದ್ದನು. ॥2॥ ಚಿಂತಿತನಾದ ಭರತನನ್ನು ನೋಡಿ ಅವನ ಪ್ರಿಯವಾದೀ ಮಿತ್ರರು ಅವನ ಮನಃಕ್ಲೇಶವನ್ನು ದೂರಗೊಳಿಸಲು ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರದ ಮಾತುಗಳನ್ನಾಡತೊಡಗಿದರು. ॥3॥ ಕೆಲವರು ವೀಣೆ ನುಡಿಸತೊಡಗಿದರೆ, ಕೆಲವರು ಅವನ ಖೇದವನ್ನು ಹೋಗಲಾಡಿಸಲು ನರ್ತನ ಮಾಡತೊಡಗಿದರು. ಇತರ ಮಿತ್ರರು ನಾನಾ ಹಾಸ್ಯರಸ ಪ್ರಧಾನವಾದ ನಾಟಕಗಳನ್ನು ಆಯೋಜಿಸಿದರು. ॥4॥ ಆದರೆ ರಘುಕುಲಭೂಷಣ ಮಹಾತ್ಮಾ ಭರತನು ಆ ಪ್ರಿಯವಾದೀ ಮಿತ್ರರ ಗೋಷ್ಠಿಯಲ್ಲಿ ಹಾಸ್ಯ-ವಿನೋದ ಮಾಡಿದರೂ ಸಂತೋಷಗೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ. ॥5॥ ಆಗ ಸುಹೃದರಿಂದ ಸುತ್ತುವರೆದು ಕುಳಿತಿದ್ದ ಭರತನಲ್ಲಿ ಓರ್ವ ಪ್ರಿಯಮಿತ್ರ ಕೇಳಿದನು - ಸಖನೇ! ನೀನು ಇಂದು ಏಕೆ ಪ್ರಸನ್ನನಾಗಿಲ್ಲ? ॥6॥

ಈ ಪ್ರಕಾರ ಕೇಳಿದ ಸುಹೃದನಿಗೆ ಭರತನು ಹೀಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದನು-ಮಿತ್ರನೇ! ಯಾವುದರಿಂದ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ದೈನ್ಯ ಉಂಟಾಗಿದೆಯೋ ಅದನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತೇನೆ, ಕೇಳಿರಿ. ನಾನು ಇಂದು ಸ್ವಪ್ನದಲ್ಲಿ ನನ್ನ ತಂದೆಯವರನ್ನು ನೋಡಿದೆ. ಅವರ ಮುಖ ಬಾಡಿತ್ತು, ಕೂದಲು ಕೆದರಿತ್ತು, ಅವರು ಪರ್ವತದ ತುದಿಯಿಂದ ಕಲುಷಿತವಾದ ಸೆಗಣಿಯು ತುಂಬಿದ ಹೊಂಡದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದುಬಿಟ್ಟರು. ॥7-8॥ ಅವರು ಆ ಸೆಗಣಿಯ ಹೊಂಡದಲ್ಲಿ ಈಜುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ನಾನು ನೋಡಿದ್ದೆ. ಅವರು ಬೊಗಸೆಯಿಂದ ಎಣ್ಣೆಯನ್ನು ಕುಡಿಯುತ್ತಿದ್ದರು ಹಾಗೂ ಪದೇ-ಪದೇ ನಗುತ್ತಿರುವಂತೆ ಕಂಡುಬಂದರು. ॥9॥ ಮತ್ತೆ ಅವರು ತಿಲಮಿಶ್ರಿತ ಅನ್ನವನ್ನು ಉಣ್ಣುತ್ತಿದ್ದರು. ಬಳಿಕ ಅವರು ಇಡೀ ಶರೀರಕ್ಕೆ ಎಣ್ಣೆ ಸವರಿಕೊಂಡು, ತಲೆಕೆಳಗಾಗಿ ಎಣ್ಣೆಯ ಕೊಪ್ಪರಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿ ಏಳುತ್ತಿದ್ದರು. ॥10॥ ಸ್ವಪ್ನದಲ್ಲೇ ನಾನು ಸಮುದ್ರವು ಒಣಗಿದಂತೆ, ಚಂದ್ರನು ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದಿರುವಂತೆ, ಪೃಥಿವಿಯೆಲ್ಲ ಉಪದ್ರವಗ್ರಸ್ತವಾಗಿ ಅಂಧಕಾರ ಆವರಿಸಿದಂತೆ ನೋಡಿದೆನು. ॥11॥ ಮಹಾರಾಜರ ಸವಾರಿಯ ಆನೆಯ ದಂತಗಳು ಮುರಿದು ಹೋಗಿದ್ದಂತೆ, ಮೊದಲಿನಿಂದ ಉರಿಯುತ್ತಿರುವ ಅಗ್ನಿಯು ಒಮ್ಮೆಗೆ ಆರಿ ಹೋದಂತೆ ಕಂಡೆನು. ॥12॥ ಭೂಮಿಯು ಇಬ್ಭಾಗವಾಗಿತ್ತು, ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ವೃಕ್ಷಗಳು ಒಣಗಿಹೋಗಿದ್ದವು, ಪರ್ವತಗಳು ಕುಸಿದುಬೀಳುತ್ತಿದ್ದವು, ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಹೊಗೆ ಏಳುತ್ತಿತ್ತು, ಹೀಗೆ ನಾನು ಕನಸಿನಲ್ಲಿ ನೋಡಿದೆ. ॥13॥ ಕಪ್ಪಾದ ಕಬ್ಬಿಣದ ಪೀಠದಲ್ಲಿ ಮಹಾರಾಜರು ಕುಳಿತಿದ್ದರು. ಕಪ್ಪಾದ ಬಟ್ಟೆಯನ್ನುಟ್ಟು ಕೊಂಡಿದ್ದರು. ಕಪ್ಪು ಮತ್ತು ಪಿಂಗಳ ವರ್ಣದ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಅವರನ್ನು ಹೊಡೆಯುತ್ತಿದ್ದರು. ॥14॥

ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ಮಹಾರಾಜರು ಕೆಂಪು ಬಣ್ಣದ ಹೂವಿನ ಮಾಲೆಯನ್ನು ಧರಿಸಿಕೊಂಡು ರಕ್ತಚಂದನವನ್ನು ಪೂಸಿಕೊಂಡು ಕತ್ತೆಗಳು ಎಳೆಯುತ್ತಿದ್ದ ರಥದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ವೇಗವಾಗಿ ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕಿನ ಕಡೆಗೆ ಹೋದರು. ॥15॥ ವಿಕರಾಳ ಮುಖವುಳ್ಳ ರಕ್ಷಸಿಯಂತಿದ್ದ, ಕೆಂಪುಬಟ್ಟೆ ಧರಿಸಿಕೊಂಡ ಒಬ್ಬ ಸ್ತ್ರೀಯು ವಿಕಟವಾಗಿ ನಗುತ್ತ ಮಹಾರಾಜರನ್ನು ಸೆಳೆದುಕೊಂಡು ಸಾಗುತ್ತಿದ್ದಳು. ಇಂತಹ ದೃಶ್ಯವನ್ನು ನಾನು ಕನಸಿನಲ್ಲಿ ನೋಡಿದೆ. ॥16॥ ಈ ಪ್ರಕಾರ ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ನಾನು ಈ ಭಯಂಕರ ಸ್ವಪ್ನವನ್ನು ನೋಡಿದೆ. ಇದರ ಫಲವಾಗಿ ಶ್ರೀರಾಮ, ದಶರಥ ಮಹಾರಾಜರ ಅಥವಾ ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಇವರಲ್ಲೊಬ್ಬರ ಮೃತ್ಯು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಆಗಿರಬಹುದು. ॥17॥

ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು ಸ್ವಪ್ನದಲ್ಲಿ ಕತ್ತೆಗಳನ್ನು ಹೂಡಿದ ರಥದಲ್ಲಿ ಪ್ರಯಾಣ ಮಾಡುವುದನ್ನು ನೋಡುತ್ತೇವೋ, ಅವನ ಚಿತೆಯ ಹೊಗೆಯನ್ನು ಬೇಗನೇ ನೋಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದೇ ಕಾರಣದಿಂದ ನಾನು ದುಃಖಿತನಾಗಿ ನಿಮ್ಮ ಮಾತನ್ನು ಆದರಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ನನ್ನ ಗಂಟಲು ಒಣಗಿದಂತಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಅಸ್ವಸ್ಥನಂತಾಗಿದ್ದೇನೆ. ॥18-19॥ ಭಯದ ಯಾವುದೇ ಕಾರಣವನ್ನು ನಾನು ನೋಡದಿದ್ದರೂ ಭಯ ಪಡೆಯುತ್ತಾ ಇದ್ದೇನೆ. ನನ್ನ ಧ್ವನಿ ಬದಲಾಗಿದೆ. ನನ್ನ ಕಾಂತಿ ಮಂಕಾಗಿದೆ. ಮನಸ್ಸು ಜಿಗುಪ್ಸಿತವಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಇದರ ಕಾರಣ ನನಗೆ ತಿಳಿಯದು. ॥20॥ ಯಾವುದನ್ನು ನಾನು ಮೊದಲು ಎಂದೂ ಯೋಚಿಸಿರಲಿಲ್ಲವೋ, ಅಂತಹ ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರದ ದುಃಸ್ವಪ್ನವನ್ನು ನೋಡಿದೆ. ಕನಸಿನಲ್ಲಿ ಮಹಾರಾಜರನ್ನು ಈ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಏಕೆ ನೋಡಿದೆ? ಅದರ ಕಲ್ಪನೆಯೂ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಬರುವುದಿಲ್ಲ - ಹೀಗೆ ಯೋಚಿಸಿ ನನ್ನ ಹೃದಯದ ಮಹಾದುಃಖ ದೂರವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ॥21॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಅರವತ್ತೊಂಭತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು.॥69॥

ಎಪ್ಪತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ

ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ದೂತರು ಭರತನಿಗೂ, ಭರತನ ಸೋದರಮಾವನಿಗೂ ಉಡುಗೊರೆಯ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿದುದು, ವಸಿಷ್ಠರ ಸಂದೇಶವನ್ನು ತಿಳಿಯಪಡಿಸಿದುದು, ಭರತನು ತಂದೆಯೇ ಮೊದಲಾದವರ ಕುಶಲವನ್ನು ಕೇಳಿ ತಾತನ ಅನುಮತಿಯನ್ನು ಪಡೆದು ಶತ್ರುಘ್ನನೋಡನೆ ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಹೊರಡುವುದು

ಈ ಪ್ರಕಾರ ಭರತನು ಮಿತ್ರರಿಗೆ ತನ್ನ ಸ್ವಪ್ನವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಿರುವಾಗ, ಬಳಲಿದ ಕುದುರೆಗಳಿಂದ ಬಂದ
ಆ ದೂತರು ಆ ರಮಣೀಯ ರಾಜಗೃಹಪುರ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರು. ಸುತ್ತಲಿರುವ ಕಂದಕವನ್ನು ದಾಟುವುದು ಶತ್ರುಗಳಿಗೆ ಬಹಳ ಕಠಿಣವಾಗಿತ್ತು. ॥1॥ ನಗರಕ್ಕೆ ಬಂದ ಆ ದೂತರು ಕೇಕೆಯ ದೇಶದ ರಾಜನನ್ನು ಮತ್ತು ರಾಜಕುಮಾರನನ್ನು ಭೆಟ್ಟಿಯಾದರು ಹಾಗೂ ಅವರಿಬ್ಬರನ್ನೂ ಸತ್ಕರಿಸಿದರು. ಮತ್ತೆ ಅವರು ಭಾವೀರಾಜನಾದ ಭರತನ ಕಾಲು ಮುಟ್ಟಿ ಇಂತೆಂದರು. ॥2॥

ಕುಮಾರ! ಪುರೋಹಿತರು ಹಾಗೂ ಸಮಸ್ತ ಮಂತ್ರಿಗಳು ನಿಮ್ಮಲ್ಲಿ ಕುಶಲವನ್ನು ಕೇಳಿರುವರು. ಈಗ ನೀವು ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿಂದ ಹೊರಡಿರಿ. ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ನಿಮಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಆವಶ್ಯಕ ಕಾರ್ಯವಿದೆ. ॥3॥ ವಿಶಾಲನೇತ್ರವುಳ್ಳ ರಾಜ ಕುಮಾರನೇ! ಈ ಅಮೂಲ್ಯವಾದ ವಸ್ತ್ರ-ಒಡವೆಗಳನ್ನು ನೀವು ಸ್ವತಃ ಸ್ವೀಕರಿಸಿರಿ ಮತ್ತು ನಿಮ್ಮ ಮಾವನವರಿಗೂ ಕೊಡಿರಿ. ॥4॥

ರಾಜಕುಮಾರ! ಇಲ್ಲಿಗೆ ತಂದಿರುವ ಸಾಮಗ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಇಪ್ಪತ್ತುಕೋಟಿಯ ಸಾಮಗ್ರಿಯು ನಿಮ್ಮ ತಾತನವರಾದ ಕೇಕಯ ನರೇಶನಿಗಾಗಿ ಇದೆ ಹಾಗೂ ಹತ್ತುಕೋಟಿಯ ವಸ್ತುಗಳು ನಿಮ್ಮ ಮಾವನವರಿಗಾಗಿ ಇದೆ. ॥5॥ ಅವೆಲ್ಲ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಪಡೆದು ಮಾವನೇ ಆದಿ ಸುಹೃದರಲ್ಲಿ ಅನುರಾಗವುಳ್ಳ ಭರತನು ಅವರಿಗೆ ಹಂಚಿದನು. ಅನಂತರ ಇಚ್ಛಾನುಸಾರ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟು, ದೂತರನ್ನು ಸತ್ಕರಿಸಿದ ಬಳಿಕ ಅವನು ಇಂತೆಂದನು - ॥6॥ ನಮ್ಮ ತಂದೆಯವರಾದ ಮಹಾರಾಜರು ಕ್ಷೇಮವಾಗಿದ್ದಾರೆ ತಾನೆ? ಮಹಾತ್ಮಾ ಶ್ರೀರಾಮ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ನಿರೋಗಿಯಾಗಿರುವರಲ್ಲ? ॥7॥

ಧರ್ಮವನ್ನು ತಿಳಿದ, ಧರ್ಮವನ್ನೇ ಚರ್ಚಿಸುತ್ತಿರುವ ಬುದ್ಧಿವಂತಳಾದ ಶ್ರೀರಾಮ ಮಾತೆ ಆರ್ಯೆ ಕೌಸಲ್ಯೆಯು ಆರೋಗ್ಯವಾಗಿ ಇರುವಳಲ್ಲ? ॥8॥ ವೀರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮತ್ತು ಶತ್ರುಘ್ನನ ಮಾತೆ ನನ್ನ ಮಧ್ಯಮತಾಯಿ ಧರ್ಮಜ್ಞಾ ಸುಮಿತ್ರೆಯು ಸ್ವಸ್ಥ ಮತ್ತು ಸುಖವಾಗಿರುವಳಲ್ಲ? ॥9॥ ಸದಾ ತನ್ನ ಸ್ವಾರ್ಥವನ್ನೇ ಸಿದ್ಧಗೊಳಿಸಲು ಬಯಸುವ, ತನ್ನನ್ನು ದೊಡ್ಡ ಬುದ್ಧಿವಂತಳೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡ ಆ ಉಗ್ರಸ್ವಭಾವವುಳ್ಳ, ಕೋಪಶೀಲಾ ನನ್ನ ತಾಯಿ ಕೈಕೇಯಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಕಷ್ಟವಿಲ್ಲ ತಾನೆ? ಅವಳು ಏನು ಹೇಳಿರುವಳು. ॥10॥ ಮಹಾತ್ಮಾ ಭರತನು ಹೀಗೆ ಕೇಳಿದಾಗ ದೂತರು ವಿನಯದಿಂದ ಅವನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದರು - ॥11॥

ಪುರುಷಸಿಂಹನೇ! ನಿಮಗೆ ಅಭಿಪ್ರೇತವಿರುವವರು ಸಕುಶಲರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಕೈಯಲ್ಲಿ ಕಮಲವನ್ನು ಧರಿಸಿದ ಲಕ್ಷ್ಮಿಯು ನಿಮ್ಮನ್ನು ವರಣ ಮಾಡುತ್ತಿರುವಳು. ಈಗ ಪ್ರಯಾಣಕ್ಕಾಗಿ ನಿಮ್ಮ ರಥ ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಸಿದ್ಧವಾಗಲೀ. ॥12॥ ಆ ದೂತರು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಭರತನು ಹೇಳಿದನು - ಸರಿ, ‘ದೂತರು ನನ್ನನ್ನು ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಹೊರಡಲು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ತಮ್ಮ ಅಪ್ಪಣೆ ಏನು?’ ಎಂದು ಮಹಾರಾಜರಲ್ಲಿ ನಾನು ಕೇಳುತ್ತೇನೆ. ॥13॥ ದೂತರಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ರಾಜಕುಮಾರ ಭರತನು ಅವರಿಂದ ಪ್ರೇರಿತನಾಗಿ ತಾತನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಹೇಳಿದನು - ॥14॥ ಮಹಾರಾಜರೇ! ದೂತರು ಹೇಳಿದಂತೆ ನಾನು ಈಗ ತಂದೆಯವರ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ಮತ್ತೆ ನೀವು ನೆನೆದಾಗ ನಾನು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದುಬಿಡುವೆನು. ॥15॥

ಭರತನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ತಾತ ಕೇಕಯ ನರೇಶನು ಆಗ ಆ ರಘುಕುಲಭೂಷಣ ಭರತನ ಶಿರವನ್ನು ಆಘ್ರಾಣಿಸಿ ಈ ಶುಭವಚನವನ್ನು ಹೇಳಿದನು-॥16॥ ಅಪ್ಪಾ! ಹೋಗು, ನಾನು ನಿನಗೆ ಅಪ್ಪಣೆ ಕೊಡುತ್ತೇನೆ. ನಿನ್ನನ್ನು ಪಡೆದು ಕೈಕೇಯಿಯು ಉತ್ತಮ ಸಂತಾನವುಳ್ಳವಳಾಗಿದ್ದಾಳೆ. ಪರಂತಪ ವೀರನೇ! ನೀನು ನಿನ್ನ ತಾಯಿ-ತಂದೆಯವರಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿಯ ಕ್ಷೇಮ-ಸಮಾಚಾರ ಹೇಳು. ॥17॥ ಮಗು ನಿಮ್ಮ ಪುರೋಹಿತರಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಇತರ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಲ್ಲಿಯೂ ನಮ್ಮ ಕುಶಲವನ್ನು ಹೇಳುವುದು. ಆ ಮಹಾಧನುರ್ಧರ ಶ್ರೀರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರಲ್ಲಿಯೂ ಇಲ್ಲಿಯ ಕ್ಷೇಮ-ಸಮಾಚಾರ ತಿಳಿಸುವುದು. ॥18॥ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಕೇಕೆಯ ನರೇಶನು ಭರತನನ್ನು ಸತ್ಕರಿಸಿ, ಅವನಿಗೆ ಬಹಳಷ್ಟು ಉತ್ತಮ ಆನೆಗಳನ್ನು, ಚಿತ್ರಿತವಾದ ರತ್ನಗಂಬಳಿಗಳನ್ನು, ಮೃಗಚರ್ಮ ಮತ್ತು ಅಪಾರ ಧನವನ್ನು ಕೊಟ್ಟನು. ॥19॥ ಅಂತಃಪುರದಲ್ಲೇ ಸಾಕಿ ಬೆಳೆಸಿದ, ಬಲ-ಪರಾಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಹುಲಿಯಂತಿದ್ದ, ದಾಡೆಹಲ್ಲುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ವಿಶಾಲ ಕಾಯವಾಗಿದ್ದ ಅನೇಕ ನಾಯಿಗಳನ್ನು ಕೇಕಯ ನರೇಶನು ಭರತನಿಗೆ ಕಾಣಿಕೆಯಾಗಿ ನೀಡಿದನು. ॥20॥

ಎರಡುಸಾವಿರ ಚಿನ್ನದ ನಾಣ್ಯಗಳು, ಸಾವಿರದ ಆರು ನೂರು ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟನು. ಹೀಗೆ ಕೇಕೆಯನರೇಶನು ಕೈಕೇಯೀ ಕುಮಾರ ಭರತನಿಗೆ ಸತ್ಕಾರಪೂರ್ವಕ ಬಹಳಷ್ಟು ಧನವನ್ನು ನೀಡಿದನು. ॥21॥ ಆಗ ಕೈಕೆಯನರೇಶ ಅಶ್ವಪತಿಯು ತನಗೆ ಬೇಕಾದ, ವಿಶ್ವಾಸಪಾತ್ರ, ಗುಣವಂತ ಮಂತ್ರಿಗಳನ್ನು ಭರತನೊಂದಿಗೆ ಹೋಗಲು ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದನು. ॥22॥ ಭರತನ ಮಾವನೂ ಅವನಿಗೆ ಉಡುಗೊರೆಯಾಗಿ ಇರಾವಾನ್ ಪರ್ವತ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಶಿರ ಎಂಬ ಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ಅನೇಕ ಸುಂದರ ಆನೆಗಳನ್ನು ಹಾಗೂ ವೇಗವಾಗಿ ನಡೆಯುವ ಹೇಸರಕತ್ತೆಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟನು. ॥23॥ ಆಗ ಹೊರಡುವ ಅವಸರವಿದ್ದ ಕಾರಣ ಕೈಕಯೀಪುತ್ರ ಭರತನು ಕೇಕಯರಾಜನು ಕೊಡ ಮಾಡಿದ ಆ ಧನದ ಕುರಿತು ಅಭಿವಂದಿಸಲಿಲ್ಲ. ॥24॥

ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅವನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಭಾರೀ ಚಿಂತೆ ತುಂಬಿತ್ತು. ಒಂದು, ದೂತರು ತಕ್ಷಣ ಅಲ್ಲಿಂದ ಹೊರಡಲು ಅವಸರಪಡಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಇನ್ನೊಂದು, ದುಃಸ್ವಪ್ನದರ್ಶನ ಈ ಕಾರಣಗಳಿಂದ ಚಿಂತಿತನಾಗಿದ್ದನು. ॥25॥ ಅವರು ಪ್ರಯಾಣದ ಸಿದ್ಧತೆಯಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ನಿವಾಸಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಹೋದರು. ಮತ್ತೆ ಅಲ್ಲಿಂದ ಹೊರಟು ಜನರು, ಆನೆಗಳು, ಕುದುರೆಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಪರಮೋತ್ತಮ ರಾಜಬೀದಿಗೆ ಬಂದರು. ಆಗ ಭರತನಲ್ಲಿ ಬಹಳ ಸಂಪತ್ತು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿತ್ತು. ॥26॥ ರಾಜಮಾರ್ಗವನ್ನು ದಾಟಿ ಶ್ರೀಮಾನ್ ಭರತನು ಅರಮನೆಯ ಪರಮೋತ್ತಮ ಅಂತಃಪುರವನ್ನು ಅಡೆ-ತಡೆಗಳಿಲ್ಲದೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ॥27॥ ಅಲ್ಲಿ ತಾತ, ಅಜ್ಜಿ, ಮಾವ ಯುಧಾಜಿತ್ತು ಮತ್ತು ಸೋದರತ್ತೆ ಇವರಿಂದ ಬೀಳ್ಕೊಂಡು ಶತ್ರುಘ್ನನೊಡನೆ ರಥಾರೂಢನಾಗಿ ಪ್ರಯಾಣ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದನು. ॥28॥ ನೂರಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚಾದ ರಥಗಳು, ಒಂಟೆ, ಎತ್ತು, ಕುದುರೆ, ಹೇಸರಗತ್ತೆ ಹೂಡಿದ ಬಂಡಿಗಳು, ಸೇವಕರು ಭರತನನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿದವು. ॥29॥ ಶತ್ರುಹೀನ ಮಹಾಮನಾ ಭರತನು ತನ್ನ ಮತ್ತು ಮಾವನ ಸೈನ್ಯದಿಂದ ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿ ಶತ್ರುಘ್ನನನ್ನು ರಥದಲ್ಲಿ ತನ್ನೊಂದಿಗೆ ಕುಳ್ಳಿರಿಸಿಕೊಂಡು, ತಾತನಿಗೆ ಸಮಾನರಾದ ಮಾನನೀಯ ಮಂತ್ರಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಮಾವನ ಮನೆಯಿಂದ ಹೊರಟನು. ಯಾರೋ ಸಿದ್ಧಪುರುಷನು ಇಂದ್ರಲೋಕದಿಂದ ಬೇರೆ ಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಿರುವನೋ ಎಂಬಂತೆ ಅವನು ಹೊರಟನು. ॥30॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಎಪ್ಪತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು ॥70॥

ಎಪ್ಪತ್ತೊಂದನೆಯ ಸರ್ಗ

ಸೈನ್ಯದೊಡನೆ ಭರತನ ಪ್ರಯಾಣ, ನದೀ-ನದ ಪರ್ವತಗಳನ್ನು ದಾಟಿ ಉಜ್ಜಿಹಾನ ನಗರದ ಉದ್ಯಾನವನಕ್ಕೆ ತಲುಪಿ, ಸೈನ್ಯಕ್ಕೆ ನಿಧಾನವಾಗಿ ಬರುವಂತೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿ ತೀವ್ರಗತಿಯಿಂದ ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಹೊರಟುದು, ಸಾಲವನವನ್ನು ದಾಟಿ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಸಮೀಪಕ್ಕೆ ಬಂದು ಅಲ್ಲಿಯ ದುರವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಗಮನಿಸಿದುದು, ಸಾರಥಿಯೊಡನೆ ದುಃಖವನ್ನು ತೋಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾ ರಾಜಭವನವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದುದು

ರಾಜಗೃಹ ನಗರದಿಂದ ಹೊರಟ ಪರಾಕ್ರಮಿ ಭರತನು ಪೂರ್ವದಿಕ್ಕಿಗೆ ಹೊರಟನು.* ಆ ತೇಜಸ್ವೀ ರಾಜಕುಮಾರನು ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಸುದಾಮಾ ನದಿಯನ್ನು ದರ್ಶಿಸಿ, ಅದನ್ನು ದಾಟಿದನು. ಅನಂತರ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಕುಲನಂದನ ಶ್ರೀಮಾನ್ ಭರತನು ದೂರದವರೆಗೆ ಹರಡಿದ ಪಾತ್ರವುಳ್ಳ ಹ್ಲಾದಿನೀ ನದಿಯನ್ನು ದಾಟಿ, ಪಶ್ಚಿಮಾಭಿಮುಖಿಯಾಗಿ ಹರಿಯುವ ಶತದ್ರು ನದಿಯನ್ನು ದಾಟಿದನು. ॥1-2॥ ಅಲ್ಲಿಂದ ಐಲಧಾನ ಎಂಬ ಊರಿಗೆ ಹೋಗಿ ಅಲ್ಲಿ ಹರಿಯುತ್ತಿರುವ ನದಿಯನ್ನು ದಾಟಿದನು. ಅನಂತರ ಅವರು ಅಮರಪರ್ವತ ಎಂಬ ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಹೋದರು. ಅಲ್ಲಿ ಶಿಲಾ ಎಂಬ ನದೀ ಹರಿಯುತ್ತಿತ್ತು. ಅದು ತನ್ನೊಳಗೆ ಬಿದ್ದಿರುವ ವಸ್ತುವನ್ನು ಕಲ್ಲಾಗಿಸಿಬಿಡುತ್ತಿತ್ತು. ಅದನ್ನು ದಾಟಿ ಭರತನು ಅಲ್ಲಿಂದ ಆಗ್ನೇಯ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾದ ಶಲ್ಯಕರ್ಷಣ ಎಂಬ ದೇಶಕ್ಕೆ ಹೋದನು, ಅಲ್ಲಿ ಶರೀರದಲ್ಲಿನ ಮುಳ್ಳನ್ನು ತೆಗೆಯಲು ಸಹಾಯವಾಗುವ ಔಷಧಿ ದೊರೆಯುತ್ತಿತ್ತು. ॥3॥

* ಅಯೋಧ್ಯೆಯಿಂದ ಹೊರಟ ಐದುಮಂದಿ ದೂತರು ನೇರವಾದ ದಾರಿಯಿಂದ ರಾಜಗೃಹಕ್ಕೆ ಬಂದಿದ್ದರು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿದ ಸ್ಥಾನಗಳು ಭರತನ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಸಿಗಲಿಲ್ಲ. ಭರತನೊಂದಿಗೆ ರಥ, ಚತುರಂಗಸೈನ್ಯ ಇದ್ದುದರಿಂದ ಅವರ ನಿರ್ವಹಣೆಗಾಗಿ ಅನುಕೂಲ ಮಾರ್ಗದಿಂದ ಹೊರಟು ಅಯೋಧ್ಯೆಯನ್ನು ತಲುಪಿದ್ದನು. ಅದರಿಂದ ಇವನ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಬೇರೆಯಾದ ಗ್ರಾಮ-ಸ್ಥಾನಗಳ ಉಲ್ಲೇಖ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ.

ಅನಂತರ ಸತ್ಯಪ್ರತಿಜ್ಞ ಭರತನು ಪವಿತ್ರವಾಗಿ ಶಿಲಾವಹಾ ಎಂಬ ನದಿಯನ್ನು ನೋಡಿದನು. (ಅದು ತನ್ನ ಪ್ರಖರ ಪ್ರವಾಹದಿಂದ ಬಂಡೆಗಳನ್ನೇ ಕೊಚ್ಚಿಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತಿತ್ತು, ಅದರಿಂದ ಅದು ಶಿಲಾವಹಾ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿತ್ತು) ಆ ನದಿಯನ್ನು ದರ್ಶಿಸಿ, ಅವನು ಮುಂದರಿದು ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ಪರ್ವತಗಳನ್ನು ದಾಟಿ ಚೈತ್ರರಥ ಎಂಬ ವನವನ್ನು ತಲುಪಿದನು. ॥4॥ ಬಳಿಕ ಪಶ್ಚಿಮವಾಹಿನೀ ಸರಸ್ವತೀ ಹಾಗೂ ಗಂಗಾ ಸಂಗಮವಾಗಿ ಅವನು ವೀರವತ್ಸ್ಯದೇಶದ ಉತ್ತರದ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಪದಾರ್ಪಣ ಮಾಡಿ, ಅಲ್ಲಿಂದ ಮುಂದಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಭಾರುಂಡವನವನ್ನು ಹೊಕ್ಕನು. ॥5॥

ಮತ್ತೆ ಪರ್ವತಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಕಾರಣ ಪ್ರಖರವೇಗದಿಂದ ಕಲಕಲನಾದ ಮಾಡುತ್ತಾ ಹರಿಯುವ ಕುಲಿಂಗಾ ನದಿಯನ್ನು ದಾಟಿ ಯಮುನೆಯ ತೀರಕ್ಕೆ ಬಂದು ಅವನು ಸೈನ್ಯಕ್ಕೆ ವಿಶ್ರಾಮ ನೀಡಿದನು. ॥6॥ ಬಳಲಿದ ಕುದುರೆಗಳ ಮೈತೊಳೆದು ನೆರಳಲ್ಲಿ ಹುಲ್ಲು ಮೊದಲಾದುವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ವಿಶ್ರಾಂತಿಯನ್ನು ನೀಡಿ, ಭರತನೂ ಸ್ನಾನಮಾಡಿ ದಾರಿಗಾಗಿ ನೀರನ್ನೆತ್ತಿಕೊಂಡು ಮುಂದೆ ನಡೆದನು. ಮಂಗಲಾಚಾರದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮಾಂಗಲಿಕ ರಥದಿಂದ ಭರತನು ಮನುಷ್ಯ ಸಂಚಾರವೇ ಇಲ್ಲದ ಆ ವಿಶಾಲ ವನವನ್ನು ವಾಯುವು ಆಕಾಶವನ್ನು ಅತಿಕ್ರಮಿಸುವಂತೆ ವೇಗವಾಗಿ ದಾಟಿ ಹೋದನು. ॥7-8॥

ಅನಂತರ ಅಂಶುಧಾಮ ಎಂಬ ಗ್ರಾಮದ ಬಳಿ ಮಹಾನದೀ ಭಾಗೀರಥೀ ಗಂಗೆಯು ದಾಟಲು ದುಸ್ತರವೆಂದು ತಿಳಿದು ರಘುನಂದನ ಭರತನು ಕೂಡಲೇ ಪ್ರಾಗ್ವಟ ಎಂದು ವಿಖ್ಯಾತವಾದ ನಗರಕ್ಕೆ ಬಂದನು. ॥9॥ ಪ್ರಾಗ್ವಟ ನಗರದಲ್ಲಿ ಗಂಗೆಯನ್ನು ದಾಟಿ ಅವನು ಕುಟಿಕೋಷ್ಟಿಕಾ ಎಂಬ ನದಿಯ ತೀರಕ್ಕೆ ಬಂದು, ಸೈನ್ಯಸಹಿತ ಅದನ್ನು ದಾಟಿ ಧರ್ಮವರ್ಧನ ಎಂಬ ಗ್ರಾಮಕ್ಕೆ ಬಂದು ತಲುಪಿದನು. ॥10॥ ಅಲ್ಲಿಂದ ತೋರಣಗ್ರಾಮದ ದಕ್ಷಿಣಾರ್ಧ ಭಾಗದಿಂದ ಹೋಗುತ್ತಾ ಜಂಬೂಪ್ರಸ್ಥಕ್ಕೆ ಹೋದನು. ಅನಂತರ ಭರತನು ಒಂದು ವರೂಥ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಪ್ರಖ್ಯಾತವಾದ ರಮಣೀಯ ಗ್ರಾಮಕ್ಕೆ ಬಂದನು.॥11॥

ಅಲ್ಲಿ ಆ ರಮಣೀಯ ವನದಲ್ಲಿ ತಂಗಿದ್ದು, ಪ್ರಾತಃಕಾಲ ಪೂರ್ವದ ಕಡೆಗೆ ನಡೆದನು. ಹೋಗುತ್ತಾ ಇರುವಾಗ ಉಜ್ಜಿಹಾನಾ ನಗರದ ಉದ್ಯಾನವನವನ್ನು ತಲುಪಿದನು. ಅಲ್ಲಿ ಕದಂಬ ವೃಕ್ಷಗಳು ವಿಪುಲವಾಗಿದ್ದವು. ॥12॥

ಆ ಕದಂಬಗಳ ಉದ್ಯಾನವನವನ್ನು ತಲುಪಿ, ತನ್ನ ರಥಕ್ಕೆ ವೇಗಶಾಲಿ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಹೂಡಿ, ಸೈನ್ಯಕ್ಕೆ ನಿಧಾನವಾಗಿ ಬರುವಂತೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿ ಭರತನು ತೀವ್ರಗತಿಯಿಂದ ಹೊರಟನು. ॥13॥ ಅನಂತರ ಸರ್ವತೀರ್ಥ ಎಂಬ ಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಇರುಳನ್ನು ಕಳೆದು ಉತ್ತಾನಿಕಾನದೀ ಹಾಗೂ ಇತರ ನದಿಗಳನ್ನು, ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಪರ್ವತೀಯ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಹೂಡಿದ ರಥದಿಂದ ದಾಟಿ ನರಶ್ರೇಷ್ಠ ಭರತನು ಹಸ್ತಿಪೃಷ್ಠಕ ಎಂಬ ಗ್ರಾಮವನ್ನು ತಲುಪಿದನು. ಅಲ್ಲಿಂದ ಮುಂದೆ ಹೋಗುತ್ತಾ ಕುಟಿಕಾನದಿಯನ್ನು ದಾಟಿದನು. ಮತ್ತೆ ಲೋಹಿತ್ಯ ಎಂಬ ಗ್ರಾಮಕ್ಕೆ ತಲುಪಿ ಕಪೀವತೀ ಎಂಬ ನದಿಯನ್ನು ದಾಟಿದನು. ॥14-15॥ ಮತ್ತೆ ಏಕಸಾಲ ನಗರದ ಬಳಿ ಸ್ಥಾಣುಮತೀ ಮತ್ತು ವಿನತ ಗ್ರಾಮದ ಬಳಿ ಗೋಮತೀ ನದಿಯನ್ನು ದಾಟಿ ಭರತನು ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಕಳಿಂಗ ನಗರದ ಹತ್ತಿರವಿರುವ ಸಾಲವನವನ್ನು ತಲುಪಿದನು. ॥16॥

ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗುವಾಗ ಕುದುರೆಗಳು ದಣಿದಿದ್ದವು, ಆಗ ಅವುಗಳಿಗೆ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಕೊಟ್ಟು ಭರತನು ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲೇ ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಸಾಲವನವನ್ನು ದಾಟಿ, ಅರುಣೋದಯ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮನುರಾಜನು ನೆಲೆಗೊಳಿಸಿದ ಅಯೋಧ್ಯಾ ಪುರಿಯನ್ನು ನೋಡಿದನು. ಪುರುಷಸಿಂಹ ಭರತನು ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಏಳು ರಾತ್ರಿಗಳನ್ನು ಕಳೆದು ಎಂಟನೆಯ ದಿನ ಅಯೋಧ್ಯೆಯನ್ನು ದರ್ಶಿಸುವಂತಾಯಿತು. ॥17-18॥ ಎದುರಿಗೆ ಅಯೋಧ್ಯಾಪುರಿಯನ್ನು ನೋಡಿ, ಸಾರಥಿಯ ಬಳಿ - ಸೂತನೇ! ಪವಿತ್ರ ಉದ್ಯಾನವನಗಳಿಂದ ಸುಶೋಭಿತ ಈ ಯಶಸ್ವಿನೀ ನಗರಿಯು ಇಂದು ನನಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಸನ್ನವಾಗಿ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. ಇದು ನಿರಂತರ ಯಜ್ಞ-ಯಾಗ ಮಾಡುತ್ತಿರುವ ಗುಣವಂತ ಮತ್ತು ವೇದಪಾರಂಗತ ವಿದ್ವಾನ್ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ವಾಸಿಸುವ ಅದೇ ನಗರಿಯಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಬಹಳಷ್ಟು ಶ್ರೀಮಂತರು ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದು, ರಾಜರ್ಷಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ದಶರಥ ಮಹಾರಾಜರು ಪಾಲಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಇದೆ ಅಯೋಧ್ಯೆಯು ಈಗ ಬಿಳಿಯ ಮಣ್ಣಿನಹೆಂಟೆಯಂತೆ ದೂರದಿಂದ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ॥19-20॥ ಮೊದಲು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ನರ-ನಾರಿಯರ ತುಮುಲನಾದ ಕೇಳಿ ಬರುತ್ತಿತ್ತು. ಆದರೆ ಇಂದು ಅದನ್ನು ನಾನು ಕೇಳುತ್ತಿಲ್ಲ. ॥21॥

ಸಾಯಂಕಾಲ ಜನರು ಉದ್ಯಾನಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಅಲ್ಲಿ ಕ್ರೀಡಿಸಿ, ಕ್ರೀಡೆಯಿಂದ ನಿವೃತ್ತರಾಗಿ ತಮ್ಮ ಮನೆಗಳ ಕಡೆಗೆ ಓಡುತ್ತಿದ್ದರು, ಆದ್ದರಿಂದ ಆಗ ಈ ಉದ್ಯಾನಗಳ ಶೋಭೆ ಅವರ್ಣನೀಯವಾಗಿರುತ್ತಿತ್ತು. ಆದರೆ ಇಂದು ನನಗೆ ಬೇರೆಯಾಗಿಯೇ ಕಾಣುತ್ತಿವೆ. ಅದೇ ಉದ್ಯಾನವನಗಳು ಇಂದು ಕಾಮುಕರಿಂದ ಪರಿತ್ಯಕ್ತವಾಗಿ ಅಳುತ್ತಿರುವಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿವೆ. ॥22-23॥ ಸಾರಥಿಯೇ! ಈ ಪುರಿಯು ನನಗೆ ಕಾಡಿನಂತೆ ಅನಿಸುತ್ತಿದೆ. ಈಗ ಇಲ್ಲಿ ಮೊದಲಿನಂತೆ ಕುದುರೆ, ಆನೆ ಹಾಗೂ ಇತರ ವಾಹನಗಳಲ್ಲಿ ಬಂದು ಹೋಗುತ್ತಿರುವ ಜನರು ಕಂಡು ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ॥24॥

ಈ ಉದ್ಯಾನವನಗಳು ಮೊದಲು ಮದಮತ್ತ ಹಾಗೂ ಆನಂದಮಗ್ನ ಭೃಂಗಗಳಿಂದ, ಕೋಗಿಲೆಗಳಿಂದ, ನರ-ನಾರಿಯರಿಂದ ತುಂಬಿದಂತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿದ್ದವು. ಜನರ ಪ್ರೇಮ-ಮಿಲನಕ್ಕೆ ಅತ್ಯಂತ ಅನುಕೂಲವಾಗಿದ್ದವು, ಅವುಗಳನ್ನೇ ಇಂದು ನಾನು ಸರ್ವಥಾ ಆನಂದಶೂನ್ಯವಾಗಿ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ನೋಡು, ಮಾರ್ಗದಲಿ ಮರಗಳಿಂದ ಉದುರಿದ ಎಲೆಗಳಿಂದ ಆ ವೃಕ್ಷಗಳು ಕರುಣ ಕ್ರಂದನ ಮಾಡುತ್ತಿವೆಯೋ ಎಂದೆನಿಸುತ್ತಿದೆ. ॥25-26॥ ರಾಗಯುಕ್ತ ಮಧುರ ಕಲರವ ಮಾಡುವ ಮತ್ತವಾದ ಮೃಗಗಳು ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಪಕ್ಷಿಗಳ ತುಮುಲ ಶಬ್ದವು ಇಷ್ಟರವರೆಗೆ ಕೇಳಿಬರುತ್ತಿಲ್ಲ. ॥27॥

ಚಂದನ, ಅಗರು ಮಿಶ್ರಿತ ಸುಗಂಧ ಧೂಪದ ಮನೋಹರ ಸುವಾಸನೆಯಿಂದ ವ್ಯಾಪ್ತ ನಿರ್ಮಲ ಮನೋರಮ ಗಾಳಿಯು ಇಂದು ಮೊದಲಿನಂತೆ ಏಕೆ ಬೀಸುತ್ತಿಲ್ಲ? ॥28॥ ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ಭೇರಿ, ಮೃದಂಗ, ವೀಣೆ, ಇವುಗಳ ನಾದ ಸದಾ-ಕಾಲ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದು, ಎಂದೂ ನಿಲ್ಲುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಇಂದು ಆ ಶಬ್ದ ಏಕೆ ನಿಂತುಹೋಗಿದೆ? ತಿಳಿಯದು. ॥29॥ ನನಗೆ ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರದ ಅನಿಷ್ಟಕರ ಕ್ರೂರ, ಅಶುಭಸೂಚಕ ಅಪಶಕುನಗಳು ಕಂಡುಬರುತ್ತಿವೆ; ಅದರಿಂದ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸು ಖಿನ್ನವಾಗುತ್ತಾ ಇದೆ. ॥30॥

ಸಾರಥಿಯೇ! ಈಗ ನನ್ನ ಬಂಧುಗಳಿಗೆ ಕುಶಲ-ಮಂಗಲ ಸರ್ವಥಾ ದುರ್ಲಭವಾದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದೆ. ಅದರಿಂದಲೇ ಮೋಹದ ಯಾವುದೇ ಕಾರಣವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ನನ್ನ ಹೃದಯ ಸೀಳಿಹೋಗುವಂತೆ ಅನಿಸುತ್ತಿದೆ. ॥31॥ ಭರತನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಖಿನ್ನನಾಗಿದ್ದನು. ಹೃದಯ ಶಿಥಿಲವಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಅವನು ಹೆದರಿದವನಂತಾಗಿ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಕ್ಷುಬ್ಧವಾಗಿದ್ದವು. ಇದೇ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಅವನು ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಅಯೋಧ್ಯಾಪುರಿಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ॥32॥

ಪುರದ್ವಾರದಲ್ಲಿ ಸದಾ ವೈಜಯಂತ ಪತಾಕೆ ಹಾರಾಡುತ್ತಿದ್ದುದರಿಂದ ಆ ಪಶ್ಚಿಮದ ದ್ವಾರವನ್ನು ವೈಜಯಂತ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಿದ್ದರು. ಭರತನು ಆ ವೈಜಯಂತ ದ್ವಾರದಿಂದ ಪುರಿಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಆಗ ಅವನ ರಥದ ಕುದುರೆಗಳು ಬಹಳ ಬಳಲಿದ್ದವು. ದ್ವಾರಪಾಲಕನು ಎದ್ದುನಿಂತು ಮಹಾರಾಜರಿಗೆ ಜಯವಾಗಲಿ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಅವನ ಹಿಂದೆಯೇ ನಡೆದನು. ॥33॥ ಭರತನ ಮನಸ್ಸು ಕಳವಳಗೊಂಡು, ಗಾಬರಿಯಾಗಿದ್ದನು. ಆದ್ದರಿಂದ ರಘುಕುಲನಂದನ ಭರತನು ತನ್ನ ಜೊತೆಗೆ ಬಂದ ದ್ವಾರಪಾಲಕನನ್ನು ಹಿಂದಿರುಗಿಸಿದನು. ಕೇಕೆಯರಾಜ ಅಶ್ವಪತಿಯ ಬಳಲಿ ಬೆಂಡಾದ ಸಾರಥಿಯಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಹೇಳಿದನು - ॥34॥

ಪಾಪರಹಿತ ಸೂತನೇ! ಕಾರಣವಿಲ್ಲದೆಯೇ ಇಷ್ಟು ಅವಸರದಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ಏಕೆ ಕರೆಸಲಾಗಿದೆ? ಇದನ್ನು ವಿಚಾರ ಮಾಡಿ ನನ್ನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಆಶಂಕೆ ಮೂಡಿದೆ. ನನ್ನ ದೀನತೆಯ ಸ್ವಭಾವವೂ ಭ್ರಷ್ಟವಾದಂತಾಗಿದೆ. ॥35॥

ಸಾರಥಿಯೇ! ಮೊದಲು ನಾನು ರಾಜರ ವಿನಾಶದ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಹೇಗೆ ಕೇಳಿದ್ದೆನೋ, ಅದೆಲ್ಲ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಇಂದು ನಾನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ॥36॥ ನಾನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ - ಗೃಹಸ್ಥರ ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಕಸ ಗುಡಿಸಲಿಲ್ಲ, ಅವು ಪಾಳುಬಿದ್ದಂತೆ ಶ್ರೀಹೀನವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿವೆ. ಕದ ತೆರೆದುಕೊಂಡಿದೆ, ಈ ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಬಲಿ-ವೈಶ್ವದೇವ ಕರ್ಮ ನಡೆಯುತ್ತಿಲ್ಲ. ಇವು ಧೂಪದ ಸುಗಂಧದಿಂದ ವಂಚಿತವಾಗಿವೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಇರುವ ಕುಟುಂಬಿ ಜನರು ಭೋಜನ ಮಾಡಿದಂತಿಲ್ಲ, ಇವೆಲ್ಲ ಮನೆಗಳು ಪ್ರಭಾಹೀನವಾಗಿ ಕಂಡು ಬರುತ್ತಿವೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಿಯ ನಿವಾಸವೇ ಇಲ್ಲದಂತೆ ಅನಿಸುತ್ತದೆ. ॥37-38॥

ದೇವಮಂದಿರಗಳು ಹೂವುಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾಗಿಲ್ಲ, ದೇವಾಲಯದ ಅಂಗಳ ಗುಡಿಸಿಯೇ ಇಲ್ಲದಂತಿದೆ. ಇವು ಮನುಷ್ಯರಿಂದ ಬರಿದಾಗಿದ್ದು, ಮೊದಲಿನಂತೆ ಶೋಭಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ॥39॥ ದೇವತಾಮೂರ್ತಿಗಳ ಪೂಜೆ ನಿಂತುಹೋಗಿದೆ. ಯಜ್ಞಶಾಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಯಜ್ಞ ನಡೆಯುತ್ತಿಲ್ಲ. ಹೂವು-ಮಾಲೆಗಳನ್ನು ಮಾರುವ ಪೇಟೆಯಲ್ಲಿ ಇಂದು ಮಾರಾಟದ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತು ಶೋಭಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ಮೊದಲಿನಂತೆ ವಣಿಕರು ಇಂದು ಕಂಡು ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಚಿಂತೆಯಿಂದ ಅವರ ಹೃದಯ ಉದ್ವಿಗ್ನವಾದಂತಿದೆ ಹಾಗೂ ತಮ್ಮ ವ್ಯಾಪಾರ ನಾಶವಾದ ಕಾರಣ ಅವರು ಸಂಕುಚಿತವಾದಂತಿದೆ. ॥40-41॥ ದೇವಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ, ಚೈತ್ಯವೃಕ್ಷಗಳ ಮೇಲೆ ವಾಸಿಸುವ ಪಶು-ಪಕ್ಷಿ ದೀನವಾಗಿ ಇರುವಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ನಗರದ ಎಲ್ಲ ಸ್ತ್ರೀ-ಪುರುಷರ ಮುಖ ಮಲಿನವಾಗಿದ್ದು, ಅವರ ಕಣ್ಣುಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಬನಿ ತುಂಬಿ ಎಲ್ಲರೂ ದೀನ, ಚಿಂತಿತ, ದುರ್ಬಲ ಹಾಗೂ ಉತ್ಕಂಠಿತವಾದಂತೆ ನಾನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ॥42-43॥ ಸಾರಥಿಯ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಆಗುತ್ತಿರುವ ಈ ಅನಿಷ್ಟಸೂಚಕ ಚಿಹ್ನೆಗಳನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ ಭರತನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ದುಃಖಿತನಾಗಿ ಅರಮನೆಯನ್ನು ಹೊಕ್ಕನು. ॥44॥ ದೇವೇಂದ್ರನ ನಗರಿಯಂತೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಬೀದಿಗಳು, ಮನೆಗಳು ಇಂದು ಶೂನ್ಯವಾಗಿವೆ. ಬಾಗಿಲುಗಳಲ್ಲಿ ಧೂಳು ತುಂಬಿಕೊಂಡಿದೆ, ಇಂತಹ ದುರ್ದೆಶೆಯನ್ನು ನೋಡಿ ಭರತನು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ದುಃಖದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿಹೋಗಿದ್ದನು. ॥45॥ ಆ ನಗರದಲ್ಲಿ ಹಿಂದೆ ಎಂದೂ ಆಗದಿರುವ ಅಪ್ರಿಯ ಸಂಗತಿಗಳನ್ನು ನೋಡಿ, ಮಹಾತ್ಮಾ ಭರತನು ತಲೆಯನ್ನು ತಗ್ಗಿಸಿ, ಹರ್ಷವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡು, ದೀನಹೃದಯದಿಂದ ತಂದೆಯ ಭವನವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ॥46॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಎಪ್ಪತ್ತೊಂದನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು ॥71॥

ಎಪ್ಪತ್ತೆರಡನೆಯ ಸರ್ಗ

ಭರತನು ಕೈಕೇಯಿಯ ಅಂತಃಪುರಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ತಾಯಿಯನ್ನು ವಂದಿಸಿ ಆಕೆಯಿಂದ ದಶರಥನ ಮರಣವಾರ್ತೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ವಿಲಪಿಸುದುದು, ಶ್ರೀರಾಮನು ಅರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಹೋದ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ತಾಯಿಯು ತಿಳಿಸಿದುದು

ತಂದೆಯ ಭವನವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದ ಭರತನು ಅಲ್ಲಿ ಪಿತನು ಇಲ್ಲದಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ತಾಯಿಯ ದರ್ಶನಕ್ಕಾಗಿ ಕೈಕೆಯಿಯ ಅಂತಃಪುರಕ್ಕೆ ಹೋದನು. ॥1॥

ತನ್ನ ತಂದೆಯ ಮನೆಯಿಂದ ಹಿಂದಿರುಗಿದ ಪುತ್ರನನ್ನು ನೋಡಿ ಕೈಕೇಯಿಯು ಹರ್ಷಗೊಂಡು ತಾನು ಕುಳಿತಿದ್ದ ಸುವರ್ಣ ಆಸನವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಸಟ್ಟನೆ ಎದ್ದುನಿಂತಳು. ॥2॥

ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ಭರತನು ತನ್ನ ಆ ಅಂತಃಪುರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಅದು ಶೋಭಾಹೀನವಾಗಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಮತ್ತೆ ತಾಯಿಯ ಶುಭ ಚರಣಗಳನ್ನು ಮುಟ್ಟಿ ನಮಸ್ಕರಿಸಿದನು. ॥3॥ ತನ್ನ ಯಶಸ್ವೀ ಪುತ್ರ ಭರತನನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಕೈಕೇಯಿಯು ಅವನ ಶಿರವನ್ನು ಆಘ್ರಾಣಿಸಿ, ಅವನನ್ನು ತೊಡೆಯಲ್ಲಿ ಕುಳ್ಳಿರಿಸಿಕೊಂಡು ಸಮಾಚಾರ ಕೇಳಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದಳು. ॥4॥

ಮಗು! ನೀನು ತಾತನ ಮನೆಯಿಂದ ಹೊರಟು ಇಂದಿಗೆ ಎಷ್ಟು ದಿನಗಳಾದವು? ನೀನು ರಥದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ಬಹಳ ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಬಂದಿರುವೆ. ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಆಯಾಸವಾಗಿಲ್ಲವಲ್ಲ? ॥5॥ ನಿನ್ನ ತಾತನವರು ಕ್ಷೇಮತಾನೇ? ನಿನ್ನ ಮಾವ ಯುಧಾಜಿತ್ತು ಕುಶಲವಾಗಿರುವನು ತಾನೇ? ಮಗು! ನೀನು ಇಲ್ಲಿಂದ ಹೋದಂದಿನಿಂದ ಇಂದಿನವರೆಗೆ ಸುಖವಾಗಿದ್ದೆಯಲ್ಲ? ಇದೆಲ್ಲವನ್ನು ತಿಳಿಸಪ್ಪ. ॥6॥ ಕೈಕೇಯಿಯು ಹೀಗೆ ಪ್ರೇಮದಿಂದ ಕೇಳಿದಾಗ ದಶರಥ ನಂದನ ಕಮಲ ನಯನ ಭರತನು ತಾಯಿಗೆ ಎಲ್ಲವನ್ನು ತಿಳಿಸಿದನು. ॥7॥ ಭರತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ - ಅಮ್ಮಾ! ತಾತನ ಮನೆಯಿಂದ ಹೊರಟು ಇಂದು ಎಂಟನೆಯ ದಿನವಾಗಿದೆ. ನನ್ನ ತಾತ ಮತ್ತು ಮಾವ ಯುಧಾಜಿತ್ತು ಕ್ಷೇಮವಾಗಿದ್ದಾರೆ. ॥8॥ ಪರಂತಪ ಕೇಕಯ ರಾಜನು ನನಗೆ ಕೊಟ್ಟ ಧನ-ರತ್ನಾದಿಗಗಳ ಭಾರದಿಂದ ಸೈನ್ಯವೆಲ್ಲ ಬಳಲಿಹೋಗಿದೆ. ಅವರು ಹಿಂದಿನಿಂದ ಬರುತ್ತಾ ಇದ್ದಾರೆ. ರಾಜಕೀಯ ಸಂದೇಶ ತಂದ ದೂತರು ಅವಸರಪಡಿಸಿದ್ದರಿಂದ ನಾನು ಮೊದಲೇ ಬಂದುಬಿಟ್ಟೆ. ಸರಿ, ಅಮ್ಮ! ನಾನು ಕೇಳುವುದನ್ನು ಹೇಳಮ್ಮ. ॥9-10॥

ಈ ನಿನ್ನ ಸುವರ್ಣಭೂಷಿತ ಮಂಚದ ಮೇಲಿರುವ ಶಯ್ಯೆ ಈಗ ಬರಿದಾಗಿರುವ ಕಾರಣವೇನು? (ಇಂದು ಮಹಾರಾಜರು ಇಲ್ಲಿ ಏಕೆ ಇಲ್ಲ?) ಈ ಮಹಾರಾಜರ ಪರಿಜನರು ಇಂದು ಪ್ರಸನ್ನರಾಗಿ ಏಕೆ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ? ॥11॥ ತಂದೆಯವರಾದ ಮಹಾರಾಜರು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ನಿನ್ನ ಅಂತಃಪುರದಲ್ಲೇ ಇರುತ್ತಿದ್ದರು. ಆದರೆ ಇಂದು ನಾನು ಅವರನ್ನೂ ಇಲ್ಲಿ ನೋಡುತ್ತಿಲ್ಲವಲ್ಲ? ಅವರ ದರ್ಶನ ಪಡೆಯಲೆಂದೇ ನಾನು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿರುವೆನು. ॥12॥

ಅಮ್ಮ! ತಂದೆಯವರು ಎಲ್ಲಿದ್ದಾರೆ? ಹೇಳು. ನಾನು ಅವರ ಕಾಲಿಗೆ ಬೀಳಬೇಕು ಅಥವಾ ದೊಡ್ಡಮ್ಮ ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಅಂತಃಪುರದಲ್ಲಿ ಅವರು ಇಲ್ಲವಲ್ಲ? ॥13॥ ಕೈಕೇಯಿಯು ರಾಜ್ಯಲೋಭದಿಂದ ಮೋಹಿತಳಾಗಿದ್ದಳು. ರಾಜನ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಅರಿಯದ ಭರತನಲ್ಲಿ ಆ ಘೋರ ಅಪ್ರಿಯ ಸಮಾಚಾರವನ್ನು ಪ್ರಿಯವೆಂದೇ ತಿಳಿದು ಈ ಪ್ರಕಾರ ಹೇಳತೊಡಗಿದಳು - ॥14॥ ಮಗು! ನಿನ್ನ ತಂದೆಯವರಾದ ಮಹಾರಾಜರು ಬಹಳ ಮಹಾತ್ಮರೂ, ತೇಜಸ್ವಿಗಳೂ, ಯಜ್ಞಶೀಲರೂ, ಸತ್ಪುರುಷರ ಆಶ್ರಯದಾತರೂ ಆಗಿದ್ದರು. ಒಂದಲ್ಲ ಒಂದು ದಿನ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೆ ಆಗುವ ಗತಿಯೇ ಅವರಿಗೆ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಯಿತು. ॥15॥ ಧಾರ್ಮಿಕ ಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ಭರತನ ಹೃದಯ ಶುದ್ಧವಾಗಿತ್ತು. ತಾಯಿಯ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಅವನು ಪಿತೃಶೋಕದಿಂದ ಅತ್ಯಂತ ಪೀಡಿತನಾಗಿ ಕೂಡಲೇ ನೆಲಕ್ಕೆ ಕುಸಿದನು. ‘ಅಯ್ಯೋ! ನಾನು ಸತ್ತೆ’ ಎಂದು ಅತ್ಯಂತ ದೀನ ಮತ್ತು ದುಃಖಮಯ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾ ಅಳತೊಡಗಿದನು. ಪರಾಕ್ರಮೀ ಮಹಾಬಾಹು ಭರತನು ಕೈಗಳನ್ನು ಪದೇ-ಪದೇ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಡಿಯುತ್ತಾ, ಹೊರಳಾಡಿದನು. ॥16-17॥ ಆ ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ರಾಜಕುಮಾರನ ಚಿತ್ತ ಭ್ರಾಂತ ಹಾಗೂ ವ್ಯಾಕುಲವಾಯಿತು. ಅವನು ತಂದೆಯ ಮೃತ್ಯುವಿನಿಂದಾಗಿ ದುಃಖ-ಶೋಕದಿಂದ ವ್ಯಾಕುಲಚಿತ್ತನಾಗಿ ವಿಲಪಿಸ ತೊಡಗಿದನು. ॥18॥

ಅಯ್ಯೋ! ನನ್ನ ತಂದೆಯ ಈ ಅತ್ಯಂತ ಸುಂದರ ಶಯ್ಯೆಯು ಮೊದಲು ಶರತ್ಕಾಲದ ರಾತ್ರಿಯು ಚಂದ್ರನಿಂದ ಸುಶೋಭಿತವಾಗುವ ನಿರ್ಮಲ ಆಕಾಶದಂತೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಅದೇ ಇಂದು ಬುದ್ಧಿವಂತ ಮಹಾರಾಜರಿಂದ ರಹಿತವಾಗಿ ಚಂದ್ರನಿಲ್ಲದ ಆಕಾಶದಂತೆ, ಒಣಗಿದ ಸಮುದ್ರದಂತೆ ಕಳಾಹೀನವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿದೆ. ॥19-20॥ ವಿಜಯೀ ವೀರರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಭರತನು ತನ್ನ ಸುಂದರ ಮುಖವನ್ನು ಬಟ್ಟೆಯಿಂದ ಮುಚ್ಚಿಕೊಂಡು ಬಿಸುಸುಯ್ದು ಕಂಬನಿಗರೆಯುತ್ತಾ ಅತ್ಯಂತ ಪೀಡಿತನಾಗಿ ನೆಲದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದು ಗೋಳಾಡತೊಡಗಿದನು. ॥21॥ ದೇವತುಲ್ಯ ಭರತನು ಶೋಕದಿಂದ ವ್ಯಾಕುಲನಾಗಿ ಕೊಡಲಿಯಿಂದ ಕಡಿದ ಸಾಲವೃಕ್ಷದಂತೆ ಭೂಮಿಗೆ ಬಿದ್ದುಬಿಟ್ಟನು. ಮತ್ತಗಜದಂತೆ ಪುಷ್ಟನಾದ ಚಂದ್ರ-ಸೂರ್ಯರಂತೆ ತೇಜಸ್ವಿ, ಶೋಕಾಕುಲನಾದ ತನ್ನ ಪುತ್ರನು ಹೀಗೆ ನೆಲದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ತಾಯಿ ಕೈಕೇಯಿಯು ಅವನನ್ನು ಎಬ್ಬಿಸಿ, ಈ ಪ್ರಕಾರ ಹೇಳಿದಳು - ॥22-23॥

ರಾಜಾ! ಏಳು, ಏಳು! ಮಹಾಯಶಸ್ವೀ ಕುಮಾರ! ನೀನು ಹೀಗೆ ಇಲ್ಲಿ ಧರೆಯಲ್ಲಿ ಏಕೆ ಬಿದ್ದಿರುವೆ? ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಸಮ್ಮಾನಿತರಾಗುವ ನಿನ್ನಂತಹ ಸತ್ಪುರುಷರು ಶೋಕಿಸುವುದಿಲ್ಲ.॥24॥

ಬುದ್ಧಿಸಂಪನ್ನ ಮಗನೇ! ಸೂರ್ಯನಲ್ಲಿ ಪ್ರಭೆಯು ನಿಶ್ಚಲವಾಗಿ ಇರುವಂತೆ ನಿನ್ನ ಬುದ್ಧಿ ಸುಸ್ಥಿರವಾಗಿದೆ. ಅದು ದಾನ-ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ತೊಡಗುವಂತಹುದಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಸದಾಚಾರ ಹಾಗೂ ವೇದವಾಕ್ಯಗಳನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವಂತಹುದಾಗಿದೆ. ॥25॥ ಭರತನು ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಬಹಳ ಹೊತ್ತು ಹೊರಳಾಡುತ್ತಾ ಇದ್ದು, ಮತ್ತೆ ಹೆಚ್ಚಾದ ಶೋಕದಿಂದ ವ್ಯಾಕುಲನಾಗಿ ಅವನು ತಾಯಿಯಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು- ॥26॥

ಮಹಾರಾಜರು ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕ ಮಾಡಿ, ಯಜ್ಞಾನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡುವರು ಹೀಗೆ ಯೋಚಿಸಿಯೇ ನಾನು ಬಹಳ ಹರ್ಷದಿಂದ ಅಲ್ಲಿಂದ ಪ್ರಯಾಣ ಮಾಡಿದ್ದೆ. ॥27॥ ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಾಗ ಎಲ್ಲ ಸಂಗತಿಗಳು ನನ್ನ ಆಸೆಗೆ ವಿಪರೀತವಾಗಿಯೇ ಆದುವು. ನನ್ನ ಎದೆ ಬಿರಿಯುತ್ತಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಸದಾ ನಮ್ಮ ಪ್ರಿಯ ಮತ್ತು ಹಿತದಲ್ಲೇ ಇದ್ದ ತಂದೆಯನ್ನು ನಾನು ಇಂದು ನೋಡುತ್ತಿಲ್ಲ. ॥28॥

ಅಮ್ಮಾ! ನಾನು ಬರುವ ಮೊದಲೇ ತೀರಿಹೋಗಲು ಮಹಾರಾಜರಿಗೆ ಯಾವ ರೋಗ ಉಂಟಾಗಿತ್ತು? ಶ್ರೀರಾಮನೇ ಆದಿ ಎಲ್ಲ ಸಹೋದರರು ಧನ್ಯರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಅವರು ಸ್ವತಃ ನಿಂತು ತಂದೆಯವರ ಅಂತ್ಯೇಷ್ಟಿಯನ್ನು ಮಾಡಿದರು. ॥29॥ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಪೂಜ್ಯರಾದ ನನ್ನ ತಂದೆ ಯಶಸ್ವೀ ಮಹಾರಾಜರಿಗೆ ನಾನು ಬರುವುದು ತಿಳಿದಿರಲಿಕ್ಕಿಲ್ಲ. ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಅವರು ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ನನ್ನ ತಲೆಯನ್ನು ಬಗ್ಗಿಸಿ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಆಘ್ರಾಣಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ॥30॥

ಅಯ್ಯೋ! ಸುಲಭವಾಗಿ ಮಹತ್ಕಾರ್ಯ ಮಾಡುವ ನನ್ನ ತಂದೆಯವರ ಆ ಕೋಮಲ ಕೈ ಎಲ್ಲಿದೆ? ಅದರ ಸ್ಪರ್ಶದಿಂದ ನನಗೆ ಬಹಳ ಸುಖವಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಅವರು ಅದೇ ಕೈಯಿಂದ ಪದೇ-ಪದೇ ಧೂಳಿಧೂಸರಿತನಾದ ನನ್ನ ಶರೀರವನ್ನು ನೇವರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ॥31॥ ಈಗ ನನಗೆ ಅಣ್ಣನೂ, ತಂದೆಯೂ, ಬಂಧುವೂ ಆದ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನಿಗೆ ನಾನು ಪರಮಪ್ರಿಯದಾಸನಾಗಿರುವೆನು. ಅನಾಯಾಸವಾಗಿಯೇ ಮಹಾಪರಾಕ್ರಮ ತೋರುವ ಅವನಿಗೆ ನಾನು ಬಂದಿರುವ ಸೂಚನೆಯನ್ನು ಬೇಗನೇ ಕೊಡು. ॥32॥ ಧರ್ಮಜ್ಞನಾದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪುರುಷನಿಗೆ ಜ್ಯೇಷ್ಠ ಸಹೋದರ ತಂದೆಯಂತೆ ಆಗಿರುತ್ತಾನೆ. ನಾನು ಅವನ ಚರಣಗಳಲ್ಲಿ ನಮಸ್ಕಾರ ಮಾಡುವೆನು. ಈಗ ಅವನೇ ನನಗೆ ಆಶ್ರಯವಾಗಿದ್ದಾನೆ. ॥33॥ ಆರ್ಯೆ! ಧರ್ಮದ ಆಚರಣೆಯೇ ಸ್ವಭಾವವಾಗಿದ್ದ, ದೃಢತೆಯಿಂದ ಉತ್ತಮವ್ರತವನ್ನು ಪಾಲಿಸುವ, ಸತ್ಯಪರಾಕ್ರಮಿ ಹಾಗೂ ಧರ್ಮಜ್ಞ ನನ್ನ ತಂದೆ ಮಹಾರಾಜರು ಅಂತ್ಯಸಮಯದಲ್ಲಿ ಏನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದರು? ನನಗಾಗಿ ಅವರ ಏನಾದರೂ ಸಂದೇಶವಿದ್ದರೆ ನಾನು ಕೇಳಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ. ॥34॥ ಭರತನು ಹೀಗೆ ಕೇಳಿದಾಗ ಕೈಕೇಯಿಯು ಎಲ್ಲ ಸಂಗತಿಯನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿಸಿದಳು. ಅವಳು ಹೇಳಿದಳು - ಮಗು! ಬುದ್ಧಿವಂತರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠರಾದ ನಿನ್ನ ತಂದೆ ಮಹಾರಾಜರು ಹಾ ರಾಮಾ! ಹಾ ಸೀತೆ! ಹಾ ಲಕ್ಷ್ಮಣಾ! ಹೀಗೆ ಪ್ರಲಾಪಮಾಡುತ್ತಾ ಪರಲೋಕದ ಯಾತ್ರೆ ಮಾಡಿದರು. ॥35-36॥ ಬಂಧನದಲ್ಲಿದ್ದ ಗಜರಾಜ ವಿವಶವಾದಂತೆ ಕಾಲಧರ್ಮಕ್ಕೆ ವಶೀಭೂತರಾದ ನಿನ್ನ ತಂದೆಯವರು ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದರು. ॥37॥ ಸೀತಾಸಹಿತ ಪುನಃ ಮರಳಿ ಬಂದ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಮತ್ತು ಮಹಾಬಾಹು ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ನೋಡುವವರೆ ಕೃತಾರ್ಥರಾಗುವರು. ॥38॥ ತಾಯಿಯು ಹೇಳಿದ ಈ ಇನ್ನೊಂದು ಅಪ್ರಿಯ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಭರತನು ಇನ್ನೂ ದುಃಖಿತನಾದನು. ಅವನ ಮುಖದಲ್ಲಿ ವಿಷಾದ ಆವರಿಸಿತು. ಅವನು ಪುನಃ ತಾಯಿಯ ಬಳಿ ಕೇಳಿದನು - ॥39॥

ಅಮ್ಮಾ! ಕೌಸಲ್ಯಾನಂದವರ್ಧನ ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಮತ್ತು ಸೀತೆಯೊಂದಿಗೆ ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗಿರುವರು? ॥40॥ ಹೀಗೆ ಕೇಳಿದಾಗ ಅವನ ತಾಯಿ ಕೈಕೇಯಿಯು ಒಂದೇ ಸಮನೆ ಪ್ರಿಯಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಆ ಅಪ್ರಿಯ ಸಂವಾದವನ್ನು ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ ಹೇಳಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದಳು. ॥41॥

ಮಗನೇ! ರಾಜಕುಮಾರ ಶ್ರೀರಾಮನು ವಲ್ಕಲಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿ ಸೀತೆಯೊಂದಿಗೆ ದಂಡಕಾರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಹೊರಟು ಹೋದನು. ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ ಅವನನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ ಹೋಗಿರುವನು. ॥42॥ ಇದನ್ನು ಕೇಳಿ ಭರತನು ಹೆದರಿಹೋದನು, ಅವನಿಗೆ ಅಣ್ಣನ ಚರಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಶಂಕೆ ಉಂಟಾಯಿತು (ಶ್ರೀರಾಮನು ಎಲ್ಲಾದರೂ ಧರ್ಮದಿಂದ ಪತಿತನಾಗಿಲ್ಲವಲ್ಲ ಎಂದು ಯೋಚಿಸತೊಡಗಿದನು) ತನ್ನ ವಂಶದ ಮಹತಿಯನ್ನು ನೆನೆದು ಅವನು ಕೈಕೇಯಿಯ ಬಳಿ ಕೇಳಿದನು - ॥43॥

ಅಮ್ಮಾ! ಶ್ರೀರಾಮನು ಯಾವುದೋ ಕಾರಣದಿಂದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಧನವನ್ನು ಅಪಹರಿಸಲಿಲ್ಲವಲ್ಲ? ಯಾವನಾದರೂ ನಿಷ್ಪಾಪಿ ಶ್ರೀಮಂತನ ಅಥವಾ ದರಿದ್ರನ ಹತ್ಯೆಯನ್ನು ಮಾಡಿಬಿಟ್ಟನೇ? ॥44॥ ರಾಜಕುಮಾರ ಶ್ರೀರಾಮನ ಮನಸ್ಸು ಯಾವುದಾದರೂ ಪರಸ್ತ್ರೀಯ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗಿಲ್ಲವಲ್ಲ? ಯಾವ ಅಪರಾಧಕ್ಕಾಗಿ ಅಣ್ಣನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ದಂಡಕಾರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಕಳಿಸಲಾಯಿತು? ॥45॥ ಆಗ ಚಪಲ ಸ್ವಭಾವದ ಭರತನ ತಾಯಿ ಕೈಕೇಯಿಯು ವಿವೇಕಶೂನ್ಯ ಚಂಚಲ ನಾರೀಸ್ವಭಾವದಿಂದ ತನ್ನ ಕಾರಸ್ಥಾನವನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿಸಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದಳು. ॥46॥

ಮಹಾತ್ಮಾ ಭರತನು ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿದಂತೆ ಕೇಳಿದಾಗ ವ್ಯರ್ಥವಾಗಿ ತನ್ನನ್ನು ವಿದುಷಿ ಎಂದು ತಿಳಿದಿರುವ ಕೈಕೇಯಿಯು ಬಹಳ ಹರ್ಷಗೊಂಡು ಹೇಳಿದಳು - ॥47॥

ಮಗು! ಶ್ರೀರಾಮನು ಯಾವುದೇ ಕಾರಣದಿಂದ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಧನ ಅಪಹಾರ ಮಾಡಿಲ್ಲ. ಯಾವುದೇ ನಿರಪರಾಧೀ ಶ್ರೀಮಂತ ಅಥವಾ ದರಿದ್ರರ ಹತ್ಯೆಯನ್ನು ಅವನು ಮಾಡಲಿಲ್ಲ. ಶ್ರೀರಾಮನು ಯಾವುದೇ ಪರಸ್ತ್ರೀಯ ಕಡೆಗೆ ದೃಷ್ಟಿ ಹರಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ॥48॥

ಮಗನೇ! (ಶ್ರೀರಾಮನು ಕಾಡಿಗೆ ಹೋದ ಕಾರಣ ಇಂತಿದೆ-) ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಶ್ರೀರಾಮ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕವಾಗುವುದೆಂದು ಕೇಳಿದಾಗ ನಾನು ನಿನ್ನ ತಂದೆಯ ಬಳಿ ನಿನಗಾಗಿ ರಾಜ್ಯ ಮತ್ತು ಶ್ರೀರಾಮನಿಗಾಗಿ ವನವಾಸವನ್ನು ಬೇಡಿದ್ದೆ. ॥49॥ ಅವರು ತನ್ನ ಸತ್ಯಪ್ರತಿಜ್ಞ ಸ್ವಭಾವಕ್ಕನುಸಾರ ನನ್ನ ಬೇಡಿಕೆಯನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿ, ಶ್ರೀರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರನ್ನು ಸೀತೆಯೊಂದಿಗೆ ವನಕ್ಕೆ ಕಳಿಸಿಕೊಟ್ಟರು. ಮತ್ತೆ ತನ್ನ ಪ್ರಿಯಪುತ್ರ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ನೋಡದೆ ಆ ಮಹಾಯಶಸ್ವೀ ಮಹಾರಾಜರು ಪುತ್ರಶೋಕದಿಂದ ಪೀಡಿತರಾಗಿ ಪರಲೋಕವಾಸಿಗಳಾದರು. ॥50-51॥ ಧರ್ಮಜ್ಞನೇ! ಈಗ ನೀನು ರಾಜಪದವಿಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸು. ನಿನಗಾಗಿಯೇ ನಾನು ಹೀಗೆಲ್ಲ ಮಾಡಿರುವೆನು. ॥52॥

ಮಗು! ಶೋಕ ಮತ್ತು ಸಂತಾಪವನ್ನು ಪಡಬೇಡ, ಧೈರ್ಯವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸು. ಈಗ ಈ ನಗರ ಮತ್ತು ನಿಷ್ಕಂಟಕ ರಾಜ್ಯ ನಿನ್ನ ಅಧೀನವೇ ಇದೆ. ॥53॥ ಆದ್ದರಿಂದ ಮಗನೇ! ಈಗ ವಿಧಿ-ವಿಧಾನಬಲ್ಲ ವಸಿಷ್ಠಾದಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರೊಂದಿಗೆ ನೀನು ಉದಾರಹೃದಯೀ ಮಹಾರಾಜರ ಅಂತ್ಯಕ್ರಿಯೆ ನಡೆಸಿ ಈ ಪೃಥವಿಯ ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕ ಮಾಡಿಕೋ. ॥54॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಎಪ್ಪತ್ತೆರಡನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು ॥72॥

ಎಪ್ಪತ್ತಮೂರನೆಯ ಸರ್ಗ

ಭರತನು ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನು ಧಿಕ್ಕರಿಸಿದುದು, ಅವಳ ಮೇಲೆ ಮಹಾರೋಷವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿದುದು

ಪಿತನ ಪರಲೋಕವಾಸ ಮತ್ತು ಇಬ್ಬರೂ ಸಹೋದರರ ವನವಾಸದ ಸಮಾಚಾರ ಕೇಳಿ ಭರತನು ದುಃಖದಿಂದ ಸಂತಪ್ತನಾಗಿ ತಾಯಿ ಕೈಕೇಯಿಯ ಬಳಿ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಹೇಳಿದನು - ॥1॥

ಅಯ್ಯೋ! ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ಕೊಂದುಹಾಕಿದೆ. ನಾನು ತಂದೆಯಿಂದ ಮತ್ತು ತಂದೆಯಂತಿದ್ದ ಅಣ್ಣನಿಂದಲೂ ಅಗಲಿ ಹೋದೆ. ಈಗ ನಾನಾದರೋ ಶೋಕದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ್ದೇನೆ, ನಾನು ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಡೆದು ಏನು ಮಾಡುವುದು? ॥2॥ ನೀನು ಮಹಾರಾಜರನ್ನು ಪರಲೋಕವಾಗಿಸಿ, ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ತಪಸ್ವಿಯಾಗಿಸಿ ನನಗೆ ದುಃಖದ ಮೇಲೆ ದುಃಖವನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿರುವೆ. ಗಾಯದ ಮೇಲೆ ಉಪ್ಪನ್ನು ಸವರಿದೆ. ॥3॥ ನೀನು ಈ ಕುಲವನ್ನು ನಾಶಮಾಡಲೆಂದೇ ಕಾಲರಾತ್ರಿಯಾಗಿ ಬಂದಿರುವೆ. ನಮ್ಮ ತಂದೆವರು ನಿನ್ನನ್ನು ತನ್ನ ಪತ್ನಿಯಾಗಿ ಏಕೆ ಮಾಡಿಕೊಂಡನೋ, ಉರಿಯುವ ಕೆಂಡವನ್ನು ಉಡಿಯಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡಿದ್ದನು. ಆದರೆ ಈ ಮಾತು ಆಗ ಅವರಿಗೆ ತಿಳಿದಿರಲಿಕ್ಕಿಲ್ಲ. ॥4॥ ಪಾಪವನ್ನೇ ನೋಡುವ ಕಳಂಕಿನಿಯೇ! ನೀನು ನಮ್ಮ ತಂದೆಯವರನ್ನು ಕಾಲನ ಬಾಯಿಗೆ ನೂಕಿದೆ ಮತ್ತು ಮೋಹವಶಳಾಗಿ ಕುಲದ ಸುಖವನ್ನು ಎಂದೆಂದಿಗೂ ಕಿತ್ತುಕೊಂಡೆ. ॥5॥ ನಿನ್ನನ್ನು ಪಡೆದು ಸತ್ಯಪ್ರತಿಜ್ಞ, ಮಹಾಯಶಸ್ವೀ ತಂದೆಯವರಾದ ಮಹಾರಾಜರು ದುಃಸಹ ದುಃಖದಿಂದ ಸಂತಪ್ತರಾಗಿ ಪ್ರಾಣತ್ಯಜಿಸಲು ವಿವಶರಾದರು. ॥6॥ ನೀನು ನನ್ನ ಧರ್ಮವತ್ಸಲ ತಂದೆಯಾದ ಮಹಾರಾಜರನ್ನು ಏಕೆ ವಿನಾಶಗೊಳಿಸಿದೆ? ಹೇಳು. ನನ್ನ ಅಣ್ಣ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಮನೆಯಿಂದ ಏಕೆ ಓಡಿಸಿದೆ? ನೀನು ಹೇಳಿದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಏಕೆ ಕಾಡಿಗೆ ಹೋದನು? ॥7॥ ಕೌಸಲ್ಯೆ ಮತ್ತು ಸುಮಿತ್ರೆಯರೂ ಕೂಡ ನನ್ನ ತಾಯಿ ಎನಿಸಿದ ಕೈಕೇಯಿಯಾದ ನಿನ್ನನ್ನು ಪಡೆದು ಪುತ್ರಶೋಕದಿಂದ ಪೀಡಿತರಾದರು. ಇನ್ನು ಅವರು ಜೀವಿಸಿ ಇರುವುದೂ ಕಠಿಣವಾಗಿದೆ. ॥8॥ ಅಣ್ಣನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನು ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಗುರು-ಹಿರಿಯರೊಡನೆ ಹೇಗೆ ವರ್ತಿಸಬೇಕೆಂಬುದನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿದಿರುವನು. ಅದರಿಂದ ತನ್ನ ತಾಯಿಯ ಕುರಿತು ಅವನು ವರ್ತಿಸುತ್ತಿರುವಂತೆ ನಿನ್ನೊಡನೆಯೂ ಉತ್ತಮವಾಗಿ ವರ್ತಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ॥9॥ ನನ್ನ ದೊಡ್ಡಮ್ಮ ಕೌಸಲ್ಯೆಯೂ ಬಹಳ ದೂರದರ್ಶಿನಿಯಾಗಿದ್ದಾಳೆ. ಆಕೆಯು ಧರ್ಮವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ನಿನ್ನೊಂದಿಗೆ ತಾಯಿಯಂತೆ ವರ್ತಿಸುತ್ತಿರುವಳು. ॥10॥

ಪಾಪಿನಿಯೇ! ಅವಳ ಮಹಾತ್ಮಾ ಪುತ್ರನಿಗೆ ವಲ್ಕಲಗಳನ್ನು ಉಡಿಸಿ ನೀನು ವನವಾಸಕ್ಕೆ ಅಟ್ಟಿಬಿಟ್ಟೆ. ಹೀಗಿದ್ದರೂ ನಿನಗೆ ಶೋಕ ಏಕೆ ಆಗುತ್ತಿಲ್ಲ? ॥11॥ ಶ್ರೀರಾಮನು ಯಾರ ಕೆಡುಕನ್ನೂ ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನು ಶೂರವೀರ, ಪವಿತ್ರಾತ್ಮಾ ಮತ್ತು ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನಿಗೆ ನಾರುಮಡಿಯನ್ನುಡಿಸಿ ವನವಾಸಕ್ಕೆ ಕಳಿಸಿ ನೀನು ಯಾವ ಲಾಭವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿರುವೆ? ॥12॥ ನೀನು ಲೋಭಿಯಾಗಿರುವೆ ಎಂದು ನಾನು ತಿಳಿಯುತ್ತೇನೆ, ನನಗೆ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನಲ್ಲಿ ಎಂತಹ ಭಾವವಿದೆ ಎಂಬುದು ನಿನಗೆ ತಿಳಿದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ರಾಜ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಮಹಾ ಅನರ್ಥವನ್ನು ಮಾಡಿಬಿಟ್ಟೆ. ॥13॥ ಪುರುಷಸಿಂಹ ಶ್ರೀರಾಮ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ನೋಡದೆ ನಾನು ಯಾವ ಶಕ್ತಿಯ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಈ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಹೇಗೆ ರಕ್ಷಿಸಬಲ್ಲೆನು? (ನನ್ನ ಬಲವಾದರೋ ನನ್ನ ಅಣ್ಣನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ.) ॥14॥

ಮೇರುಪರ್ವತವು ತನ್ನ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ತನ್ನ ಮೇಲೆ ಹುಟ್ಟಿದ ಗಹನ ವನವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದಂತೆ (ಆ ದುರ್ಗಮ ವನದಿಂದ ಆವರಿಸದಿದ್ದರೆ ಬೇರೆ ಜನರು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಅದರ ಮೇಲೆ ಆಕ್ರಮಣ ಮಾಡಬಲ್ಲರು?) ನನ್ನ ಧರ್ಮಾತ್ಮ ತಂದೆ ಮಹಾರಾಜರೂ ಕೂಡ ಸದಾ ಆ ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ಬಲವಂತ ಶ್ರೀರಾಮನ ಆಶ್ರಯವನ್ನೇ ಪಡೆಯುತ್ತಿದ್ದರು. (ಅವನಲ್ಲೇ ತನ್ನ ಲೋಕ-ಪರಲೋಕದ ಸಿದ್ಧಿಯ ಆಸೆಯನ್ನಿಟ್ಟಿದ್ದರು.) ॥15॥ ಈ ರಾಜ್ಯದ ಭಾರವನ್ನು ಮಹಾ ಧುರಂಧನು ಧರಿಸಿದಂತೆ, ನಾನು ಯಾವ ಬಲದಿಂದ ಧರಿಸಬಲ್ಲೆನು? ಯಾವುದಾದರೂ ಸಣ್ಣದಾದ ಕರುವು ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ಎತ್ತುಗಳು ಎಳೆಯುವ ಮಹಾಭಾರವನ್ನು ಎಳೆಯಲಾರದೋ ಹಾಗೆಯೇ ಈ ರಾಜ್ಯದ ಮಹಾಭಾರವನ್ನು ನಾನು ಸಹಿಸಲಾರೆ. ॥16॥

ಅಥವಾ ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಉಪಾಯಗಳಿಂದ ಹಾಗೂ ಬುದ್ಧಿಬಲದಿಂದ ರಾಜ್ಯವಾಳುವ ಶಕ್ತಿ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಇದ್ದರೂ ಕೇವಲ ತನ್ನ ಮಗನಿಗಾಗಿ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಬಯಸುವ ನಿನ್ನ ಮನೋ ಕಾಮನೆ ಪೂರ್ಣವಾಗಿಸಲು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ. ॥17॥ ಶ್ರೀರಾಮನು ನಿನ್ನನ್ನು ಸದಾ ತನ್ನ ಮಾತೆಯಂತೆ ನೋಡದಿದ್ದರೆ, ನಿನ್ನಂತಹ ಪಾಪಪೂರ್ಣ ವಿಚಾರವುಳ್ಳ ಮಾತೆಯನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಲು ನಾನು ಕೊಂಚವೂ ಹಿಂಜರಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ॥18॥ ಉತ್ತಮ ಚರಿತ್ರದಿಂದ ಪತನಗೊಂಡ ಪಾಪಿನಿಯೇ! ನನ್ನ ಪೂರ್ವಜರು ಸದಾ ನಿಂದಿಸುತ್ತಿದ್ದ, ಪಾಪದಲ್ಲೇ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನಿಡುವ ಬುದ್ಧಿಯು ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ಉತ್ಪನ್ನವಾಯಿತು? ॥19॥

ಈ ಕುಲದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರಿಗಿಂತ ಹಿರಿಯವನಾದವನಿಗೆ ರಾಜ್ಯಾಭಿಷೇಕ ಆಗುತ್ತದೆ. ಇತರ ಸಹೋದರರು ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತದಿಂದ ಹಿರಿಯವನ ಆಜ್ಞೆಗಧೀನವಾಗಿದ್ದು ಕಾರ್ಯ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ॥20॥ ಕ್ರೂರಸ್ವಭಾವವುಳ್ಳ ಕೈಕೇಯಿ! ನಾನು ತಿಳಿದಂತೆ ನೀನು ರಾಜಧರ್ಮವನ್ನು ನೋಡಿಯೇ ಇಲ್ಲ ಅಥವಾ ಅದನ್ನು ಏನೂ ತಿಳಿದಿಲ್ಲ. ರಾಜರುಗಳ ವರ್ತನೆಯ ಸನಾತನ ಸ್ವರೂಪವೂ ನಿನಗೆ ಅರಿವಿಲ್ಲ. ॥21॥ ರಾಜಕುಮಾರರಲ್ಲಿ ಹಿರಿಯವನಾದವನಿಗೇ ರಾಜ್ಯ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಎಲ್ಲ ರಾಜರಲ್ಲಿ ಇದೇ ನಿಯಮ ಪಾಲಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವಂಶೀ ಅರಸರಲ್ಲಿ ಇದರ ವಿಶೇಷ ಆದರವಿದೆ. ॥22॥ ಯಾವುದು ಏಕಮಾತ್ರ ಧರ್ಮದಿಂದಲೇ ರಕ್ಷಣೆ ಆಗುತ್ತಾ ಬಂದಿದೆಯೋ, ಕುಲೋಚಿತ ಸದಾಚಾರದ ಪಾಲನೆಯಿಂದಲೇ ಸುಶೋಭಿತವಾಗಿದೆಯೋ, ಆ ಚಾರಿತ್ರ್ಯ ವಿಷಯಕ ಅಭಿಮಾನವು ಇಂದು ನಿನ್ನನ್ನು ಪಡೆದು, ನಿನ್ನ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ದೂರವಾಯಿತು. ॥23॥

ಮಹಾಭಾಗೇ! ನೀನೂ ಮಹಾರಾಜ ಕೇಕಯ ಕುಲದಲ್ಲೇ ಹುಟ್ಟಿರುವೆ, ಹೀಗಿದ್ದರೂ ನಿನ್ನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಇಂತಹ ನಿಂದಿತ ಬುದ್ಧಿಮೋಹ ಹೇಗೆ ಉಂಟಾಯಿತು? ॥24॥ ಎಲೆಗೆ! ನಿನ್ನ ವಿಚಾರ ಬಹಳ ಪಾಪಪೂರ್ಣವಾಗಿದೆ. ನಿನ್ನ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ನಾನು ಎಂದಿಗೂ ಪೂರ್ಣ ಮಾಡಲಾರೆ. ನೀನು ನನ್ನ ಪ್ರಾಣವೇ ಕಳೆಯುವಂತಹ ವಿಪತ್ತಿನ ಅಡಿಪಾಯವನ್ನೇ ಹಾಕಿರುವೆ. ॥25॥ ನೋಡು, ನಾನು ಈಗ ನಿನಗೆ ಅಪ್ರಿಯವಾದುದನ್ನು ಮಾಡಲು ಹೊರಟಿರುವೆನು. ಸ್ವಜನರ ಪ್ರಿಯನಾದ ನಿಷ್ಪಾಪ ಅಣ್ಣನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ವನದಿಂದ ನಾನು ಮರಳಿ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಬರುತ್ತೇನೆ. ॥26॥ ಶ್ರೀರಾಮ ನನ್ನು ಮರಳಿ ಕರೆದುಕೊಂಡುಬಂದು, ಉದ್ದೀಪ್ತ ತೇಜವುಳ್ಳ ಮಹಾಪುರುಷನಾದ ಅವನ ದಾಸನಾಗಿ ಸ್ವಸ್ಥಚಿತ್ತದಿಂದ ಜೀವನ ಕಳೆಯುವೆನು. ॥27॥ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಮಹಾತ್ಮಾ ಭರತನು ಶೋಕದಿಂದ ಪೀಡಿತನಾಗಿ ಪುನಃ ಕಟುಮಾತುಗಳಿಂದ ಕೈಕೇಯನ್ನು ನೋಯಿಸುತ್ತಾ, ಮಂದರಾಚಲದ ಗುಹೆಯಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿರುವ ಸಿಂಹವು ಗರ್ಜಿಸುವಂತೆ ಆಕೆಯನ್ನು ತೆಗಳುತ್ತಿದ್ದನು.॥28॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಎಪ್ಪತ್ತಮೂರನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು.॥73॥

ಎಪ್ಪತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಸರ್ಗ

ಭರತನು ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನು ಬಹಳವಾಗಿ ನಿಂದಿಸಿದುದು

ಹೀಗೆ ಭರತನು ತಾಯಿಯನ್ನು ಬಹುವಾಗಿ ನಿಂದಿಸಿದರೂ ಅವನ ಕೋಪವು ಶಾಂತವಾಗದೆ, ಪುನಃ ರೋಷಗೊಂಡು ಕಠೋರ ಮಾತುಗಳಿಂದ ನಿಂದಿಸತೊಡಗಿದನು. ॥1॥

ದುಷ್ಟಚಾರಿಣಿಯೇ! ಕ್ರೂರಸ್ವಭಾವದವಳೇ! ಪಾಪಿಷ್ಠಳೇ! ನೀನು ಈಗಲೇ ರಾಜ್ಯಭ್ರಷ್ಟಳಾಗು. ಧರ್ಮವು ನಿನ್ನನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಈಗ ನೀನು ಸತ್ತಿರುವ ಮಹಾರಾಜನಿಗಾಗಿ ಅಳಬೇಡ (ಏಕೆಂದರೆ ನೀನು ಪತ್ನೀಧರ್ಮದಿಂದ ಪತಿತಳಾಗಿರುವೆ) ಅಥವಾ ನಾನು ಸತ್ತುಹೋದೆನೆಂದು ತಿಳಿದು ನೀನು ಜೀವನವಿಡೀ ಪುತ್ರನಿಗಾಗಿ ಗೋಳಾಡುತ್ತಲೇ ಇರು. ॥2॥

ಶ್ರೀರಾಮನು ಅಥವಾ ಅತ್ಯಂತ ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ಮಹಾರಾಜರು ನಿನಗೇನು ಕೆಡುಕನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದರು? ನಿನ್ನ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವರಿಗೆ ವನವಾಸ ಮತ್ತು ಮೃತ್ಯುವಿನ ಕಷ್ಟ ಅನುಭವಿಸಬೇಕಾಯಿತಲ್ಲ? ॥3॥

ಕೈಕೇಯಿ! ನೀನು ಈ ಕುಲವನ್ನು ನಾಶಮಾಡಿದ್ದರಿಂದ ಭ್ರೂಣಹತ್ಯೆಯ ಪಾಪ ತಲೆಯಲ್ಲಿ ಹೊತ್ತುಕೊಂಡೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನೀನು ನರಕಕ್ಕೆ ಹೋಗು, ತಂದೆಯವರ ಲೋಕ ನಿನಗೆ ಸಿಗದೇ ಹೋಗಲಿ. ॥4॥ ನೀನು ಈ ಘೋರಕರ್ಮದಿಂದ ಸಮಸ್ತ ಜನರ ಪ್ರಿಯನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಕಾಡಿಗಟ್ಟಿದೆ, ಇಂತಹ ದೊಡ್ಡ ಪಾಪವನ್ನು ಮಾಡಿರುವ ನೀನು ನನಗೂ ಭಯವನ್ನು ತಂದಿರಿಸಿದೆ. ॥5॥ ನಿನ್ನಿಂದಾಗಿ ನನ್ನ ತಂದೆಯವರ ಮೃತ್ಯು ಆಯಿತು, ಶ್ರೀರಾಮನು ಕಾಡನ್ನು ಸೇರಿದನು ಮತ್ತು ನನ್ನನ್ನೂ ಕೂಡ ಈ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಅಪಕೀರ್ತಿಗೆ ಭಾಗಿಯಾಗಿಸಿದೆ. ॥6॥

ರಾಜ್ಯಲೋಭದಿಂದ ಕ್ರೂರವಾದ ಕರ್ಮಮಾಡುವ ದುರಾಚಾರಿಣೀ ಪತಿಘಾತಿನಿಯೆ! ನೀನು ತಾಯಿಯ ರೂಪದ ನನ್ನ ಶತ್ರು ಆಗಿರುವೆ. ನೀನು ನನ್ನೊಡನೆ ಮಾತನಾಡಬೇಡ. ॥7॥ ಕೌಸಲ್ಯೆ, ಸುಮಿತ್ರೆ ಹಾಗೂ ಇತರ ನನ್ನ ತಾಯಂದಿರೆಲ್ಲರೂ ಕುಲಕಲಂಕಿನಿಯಾದ ನಿನ್ನಿಂದಾಗಿ ಮಹಾನ್ ದುಃಖದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದರು. ॥8॥ ನೀನು ಬುದ್ಧಿವಂತ ಧರ್ಮರಾಜ ಅಶ್ವಪತಿಯ ಕನ್ಯೆಯಾಗಿರುವೆ. ನೀನು ಅವನ ಕುಲದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೋ ರಾಕ್ಷಸಿಯಾಗಿ ಹುಟ್ಟಿರುವೆ. ಅದರಿಂದ ಪಿತನ ವಂಶವನ್ನು ವಿಧ್ವಂಸ ಮಾಡಿರುವೆ. ॥9॥

ನೀನು ಸದಾ ಸತ್ಯದಲ್ಲಿ ತತ್ಪರನಾಗಿರುವ ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ವೀರ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಕಾಡಿಗೆ ಕಳಿಸಿಬಿಟ್ಟೆ ಹಾಗೂ ನಿನ್ನ ಕಾರಣದಿಂದ ತಂದೆಯವರು ಸ್ವರ್ಗಸ್ಥರಾದರು; ಇವೆಲ್ಲ ಕೆಟ್ಟಕಾರ್ಯಗಳಿಂದ ಪ್ರಧಾನವಾಗಿ ಗಳಿಸಿದ ಪಾಪವೇ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಬಂದು ತನ್ನ ಫಲವನ್ನು ತೋರುತ್ತಿದೆ. ಇದರಿಂದ ನಾನು ಪಿತೃವಿಹೀನನಾದೆ, ಇಬ್ಬರೂ ಸಹೋದರರಿಂದ ಅಗಲಿಹೋದೆ ಮತ್ತು ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತಿನ ಜನರಿಗೆ ಅಪ್ರಿಯನಾಗಿಬಿಟ್ಟೆ. ॥10-11॥ ಪಾಪ ಪೂರ್ಣ ವಿಚಾರವುಳ್ಳ ನರಕಗಾಮಿನೀ ಕೈಕೇಯಿ! ಧರ್ಮ ಪರಾಯಣಾ ತಾಯಿ ಕೌಸಲ್ಯೆಯನ್ನು ಪತಿ ಮತ್ತು ಪುತ್ರನಿಂದ ವಂಚಿತಗೊಳಿಸಿ ಈಗ ನೀನು ಯಾವ ಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋಗುವೆ? ॥12॥ ಕ್ರೂರಹೃದಯೆ! ಕೌಸಲ್ಯಾಪುತ್ರ ಶ್ರೀರಾಮನು ನನಗೆ ಹಿರಿಯಣ್ಣ ಮತ್ತು ತಂದೆಯಂತೆ ಇದ್ದಾನೆ. ಅವನು ಜಿತೇಂದ್ರಿಯ ಹಾಗೂ ಬಂಧುಗಳ ಆಶ್ರಯದಾತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ನೀನು ಅವನನ್ನು ಹೀಗೆ ತಿಳಿಯಲೇ ಇಲ್ಲವೇ? ॥13॥

ಪುತ್ರನು ತಾಯಿಯ ಅಂಗ-ಪ್ರತ್ಯಂಗ ಮತ್ತು ಹೃದಯದಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನನಾಗುತ್ತಾನೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ತಾಯಿಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಿಯನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಇತರ ಬಂಧು-ಬಾಂಧವರು ಕೇವಲ ಪ್ರಿಯರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ (ಆದರೆ ಪುತ್ರನು ಪ್ರಿಯತರನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ). ॥14॥ ಹಿಂದೊಮ್ಮೆ ಧರ್ಮವನ್ನು ತಿಳಿದ ದೇವಸಮ್ಮಾನಿತ ಸುರಭಿ(ಕಾಮಧೇನು)ಯು ಪೃಥಿವಿಯಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಇಬ್ಬರು ಪುತ್ರರು ನೇಗಿಲಿನಿಂದ ಉಳುವಾಗ ನಿಃಶ್ಚೇಷ್ಟಿತರಾಗಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿದಳು. ॥15॥ ನಡುಮಧ್ಯಾಹ್ನದವರೆಗೆ ಒಂದೇಸಮನೆ ಉತ್ತಿದ್ದರಿಂದ ಅವರು ಬಹಳಲಿದ್ದರು. ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಇಬ್ಬರೂ ಪುತ್ರರಿಗೆ ಉಂಟಾದ ದುರ್ದೆಶೆಯನ್ನು ಕಂಡು ಸುರಭಿಯು ಪುತ್ರಶೋಕದಿಂದ ಅಳತೊಡಗಿದ್ದಳು. ಆಕೆಯ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಕಂಬನಿ ಹರಿಯಿತು. ॥16॥ ಅದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಮಹಾತ್ಮಾ ದೇವೇಂದ್ರನು ಸುರಭಿಯ ಕೆಳಗಿನಿಂದ ಎಲ್ಲಿಗೋ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದನು. ಅವನ ಶರೀರದ ಮೇಲೆ ಕಾಮಧೇನುವಿನ ಎರಡು ತೊಟ್ಟು ಸುಗಂಧಿತ ಕಣ್ಣೀರು ಬಿತ್ತು. ॥17॥

ಇಂದ್ರನು ಮೇಲೆ ನೋಡಿದಾಗ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಸುರಭಿಯು ನಿಂತು ಅತ್ಯಂತ ದುಃಖಿತಳಾಗಿ ದೀನಭಾವದಿಂದ ಅಳುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿದನು. ॥18॥ ಯಶಸ್ವಿನೀ ಸುರಭಿಯು ಶೋಕದಿಂದ ಸಂತಪ್ತಳಾಗಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ವಜ್ರಧಾರಿ ದೇವೇಂದ್ರನು ಉದ್ವಿಗ್ನನಾಗಿ ಕೈ ಜೋಡಿಸಿ ಕಾಮಧೇನುವಿನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು - ॥19॥ ಎಲ್ಲರ ಹಿತವನ್ನು ಬಯಸುವ ದೇವಿಯೆ! ನಮ್ಮ ಮೇಲೆ ಎಲ್ಲಿಂದಲಾದರೂ ಯಾವುದಾದರೂ ಮಹಾಭಯ ಬಂದೆರಗಲಿಲ್ಲವಲ್ಲ? ಯಾವ ಕಾರಣದಿಂದ ನಿನಗೆ ಈ ಶೋಕ ಉಂಟಾಗಿದೆ ಹೇಳು. ॥20॥ ಬುದ್ಧಿವಂತ ದೇವೇಂದ್ರನು ಹೀಗೆ ಕೇಳಿದಾಗ ಮಾತಿನ ಚತುರೆಯಾದ, ಧೀರಸ್ವಭಾವದ ಸುರಭಿಯು ಅವನಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದಳು - ॥21॥

ದೇವೇಶ್ವರ! ಪಾಪ ಶಾಂತವಾಗಲಿ, ನಿಮ್ಮ ಮೇಲೆ ಯಾವುದೇ ಭಯವಿಲ್ಲ. ನಾನಾದರೋ ನನ್ನ ಇಬ್ಬರು ಪುತ್ರರು ವಿಷಮ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ (ಘೋರ ಸಂಕಟದಲ್ಲಿ) ಬಿದ್ದಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಶೋಕಿಸುತ್ತಿರುವೆನು. ॥22॥ ಈ ಎರಡೂ ಎತ್ತುಗಳು ಅತ್ಯಂತ ದುರ್ಬಲ ಮತ್ತು ದುಃಖಿಯಾಗಿವೆ. ಬಿಸಿಲಿನ ಬೇಗೆಯಿಂದ ಬೆಂದು ಹೋಗಿರುವವು. ಮೇಲಿಂದ ಆ ದುಷ್ಟ ರೈತ ಇವುಗಳನ್ನು ಹೊಡೆಯುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ॥23॥

ನನ್ನ ಶರೀರದಿಂದ ಇವುಗಳ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗಿದೆ. ಅವೆರಡೂ ಭಾರದಿಂದ ಪೀಡಿತವಾಗಿ ದುಃಖಿಗಳಾಗಿವೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇವುಗಳನ್ನು ಕಂಡು ನಾನು ಶೋಕ ಸಂತಪ್ತಳಾಗಿದ್ದೇನೆ ಏಕೆಂದರೆ ಪುತ್ರನಂತೆ ಪ್ರಿಯರು ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ. ॥24॥ ಯಾರ ಸಾವಿರಾರು ಪುತ್ರರಿಂದ ಈ ಜಗತ್ತು ತುಂಬಿಹೋಗಿದೆಯೋ, ಆ ಕಾಮಧೇನುವು ಈ ರೀತಿ ಅಳುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಇಂದ್ರನು - ಪುತ್ರನಿಗಿಂತ ಮಿಗಿಲಾದವರು ಯಾರೂ ಇಲ್ಲವೆಂದು ತಿಳಿದನು. ॥25॥ ದೇವೇಶ್ವರ ಇಂದ್ರನು ತನ್ನ ಶರೀರದ ಮೇಲೆ ಈ ಪವಿತ್ರ ಸುಗಂಧಿತ ಕಂಬನಿಗಳನ್ನು ನೋಡಿ ದೇವೀ ಸುರಭಿಯನ್ನು ಈ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರಿಗಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠಳೆಂದು ತಿಳಿದನು. ॥26॥ ಯಾರ ಚರಿತ್ರವು ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗಾಗಿ ಸಮಾನವಾಗಿ ಹಿತಕರ ಮತ್ತು ಅನುಪಮವಾಗಿದೆಯೋ, ಅಭೀಷ್ಟ ದಾನರೂಪೀ ಐಶ್ವರ್ಯಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಸಂಪನ್ನವಾಗಿದೆಯೋ, ಸತ್ಯರೂಪೀ ಗುಣದಿಂದ ಕೂಡಿರುವಳೋ ಹಾಗೂ ಲೋಕರಕ್ಷಣೆಯ ಕಾಮನೆಯಿಂದ ಕಾರ್ಯಪ್ರವೃತ್ತಳಾಗುವಳೋ, ಆಕೆಯ ಸಾವಿರಾರು ಪುತ್ರರಿದ್ದಾರೋ ಅಂತಹ ಕಾಮಧೇನೂ ಕೂಡ ತನ್ನ ಎರಡು ಪುತ್ರರಿಗಾಗಿ, ಅವರ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಚೇಷ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ರತರಾಗಿದ್ದರೂ ಕಷ್ಟಪಡುವುದರಿಂದ ಶೋಕಿಸುತ್ತಿರುವಾಗ ಒಬ್ಬನೇ ಪುತ್ರರಿದ್ದ ಮಾತೆ ಕೌಸಲ್ಯೆ ಶ್ರೀರಾಮನ ಹೊರತು ಹೇಗೆ ಜೀವಿಸಿರಬಲ್ಲಳು? ॥27-28॥

ಒಬ್ಬನೇ ಪುತ್ರನಿರುವ ಈ ಸತೀ-ಸಾಧ್ವೀ ಕೌಸಲ್ಯೆಯನ್ನು ನೀನು ಆಕೆಯ ಪುತ್ರನಿಂದ ಅಗಲಿಸಿದೆ, ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಸದಾ ಈ ಲೋಕ ಮತ್ತು ಪರಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ದುಃಖವನ್ನೇ ಪಡೆಯುವೆ. ॥29॥ ನಾನಾದರೋ ಈ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಮರಳಿಸಿ ಅಣ್ಣನನ್ನು ಪೂಜಿಸುವೆನು ಮತ್ತು ಈ ಅಂತ್ಯೇಷ್ಟಿ ಸಂಸ್ಕಾರಾದಿಗಳನ್ನು ಮಾಡಿ ಪಿತನನ್ನು ಪೂರ್ಣರೂಪದಿಂದ ಪೂಜಿಸುವೆನು. ನಾನು ನಿಃಸಂದೇಹವಾಗಿ ನನ್ನ ಯಶವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವಂತಹ, (ನೀನು ಕೊಟ್ಟ ಕಲಂಕವನ್ನು ಇಲ್ಲವಾಗಿಸುವಂತಹ) ಕರ್ಮವನ್ನೇ ಮಾಡುವೆನು. ॥30॥

ಮಹಾಬಲಿ, ಮಹಾಬಾಹು ಕೋಸಲನರೇಶ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಮರಳಿ ಕರೆತಂದು ನಾನು ಸ್ವತಃ ಮುನಿಜನಸೇವಿತ ವನವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವೆನು. ॥31॥ ಪಾಪಪೂರ್ಣ ಸಂಕಲ್ಪ ಮಾಡುವ ಪಾಪಿನಿಯೇ! ಪುರವಾಸಿ ಜನರು ಕಣ್ಣೀರು ಸುರಿಸುತ್ತಾ ಗಂಟಲುಕಟ್ಟಿ ನನ್ನನ್ನು ನೋಡಲಿ ಹಾಗೂ ನೀನು ಮಾಡಿದ ಈ ಪಾಪದ ಹೊರೆಯನ್ನು ನಾನು ಹೊರುತ್ತಾ ಇರಲಿ-ಇದು ನನ್ನಿಂದ ಆಗಲಾರದು. ॥32॥ ಈಗ ನೀನು ಉರಿಯುವ ಬೆಂಕಿಗೆ ಬೀಳು, ಅಥವಾ ದಂಡಕಾರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಹೊರಟು ಹೋಗು. ಇಲ್ಲವೇ ಕತ್ತಿಗೆ ಹಗ್ಗ ಬಿಗಿದುಕೊಂಡು ಸತ್ತುಹೋಗು, ಇದಲ್ಲದೆ ನಿನಗೆ ಬೇರೆ ಯಾವ ಗತಿಯೂ ಇಲ್ಲ. ॥33॥ ಸತ್ಯಪರಾಕ್ರಮಿ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಬಂದಾಗಲೇ ಕಳಂಕ ದೂರವಾಗಬಹುದು ಹಾಗೂ ಆಗಲೇ ನಾನು ಕೃತಕೃತ್ಯನಾಗುವೆನು. ॥34॥ ಇಷ್ಟು ಹೇಳಿ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ತೋಮರ, ಅಂಕುಶದಿಂದ ಪೀಡಿತವಾದ ಆನೆಯಂತೆ ಭರತನು ಮೂರ್ಛಿತನಾಗಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಕುಸಿದುಬಿದ್ದನು ಹಾಗೂ ಕ್ರೋಧಗೊಂಡು ಬುಸುಗುಟ್ಟುವ ಹಾವಿನಂತೆ ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಡುತ್ತಿದ್ದನು. ॥35॥ ಪರಂತಪ ರಾಜಕುಮಾರ ಭರತನು ಉತ್ಸವ ಮುಗಿದಾಗ ಇಳಿಸಿದ ಇಂದ್ರಧ್ವಜದಂತೆ ಆಗ ಭೂಮಿಗೆ ಬಿದ್ದಿದ್ದನು. ಅವನ ಕಣ್ಣುಗಳು ಕೆಂಪಾಗಿದ್ದವು, ವಸ್ತ್ರಗಳು ಸಡಿಲಿಸಿದ್ದವು ಮತ್ತು ಆಭರಣಗಳೆಲ್ಲ ಚೆಲ್ಲಾಪಿಲ್ಲಿಯಾಗಿ ಬಿದ್ದಿದ್ದವು. ॥36॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಎಪ್ಪತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು.॥74॥

ಎಪ್ಪತ್ತೈದನೆಯ ಸರ್ಗ

ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಮುಂದೆ ಭರತನ ಶಪಥ

ಬಹಳ ಹೊತ್ತಿನ ಬಳಿಕ ಎಚ್ಚರಗೊಂಡಾಗ ಪರಾಕ್ರಮಿ ಭರತನು ಎದ್ದು, (ಆಶಾಭಂಗದಿಂದ) ಅತ್ಯಂತ ದೀನಳಾಗಿದ್ದು ಕಂಬನಿತುಂಬಿ ಕುಳಿತಿದ್ದ ತಾಯಿಯ ಕಡೆಗೆ ನೋಡಿ ಮಂತ್ರಿಗಳ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಆಕೆಯನ್ನು ನಿಂದಿಸುತ್ತಾ ನುಡಿದನು - ॥1॥

ಮಂತ್ರಿಗಳಿರಾ! ನಾನು ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ನಾನು ಎಂದೂ ತಾಯಿಯಲ್ಲಿ ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಮಾತನಾಡಲೇ ಇಲ್ಲ. ಮಹಾರಾಜರು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕದ ವಿಷಯವೂ ನನಗೆ ತಿಳಿಯದು; ಏಕೆಂದರೆ ಆಗ ನಾನು ಶತ್ರುಘ್ನನೊಂದಿಗೆ ದೂರದೇಶದಲ್ಲಿದ್ದೆ. ॥2-3॥ ಮಹಾತ್ಮಾ ಶ್ರೀರಾಮನ ವನವಾಸ ಮತ್ತು ಸೀತೆ, ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಹೊರಟುಹೋದುದೂ ಯಾವಾಗ ಮತ್ತು ಹೇಗಾಯಿತು? ಎಂಬುದೂ ನನಗೆ ತಿಳಿಯದು. ॥4॥

ಮಹಾತ್ಮಾ ಭರತನು ಈ ಪ್ರಕಾರ ತನ್ನ ತಾಯಿಯನ್ನು ನಿಂದಿಸುತ್ತಿರುವಾಗ ಅವನ ಧ್ವನಿಯನ್ನು ಗುರುತಿಸಿ ಕೌಸಲ್ಯೆಯು ಸುಮಿತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಳು. ॥5॥ ಕ್ರೂರಕರ್ಮ ಮಾಡುವ ಕೈಕೇಯಿಯ ಪುತ್ರ ಭರತನು ಬಂದಿರುವನು. ಅವನು ಬಹಳ ದೂರದರ್ಶಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನನ್ನು ನೋಡಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ. ॥6॥ ಸುಮಿತ್ರೆಯ ಬಳಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಬಾಡಿದ ಮುಖವುಳ್ಳ ದುರ್ಬಲಳಾದ ಕೌಸಲ್ಯೆಯು ಭರತನು ಇರುವಲ್ಲಿಗೆ ನಡುಗುತ್ತಾ ನಡೆದಳು. ॥7॥ ಅದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಅಂತಃಪುರಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ-ಬರುವ ದಾರಿಯಿಂದಲೇ ರಾಜಕುಮಾರ ಭರತನು ಶತ್ರುಘ್ನನೊಂದಿಗೆ ನಡೆದು ಬರುತ್ತಿದ್ದನು. ॥8॥ ಅನಂತರ ಮಾತೆ ಕೌಸಲ್ಯೆಯು ದುಃಖದಿಂದ ವ್ಯಾಕುಲಳಾಗಿ, ಎಚ್ಚರದಪ್ಪಿದವಳಂತೆ ಬಿದ್ದಿರುವುದನ್ನು ಭರತ-ಶತ್ರುಘ್ನರು ದೂರದಿಂದಲೇ ನೋಡಿದರು. ಇದನ್ನು ನೋಡಿ ಅವರಿಗೆ ಬಹಳ ದುಃಖವಾಯಿತು, ಅವರು ಓಡುತ್ತಾ ಹೋಗಿ ಆಕೆಯ ಮಡಿಲನ್ನು ಸೇರಿ ಗಳಗಳನೆ ಅಳತೊಡಗಿದರು. ಆರ್ಯೆ ಮನಸ್ವಿನೀ ಕೌಸಲ್ಯೆಯೂ ದುಃಖದಿಂದ ಅಳುತ್ತಾ ಅವರನ್ನು ಎದೆಗಪ್ಪಿಕೊಂಡು ದುಃಖದಿಂದ ಭರತನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದಳು - ॥9-10॥

ಮಗನೇ! ನೀನು ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದೆಯಲ್ಲ? ನೋಡು, ಈ ನಿಷ್ಕಂಟಕ ರಾಜ್ಯ ನಿನಗೆ ದೊರಕಿದೆ. ಆದರೆ ಕೈಕೇಯಿಯು ಅವಸರದಿಂದಾಗಿ ಕ್ರೂರಕರ್ಮದ ಮೂಲಕ ಇದನ್ನು ಪಡೆದುದು ಖೇದದ ಸಂಗತಿಯಾಗಿದೆ. ॥11॥ ಕ್ರೂರದರ್ಶಿನಿಯಾದ ಕೈಕೇಯಿಯು ನನ್ನ ಮಗನಿಗೆ ನಾರುಮಡಿಯನ್ನು ತೊಡಿಸಿ ಕಾಡಿಗೆ ಕಳಿಸಿ, ಅವನನ್ನು ವನವಾಸಿಯಾಗಿಸುವುದರಿಂದ ಅವಳು ಯಾವ ಲಾಭವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿರುವಳೋ? ತಿಳಿಯದು. ॥12॥ ಈಗ ಕೈಕೇಯಿಯು ನನ್ನನ್ನು ಬೇಗನೇ ಸುವರ್ಣಮಯ ನಾಭಿಯಿಂದ ಸುಶೋಭಿತ ಮಹಾಯಶಸ್ವೀ ನನ್ನ ಪುತ್ರ ಶ್ರೀರಾಮನಿರುವಲ್ಲಿಗೆ ಈಗ ಕಳಿಸಿಕೊಡಲಿ. ॥13॥ ಅಥವಾ ಸುಮಿತ್ರೆಯನ್ನು ಜೊತೆಗೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು, ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರವನ್ನು ಮುಂದಿರಿಸಿಕೊಂಡು ನಾನು ಸ್ವತಃ ಸುಖವಾಗಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ವಾಸಿಸುವಲ್ಲಿಗೆ ಹೊರಟುಹೋಗುವೆನು. ॥14॥

ಇಲ್ಲವೇ ನೀನು ಸ್ವತಃ ತನ್ನ ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ಈಗ ನನ್ನನ್ನು ನನ್ನ ಪುತ್ರ ಪುರುಷಸಿಂಹ ಶ್ರೀರಾಮನು ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುವಲ್ಲಿಗೆ ಕಳಿಸಿಕೊಡು. ॥15॥ ಧನ-ಧಾನ್ಯ ಸಂಪನ್ನ ಹಾಗೂ ಆನೆ, ಕುದುರೆ, ರಥಗಳಿಂದ ತುಂಬಿ-ತುಳುಕುತ್ತಿರುವ ಈ ವಿಸ್ತೃತ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಕೈಕೇಯಿಯು (ಶ್ರೀರಾಮನಿಂದ ಕಸಿದುಕೊಂಡು) ನಿನಗೆ ಕೊಡಿಸಿರುವಳು. ॥16॥ ಇಂತಹ ಅನೇಕ ಮಾತುಗಳನ್ನಾಡಿ ಕೌಸಲ್ಯೆಯು ನಿರಪರಾಧೀ ಭರತನನ್ನು ಹೀಯಾಳಿಸಿದಳು. ಆಗ ಅವನಿಗೆ ಯಾರೋ ಗಾಯಕ್ಕೆ ಸೂಜಿ ಚುಚ್ಚಿದಂತೆ ಬಹಳ ನೋವಾಯಿತು. ॥17॥ ಅವನು ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಚರಣದಲ್ಲಿ ಕುಸಿದುಬಿದ್ದನು. ಆಗ ಅವನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಗಾಬರಿಗೊಂಡಿದ್ದನು. ಅವನು ಪದೇ-ಪದೇ ವಿಲಪಿಸುತ್ತಾ ಎಚ್ಚರ ತಪ್ಪಿದನು, ಸ್ವಲ್ಪ ಹೊತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಎಚ್ಚರಗೊಂಡನು. ॥18॥ ಆಗ ಭರತನು ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರದ ಶೋಕಗಳಿಂದ ಆವರಿಸಿದ, ವಿಲಾಪ ಮಾಡುತ್ತಿರುವ ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಬಳಿ ಕೈಮುಗಿದುಕೊಂಡು ಇಂತೆಂದನು - ॥19॥

ಆರ್ಯೆ! ಇಲ್ಲಿ ನಡೆದುದರ ಕುರಿತು ನನಗೆ ಖಂಡಿತವಾಗಿ ತಿಳಿದಿರಲಿಲ್ಲ. ನಾನು ಸರ್ವಥಾ ನಿರಪರಾಧಿಯಾಗಿದ್ದೇನೆ. ಹೀಗಿದ್ದರೂ ನೀವು ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಏಕೆ ದೋಷಾರೋಪಣೆ ಮಾಡುತ್ತಿರುವಿರಿ? ಶ್ರೀರಘುನಾಥನಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಎಷ್ಟು ಪ್ರೇಮವಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ನೀವು ತಿಳಿದೇ ಇರುವಿರಿ. ॥20॥ ಯಾರ ಅನುಮತಿಯಿಂದ ಸತ್ಪುರುಷರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ, ಸತ್ಯ ಪ್ರತಿಜ್ಞ, ಆರ್ಯ ಶ್ರೀರಾಮನು ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗಿರುವನೋ ಆ ಪಾಪಿಯ ಬುದ್ಧಿ ಎಂದೂ ಗುರುಗಳಿಂದ ಕಲಿತ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಅನುಸರಿಸದಿರಲಿ. ॥21॥ ಯಾರ ಸಲಹೆಯಂತೆ ಅಣ್ಣನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ವನಕ್ಕೆ ಹೋಗಬೇಕಾಯಿತೋ, ಅವನಿಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಪಾಪಿಗಳ ಹೀನಜಾತಿಯ ಸೇವಕಳಾಗಲಿ. ಸೂರ್ಯನ ಕಡೆಗೆ ಮುಖಮಾಡಿ ಮೂತ್ರವಿಸರ್ಜಿಸಿದ ಮತ್ತು ಮಲಗಿರುವ ಗೋವನ್ನು ಕಾಲಿಂದ ಒದ್ದ ಪಾಪಕರ್ಮದ ದುಷ್ಪರಿಣಾಮಕ್ಕೆ ಗುರಿಯಾಗಲಿ. ॥22॥

ಯಾರ ಸಮ್ಮತಿಯಿಂದ ಅಣ್ಣ ಶ್ರೀರಾಮನು ಕಾಡಿಗೆ ಹೋದನೋ, ಅವನಿಗೆ ಸೇವಕರಿಂದ ತುಂಬಾ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿಸಿಕೊಂಡು ಉಚಿತ ವೇತನವನ್ನು ಕೊಡದಿರುವವನಿಗೆ ಬರುವ ಪಾಪವು ತಟ್ಟಲಿ. ॥23॥ ಯಾರು ಹೇಳುವುದರಿಂದ ಆರ್ಯ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಕಾಡಿಗೆ ಕಳಿಸಲಾಯಿತೋ, ಅವನಿಗೆ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಪುತ್ರರಂತೆ ಪಾಲಿಸುವ ರಾಜನಲ್ಲಿ ದ್ರೋಹ ಮಾಡುವವನಿಗೆ ತಗಲುವ ಪಾಪವು ಬರಲಿ. ॥24॥ ಯಾರ ಅನುಮತಿಯಿಂದ ಆರ್ಯ ಶ್ರೀರಾಮನು ವನಕ್ಕೆ ಹೋಗಿರುವನೋ, ಅವನು ಪ್ರಜೆಯಿಂದ ಅವರ ಆರನೆಯ ಒಂದು ಭಾಗವನ್ನು ಪಡೆದು ಪ್ರಜೆಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸದ ರಾಜನಿಗೆ ದೊರೆಯುವ ಪಾಪಕ್ಕೆ ಭಾಗಿಯಾಗಲಿ. ॥25॥ ಯಾರ ಸಲಹೆಯಿಂದ ಅಣ್ಣ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಅರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಹೋಗಬೇಕಾಯಿತೋ, ಅವನಿಗೆ ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಕಷ್ಟಗಳನ್ನು ಸಹಿಸುವ ಋತ್ವಿಜರಿಗೆ ದಕ್ಷಿಣೆಕೊಡುವ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿ ಕೊಡದಿರುವವರಿಗೆ ಬರುವ ಪಾಪವು ತಗುಲಲಿ. ॥26॥ ಆನೆ, ಕುದುರೆ, ರಥಗಳು ತುಂಬಿ ಹಾಗೂ ಅಸ್ತ್ರ-ಶಸ್ತ್ರಗಳ ವರ್ಷದಿಂದ ವ್ಯಾಪ್ತವಾದ ಸಂಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಸತ್ಪುರುಷರ ಧರ್ಮವನ್ನು ಪಾಲಿಸದ ಯೋಧನಿಗೆ ಬರುವ ಪಾಪವು - ಯಾರ ಸಮ್ಮತಿಯಿಂದ ಆರ್ಯ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ವನಕ್ಕೆ ಕಳಿಸಲಾಯಿತೋ ಆ ಮನುಷ್ಯನಿಗೂ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಲೀ. ॥27॥ ಯಾರ ಸಲಹೆಯಿಂದ ಆರ್ಯ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗಬೇಕಾಯಿತೋ, ಆ ದುಷ್ಟಾತ್ಮನಿಗೆ ಬುದ್ಧಿವಂತ ಗುರುವಿನಿಂದ ಪ್ರಯತ್ನಪೂರ್ವಕ ಪ್ರಾಪ್ತವಾದ ಶಾಸ್ತ್ರದ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ವಿಷಯದ ಉಪದೇಶ ಮರೆತುಹೋಗಲಿ. ॥28॥

ರಾಮನ ಅರಣ್ಯವಾಸಕ್ಕೆ ಯಾವನು ಅನುಮೋದಿಸಿದನೋ, ಅಂತಹವನು ವಿಶಾಲಹೃದಯವಾದ, ದೀರ್ಘ ಬಾಹುವಾದ, ಸೂರ್ಯ-ಚಂದ್ರರಿಗೆ ಸಮಾನ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಬೆಳಗುತ್ತಿರುವ ಶ್ರೀರಾಮನು ಪಟ್ಟಾಭಿಷಿಕ್ತನಾಗುವುದನ್ನು ನೋಡದಂತಾಗಲಿ. ॥29॥ ಯಾರ ಸಲಹೆಯಿಂದ ಆರ್ಯ ಶ್ರೀರಾಮನು ವನಕ್ಕೆ ಹೋಗಿರುವನೋ ಆ ನಿರ್ದಯ ಮನುಷ್ಯನು - ಪಾಯಸ, ಖಿಚಡಿ, ಆಡಿನ ಹಾಲು ದೇವತೆಗಳಿಗೆ, ಪಿತೃಗಳಿಗೆ ಹಾಗೂ ಭಗವಂತನಿಗೆ ನಿವೇದಿಸದೆ ತಿನ್ನುವವನಾಗಲಿ. ॥30॥ ಯಾರ ಸಮ್ಮತಿಯಿಂದ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗಬೇಕಾಯಿತೋ ಆ ಪಾಪೀ ಮನುಷ್ಯನು, ಗೋವನ್ನು ಕಾಲಿನಿಂದ ಒದೆಯಲಿ, ಗುರುಗಳನ್ನು ನಿಂದಿಸಲಿ, ಮಿತ್ರದ್ರೋಹ ಮಾಡಲಿ. (ಇವೆಲ್ಲ ಮಹಾಪಾಪಗಳಾಗಿವೆ.) ॥31॥ ಯಾರು ಹೇಳುವುದರಿಂದ ಅಣ್ಣ ಶ್ರೀರಾಮನು ವನಕ್ಕೆ ಹೋದನೋ ಆ ದುಷ್ಟಾತ್ಮನು ಗುಪ್ತವಾಗಿಡುವ ವಿಶ್ವಾಸದಿಂದ ಏಕಾಂತದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ ಯಾರದಾದರೂ ದೋಷವನ್ನು ಬೇರೆಯವರ ಮುಂದೆ ಪ್ರಕಟಿಸಲಿ. ಅರ್ಥಾತ್ ಅವನು ವಿಶ್ವಾಸಘಾತ ಮಾಡಿದ ಪಾಪಕ್ಕೆ ಭಾಗಿಯಾಗಲಿ. ॥32॥

ಯಾರ ಅನುಮತಿಯಿಂದ ಶ್ರೀರಾಮನು ಕಾಡಿಗೆ ಹೋದನೋ ಆ ಮನುಷ್ಯನು ಉಪಕಾರ ಮಾಡದವನು, ಕೃತಘ್ನ, ಸತ್ಪುರುಷರಿಂದ ತಿರಸ್ಕೃತ, ನಿರ್ಲಜ್ಜ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲರ ದ್ವೇಷಕ್ಕೆ ಪಾತ್ರನಾಗಿಲಿ. ॥33॥ ಯಾರ ಸಲಹೆಯಿಂದ ಆರ್ಯ ಶ್ರೀರಾಮನು ಅರಣ್ಯಕ್ಕೆ ತೆರಳಿರುವನೋ, ಅವನು ತನ್ನ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಪುತ್ರರು, ಸೇವಕರು, ದಾಸರು ಇವರಿಂದ ಕೂಡಿಕೊಂಡಿದ್ದೂ ಒಬ್ಬನೇ ಮೃಷ್ಟಾನ್ನಭೋಜನ ಮಾಡುವ ಪಾಪಕ್ಕೆ ಭಾಗಿಯಾಗಲಿ. ॥34॥ ಯಾರ ಅನುಮತಿಯಿಂದ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ವನವಾಸವಾಯಿತೋ, ಅವನು ತನಗೆ ಅನುರೂಪಳಾದ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಪಡೆಯದೆ ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರಾದಿ ಧಾರ್ಮಿಕ ಕರ್ಮಗಳ ಅನುಷ್ಠಾನಮಾಡದೆ ಸಂತಾನಹೀನ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಸತ್ತುಹೋಗಲಿ. ॥35॥ ಯಾರ ಅನುಮತಿಯಿಂದ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ವನವಾಸವಾಯಿತೋ, ಅವನು ಸದಾ ದುಃಖಿತನಾಗಿ ಧರ್ಮಪತ್ನಿಯಿಂದ ಹುಟ್ಟುವ ಸಂತಾನದ ಮುಖವನ್ನು ನೋಡದೆ ಹೋಗಲಿ, ಅಕಾಲಮರಣಕ್ಕೆ ತುತ್ತಾಗಲಿ. ॥36॥ ರಾಜಾ, ಸ್ತ್ರೀ, ಬಾಲಕ, ವೃದ್ಧ ಇವರನ್ನು ವಧಿಸಿದ ಮತ್ತು ಭೃತ್ಯರನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದ ಪಾಪವು ಅವನಿಗೆ ತಟ್ಟಲಿ. ॥37॥

ಯಾರ ಸಮ್ಮತಿಯಿಂದ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಅರಣ್ಯವಾಸವಾಯಿತೋ, ಅವನು ಅರಗು, ಮಧು, ಮಾಂಸ, ಕಬ್ಬಿಣ ಮತ್ತು ವಿಷ ಮುಂತಾದ ನಿಷಿದ್ಧ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಮಾರಿ ಗಳಿಸಿದ ಧನದಿಂದ ಕುಟುಂಬವನ್ನು ಸಾಕಲಿ. ॥38॥ ಯಾರ ಸಲಹೆಯಂತೆ ಶ್ರೀರಾಮನು ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗಲು ವಿವಶನಾದನೋ, ಅವನು ಶತ್ರುಪಕ್ಷವನ್ನು ಭಯಪಡಿಸುವ ಯುದ್ಧ ಪ್ರಾಪ್ತವಾದರೂ ಬೆನ್ನುಹಾಕಿ ಓಡಿಹೋಗುತ್ತಾ ಸತ್ತುಹೋಗಲಿ. ॥39॥ ಯಾರ ಸಮ್ಮತಿಯಿಂದ ಶ್ರೀರಾಮನು ವನಕ್ಕೆ ಹೋಗಿರುವನೋ, ಅವನು ಹರಿದ ಹಳೆಯ, ಕೊಳೆಯಾದ ಬಟ್ಟೆಯಿಂದ ಶರೀರವನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಕೊಂಡು. ಕೈಯಲ್ಲಿ ಕಪಾಲ ಹಿಡಿದು ಭಿಕ್ಷೆ ಎತ್ತುತ್ತಾ ಹುಚ್ಚನಂತೆ ಪೃಥಿವಿಯಲ್ಲಿ ಅಲೆಯುವನು. ॥40॥

ಯಾರಿಂದಾಗಿ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಅರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಹೋಗಬೇಕಾಯಿತೋ, ಅವನು ಕಾಮ-ಕ್ರೋಧಕ್ಕೆ ವಶನಾಗಿ, ಸದಾ ಮದ್ಯಪಾನ, ಪರಸ್ತ್ರೀ ಸಮಾಗಮ ಹಾಗೂ ಜೂಜಿನಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತನಾಗಲಿ. ॥41॥ ಯಾರ ಅನುಮತಿಯಿಂದ ಶ್ರೀರಾಮನು ವನಕ್ಕೆ ಹೋದನೋ, ಅವನ ಮನಸ್ಸು ಎಂದೂ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ತೊಡಗದಿರಲಿ. ಅವನು ಅಧರ್ಮವನ್ನೇ ಪಾಲಿಸುತ್ತಾ, ಅಪಾತ್ರರಿಗೆ ದಾನ ಮಾಡಲಿ. ॥42॥ ಯಾರ ಸಲಹೆಯಿಂದ ಶ್ರೀರಾಮನ ವನಗಮನವಾಯಿತೋ, ಅವನು ಗಳಿಸಿದ ಸಾವಿರಾರು ಸಂಖ್ಯೆಯ ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಧನ-ವೈಭವಗಳನ್ನು ದರೋಡೆಕೋರರು ಲೂಟಿಮಾಡಲಿ. ॥43॥ ಯಾರು ಹೇಳಿದ್ದರಿಂದ ಅಣ್ಣ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಕಾಡಿಗೆ ಕಳಿಸಲಾಯಿತೋ, ಅವನಿಗೆ ಎರಡೂ ಸಂಧ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಮಲಗಿದವನಿಗೆ, ಬೆಂಕಿ ಹಚ್ಚುವವನಿಗೆ, ಗುರುಪತ್ನೀಗಾಮಿಗೆ, ಮಿತ್ರದ್ರೋಹ ಮಾಡುವವನಿಗೆ ತಗಲುವ ಪಾಪಗಳು ಅಂಟಿಕೊಳ್ಳಲಿ. ॥44-45॥ ಯಾರ ಸಮ್ಮತಿಯಿಂದ ಆರ್ಯ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗಬೇಕಾಯಿತೋ, ಅವನು ದೇವತೆಗಳ, ಪಿತೃಗಳ, ತಂದೆ- ತಾಯಿಯರ ಸೇವೆ ಎಂದೂ ಮಾಡದಿರಲಿ (ಅವರ ಸೇವೆಯ ಪುಣ್ಯದಿಂದ ವಂಚಿತನಾಗಲಿ). ॥46॥ ಯಾರ ಅನುಮತಿಗೆ ವಿವಶನಾಗಿ ಅಣ್ಣ ಶ್ರೀರಾಮನು ವನಕ್ಕೆ ನಡೆದಿರುವನೋ, ಅಂತಹ ಪಾಪಿಯು ಸತ್ಪುರುಷರ ಲೋಕದಿಂದ, ಸತ್ಪುರುಷರ ಕೀರ್ತಿಯಿಂದ, ಸತ್ಪುರುಷರು ಮಾಡುವ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಭ್ರಷ್ಟನಾಗಲಿ. ॥47॥ ಯಾರ ಸಮ್ಮತಿಯಿಂದ ದೀರ್ಘಬಾಹು, ವಿಶಾಲವಕ್ಷವುಳ್ಳ ಆರ್ಯ ಶ್ರೀರಾಮನು ವನಕ್ಕೆ ಹೋಗಬೇಕಾಯಿತೋ ಅವನು ತಾಯಿಯ ಸೇವೆ ಬಿಟ್ಟು ಅನರ್ಥಗಳ ಪಥದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಲೀ. ॥48॥

ಯಾರ ಲಾಲಸೆಯಿಂದ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ವನವಾಸವಾಯಿತೋ, ಅವನು ದರಿದ್ರನಾಗಿ, ಸಾಕಲು ಯೋಗ್ಯರಾದ ಹೆಚ್ಚು ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಮಕ್ಕಳಾಗಲೀ ಹಾಗೂ ಜ್ವರದಿಂದ ಪೀಡಿತನಾಗಿ ಸದಾ ಕ್ಲೇಶವನ್ನೇ ಅನುಭವಿಸಲಿ. ॥49॥ ಯಾರ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದು ಆರ್ಯ ಶ್ರೀರಾಮನು ಕಾಡಿಗೆ ಹೋದನೋ, ಅವನು ದಾತೃಗಳ ಮುಖವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ ದೀನರಾಗಿ ಯಾಚಿಸುವವರ ಆಸೆಯನ್ನು ನಿಷ್ಫಲ ಮಾಡುವವನಾಗಲಿ. ॥50॥ ಯಾರು ಹೇಳಿದ್ದರಿಂದ ಅಣ್ಣ ಶ್ರೀರಾಮನು ವನವಾಸಕ್ಕೆ ತೆರಳಿರುವನೋ, ಆ ಪಾಪಾತ್ಮ ಪುರುಷನು ಚಾಡಿಕೋರ, ಅಪವಿತ್ರ ಹಾಗೂ ರಾಜನಿಂದ ಭಯಗೊಂಡು ಸದಾ ಕಪಟದಲ್ಲೇ ನಿರತನಾಗಿರಲಿ. ॥51॥

ಯಾರ ಸಲಹೆಯಂತೆ ಆರ್ಯನಿಗೆ ವನವಾಸವಾಯಿತೋ ಆ ದುಷ್ಟಾತ್ಮನು ಋತುಕಾಲದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದ ಸತೀಸಾಧ್ವೀ ಋತುಸ್ನಾತಳಾದ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸುವನು. (ಆಕೆಯ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ಪೂರ್ಣಮಾಡದಿರುವ ಪಾಪಕ್ಕೆ ಭಾಗಿಯಾಗಲಿ.) ॥52॥ ಯಾರ ಪಿತೂರಿಯಿಂದ ಅಣ್ಣನಿಗೆ ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗಬೇಕಾಯಿತೋ, ಅವನಿಗೆ ಅನ್ನಾದಿಗಳನ್ನು ದಾನ ಮಾಡದೆ, ಪತ್ನಿಯನ್ನು ದ್ವೇಷಿಸುವ, ಸಂತಾನ ಕಳೆದುಕೊಂಡ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿಗೆ ತಗಲುವ ಪಾಪವು ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಲಿ. ॥53॥ ಯಾರ ಒಪ್ಪಿಗೆಯಿಂದ ಶ್ರೀರಾಮನು ವನಕ್ಕೆ ನಡೆದನೋ, ಆ ಮಲಿನ ಇಂದ್ರಿಯವುಳ್ಳ ಪುರುಷನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಪೂಜೆಯಲ್ಲಿ ವಿಘ್ನವನ್ನೊಡ್ಡಲಿ ಮತ್ತು ಕರು ಹಾಕಿ ಹತ್ತು ದಿನದೊಳಗೆ ಹಸುವಿನ ಹಾಲನ್ನು ಕರೆಯುವ ಪಾಪಿಯಾಗಲಿ. ॥54॥ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ವನಗಮನದ ಅನುಮತಿಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟ ಮೂಢನು ಧರ್ಮಪತ್ನಿಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಪರಸ್ತ್ರೀಯನ್ನು ಸೇವಿಸುತ್ತಾ ಧರ್ಮವಿಷಯುಕ್ತವಾದ ಅನುರಾಗವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿಬಿಡಲಿ. ॥55॥ ನೀರನ್ನು ಮಲಿನಗೊಳಿಸುವ, ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ವಿಷ ಕೊಡುವ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ತಗಲುವ ಪಾಪವು ಯಾರ ಅನುಮತಿ ವಿವಶನಾಗಿ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗಬೇಕಾಯಿತೋ ಅವನೊಬ್ಬನಿಗೆ ಆ ಎಲ್ಲ ಪಾಪಗಳು ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಲಿ. ॥56॥ ಯಾರ ಸಮ್ಮತಿಯಿಂದ ಆರ್ಯನಿಗೆ ವನವಾಸ ಉಂಟಾಯಿತೋ, ಅವನಿಗೆ ನೀರಿದ್ದರೂ ಬಾಯಾರಿದವನಿಗೆ ಕೊಡದಿರುವ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಬರುವ ಪಾಪವು ಉಂಟಾಗಲಿ. ॥57॥ ಯಾರ ಅನುಮತಿಯಿಂದ ಶ್ರೀರಾಮನು ವನವಾಸಕ್ಕೆ ಹೋಗಿರುವನೋ, ಆ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಪರಸ್ಪರ ಜಗಳಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಜನರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬನ ಪಕ್ಷ ವಹಿಸಿ ನಿಂತು ಜಗಳವನ್ನು ನೋಡುವ ಕಲಹಪ್ರಿಯನಿಗೆ ತಗಲುವ ಪಾಪವು ಉಂಟಾಗಲಿ. ॥58॥

ಹೀಗೆ ಪತಿ ಮತ್ತು ಪುತ್ರನಿಂದ ಅಗಲಿದ ಕೌಸಲ್ಯೆಗೆ ಶಪಥದ ಮೂಲಕ ಆಶ್ವಾಸನೆಯನ್ನಿತ್ತು ರಾಜಕುಮಾರ ಭರತನು ದುಃಖದಿಂದ ವ್ಯಾಕುಲನಾಗಿ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಕುಸಿದುಬಿದ್ದನು. ॥59॥ ಆಗ ದುಷ್ಕರವಾದ ಶಪಥಗಳಿಂದ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿ ಶೋಕಸಂತಪ್ತನಾದ ಬುದ್ಧಿಗೆಟ್ಟಿದ್ದ ಭರತನಲ್ಲಿ ಕೌಸಲ್ಯೆಯು ಈ ಪ್ರಕಾರ ಹೇಳಿದಳು - ॥60॥ ಮಗು! ನೀನು ಅನೇಕಾನೇಕ ಶಪಥಗಳನ್ನು ಮಾಡಿ ನನ್ನ ಪ್ರಾಣಗಳಿಗೆ ಸಂಕಟಕೊಡುತ್ತಿರುವೆ; ಇದರಿಂದ ನನ್ನ ದುಃಖ ಇನ್ನೂ ಜಾಸ್ತಿಯಾಗುತ್ತಾ ಇದೆ. ॥61॥ ವತ್ಸ! ಶುಭಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ನಿನ್ನ ಚಿತ್ತ ಧರ್ಮದಿಂದ ವಿಚಲಿತವಾಗದಿರುವುದು ಸೌಭಾಗ್ಯದ ಮಾತಾಗಿದೆ. ನೀನು ಸತ್ಯ ಪ್ರತಿಜ್ಞನಾಗಿರುವೆ, ಇದರಿಂದ ನಿನಗೆ ಸತ್ಪುರುಷರ ಲೋಕ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುವುದು. ॥62॥ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಕೌಸಲ್ಯೆಯು ಭ್ರಾತೃಭಕ್ತ ಮಹಾಬಾಹು ಭರತನನ್ನು ತೊಡೆಯಲ್ಲಿ ಕುಳ್ಳಿರಿಸಿಕೊಂಡು, ಅತ್ಯಂತ ದುಃಖಿತಳಾಗಿ ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಬಿಕ್ಕಿ-ಬಿಕ್ಕಿ ಅಳತೊಡಗಿದಳು. ॥63॥ ಮಹಾತ್ಮಾ ಭರತನೂ ಕೂಡ ದುಃಖದಿಂದ ಆರ್ತನಾಗಿ ವಿಲಪಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಅವನ ಮನಸ್ಸು ಶೋಕ, ಮೋಹಗಳಿಂದ ವ್ಯಾಕುಲವಾಗಿತ್ತು. ॥64॥

ನೆಲದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿರುವ ಭರತನ ಬುದ್ಧಿಶಕ್ತಿ ನಾಶವಾಗಿತ್ತು. ಅವನು ಎಚ್ಚರವಿಲ್ಲದೆ ವಿಲಪಿಸುತ್ತಾ ಪದೇ-ಪದೇ ದೀರ್ಘವಾಗಿ ನಿಟ್ಟುಸಿರು ಬಿಡುತ್ತಿದ್ದನು. ಈ ರೀತಿ ಶೋಕದಲ್ಲೇ ಅವನ ಆ ರಾತ್ರಿ ಕಳೆದುಹೋಯಿತು. ॥65॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಎಪ್ಪತ್ತೈದನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು ॥75॥

ಎಪ್ಪತ್ತಾರನೆಯ ಸರ್ಗ

ದಶರಥರಾಜನ ಅಂತ್ಯೇಷ್ಟಿ ಸಂಸ್ಕಾರ

ಈ ಪ್ರಕಾರ ಶೋಕಸಂತಪ್ತನಾದ ಕೈಕೇಯಿಕುಮಾರ ಭರತನಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠರಾದ ಮಹರ್ಷಿ ವಸಿಷ್ಠರು ಉತ್ತಮ ವಾಣಿಯಿಂದ ಹೇಳಿದರು - ॥1॥

ಮಹಾಯಶಸ್ವೀ ರಾಜಕುಮಾರ! ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ. ಈ ಶೋಕವನ್ನು ಬಿಡು; ಏಕೆಂದರೆ ಇದರಿಂದ ಏನೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಈಗ ಸಮಯೋಚಿತ ಕರ್ತವ್ಯದ ಕಡೆಗೆ ಗಮನ ಕೊಡು. ದಶರಥರಾಜನ ಶವದ ದಹನ ಸಂಸ್ಕಾರಕ್ಕಾಗಿ ಉತ್ತಮ ವ್ಯವಸ್ಥೆಮಾಡು. ॥2॥ ವಸಿಷ್ಠರ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಧರ್ಮಜ್ಞ ಭರತನು ಅವರಿಗೆ ಸಾಷ್ಟಾಂಗ ನಮಸ್ಕಾರ ಮಾಡಿದನು ಹಾಗೂ ಮಂತ್ರಿಗಳ ಮೂಲಕ ತಂದೆಯ ಪ್ರೇತಕರ್ಮದ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮಾಡಿಸಿದನು. ॥3॥ ದಶರಥನ ಶವವನ್ನು ಎಣ್ಣೆಕೊಪ್ಪರಿಗೆಯಿಂದ ತೆಗೆದು ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಇರಿಸಿದರು. ಹೆಚ್ಚು ಸಮಯ ಎಣ್ಣೆಯಲ್ಲಿ ಇರಿಸಿದ್ದರಿಂದ ರಾಜನ ಮುಖ ಹಳದಿಯಾಗಿತ್ತು. ಅವನನ್ನು ನೋಡಿದರೆ ದಶರಥನು ಮಲಗಿರುವನೋ ಎಂಬಂತಿತ್ತು. ॥4॥ ಅನಂತರ ಮೃತ ರಾಜಾ ದಶರಥನನ್ನು ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿಸಿ ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ರತ್ನಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಿ ಉತ್ತಮಶಯ್ಯೆಯಲ್ಲಿ (ವಿಮಾನ) ಮಲಗಿಸಿ ಅವನ ಪುತ್ರ ಭರತನು ಅತ್ಯಂತ ದುಃಖಿಯಾಗಿ ವಿಲಪಿಸತೊಡಗಿದನು. ॥5॥ ಮಹಾರಾಜರೇ! ನಾನು ಪರದೇಶದಲ್ಲಿದ್ದೆ, ನಿಮ್ಮ ಬಳಿಗೆ ಬರಲಾಗಲಿಲ್ಲ. ಅಷ್ಟರೊಳಗೆ ಶ್ರೀರಾಮ ಮತ್ತು ಮಹಾಬಲೀ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಕಾಡಿಗೆ ಕಳಿಸಿ ನೀವು ಹೀಗೆ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋಗುವ ನಿಶ್ಚಯ ಹೇಗೆ ಮಾಡಿದಿರಿ? ॥6॥ ಮಹಾರಾಜರೇ! ಸುಲಭವಾಗಿ ಮಹತ್ಕಾರ್ಯ ಮಾಡುವ ಪುರುಷಸಿಂಹ ಶ್ರೀರಾಮನಿಂದ ಅಗಲಿದ ಈ ದುಃಖೀ ಸೇವಕನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ತಾವು ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗಿರುವಿರಿ? ॥7॥ ಅಪ್ಪಾ! ನೀವು ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೊರಟು ಹೋದಿರಿ ಹಾಗೂ ಶ್ರೀರಾಮನು ಕಾಡನ್ನು ಸೇರಿದನು. ಇಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ನಿಮ್ಮ ಈ ನಗರದಲ್ಲಿ ನಿಶ್ಚಿಂತೆಯಿಂದ ಪ್ರಜೆಗಳ ಯೋಗಕ್ಷೇಮದ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಯಾರು ಮಾಡುವರು? ॥8॥ ಮಹಾರಾಜರೇ! ನೀವಿಲ್ಲದೆ ಈ ಪೃಥಿವಿಯು ವಿಧವೆಯಂತೆ ಆಗಿಹೋಗಿದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಇದರ ಶೋಭೆ ಉಳಿಯಲಿಲ್ಲ. ಈ ಪುರಿಯು ನನಗೆ ಚಂದ್ರಹೀನ ರಾತ್ರಿಯಂತೆ ಕಲಾಹೀನವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿದೆ. ॥9॥

ಈ ಪ್ರಕಾರ ದೀನಚಿತ್ತನಾಗಿ ವಿಲಾಪ ಮಾಡುತ್ತಿರುವ ಭರತನಲ್ಲಿ ಮಹಾಮುನಿ ವಸಿಷ್ಠರು ಇಂತೆಂದರು - ॥10॥ ಮಹಾಬಾಹೋ! ಈ ಮಹಾರಾಜರಿಗಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗುವ ಪ್ರೇತಕರ್ಮವನ್ನು ಏನನ್ನೂ ವಿಚಾರ ಮಾಡದೆ ಶಾಂತಚಿತ್ತನಾಗಿ ಮಾಡು. ॥11॥ ಆಗ ‘ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಭರತನು ವಸಿಷ್ಠರ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಶಿರಸಾವಹಿಸಿ ಋತ್ವಿಜರು, ಪುರೋಹಿತ ಮತ್ತು ಆಚಾರ್ಯ ಎಲ್ಲರಲ್ಲಿ ಈ ಕಾರ್ಯ ಬೇಗನೇ ನೆರವೇರಿಸುವಂತೆ ಹೇಳಿದನು. ॥12॥

ರಾಜನ ಅಗ್ನಿಶಾಲೆಯಿಂದ ಹೊರಗೆ ತಂದಿರುವ ಅಗ್ನಿಗಳಲ್ಲಿ ಋತ್ವಿಜರಿಂದ ಮತ್ತು ಯಾಜಕರಿಂದ ವಿಧಿಪೂರ್ವಕ ಹವನ ಮಾಡಿಸಲಾಯಿತು. ॥13॥ ಬಳಿಕ ಮಹಾರಾಜರ ಪಾರ್ಥಿವ ಶರೀರವನ್ನು ಶಿಬಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಕುಳ್ಳಿರಿಸಿ ಪರಿಚಾರಕರು ಅದನ್ನು ಶ್ಮಶಾನಕ್ಕೆ ಕೊಂಡು ಹೋದರು. ಆಗ ಕಂಬನಿಯಿಂದ ಅವರ ಗಂಟಲು ಕಟ್ಟಿಹೋಗಿತ್ತು ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಬಹಳ ದುಃಖಿತರಾಗಿದ್ದರು. ॥14॥ ದಾರಿಯುದ್ದಕ್ಕೂ ಜನರು ಶಿಬಿಕೆಯ ಮುಂದೆ ಚಿನ್ನ-ಬೆಳ್ಳಿ ಹಾಗೂ ಬಗೆ ಬಗೆಯ ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಹಂಚುತ್ತಾ ಹೋದರು. ॥15॥ ಶ್ಮಶಾನಭೂಮಿಗೆ ತಲುಪಿ ಚಿತೆ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಯಿತು. ಯಾರೋ ಚಂದನ ತಂದಿಟ್ಟರೆ, ಕೆಲವರು ಗುಗ್ಗುಲ, ಪದ್ಮಕ, ಸರಲ, ದೇವದಾರು ಕಟ್ಟಿಗೆಗಳನ್ನು ತಂದು ಚಿತೆಯಲ್ಲಿ ಹಾಕಿದರು. ಕೆಲವರು ಬಗೆ-ಬಗೆಯ ಸುಗಂಧ ದ್ರವ್ಯಗಳನ್ನು ತಂದು ಹಾಕಿದರು. ಬಳಿಕ ಋತ್ವಿಜರು ರಾಜನ ಶವವನ್ನು ಚಿತೆಯಲ್ಲಿ ಇರಿಸಿದರು. ॥16-17॥ ಆಗ ಅಗ್ನಿಗೆ ಆಹುತಿಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಋತ್ವಿಜರು ವೇದೋಕ್ತ ಮಂತ್ರಗಳನ್ನು ಪಠಿಸಿದರು. ಸಾಮವೇದೀ ವಿದ್ವಾಂಸರು ಶಾಸ್ತ್ರೋಕ್ತವಾಗಿ ಸಾಮಗಾಯನವನ್ನು ಮಾಡಿದರು. ॥18॥

ಬಳಿಕ ಚಿತೆಗೆ ಅಗ್ನಿಸ್ಪರ್ಶ ಮಾಡಲಾಯಿತು, ಅನಂತರ ದಶರಥನ ಕೌಸಲ್ಯೆ ಮೊದಲಾದ ರಾಣಿಯರು ವೃದ್ಧರಾದ ರಕ್ಷಕರಿಂದ ಸುತ್ತುವರೆದು ಯಥಾಯೋಗ್ಯ ವಾಹನಗಳಲ್ಲಿ ನಗರದಿಂದ ಹೊರಟು, ಶೋಕಸಂತಪ್ತರಾಗಿ ಶ್ಮಶಾನಭೂಮಿಗೆ ಬಂದು, ಅಶ್ವಮೇಧಾಂತ ಯಜ್ಞಗಳ ಅನುಷ್ಠಾತಾ ದಶರಥನ ಶವವನ್ನು ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿದರು. ಜೊತೆಗೆ ಋತಿಜ್ವರೂ ಆ ಶವಕ್ಕೆ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿದರು. ॥19-20॥

ಆಗ ಅಲ್ಲಿ ಕರುಣಕ್ರಂದನ ಮಾಡುತ್ತಿರುವ ಸಾವಿರಾರು ಶೋಕಾರ್ತ ರಾಣಿಯರ ಆರ್ತನಾದವು ಕುಕರ ಪಕ್ಷಿಗಳ ಚೀತ್ಕಾರದಂತೆ ಕೇಳಿ ಬರುತ್ತಿತ್ತು. ॥21॥ ದಹನ ಕರ್ಮದ ಬಳಿಕ ವಿವಶರಾಗಿ ಅಳುತ್ತಾ ಆ ರಾಣಿಯರು ಪದೇ-ಪದೇ ವಿಲಪಿಸುತ್ತಾ ವಾಹನಗಳಲ್ಲೇ ಸರಯೂ ತೀರಕ್ಕೆ ಹೋದರು. ॥22॥ ಭರತನೊಂದಿಗೆ ರಾಣಿಯರು, ಮಂತ್ರಿಗಳು, ಪುರೋಹಿತರೂ ಕೂಡ ರಾಜನಿಗಾಗಿ ಜಲಾಂಜಲಿಕೊಟ್ಟರು, ಮತ್ತೆ ಎಲ್ಲರೂ ಕಣ್ಣೀರು ಸುರಿಸುತ್ತಾ ನಗರಕ್ಕೆ ಬಂದರು. ಹತ್ತು ದಿನಗಳವರೆಗೆ ನೆಲದಲ್ಲಿ ಮಲಗುತ್ತಾ, ಅವರು ಬಹಳ ದುಃಖದಿಂದ ತಮ್ಮ ಸಮಯ ಕಳೆದರು. ॥23॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಎಪ್ಪತ್ತಾರನೆಯಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು॥76॥

ಎಪ್ಪತ್ತೇಳನೆಯ ಸರ್ಗ

ಭರತನು ತಂದೆಯ ಶ್ರಾದ್ಧಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಧನ-ಕನಕ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ದಾನ ಮಾಡಿದುದು, ಹದಿಮೂರನೆಯ ದಿವಸ ಅಸ್ಥಿಸಂಚಯನದ ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡಲು ಹೋದ ಭರತ-ಶತ್ರುಘ್ನರು ಚಿತಾಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ವಿಲಪಿಸಿದುದು, ವಸಿಷ್ಠರು ಮತ್ತು ಮಂತ್ರಿಗಳೂ ಸಮಾಧಾನಗೊಳಿಸಿದುದು

ಹತ್ತು ದಿನಗಳು ಕಳೆದ ಬಳಿಕ ಹನ್ನೊಂದನೆಯ ದಿನ ಭರತನು ಸೂತಕವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡು ಹನ್ನೆರಡನೆಯ ದಿವಸ ಸಪಿಂಡೀಕರಣ ಶ್ರಾದ್ಧಕರ್ಮವನ್ನು ಯಥಾವಿಧಿಯಾಗಿ ಮಾಡಿದನು. ॥1॥

ಅದರಲ್ಲಿ ಭರತನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಧನ, ರತ್ನ, ಸಾಕಷ್ಟು ಅನ್ನ, ಅಮೂಲ್ಯವಸ್ತ್ರಗಳು, ನಾನಾ ರೀತಿಯ ರತ್ನಗಳನ್ನು ಆಡುಗಳನ್ನು, ಹೇರಳವಾದ ಬೆಳ್ಳಿಯನ್ನು, ಅನೇಕ ಗೋವುಗಳನ್ನು ದಾನ ಮಾಡಿದನು. ॥2॥

ರಾಜಪುತ್ರ ಭರತನು ರಾಜನ ಪಾರಲೌಕಿಕ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಅನೇಕ ದಾಸ, ದಾಸಿಯರನ್ನು, ವಾಹನಗಳನ್ನು, ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ಮನೆಗಳನ್ನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ದಾನವಾಗಿ ಕೊಟ್ಟನು. ॥3॥ ಅನಂತರ ಹದಿಮೂರನೆಯ ದಿವಸ ಪ್ರಾತಃಕಾಲ ಮಹಾಬಾಹು ಭರತನು ಶೋಕದಿಂದ ಮೂರ್ಛಿತನಾಗಿ ವಿಲಾಪ ಮಾಡತೊಡಗಿದನು. ॥4॥ ಆಗ ಅಳುವುದರಿಂದ ಅವನ ಗಂಟಲು ಕಟ್ಟಿಹೋಗಿತ್ತು, ಅವನು ತಂದೆಯ ಚಿತಾಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಅಸ್ಥಿ ಸಂಚಯನಕ್ಕಾಗಿ ಬಂದಿದ್ದನು ಹಾಗೂ ಅತ್ಯಂತ ದುಃಖಿತನಾಗಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು-ಅಪ್ಪಾ! ನೀವು ನನ್ನನ್ನು ಅಣ್ಣನಾದ ಶ್ರೀರಘುನಾಥನ ಕೈಗೆ ಒಪ್ಪಿಸಿದ್ದೀರಿ, ಅವನು ಕಾಡಿಗೆ ಹೋದದ್ದರಿಂದ ನೀವು ನನ್ನನ್ನು ಬರಿದಾಗಿಸಿಯೇ ಬಿಟ್ಟುಬಿಟ್ಟಿರಿ. (ಈಗ ನನಗೆ ಯಾವ ಆಸರೆಯೂ ಇಲ್ಲ.) ॥5-6॥ ಅಪ್ಪಾ! ಅನಾಥಳಾದ ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಏಕಮಾತ್ರ ಆಧಾರ ಪುತ್ರನನ್ನು ನೀವು ವನಕ್ಕೆ ಕಳಿಸಿದಿರಿ. ಆ ದೇವಿಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ನೀವು ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೊರಟು ಹೋದಿರಿ? ॥7॥

ತಂದೆಯ ಚಿತೆಯ ಸ್ಥಾನವು ಭಸ್ಮದಿಂದ ತುಂಬಿದ್ದು, ಅತ್ಯಂತ ದಾಹದ ಕಾರಣ ಕೆಂಪಾಗಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿತ್ತು. ಅಲ್ಲಿ ತಂದೆಯ ಸುಟ್ಟ ಅಸ್ಥಿಗಳು ಚೆಲ್ಲಿಹೋಗಿದ್ದವು. ತಂದೆಯ ಶರೀರದ ನಿರ್ವಾಹ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ನೋಡಿ ಭರತನು ಅತ್ಯಂತ ವಿಲಾಪ ಮಾಡುತ್ತಾ ಶೋಕದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದನು. ॥8॥ ಆ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಲೇ ದೀನಭಾವದಿಂದ ಅಳುತ್ತಾ ಇಂದ್ರನ ಯಂತ್ರಬದ್ಧ ಎತ್ತರವಾದ ಧ್ವಜವು ನಿಲ್ಲಿಸುವಾಗ ಜಾರಿ ಕೆಳಗೆ ಬೀಳುವಂತೆ ನೆಲಕ್ಕೆ ಕುಸಿದು ಬಿದ್ದನು. ॥9॥ ಪುಣ್ಯವು ಮುಗಿದಾಗ ಸ್ವರ್ಗದಿಂದ ಪತನಗೊಂಡ ರಾಜಾ ಯಯಾತಿಯ ಬಳಿಗೆ ಅಷ್ಟಕ ಆದಿ ರಾಜರ್ಷಿಗಳು ಬಂದಿರುವಂತೆ, ಪವಿತ್ರ ವ್ರತವುಳ್ಳ ಭರತನ ಬಳಿಗೆ ಅವನ ಎಲ್ಲ ಮಂತ್ರಿಗಳು ಬಂದು ತಲುಪಿದರು. ॥10॥

ಭರತನು ಶೋಕದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಶತ್ರುಘ್ನನೂ ತಂದೆ ಮಹಾರಾಜರನ್ನು ಪದೇ-ಪದೇ ನೆನೆಯುತ್ತಾ ಎಚ್ಚರ ತಪ್ಪಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಕುಸಿದನು. ॥11॥ ಅವನು ತಂದೆಯ ಲಾಲನೆ-ಪಾಲನೆಯನ್ನು ನೆನೆದು-ನೆನೆದು ಅತ್ಯಂತ ದುಃಖಿತನಾಗಿ ಉನ್ಮತ್ತನಂತೆ ನಿಶ್ಚೇಷ್ಟಿತನಂತಾಗಿ ವಿಲಪಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ॥12॥ ಅಯ್ಯೋ! ಮಂಥರೆಯಿಂದ ಯಾವುದು ಪ್ರಕಟವಾಯಿತೋ, ಕೈಕೆಯಿರೂಪಿ ಮೊಸಳೆಯಿಂದ ವ್ಯಾಪ್ತವಾದ, ಯಾವ ರೀತಿಯಿಂದಲೂ ಅಳಿಸಲಾಗದ, ಆ ವರದಾನರೂಪೀ ಉಗ್ರಶೋಕ ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ನಾವೆಲ್ಲರೂ ಮುಳುಗಿಹೋಗಿದ್ದೇವೆ. ॥13॥ ಅಪ್ಪಾ! ನೀವು ಸದಾ ಮುದ್ದಿಸುತ್ತಿದ್ದ, ಸುಕುಮಾರ, ಬಾಲಕ ನಾಗಿದ್ದು, ಅಳುತ್ತಾ ಇರುವ ಭರತನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ನೀವು ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೊರಟು ಹೋದಿರಿ? ॥14॥ ಭೋಜನ, ಪಾನೀಯ, ವಸ್ತ್ರ, ಆಭೂಷಣ ಇವೆಲ್ಲವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸಿ ಹಿಂದೆ ನಮ್ಮೆಲ್ಲರಿಗೆ ತನ್ನ ರುಚಿಗನುಸಾರ ಪಡೆಯಿರಿ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾ ಇರುತ್ತಿದ್ದಿರಿ. ಈಗ ಯಾರು ನಮಗಾಗಿ ಇಂತಹ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮಾಡುವರು? ॥15॥

ನಿಮ್ಮಂತಹ ಧರ್ಮಜ್ಞ ಮಹಾತ್ಮಾ ರಾಜನಿಂದ ರಹಿತವಾದ ಈ ಭೂಮಿಯು ಇಬ್ಭಾಗವಾಗಬೇಕು. ಇಂತಹ ಬಿರಿಯುವ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿಯೂ ಇದು ಇಬ್ಭಾಗವಾಗದಿರುವುದು ಆಶ್ಚರ್ಯದ ಸಂಗತಿಯಾಗಿದೆ. ॥16॥ ತಂದೆಯವರು ಸ್ವರ್ಗವಾಸಿಗಳಾದರು, ಶ್ರೀರಾಮನು ವನವಾಸಿಯಾದನು. ಈಗ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಬದುಕುಳಿಯುವ ಶಕ್ತಿ ಏನಿದೆ? ಈಗಲಾದರೋ ನಾನು ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲೇ ಪ್ರವೇಶಿಸುವೆನು. ॥17॥ ಅಣ್ಣ ಮತ್ತು ತಂದೆಯನ್ನು ಕಳಕೊಂಡ ನಾನು ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವಂಶೀ ರಾಜರು ಆಳಿದ ಈ ಬರಿದಾದ ಅಯೋಧ್ಯೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ತಪೋವನಕ್ಕೆ ಹೋರಟುಹೋಗುವೆನು. ॥18॥ ಅವರಿಬ್ಬರ ವಿಲಾಪವನ್ನು ಕೇಳಿ, ಆ ಸಂಕಟವನ್ನು ನೋಡಿ ಸಮಸ್ತ ಅನುಚರ ಜನರು ಪುನಃ ಅತ್ಯಂತ ಶೋಕದಿಂದ ವ್ಯಾಕುಲರಾದರು. ॥19॥ ಆಗ ಭರತ-ಶತ್ರುಘ್ನರಿಬ್ಬರೂ ಸಹೋದರರು ವಿಷಾದಗ್ರಸ್ತ ಮತ್ತು ಬಳಲಿದವರಾಗಿ ಕೊಂಬುಗಳು ತುಂಡಾದ ಎತ್ತುಗಳಂತೆ ನೆಲದಲ್ಲಿ ಹೊರಳಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ॥20॥ ಅನಂತರ ದೈವೀ ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ಯುಕ್ತರೂ, ಸರ್ವಜ್ಞರೂ, ದಶರಥನಿಗೆ ಪುರೋಹಿತರೂ ಆದ ವಸಿಷ್ಠರು ಭರತನನ್ನು ಎಬ್ಬಿಸಿ ಅವನಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಹೇಳಿದರು- ॥21॥

ಪ್ರಭುವೇ! ನಿನ್ನ ತಂದೆಯು ಮರಣಹೊಂದಿ ಇಂದಿಗೆ ಹದಿಮೂರು ದಿವಸಗಳಾದವು. ಈಗ ಅಸ್ಥಿಸಂಚಯನದ ಉಳಿದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡುವುದಕ್ಕೆ ಇಲ್ಲಿ ಏಕೆ ತಡಮಾಡುತ್ತಿರುವೆ? ॥22॥ ಹಸಿವು-ಬಾಯಾರಿಕೆ, ಶೋಕ-ಮೋಹ, ಜರಾ-ಮೃತ್ಯು ಈ ಮೂರು ದ್ವಂದ್ವಗಳು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೆ ಸಮಾನವಾಗಿ ಇವೆ. ಇವನ್ನು ತಡೆಯುವುದು ಸರ್ವಥಾ ಅಸಂಭವವಾಗಿದೆ. ಇಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ನೀನು ಈ ರೀತಿ ಶೋಕಾಕುಲವಾಗಬಾರದು. ॥23॥ ತತ್ತ್ವಜ್ಞ ಸುಮಂತ್ರನೂ ಭರತನನ್ನು ಹಿಡಿದೆತ್ತಿ ಅವನ ಚಿತ್ತವನ್ನು ಶಾಂತಗೊಳಿಸಿದನು ಹಾಗೂ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಜನ್ಮ-ಮರಣದ ಅನಿವಾರ್ಯತೆಯ ಉಪದೇಶ ಮಾಡಿದನು. ॥24॥ ಆಗ ಎದ್ದಿರುವ ಆ ಇಬ್ಬರು ಯಶಸ್ವೀ ನರಶ್ರೇಷ್ಠರು ಬಿಸಿಲು-ಮಳೆಯಿಂದ ಮಲಿನಗೊಂಡ ಎರಡು ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಇಂದ್ರ ಧ್ವಜರಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ॥25॥

ಅವರು ಕಂಬನಿ ಒರೆಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾ ದೀನತೆಯಿಂದ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಅವರಿಬ್ಬರ ಕಣ್ಣುಗಳು ಕೆಂಪಗಾಗಿದ್ದವು. ಮಂತ್ರಿಗಳು ಅವರಿಬ್ಬರೂ ರಾಜಕುಮಾರರನ್ನು ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಬೇಗ ಮಾಡುವಂತೆ ಪ್ರೇರೇಪಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ॥26॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಎಪ್ಪತ್ತೇಳನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು ॥77॥

ಎಪ್ಪತ್ತೆಂಟನೆಯ ಸರ್ಗ

ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ಶತ್ರುಘ್ನನಿಂದ ಮಂಥರೆಯ ಭರ್ತ್ಸನೆ, ಭರತನಿಂದ ಸಾಂತ್ವನ

ಹದಿಮೂರನೆಯ ದಿವಸದ ಕಾರ್ಯ ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿ ಶ್ರೀರಾಮನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗುವ ವಿಚಾರ ಮಾಡುತ್ತಾ ಶೋಕ ಸಂತಪ್ತನಾದ ಭರತನಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ತಮ್ಮ ಶತ್ರುಘ್ನನು ಈ ಪ್ರಕಾರ ಹೇಳಿದನು - ॥1॥ ಯಾರು ದುಃಖದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಹಾಗೂ ಆತ್ಮೀಯ ಜನರಿಗಾಗಿ ಏನು, ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೂ ಆಸರೆಕೊಡುವ ಆ ಸತ್ತ್ವಗುಣ ಸಂಪನ್ನ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಓರ್ವ ಸ್ತ್ರೀಯಿಂದಾಗಿ ಕಾಡಿಗೆ ಕಳಿಸಲಾಯಿತು. (ಇದು ಎಷ್ಟು ಖೇದದ ಮಾತಾಗಿದೆ?) ॥2॥

ಬಲ ಮತ್ತು ಪರಾಕ್ರಮ ಸಂಪನ್ನ ಹೆಸರುವಾಸಿ ಶೂರವೀರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ ಏನನ್ನೂ ಮಾಡಲಿಲ್ಲ. ನಾನು ಕೇಳುತ್ತೇನೆ. ಅವನು ತಂದೆಯನ್ನು ಬಂಧಿಸಿಯಾದರೂ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಈ ಸಂಕಟದಿಂದ ಏಕೆ ಪಾರು ಮಾಡಲಿಲ್ಲ? ॥3॥ ಮಹಾರಾಜರು ಒಬ್ಬ ನಾರಿಗೆ ವಶನಾಗಿ ಕೆಟ್ಟದಾರಿ ಹಿಡಿದಾಗ ನ್ಯಾಯಾನ್ಯಾಯದ ವಿಚಾರಮಾಡಿ ಅವನನ್ನು ಮೊದಲೇ ಬಂಧಿಸಬೇಕಿತ್ತು. ॥4॥ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಅನುಜ ಶತ್ರುಘ್ನನು ಈ ಪ್ರಕಾರ ರೋಷಗೊಂಡು ಮಾತನಾಡುತ್ತಿರುವಾಗಲೇ ಕುಬ್ಜೆಯು ಸರ್ವಾಭರಣ ಭೂಷಿತೆಯಾಗಿ ಆ ಅರಮನೆಯ ಪೂರ್ವದ್ವಾರದಲ್ಲಿ ಬಂದು ನಿಂತುಕೊಂಡಳು. ॥5॥ ಶರೀರಕ್ಕೆಲ್ಲ ಉತ್ತಮೋತ್ತಮ ಚಂದನವನ್ನು ಪೂಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಳು ಹಾಗೂ ಅವಳು ಮಹಾರಾಣಿಯರು ಉಡಲು ಯೋಗ್ಯವಾದ ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿ ಬಗೆ-ಬಗೆಯ ಒಡವೆಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಿಕೊಂಡು ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿದ್ದಳು. ॥6॥

ಸೊಂಟಕ್ಕೆ ವಿಚಿತ್ರವಾದ ಒಡ್ಯಾಣವನ್ನು ಹಾಗೂ ಅನೇಕ ಸುಂದರ ಅಲಂಕಾರಗಳಿಂದ ಸಿಂಗರಿಸಿಕೊಂಡು ಬಂದಿರುವ ಆಕೆಯು ಹಗ್ಗಗಳಿಂದ ಕಟ್ಟಿ ತಂದಿರುವ ಹೆಣ್ಣು ಕೋತಿಯಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದಳು. ॥7॥ ಎಲ್ಲ ಅನಾಹುತಗಳ ಬೇರು ಆಕೆಯೇ ಆಗಿದ್ದಳು. ಅವಳೇ ಶ್ರೀರಾಮನ ವನವಾಸರೂಪೀ ಪಾಪದ ಮೂಲ ಕಾರಣಳಾಗಿದ್ದಳು. ಆಕೆಯನ್ನು ನೋಡುತ್ತಲೇ ದ್ವಾರ ಪಾಲಕರು ಅವಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ನಿರ್ದಯತೆಯಿಂದ ಎಳೆದಾಡುತ್ತಾ ಶತ್ರುಘ್ನನ ಕೈಗೆ ಒಪ್ಪಿಸಿ ಈ ರೀತಿ ಹೇಳಿದರು. ॥8॥

ರಾಜಕುಮಾರಾ! ಕ್ರೂರಕರ್ಮ ಮಾಡುವ ಈ ಪಾಪಿಯಿಂದಲೇ ಶ್ರೀರಾಮನು ವನವಾಸಕ್ಕೆ ಹೋಗಬೇಕಾಯಿತು ಮತ್ತು ನಿಮ್ಮ ತಂದೆಯವರು ಶರೀರ ತ್ಯಜಸಿದರು. ನೀವು ಈಕೆಗೆ ಉಚಿತವೆಸಿದ ಶಿಕ್ಷೆ ಕೊಡಿರಿ. ॥9॥ ದ್ವಾರಪಾಲಕನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಶತ್ರುಘ್ನನ ದುಃಖ ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚಾಯಿತು. ಅವನು ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ, ಅಂತಃಪುರದಲ್ಲಿರುವ ಎಲ್ಲ ಜನರು ಕೇಳುವಂತೆ ಇಂತೆಂದನು- ॥10॥

ಈ ಪಾಪಿನಿಯು ನನ್ನ ಅಣ್ಣಂದಿರಿಗೆ ಹಾಗೂ ತಂದೆಗೆ ಸಹ ದುಃಖವನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿರುವಂತೆಯೇ ಈ ಕ್ರೂರಕರ್ಮದ ದುಃಖದ ಫಲ ಅನುಭವಿಸಲಿ. ॥11॥ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಸಖಿಯರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಕುಬ್ಜೆಯನ್ನು ಕೂಡಲೇ ಬಲವಾಗಿ ಹಿಡಿದುಕೊಂಡನು. ಅವಳು ಭಯದಿಂದ ಕಿರುಚಾಡಿದಾಗ ಇಡೀ ಅರಮನೆ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸಿತು. ॥12॥ ಮತ್ತೆ ಆಕೆಯ ಸಖಿಯರು ಅತ್ಯಂತ ಸಂತಪ್ತರಾಗಿ, ಶತ್ರುಘ್ನನು ಕುಪಿತನಾಗಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು ಎಲ್ಲರೂ ಓಡಿಹೋದರು. ॥13॥ ಅವರೆಲ್ಲ ಒಂದೆಡೆ ಸೇರಿ ಪರಸ್ಪರ ಮಾತನಾಡಿಕೊಂಡರು - ಶತ್ರುಘ್ನನು ಬಲವಾಗಿ ಈಕೆಯನ್ನು ಹಿಡಿದಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿದರೆ ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಯಾರನ್ನೂ ಜೀವಂತವಾಗಿ ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ ಅಂತ ಅನಿಸುತ್ತದೆ. ॥14॥ ಆದ್ದರಿಂದ ನಾವು ಪರಮ ದಯಾಳು, ಉದಾರ, ಧರ್ಮಜ್ಞ ಮತ್ತು ಯಶಸ್ವಿನೀ ಮಹಾರಾಣಿ ಕೌಸಲ್ಯೆಗೆ ಶರಣಾಗುವಾ. ಈಗ ಆಕೆಯೇ ನಮಗೆ ನಿಶ್ಚಲಗತಿಯಾಗಿದ್ದಾಳೆ. ॥15॥ ಶತ್ರುದಮನ ಶತ್ರುಘ್ನನು ರೋಷಗೊಂಡು ಕುಬ್ಜೆಯನ್ನು ನೆಲದಲ್ಲಿ ಎಳೆದಾಡಿದನು. ಆಗ ಅವಳು ಜೋರಾಗಿ ಕೂಗುತ್ತಿದ್ದಳು. ॥16॥

ಮಂಥರೆಯನ್ನು ಹೀಗೆ ಎಳೆದಾಡುತ್ತಿರುವಾಗ ಆಕೆಯ ನಾನಾ ರೀತಿಯ ಒಡವೆಗಳು ಕಡಿದು ನೆಲದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಚೆಲ್ಲಾಪಿಲ್ಲಿಯಾಗಿ ಬಿದ್ದಿದ್ದವು. ॥17॥ ಆಭೂಷಣಗಳ ಆ ತುಂಡುಗಳಿಂದ ಶೋಭಾಸಂಪನ್ನ ವಿಶಾಲವಾದ ಆ ಅರಮನೆ ನಕ್ಷತ್ರಮಾಲೆಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಶರತ್ಕಾಲದ ಆಕಾಶದಂತೆ ಹೆಚ್ಚು ಶೋಭಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ॥18॥ ಬಲವಂತನಾದ ನರಶ್ರೇಷ್ಠ ಶತ್ರುಘ್ನನು ರೋಷಗೊಂಡು ಮಂಥರೆಯನ್ನು ಜೋರಾಗಿ ಅಪ್ಪಳಿಸಿ ಎಳೆದಾಡುತ್ತಿರುವಾಗ ಆಕೆಯನ್ನು ಬಿಡಿಸಲು ಕೈಕೇಯಿಯು ಅವನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದಳು. ಆಗ ಅವನು ಆಕೆಯನ್ನು ಧಿಕ್ಕರಿಸುತ್ತಾ, ಕಠೋರವಾದ ಮಾತುಗಳನ್ನಾಡಿ, ಸಿಟ್ಟಿನಿಂದ ಗದರಿಸಿದನು. ॥19॥

ಶತ್ರುಘ್ನನ ಆ ಮಾತುಗಳು ಬಹಳ ದುಃಖದಾಯಕವಾಗಿದ್ದವು. ಅವನ್ನು ಕೇಳಿ ಕೈಕೇಯಿಗೆ ತುಂಬಾ ದುಃಖವಾಯಿತು. ಅವಳು ಶತ್ರುಘ್ನನ ಭಯದಿಂದ ನಡುಗಿ ಹೋಗಿ, ತನ್ನ ಪುತ್ರನಲ್ಲಿ ಶರಣಾದಳು. ॥20॥ ಕ್ರೋಧಗೊಂಡ ಶತ್ರುಘ್ನನನ್ನು ನೋಡಿ ಭರತನು ಅವನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು - ಸುಮಿತ್ರಾಕುಮಾರ! ಕ್ಷಮಿಸು. ಸ್ತ್ರೀಯರು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೆ ಅವಧ್ಯರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ॥21॥ ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ಶ್ರೀರಾಮನು ಮಾತೃಘಾತಿ ಎಂದು ತಿಳಿದು ನನ್ನನ್ನು ನಿಂದಿಸದಿದ್ದರೆ ದುಷ್ಟಚಾರಿಣಿಯಾದ, ಪಾಪಿಷ್ಠೆಯಾದ ಈ ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನು ಕೊಂದುಬಿಡುತ್ತಿದ್ದೆ. ॥22॥

ನಾವೀಗ ಮಂಥರೆಯನ್ನು ಕೊಂದರೂ, ಇದು ರಾಮನಿಗೇನಾದರೂ ತಿಳಿದರೆ ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ಅವನು ನಿನ್ನೊಡನೆಯಾಗಲೀ, ನನ್ನೊಡನೆಯಾಗಲೀ ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಮಾತನಾಡಲಾರನು. ॥23॥ ಭರತನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣಾನುಜ ಶತ್ರುಘ್ನನು ಮಂಥರೆಯ ವಧರೂಪೀ ದೋಷದಿಂದ ನಿವೃತ್ತನಾದನು ಮತ್ತು ಆಕೆಯನ್ನು ಮೂರ್ಛಿತ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲೇ ಬಿಟ್ಟುಬಿಟ್ಟನು. ॥24॥ ಮಂಥರೆಯು ಕೈಕೇಯಿಯ ಕಾಲಿಗೆ ಬಿದ್ದು, ದೀರ್ಘವಾಗಿ ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಡುತ್ತಾ ಅತ್ಯಂತ ದುಃಖದಿಂದ ಆರ್ತಳಾಗಿ ಕರುಣಾಪೂರ್ಣವಾಗಿ ವಿಲಪಿಸತೊಡಗಿದಳು. ॥25॥ ಶತ್ರುಘ್ನನು ಅಪ್ಪಳಿಸಿ ಎಳೆದಾಡುತ್ತಿರುವ ಮಂಥರೆಯು ಆರ್ತಳಾಗಿ ನಿಶ್ಚೇಷ್ಟಿತಳಾದ ಆಕೆಯನ್ನು ನೋಡಿ ಕೈಕೇಯಿಯು ನಿಧಾನವಾಗಿ ಆಕೆಗೆ ಆಶ್ವಾಸನೆಯನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾ, ಎಚ್ಚರಿಸತೊಡಗಿದಳು. ಆಗ ಕುಬ್ಜೆಯು ಪಂಜರದೊಳಗೆ ಬಂಧಿತವಾದ ಕ್ರೌಂಚಪಕ್ಷಿಯಂತೆ ಕಾತರಳಾಗಿ ಆಕೆಯನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ ಇದ್ದಳು. ॥26॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಎಪ್ಪತ್ತೆಂಟನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು ॥78॥

ಎಪ್ಪತ್ತೊಂಭತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ

ರಾಜ್ಯಭಾರವನ್ನು ವಹಿಸಿಕೊಳ್ಳುವಂತೆ ಮಂತ್ರಿಗಳು ಭರತನನ್ನು ಒತ್ತಾಯಿಸಿದುದು, ಭರತನು ಅಭಿಷೇಕ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳಿಗೆ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಬಂದು, ಜ್ಯೇಷ್ಠಪುತ್ರನಿಗೇ ರಾಜ್ಯಾಧಿಕಾರವಿರುವುದನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಿ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಕರೆತರಲು ತಕ್ಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮಾಡುವಂತೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದುದು

ರಾಜನ ಉತ್ತರಕ್ರಿಯೆ ಮುಗಿದು ಹದಿನಾಲ್ಕನೆಯ ದಿವಸ ಪ್ರಾತಃಕಾಲ ಮಂತ್ರಿಗಳೆಲ್ಲ ಒಟ್ಟಾಗಿ ಸೇರಿ ಭರತನಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಹೇಳಿದರು - ॥1॥

ಮಹಾಯಶಸ್ವೀ ರಾಜಕುಮಾರ! ನಮ್ಮ ಸರ್ವಶ್ರೇಷ್ಠ ಗುರುಗಳಾಗಿದ್ದ ಮಹಾರಾಜರಾದರೋ ತನ್ನ ಜ್ಯೇಷ್ಠಪುತ್ರ ಶ್ರೀರಾಮ ಮಹಾಬಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣರನ್ನು ಕಾಡಿಗೆ ಕಳಿಸಿ ಸ್ವತಃ ಸ್ವರ್ಗಲೋಕಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದರು. ಈಗ ಈ ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಯಾರೂ ಒಡೆಯರಿಲ್ಲ, ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನೇ ನಮಗೆ ರಾಜನಾಗು. ನಿನ್ನ ಅಣ್ಣನಿಗೆ ಸ್ವತಃ ಮಹಾರಾಜರೇ ವನವಾಸದ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟು, ನಿನಗೆ ಈ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿರುವರು. ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ರಾಜನಾಗುವುದು ನ್ಯಾಯಸಮ್ಮತವಾಗಿದೆ. ಇದರಿಂದ ನೀನು ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಡೆದರೆ ಯಾರಿಗೂ ಅಪರಾಧ ಮಾಡಿದಂತಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ॥2-3॥ ರಾಜಕುಮಾರ ರಘುನಂದನ! ಈ ಮಂತ್ರಿಗಳೇ ಆದಿ ಸ್ವಜನರೂ, ಪುರವಾಸಿಗಳೂ, ವರ್ತಕರು ಅಭಿಷೇಕದ ಎಲ್ಲ ಸಾಮಗ್ರಿಯನ್ನು ಅಣಿಗೊಳಿಸಿ ನಿನ್ನ ದಾರಿ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ॥4॥ ಭರತನೇ! ನೀನು ನಿನ್ನ ತಾತ-ಮುತ್ತಾತರ ಈ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸು. ನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ರಾಜಪದವಿಯಲ್ಲಿ ಪಟ್ಟಾಭಿಷಿಕ್ತನಾಗಿ ನಮ್ಮೆಲ್ಲರನ್ನು ರಕ್ಷಿಸು. ॥5॥ ಇದನ್ನು ಕೇಳಿ ಉತ್ತಮ ವ್ರತಧಾರಿಯಾದ ಭರತನು ಅಭಿಷೇಕಕ್ಕಾಗಿ ಇರಿಸಿದ ಕಲಶವೇ ಮೊದಲಾದ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳಿಗೆ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿ, ಅಲ್ಲಿ ಉಪಸ್ಥಿತರಾದ ಎಲ್ಲ ಜನರಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಹೇಳಿದನು - ॥6॥

ಸಜ್ಜನರೇ! ನೀವು ಬುದ್ಧಿವಂತರಾಗಿದ್ದೀರಿ. ನೀವು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಇಂತಹ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಆಡಬಾರದು. ನಮ್ಮ ಕುಲದಲ್ಲಿ ಸದಾ ಜ್ಯೇಷ್ಠಪುತ್ರನೇ ರಾಜ್ಯದ ಅಧಿಕಾರಿ ಆಗುತ್ತಾ ಬಂದಿರುವನು ಮತ್ತು ಇದೇ ಉಚಿತವಾಗಿದೆ. ॥7॥ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ನಮ್ಮೆಲ್ಲರಿಗೆ ಹಿರಿಯಣ್ಣನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನೇ ರಾಜನಾಗುವನು. ಅವನ ಬದಲಿಗೆ ನಾನೇ ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳವರೆಗೆ ವನದಲ್ಲಿ ವಾಸ ಮಾಡುವೆನು. ॥8॥ ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಿಂದ ಪ್ರಬಲವಾದ ವಿಶಾಲ ಚತುರಂಗಿಣೀ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ನೀವು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿರಿ. ನಾನು ಹಿರಿಯಣ್ಣ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನನ್ನು ಕಾಡಿನಿಂದ ಮರಳಿ ಕರೆತರುವೆ. ॥9॥ ಅಭಿಷೇಕಕ್ಕಾಗಿ ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸಿದ ಈ ಎಲ್ಲ ಸಾಮಗ್ರಿಯನ್ನು ಮುಂದಿರಿಸಿಕೊಂಡು ನಾನು ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ನೋಡಲು ವನಕ್ಕೆ ಹೋಗುವೆನು ಹಾಗೂ ಆ ನರಶ್ರೇಷ್ಠ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನಿಗೆ ಅಲ್ಲೇ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕ ಮಾಡಿ ಯಜ್ಞಕ್ಕಾಗಿ ತರುವ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಅವನನ್ನು ಮುಂದಿರಿಸಿಕೊಂಡು ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಕರೆತರುವೆ. ॥10-11॥ ಆದರೆ ಲೇಶಮಾತ್ರ ಮಾತೃಭಾವ ಉಳಿದಿರುವ ನನ್ನ ತಾಯಿ ಎಂದು ಹೇಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಈ ಕೈಕೇಯಿಯ ಮನೋರಥವನ್ನು ಎಂದಿಗೂ ಸಫಲವಾಗಿಸಲು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ. ಶ್ರೀರಾಮನೇ ಇಲ್ಲಿಯ ರಾಜನಾಗುವನು ಮತ್ತು ನಾನು ದುರ್ಗಮ ವನದಲ್ಲಿ ಇರುವೆನು. ॥12॥ ಕುಶಲರಾದ ಶಿಲ್ಪಿಗಳು ಮುಂದಾಗಿ ಹೋಗಿ ಎತ್ತರ-ತಗ್ಗುಗಳನ್ನು ಸಮತಟ್ಟಾಗಿಸಿ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ರಚಿಸಲಿ ಹಾಗೂ ದುರ್ಗಮ ಸ್ಥಾನಗಳ ಅರಿವು ಇರುವ ರಕ್ಷಕರೂ ಜೊತೆ-ಜೊತೆಯಾಗಿ ನಡೆಯಲಿ. ॥13॥

ಶ್ರೀರಾಮನ ಕುರಿತು ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿರುವ ರಾಜಕುಮಾರ ಭರತನಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ಎಲ್ಲ ಜನರು ಈ ಪ್ರಕಾರ ಸುಂದರ ಹಾಗೂ ಪರಮೋತ್ತಮ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದರು. ॥14॥

ಭರತನೇ! ಇಂತಹ ಉತ್ತಮ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುವ ನಿನ್ನ ಬಳಿ ಕಮಲವನದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ಲಕ್ಷ್ಮಿಯು ನೆಲೆಸಲಿ; ಏಕೆಂದರೆ ನೀನು ರಾಜನ ಜ್ಯೇಷ್ಠಪುತ್ರ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಸ್ವತಃ ನೀನೇ ಈ ಪೃಥಿವಿಯ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಮರಳಿಸುತ್ತಿರುವೆ. ॥15॥ ಆ ಜನರು ಹೇಳಿರುವ ಪರಮೋತ್ತಮ ಆಶೀರ್ವಚನ ಕಿವಿಗೆ ಬಿದ್ದಾಗ ಅದನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಜಕುಮಾರ ಭರತನಿಗೆ ಬಹಳ ಸಂತೋಷವಾಯಿತು. ಅವರೆಲ್ಲರ ಕಡೆಗೆ ನೋಡಿ ಭರತನ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಆನಂದಾಶ್ರುಗಳು ಚಿಮ್ಮಿದವು. ॥16॥ ರಾಮನನ್ನು ಕರೆತರುವ ಮಾತನ್ನು ಭರತನ ಬಾಯಿಂದ ಕೇಳಿ ಆ ಸಭಾಸದರೆಲ್ಲರೂ ಮಂತ್ರಿಗಳ ಸಹಿತ ಆನಂದ ತುಂದಿಲರಾದರು. ಅವರೆಲ್ಲರ ಶೋಕ ದೂರವಾಯಿತು. ಅವರು ಭರತನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದರು - ನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ನಿನ್ನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ರಾಜ ಪರಿವಾರದ ಕುರಿತು ಭಕ್ತಿಭಾವವುಳ್ಳ ಶಿಲ್ಪಿಗಳನ್ನು, ರಕ್ಷಕರನ್ನು, ಮಾರ್ಗವನ್ನು ರಚಿಸಲು ಕಳಿಸಿಕೊಡಲಾಗಿದೆ. ॥17॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಎಪ್ಪತ್ತೊಂಭತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು.॥79॥

ಎಂಭತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ

ಶಿಲ್ಪಿಗಳಿಂದ ಅಯೋಧ್ಯೆಯಿಂದ ಗಂಗಾನದಿಯವರೆಗೆ ಸುರಮ್ಯವಾದ ಶಿಬಿರಗಳ ಮತ್ತು ವಾಪೀಕೂಪಗಳಿಂದ ಯುಕ್ತವಾದ ಸುಖದಾಯಕ ರಾಜಮಾರ್ಗದ ನಿರ್ಮಾಣ

ಭರತನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ಅನುಮೋದಿಸಿದ ಪ್ರಜಾ ಜನರು ಬಳಿಕ ಅರಣ್ಯಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿರುವ ಹಳ್ಳ-ತಿಟ್ಟು ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ತಿಳಿದವರೂ, ಸೂತ್ರಕರ್ಮ (ಹಗ್ಗದ ಮೂಲಕ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಅಳತೆ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ) ಕುಶಲರೂ, ಮಾರ್ಗರಕ್ಷಣೆಯೇ ಮೊದಲಾದ ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ನಿಷ್ಠಾವಂತರೂ, ಶೂರರೂ, ಭೂಮಿಯನ್ನು ಅಗೆಯುವವರೂ, ಸುರಂಗವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುವವರೂ, ಹಳ್ಳ, ನದಿಗಳನ್ನು ದಾಟಲು ಬೇಕಾದ ಯಂತ್ರಸಾಮಗ್ರಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದವರೂ, ವೇತನದಿಂದ ಜೀವಿಸುವವರೂ, ರಥವೇ ಮೊದಲಾದ ವಾಹನಗಳನ್ನು ಮಾಡುವವರೂ, ಯಂತ್ರಚಾಲನೆಯಲ್ಲಿ ಕುಶಲರೂ, ಮರಗೆಲಸದವರೂ, ಬಾವಿ ತೋಡುವವರೂ, ಬಣ್ಣ ಹಚ್ಚುವವರೂ, ಚಮ್ಮಾರರೂ, ಮೇದರೂ (ಬಿದಿರಿನ ಬುಟ್ಟಿ ಚಾಪೆ ಹೆಣೆಯುವವರು) ಹಿಂದೆ ಅರಣ್ಯಮಾರ್ಗವನ್ನು ನೋಡಿದ್ದ ಅನುಭವಿಗಳು ಸಮರ್ಥ್ಯಶಾಲಿ ಜನರು ಮುಂದಾಗಿ ಹೊರಟರು. ॥1-3॥

ಆಗ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಸರಿಪಡಿಸಲು ವಿಶಾಲ ಜನ ಸಮುದಾಯ ಬಹಳ ಹರ್ಷದಿಂದ ಅರಣ್ಯದ ಕಡೆಗೆ ಹೊರಟಿತು. ಪೂರ್ಣಿಮೆಯ ದಿನ ಉಕ್ಕುವ ಸಮುದ್ರದಂತೆ ಅದು ಶೋಭಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ॥4॥ ಮಾರ್ಗ ನಿರ್ಮಾಣದಲ್ಲಿ ನಿಪುಣರಾದ ಆ ಶಿಲ್ಪಿಗಳು ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಸಹಾಯಕರೊಂದಿಗೆ ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರದ ಗುದ್ದಲಿ, ಪಿಕಾಸು, ಮಂಕರಿ ಮೊದಲಾದ ಸಲಕರಣೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಮುಂದಾಗಿ ನಡೆದರು. ॥5॥ ಅವರು ದಾರಿಗೆ ಅಡ್ಡವಾಗಿದ್ದ ಕೊಂಬೆಗಳನ್ನು, ಬಳ್ಳಿಗಳನ್ನು, ಪೊದೆಗಳನ್ನು, ಮೋಟುಮರಗಳನ್ನು, ಕಲ್ಲುಬಂಡೆಗಳನ್ನು ತೆಗೆದು ಹಾಕುತ್ತಾ ಅನೇಕ ವೃಕ್ಷಗಳನ್ನು ಕಡಿದುಹಾಕುತ್ತಾ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ತಯಾರು ಮಾಡತೊಡಗಿದರು. ॥6॥ ಮರಗಳಿಲ್ಲದ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವರು ಸಾಲುಮರಗಳನ್ನು ನೆಟ್ಟರು. ಕೆಲವರು ದಾರಿಗೆ ಅಡ್ಡಲಾಗಿದ್ದ ಮರಗಳನ್ನು ಕೊಡಲಿಯಿಂದ ಕಡಿಯುತ್ತಾ, ಉಳಿಗಳಿಂದ ಬಂಡೆಗಳನ್ನೊಡೆಯುತ್ತಾ, ಮಚ್ಚುಗಳಿಂದ ಪೊದೆಗಳನ್ನು ಸವರುತ್ತಾ ದಾರಿ ನಿರ್ಮಿಸಿದರು. ॥7॥

ಇತರ ಕೆಲವು ಬಲಿಷ್ಠರು ಕುಶ-ಕಾಸ ಮೊದಲಾದ ಹುಲ್ಲು, ಸಣ್ಣಗಿಡಗಳನ್ನು, ಬೇರುಗಳನ್ನು ಕೈಗಳಿಂದಲೇ ಕಿತ್ತು ಹಾಕಿದರು. ಕೆಲವರು ಎತ್ತರ-ತಗ್ಗಾದ ದುರ್ಗಮ ಸ್ಥಾನಗಳನ್ನು ಅಗೆದು-ಅಗೆದು ಸಮತಟ್ಟಾಗಿಸಿದರು. ಬೇರೆ ಕೆಲವರು ಹೊಂಡಗಳನ್ನು ಮಣ್ಣಿನಿಂದ ಮುಚ್ಚಿಬಿಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಹೀಗೆ ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಮಾರ್ಗದ ಕಾರ್ಯ ಸಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ॥8-9॥ ಅವರು ಆಳವಾದ ನೀರಿನ ಮೇಲೆ ಯೋಗ್ಯ ಸೇತುವೆಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟಿದರು. ಒರಟಾದ ಕಲ್ಲುಮಯ ನೆಲವನ್ನು ದಾಮಾಸುಗಳಿಂದ ತಟ್ಟಿ ಮೃದುವಾಗಿಸಿದರು. ಎತ್ತರವಾದ ಗುಡ್ಡಗಳಿರುವೆಡೆ ಸುರಂಗವನ್ನು ಕೊರೆದರು. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಿಯ ಆವಶ್ಯಕತೆಗನುಸಾರ ಕಾರ್ಯ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ॥10॥ ಸಣ್ಣ-ಸಣ್ಣ ತೊರೆಗಳ ನೀರು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಹರಿಯುತ್ತಿತ್ತು, ಅದಕ್ಕೆ ಸುತ್ತಲು ಕಟ್ಟೆ ಕಟ್ಟಿ ಕೆರೆಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದರು. ಈ ರೀತಿ ಸ್ವಲ್ಪ ಸಮಯದಲ್ಲೇ ಅನೇಕ ಸರೋವರಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದರು. ಅವು ಆಳವಾದ ನೀರು ತುಂಬಿದ್ದರಿಂದ ಸಮುದ್ರದಂತೆ ತೋರುತ್ತಿತ್ತು. ॥11॥ ನೀರಿಲ್ಲದ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಉತ್ತಮವಾದ ಕಲ್ಯಾಣಿಗಳನ್ನು, ಬಾವಿಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟಿದರು. ಅವು ಸುತ್ತಲಿರುವ ಸೋಪಾನಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾಗಿದ್ದವು. ॥12॥ ಹೀಗೆ ಸೇನೆಯ ಆ ಮಾರ್ಗವು ದೇವತೆಗಳ ಮಾರ್ಗದಂತೆ ಹೆಚ್ಚು ಶೋಭಿಸತೊಡಗಿತು. ಅದರ ಮೇಲೆ ಸುಣ್ಣಗಚ್ಚು ಹಾಸಿ ಬಡಿದು ಭದ್ರಪಡಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಅದರ ಇಕ್ಕೆಲಗಳಲ್ಲಿ ಹೂವುಗಳಿಂದ ಸುಶೋಭಿತ ಮರಗಳನ್ನು ನೆಟ್ಟರು. ಅಲ್ಲಿಯ ವೃಕ್ಷಗಳ ಮೇಲೆ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಚಿಲಿಪಿಲಿಗುಟ್ಟುತ್ತಿದ್ದವು. ಇಡೀ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಪತಾಕೆಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಿದರು, ಧೂಳು ಏಳದಂತೆ ಚಂದನ ಮಿಶ್ರಿತ ನೀರನ್ನು ಸಿಂಪಡಿಸಲಾಗಿತ್ತು ಮತ್ತು ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರದ ಹೂವುಗಳಿಂದ ಆ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಅಲಂಕರಿಸಿದರು. ॥13-14॥

ಮಾರ್ಗದ ನಿರ್ಮಾಣವಾದ ಬಳಿಕ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ತಂಗಲು ಶಿಬಿರಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲು ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದ್ದ ಜನರು ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ದತ್ತಚಿತ್ತರಾಗಿ ಸೇವಕರಂತೆ ಕಾರ್ಯಮಾಡಲು ಅಪ್ಪಣೆ ಮಾಡಿದರು. ಸ್ವಾದಿಷ್ಟ ಫಲಗಳು ಧಾರಾಳವಿರುವಲ್ಲಿ ಶಿಬಿರಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದರು. ಭರತನ ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ಆ ಶಿಬಿರಗಳನ್ನು ನಾನಾ ರೀತಿಯ ಅಲಂಕಾರಗಳಿಂದ ಅಣಿಗೊಳಿಸಿದರು. ॥15-16॥ ವಾಸ್ತು ಕರ್ಮವನ್ನು ತಿಳಿದ ವಿದ್ವಾಂಸರು ಉತ್ತಮ ನಕ್ಷತ್ರ ಮತ್ತು ಮುಹೂರ್ತಗಳಲ್ಲಿ ಮಹಾತ್ಮಾ ಭರತನು ತಂಗಲಿರುವ ಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸ್ತುಪ್ರತಿಷ್ಠೆ ಮಾಡಿಸಿದರು. ॥17॥ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಿದ ವಿಶ್ರಾಮ ಸ್ಥಾನಗಳನ್ನು ಇಂದ್ರಪುರಿಯಂತೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. ಅವುಗಳ ಸುತ್ತಲು ಕಂದಕಗಳನ್ನು ತೋಡಿದ್ದರು. ಎತ್ತರವಾಗಿ ಮಣ್ಣಿನಗೋಡೆ ನಿರ್ಮಿಸಿದ್ದವು. ಆ ನಿವೇಶನಗಳ ಒಳಗೆ ಇಂದ್ರನೀಲಮಣಿಗಳಿಂದ ಮಾಡಿದ ಪ್ರತಿಮೆಗಳನ್ನು ಅಲಂಕರಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ರಾಜ ಮಾರ್ಗದಿಂದ, ಗಲ್ಲಿಗಳಿಂದ ಅವುಗಳು ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. ರಾಜಕೀಯ ಗೃಹಗಳಿಂದ, ದೇವಸ್ಥಾನಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಆ ಶಿಬಿರಗಳು ಸುಣ್ಣ-ಬಣ್ಣಗಳು ಬಳಿದು, ಸುತ್ತಲು ಗೋಡೆಗಳು ಇದ್ದವು. ಎಲ್ಲ ವಿಶ್ರಾಮ ಸ್ಥಾನಗಳನ್ನು ಪತಾಕೆಗಳಿಂದ ಸುಶೋಭಿತವಾಗಿದ್ದವು. ಎಲ್ಲೆಡೆ ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ರಸ್ತೆಗಳನ್ನು ಸುಂದರವಾಗಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಪಾರಿವಾಳಗಳು ಇರುವ ಗೂಡುಗಳಿಂದ, ಎತ್ತರವಾದ ಗೋಪುರ-ವಿಮಾನಗಳಿಂದಾಗಿ ಆ ಎಲ್ಲ ಶಿಬಿರಗಳು ತುಂಬಾ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. ॥18-20॥ ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ವೃಕ್ಷಗಳ ವನಗಳಿಂದ ಸುಶೋಭಿತ, ಶೀತಲ-ನಿರ್ಮಲ ನೀರಿನಿಂದ ತುಂಬಿದ, ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ಮೀನುಗಳಿಂದ ವ್ಯಾಪ್ತವಾದ ಗಂಗೆಯ ತೀರದವರೆಗೆ ಮಾಡಿದ ಆ ರಮಣೀಯ ರಾಜಮಾರ್ಗವು ಆಗ ಬಹಳ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಉತ್ತಮ ಶಿಲ್ಪಿಗಳು ಅದನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದ್ದರು. ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಅದು ಚಂದ್ರ-ನಕ್ಷತ್ರಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ನಿರ್ಮಲ ಆಕಾಶದಂತೆ ಸುಶೋಭಿತವಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ॥21-22॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಎಂಭತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು ॥80॥

ಎಂಭತ್ತೊಂದನೆಯ ಸರ್ಗ

ಪ್ರಾತಃಕಾಲದಲ್ಲಿ ವಂದಿ-ಮಾಗಧರ ಮಂಗಳವಾದ್ಯ ಘೋಷದಿಂದ ಭರತನು ದುಃಖಿತನಾಗಿ ಅದನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಿದುದು, ಸಭಾಭವನದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರೂ ಸೇರುವಂತೆ ವಸಿಷ್ಠರ ಆದೇಶ

ಇತ್ತ ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಆ ಅಭ್ಯುದಯಸೂಚಕ ರಾತ್ರಿಯ ಸ್ವಲ್ಪಭಾಗ ಉಳಿದಾಗ ಸ್ತುತಿಕಾಲದ ವಿಶೇಷಜ್ಞ ಸೂತ-ಮಾಗಧರು ಮಂಗಲಮಯ ಸ್ತುತಿಗಳಿಂದ ಭರತನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸತೊಡಗಿದರು. ॥1॥ ಪ್ರಹರ ಸಮಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುವ ದುಂದುಭಿಯು ಚಿನ್ನದ ಕೋಲಿನಿಂದ ಬಾರಿಸಲಾಯಿತು. ವಾದ್ಯದವರು ಶಂಖ ಹಾಗೂ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಪ್ರಕಾರದ ನೂರಾರು ವಾದ್ಯಗಳನ್ನು ನುಡಿಸಿದರು. ॥2॥ ವಾದ್ಯಗಳ ಆ ಮಹಾ ತುಮುಲಘೋಷವು ಆಕಾಶದಲ್ಲೆಲ್ಲ ವ್ಯಾಪಿಸಿ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸಿತು ಮತ್ತು ಶೋಕಸಂತಪ್ತ ಭರತನಿಗೆ ಪುನಃ ಶೋಕಾಗ್ನಿಯು ಸುಡಲುತೊಡಗಿತು. ॥3॥ ವಾದ್ಯಗಳ ಆ ಧ್ವನಿಯಿಂದ ಭರತನು ನಿದ್ದೆಯಿಂದ ಎದ್ದು ‘ನಾನು ರಾಜನಲ್ಲ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಅವನು ಆ ವಾದ್ಯಗಳನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಿಬಿಟ್ಟನು. ಅನಂತರ ಶತ್ರುಘ್ನನಲ್ಲಿ ಇಂತೆಂದನು - ॥4॥

ಶತ್ರುಘ್ನನೇ! ನೋಡಲ್ಲಿ ಕೈಕೇಯಿಯು ಜಗತ್ತಿನ ಎಷ್ಟು ಮಹಾ ಅಪಕಾರ ಮಾಡಿರುವಳು. ದಶರಥ ಮಹಾರಾಜರು ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಬಹಳ ದೊಡ್ಡ ದುಃಖದ ಹೊರೆಯನ್ನು ಹೊರಿಸಿ ಸ್ವರ್ಗಲೋಕಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದರು. ॥5॥ ಇಂದು ಆ ಧರ್ಮರಾಜ ಮಹಾಮನಾ ನರೇಶನ ಈ ಧರ್ಮಮೂಲಾ ರಾಜಲಕ್ಷ್ಮಿಯು ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಇರುವ ನಾವಿಕನಿಲ್ಲದ ನೌಕೆಯಂತೆ ಅತ್ತ-ಇತ್ತ ಅಲ್ಲಾಡುತ್ತಿದೆ. ॥6॥ ನಮ್ಮೆಲ್ಲರಿಗಿಂತ ಹಿರಿಯವನಾದ ಸ್ವಾಮಿ ಮತ್ತು ಸಂರಕ್ಷಕನಾದ ಶ್ರೀರಘುನಾಥನನ್ನು ಸ್ವತಃ ನನ್ನ ತಾಯಿಯು ಧರ್ಮಕ್ಕೆ ತಿಲಾಂಜಲಿಯನ್ನಿತ್ತು ಕಾಡಿಗೆ ಕಳಿಸಿಬಿಟ್ಟಳು. ॥7॥ ಆಗ ಭರತನು ಹೀಗೆ ಎಚ್ಚರ ತಪ್ಪಿದವನಂತೆ ವಿಲಾಪ ಮಾಡುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ರಾಣೀವಾಸದ ಎಲ್ಲ ಸ್ತ್ರೀಯರೂ ದೀನಭಾವದಿಂದ ಬಿಕ್ಕಿ-ಬಿಕ್ಕಿ ಅಳತೊಡಗಿದರು. ॥8॥ ಭರತನು ಈ ಪ್ರಕಾರ ವಿಲಾಪಿಸುತ್ತಿರುವಾಗಲೇ ರಾಜಧರ್ಮವನ್ನು ತಿಳಿದ ಮಹಾಯಶಸ್ವೀ ಮಹರ್ಷಿ ವಸಿಷ್ಠರು ಇಕ್ಷ್ವಾಕುನಾಥ ದಶರಥನ ಸಭಾಭವನವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರು. ॥9॥

ಆ ಸಭಾಭವನದ ಹೆಚ್ಚಿನ ಭಾಗ ಚಿನ್ನದಿಂದ ಮಾಡಲಾಗಿತ್ತು. ಅದರಲ್ಲಿ ಬಂಗಾರದ ಕಂಭಗಳಿದ್ದವು. ಆ ರಮಣೀಯ ಸಭೆಯು ದೇವತೆಗಳ ಸುಧರ್ಮಾ ಸಭೆಯಂತೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಸಮಸ್ತ ವೇದಗಳ ಜ್ಞಾತಾ ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ವಸಿಷ್ಠರು ತಮ್ಮ ಶಿಷ್ಯರೊಂದಿಗೆ ಆ ಸಭೆಯನ್ನು ಹೊಕ್ಕು ಸ್ವಸ್ತಿಕಾಕಾರ ಹಾಸಿಗೆಯನ್ನು ಹಾಸಿದ ಸುವರ್ಣಮಯ ಪೀಠದಲ್ಲಿ ವಿರಾಜಮಾನರಾದರು. ಆಸನಾರೂಢರಾದ ಮೇಲೆ ಅವರು ದೂತರಲ್ಲಿ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದರು. ॥10-11॥ ನೀವು ಶಾಂತಭಾವದಿಂದ ಹೋಗಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು, ಕ್ಷತ್ರಿಯರನ್ನು, ಯೋಧರನ್ನು, ಅಮಾತ್ಯರನ್ನು, ಸೇನಾಪತಿಗಳನ್ನು ಇವರೆಲ್ಲರನ್ನು ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಬನ್ನಿರಿ. ಇತರ ರಾಜಕುಮಾರರೊಂದಿಗೆ ಭರತ-ಶತ್ರುಘ್ನರನ್ನೂ, ಮಂತ್ರಿ ಯುಧಾಜಿತ್ತುವನ್ನೂ, ಸುಮಂತ್ರನನ್ನೂ ಹಾಗೂ ಇತರ ಹಿತೈಷಿಯರನ್ನೂ ಹೀಗೆ ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಬನ್ನಿರಿ. ನನಗೆ ಅವರಲ್ಲಿ ಆವಶ್ಯಕ ಕಾರ್ಯವಿದೆ. ॥12-13॥ ಅನಂತರ ಅಲ್ಲಿ ಕುದುರೆ, ಆನೆ, ರಥಗಳಲ್ಲಿ ಬರುವ ಜನರ ಮಹಾ ಕೋಲಾಹಲ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು. ॥14॥ ಬಳಿಕ ದೇವತೆಗಳು ಇಂದ್ರನನ್ನು ಅಭಿನಂದಿಸುವಂತೆ ಸಮಸ್ತ ಮಂತ್ರಿಗಳು, ಪ್ರಜೆಗಳೇ ಆದಿ ಎಲ್ಲರೂ ಬರುತ್ತಲೇ ದಶರಥನಂತೆ ಭರತನನ್ನು ಅಭಿನಂದಿಸಿದರು. ॥15॥ ತಿಮಿ ಎಂಬ ಮಹಾಮತ್ಸ್ಯ ಮತ್ತು ಜಲಹಸ್ತಿಯಿಂದ ಕೂಡಿದ ಸ್ಥಿರ ಜಲವುಳ್ಳ ಹಾಗೂ ಮುತ್ತುಗಳೇ ಆದಿಮಣಿಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಶಂಖ ಮತ್ತು ಮರಳು ಉಳ್ಳ ಜಲಾಶಯದಂತೆ ಆ ಸಭೆಯು ದಶರಥಪುತ್ರ ಭರತನಿಂದ ಸುಶೋಭಿತವಾಗಿ, ಹಿಂದೆ ದಶರಥನ ಉಪಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿತ್ತೋ ಹಾಗೆಯೇ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ॥16॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಎಂಭತ್ತೊಂದನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು.॥81॥

ಎಂಭತ್ತೆರಡನೆಯ ಸರ್ಗ

ಪಟ್ಟಾಭಿಷಿಕ್ತನಾಗುವಂತೆ ಭರತನಿಗೆ ವಸಿಷ್ಠರ ಆದೇಶ, ಭರತನ ಅಸಮ್ಮತಿ, ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಅರಣ್ಯದಿಂದ ಕರೆತರಲು ಸಿದ್ಧರಾಗುವಂತೆ ಎಲ್ಲರಿಗೆ ಆದೇಶ

ಆರ್ಯಜನರಿಂದ ತುಂಬಿಹೋಗಿದ್ದ, ವಸಿಷ್ಠರೇ ಮೊದಲಾದ ಮಹರ್ಷಿಗಳಿಂದ ಅಧಿಷ್ಠಿತವಾಗಿದ್ದ ಸಭೆಯನ್ನು ಶುಭ ಗ್ರಹ-ನಕ್ಷತ್ರಗಳಿಂದ ಕೂಡಿರುವ ರಾತ್ರಿಯನ್ನು ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರನು ಬೆಳಗುವಂತೆ ಬುದ್ಧಿಸಂಪನ್ನನಾದ ಭರತನು ನೋಡಿದನು.॥1॥ ಆಗ ಯಥಾಯೋಗ್ಯ ಆಸನಗಳಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿರುವ ಆರ್ಯಪುರುಷರ ವಸ್ತ್ರ ಹಾಗೂ ಅಂಗರಾಗಗಳ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಆ ಉತ್ತಮ ಸಭೆ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾಗಿತ್ತು. ॥2॥ ಮಳೆಗಾಲ ಕಲೆದು ಶರದ್ ಋತುವಿನ ಪೂರ್ಣಿಮೆಗೆ ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರನಿಂದ ಅಲಂಕೃತ ರಜನಿಯು ಬಹಳ ಮನೋಹರವಾಗಿ ಕಂಡು ಬರುವಂತೆ ವಿದ್ವಾಂಸರ ಸಮುದಾಯದಿಂದ ತುಂಬಿರುವ ಆ ಸಭೆಯು ತುಂಬಾ ಸುಂದರವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು. ॥3॥ ಆಗ ಧರ್ಮಜ್ಞರಾದ ಪುರೋಹಿತ ವಸಿಷ್ಠರು, ರಾಜನ ಸಮಸ್ತ ಮಂತ್ರಿಗಳು ಉಪಸ್ಥಿತರಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಭರತನಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಮಧುರ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದರು - ॥4॥

ಅಯ್ಯಾ! ರಾಜಾ ದಶರಥನು ಈ ಧನ-ಧಾನ್ಯದಿಂದ ತುಂಬಿದ ಸಮೃದ್ಧಶಾಲಿಯಾದ ಪೃಥಿವಿಯನ್ನು ನಿನಗೆ ಕೊಟ್ಟು ಸ್ವತಃ ಧರ್ಮವನ್ನು ಆಚರಿಸುತ್ತಾ ಸ್ವರ್ಗಸ್ಥರಾಗಿರುವರು. ॥5॥ ಸತ್ಯಪೂರ್ಣವಾಗಿ ವರ್ತಿಸುವ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಸತ್ಪುರುಷರ ಧರ್ಮವನ್ನು ನೆನೆದು ತಂದೆಯ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಉದಯಿಸಿದ ಚಂದ್ರನು ತನ್ನ ಬೆಳದಿಂಗಳನ್ನು ಬಿಡದಿರುವಂತೆಯೇ ಉಲ್ಲಂಘಿಸಲಿಲ್ಲ. ॥6॥ ಈ ಪ್ರಕಾರ ತಂದೆ ಮತ್ತು ನಿನ್ನ ಅಣ್ಣ ಇಬ್ಬರೂ ನಿನಗೆ ಈ ಅಕಂಟಕ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿರುವರು. ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ಮಂತ್ರಿಗಳನ್ನು ಸಂತೋಷಪಡಿಸುತ್ತಾ ಇದನ್ನು ಪಾಲಿಸು ಮತ್ತು ಬೇಗನೆ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕ ಮಾಡಿಕೋ. ಇದರಿಂದ ಉತ್ತರ, ಪಶ್ಚಿಮ, ದಕ್ಷಿಣ, ಪೂರ್ವದಿಕ್ಕಿನ ರಾಜರು ಹಾಗೂ ಇತರ ರಾಜರೂ, ಸಮುದ್ರದ ಮೂಲಕ ಹಡಗುಗಳಿಂದ ವ್ಯಾಪಾರ ಮಾಡುವ ವ್ಯವಸಾಯಿಗಳು ನಿನಗೆ ಅಸಂಖ್ಯ ರತ್ನವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಸುವರು. ॥7-8॥ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಧರ್ಮಜ್ಞನಾದ ಭರತನು ಶೋಕದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದನು ಹಾಗೂ ಧರ್ಮಪಾಲನೆಯ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಅವನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಶರಣಾದನು. ॥9॥ ಯುವಕನಾದ ಭರತನು ಆ ಭಾರೀ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಕಂಬನಿಗರೆಯುತ್ತಾ, ಗದ್ಗದ ವಾಣಿಯಿಂದ ಕಲಹಂಸದಂತೆ ಮಧುರ ಸ್ವರದಿಂದ ವಿಲಪಿಸುತ್ತಾ ಪುರೋಹಿತರನ್ನು ಆಕ್ಷೇಪಿಸಿದನು. ॥10॥

ಗುರುಗಳೇ! ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯವನ್ನು ಪಾಲಿಸಿದ, ಸಮಸ್ತ ವಿದ್ಯೆಗಳಲ್ಲಿ ನಿಷ್ಣಾತನಾದ, ಸದಾ ಧರ್ಮಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಯತ್ನ ಶೀಲನಾಗಿರುವ ಬುದ್ಧಿವಂತ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ನನ್ನಂತಹ ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು ಅಪಹರಿಸಬಲ್ಲನು? ॥11॥ ದಶರಥ ಮಹಾರಾಜರ ಯಾವ ಪುತ್ರನು ಹಿರಿಯಣ್ಣನ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಹೇಗೆ ಅಪಹರಿಸಬಲ್ಲನು? ಈ ರಾಜ್ಯ ಮತ್ತು ನಾನು ಎರಡೂ ಶ್ರೀರಾಮನದ್ದೇ ಆಗಿವೆ, ಇದನ್ನು ತಿಳಿದು ನೀವು ಈ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಧರ್ಮಸಂಗತ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಬೇಕು. (ಅನ್ಯಾಯಯುಕ್ತ ಅಲ್ಲ). ॥12॥ ಧರ್ಮಾತ್ಮ ಶ್ರೀರಾಮನು ನನ್ನ ವಯಸ್ಸಿಗಿಂತ ಹಿರಿಯವನು ಮತ್ತು ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನು ದಿಲೀಪ, ನಹುಷರಂತೆ ತೇಜಸ್ವಿಯಾಗಿರುವನು. ಆದ್ದರಿಂದ ದಶರಥರಂತೆ ಅವನೇ ಈ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಅಧಿಕಾರಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ. ॥13॥ ಪಾಪದ ಆಚರಣೆಯನ್ನು ನೀಚ ಜನರು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಅದು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ನರಕಕ್ಕೆ ತಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಡೆದು ನಾನೂ ಪಾಪಾಚರಣೆ ಮಾಡಿದರೆ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಇಕ್ಷ್ವಾಕು ವಂಶದ ಕಲಂಕನಾಗಿ ಹೋಗುವೆನು. ॥14॥ ನನ್ನ ತಾಯಿಯು ಮಾಡಿದ ಪಾಪವನ್ನು ನಾನು ಎಂದಿಗೂ ಮೆಚ್ಚುವುದಿಲ್ಲ; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಇದ್ದೇ ನಾನು ದುರ್ಗಮ ವನದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನಿಗೆ ಕೈಮುಗಿಯುತ್ತೇನೆ. ॥15॥ ನಾನು ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನೇ ಅನುಸರಿಸುವೆನು. ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ರಘುನಾಥನೇ ಈ ರಾಜ್ಯದ ರಾಜನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನು ಮೂರು ಲೋಕಗಳಿಗೆ ರಾಜನಾಗಲು ಯೋಗ್ಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ॥16॥ ಭರತನ ಆ ಧರ್ಮಯುಕ್ತ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಎಲ್ಲ ಸಭಾಸದರು ಶ್ರೀರಾಮನಲ್ಲಿ ಚಿತ್ತವನ್ನು ನೆಟ್ಟು ಹರ್ಷಾ ಶ್ರುಗಳನ್ನು ಹರಿಸಿದರು. ॥17॥

ಭರತನು ಪುನಃ ಹೇಳಿದನು - ಆರ್ಯನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ವನದಿಂದ ನಾನು ಕರೆದುಕೊಂಡು ಬರದಿದ್ದರೆ ನಾನೂ ಕೂಡ ನರಶ್ರೇಷ್ಠ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಂತೆ ಅಲ್ಲೇ ವಾಸಿಸುವೆನು. ॥18॥ ಸದ್ಗುಣಯುಕ್ತ ವರ್ತಿಸುವ ಪೂಜನೀಯ ನೀವೆಲ್ಲ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಸಭಾಸದರ ಸಮಕ್ಷಮದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನನ್ನು ಬಲವಂತವಾಗಿ ಮರಳಿ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಬರಲು ಎಲ್ಲ ಉಪಾಯಗಳಿಂದ ಪ್ರಯತ್ನಿಸುವೆನು. ॥19॥ ನಾನು ಮಾರ್ಗವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲು ವೇತನ ಪಡೆಯದ ಹಾಗೂ ವೇತನ ಪಡೆಯುವ ಕುಶಲ ಕಾರ್ಯಕರ್ತರನ್ನು ಮೊದಲೇ ಕಳಿಸಿಕೊಟ್ಟಿರುವೆನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಶ್ರೀರಾಮನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗುವುದೇ ನನಗೆ ಒಳ್ಳೆಯದೆಂದು ಅನಿಸುತ್ತದೆ. ॥20॥ ಸಭಾಸದರಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಭ್ರಾತೃವತ್ಸಲ ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ಭರತನು ಬಳಿಯಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿರುವ ಮಂತ್ರವೇತ್ತನಾದ ಸುಮಂತ್ರನಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಹೇಳಿದನು - ॥21॥

ಸುಮಂತ್ರನೇ! ನೀವು ಬೇಗನೇ ಎದ್ದುಹೋಗಿ, ನನ್ನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಎಲ್ಲರೂ ಕಾಡಿಗೆ ಹೊರಡಲು ಆದೇಶವನ್ನು ಸೂಚಿಸಿರಿ ಹಾಗೂ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಕರೆಸಿರಿ. ॥22॥ ಮಹಾತ್ಮಾ ಭರತನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಸುಮಂತ್ರನು ಬಹಳ ಹರ್ಷದಿಂದ ಎಲ್ಲವನ್ನು ಅವನು ಹೇಳಿದಂತೆ ಪ್ರಿಯ ಸಂದೇಶವನ್ನು ತಿಳಿಸಿದನು. ॥23॥ ‘ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನನ್ನು ಮರಳಿ ಕರೆತರಲು ಭರತನು ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದಾನೆ ಹಾಗೂ ಅವನೊಂದಿಗೆ ಹೋಗಲು ಸೈನ್ಯಕ್ಕೂ ಆದೇಶ ಕೊಡಲಾಗಿದೆ’ ಎಂಬ ಸಮಾಚಾರ ತಿಳಿದ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಜಾಜನರು ಮತ್ತು ಸೇನಾಪತಿಗಳು ಸಂತೋಷಗೊಂಡರು. ॥24॥ ಅನಂತರ ಆ ಯಾತ್ರೆಯ ಸುದ್ದಿ ತಿಳಿದ ಸೈನಿಕರ ಪತ್ನಿಯರು ಮನೆ-ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಹರ್ಷಗೊಂಡು, ತಮ್ಮ ಪತಿಯರನ್ನು ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಸಿದ್ಧವಾಗುವಂತೆ ಪ್ರೇರೇಪಿಸಿದರು. ॥25॥ ಸೇನಾಪತಿಗಳು ಕುದುರೆಗಳು, ಎತ್ತಿನಗಾಡಿಗಳು, ಮನೋವೇಗದ ರಥಗಳ ಸಹಿತ ಸಂಪೂರ್ಣ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಸ್ತ್ರೀಯರ ಸಹಿತ ಯಾತ್ರೆಗಾಗಿ ಬೇಗನೇ ಸಿದ್ಧವಾಗುವಂತೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದರು. ॥26॥ ಪ್ರಯಾಣಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧವಾದ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ನೋಡಿ ಭರತನು ಗುರುಗಳ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುವ ಸುಮಂತ್ರನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು - ನೀನು ನನ್ನ ರಥವನ್ನು ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಸಿದ್ಧಗೊಳಿಸಿ ತೆಗೆದು ಕೊಂಡು ಬಾ. ॥27॥ ಭರತನ ಅಪ್ಪಣೆಯನ್ನು ಶಿರಸಾವಹಿಸಿ ಸುಮಂತ್ರನು ಬಹಳ ಹರ್ಷದಿಂದ ಹೋಗಿ, ಉತ್ತಮ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಹೂಡಿದ ರಥವನ್ನು ತಂದು ನಿಲ್ಲಿಸಿದನು. ॥28॥ ಆಗ ಸುದೃಢ, ಸತ್ಯ ಪರಾಕ್ರಮವುಳ್ಳ, ಸತ್ಯಪರಾಯಣ ಪ್ರತಾಪಿ ಭರತನು - ವಿಶಾಲವನಕ್ಕೆ ಹೋದ ತನ್ನ ಅಣ್ಣನಾದ ಯಶಸ್ವೀ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಮರಳಿ ಕರೆತರುವ ನಿಮಿತ್ತದಿಂದ ಪ್ರಯಾಣದ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಹೇಳಿದನು - ॥29॥

ಸುಮಂತ್ರನೇ! ನೀವು ಬೇಗನೆ ಎದ್ದು ಸೇನಾಪತಿಗಳ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ, ಅವರಿಗೆ ಸೈನ್ಯವು ನಾಳೆ ಪ್ರಯಾಣಮಾಡುವಂತೆ ಸಿದ್ಧವಾಗಿರುವಂತೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮಾಡಿರಿ; ಏಕೆಂದರೆ ನಾನು ಇಡೀ ಜಗತ್ತಿನ ಕಲ್ಯಾಣ ಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಆ ವನವಾಸೀ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸಿ, ಇಲ್ಲಿಗೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಬರಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ. ॥30॥ ಭರತನ ಈ ಉತ್ತಮ ಆಜ್ಞೆ ಪಡೆದು ಸೂತಪುತ್ರ ಸುಮಂತ್ರನು ತನ್ನ ಮನೋರಥ ಸಫಲವಾಯಿತೆಂದು ತಿಳಿದು, ಅವನು ಪ್ರಜಾವರ್ಗದ ಎಲ್ಲ ಮುಖ್ಯ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳಿಗೆ, ಸೇನಾಪತಿಗಳಿಗೆ, ಸುಹೃದರಿಗೆ ಭರತನ ಆದೇಶವನ್ನು ತಿಳಿಸಿದನು. ॥31॥ ಆಗ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಮನೆಯ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ಕ್ಷತ್ರಿಯರು, ವೈಶ್ಯರು, ಶೂದ್ರರು ಎದ್ದು ಒಳ್ಳೆಯ ಜಾತಿಯ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಒಂಟೆಗಳನ್ನು, ಆನೆಗಳನ್ನು, ಕತ್ತೆಗಳನ್ನು, ರಥಗಳಿಗೆ ಹೂಡಿದರು. ॥32॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಎಂಭತ್ತೆರಡನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು.॥82॥

ಎಂಭತ್ತಮೂರನೆಯ ಸರ್ಗ

ಭರತನ ವನಯಾತ್ರೆ, ಶೃಂಗವೇರಪುರದಲ್ಲಿ ರಾತ್ರಿ ಬಿಡಾರ

ಅನಂತರ ಪ್ರಾತಃಕಾಲ ಎದ್ದ ಭರತನು ಉತ್ತಮ ರಥದಲ್ಲಿ ಆರೂಢನಾಗಿ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ದರ್ಶನದ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಹೊರಟನು. ॥1॥ ಅವನ ಮುಂದೆ-ಮುಂದೆ ಎಲ್ಲ ಮಂತ್ರಿಗಳು, ಪುರೋಹಿತರು ಕುದುರೆ ಹೂಡಿದ ರಥಗಳಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ಪ್ರಯಾಣಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಆ ರಥಗಳು ಸೂರ್ಯನ ರಥದಂತೆ ತೇಜಸ್ವಿಯಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದವು. ॥2॥ ಪ್ರಯಾಣ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಇಕ್ಷ್ವಾಕು ಕುಲನಂದನ ಭರತನ ಹಿಂದೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಅಲಂಕರಿಸಿದ ಒಂಭತ್ತು ಸಾವಿರ ಆನೆಗಳು ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದವು. ॥3॥

ಯಾತ್ರಾ ಪರಾಯಣ ಯಶಸ್ವೀ ರಾಜಕುಮಾರ ಭರತನ ಹಿಂದೆ ಅರವತ್ತು ಸಾವಿರ ರಥಗಳು, ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ ಧನುರ್ಧರ ಯೋಧರು ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದರು. ॥4॥ ಹಾಗೆಯೇ ಒಂದು ಲಕ್ಷ ಕುದುರೆ ಸವಾರರೂ ಆ ಯಶಸ್ವೀ ರಘುಕುಲನಂದನ ರಾಜಪುತ್ರ ಭರತನನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ॥5॥

ಕೈಕೇಯಿ, ಸುಮಿತ್ರೆ, ಯಶಸ್ವಿನೀ ಕೌಸಲ್ಯೆಯರೂ ಕೂಡ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಕರೆತರಲು ಹೋಗುವ ಆ ಯಾತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಸಂತುಷ್ಟರಾಗಿ ತೇಜಸ್ವೀ ರಥಗಳಲ್ಲಿ ಹೊರಟರು. ॥6॥ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾದಿ ಆರ್ಯರ (ತ್ರೈವರ್ಣಿಕರ) ಗುಂಪು, ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಹರ್ಷಿತರಾಗಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಸಹಿತ ಶ್ರೀರಾಮನ ದರ್ಶನ ಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ, ಅವರ ಕುರಿತಾದ ವಿಚಿತ್ರ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾ-ಕೇಳುತ್ತಾ ಪ್ರಯಾಣಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ॥7॥ (ಅವರು ಪರಸ್ಪರ ಆಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದರು -) ದೃಢತೆಯಿಂದ ಉತ್ತಮ ವ್ರತವನ್ನು ಪಾಲಿಸುವ ಹಾಗೂ ಜಗತ್ತಿನ ದುಃಖವನ್ನು ದೂರಗೊಳಿಸುವ, ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞ, ಶ್ಯಾಮವರ್ಣ, ಮಹಾಬಾಹು ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ನಾವು ಯಾವಾಗ ದರ್ಶಿಸುವೆ? ॥8॥ ಸೂರ್ಯನು ಉದಯಿಸಿದಾಗ ಜಗತ್ತಿನ ಅಂಧಕಾರವನ್ನು ಇಲ್ಲವಾಗಿಸುವಂತೆ ಶ್ರೀರಘುನಾಥನು ನಮ್ಮ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಬಿದ್ದಾಗ ನಮ್ಮ ಎಲ್ಲ ಶೋಕ-ಸಂತಾಪ ದೂರಗೊಳಿಸುವನು. ॥9॥ ಹೀಗೆ ಮಾತುಗಳನ್ನಾಡುತ್ತಾ, ಅತ್ಯಂತ ಹರ್ಷದಿಂದ ಒಬ್ಬರು ಮತ್ತೊಬ್ಬರನ್ನು ಆಲಿಂಗಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ನಾಗರಿಕರು ಆಗ ಪ್ರಯಾಣ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ॥10॥

ಆ ನಗರದಲ್ಲಿದ್ದ ಇತರ ಸಮ್ಮಾನಿತ ಎಲ್ಲ ಪುರುಷರೂ, ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳೂ, ಶುಭ ವಿಚಾರವುಳ್ಳ ಪ್ರಜಾಜನರೂ ಕೂಡ ಬಹಳ ಹರ್ಷದಿಂದ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಕಾಣಲು ಹೊರಟರು. ॥11॥ ಮಣಿಕಾರರೂ, ಕುಂಬಾರರೂ, ದಾರತೆಗೆದು ಬಟ್ಟೆಗಳನ್ನು ನೇಯುವುದರಲ್ಲಿ ನಿಪುಣರಾದ ನೆಯ್ಗೆಯವರು, ಶಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ತಯಾರಿಸಿ ಜೀವನ ನಡೆಸುವವರೂ, ನವಿಲುಗರಿಗಳಿಂದ ಬೀಸಣಿಗೆಗಳನ್ನೂ ಚಾಮರಗಳನ್ನೂ ಮಾಡುವವರೂ, ಗರಗಸದಿಂದ ಮರವನ್ನು ಕೊಯ್ದು ಜೀವಿಸುವವರು, ಮಣಿ-ಮುತ್ತುಗಳಿಗೆ ರಂಧ್ರಮಾಡುವವರೂ, ಮನೆಗಳನ್ನು ಅಲಂಕರಿಸುವವರೂ, ಆನೆಯ ದಂತದಿಂದ ಮನೋಹರ ಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ಮಾಡುವವರೂ, ಗಾರೆ ಕೆಲಸದವರೂ, ಸುಗಂಧ ದ್ರವ್ಯಗಳನ್ನು ತಯಾರಿಸುವವರೂ, ಚಿನ್ನದ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವ ಅಕ್ಕಸಾಲಿಗರೂ, ಅಭ್ಯಂಜನ ಮಾಡಿಸುವರೂ, ಮೈಯೊತ್ತುವವರೂ, ಕಂಬಳಿಗಳನ್ನು ನೇಯುವವರೂ, ವೈದ್ಯರೂ, ಉತ್ತಮೋತ್ತಮವಾದ ಧೂಪಗಳನ್ನು ತಯಾರಿಸುವವರೂ, ಮದ್ಯವನ್ನು ತಯಾರಿಸುವವರೂ, ಅಗಸರೂ, ದರ್ಜಿಗಳೂ, ಗೋಪಾಲಕರೂ, ಸ್ತ್ರೀಯರಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮತ್ತು ಸ್ತ್ರೀಯರಿಂದಲೇ ಜೀವನ ನಡೆಸುವ ನಟರೂ, ಬೆಸ್ತರೂ, ಬೇಟೆಗಾರರೂ, ಕಮ್ಮಾರರೂ, ಬಡಗಿಗಳೂ ಹಾಗೂ ಸದಾಚಾರ ಸಂಪನ್ನರಾದ ವೇದವಿದರಾದ ಸಾವಿರಾರು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಎತ್ತಿನ ಗಾಡಿಗಳಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಸಂದರ್ಶಿಸಲು ಭರತನನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ ಹೊರಟರು. ॥12-16॥

ಎಲ್ಲರೂ ಶುದ್ಧ ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನುಟ್ಟು ಸುಂದರ ವೇಷ ಭೂಷಣಗಳಿಂದ ತಾಮ್ರದಂತೆ ಕೆಂಪಾದ ಅಂಗರಾಗವನ್ನು ಪೂಸಿಕೊಂಡು, ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ವಾಹನಗಳಲ್ಲಿ ನಿಧಾನವಾಗಿ ಭರತನನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ॥17॥ ಹರ್ಷ- ಆನಂದದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಆ ಸೈನ್ಯವು ಅಣ್ಣನನ್ನು ಕರೆತರಲು ಹೊರಟ ಕೈಕೇಯೀ ಕುಮಾರ ಭ್ರಾತೃವತ್ಸಲ ಭರತನ ಹಿಂದೆ-ಹಿಂದೆ ನಡೆಯತೊಡಗಿತು. ॥18॥ ಈ ಪ್ರಕಾರ ರಥ, ಪಲ್ಲಕ್ಕಿಗಳು, ಕುದುರೆ, ಆನೆಗಳು ಇವುಗಳಿಂದ ಬಹಳ ದೂರ ದಾರಿ ನಡೆದ ಬಳಿಕ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಶೃಂಗವೇರಪುರದ ಗಂಗಾತೀರಕ್ಕೆ ತಲುಪಿದರು. ॥19॥

ಅಲ್ಲಿ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ಸಖನಾದ ವೀರ ನಿಷಾದರಾಜ ಗುಹನು ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ಆ ದೇಶವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಾ ತನ್ನ ಬಂಧು-ಬಾಂಧವರೊಂದಿಗೆ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ॥20॥ ಚಕ್ರವಾಕಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತ ಗಂಗಾತೀರಕ್ಕೆ ತಲುಪಿ ಭರತ ನನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ ಬಂದ ಸೈನ್ಯವು ಅಲ್ಲಿ ತಂಗಿತು. ॥21॥ ಪುಣ್ಯಸಲಿಲೆ ಭಾಗೀರಥಿಯ ದರ್ಶನ ಪಡೆದು ತನ್ನ ಸೈನ್ಯವು ಬಳಲಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಕುಶಲನಾದ ಭರತನು ಸಮಸ್ತ ಸೇನಾಪತಿಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು. ॥22॥ ನೀವು ನಿಮ್ಮ ಸೈನಿಕರಿಗೆ ಅವರ ಇಚ್ಛೆಗನುಸಾರ ಇಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ನಿಲ್ಲಿಸಿ ಬಿಡಿರಿ. ಇಂದು ರಾತ್ರಿ ನಾವೆಲ್ಲರೂ ಇಲ್ಲಿ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಪಡೆದು, ನಾಳೆ ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ಈ ಸಾಗರಗಾಮಿನೀ ನದಿಯನ್ನು ದಾಟೋಣ. ॥23॥ ಇಲ್ಲಿ ತಂಗುವ ಇನ್ನೊಂದು ಪ್ರಯೋಜನ - ಗಂಗೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನಮಾಡಿ ಸ್ವರ್ಗಸ್ಥ ತಂದೆಯವರ ಪಾರಲೌಕಿಕ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿಗಾಗಿ ಜಲಾಂಜಲಿಯನ್ನು ಕೊಡಬೇಕೆಂದು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ॥24॥

ಭರತನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಎಲ್ಲ ಮಂತ್ರಿಗಳು ‘ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಅವನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಶಿರಸಾವಹಿಸಿ, ಸಮಸ್ತ ಸೈನಿಕರನ್ನು ಅವರ ಇಚ್ಛಾನುಸಾರ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ಇರಿಸಿದರು. ॥25॥ ಧ್ವಜ ಪತಾಕಾದಿಗಳಿಂದ ಸುಶೋಭಿತವಾದ ಚತುರಂಗಬಲವನ್ನು ಗಂಗಾನದಿಯ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ಯಥಾವಿಧಿಯಾಗಿ ನಿಲ್ಲಿಸಿ, ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಕರೆತರಲು ಏನು ಮಾಡಬೇಕೆಂದು ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಭರತನು ಅಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಿದನು. ॥26॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಎಂಭತ್ತಮೂರನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು.॥83॥

ಎಂಭತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಸರ್ಗ

ನಿಷಾದರಾಜ ಗುಹನು ನದಿಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವ ನೆಪದಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧಸನ್ನದ್ಧರಾಗಿರುವಂತೆ ತನ್ನ ಜ್ಞಾತಿಗಳಿಗೆ ಆದೇಶ ನೀಡಿ, ಸತ್ಕಾರ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಭರತನನ್ನು ಸಂದರ್ಶಿಸಿದುದು

ಅತ್ತ ನಿಷಾದರಾಜ ಗುಹನು ಗಂಗಾನದಿಯ ತೀರದಲ್ಲಿ ತಂಗಿದ ಭರತನ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ನೋಡಿ, ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿರುವ ತನ್ನ ಬಂಧು-ಬಾಂಧವರಲ್ಲಿ ಇಂತೆಂದನು - ॥1॥ ಬಂಧುಗಳೇ! ಇಲ್ಲಿ ತಂಗಿದ ಈ ವಿಶಾಲ ಸೈನ್ಯವು ಸಮುದ್ರದಂತೆ ಅಪಾರವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿದೆ. ನಾನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಬಹಳ ಯೋಚಿಸಿಯೂ ಇದರ ಕೊನೆಯೇ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. ॥2॥ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಇದರೊಂದಿಗೆ ದುರ್ಬುದ್ಧಿ ಭರತನೂ ಬಂದಿರುವನು; ಈ ಕೋವಿದಾರ ಚಿಹ್ನೆಯ ವಿಶಾಲ ಧ್ವಜವು ಅವನ ರಥದ ಮೇಲೆ ಹಾರಾಡುತ್ತಾ ಇದೆ. ॥3॥

ಇವನು ತನ್ನ ಮಂತ್ರಿಗಳಿಂದ ಮೊದಲು ನಮ್ಮೆಲ್ಲರನ್ನು ಪಾಶಗಳಿಂದ ಬಂಧಿಸಿಯಾನು, ಅಥವಾ ಕೊಲ್ಲಿಸಲೂಬಹುದು; ಅನಂತರ ಯಾರನ್ನು ತಂದೆಯು ರಾಜ್ಯದಿಂದ ಹೊರಹಾಕಿದ ಆ ದಶರಥನಂದನ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನೂ ಕೂಡ ಕೊಂದುಹಾಕುವನೆಂದು ನನಗೆ ಅನಿಸುತ್ತದೆ. ॥4॥ ಕೈಕೇಯಿಯ ಪುತ್ರ ಭರತನು ದಶರಥನ ಸಂಪನ್ನ ಹಾಗೂ ಸುದುರ್ಲಭ ರಾಜ್ಯಲಕ್ಷ್ಮಿಯನ್ನು ಒಬ್ಬನೇ ಎತ್ತಿಹಾಕಬೇಕೆಂದು ಬಯಸುತ್ತಿರುವನು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ವನದಲ್ಲಿ ಕೊಂದುಹಾಕಲು ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ॥5॥ ಆದರೆ ದಶರಥಕುಮಾರ ಶ್ರೀರಾಮನು ನನ್ನ ಸ್ವಾಮಿ ಮತ್ತು ಸಖನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನ ಹಿತವನ್ನು ಬಯಸಿ ನೀವೆಲ್ಲರೂ ಅಸ್ತ್ರ-ಶಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ಸುಸಜ್ಜಿತರಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಗಂಗಾತೀರದಲ್ಲಿ ಸಿದ್ಧರಾಗಿರಿ. ॥6॥ ಎಲ್ಲ ಅಂಬಿಗರು ಸೈನ್ಯದೊಂದಿಗೆ ನದಿಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಾ ಗಂಗಾತೀರದಲ್ಲೇ ಇರಿ ಮತ್ತು ನಾವೆಗಳಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟಿರುವ ಫಲ-ಮೂಲಗಳನ್ನು ತಿಂದುಕೊಂಡು ಇಂದಿನ ರಾತ್ರಿಯನ್ನು ಕಳೆಯಿರಿ. ॥7॥ ನಮ್ಮ ಬಳಿ ಐದುನೂರು ದೋಣಿಗಳು ಇವೆ, ಅದರಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಯೊಂದರ ಮೇಲೆಯೂ ಬೆಸ್ತರ ನೂರು-ನೂರು ಯುವಕರು ಯುದ್ಧ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳನ್ನು ಅಣಿಗೊಳಿಸಿ ಕೂತಿರಲಿ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಗುಹನು ಅವರೆಲ್ಲರಿಗೆ ಆದೇಶಿಸಿದನು. ॥8॥ ಅವನು ಪುನಃ ಹೇಳಿದನು - ಭರತನ ಭಾವವು ಶ್ರೀರಾಮನ ಕುರಿತು ಸಂತೋಷಜನಕವಾಗಿದ್ದರೆ ಆಗ ಅವನ ಈ ಸೈನ್ಯ ಇಂದು ಕ್ಷೇಮವಾಗಿ ಗಂಗೆಯನ್ನು ದಾಟಬಹುದು. ॥9॥

ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ನಿಷಾದರಾಜ ಗುಹನು ಮತ್ಸ್ಯಂಡೀ (ಕಲ್ಲು ಸಕ್ಕರೆ) ಹಣ್ಣಿನ ತಿರುಳು, ಜೇನು ಮೊದಲಾದ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಭರತನನ್ನು ಸಂದರ್ಶಿಸಲು ಹೊರಟನು. ॥10॥ ಅವನು ಬರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಸಮಯೋಚಿತ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿದ ಪ್ರತಾಪಿ ಸೂತಪುತ್ರ ಸುಮಂತ್ರನು ವಿನೀತ ಭಾವದಿಂದ ಭರತನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು - ॥11॥

ಕಕುತ್ಸ್ಥಕುಲಭೂಷಣ! ಈ ಮುದುಕ ನಿಷಾದರಾಜ ಗುಹನು ತನ್ನ ಸಾವಿರಾರು ಬಂಧು-ಬಾಂಧವರೊಂದಿಗೆ ಇಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಇವನು ನಿನ್ನಣ್ಣ ಶ್ರೀರಾಮನ ಮಿತ್ರನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಇವನಿಗೆ ದಂಡಕಾರಣ್ಯದ ವಿಶೇಷ ಪರಿಚಯವಿದೆ. ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಶ್ರೀರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಎಲ್ಲಿರುವರೆಂದು ಇವನಿಗೆ ತಿಳಿದಿರಬಹುದು; ಆದ್ದರಿಂದ ನಿಷಾದರಾಜ ಗುಹನು ನಿನ್ನೊಂದಿಗೆ ಭೆಟ್ಟಿಯಾಗಲು ಅವಕಾಶಮಾಡಿಕೊಡು. ॥12-13॥ ಸುಮಂತ್ರನಿಂದ ಈ ಶುಭ ಸಮಾಚಾರ ಕೇಳಿ ಭರತನು ಹೇಳಿದನು - ನಿಷಾದರಾಜ ಗುಹನು ನನಗೆ ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಭೆಟ್ಟಿಯಾಗುವಂತೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಾಗಲಿ. ॥14॥

ಭೇಟಿಯ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದು ಗುಹನು ತನ್ನ ಬಂಧು-ಬಾಂಧವರೊಂದಿಗೆ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಸಂತೋಷವಾಗಿ ಬಂದು, ಭರತನನ್ನು ಭೆಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಬಹಳ ನಮ್ರತೆಯಿಂದ ಹೇಳಿದನು. ॥15॥ ಈ ವನಪ್ರದೇಶವು ನಿಮಗಾಗಿ ಮನೆಯ ಹೂದೋಟದಂತೆ ಇದೆ. ನೀವು ನಿಮ್ಮ ಆಗಮನದ ಸೂಚನೆಯನ್ನು ಕೊಡದೆ ನಮ್ಮನ್ನು ವಂಚಿಸಿದರಿ. ನಾವು ನಿಮ್ಮ ಸ್ವಾಗತದ ಯಾವುದೇ ಸಿದ್ಧತೆ ಮಾಡದೇಹೋದೆವು. ನಮ್ಮ ಬಳಿ ಇರುವುದೆಲ್ಲವೂ ನಿಮ್ಮ ಸೇವೆಗಾಗಿ ಅರ್ಪಿತವಾಗಿದೆ. ಈ ನಿಷಾದರ ಮನೆ ನಿಮ್ಮದೇ ಆಗಿದೆ. ನೀವು ಸುಖವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಿರಿ. ॥16॥

ಈ ಫಲ-ಮೂಲಗಳು ನಿಮ್ಮ ಸೇವೆಗಾಗಿ ಇವೆ. ಇವನ್ನು ನಿಷಾದರು ಸ್ವತಃ ಕಿತ್ತುತಂದಿರುವರು. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಫಲ ಹಣ್ಣಾಗಿವೆ, ಕೆಲವು ಒಣಗಿವೆ. ಇವುಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಹಣ್ಣುಗಳ ತಿರುಳನ್ನು ಇರಿಸಿದೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲದೆ ಇತರ ವನ್ಯ ಪದಾರ್ಥಗಳೂ ಇವೆ. ಇವೆಲ್ಲವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿರಿ. ॥17॥ ಈ ಸೈನ್ಯವು ಇಂದಿನ ರಾತ್ರಿ ಇಲ್ಲೇ ತಂಗಿದ್ದು ನಾವು ಕೊಟ್ಟ ಭೋಜನವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಬೇಕೆಂದು ನಾವು ಆಶಿಸುತ್ತೇವೆ. ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರ ಮನೋವಾಂಛಿತ ವಸ್ತುಗಳಿಂದ ಇಂದು ನಾವು ಸೈನ್ಯಸಹಿತ ನಿಮ್ಮನ್ನು ಸತ್ಕರಿಸುವೆವು ಮತ್ತು ನಾಳೆ ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ನೀವು ನಿಮ್ಮ ಸೈನ್ಯದೊಂದಿಗೆ ಬೇರೆಡೆಗೆ ಹೋಗಿರಿ. ॥18॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಎಂಭತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು.॥84॥

ಎಂಭತ್ತೈದನೆಯ ಸರ್ಗ

ಗುಹ ಮತ್ತು ಭರತರ ಸಂಭಾಷಣೆ, ಭರತನ ಶೋಕ

ನಿಷದಾಧಿಪತಿ ಗುಹನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಮಹಾ ಪ್ರಾಜ್ಞನಾದ ಭರತನು ಯುಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಯೋಜನಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದನು - ॥1॥ ಅಯ್ಯಾ! ನೀನು ನನಗೆ ಅಣ್ಣನಾಗಿದ್ದು ಶ್ರೀರಾಮನ ಸಖನಾಗಿರುವೆ. ನಮ್ಮ ಇಷ್ಟು ದೊಡ್ಡ ಸೈನ್ಯದ ಸತ್ಕಾರ ಮಾಡಲು ಬಯಸಿದುದು, ಇದು ನಿನ್ನ ಮನೋರಥವು ಬಹಳ ಉಚ್ಚ ಮಟ್ಟದಾಗಿದೆ. ನೀನು ಅದು ಪೂರ್ಣವಾದಂತೆ ತಿಳಿ. ನಿನ್ನ ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದಲೇ ನಮ್ಮೆಲ್ಲರ ಸತ್ಕಾರವಾಯಿತು. ॥2॥ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ಶ್ರೀಮಾನ್ ಭರತನು ಹೋಗುವ ದಾರಿಯನ್ನು ಕೈಸನ್ನೆಯಿಂದಲೇ ತಿಳಿಸಿ, ಪುನಃ ಗುಹನಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮ ಮಾತಿನಿಂದ ಕೇಳಿದನು - ॥3॥

ನಿಷಾದರಾಜನೇ! ಭರದ್ವಾಜರ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಹೋಗುವ ದಾರಿಯು ಯಾವುದು? ಕಷ್ಟವಿಲ್ಲದೆ ಬೇಗನೆ ಹೋಗಬಹುದಾದ ದಾರಿ ಯಾವುದು? ಗಂಗಾತೀರದ ಈ ಪ್ರದೇಶವು ಬಹಳ ಗಹನವಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ದಾಟಿ ಹೋಗುವುದು ಕಠಿಣವಾಗಿದೆ.॥4॥ ಧೀಮಂತನಾದ ರಾಜಕುಮಾರ ಭರತನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ದಟ್ಟ ಅಡವಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವ ಗುಹನು ಕೈಮುಗಿದು ಹೇಳಿದನು - ॥5॥

ಮಹಾಬಲೀ ರಾಜಕುಮಾರನೇ! ಈ ಪ್ರದೇಶದ ಪೂರ್ಣ ಪರಿಚಯವುಳ್ಳ ಹಾಗೂ ರಾಜನಿಷ್ಠೆಯಿಂದ ಇರುವ ಅನೇಕ ಬೆಸ್ತರು ನಿನ್ನೊಡನೆ ಬರುವರು. ಅಲ್ಲದೆ ನಾನೂ ನಿಮ್ಮೊಂದಿಗೆ ಬರುವೆನು. ॥6॥

ಯಾವುದೇ ಪ್ರಯಾಸವಿಲ್ಲದೆ ಮಹಾಪರಾಕ್ರಮ ತೋರುವ ಶ್ರೀರಾಮನ ಕುರಿತು ನಿಮ್ಮಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ದುರ್ಭಾವನೆ ಇಲ್ಲವಲ್ಲ? ಇದನ್ನು ತಿಳಿಸು. ನಿಮ್ಮ ಈ ವಿಶಾಲ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ನೋಡಿ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಶಂಕೆ ಉಂಟಾಗಿದೆ. ॥7॥ ಹೀಗೆ ನುಡಿದ ಗುಹನಲ್ಲಿ ಆಕಾಶದಂತೆ ನಿರ್ಮಲವಾದ ಭರತನು ಮಧುರವಾಗಿ ಹೇಳಿದನು - ॥8॥

ನಿಷಾದ ರಾಜನೇ! ಇಂತಹ ಸಮಯ ಎಂದೂ ಬಾರದಿರಲಿ. ನಿನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ನನಗೆ ಬಹಳ ದುಃಖವಾಯಿತು. ನೀನು ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಸಂದೇಹಪಡಬಾರದು. ಶ್ರೀ ರಘುನಾಥನು ನನಗೆ ಅಣ್ಣನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ನಾನು ಅವನನ್ನು ತಂದೆಯಂತೆ ತಿಳಿಯುತ್ತೇನೆ. ॥9॥ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥ ಶ್ರೀರಾಮನು ವನದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನನ್ನು ಮರಳಿ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಬರಲು ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ಗುಹನೇ! ನಾನು ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ನಿಜವನ್ನೇ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ನೀನು ನನ್ನ ಕುರಿತು ಅನ್ಯಥಾ ವಿಚಾರಮಾಡಬಾರದು. ॥10॥ ಭರತನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ನಿಷಾದರಾಜನ ಮುಖವು ಪ್ರಸನ್ನತೆಯಿಂದ ಅರಳಿತು. ಅವನು ಹರ್ಷಗೊಂಡು ಪುನಃ ಭರತನಲ್ಲಿ ಈ ರೀತಿ ಹೇಳಿದನು - ॥11॥ ನೀವು ಧನ್ಯರಾಗಿರುವಿರಿ. ಪ್ರಯತ್ನವಿಲ್ಲದೆ ಕೈಗೆ ಬಂದ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಿರುವಿರಿ. ನಿಮ್ಮಂತಹ ಧರ್ಮಾತ್ಮರು ನನಗೆ ಭೂಮಂಡಲದಲ್ಲಿ ಯಾರು ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. ॥12॥

ಕಷ್ಟಕರ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ನೀವು ಕರೆದುಕೊಂಡು ಬರಲು ಬಯಸುತ್ತಿರುವಿರಿ. ಇದರಿಂದ ಸಮಸ್ತ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ನಿಮ್ಮ ಅಕ್ಷಯ ಕೀರ್ತಿಯು ಹರಡುವುದು. ॥13॥ ಗುಹನು ಭರತನಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಸಂಭಾಷಣೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಸೂರ್ಯನ ಪ್ರಕಾಶ ಅದೃಶ್ಯವಾಗಿ ರಾತ್ರಿಯ ಅಂಧಕಾರ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಹರಡಿಕೊಂಡಿತು. ॥14॥ ಗುಹನ ವರ್ತನೆಯಿಂದ ಶ್ರೀಮಾನ್ ಭರತನಿಗೆ ಬಹಳ ಸಂತೋಷವಾಯಿತು. ಅವನು ಸೈನ್ಯಕ್ಕೆ ವಿಶ್ರಮಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಆಜ್ಞೆಯಿತ್ತು ಶತ್ರುಘ್ನನೊಂದಿಗೆ ಮಲಗಲು ಹೋದನು. ॥15॥ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ದೃಷ್ಟಿಯಿರಿಸಿರುವ ಮಹಾತ್ಮಾ ಭರತನು ಶೋಕಿಸಲು ಯೋಗ್ಯನಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಶ್ರೀರಾಮನ ಕುರಿತಾದ ಚಿಂತೆಯಿಂದಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಲಾರದಷ್ಟು ಶೋಕ ಉಂಟಾಯಿತು. ॥16॥ ಕಾಡುಗಿಚ್ಚಿನಿಂದ ಬೆಂದ ಮರದ ಪೊಟರೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ಕಿಡಿಯಿಂದಾಗಿ ಇನ್ನು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಉರಿಯುಂಟುಮಾಡುವ ಹಾಗೆ ದಶರಥನ ಮರಣಜನ್ಯ ಚಿಂತೆಯಿಂದ ಬೇಯುತ್ತಿದ್ದ ರಘುಕುಲನಂದನ ಭರತನನ್ನು ರಾಮ ವಿಯೋಗವೆಂಬ ಶೋಕಾಗ್ನಿಯು ಇನ್ನೂ ಸುಡಲು ತೊಡಗಿತು. ॥17॥ ಸೂರ್ಯನ ಕಿರಣಗಳ ಬಿಸಿಯಿಂದ ಹಿಮಾಲಯವು ಕರಗಿದ ಮಂಜುಗಡ್ಡೆಗಳನ್ನು ಹರಿಸಿ ಬಿಡುವಂತೆಯೇ ಭರತನು ಶೋಕಾಗ್ನಿಯಿಂದ ಸಂತಪ್ತನಾದ್ದರಿಂದ ತನ್ನ ಸಮಸ್ತ ಶರೀರದಿಂದ ಬೆವರು ಸುರಿಸತೊಡಗಿದನು. ॥18॥

ಆಗ ಕೈಕೇಯಿಯ ಮಗ ಭರತನು ದುಃಖದ ವಿಶಾಲ ಪರ್ವತದಿಂದ ಆಕ್ರಾಂತನಾಗಿದ್ದನು. ಶ್ರೀರಾಮನ ಧ್ಯಾನವೇ ಅದರಲ್ಲಿನ ಛಿದ್ರರಹಿತ ಬಂಡೆಗಳ ಸಮೂಹವಾಗಿತ್ತು. ದುಃಖಪೂರ್ಣ ನಿಟ್ಟುಸಿರೇ ಗೈರಿಕ ಮೊದಲಾದ ಧಾತುಗಳ ಸ್ಥಾನವಾಗಿದ್ದವು. ದೀನತೆ (ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ತಮ್ಮ ವಿಷಯಗಳಿಂದ ವಿಮುಖತೆ)ಯೇ ವೃಕ್ಷ ಸಮೂಹವಾಗಿ ಕಂಡು ಬರುತ್ತಿತ್ತು. ಶೋಕಜನಿತ ಆಯಾಸವೇ ಆ ದುಃಖರೂಪೀ ಪರ್ವತದ ಎತ್ತರವಾದ ಶಿಖರಗಳಾಗಿದ್ದವು. ಅತಿಶಯ ಮೋಹವೇ ಅದರಲ್ಲಿನ ಅನಂತ ಪ್ರಾಣಿಗಳು. ಒಳ-ಹೊರಗೆ ಇಂದ್ರಿಯಗಳಲ್ಲಿ ಆಗುವ ಸಂತಾಪವೇ ಆ ಪರ್ವತದ ವನಸ್ಪತಿಗಳು ಮತ್ತು ಬೆತ್ತ-ಬಿದಿರುಗಳಾಗಿದ್ದವು. ॥19-20॥ ಅವನ ಮನಸ್ಸು ಬಹಳ ದುಃಖಿತವಾಗಿತ್ತು. ಅವನು ದೀರ್ಘವಾಗಿ ನಿಟ್ಟುಸಿರು ಬಿಡುತ್ತಿದ್ದನು. ಅವನ ಹೃದಯ ಕಲುಷಿತ ಗೊಂಡು ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ಮೂರ್ಛಿತನಾಗುತ್ತಿದ್ದನು. ಭಾರೀ ಆಪತ್ತಿಗೆ ಸಿಲುಕಿ, ಮಾನಸಿಕ ಚಿಂತೆಯಿಂದ ನರಶ್ರೇಷ್ಠ ಭರತನಿಗೆ ಶಾಂತಿ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಅವನ ಸ್ಥಿತಿಯು ಗುಂಪಿನಿಂದ ಅಗಲಿದ ಗೂಳಿಯಂತಾಗಿತ್ತು. ॥21॥ ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತ ಮಹಾನುಭಾವ ಭರತನು ಪರಿವಾರದೊಂದಿಗೆ ಗುಹನನ್ನು ಭೆಟ್ಟಿಯಾದಾಗ ಅವನ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ದುಃಖವಾಗಿತ್ತು. ಅವನು ತನ್ನಣ್ಣನಿಗಾಗಿ ಚಿಂತಿತನಾಗಿದ್ದನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಗುಹನು ಅವನಿಗೆ ಪುನಃ ಆಶ್ವಾಸನೆಯನ್ನು ನೀಡಿದನು. ॥22॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಎಂಭತ್ತೈದನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು ॥85॥

ಎಂಭತ್ತಾರನೆಯ ಸರ್ಗ

ಗುಹನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಸದ್ಭಾವನೆಯನ್ನು ಮತ್ತು ವಿಲಾಪವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿದುದು

ವನಚಾರಿ ಗುಹನು ಅಪ್ರಮೇಯ ಶಕ್ತಿಶಾಲಿ ಭರತನಲ್ಲಿ ಮಹಾತ್ಮಾ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಸದ್ಭಾವವನ್ನು ಹೀಗೆ ವರ್ಣಿಸಿದನು - ॥1॥ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ತನ್ನ ಅಣ್ಣನ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಧನುರ್ಬಾಣಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿಕೊಂಡು ಬಹಳ ಹೊತ್ತಿನವರೆಗೆ ಎಚ್ಚರವಾಗಿದ್ದನು. ಆಗ ಆ ಸದ್ಗುಣಶಾಲೀ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಲ್ಲಿ ನಾನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದೆ - ॥2॥

ಅಯ್ಯಾ ರಘುನಂದನ! ನಾನು ನಿನಗಾಗಿ ಈ ಸುಖಮಯ ಶಯ್ಯೆಯನ್ನು ಸಿದ್ಧಗೊಳಿಸಿರುವೆನು. ನೀನು ಇದರ ಮೇಲೆ ಸುಖವಾಗಿ ಮಲಗಿರು. ಈ ಸೇವಕ ಮತ್ತು ನನ್ನ ಜೊತೆಯ ಜನರು ವನವಾಸಿಗಳಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಕಷ್ಟವನ್ನು ಸಹಿಸಲು ಯೋಗ್ಯರಾಗಿದ್ದಾರೆ, (ಏಕೆಂದರೆ ನಮಗೆಲ್ಲ ಕಷ್ಟಗಳನ್ನು ಸಹಿಸುವ ಅಭ್ಯಾಸವಿದೆ); ಆದರೆ ನೀನು ಸುಖದಲ್ಲೇ ಬೆಳೆದವನಾದ್ದರಿಂದ ಅದಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯನಲ್ಲ. ಧರ್ಮಾತ್ಮನೇ! ನಾವುಗಳು ಶ್ರೀರಾಮನ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ರಾತ್ರಿಯಿಡೀ ಜಾಗರಣೆ ಮಾಡುವೆವು. ॥3-4॥ ಈ ಭೂಮಂಡಲದಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗಿಂತ ಮಿಗಿಲಾದ ಪ್ರಿಯರು ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ, ಇದನ್ನು ನಿನ್ನ ಮುಂದೆ ನಾನು ಸತ್ಯವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ಇವರ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಉತ್ಸುಕನಾಗಬೇಡ. ॥5॥ ಈ ರಘುನಾಥನ ಪ್ರಸಾದದಿಂದಲೇ ನಾನು ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮಹಾನ್ ಯಶ, ಸಾಕಷ್ಟು ಧರ್ಮಲಾಭ ಹಾಗೂ ವಿಪುಲ ಅರ್ಥ ಮತ್ತು ಭೋಗ್ಯವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದೇನೆ. ॥6॥ ಆದ್ದರಿಂದ ನಾನು ನನ್ನ ಸಮಸ್ತ ಬಂಧು-ಬಾಂಧವರೊಂದಿಗೆ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಧನುರ್ಬಾಣಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿ ಸೀತೆಯೊಂದಿಗೆ ಮಲಗಿರುವ ಪ್ರಿಯ ಸಖನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ರಕ್ಷಿಸುವೆನು. ॥7॥ ಈ ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಸದಾ ಸಂಚರಿಸುವುದರಿಂದ ನನಗೆ ಇಲ್ಲಿನ ಎಲ್ಲ ಸಂಗತಿಗಳೂ ತಿಳಿದಿವೆ. ನಾವು ಇಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಶತ್ರುವಿನ ಚತುರಂಗ ಸೈನ್ಯವನ್ನೂ ಕೂಡ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಎದುರಿಸಬಲ್ಲೆವು. ॥8॥ ನಾನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಧರ್ಮದಲ್ಲೇ ದೃಷ್ಟಿಯುಳ್ಳ ಮಹಾತ್ಮಾ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ನಮ್ಮೆಲ್ಲರಲ್ಲಿ ಅನುನಯವಾಗಿ ಹೇಳಿದನು - ॥9॥ ನಿಷಾದರಾಜನೇ! ದಶರಥನಂದನ ಶ್ರೀರಾಮನು ದೇವೀ ಸೀತೆಯೊಂದಿಗೆ ನೆಲದಲ್ಲಿ ಮಲಗಿರುವಾಗ ನನಗಾಗಿ ಉತ್ತಮ ಶಯ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಮಲಗುವುದು, ಜೀವನ ಧಾರಣೆಗಾಗಿ ರುಚಿಕರ ಆಹಾರ ಸೇವಿಸುವುದು ಅಥವಾ ಇತರ ಸುಖಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವುದು ಹೇಗೆ ಸಂಭವಿಸಬಲ್ಲದು? ॥10॥

ಗುಹನೇ! ನೋಡು, ಸಮಸ್ತ ದೇವತೆಗಳು ಮತ್ತು ಅಸುರರು ಸೇರಿಯೂ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಯಾರ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಸಹಿಸಲಾರರೋ, ಅಂತಹ ಶ್ರೀರಾಮನು ಈಗ ಸೀತೆಯೊಂದಿಗೆ ಹುಲ್ಲಿನ ಮೇಲೆ ಮಲಗಿರುವನು. ॥11॥ ಮಹಾನ್ ತಪಸ್ಸು, ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಪರಿಶ್ರಮಸಾಧ್ಯ ಉಪಾಯಗಳಿಂದ ಯಾರು ದಶರಥ ಮಹಾರಾಜರಿಗೆ ತನ್ನಂತೆಯೇ ಉತ್ತಮ ಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಜ್ಯೇಷ್ಠಪುತ್ರನಾಗಿ ದೊರಕಿರುವನೋ, ಆ ಶ್ರೀರಾಮನು ಕಾಡಿಗೆ ಬಂದಿರುವುದರಿಂದ ದಶರಥ ಮಹಾರಾಜರು ಹೆಚ್ಚುಕಾಲ ಬದುಕಿರಲಾರರು. ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿಯೇ ಈ ಪೃಥಿವಿಯು ಬೇಗನೆ ವಿಧವೆಯಾಗುವಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ॥12-13॥ ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಈಗ ರಾಣೀವಾಸದ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಜೋರಾಗಿ ಆರ್ತನಾದ ಮಾಡುತ್ತಾ, ಹೆಚ್ಚಿನ ಆಯಾಸದಿಂದ ಈಗ ಸುಮ್ಮನಾಗಿರಬಹುದು ಮತ್ತು ಅರಮನೆಯ ಆ ಹಾಹಾಕಾರ ಈಗ ಶಾಂತವಾಗಿರಬಹುದು. ॥14॥

ಮಹಾರಾಣೀ ಕೌಸಲ್ಯೆ, ದಶರಥ ಮಹಾರಾಜರು, ನನ್ನ ತಾಯಿ ಸುಮಿತ್ರೆ ಇವರೆಲ್ಲರೂ ಇಂದಿನ ರಾತ್ರಿಯವರೆಗೆ ಜೀವಂತರಾಗಿರುವರೋ ಅಥವಾ ಇಲ್ಲವೋ, ನಾನು ಹೇಳಲಾರೆನು.॥15॥ ಶತ್ರುಘ್ನನ ದಾರಿ ನೋಡುವುದರಿಂದ ನನ್ನ ತಾಯಿ ಸುಮಿತ್ರೆಯು ಬದುಕಿರಲೂಬಹುದು, ಆದರೆ ಪುತ್ರನ ವಿರಹದಿಂದ ದುಃಖದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ ವೀರ ಜನನೀ ಕೌಸಲ್ಯೆಯು ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಜೀವಿಸಲಾರಳು.॥16॥ (ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕ ಮಾಡಬೇಕೆಂದು ಮಹಾರಾಜರು ಇಚ್ಛಿಸುತ್ತಿದ್ದರು) ಅವರು ಆ ಮನೋರಥವನ್ನು ಪಡೆಯದೆ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ರಾಜನನ್ನಾಗಿಸುವ ಮೊದಲೇ ‘ಅಯ್ಯೋ! ನನ್ನದೆಲ್ಲವೂ ನಾಶವಾಯಿತು! ನಾಶವಾಯಿತು!!’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾ ನಮ್ಮ ತಂದೆಯವರು ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಬಿಡುವರು.॥17॥ ಅವರ ಆ ಮೃತ್ಯು ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಯಾರು ಉಪಸ್ಥಿತರಾಗಿ ಇರುವರೋ, ಸತ್ತಿರುವ ನನ್ನ ತಂದೆ ದಶರಥ ಮಹಾರಾಜರಎಲ್ಲ ಪ್ರೇತ ಸಂಸ್ಕಾರ ಮಾಡುವರೋ, ಅವರೇ ಸಲ ಮನೋರಥರು ಮತ್ತು ಭಾಗ್ಯಶಾಲಿಗಳು.॥18॥ (ತಂದೆಯವರು ಜೀವಂತರಾಗಿದ್ದರೆ) ನಾಲ್ಕು ಬೀದಿಗಳು ಸೇರಿರುವ ಸುಂದರವಾದ ಚೌಕಗಳಿಂದ ಕೂಡಿರುವ, ಚೆನ್ನಾಗಿ ವಿಭಾಗಿಸಿದ ಹೆದ್ದಾರಿಗಳುಳ್ಳ, ಭವ್ಯವಾದ ಸೌಧಗಳಿಂದಲೂ, ಪ್ರಾಸಾದಗಳಿಂದಲೂ ಕೂಡಿ ಸುಶೋಭಿತವಾದ, ಆನೆ, ಕುದುರೆ ಮತ್ತು ರಥಗಳಿಂದ ತುಂಬಿರುವ, ಮಂಗಳವಾದ್ಯಗಳಿಂದ ನಿನಾದಿತವಾದ, ಸಮಸ್ತ ಕಲ್ಯಾಣಕಾರೀ ವಸ್ತುಗಳಿಂದ ಒಡಗೊಂಡ, ಹೃಷ್ಟ-ಪುಷ್ಟರಾದ ಪ್ರಜೆಗಳಿಂದ ವ್ಯಾಪ್ತವಾದ, ಉಪವನಗಳಿಂದಲೂ, ಉದ್ಯಾನ ವನಗಳಿಂದಲೂ ಪರಿಪೂರ್ಣವಾದ, ಸಾಮಾಜಿಕ ಉತ್ಸವಗಳಿಂದ ಸುಶೋಭಿತವಾದ, ನನ್ನ ತಂದೆಯವರ ರಾಜಧಾನೀ ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ವಿಚರಿಸುವ ಜನರೇ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಸುಖಿಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ. ॥19-21॥ ವನವಾಸದ ಅವಧಿಯು ಮುಗಿದಾಗ ಕ್ಷೇಮವಾಗಿ ಸತ್ಯಪ್ರತಿಜ್ಞ ಶ್ರೀರಾಮನೊಂದಿಗೆ ನಾವು ಅಯೋಧ್ಯೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಬಲ್ಲೆವೇನು?॥22॥ ಹೀಗೆ ವಿಲಪಿಸುತ್ತಾ ಮಹಾತ್ಮಾ ರಾಜಕುಮಾರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಜಾಗರಣೆಯಲ್ಲೇ ಆ ರಾತ್ರಿ ಕಳೆದನು. ॥23॥ ಪ್ರಾತಃಕಾಲ ನಿರ್ಮಲ ಸೂರ್ಯೋದಯವಾದಾಗ ನಾನು ಭಾಗೀರಥಿಯ ತೀರದಲ್ಲಿ ಆಲದ ಹಾಲನ್ನು ತಂದುಕೊಟ್ಟೆ. ಇಬ್ಬರೂ ಜಟೆಯನ್ನು ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡ ಮೇಲೆ ನಾನು ಅವರನ್ನು ನದಿ ದಾಟಿಸಿದೆ.॥24॥ ತಲೆಯಲ್ಲಿ ಜಟೆಯನ್ನು ಧರಿಸಿ ವಲ್ಕಲ ಹಾಗೂ ನಾರು ಬಟ್ಟೆಯನ್ನುಟ್ಟು ಮಹಾಬಲೀ, ಶತ್ರುಸಂತಾಪಿ ಶ್ರೀರಾಮ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಎರಡು ಯೂಥಪತಿ ಗಜಗಳಂತೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಅವರು ಸುಂದರ ಬತ್ತಳಿಕೆ ಮತ್ತು ಧನುಸ್ಸುಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿಕೊಂಡು ಆ ಕಡೆ-ಈ ಕಡೆ ನೋಡುತ್ತಾ ಸೀತೆಯೊಂದಿಗೆ ಹೊರಟುಹೋದರು.॥25॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಎಂಭತ್ತಾರನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು ॥86॥

ಎಂಭತ್ತೇಳನೆಯ ಸರ್ಗ

ಶ್ರೀರಾಮನ ವಿಷಯವನ್ನು ಕೇಳಿ ಭರತನ ಮೂರ್ಛೆ, ಶತ್ರುಘ್ನ-ಕೌಸಲ್ಯಾ-ಕೈಕೇಯಿ ಸುಮಿತ್ರೆಯರ ವಿಲಾಪ, ಎಚ್ಚರಗೊಂಡ ಭರತನ ಕೇಳಿಕೆಯಂತೆ ಶ್ರೀರಾಮನ ಭೋಜನ-ಶಯನ ಮುಂತಾದ ವಿಷಯವಾಗಿ ಗುಹನಿಂದ ವಿವರಣೆ

ಶ್ರೀರಾಮನ ಜಟಾಧಾರಣ ಮುಂತಾದ ಅತ್ಯಂತ ಅಪ್ರಿಯ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಗುಹನಿಂದ ಕೇಳಿ ಭರತನು ಚಿಂತಾ ಮಗ್ನನಾದನು. ಶ್ರೀರಾಮನ ಕುರಿತು ಕೇಳಿದ ಅಪ್ರಿಯ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಅದನ್ನೇ ಅವನು ಚಿಂತಿಸತೊಡಗಿದನು. (ಈಗ ನನ್ನ ಮನೋರಥ ಪೂರ್ಣವಾಗಲಾರದು. ಶ್ರೀರಾಮನು ಜಟೆ ಧರಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಮರಳಿ ಬರಲಾರನೆಂದೇ ನನಗೆ ಚಿಂತೆ ಉಂಟಾಗಿದೆ.) ॥1॥ ಭರತನು ಸುಕುಮಾರ ನಿರುವಂತೆಯೇ ಮಹಾ ಬಲಶಾಲಿಯಾಗಿದ್ದನು, ಅವನು ಸಿಂಹಸ್ಕಂಧನಾಗಿದ್ದು, ಭುಜಗಳು ದೀರ್ಘವಾಗಿದ್ದವು, ನೇತ್ರಗಳು ಅರಳಿದ ಕಮಲದಂತೆ ಸುಂದರವಾಗಿದ್ದವು. ಅವನು ತರುಣನಾಗಿದ್ದು, ನೋಡಲು ಮನೋಹರನಾಗಿದ್ದನು. ಗುಹನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಮುಹೂರ್ತ ಕಾಲ ಹೇಗೋ ಸಮಾಧಾನಗೊಂಡಿದ್ದನು, ಮತ್ತೆ ಪುನಃ ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಬಹಳ ದುಃಖವಾಯಿತು. ಅಂಕುಶದಿಂದ ತಿವಿದ ಆನೆಯಂತೆ ಅವನು ಅತ್ಯಂತ ವ್ಯಥಿತನಾಗಿ ತತ್ಕ್ಷಣ ದುಃಖದಿಂದ ಶಿಥಿಲನಾಗಿ ಮೂರ್ಛಿತನಾದನು. ॥2-3॥ ಭರತನು ಮೂರ್ಛಿತನಾಗಿ ಇರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಗುಹನ ಮುಖವು ಬಾಡಿತು. ಭೂಕಂಪದ ಸಮಯ ನಡುಗುವ ಮರದಂತೆ ವ್ಯಥಿತನಾಗಿ ನಡುಗಿಹೋದನು. ॥4॥ ಶತ್ರುಘ್ನನು ಭರತನ ಬಳಿಯಲ್ಲೇ ಕುಳಿತಿದ್ದನು. ಅವನ ಅಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಕಂಡು ಅವನನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಜೋರಾಗಿ ಅಳ ತೊಡಗಿದನು ಹಾಗೂ ಶೋಕದಿಂದ ಎಚ್ಚರದಪ್ಪಿದನು. ॥5॥ ಅನಂತರ ಭರತನ ಎಲ್ಲ ತಾಯಂದಿರು ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದರು. ಅವರು ಪತಿವಿಯೋಗದ ದುಃಖದಿಂದ ದುಃಖಿತರಾಗಿದ್ದು, ಉಪವಾಸದಿಂದಾಗಿ ದುರ್ಬಲರೂ, ದೀನರೂ ಆಗಿದ್ದರು. ॥6॥ ನೆಲದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿರುವ ಭರತನನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿದು ಎಲ್ಲರೂ ಅಳತೊಡಗಿದರು. ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಹೃದಯವಾದರೋ ದುಃಖದಿಂದ ಇನ್ನೂ ಕಾತರವಾಗಿತ್ತು. ಅವಳು ಭರತನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಅವನನ್ನು ತೊಡೆಯಲ್ಲೆತ್ತಿಕೊಂಡಳು. ॥7॥ ವಾತ್ಸಲ್ಯಮಯೀ ಗೋವು ತನ್ನ ಕರುವನ್ನು ಪ್ರೇಮದಿಂದ ನೆಕ್ಕುವಂತೆ ಶೋಕದಿಂದ ವ್ಯಾಕುಲಳಾದ ತಪಸ್ವಿನೀ ಕೌಸಲ್ಯೆಯು ಭರತನನ್ನು ತೊಡೆಯಲ್ಲೆತ್ತಿಕೊಂಡು ಅಳುತ್ತಾ ಕೇಳಿದಳು - ॥8॥ ಮಗು! ನಿನ್ನ ಶರೀರಕ್ಕೆ ಯಾವುದಾದರೂ ರೋಗವು ಕಷ್ಟಕೊಡುತ್ತಿಲ್ಲವಲ್ಲ? ಈಗ ಈ ರಾಜವಂಶದ ಜೀವನವೇ ನಿನ್ನ ಅಧೀನವಾಗಿದೆ. ॥9॥ ವತ್ಸ! ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ನೋಡಿಯೇ ಬದುಕುತ್ತಿರುವೆನು. ಶ್ರೀರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಂದಿಗೆ ಕಾಡಿಗೆ ಹೋದನು. ಮಹಾರಾಜರು ಸ್ವರ್ಗವಾಸಿಗಳಾದರು. ಈಗ ನೀನೊಬ್ಬನೇ ನನಗೆ ರಕ್ಷಕನಾಗಿರುವೆ. ॥10॥

ಮಗು! ನಿಜ ಹೇಳು, ನೀನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಸಂಬಂಧದಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಒಬ್ಬನೇ ಪುತ್ರನಾದ ನನ್ನ ಮಗನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನು ಸೀತಾಸಹಿತ ವನಕ್ಕೆ ಹೋಗಿದ್ದ ಅವನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಏನಾದರೂ ಅಪ್ರಿಯ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿದೆಯಾ? ॥11॥ ಮುಹೂರ್ತಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮಹಾಯಶಸ್ವೀ ಭರತನ ಚಿತ್ತ ಸ್ವಸ್ಥವಾದಾಗ ಅವನು ಅಳುತ್ತಿರುವ ಕೌಸಲ್ಯೆಗೆ ಸಾಂತ್ವನವನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾ, ಅಮ್ಮಾ! ಗಾಬರಿಪಡಬೇಡ, ನಾನು ಯಾವುದೇ ಅಪ್ರಿಯ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಲಿಲ್ಲ ಮತ್ತೆ ಗುಹನಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಕೇಳಿದನು - ॥12॥

ಗುಹನೇ! ಅಂದು ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ನನ್ನಣ್ಣ ಶ್ರೀರಾಮನು ಎಲ್ಲಿ ತಂಗಿದ್ದನು? ಸೀತೆ ಎಲ್ಲಿದ್ದಳು? ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಎಲ್ಲಿದ್ದನು? ಅವರು ಯಾವ ಆಹಾರ ಸೇವಿಸಿದರು ಎಂತಹ ಶಯ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಮಲಗಿದ್ದರು? ಇದೆಲ್ಲವನ್ನು ನನಗೆ ತಿಳಿಸು. ॥13॥ ಈ ಪ್ರಶ್ನೆ ಕೇಳಿ ಗುಹನಿಗೆ ಬಹಳ ಸಂತೋಷವಾಗಿ, ಅವನು ತನ್ನ ಪ್ರಿಯ ಹಾಗೂ ಹಿತಕಾರಿ ಅತಿಥಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ಬಂದಾಗ ನಮ್ಮೊಂದಿಗೆ ಹೇಗೆ ವರ್ತಿಸಿದ್ದನು? ಅದೆಲ್ಲವನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಾ ಭರತನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು - ॥14॥ ನಾನು ಬಗೆ ಬಗೆಯ ಅನ್ನ, ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರದ ಖಾದ್ಯ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು, ಅನೇಕ ರೀತಿಯ ಫಲಗಳನ್ನು ಶ್ರೀರಾಮನ ಬಳಿಗೆ ಭೋಜನಕ್ಕಾಗಿ ಸಾಕಾಗುವಷ್ಟು ಕಳಿಸಿದೆ. ॥15॥

ಸತ್ಯ ಪರಾಕ್ರಮಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ನಾನು ಕೊಟ್ಟ ಎಲ್ಲ ವಸ್ತುಗಳನ್ನೇನೋ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದನು, ಆದರೆ ಕ್ಷತ್ರಿಯ ಧರ್ಮವನ್ನು ನೆನೆಯುತ್ತಾ ಅವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳದೆ ನನಗೇ ಆದರ ಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಹಿಂದಿರುಗಿಸಿದನು. ॥16॥

ಮತ್ತೆ ಆ ಮಹಾತ್ಮನು ನಮ್ಮೆಲ್ಲರಿಗೆ ಸಮಜಾಯಿಸುತ್ತಾ ಹೇಳಿದನು - ಸಖನೇ! ನಮ್ಮಂತಹ ಕ್ಷತ್ರಿಯರು ಯಾರಿಂದಲೂ ಏನನ್ನೂ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಬಾರದು; ಆದರೆ ಸದಾ ಕೊಡುತ್ತಾ ಇರಬೇಕು. ॥17॥ ಸೀತಾಸಹಿತ ರಾಮನು ಆ ರಾತ್ರಿ ಉಪವಾಸವನ್ನೇ ಮಾಡಿದನು. ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ತಂದಿತ್ತ ಜಲವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಆ ಮಹಾತ್ಮನು ಕುಡಿದನು. ॥18॥ ಅವನು ಕುಡಿದು ಉಳಿದ ನೀರನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದನು. ನೀರು ಕುಡಿಯುವ ಮೊದಲು ಅವರು ಮೂವರೂ ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತರಾಗಿ ಮೌನದಿಂದ ಸಂಧ್ಯೋಪಾಸನೆ ಮಾಡಿದ್ದರು. ॥19॥

ಅನಂತರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಬೇಗನೇ ಹುಲ್ಲು-ಚಿಗುರುಗಳನ್ನು ತಂದು ಶ್ರೀರಾಮನಿಗಾಗಿ ಸುಂದರ ಶಯ್ಯೆಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದನು. ॥20॥ ಆ ಸುಂದರ ಶಯ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯೊಂದಿಗೆ ಶ್ರೀರಾಮನು ವಿರಾಜಮಾನನಾದಾಗ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಅವರಿಬ್ಬರ ಪಾದಸೇವೆ ಗೈದು ಅಲ್ಲಿಂದ ದೂರಹೋಗಿ ಕುಳಿತುಕೊಂಡನು. ॥21॥ ಇದೋ, ಇದೆ ಆ ಇಂಗುದಿ ವೃಕ್ಷದ ಬುಡವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಇಲ್ಲೇ ಶ್ರೀರಾಮ ಮತ್ತು ಸೀತೆಯರು ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಮಲಗಿದ್ದ ಹುಲ್ಲು ಇದೆ. ॥22॥ ಪರಂತಪ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಬಾಣಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಎರಡು ಬತ್ತಳಿಕೆಗಳನ್ನು ಬೆನ್ನಿಗೆ ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡು, ಎರಡೂ ಕೈಗಳ ಬೆರಳುಗಳಲ್ಲಿ ಚರ್ಮದ ಕವಚವನ್ನು ತೊಟ್ಟು ಮಹಾಧನುಸ್ಸನ್ನು ಸಜ್ಜಾಗಿಸಿ ಶ್ರೀರಾಮನ ಸುತ್ತಲೂ ತಿರುಗುತ್ತಾ ಕಾವಲು ಕಾಯುತ್ತಾ ರಾತ್ರಿಯಿಡೀ ನಿಂತೇ ಇದ್ದನು. ॥23॥

ಅನಂತರ ನಾನೂ ಕೂಡ ಉತ್ತಮ ಧನುರ್ಬಾಣಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿದ್ದಲ್ಲಿಗೇ ಬಂದು ನಿಂತೆನು. ಆಗ ನನ್ನ ಬಂಧು-ಬಾಂಧವರೊಂದಿಗೆ, ನಿದ್ರೆ-ಆಲಸ್ಯಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಧನುಸ್ಸು-ಬಾಣಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ದೇವೇಂದ್ರನಂತೆ ತೇಜಸ್ವೀ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ನಾನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಿದ್ದೆ. ॥24॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಎಂಭತ್ತೇಳನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು ॥87॥

ಎಂಭತ್ತೆಂಟನೆಯ ಸರ್ಗ

ಶ್ರೀರಾಮನ ಹುಲ್ಲಿನ ಶಯ್ಯೆಯನ್ನು ನೋಡಿ ಶೋಕಾವಿಷ್ಟನಾದ ಭರತನ ಉದ್ಗಾರ, ತಾನೂ ಜಟಾವಲ್ಕಲ ಧರನಾಗಿ ಅರಣ್ಯದಲ್ಲೇ ಇರುವ ವಿಚಾರ ಪ್ರಕಟಿಸಿದುದು

ನಿಷಾದರಾಜನ ಎಲ್ಲ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಗಮನವಿಟ್ಟು ಕೇಳಿ ಮಂತ್ರಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಭರತನು ಇಂಗುದೀ ವೃಕ್ಷದ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ಶಯ್ಯೆಯನ್ನು ಸಂದರ್ಶಿಸಿದನು. ॥1॥ ಮತ್ತೆ ಅವನು ಎಲ್ಲ ತಾಯಂದಿರಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು - ಇಲ್ಲೇ ಮಹಾತ್ಮಾ ಶ್ರೀರಾಮನು ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಮಲಗಿ ರಾತ್ರಿಯನ್ನು ಕಳೆದಿದ್ದನು. ಇದೇ ಆ ಹುಲ್ಲಿನ ರಾಶಿಯಾಗಿದೆ, ಅವನ ಶರೀರ ಹೊರಳಾಡಿದ್ದರಿಂದ ಪುಡಿಯಾಗಿದೆ. ॥2॥ ನಮ್ಮ ಅಣ್ಣನು ರಾಜಮಹಾರಾಜರ ಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದವನು. ಮಹಾಭಾಗ್ಯಶಾಲಿ, ಮಹಾ ಬುದ್ಧಿವಂತನು. ಮೇಲಾಗಿ ದಶರಥರಾಜನ ಮಗನು, ಅಂತಹವನು ಇಂತಹ ಕಠಿಣ ಶಯ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಮಲಗಬಾರದಾಗಿತ್ತು. ॥3॥

ರಾಜಯೋಗ್ಯವಾದ ಕಂದಲೀ, ಚಮೂರು ಮುಂತಾದ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಮೃದುವಾದ ಚರ್ಮವನ್ನು ಹಾಸಿ ಅದರ ಮೇಲೆ ಅಮೂಲ್ಯವಾದ ರತ್ನಗಂಬಳಿಗಳನ್ನು ಹಾಸಿರುವ ರತ್ನಪರ್ಯಂಕದಲ್ಲಿ ಮಲಗುತ್ತಿದ್ದ ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠ ಶ್ರೀರಾಮನು ಈಗ ಈ ಒರಟಾದ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಹೇಗೆ ತಾನೇ ಮಲಗುವನು? ॥4॥ ವಿಮಾನ ಸದೃಶ ಪ್ರಾಸಾದಗಳ ಶಿಖರಗಳಲ್ಲಿ, ಉಪ್ಪರಿಗೆಗಳ ಮೇಲಿರುವ ಶೈತ್ಯಗೃಹದಲ್ಲಿ, ಸುವರ್ಣಮಯ ಮತ್ತು ರಜತಮಯ ನೆಲವಿರುವಲ್ಲಿ, ಚಿತ್ರ-ವಿಚಿತ್ರವಾದ ರತ್ನಗಂಬಳಿಗಳನ್ನು ಹಾಸಿರುವೆಡೆಯಲ್ಲಿ, ವಿಚಿತ್ರ ತರವಾದ ಪುಷ್ಪಗುಚ್ಛಗಳಿರುವೆಡೆಯಲ್ಲಿ ಚಂದನಾಗರು ಶ್ರೀಗಂಧಗಳಿರುವ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ, ಬಿಳುಪಾದ ಮೋಡದಂತೆ ಸುಮನೋಹರವಾಗಿರುವ ಹಾಗೂ ಶುಭ್ರವಾಗಿರುವ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ, ಗಿಣಿಗಳು ನಿನಾದ ಮಾಡುತ್ತಿರುವಲ್ಲಿ, ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಸಾದಗಳಿಗಿಂತ ಉತ್ತಮೋತ್ತಮ ಪ್ರಾಸಾದದಲ್ಲಿ, ಶೀತಲವಾಗಿಯೂ ಸುಗಂಧಯುಕ್ತವೂ ಆಗಿರುವ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ, ಮೇರು ಸದೃಶವಾದ ಸುವರ್ಣಮಯ ಗೋಡೆಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾದ ಸರ್ವೋತ್ತಮ ಅರಮನೆಯಲ್ಲಿ ಮಲಗುತ್ತಿದ್ದ ಶ್ರೀರಾಮನು ವನದಲ್ಲಿ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಹೇಗೆ ಮಲಗುವನು? ॥5-7॥ ಸಂಗೀತ ಮತ್ತು ವಾದ್ಯಗಳ ಧ್ವನಿಗಳಿಂದ, ಶ್ರೇಷ್ಠ ಆಭರಣಗಳ ಝಣ-ಝಣ ಶಬ್ದಗಳಿಂದ, ಮೃದಂಗಗಳ ಉತ್ತಮ ನಾದಗಳಿಂದ ಎಚ್ಚರಗೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದ, ಅನೇಕ ಸೂತ ವಂದಿ-ಮಾಗಧರು ಸಮಯಕ್ಕೆ ಸರಿಯಾಗಿ ವಂದಿಸಿ ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಿದ್ದು, ಎಚ್ಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದ, ಶತ್ರುಸಂತಾಪ ಶ್ರೀರಾಮನು ಈಗ ನೆಲದಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ಮಲಗುವನು? ॥8-9॥ ಈ ಮಾತು ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ನಂಬುವಂತಹುದಲ್ಲ, ನನಗೆ ಇದು ಸತ್ಯವಾಗಿ ಅನಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ನನ್ನ ಅಂತಃಕರಣವು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಮೋಹಿತವಾಗಿದೆ. ಇದೇ ನಾದರೂ ಸ್ವಪ್ನವೋ ಎಂಬಂತೆ ನನಗೆ ಅನಿಸುತ್ತದೆ. ॥10॥

ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಕಾಲ(ವಿಧಿ)ದಂತೆ ಸಮನಾದ ಪ್ರಬಲ ದೇವತೆ ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ. ಅದರ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ದಶರಥ ನಂದನ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೂ ಈ ಪ್ರಕಾರ ನೆಲದಲ್ಲಿ ಮಲಗಬೇಕಾಯಿತು. ॥11॥ ಆ ಕಾಲದ ಪ್ರಭಾವದಿಂದಲೇ ವಿದೇಹ ರಾಜನ ಪರಮಸುಂದರಿ ಪುತ್ರೀ ಮತ್ತು ದಶರಥ ಮಹಾರಾಜರ ಪ್ರೀತಿಯ ಸೊಸೆ ಸೀತೆಯೂ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಮಲಗುತ್ತಾಳೆ. ॥12॥ ಇದೇ ನನ್ನ ಅಣ್ಣನ ಶಯ್ಯೆ ಆಗಿದೆ, ಇಲ್ಲೇ ಅವನು ಮಗ್ಗುಲು ಬದಲಿಸಿರುವನು. ಈ ಕಠೋರ ವೇದಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಅವನ ಶುಭ ಶಯನವಾಗಿತ್ತು, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನ ಶರೀರದಿಂದ ಒತ್ತಲ್ಪಟ್ಟ ಎಲ್ಲ ಹುಲ್ಲು ಇನ್ನೂ ಇಲ್ಲೇ ಬಿದ್ದಿದೆ. ॥13॥ ಶುಭ ಲಕ್ಷಣಾ ಸೀತೆಯು ಆಭೂಷಣಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿಯೇ ಮಲಗಿದ್ದಳು ಎಂದು ಗೊತ್ತಾಗುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಸುವರ್ಣ ಕಣಗಳು ಅಂಟಿಕೊಂಡಿರುವುದು ಕಾಣುತ್ತಿವೆ. ॥14॥ ಆಗ ಸೀತೆಯು ಅತ್ತ-ಇತ್ತ ಹೊರಳಾಡುತ್ತಿರುವಾಗ ಹೊದಿಕೆಯ ರೇಶ್ಮೆಯ ದಾರಗಳು ಹುಲ್ಲಿಗೆ ಅಂಟಿಕೊಂಡು ಹೊಳೆಯುತ್ತಿರುವುದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿವೆ. ॥15॥ ಪತಿಯ ಶಯ್ಯೆ ಕೋಮಲ ಅಥವಾ ಒರಟಾಗಿರಲಿ, ಸಾಧ್ವೀ ಸ್ತ್ರೀಯರಿಗೆ ಅದೇ ಸುಖದಾಯಕವಾಗಿರುತ್ತದೆ ಎಂದು ನಾನು ತಿಳಿಯುತ್ತೇನೆ. ಅದರಿಂದಲೇ ಆ ತಪಸ್ವಿನೀ, ಸುಕುಮಾರಿ ಸತೀ-ಸಾಧ್ವೀ ಮಿಥಿಲೇಶ ಕುಮಾರಿ ಸೀತೆಯು ಇಲ್ಲಿ ದುಃಖವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿರಲಿಕ್ಕಿಲ್ಲ. ॥16॥

ಅಯ್ಯೋ! ನಾನು ಸತ್ತುಹೋದೆ, ನನ್ನ ಜೀವನ ವ್ಯರ್ಥವಾಯಿತು! ನಾನು ಬಹಳ ಕ್ರೂರಿಯಾಗಿದ್ದೇನೆ, ಅದರಿಂದಲೇ ಸೀತಾಸಹಿತ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಅನಾಥನಂತೆ ಇಂತಹ ಶಯ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಮಲಗಬೇಕಾಯಿತು. ॥17॥ ಚಕ್ರವರ್ತಿ ಸಾಮ್ರಾಟನ ಕುಲದಲ್ಲಿ ಯಾರು ಹುಟ್ಟಿರುವನೋ, ಸಮಸ್ತ ಲೋಕಗಳಿಗೆ ಸುಖಕೊಡುವಂತಹವನೋ, ಎಲ್ಲರ ಪ್ರಿಯ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ತತ್ಪರನೋ, ಯಾರ ಶರೀರ ನೀಲಕಮಲದಂತೆ ಶ್ಯಾಮಲವಾಗಿದೆಯೋ, ಕಣ್ಣುಗಳು ಕೆಂಪಗಾಗಿದ್ದು, ಯಾರ ದರ್ಶನವು ಎಲ್ಲರಿಗೆ ಪ್ರಿಯವಾಗಿದೆಯೋ, ಸುಖ ಭೋಗಿಸಲು ಯೋಗ್ಯವಾಗಿರುವನೋ, ದುಃಖ ಅನುಭವಿಸಲು ಎಂದಿಗೂ ಯೋಗ್ಯನಲ್ಲವೋ, ಅಂತಹ ಶ್ರೀರಾಮನು ಪರಮೋತ್ತಮ ಪ್ರಿಯ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಈಗ ಪೃಥಿವಿಯಲ್ಲಿ ಶಯನ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾನಲ್ಲ! ॥18-19॥ ಉತ್ತಮ ಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೇ ಧನ್ಯ ಮತ್ತು ಭಾಗ್ಯಶಾಲಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನು ಸಂಕಟದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅಣ್ಣನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನೊಂದಿಗೆ ಇದ್ದು ಅವನ ಸೇವೆ ಮಾಡುತ್ತಿರುವನು. ॥20॥ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ವಿದೇಹನಂದಿನೀ ಸೀತೆಯು ಕೃತಾರ್ಥಳಾದಳು. ಅವಳು ಪತಿಯೊಂದಿಗೆ ವನವಾಸವನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿದಳು. ನಾವೆಲ್ಲರೂ ಆ ಮಹಾತ್ಮಾ ಶ್ರೀರಾಮನಿಂದ ಅಗಲಿ ಸಂಶಯದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿರುವೆವು (ಶ್ರೀರಾಮನು ನಮ್ಮ ಸೇವೆಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವನೋ, ಇಲ್ಲವೋ ಎಂಬ ಸಂದೇಹ ಉಂಟಾಗುತ್ತಿದೆ.) ॥21॥ ದಶರಥ ಮಹಾರಾಜರು ಸ್ವರ್ಗಲೋಕಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದರು, ಶ್ರೀರಾಮನು ವನವಾಸಿಯಾದನು. ಇಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಈ ಪೃಥಿವಿಯು ನಾವಿಕನಿಲ್ಲದ ನೌಕೆಯಂತೆ ನನಗೆ ಬರಿದಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿದೆ. ॥22॥

ಅರಣ್ಯದಲ್ಲೇ ವಾಸಿಸುತ್ತಿರುವಾಗಲೂ ಆ ಶ್ರೀರಾಮನ ಬಾಹುಬಲದಿಂದ ಸುರಕ್ಷಿತವಾದ ಈ ವಸುಂಧರೆಯನ್ನು ಯಾವ ಶತ್ರುವೂ ಪಡೆಯಲು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲೂ ಯೋಚಿಸಲಾರ. ॥23॥ ಈ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಸುತ್ತಲ ಕೋಟೆಯ ರಕ್ಷಣೆಯ ಯಾವ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯೂ ಇಲ್ಲ, ಆನೆ, ಕುದುರೆಗಳು ಬಂಧನವಿಲ್ಲದೆ ಓಡಾಡುತ್ತಿವೆ, ನಗರದ ಮಹಾದ್ವಾರವೂ ತೆರೆದೇ ಇದೆ, ಇಡೀ ರಾಜಧಾನಿ ಅರಕ್ಷಿತವಾಗಿದೆ, ಸೈನ್ಯದಲ್ಲಿ ಹರ್ಷ, ಉತ್ಸಾಹವಿಲ್ಲ, ಸಮಸ್ತ ನಗರಿಯು ಶಿಕ್ಷಕರಿಲ್ಲದೆ ಬಟ್ಟ ಬಯಲಾಗಿದೆ, ಹೀಗಿದ್ದರೂ ಶತ್ರುಗಳು ವಿಷಮಿಶ್ರಿತ ಭೋಜನದಂತೆ ಇದನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸಲು ಇಚ್ಛಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಶ್ರೀರಾಮನ ಬಾಹುಬಲದಿಂದಲೇ ಇದರ ರಕ್ಷಣೆ ಆಗುತ್ತಿದೆ. ॥24-25॥ ಇಂದಿನಿಂದ ನಾನೂ ಕೂಡ ನೆಲದಲ್ಲೇ ಅಥವಾ ಹುಲ್ಲಿನ ಮೇಲೆಯೇ ಮಲಗುವೆನು, ಫಲ-ಮೂಲಗಳನ್ನೇ ತಿನ್ನುವೆನು, ಸದಾ ವಲ್ಕಲ ನಾರುಮಡಿಯನ್ನು ಮತ್ತು ಜಟೆಯನ್ನು ಧರಿಸುವೆನು. ॥26॥ ವನವಾಸದ ಅವಧಿ ಇರುವಷ್ಟು ದಿನಗಳವರೆಗೆ ನಾನೂ ಕಾಡಿನಲ್ಲೇ ಸುಖವಾಗಿ ಇರುವೆನು. ಹೀಗಾದರೆ ಆರ್ಯ ಶ್ರೀರಾಮನು ಮಾಡಿದ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಸುಳ್ಳಾಗದು. ॥27॥ ಅಣ್ಣನಿಗಾಗಿ ವನದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವಾಗ ಶತ್ರುಘ್ನನೂ ನನ್ನೊಂದಿಗೆ ಇರುವನು ಮತ್ತು ನನ್ನ ಅಣ್ಣ ಶ್ರೀರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಂದಿಗೆ ಅಯೋಧ್ಯೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸುವನು. ॥28॥ ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಕಾಕುತ್ಸ್ಥ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕ ಮಾಡುವರು. ದೇವತೆಗಳು ನನ್ನ ಈ ಮನೋರಥವನ್ನು ಸತ್ಯವಾಗಿಸಲಾರರೇ? ॥29॥

ನಾನು ಶ್ರೀರಾಮನ ಚರಣಗಳಲ್ಲಿ ಮಸ್ತಕವನ್ನಿಟ್ಟು ಅವನನ್ನು ಒಪ್ಪಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುವೆನು. ನಾನು ಎಷ್ಟು ಹೇಳಿದರೂ ಅವನು ಹಿಂದಿರಗಲು ಒಪ್ಪದಿದ್ದರೆ ಆ ವನವಾಸಿ ಶ್ರೀರಾಮನೊಂದಿಗೆ ನಾನೂ ದೀರ್ಘಕಾಲದವರೆಗೆ ಅಲ್ಲೇ ವಾಸಿಸುವೆನು. ಅವನು ನನ್ನನ್ನು ಉಪೇಕ್ಷಿಸಲಾರನು. ॥30॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಎಂಭತ್ತೆಂಟನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು ॥88॥

ಎಂಭತ್ತೊಂಭತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ

ಭರತನು ಸೈನ್ಯದೊಂದಿಗೆ ಗಂಗೆಯನ್ನು ದಾಟಿ ಭರದ್ವಾಜರ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಹೋಗುವುದು

ಶೃಂಗವೇರಪುರದಲ್ಲೇ ಗಂಗಾತೀರದಲ್ಲಿ ಇರುಳನ್ನು ಕಳೆದು ರಘುಕುಲನಂದನ ಭರತನು ಪ್ರಾತಃಕಾಲ ಎದ್ದು ಶತ್ರುಘ್ನನಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಹೇಳಿದನು - ॥1॥

ಶತ್ರುಘ್ನನೇ! ಏಳು, ಏಕೆ ಇನ್ನೂ ಮಲಗಿದ್ದೀಯೇ? ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ, ನೀನು ನಿಷಾದ ರಾಜಗುಹನನ್ನು ಬೇಗನೇ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಬಾ, ಅವನೇ ನಮ್ಮನ್ನು ಗಂಗೆ ದಾಟಿಸುವನು.॥2॥

ಭರತನಿಂದ ಹೀಗೆ ಪ್ರೇರಿತನಾದ ಶತ್ರುಘ್ನನು ಹೇಳಿದನು - ಅಣ್ಣಾ! ನಾನೂ ನಿನ್ನಂತೆಯೇ ಆರ್ಯ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾ ಎಚ್ಚರನಾಗಿಯೇ ಇದ್ದೆ, ಮಲಗಿರಲಿಲ್ಲ. ॥3॥

ಪುರುಷಸಿಂಹರಾದ ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಹೀಗೆ ಪರಸ್ಪರ ಮಾತನಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿರುವಾಗಲೇ ಗುಹನು ಉಪಯುಕ್ತ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ತಲುಪಿ ಕೈಮುಗಿದುಕೊಂಡು ನುಡಿದನು. ॥4॥ ಕಕುತ್ಸ್ಥಕುಲಭೂಷಣ ಭರತ! ಈ ನದೀ ತೀರದಲ್ಲಿ ನೀನು ಸುಖವಾಗಿ ಮಲಗಿದರಲ್ಲ? ಸೇನಾಸಹಿತ ನಿನಗೆ ಇಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಕಷ್ಟವಾಗಲಿಲ್ಲವಲ್ಲ? ನೀವು ಸರ್ವಥಾ ನಿರೋಗಿಗಳಾಗಿ ಇದ್ದೀರಲ್ಲ? ॥5॥ ಗುಹನು ಸ್ನೇಹಪೂರ್ವಕ ಹೇಳಿದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಅಧೀನನಾಗಿರುವ ಭರತನು ಇಂತೆಂದನು. ॥6॥ ಧೀಮಂತನಾದ ಗುಹನೇ! ನಮ್ಮೆಲ್ಲರ ರಾತ್ರಿಯು ಸುಖವಾಗಿ ಕಳೆಯಿತು. ನೀನು ನಮಗೆ ಭಾರೀ ಸತ್ಕಾರ ಮಾಡಿರುವೆ. ಈಗ ನಿನ್ನ ಬೆಸ್ತರು ಅನೇಕ ನೌಕೆಗಳನ್ನು ತಂದು ನಮ್ಮನ್ನು ಗಂಗೆಯನ್ನು ದಾಟಿಸುವ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮಾಡು. ॥7॥ ಭರತನ ಆದೇಶವನ್ನು ಕೇಳಿ ಗುಹನು ಕೂಡಲೇ ತನ್ನ ನಗರಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಬಂಧು-ಬಾಂಧವರಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು. ॥8॥

ಏಳಿ ಎದ್ದೇಳಿ, ಸದಾ ನಿಮಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ, ದೋಣಿಗಳನ್ನು ತೀರದಲ್ಲಿ ತಂದು ನಿಲ್ಲಿಸಿರಿ. ಭರತನ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಗಂಗೆಯನ್ನು ದಾಟಿಸಬೇಕಾಗಿದೆ. ॥9॥ ಗುಹನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ತನ್ನ ಒಡೆಯನ ಅಪ್ಪಣೆಯಂತೆ ಎಲ್ಲ ಬೆಸ್ತರು ಎದ್ದು ನಿಂತು, ಎಲ್ಲೆಡೆಗಳಿಂದ ಐದುನೂರು ದೋಣಿಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸಿದರು. ॥10॥ ಇವೆಲ್ಲವುಗಳಲ್ಲದೆ ಕೆಲವು ಸ್ವಸ್ತಿಕ ಹೆಸರಿನ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ನೌಕೆಗಳಿದ್ದವು. ಅವು ಸ್ವಸ್ತಿಕ ಚಿಹ್ನೆಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಕಾರಣ ಅದೇ ಚಿಹ್ನೆಗಳಿಂದ ಗುರುತಿಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಪತಾಕೆಗಳು ಹಾರಾಡುತ್ತಿದ್ದು, ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ಗಂಟೆಗಳು ತೂಗುಹಾಕಿದ್ದರು. ಸ್ವರ್ಣಾದಿಗಳಿಂದ ಕೊರೆದ ಚಿತ್ರಗಳಿಂದ ಆ ನೌಕೆಗಳ ಶೋಭೆ ವಿಶೇಷವಾಗಿತ್ತು. ಅವುಗಳನ್ನು ನಡೆಸಲು ಅನೇಕ ಹುಟ್ಟುಗಳಿದ್ದು, ಚತುರ ನಾವಿಕರು ಸಿದ್ಧರಾಗಿ ಕುಳಿತಿದ್ದರು. ಆ ಎಲ್ಲ ನೌಕೆಗಳು ಗಟ್ಟಿಮುಟ್ಟಾಗಿದ್ದವು. ॥11॥ ಅವುಗಳಲ್ಲಿನ ಒಂದು ಮಂಗಲಮಯ ನೌಕೆಯನ್ನು ಗುಹನು ಸ್ವತಃ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಬಂದನು. ಅದರಲ್ಲಿ ಬೆಳ್ಳಗಿನ ರತ್ನಗಂಬಳಿ ಹಾಸಿತ್ತು ಹಾಗೂ ಆ ಸ್ವಸ್ತಿಕ ನಾವೆಯಲ್ಲಿ ಮಾಂಗಲಿಕ ಶಬ್ದಗಳು ಆಗುತ್ತಿತ್ತು. ॥12॥ ಅದರಲ್ಲಿ ಮೊದಲಿಗೆ ಪುರೋಹಿತರು, ಗುರುಗಳು, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಕುಳಿತರು, ಬಳಿಕ ಅದರ ಮೇಲೆ ಭರತ, ಮಹಾಬಲಿ ಶತ್ರುಘ್ನ, ಕೌಸಲ್ಯೆ, ಸುಮಿತ್ರೆ, ಕೈಕೇಯಿ ಹಾಗೂ ದಶರಥನ ಇತರ ರಾಣಿಯರು ಹೀಗೆ ಎಲ್ಲರೂ ಹತ್ತಿದರು. ಬಳಿಕ ರಾಜಪರಿವಾರದ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಕುಳಿತರು. ಬಂಡಿಗಳು ಹಾಗೂ ಕ್ರಯ-ವಿಕ್ರಯದ ಸಮಗ್ರಿಗಳನ್ನು ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ನೌಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಹೇರಲಾಯಿತು. ॥13-14॥ ಕೆಲವು ಸೈನಿಕರು ಸಂಪ್ರದಾಯದಂತೆ ತಮ್ಮ ತಾತ್ಕಾಲಿಕ ಗುಡಾರಗಳಲ್ಲಿ ದೀಪಗಳನ್ನು ಹೊತ್ತಿಸಿ ಇಟ್ಟರು. ಕೆಲವು ಸೈನಿಕರು ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಇದು ನನ್ನದು, ಇದು ನನ್ನದು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾ ಎತ್ತಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದರು. ಕೆಲವರು ನದೀ ತೀರಕ್ಕೆ ಲಗುಬಗೆಯಿಂದ ನಡೆದರು. ಆಗ ಉಂಟಾದ ಕೋಲಾಹಲವು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸಿತು. ॥15॥ ಆ ಎಲ್ಲ ದೋಣಿಗಳ ಮೇಲೆ ಪತಾಕೆಗಳು ಹಾರಾಡುತ್ತಿದ್ದವು. ಎಲ್ಲದರಲ್ಲಿ ಬೆಸ್ತರು ಕುಳಿತಿದ್ದರು. ಆ ಎಲ್ಲ ನೌಕೆಗಳು ಅದರಲ್ಲಿ ಕುಳಿತ ಜನರನ್ನು ತೀವ್ರಗತಿಯಿಂದ ದಾಟಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. ॥16॥ ಅನೇಕ ನೌಕೆಗಳು ಸ್ತ್ರೀಯರಿಂದಲೇ ತುಂಬಿದ್ದವು. ಕೆಲವುಗಳಲ್ಲಿ ಕುದುರೆಗಳು, ಕೆಲವುಗಳಲ್ಲಿ ಬಂಡಿಗಳು, ಗಾಡಿ-ರಥಕ್ಕೆ ಹೂಡುವ ಕುದುರೆ, ಹೇಸರಗತ್ತೆ, ಎತ್ತುಗಳು ಮೊದಲಾದವುಗಳು, ವಾಹನಗಳು, ಅಮೂಲ್ಯ ರತ್ನಾದಿಗಳನ್ನು ಹೇರಲಾಗಿತ್ತು. ॥17॥

ಅವು ಆಚೆಯ ದಡಕ್ಕೆ ತಲುಪಿ ಅಲ್ಲಿ ಜನರನ್ನು ಇಳಿಸಿ ಮರಳುವಾಗ ಬೆಸ್ತರು ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಅವುಗಳ ವಿಚಿತ್ರ ಗತಿಗಳನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸತೊಡಗಿದರು. ॥18॥ ವೈಜಯಂತೀ ಪತಾಕೆಗಳಿಂದ ಸುಶೋಭಿತವಾದ ಆನೆಗಳು ಮಾವುತರಿಂದ ಪ್ರೇರಿತವಾಗಿ ನದಿಯನ್ನು ದಾಟಲು ತೊಡಗಿದವು. ಆಗ ಅವು ರೆಕ್ಕೆಗಳುಳ್ಳ ಪರ್ವತದಂತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿತ್ತು. ॥19॥ ಎಷ್ಟೋ ಜನರು ದೋಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿದ್ದರೆ ಕೆಲವರು ಬಿದಿರಿನಿಂದ ಮಾಡಿದ ತೆಪ್ಪಗಳನ್ನೇರಿದರು. ಕೆಲವು ಜನರು ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ಮಡಕೆಗಳನ್ನು ಆಸರೆಯಾಗಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಈಜಿಯೇ ದಾಟುತ್ತಿದ್ದರು. ॥20॥ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಬೆಸ್ತರ ಸಹಾಯದಿಂದ ಆ ಪವಿತ್ರ ಸೈನ್ಯವು ಗಂಗೆಯನ್ನು ದಾಟಿತು. ಮತ್ತೆ ಆ ಸೈನ್ಯವು ಮೈತ್ರ ಎಂಬ ಮುಹೂರ್ತದಲ್ಲಿ ಪ್ರಯಾಗದ ಕಡೆಗೆ ಹೊರಟಿತು. ॥21॥ ಅಲ್ಲಿಗೆ ತಲುಪಿ ಮಹಾತ್ಮಾ ಭರತನು ಸೈನ್ಯಕ್ಕೆ ಸುಖವಾಗಿ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಪಡೆಯಲು ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದನು. ಅವರನ್ನು ಪ್ರಯಾಗದಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲಿಸಿ ಸ್ವತಃ ಋತ್ವಿಜರು, ರಾಜಸಭೆಯ ಸದಸ್ಯರೊಂದಿಗೆ ಋಷಿಶ್ರೇಷ್ಠ ಭರದ್ವಾಜರನ್ನು ದರ್ಶಿಸಲು ಹೊರಟರು. ॥22॥ ದೇವ ಪುರೋಹಿತರಾದ ಮಹಾತ್ಮಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಭರದ್ವಾಜ ಮುನಿಯ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ತಲುಪಿ ಭರತನು ಆ ವಿಪ್ರ ಶಿರೋಮಣಿಯ ರಮಣೀಯ ಹಾಗೂ ವಿಶಾಲವನವನ್ನು ನೋಡಿದನು. ಅದು ಮನೋಹರ ಪರ್ಣಶಾಲೆಗಳಿಂದ, ನಿಬಿಡವಾದ ವೃಕ್ಷಗಳಿಂದ ಸುಶೋಭಿತವಾಗಿತ್ತು. ॥23॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಎಂಭತ್ತೊಂಭತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು॥89॥

ತ್ತೊಂಭತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ

ಭರತ - ಭರದ್ವಾಜರ ಸಂಭಾಷಣೆ, ಆಶ್ರಮದಲ್ಲೇ ತಂಗಲು ಭರದ್ವಾಜರಿಂದ ಭರತನಿಗೆ ಆದೇಶ

ಧರ್ಮಜ್ಞನಾದ ನರಶ್ರೇಷ್ಠ ಭರತನು ಭರದ್ವಾಜರ ಆಶ್ರಮವನ್ನು ಸಮೀಪಿಸಿ ಆಶ್ರಮವು ಒಂದು ಕ್ರೋಶದಷ್ಟು ದೂರವಿದ್ದಾಗಲೇ ಸೈನಿಕರನ್ನು ಅಲ್ಲಿಯೇ ನಿಲ್ಲಿಸಿದನು. ಧನುರ್ಬಾಣಗಳನ್ನು ಕಿರೀಟವೇ ಮೊದಲಾದ ಆಭರಣಗಳನ್ನು ಬಿಚ್ಚಿಟ್ಟು ನಾರುಮಡಿಯನ್ನುಟ್ಟು ಅದನ್ನೇ ಉತ್ತರೀಯವಾಗಿ ಹೊದ್ದು, ಪುರೋಹಿತರಾದ ವಸಿಷ್ಠರನ್ನು ಮುಂದೆ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಮಂತ್ರಿಗಳೊಡನೆ ಭರದ್ವಾಜರನ್ನು ಸಂದರ್ಶಿಸಲು ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಲ್ಲೇ ಹೊರಟನು. ॥1-2॥ ಆಶ್ರಮವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ, ದೂರದಿಂದಲೇ ಮುನಿವರ ಭರದ್ವಾಜರನ್ನು ದರ್ಶಿಸಿ ಭರತನು ಮಂತ್ರಿಗಳನ್ನು ಅಲ್ಲೇ ನಿಲ್ಲಿಸಿ, ಪುರೋಹಿತ ವಸಿಷ್ಠರನ್ನು ಮುಂದೆ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಋಷಿಗಳ ಬಳಿಗೆ ಹೋದನು. ॥3॥

ಮಹರ್ಷಿ ವಸಿಷ್ಠರನ್ನು ನೋಡುತ್ತಲೇ ಮಹಾತಪಸ್ವೀ ಭರದ್ವಾಜರು ಆಸನದಿಂದ ಎದ್ದು ನಿಂತು ಶಿಷ್ಯರಿಗೆ ಬೇಗನೇ ಅರ್ಘ್ಯವನ್ನು ತರಲು ಹೇಳಿದರು. ॥4॥ ಮತ್ತೆ ಅವರು ವಸಿಷ್ಠರನ್ನು ಭೆಟ್ಟಿಯಾದರು. ಬಳಿಕ ಭರತನು ಅವರ ಚರಣಗಳಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿದನು. ಇವನು ದಶರಥ ಮಹಾರಾಜರ ಪುತ್ರನೆಂದು ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ಭರದ್ವಾಜರು ತಿಳಿದುಕೊಂಡರು. ॥5॥ ಧರ್ಮಜ್ಞ ಋಷಿಯು ಕ್ರಮಶಃ ವಸಿಷ್ಠರಿಗೆ ಮತ್ತು ಭರತನಿಗೆ ಅರ್ಘ್ಯ, ಪಾದ್ಯ, ಫಲಾದಿಗಳನ್ನು ನಿವೇದಿಸಿ ಅವರಿಬ್ಬರ ಕುಲದ ಕ್ಷೇಮ ಸಮಾಚಾರ ಕೇಳಿದರು. ॥6॥

ಬಳಿಕ ಅಯೋಧ್ಯೆ, ಸೈನ್ಯ, ಭಂಡಾರ, ಮಿತ್ರವರ್ಗ ಹಾಗೂ ಮಂತ್ರಿಮಂಡಲದ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಕೇಳಿದರು. ದಶರಥ ಮಹಾರಾಜರ ಮೃತ್ಯುವಿನ ವೃತ್ತಾಂತ ಅವರು ತಿಳಿದಿದ್ದರು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರ ಕುರಿತು ಏನನ್ನೂ ಕೇಳಲಿಲ್ಲ. ॥7॥ ವಸಿಷ್ಠರು ಮತ್ತು ಭರತನೂ ಮಹರ್ಷಿಯ ದೇಹಾರೋಗ್ಯ, ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರ, ಶಿಷ್ಟವರ್ಗ, ಮರ-ಗಿಡಗಳು, ಮೃಗ-ಪಕ್ಷಿ ಮೊದಲಾದವರ ಕ್ಷೇಮ ಸಮಾಚಾರ ಕೇಳಿದರು. ॥8॥ ಮಹಾಯಶಸ್ವೀ ಭರದ್ವಾಜರು ಎಲ್ಲವೂ ಕ್ಷೇಮವೆಂದು ಹೇಳಿ ಶ್ರೀರಾಮನ ಕುರಿತು ಸ್ನೇಹವಿದ್ದ ಕಾರಣ ಭರತನಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಕೇಳಿದರು - ॥9॥

ನೀನು ರಾಜ್ಯವನ್ನಾಳುತ್ತಿರುವೆಯಲ್ಲ? ನಿನಗೆ ಇಲ್ಲಿ ಬರುವ ಅವಶ್ಯಕತೆ ಏನು ಬಿತ್ತು? ಇದೆಲ್ಲವನ್ನು ನನಗೆ ಹೇಳು; ಏಕೆಂದರೆ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸು ನಿನ್ನ ಕುರಿತು ಶುದ್ಧವಾಗಿಲ್ಲ, ನನಗೆ ನಿನ್ನ ಮೇಲೆ ವಿಶ್ವಾಸ ಮೂಡುವುದಿಲ್ಲ. ॥10॥ ಯಾರು ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವವನೋ, ಕೌಸಲ್ಯಾನಂದವರ್ಧಕನೂ, ನಿನ್ನ ತಂದೆಯು ಸ್ತ್ರೀಯ ಕಾರಣದಿಂದ ಯಾವ ಮಹಾ ಯಶಸ್ವೀ ಪುತ್ರನಿಗೆ ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷ ವನವಾಸದ ಆಜ್ಞೆ ಕೊಟ್ಟು ಸಹೋದರ ಮತ್ತು ಪತ್ನಿಯೊಂದಿಗೆ ಕಾಡಿಗೆ ಕಳಿಸಿದನೋ, ಆ ನಿರಪರಾಧೀ ಶ್ರೀರಾಮ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣರ ನಿಷ್ಕಂಟಕ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಆಳುವ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಅವರಿಗೆ ಯಾವುದಾದರೂ ಅನಿಷ್ಟವೇನಾದರೂ ಮಾಡಲು ಬಯಸುತ್ತಿರುವೆಯಾ? ॥11-13॥ ಭರದ್ವಾಜರು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ದುಃಖದಿಂದಾಗಿ ಭರತನು ಕಣ್ಣುಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಬನಿ ಹರಿದವು. ಅವನು ಗದ್ಗದ ವಾಣಿಯಿಂದ ಅವರಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಹೇಳಿದನು - ॥14॥

ಪೂಜ್ಯರೇ! ನಿಮ್ಮಂತಹ ಪೂಜ್ಯರಾದ ಮಹರ್ಷಿಗಳೂ ನನ್ನನ್ನು ಹೀಗೆ ತಿಳಿದರೆ ನಾನು ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಿಂದ ಹಾಳಾದೆ. ಶ್ರೀರಾಮನ ವನವಾಸದಲ್ಲಿ ನನ್ನಿಂದ ಯಾವುದೇ ಅಪರಾಧವಾಗಲಿಲ್ಲ, ಇದನ್ನು ನಾನು ನಿಶ್ಚಿತವಾಗಿ ತಿಳಿಯುತ್ತೇನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ತಾವು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಇಂತಹ ಕಠೋರ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಬೇಡಿ. ॥15॥ ನನಗೆ ತಿಳಿಯದಂತೆ ನನ್ನ ತಾಯಿಯು ಮಾತನಾಡಿದುದು, ಮಾಡಿದುದು ನನಗೆ ಸಮ್ಮತಿ ಇಲ್ಲ. ಇದರಿಂದ ನಾನು ಸಂತುಷ್ಟನಾಗಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ತಾಯಿಯ ಆ ಮಾತುಗಳನ್ನು ನಾನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ॥16॥

ನಾನಾದರೋ ಪುರುಷಸಿಂಹ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಒಲಿಸಿ ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಮರಳಿ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಬರಲು ಹಾಗೂ ಅವನ ಚರಣಗಳನ್ನು ವಂದಿಸಲಿಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ॥17॥ ಇದೇ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ನಾನು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿರುವೆನು. ಹೀಗೆ ತಿಳಿದು ನೀವು ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಕೃಪೆಮಾಡಬೇಕು. ಪೂಜ್ಯರೇ! ಈಗ ಮಹಾರಾಜ ಶ್ರೀರಾಮ ಎಲ್ಲಿರುವನು? ಎಂದು ತಾವು ತಿಳಿಸಿರಿ. ॥18॥ ಬಳಿಕ ವಸಿಷ್ಠಾದಿ ಋತ್ವಿಜರೂ ‘ಭರತನ ಯಾವುದೇ ಅಪರಾಧವಿಲ್ಲ’ ಎಂದು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿದರು. ತಾವು ಪ್ರಸನ್ನರಾಗಬೇಕು. ಆಗ ಪೂಜ್ಯರಾದ ಭರದ್ವಾಜರು ಸಂತೋಷದಿಂದ ಭರತನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದರು - ॥19॥

ಪುರುಷ ಸಿಂಹ! ನೀನು ರಘುಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿರುವೆ, ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಗುರು-ಹಿರಿಯರ ಸೇವೆ, ಇಂದ್ರಿಯ ಸಂಯಮ ಹಾಗೂ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪುರುಷರನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವ ಭಾವ ಇರುವುದು ಉಚಿತವೇ ಆಗಿದೆ. ॥20॥ ನಿನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿರುವ ಮಾತನ್ನು ನಾನು ಬಲ್ಲೆನು; ಆದರೂ ನಿನ್ನ ಈ ಭಾವ ಇನ್ನೂ ದೃಢವಾಗಲೀ ಹಾಗೂ ನಿನ್ನ ಕೀರ್ತಿಯ ವಿಸ್ತಾರ ಹೆಚ್ಚಾಗಲಿ ಎಂದೇ ನಾನು ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ॥21॥ ಸೀತೆ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣಸಹಿತ ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ಶ್ರೀರಾಮನಿರುವ ಠಾವು ನಾನು ಬಲ್ಲೆನು. ಈ ನಿನ್ನಣ್ಣ ರಾಮ ಚಂದ್ರನು ಮಹಾಪರ್ವತ ಚಿತ್ರಕೂಟದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿರುವನು. ॥22॥ ನಾಳೆ ನೀನು ಅಲ್ಲಿಗೆ ಪ್ರಯಾಣ ಮಾಡು. ಇಂದು ನಿನ್ನ ಮಂತ್ರಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಈ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲೇ ಇರು. ಮಹಾಬುದ್ಧಿವಂತ ಭರತನೇ! ಮನೋಭೀಷ್ಟವನ್ನು ಪೂರೈಸಿಕೊಳ್ಳಲು ನೀನು ಸಮರ್ಥನಿರುವೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ನನ್ನ ಈ ಅಭಿಲಾಷೆಯನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸು. ॥23॥ ಸ್ವರೂಪ ಮತ್ತು ಸ್ವಭಾವದ ಪರಿಚಯವಾದ ಉದಾರ ದೃಷ್ಟಿಯುಳ್ಳ ಭರತನು ‘ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಮುನಿಯ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಶಿರಸಾ ವಹಿಸಿದನು. ಆ ರಾಜಕುಮಾರನು ಅಂದಿನ ಇರುಳನ್ನು ಆ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲೇ ಕಳೆಯುವ ವಿಚಾರಮಾಡಿದನು. ॥24॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ತೊಂಭತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು ॥90॥

ತೊಂಭತ್ತೊಂದನೆಯ ಸರ್ಗ

ಭರದ್ವಾಜ ಮುನಿಗಳಿಂದ ಭರತನಿಗೂ ಮತ್ತು ಅವನ ಸೈನ್ಯಕ್ಕೂ ದೇವಯೋಗ್ಯವಾದ ಸತ್ಕಾರ

ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲೇ ತಂಗಲು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದ ಭರತನನ್ನು ಭರದ್ವಾಜರು ಆತಿಥ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಆಮಂತ್ರಿಸಿದರು. ॥1॥ ಇದನ್ನು ಕೇಳಿ ಭರತನು ಹೇಳಿದನು - ಮುನಿಗಳೇ! ವನದಲ್ಲಿ ಸಾಧ್ಯವಾಗುವ ಆತಿಥ್ಯ ಸತ್ಕಾರವಾಗಿ ನೀವು ಅರ್ಘ್ಯ-ಪಾದ್ಯ ಹಾಗೂ ಫಲಮೂಲಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಮಾಡಿಬಿಟ್ಟಿರುವಿರಿ. ಅದೇ ದೊಡ್ಡ ಸತ್ಕಾರವಾಯಿತು. ॥2॥ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದ ಭರತನಲ್ಲಿ ಭರದ್ವಾಜರು ನಗುತ್ತಾ ಹೇಳಿದರು - ಭರತನೇ! ನನ್ನ ಕುರಿತು ನಿನಗೆ ಪ್ರೇಮ ಇರುವುದನ್ನು ನಾನು ಬಲ್ಲೆನು; ಆದ್ದರಿಂದ ನಾನು ಏನನ್ನು ಕೊಡುವೆನೋ ಅದರಿಂದಲೇ ನೀನು ಸಂತುಷ್ಟನಾಗು. ॥3॥

ಆದರೂ ಈಗ ನಿನ್ನ ಸೈನ್ಯಕ್ಕೆ ಭೋಜನ ಮಾಡಿಸಲು ನಾನು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ಇದರಿಂದ ನನಗೆ ಸಂತೋಷವಾಗಬಹುದು. ನನಗೆ ಸಂತೋಷವಾಗುವಂತಹ ಕಾರ್ಯವನ್ನೇ ನೀನು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಮಾಡಬೇಕು. ॥4॥ ಪುರುಷ ಪ್ರವರನೇ! ನೀನು ನಿನ್ನ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಇಷ್ಟು ದೂರ ನಿಲ್ಲಿಸಿ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿರುವೆ, ಸೈನ್ಯ ಸಹಿತ ಏಕೆ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿಲ್ಲ? ॥5॥ ಆಗ ಭರತನು ಕೈಮುಗಿದು ಆ ತಪೋಧನರಿಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದನು - ಪೂಜ್ಯರೇ! ನಾನು ನಿಮ್ಮ ಭಯದಿಂದಲೇ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಬಂದಿಲ್ಲ. ॥6॥ ಸ್ವಾಮಿ! ರಾಜ ಮತ್ತು ರಾಜಪುತ್ರರು ಎಲ್ಲ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಯತ್ನಪೂರ್ವಕ ತಪಸ್ವಿ ಜನರನ್ನು ದೂರದಲ್ಲೇ ಇರಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನಮಾಡಬೇಕು; ಏಕೆಂದರೆ ಅವರಿಂದ ಕಷ್ಟಗಳು ಸಂಭವಿಸುವ ಅವಕಾಶವಿರುತ್ತದೆ. ॥7॥ ಪೂಜ್ಯರೇ! ನನ್ನೊಂದಿಗೆ ಬಹಳಷ್ಟು ಒಳ್ಳೆ-ಒಳ್ಳೆಯ ಕುದುರೆಗಳು, ಮನುಷ್ಯರು, ಮತ್ತ ಗಜಗಳೂ ಇವೆ. ಅವು ಬಹಳ ದೊಡ್ಡ ಭೂಭಾಗವನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸಿ ಹಿಂದೆ-ಹಿಂದೆ ಬರುತ್ತಿವೆ. ॥8॥ ಅವು ಆಶ್ರಮದ ವೃಕ್ಷ, ಜಲ, ಭೂಮಿ ಮತ್ತು ಪರ್ಣಶಾಲೆಗಳಿಗೆ ಹಾನಿಯಾಗಬಾರದೆಂದು ಮಿತವಾದ ಪರಿವಾರದೊಂದಿಗೆ ನಾನು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಒಬ್ಬನೇ ಬಂದಿರುವೆನು. ॥9॥

ಅನಂತರ ಆ ಮಹರ್ಷಿಗಳು ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬರಲಿ ಎಂದು ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದಾಗ ಭರತನು ಸೇನೆಯನ್ನು ಬರಮಾಡಿಕೊಂಡನು. ॥10॥ ಬಳಿಕ ಭರದ್ವಾಜ ಮುನಿಗಳು ಅಗ್ನಿಶಾಲೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಭರತನ ಆತಿಥ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ವಿಶ್ವಕರ್ಮಾದಿಗಳನ್ನು ಆವಾಹಿಸಿದರು. ॥11॥ ಅವರು ಸಂಕಲ್ಪಿಸಿದರು - ನಾನು ವಿಶ್ವಕರ್ಮ, ತ್ವಷ್ಟಾ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಆವಾಹಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ನನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸೈನ್ಯಸಹಿತ ಭರತನ ಆತಿಥ್ಯ-ಸತ್ಕಾರ ಮಾಡುವ ಇಚ್ಛೆ ಉಂಟಾಗಿದೆ. ಇದಕ್ಕಾಗಿ ನನಗಾಗಿ ಅವರು ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮಾಡಲಿ. ॥12॥ ಲೋಕಪಾಲಕರಾದ ಯಮ, ವರುಣ ಮತ್ತು ಕುಬೇರ ಮೂವರ ಸಹಿತ ಇಂದ್ರನನ್ನೂ ಆವಾಹಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ಈಗ ಭರತನ ಆತಿಥ್ಯ-ಸತ್ಕಾರ ಮಾಡಲು ಬಯಸುತ್ತಿರುವೆನು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮಾಡಲಿ. ॥13॥ ಪೂರ್ವ ಮತ್ತು ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕೆ ಹರಿಯುವ ಭೂಮ್ಯಾಕಾಶದಲ್ಲಿ ಇರುವ ನದಿಗಳನ್ನೂ ನಾನು ಆವಾಹಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ಅವೆಲ್ಲವೂ ಇಂದು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಆಗಮಿಸಲಿ ॥14॥ ಕೆಲವು ನದಿಗಳು ಮೈರೇಯ ಪ್ರಸ್ತುತಪಡಿಸಲಿ, ಬೇರೆ ಕೆಲವು ನದಿಗಳು ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಯಾರಿಸಿದ ಸುರೆಯನ್ನು ತರಲಿ. ಇತರ ನದಿಗಳು ಕಬ್ಬಿನ ಹಾಲಿನಂತೆ ಮಧುರ ಹಾಗೂ ಶೀತಲ ನೀರನ್ನು ಸಿದ್ಧವಾಗಿಸಲಿ. ॥15॥ ವಿಶ್ವಾವಸು, ಹಾಹಾ-ಹೂಹೂ ಮೊದಲಾದ ದೇವ ಗಂಧರ್ವರನ್ನು ಹಾಗೂ ಅವರೊಂದಿಗೆ ಸಮಸ್ತ ಅಪ್ಸರೆಯರನ್ನೂ ನಾನು ಆವಾಹಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ॥16॥ ಘೃತಾಚಿ, ವಿಶ್ವಾಚೀ, ಮಿಶ್ರಕೇಶೀ, ಅಲಂಬೂಷಾ, ನಾಗದತ್ತಾ, ಹೇಮಾ, ಸೋಮಾ ಹಾಗೂ ಅಧ್ರಿಕೃತಸ್ಥಳೀ (ಪರ್ವತದ ಮೇಲೆ ವಾಸಿಸುವ ಸೋಮ) ಇವರನ್ನು ನಾನು ಆವಾಹಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ॥17॥ ಇಂದ್ರನನ್ನು ಉಪಚರಿಸುವ ರಂಭೆ-ಊರ್ವಶಿಯರನ್ನೂ, ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು ಉಪಚರಿಸುವ ಭಾಮಿನಿಯರನ್ನೂ ದೇವಗಾಯನ ಪಟುಗಳಾದ ತುಂಬುರರೊಡನೆ ಅಲಂಕೃತರಾಗಿ ಗೀತೆಗಳಿಗೆ ಬೇಕಾಗುವ ಉಪಕರಣಗಳೊಂದಿಗೆ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಆಗಮಿಸಲಿ ॥18॥ ಉತ್ತರ ಕುರುವರ್ಷದಲ್ಲಿ ದಿವ್ಯವಾದ ಚೈತ್ರರಥ ಎಂಬ ವನವಿದೆ; ಅದರ ದಿವ್ಯವಸ್ತ್ರಾಭೂಣಗಳೇ ವೃಕ್ಷದ ಎಲೆಗಳಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ಫಲಗಳೇ ದಿವ್ಯನಾರಿಯರಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಕುಬೇರನ ಆ ಸನಾತನ ದಿವ್ಯವನವೂ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬರಲಿ. ॥19॥

ಭಗವಾನ್ ಸೋಮನು ನನ್ನ ಅತಿಥಿಗಳಿಗೆ ಉತ್ತಮ ಅನ್ನ, ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಭಕ್ಷ್ಯ-ಭೋಜ್ಯ, ಲೇಹ್ಯ, ಚೋಷ್ಯಗಳನ್ನು ಸಾಕಷ್ಟು ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮಾಡಲಿ. ॥20॥ ವೃಕ್ಷಗಳಿಂದ ಆಗಲೇ ಕಿತ್ತ ನಾನಾ ರೀತಿಯ ಪುಷ್ಪಗಳು, ಜೇನು ಮೊದಲಾದ ಪೇಯ ಪದಾರ್ಥ ಹಾಗೂ ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಹಣ್ಣುಗಳ ತಿರುಳನ್ನೂ ಕೂಡ ಭಗವಾನ್ ಸೋಮನು ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಸ್ತುತಪಡಿಸಲಿ. ॥21॥

ಈ ಪ್ರಕಾರ ಸುವ್ರತರಾದ ಭರದ್ವಾಜ ಮುನಿಗಳು ಏಕಾಗ್ರ ಚಿತ್ತರಾಗಿ ಅನುಪಮ ತೇಜದಿಂದ ಸಂಪನ್ನ ಶಿಕ್ಷಾ ಮತ್ತು ವ್ಯಾಕರಣಾದಿ ಶಾಸ್ತ್ರೋಕ್ತ ಸ್ವರದಿಂದ ಯುಕ್ತವಾಣಿಯಿಂದ ಅವರೆಲ್ಲರನ್ನು ಆವಾಹಿಸಿದರು. ॥22॥ ಹೀಗೆ ಆವಾಹನೆ ಮಾಡಿ ಮುನಿಗಳು ಪೂರ್ವಾಭಿಮುಖರಾಗಿ ಕೈಮುಗಿದು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ಧ್ಯಾನಿಸತೊಡಗಿದರು. ಅವರು ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಲೇ ಅವರೆಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳು ಒಬ್ಬೊಬ್ಬರಾಗಿ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದು ತಲುಪಿದರು. ॥23॥

ಮತ್ತೆ ಅಲ್ಲಿ ಮಲಯ ಮತ್ತು ದರ್ದುರ ಎಂಬ ಪರ್ವತಗಳನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸಿ ಬೀಸುವ ಅತ್ಯಂತ ಸುಖದಾಯಕ ಗಾಳಿಯು ನಿಧಾನವಾಗಿ ಬೀಸತೊಡಗಿತು. ಅದರ ಸ್ಪರ್ಶಮಾತ್ರದಿಂದ ಶರೀರದ ಬೆವರು ಒಣಗುತ್ತಿತ್ತು. ॥24॥ ಅನಂತರ ಮೇಘಗಳು ದಿವ್ಯಪುಷ್ಪಗಳ ಮಳೆಗರೆದವು. ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳಿಂದ ದೇವದುಂದುಭಿಗಳ ಮಧುರ ಶಬ್ದವು ಕೇಳತೊಡಗಿತು. ॥25॥ ಉತ್ತಮ ಮಂದಾನಿಲ ಬೀಸತೊಡಗಿತು. ಅಪ್ಸರೆಯರು ನೃತ್ಯಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು. ದೇವಗಂಧರ್ವರು ಹಾಡತೊಡಗಿದರು. ಎಲ್ಲೆಡೆ ವೀಣೆಗಳು ನಿನಾದಿಸತೊಡಗಿದವು. ॥26॥

ಸಂಗೀತದ ಆ ನಾದ ಪೃಥಿವಿ, ಆಕಾಶ ಹಾಗೂ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಕಿವಿಗಳಲ್ಲಿ ಹೊಕ್ಕು ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸಿತು. ಆ ನಾದವು ಆರೋಹ- ಅವರೋಹದಿಂದ ಕೂಡಿ ಕೋಮಲ ತೀವ್ರ, ಶುದ್ಧ ಸ್ವರಗಳಿಂದೊಡಗೂಡಿ ತಾಳ-ಲಯಗಳಿಂದ ಸಂಪನ್ನವಾಗಿತ್ತು. ॥27॥ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಮನುಷ್ಯರ ಕಿವಿಗಳಿಗೆ ಸುಖಕೊಡುವ ಆ ದಿವ್ಯಶಬ್ದ ಕೇಳುತ್ತಿರುವಂತೆಯೇ ಭರತನ ಸೈನ್ಯವು ವಿಶ್ವ ಕರ್ಮನ ನಿರ್ಮಾಣ ಕೌಶಲ್ಯವನ್ನು ನೋಡಿತು. ॥28॥ ಸುತ್ತಲೂ ಐದು ಯೋಜನದ ಭೂಮಿ ಸಮತಟ್ಟಾಯಿತು. ಅದರ ಮೇಲೆ ನೀಲಮ್ ಮತ್ತು ವೈಡೂರ್ಯ ಮಣಿಗಳಂತೆ ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಹುಲ್ಲು ಒತ್ತಾಗಿ ಹಾಸಲಾಗಿತ್ತು. ॥29॥ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಬಿಲ್ವ, ಬೇಲ, ಹಲಸು, ನೆಲ್ಲಿ, ಸೀಬೆ, ಮಾವು ಮುಂತಾದ ಫಲಭರಿತವಾದ ವೃಕ್ಷಗಳಿದ್ದವು. ॥30॥

ಉತ್ತರ ಕುರುವರ್ಷದಿಂದ ದಿವ್ಯ ಭೋಗಸಾಮಗ್ರಿಗಳಿಂದ ಸಂಪನ್ನವಾದ ಚೈತ್ರರಥ ಎಂಬ ವನವು ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿತ್ತು. ಜೊತೆಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಿಯ ನದಿಗಳೂ ಬಂದು ತಲುಪಿದವು. ಅವುಗಳ ತೀರಗಳು ವೃಕ್ಷಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾಗಿದ್ದವು. ॥31॥ ಬೆಳ್ಳಗಿನ ನಾಲ್ಕು-ನಾಲ್ಕು ಮಿನಾರಗಳುಳ್ಳ ಭವನಗಳು ಸಿದ್ಧವಾದವು. ಆನೆ-ಕುದುರೆಗಳಿಗೆ ಲಾಯಗಳು ನಿರ್ಮಾಣವಾದವು. ಧನಿಕರ ವಾಸಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯವಾದ ಅನೇಕ ಮಹಡಿಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಸೌಧಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು, ಸುಂದರ ನಗರ ದ್ವಾರ-ತೋರಣಗಳೂ ನಿರ್ಮಾಣವಾಗಿತ್ತು. ॥32॥ ರಾಜಪರಿವಾರದವರಿಗೆ ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಸುಂದರ ದ್ವಾರಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ದಿವ್ಯ ಭವನವು ಬಿಳಿಯ ಮೋಡಗಳಂತೆ ಸುಶೋಭಿತವಾಗಿತ್ತು. ಅವನ್ನು ಬಿಳಿಯ ಹೂವುಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಿ ಸುಗಂಧಿತ ಜಲವನ್ನು ಸಿಂಪಡಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ॥33॥ ಆ ಭವನವು ಚೌಕಾಕಾರವಿದ್ದು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿತ್ತು. ಅದರಲ್ಲಿ ಸಂಕೀರ್ಣತೆಯೇ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಅದರಲ್ಲಿ ಮಲಗಲು ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳಲು ವಾಹನಗಳನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಲು ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಸ್ಥಾನಗಳಿದ್ದವು. ಅಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯ ದಿವ್ಯ ರಸ, ದಿವ್ಯ ಭೋಜನ, ದಿವ್ಯವಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ತುಂಬಿ ತುಳುಕುತ್ತಿತ್ತು. ॥34॥ ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯ ಅನ್ನ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳು, ತೊಳೆದಿಟ್ಟ ಸ್ವಚ್ಛ ಪಾತ್ರೆಗಳನ್ನಿಟ್ಟಿದ್ದರು. ಆ ಸುಂದರ ಭವನದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳಲು ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯ ಆಸನಗಳು ಎಲ್ಲೆಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಇರಿಸಿದ್ದರು. ಕೆಲವೆಡೆ ಮಲಗಲು ಸುಂದರ ಹಂಸತೂಲಿಕಾ ತಲ್ಪಗಳು ಹಾಸಿದ್ದವು. ॥35॥ ಮಹರ್ಷಿ ಭರದ್ವಾಜರ ಅಪ್ಪಣೆಯಂತೆ ಕೈಕೇಯಿ ಪುತ್ರ ಮಹಾಬಾಹು ಭರತನು ನಾನಾ ರೀತಿಯ ರತ್ನಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಆ ಭವನವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಅವನೊಡನೆ ಪುರೋಹಿತರೂ, ಮಂತ್ರಿಗಳೂ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರು. ಆ ಭವನದ ನಿರ್ಮಾಣ ಕೌಶಲ್ಯವನ್ನು ನೋಡಿ ಎಲ್ಲರಿಗೆ ಬಹಳ ಸಂತೋಷವಾಯಿತು. ॥36-37॥ ಆ ಭವನದಲ್ಲಿ ಭರತನು ದಿವ್ಯರಾಜಸಿಂಹಾಸನ, ಛತ್ರ, ಚಾಮರಗಳನ್ನು ನೋಡಿದನು. ಅಲ್ಲಿ ರಾಜಾ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಭಾವಿಸಿ ಮಂತ್ರಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಆ ಎಲ್ಲ ರಾಜಭೋಗ್ಯ ವಸ್ತುಗಳ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿದನು. ॥38॥

ಸಿಂಹಾಸನದ ಮೇಲೆ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರ ಮಹಾರಾಜನೇ ವಿರಾಜಮಾನನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಭಾವಿಸಿ ಭರತನು ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಪ್ರಣಾಮಗೈದು, ಆ ಸಿಂಹಾಸನವನ್ನು ಪೂಜಿಸಿದನು. ಮತ್ತೆ ಚಾಮರಗಳನ್ನೆತ್ತಿಕೊಂಡು ಅವನು ಮಂತ್ರಿಗಳ ಆಸನದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತುಕೊಂಡನು. ॥39॥ ಬಳಿಕ ಪುರೋಹಿತ ಮತ್ತು ಮಂತ್ರಿಗಳೂ ಕ್ರಮವಾಗಿ ತಮಗೆ ಯೋಗ್ಯವಾದ ಆಸನಗಳಲ್ಲಿ ಕುಳಿತರು. ಮತ್ತೆ ಸೇನಾಪತಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಶಾಸ್ತಾ (ಸೈನ್ಯ ಶಿಬಿರ ರಕ್ಷಕ) ಅವರೂ ಕುಳಿತುಕೊಂಡರು. ॥40॥ ಅನಂತರ ಮುಹೂರ್ತ ಮಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಭರದ್ವಾಜಮುನಿಯ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಭರತನ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ನದಿಗಳು ಉಪಸ್ಥಿತರಾದರು, ಅದರಲ್ಲಿ ಕೆಸರಿನ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಪಾಯಸವೇ ತುಂಬಿತ್ತು. ॥41॥

ಆ ನದಿಗಳ ಇಕ್ಕೆಲಗಳ ತೀರದಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿ ಭರದ್ವಾಜರ ಕೃಪೆಯಿಂದ ದಿವ್ಯ, ರಮಣೀಯ, ಸುಣ್ಣ ಬಳಿದ ಭವನಗಳು ಪ್ರಕಟವಾಗಿದ್ದವು. ॥42॥ ಅದೇ ಮುಹೂರ್ತದಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರು ಕಳಿಸಿದ ದಿವ್ಯ ಒಡವೆಗಳಿಂದ ಭೂಷಿತರಾದ ಇಪ್ಪತ್ತು ಸಾವಿರ ದಿವ್ಯಾಂಗನೆಯರು ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದರು. ॥43॥ ಹೀಗೆಯೇ ಸುವರ್ಣ, ಮಣಿ, ಮುತ್ತು ಹವಳದ ಆಭೂಷಣಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುವ, ಕುಬೇರನು ಕಳಿಸಿದ ಇಪ್ಪತ್ತು ಸಾವಿರ ದಿವ್ಯಮಹಿಳೆಯರೂ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದರು. ಅವರ ಸ್ಪರ್ಶದಿಂದ ಪುರುಷನು ಉನ್ಮಾದಗ್ರಸ್ತನಂತಾಗುತ್ತಿದ್ದನು. ॥44॥ ಇವರಲ್ಲದೆ ನಂದನವನದಿಂದ ಇಪ್ಪತ್ತು ಸಾವಿರ ಅಪ್ಸರೆಯರೂ ಬಂದರು. ನಾರದ, ತುಂಬುರು ಮತ್ತು ಗೋಪರು ತಮ್ಮ ಕಾಂತಿಯಿಂದ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಈ ಮೂವರೂ ಗಂಧರ್ವರು ಭರತನ ಮುಂದೆ ಗಾಯನ ಮಾಡತೊಡಗಿದರು. ॥45-46॥ ಅಲಂಬುಷಾ, ಮಿಶ್ರಕೇಶೀ, ಪುಂಡರೀಕಾ ಮತ್ತು ವಾಮನಾ ಈ ನಾಲ್ವರು ಅಪ್ಸರೆಯರು ಭರದ್ವಾಜರ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಭರತನ ಮುಂದೆ ನೃತ್ಯಮಾಡತೊಡಗಿದರು. ॥47॥ ಮಹರ್ಷಿ ಭರದ್ವಾಜರ ಪ್ರತಾಪದಿಂದ ದೇವತೆಗಳ ಉದ್ಯಾನವನಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಚೈತ್ರರಥ ವನದಲ್ಲಿ ಅರಳುವ ಹೂವುಗಳು ಪ್ರಯಾಗದಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡವು. ॥48॥

ಭರದ್ವಾಜ ಮುನಿಯ ತೇಜದಿಂದ ಬಿಲ್ವವೃಕ್ಷಗಳು ಮೃದಂಗ ನುಡಿಸುತ್ತಿದ್ದವು, ಬಿಭೀತಕ ವೃಕ್ಷಗಳು ತಾಳ ಹಾಕುತ್ತಿದ್ದವು, ಅಶ್ವತ್ಥ ವೃಕ್ಷಗಳು ನರ್ತನ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದವು. ॥49॥ ಅನಂತರ ಎತ್ತರವಾಗಿ ಬೆಳೆದಿರುವ ದೇವದಾರು-ತಾಲ-ತಿಲಕ-ತಮೂಲ ವೃಕ್ಷಗಳು ಸಂತೋಷಗೊಂಡು ವಕ್ರವಾಗಿ, ಕಿರುಗಿಡಗಳಂತಾಗಿ ಭರತನ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ಉಪಸ್ಥಿತವಾದವು. ॥50॥ ಶಿಂಶಪಾ, ಆಮಲಕಿ, ಜಂಬೂ ಸೀಲಿಂಗ ವೃಕ್ಷಗಳು, ಮಾಲತಿ, ಮಲ್ಲಿಕಾ, ಜಾಜಿ ಮೊದಲಾದ ಕಾಡಿನ ಲತೆಗಳು ನಾರಿಯರ ರೂಪಧರಿಸಿ ಭರದ್ವಾಜಮುನಿಯ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಬಂದು ತಂಗಿದರು. ॥51॥

(ಅವರು ಭರತನ ಸೈನಿಕರಿಗೆ ಕರೆ-ಕರೆದು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದರು-) ಮಧುಪಾನ ಮಾಡುವ ಜನರಿರಾ! ಇದೋ, ಮಧುಪಾನ ಮಾಡಿರಿ, ನಿಮ್ಮಲ್ಲಿ ಹಸಿವಾದವರು ಈ ಪಾಯಸ ತಿನ್ನಿರಿ ಹಾಗೂ ಪರಮ ಪವಿತ್ರ ಫಲಗಳ ತಿರುಳೂ ಕೂಡ ಸಿದ್ಧವಿದೆ ಅದನ್ನು ಸವಿಯಿರಿ. ನಿಮ್ಮ ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ಭೋಜನಮಾಡಿರಿ. ॥52॥ ಏಳೆಂಟು ತರುಣಿಯರು ಸೇರಿ ಒಬ್ಬೊಬ್ಬ ಪುರುಷರಿಗೆ ನದಿಯ ಮನೋಹರ ತೀರದಲ್ಲಿ ಮೈಗೆ ಸುಗಂಧ ತೈಲವನ್ನು ಹಚ್ಚಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ॥53॥ ವಿಶಾಲ ನೇತ್ರೆಯರಾದ ಸುಂದರೀ ರಮಣೀಯರು ಅತಿಥಿಗಳ ಕಾಲುಗಳನ್ನೊತ್ತುತ್ತಿದ್ದರು. ಅವರು ನೆನೆದ ಅವರ ಶರೀರವನ್ನು ಬಟ್ಟೆಯಿಂದ ಒರೆಸಿ ಶುದ್ಧ ವಸ್ತ್ರ ಉಡಿಸಿ, ಅವರಿಗೆ ರುಚಿಕರ ಹಾಲನ್ನು ಕುಡಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ॥54॥ ಅನಂತರ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ವಾಹನಗಳ ರಕ್ಷಣೆಯಲ್ಲಿ ನಿಯುಕ್ತರಾದ ಜನರು ಆನೆ, ಕುದುರೆ, ಒಂಟೆ, ಹೆಸರಗತ್ತೆ, ಎತ್ತುಗಳು ಹೀಗೆ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೆ ಬಗೆ-ಬಗೆಯ ಹುಲ್ಲು, ಕಾಳು ತಿನ್ನಿಸಿದರು. ॥55॥ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಕುಲದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಯೋಧರ ವಾಹನಗಳನ್ನು ಎಳೆಯುವ ಪಶುಗಳಿಗೆ ಮಹರ್ಷಿಗಳು ಸೇವೆಗಾಗಿ ನಿಯುಕ್ತಗೊಳಿಸಿದ ವಾಹನ ರಕ್ಷಕರು ಕಬ್ಬು ಮತ್ತು ಜೇನುತುಪ್ಪವನ್ನು ಬೆರೆಸಿದ ಅರಳು ಒತ್ತಾಯವಾಗಿ ತಿನ್ನಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ॥56॥ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟಿಹಾಕುವವರಿಗೆ ತಮ್ಮ ಕುದುರೆಗಳು ಮತ್ತು ಆನೆಗಳ ಮಾವುತರಿಗೆ ತಮ್ಮ ಆನೆಗಳು ಎಲ್ಲಿವೆ ಎಂಬುದೇ ತಿಳಿದಿರಲಿಲ್ಲ. ಎಲ್ಲ ಸೈನ್ಯವು ಅಲ್ಲಿ ಮತ್ತ-ಪ್ರಮತ್ತ ಹಾಗೂ ಆನಂದಮಗ್ನವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು. ॥57॥ ಸಮಸ್ತ ಮನೋ ವಾಂಛಿತ ಪದಾರ್ಥಗಳಿಂದ ತೃಪ್ತರಾಗಿ ಕೆಂಪು ಚಂದನದಿಂದ ಚರ್ಚಿತರಾದ ಸೈನಿಕರು ಅಪ್ಸರೆಯರ ಸಂಯೋಗ ಪಡೆದು ಕೆಳಗಿನಂತೆ ಹೇಳತೊಡಗಿದರು - ॥58॥

ಇನ್ನು ನಾವು ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ, ದಂಡಕಾರಣ್ಯಕ್ಕೂ ಹೋಗಲಾರೆವು. ಭರತನು ಕುಶಲನಾಗಿರಲಿ (ಅವನಿಂದಾಗಿ ನಮಗೆ ಈ ಭೂತಳದಲ್ಲೇ ಸ್ವರ್ಗವು ಸಿಕ್ಕಿದೆ) ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನೂ ಸುಖವಾಗಿ ಇರಲಿ. (ಅವನ ದರ್ಶನಕ್ಕಾಗಿ ಬಂದಾಗ ನಮಗೆ ಇಂತಹ ದಿವ್ಯಸುಖವು ದೊರೆಯಿತು) ॥59॥ ಹೀಗೆ ಕಾಲಾಳುಗಳು, ಆನೆ ಸವಾರರು, ಕುದುರೆ ಸವಾರರು, ಮಾವುತರೇ ಆದಿ ಆ ಸತ್ಕಾರವನ್ನು ಪಡೆದು ಸ್ವಚ್ಛಂದವಾಗಿ ಮೇಲಿನಂತೆ ಮಾತನಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದರು. ॥60॥ ಭರತನ ಜೊತೆಗೆ ಬಂದ ಸಾವಿರಾರು ಜನರು ಅಲ್ಲಿಯ ವೈಭವವನ್ನು ನೋಡಿ ಅತ್ಯಂತ ಹರ್ಷಗೊಂಡು ‘ಇದು ಸ್ವರ್ಗವಾಗಿದೆ’ ಎಂದು ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದರು. ॥61॥ ಸಾವಿರಾರು ಸೈನಿಕರು ಹೂವಿನ ಹಾರಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿಕೊಂಡು ಕುಣಿಯುತ್ತಾ, ನಗುತ್ತಾ, ಹಾಡುತ್ತಾ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಕುಣಿದಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ॥62॥ ಆ ಅಮೃತತುಲ್ಯ ರುಚಿಕರ ಭೋಜನ ಮಾಡಿಯಾದ ಮೇಲೆಯೂ ಆ ದಿವ್ಯ ಭಕ್ಷ್ಯಭೋಜ್ಯ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ನೋಡಿ ಪುನಃ ಊಟಮಾಡುವ ಇಚ್ಛೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ॥63॥

ದಾಸ, ದಾಸಿಯರು, ಸೈನಿಕರ ಪತ್ನಿಯರೂ, ಸೈನಿಕರೂ ಎಲ್ಲರೂ ಹೊಸ ಬಟ್ಟೆಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿ ಎಲ್ಲ ವಿಧದಿಂದ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸನ್ನರಾಗಿದ್ದರು. ॥64॥ ಆನೆ, ಕುದುರೆ, ಒಂಟೆ, ಎತ್ತು, ಹೇಸರಗತ್ತೆ ಹಾಗೂ ಪಶುಪಕ್ಷಿಗಳೆಲ್ಲ ಅಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣ ತೃಪ್ತವಾಗಿದ್ದವು. ಆದ್ದರಿಂದ ಯಾರೂ ಬೇರೆ ಯಾವ ವಸ್ತುವನ್ನೂ ಇಚ್ಛಿಸುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ॥65॥ ಆಗ ಅಲ್ಲಿ ಬಟ್ಟೆ ಕೊಳೆಯಾದವರು, ಹಸಿದಿರುವವರು, ಕೊಳಕಾದವರು, ಧೂಳು ತುಂಬಿ ಕೆದರಿದ ಕೂದಲುಳ್ಳವರು ಯಾರೂ ಕಂಡು ಬರುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ॥66॥ ಓಮ ಬೆರೆಸಿದ, ವರಾಹೀ ಕಂದದಿಂದ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿದ ಹಾಗೂ ಮಾವು ಮೊದಲಾದ ಹಣ್ಣುಗಳ ರಸದಲ್ಲಿ ಬೇಯಿಸಿದ ಉತ್ತಮೋತ್ತಮ ವ್ಯಂಜನಗಳ ಸಂಗ್ರಹದಿಂದ, ಪರಿಮಳಯುಕ್ತ ತೊವ್ವೆಗಳಿಂದ, ಬಿಳಿಯಾದ ಶಾಲ್ಯಾನ್ನಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಸಾವಿರಾರು ಬಂಗಾರವೇ ಮೊದಲಾದ ಪಾತ್ರೆಗಳು ಅಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಇರಿಸಿದ್ದರು. ಅವನ್ನು ಹೂವಿನ ಧ್ವಜಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಭರತನೊಂದಿಗೆ ಬಂದವರೆಲ್ಲರೂ ಆ ಪಾತ್ರೆಗಳನ್ನು ಆಶ್ಚರ್ಯಚಕಿತರಾಗಿ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದರು. ॥67-68॥ ವನದ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿದ್ದ ಎಲ್ಲ ಕೆರೆಗಳಲ್ಲಿ ರುಚಿಕರ, ಗಾಢವಾದ ಪಾಯಸ ತುಂಬಿತ್ತು. ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯ ಕಾಮನೆಗಳನ್ನು ಪೂರ್ಣವಾಗಿಸುವ ಅಲ್ಲಿಯ ಗೋವುಗಳೆಲ್ಲ ಕಾಮಧೇನುಗಳಾಗಿದ್ದವು. ಆ ದಿವ್ಯವನದ ವೃಕ್ಷಗಳು ಜೇನನ್ನು ಸುರಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. ॥69॥ ಭರತನ ಸೇನೆಯಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ನಿಷಾದರೇ ಆದಿ ಕೇಳ ವರ್ಗದ ಜನರ ತೃಪ್ತಿಗಾಗಿ ಅಲ್ಲಿ ಮಧು ತುಂಬಿದ ಬಾವಿಗಳು ಪ್ರಕಟಗೊಂಡಿದ್ದವು. ಅದರ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ಬೇಯಿಸಿದ ಜಿಂಕೆ, ನವಿಲು, ಕೋಳಿ ಇವುಗಳ ಸ್ವಚ್ಛವಾದ ಮಾಂಸದ ರಾಶಿ-ರಾಶಿಗಳನ್ನೇ ಇರಿಸಿದ್ದರು. ॥70॥ ಅಲ್ಲಿ ಸಾವಿರಾರು ಚಿನ್ನದ ತಟ್ಟೆಗಳು, ಲಕ್ಷಗಟ್ಟಲೆ ಬಟ್ಟಲುಗಳು ಮತ್ತು ಒಂದು ಅರ್ಬುದ ಲೋಟ-ತಟ್ಟೆಗಳು ಸಂಗ್ರಹಿತವಾಗಿತ್ತು. ॥71॥

ಕಡಾಯಿಗಳಲ್ಲಿ ಸಣ್ಣ-ಸಣ್ಣ ಗಡಿಗೆಗಳಲ್ಲಿ ಮೊಸರನ್ನು ತುಂಬಿಟ್ಟಿದ್ದರು. ಮೊಸರನ್ನು ರುಚಿಕರವಾಗಿಸಲು ಶುಂಠಿಯೇ ಆದಿ ಮಸಾಲೆಗಳನ್ನು ಅದರಲ್ಲಿ ಹಾಕಿದ್ದರು. ಆಗತಾನೇ ತಯಾರಿಸಿದ ಕೇಸರೀ ಮಿಶ್ರಿತ ಸುಗಂಧಿತ ಮಜ್ಜಿಗೆಯ ಅನೇಕ ಸರೋವರಗಳೇ ತುಂಬಿದ್ದವು. ಜೀರಿಗೆ ಮೊದಲಾದುವನ್ನು ಬೆರೆಸಿದ ಮಠ್ಠಾದಿಂದ ತುಂಬಿದ, ಬಿಳಿಯ ಮೊಸರಿನ ಮತ್ತು ಹಾಲಿನ ಅನೇಕ ಕುಂಡಗಳು ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿ ತುಂಬಿದ್ದವು. ಸಕ್ಕರೆಯ ಪರ್ವತಗಳೇ ಅಲ್ಲಿದ್ದವು. ॥72-73॥ ಸ್ನಾನ ಮಾಡುವ ಜನರಿಗೆ ನದೀ ತೀರದಲ್ಲಿ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಪಾತ್ರೆಗಳಲ್ಲಿ ಅರೆದ ನೆಲ್ಲಿಕಾಯಿ ಚೂರ್ಣ, ಸುಗಂಧಿತ ಚೂರ್ಣ ಹಾಗೂ ಇನ್ನೂ ನಾನಾ ರೀತಿಯ ಸ್ನಾನೋಪಯೋಗಿ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಕಂಡುಬರುತ್ತಿದ್ದವು. ॥74॥ ಹಲ್ಲುಗಳನ್ನು ಉಜ್ಜಲು ಬಿಳುಪಾದ ಚೂರ್ಣದಿಂದ ಕೂಡಿರುವ ಬೇವಿನ ಮತ್ತು ಉತ್ತರಣೆಯ ಕಡ್ಡಿಗಳನ್ನು ರಾಶಿ-ರಾಶಿಯಾಗಿದ್ದು, ಸ್ನಾನಾನಂತರ ಅಲಂಕಾರಾರ್ಥ ಲೇಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಅಂಗ ರಾಗಗಳನ್ನು ಸಂಪುಟಗಳಲ್ಲಿ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿದ್ದುದು ಜನರು ನೋಡಿದರು. ॥75॥ ಇಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲದೆ ಅಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಸ್ವಚ್ಛ ಕನ್ನಡಿಗಳು, ರಾಶಿ-ರಾಶಿ ಬಟ್ಟೆಗಳು ಮತ್ತು ಸಾವಿರಾರು ಪಾದುಕೆಗಳನ್ನು, ಪಾದರಕ್ಷೆಗಳನ್ನು ಇಟ್ಟಿರುವುದನ್ನು ಭರತನ ಜನರು ನೋಡಿದರು. ॥76॥ ಕಾಡಿಗೆಯ ಕರಂಡಗಳೂ, ಬಾಚಣಿಗೆ, ಕೂರ್ಚಗಳೂ (ತುಲಿಕಾ ಅಥವಾ ಬ್ರಶ್), ಛತ್ರ ಧನುಸ್ಸುಗಳೂ, ಮರ್ಮಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡುವ ಕವಚಗಳೂ, ಚಿತ್ರಿತ ಶಯ್ಯೆಗಳೂ, ಆಸನಗಳೂ ಅಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. ॥77॥

ಹೇಸರಗತ್ತೆ, ಒಂಟೆ, ಆನೆ, ಕುದುರೆ ಇವುಗಳಿಗೆ ನೀರು ಕುಡಿಯಲು ಅನೇಕ ಜಲಾಶಯಗಳು ಅಲ್ಲಿದ್ದವು. ಜನರು ಸುಖವಾಗಿ ಇಳಿದು ಸ್ನಾನಮಾಡಲು ಸುಂದರ ಘಟ್ಟಗಳಿದ್ದವು. ಆ ಜಲಾಶಯಗಳಲ್ಲಿ ಕಮಲಗಳು ಮತ್ತು ನೈದಿಲೆಗಳು ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. ಅವುಗಳ ನೀರು ಆಕಾಶದಂತೆ ಸ್ವಚ್ಛವಾಗಿದ್ದು, ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಸುಖವಾಗಿ ಈಜುವಂತಿದ್ದವು. ॥78॥ ಪಶುಗಳಿಗೆ ತಿನ್ನಲು ಅಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ನೀಲ ವೈಡೂರ್ಯದಂತೆ ಹಸಿರು ಹುಲ್ಲಿನ ರಾಶಿಗಳೇ ಬಿದ್ದಿದ್ದವು. ಅದೆಲ್ಲವನ್ನು ಭರತನ ಜೊತೆಗೆ ಬಂದ ಜನರು ನೋಡಿದರು. ॥79॥ ಮಹರ್ಷಿ ಭರದ್ವಾಜರು ಸೈನ್ಯಸಹಿತ ಭರತನಿಗೆ ಮಾಡಿದ ಸತ್ಕಾರವು, ಆತಿಥ್ಯ ಅವರ್ಣನೀಯವಾಗಿತ್ತು, ಅದ್ಭುತ ಹಾಗೂ ಸ್ವಪ್ನದಂತೆ ಇತ್ತು. ಅದನ್ನು ನೋಡಿದ ಎಲ್ಲ ಜನರು ಆಶ್ಚರ್ಯಚಕಿತರಾದರು. ॥80॥ ದೇವತೆಗಳು ನಂದನವನದಲ್ಲಿ ವಿಹರಿಸುವಂತೆ ಭರದ್ವಾಜ ಮುನಿಗಳ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಯಥೇಷ್ಟವಾಗಿ ಕ್ರೀಡಾ-ವಿಹಾರ ಮಾಡುತ್ತಾ ಜನರ ಆ ರಾತ್ರಿಯು ಬಹಳ ಸುಖವಾಗಿ ಕಳೆಯಿತು. ॥81॥ ಅನಂತರ ನದಿಗಳು, ಗಂಧರ್ವರು, ಸಮಸ್ತ ಸುಂದರ ಅಪ್ಸರೆಯರು ಭರದ್ವಾಜರ ಅಪ್ಪಣೆ ಪಡೆದು ಬಂದ ಹಾಗೆಯೇ ಹೊರಟುಹೋದರು. ॥82॥ ಬೆಳಗಾದರೂ ಕೂಡ ಜನರು ಮಧುಪಾನದಿಂದ ಮತ್ತರು ಮತ್ತು ಉನ್ಮತ್ತರಂತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿದ್ದರು. ಅವರ ಶರೀರಗಳ ಮೇಲೆ ದಿವ್ಯ ಅಗರುಯುಕ್ತ ಚಂದನದ ಲೇಪ ಹಾಗೆಯೇ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು. ಮನುಷ್ಯರ ಉಪಭೋಗದಲ್ಲಿ ತಂದಿರುವ ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ದಿವ್ಯ ಉತ್ತಮ ಪುಷ್ಪಹಾರಗಳೂ ಅದೇ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿ ಹರಡಿಕೊಂಡಿದ್ದವು. ॥83॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ತೊಂಭತ್ತೊಂದನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು ॥91॥

ತೊಂಭತ್ತೆರಡನೆಯ ಸರ್ಗ

ಭರತನು ಶ್ರೀರಾಮನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಲು ಭರದ್ವಾಜರ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದು ಮುನಿಗಳಿಗೆ ತನ್ನ ತಾಯಂದಿರನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸಿದುದು, ಸೈನ್ಯ ಸಮೇತನಾಗಿ ಚಿತ್ರಕೂಟ ಪರ್ವತಕ್ಕೆ ಭರತನ ಪ್ರಯಾಣ

ಹೀಗೆ ಭರದ್ವಾಜರಿಂದ ಸತ್ಕೃತನಾದ ಭರತನು ಪರಿವಾರ ಸಮೇತನಾಗಿ ಆ ರಾತ್ರಿಯನ್ನು ಕಳೆದು ಬೆಳಗಾಗುತ್ತಲೇ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಕಾಣಬೇಕೆಂಬ ಕಾಮನೆಯಿಂದ ಭರದ್ವಾಜರ ಬಳಿಗೆ ಬಂದನು. ॥1॥ ಪುರುಷಸಿಂಹ ಭರತನು ಕೈಮುಗಿದುಕೊಂಡು ತನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಭರದ್ವಾಜರು ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮುಗಿಸಿ ಕೇಳಿದರು - ॥2॥

ನಿಷ್ಪಾಪ ಭರತನೇ! ನಮ್ಮ ಈ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಈ ರಾತ್ರಿಯು ಸುಖವಾಗಿ ಕಳೆಯಿತಲ್ಲ? ನಿನ್ನೊಂದಿಗೆ ಬಂದಿರುವ ಎಲ್ಲ ಜನರು ಈ ಆತಿಥ್ಯದಿಂದ ಸಂತುಷ್ಟರಾಗಿರುವಲ್ಲ? ಇದನ್ನು ತಿಳಿಸು. ॥3॥ ಆಗ ಆಶ್ರಮದಿಂದ ಹೊರಗೆ ಬಂದ ಉತ್ತಮ ತೇಜಸ್ವೀ ಮಹರ್ಷಿಗಳಿಗೆ ಭರತನು ವಂದಿಸಿ ಕೈಮುಗಿದುಕೊಂಡು ಅವರಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು - ॥4॥ ಪೂಜ್ಯರೇ! ಸಂಪೂರ್ಣ ಸೈನ್ಯ ಮತ್ತು ವಾಹನಗಳೊಂದಿಗೆ ನಾನು ಇಲ್ಲಿ ಸುಖವಾಗಿ ಇದ್ದೆ ಹಾಗೂ ಸೈನಿಕರ ಸಹಿತ ನನಗೆ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತೃಪ್ತಿಯಾಗಿದೆ. ॥5॥ ಸೇವಕರ ಸಹಿತ ನಾವೆಲ್ಲರೂ ಗ್ಲಾನಿ ಮತ್ತು ಸಂತಾಪರಹಿತರಾಗಿ, ಉತ್ತಮ ಅನ್ನ-ಪಾನಾದಿಗಳನ್ನು ಸೇವಿಸಿ, ಸುಂದರ ಗೃಹಗಳಲ್ಲಿ ತಂಗಿ ಬಹಳ ಸುಖವಾಗಿ ರಾತ್ರಿಯನ್ನು ಕಳೆದಿದ್ದೇವೆ. ॥6॥ ಪೂಜ್ಯರಾದ ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠರೇ! ಈಗ ನಾನು ತಮ್ಮ ಅಪ್ಪಣೆಯನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಬಂದಿರುವೆನು ಹಾಗೂ ನನ್ನಣ್ಣನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗುವವನಿದ್ದೇನೆ. ತಾವು ಸ್ನೇಹಪೂರ್ಣ ದೃಷ್ಟಿಯು ನನ್ನ ಮೇಲಿಡಿರಿ. ॥7॥

ಧರ್ಮಜ್ಞ ಮುನೀಶ್ವರರೇ! ಧರ್ಮಪರಾಯಣ ಮಹಾತ್ಮಾ ಶ್ರೀರಾಮನ ಆಶ್ರಮ ಎಲ್ಲಿದೆ? ಎಷ್ಟು ದೂರವಿದೆ? ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗಲು ದಾರಿ ಯಾವುದು? ಇದನ್ನು ನನಗೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಿರಿ. ॥8॥ ಭರತನು ಹೀಗೆ ಕೇಳಿದಾಗ ಮಹಾತಪಸ್ವೀ, ಭರದ್ವಾಜ ಮುನಿಗಳು ಅಣ್ಣನ ದರ್ಶನದ ಲಾಲಸೆಯುಳ್ಳ ಅವನಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಹೇಳಿದರು - ॥9॥ ಭರತನೇ! ಇಲ್ಲಿಂದ ಸುಮಾರು ಎರಡೂವರೆ ಯೋಜನೆಗಳ ದೂರದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಜನ ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ರಮ್ಯವಾದ ಗುಹೆಗಳಿಂದ, ಜಲಪಾತಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಚಿತ್ರಕೂಟ ಎಂಬ ಪರ್ವತವಿದೆ. ॥10॥ ಪರ್ವತದ ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ಮಂದಾಕಿನೀ ನದಿ ಹರಿಯುತ್ತಿದೆ, ಅದು ಹೂವುಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ವೃಕ್ಷಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾಗಿದೆ. ಅದರ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ವನವು ಬಹಳ ರಮಣೀಯವಾಗಿದ್ದು, ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಪುಷ್ಪಗಳಿಂದ ಸುಶೋಭಿತವಾಗಿದೆ. ಆ ನದಿಯ ಆಚೆಗೆ ಚಿತ್ರಕೂಟ ಪರ್ವತವಿದೆ. ಅಯ್ಯಾ! ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗಿ ನೀನು ನದೀ ಮತ್ತು ಪರ್ವತದ ನಡುವೆ ಶ್ರೀರಾಮನ ಪರ್ಣಕುಟಿ ನೋಡುವೆ. ಶ್ರೀರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಅದರಲ್ಲೇ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ॥11-12॥

ಸೇನಾಪತಿಯೇ! ನೀನು ಇಲ್ಲಿಂದ ಆನೆ-ಕುದುರೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ತನ್ನ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಕರೆದುಕೊಂಡು ಮೊದಲಿಗೆ ಯಮುನೆಯ ದಕ್ಷಿಣ ತೀರವಾಗಿ ಹೋಗುವ ಮಾರ್ಗದಿಂದ ಹೋಗು. ಮುಂದೆ ಹೋದಾಗ ಎರಡು ದಾರಿಗಳು ಸಿಗುವುವು, ಅದರಲ್ಲಿ ಎಡದ ದಾರಿಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ಹೋಗಿರುವ ದಾರಿಯಿಂದ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗು. ಮಹಾಭಾಗ! ಆ ಮಾರ್ಗವಾಗಿ ನಡೆದು ನೀನು ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಶ್ರೀರಾಮನ ದರ್ಶನವನ್ನು ಪಡೆಯುವೆ. ॥13॥ ಈಗ ಇಲ್ಲಿಂದ ಪ್ರಯಾಣ ಮಾಡುವುದಿದೆ. ಇದನ್ನು ಕೇಳಿ ದಶರಥ ಮಹಾರಾಜರ ಪತ್ನಿಯರು ವಾಹನಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿ ಭರದ್ವಾಜರಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಲು ಅವರ ಸುತ್ತಲೂ ನೆರೆದು ನಿಂತುಕೊಂಡರು. ॥14॥

ಉಪವಾಸದ ಕಾರಣ ಅತ್ಯಂತ ದುರ್ಬಲ ಹಾಗೂ ದೀನಳಾದ ದೇವೀ ಕೌಸಲ್ಯೆಯು ನಡುಗುತ್ತಾ ಸುಮಿತ್ರಾ ದೇವಿಯೊಂದಿಗೆ ಭರದ್ವಾಜ ಮುನಿಗಳ ಚರಣಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡಳು. ॥15॥ ಅನಂತರ ಅಸಲ ಮನೋರಥಳಾದ, ಎಲ್ಲ ಜನರಿಂದ ನಿಂದಿತಳಾದ ಕೈಕೇಯಿಯು ಲಜ್ಜಿತಳಾಗಿ ಮುನಿಯ ಚರಣಗಳನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸಿದಳು ಹಾಗೂ ಆ ಮಹಾ ಮುನಿ ಭಗವಾನ್ ಭರದ್ವಾಜರಿಗೆ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿ ಅವಳು ದೀನಚಿತ್ತಳಾಗಿ ಭರತನ ಬಳಿ ಬಂದು ನಿಂತುಕೊಂಡಳು. ॥16-17॥ ಆಗ ಮಹಾಮುನಿ ಭರದ್ವಾಜರು ಭರತನಲ್ಲಿ ಕೇಳಿದರು - ರಘುನಂದನ! ನಿನ್ನ ಈ ತಾಯಂದಿರ ವಿಶೇಷ ಪರಿಚಯ ಮಾಡಿಕೊಡು, ಇದನ್ನು ತಿಳಿಯಲು ನಾನು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ. ॥18॥ ಭರದ್ವಾಜರು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಕುಶಲಿಯಾದ ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ಭರತನು ಕೈಮುಗಿದು ಇಂತೆಂದನು - ॥19॥

ಪೂಜ್ಯರೇ! ಶೋಕ ಮತ್ತು ಉಪವಾಸದಿಂದಾಗಿ ಅತ್ಯಂತ ದುರ್ಬಲ ಹಾಗೂ ದುಃಖಿಯಾಗಿ, ದೇವಿಯಂತೆ ಕಂಡು ಬರುವವಳು ನನ್ನ ತಂದೆಯವರ ಎಲ್ಲರಿಗಿಂತ ಹಿರಿಯ ಮಹಾರಾಣಿ ಕೌಸಲ್ಯೆಯಾಗಿರುವಳು. ಅದಿತಿಯು ಧಾತಾ ಎಂಬ ಆದಿತ್ಯನನ್ನು ಉತ್ಪನ್ನಮಾಡಿದಂತೆ ಈ ಕೌಸಲ್ಯಾದೇವಿಯು ಸಿಂಹದಂತೆ ಪರಾಕ್ರಮ ಸೂಚಕ ಗತಿಯಿಂದ ನಡೆಯುವ ಪುರುಷಸಿಂಹ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಜನ್ಮನೀಡಿರುವಳು. ॥20- 21॥ ಈಕೆಯ ಬಲ ಭುಜವನ್ನು ಅಂಟಿಕೊಂಡು ಉದಾಸವಾಗಿ ನಿಂತಿರುವ ಇವರು-ದುಃಖದಿಂದ ಆತುರಳಾಗಿ, ಆಭೂಷಣ ಶೂನ್ಯಳಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿರುವ ಹೂವುಗಳಿಂದ ಕರ್ಣಿಕಾರ ವೃಕ್ಷದ ರೆಂಬೆಯಂತಿರುವ, ಮಹಾರಾಜರ ಎರಡನೆಯ ಪತ್ನಿಯರಾದ ಸುಮಿತ್ರಾದೇವಿಯವರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಸತ್ಯ ಪರಾಕ್ರಮಿ ವೀರರೂ, ದೇವತೆಗಳಂತೆ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ ರಾಜಕುಮಾರ ಲಕ್ಷ್ಮಣ-ಶತ್ರುಘ್ನ ಇಬ್ಬರೂ ಇದೇ ಸುಮಿತ್ರಾದೇವಿಯ ಪುತ್ರರು. ॥22-24॥ ಯಾರ ಕಾರಣದಿಂದ ಪುರುಷಸಿಂಹ ಶ್ರೀರಾಮ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಜೀವನಾಶಕವಾದ ಘೋರಾರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಹೋಗ ಬೇಕಾಯಿತೋ ಮತ್ತು ದಶರಥರಾಜರು ಪುತ್ರವಿಯೋಗ ಶೋಕದಿಂದಲೇ ಸ್ವರ್ಗವಾಸಿಗಳಾದರೋ, ಯಾರು ಸ್ವಭಾವದಿಂದಲೇ ಕ್ರೋಧವುಳ್ಳವಳೋ, ಅಶಿಕ್ಷಿತ ಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳ, ಗರ್ವಿಷ್ಠೆಯಾದ, ತನ್ನನ್ನು ಅತಿ ಸುಂದರಿ ಎಂದು ತಿಳಿದಿರುವಳೋ, ರಾಜ್ಯಲೋಭಿಯಾದ, ನೋಡಲು ಆರ್ಯೆಯಂತಿದ್ದರೂ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಅನಾರ್ಯಳಾಗಿರುವಳೋ ಅಂತಹ ಈ ಕೈಕೇಯಿಯು ನನ್ನ ತಾಯಿ ಎಂದು ತಿಳಿಯಿರಿ. ನಮ್ಮ ಮೇಲೆ ಬಂದೆರಗಿದ ಈ ಮಹಾಸಂಕಟಕ್ಕೆ ಮೂಲಕಾರಣ ಈಕೆಯೇ ಎಂದು ನಾನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ॥25-27॥

ಅಶ್ರುಗದ್ಗದ ವಾಣಿಯಿಂದ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಕಣ್ಣು ಕೆಂಪಾಗಿಸಿಕೊಂಡ ಪುರುಷಸಿಂಹ ಭರತನು ರೋಷಗೊಂಡು ಬುಸುಗುಟ್ಟುವ ಹಾವಿನಂತೆ ದೀರ್ಘವಾಗಿ ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಡತೊಡಗಿದನು. ॥28॥ ಆಗ ಹೀಗೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿರುವಾಗ ಭರತನಲ್ಲಿ - ಶ್ರೀರಾಮಾವತಾರದ ಪ್ರಯೋಜನವನ್ನು ಬಲ್ಲ ಮಹಾಬುದ್ಧಿವಂತ ಮಹರ್ಷಿ ಭರದ್ವಾಜರು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದರು- ॥29॥

ಭರತ! ನೀನು ಕೈಕೇಯಿಯ ಕುರಿತು ದೋಷ ದೃಷ್ಟಿ ಇರಿಸಬೇಡ. ಶ್ರೀರಾಮನ ಈ ವನವಾಸವು ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಬಹಳ ಸುಖದಾಯಕವಾಗುವುದು. ॥30॥ ಶ್ರೀರಾಮನು ವನಕ್ಕೆ ಹೋಗುವುದರಿಂದ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ, ದಾನವರಿಗೆ, ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಚಿಂತಿಸುವ ಮಹರ್ಷಿಗಳಿಗೆ ಈ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಹಿತವೇ ಆಗುವುದಿದೆ. ॥31॥

ಶ್ರೀರಾಮನ ಠಾವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು, ಮುನಿಯ ಆಶೀರ್ವಾದ ಪಡೆದು ಕೃತಕೃತ್ಯನಾದ ಭರತನು ಮುನಿಗಳಿಗೆ ತಲೆಬಾಗಿ, ಅವರಿಗೆ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಬಂದು ಅವರಿಂದ ಅಪ್ಪಣೆ ಪಡೆದು, ಸೈನ್ಯಕ್ಕೆ ಹೊರಡುವಂತೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದನು. ॥32॥ ಅನಂತರ ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರದ ವೇಷ-ಭೂಷಣಗಳುಳ್ಳ ಅನೇಕ ಜನರು ದಿವ್ಯ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಸುವರ್ಣ ಭೂಷಿತ ದಿವ್ಯರಥಗಳಿಗೆ ಹೂಡಿ ಪ್ರಯಾಣಕ್ಕಾಗಿ ಅವನ್ನು ಏರಿದರು. ॥33॥ ಅನೇಕ ಚಿನ್ನದ ಸರಪಳಿಗಳಿಂದ ಬಂಧಿಸಿದ, ಪತಾಕೆಗಳನ್ನು ಹಾರಿಸುತ್ತಾ ಹೆಣ್ಣಾನೆಗಳು, ಗಂಡಾನೆಗಳು ಮಳೆಗಾಲದಲ್ಲಿ ಗುಡುಗುವ ಮೋಡಗಳಂತೆ ಗಂಟೆಗಳನಾದ ಮಾಡುತ್ತಾ ಅಲ್ಲಿಂದ ಹೊರಟವು. ॥34॥ ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಚಿಕ್ಕ-ಪುಟ್ಟ ಅಮೂಲ್ಯವಾಹನಗಳ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತು ಅವುಗಳ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ಹೊರಟರು ಮತ್ತು ಪಾದಾತಿಗಳು ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಯಾಣ ಮಾಡತೊಡಗಿದರು. ॥35॥ ಅನಂತರ ಕೌಸಲ್ಯಾದಿ ರಾಣಿಯರು ಉತ್ತಮ ವಾಹನಗಳಲ್ಲಿ ಕುಳಿತುಕೊಂಡು ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ದರ್ಶನದ ಆಕಾಂಕ್ಷೆಯಿಂದ ಸಂತೋಷವಾಗಿ ಹೊರಟರು. ॥36॥ ಹೀಗೆಯೇ ಶ್ರೀಮಾನ್ ಭರತನು ನವೋದಿತ ಚಂದ್ರ-ಸೂರ್ಯರ ಕಾಂತಿಯುಕ್ತ ಬೋವಿಗಳು ಹೊತ್ತಿರುವ ಮೇನೆಯಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ಆವಶ್ಯಕ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಹೊರಟನು. ॥37॥ ಆನೆ-ಕುದುರೆಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಆ ವಿಶಾಲ ವಾಹಿನಿಯು ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕನ್ನು ಆವರಿಸಿಕೊಂಡು ಮಹಾಮೇಘಗಳಂತೆ ಹೊರಟಿತು. ॥38॥ ಗಂಗೆಯ ಆಚೆ ಇರುವ ಪರ್ವತ, ನದಿಗಳ ನಿಕಟವಾದ ಮೃಗ-ಪಕ್ಷಿಗಳಿಂದ ಸೇವಿತವಾದ ವನವನ್ನು ದಾಟಿ ಮುಂದುವರಿಯಿತು. ॥39॥

ಆ ಸೈನ್ಯದ ಆನೆ-ಕುದುರೆಗಳ ಸಮುದಾಯ ಪ್ರಸನ್ನವಾಗಿತ್ತು. ಕಾಡಿನ ಮೃಗ-ಪಕ್ಷಿಗಳನ್ನು ಭಯಪಡಿಸುತ್ತಾ ಭರತನ ಸೇನೆಯು ಆ ವಿಶಾಲ ವನವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಬಹಳ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ॥40॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ತೊಂಭತ್ತೆರಡನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು ॥92॥

ತೊಂಭತ್ತಮೂರನೆಯ ಸರ್ಗ

ಸೈನ್ಯ ಸಹಿತ ಭರತನ ಚಿತ್ರಕೂಟ ಯಾತ್ರೆ

ಪ್ರಯಾಣಿಸುತ್ತಿರುವ ಆ ವಿಶಾಲ ವಾಹಿನಿಯಿಂದ ಪೀಡಿತವಾದ ಕಾಡಿನ ಯೂಥಪತಿ ಮತ್ತು ಗಜಗಳು ತಮ್ಮ ಗುಂಪಿನೊಂದಿಗೆ ಓಡಿಹೋಗುತ್ತಿದ್ದವು. ॥1॥ ಕರಡಿಗಳು, ಚುಕ್ಕೆಗಳಿದ್ದ ಪೃಷತ ಜಿಂಕೆಗಳು, ಚುಕ್ಕೆಗಳಿಲ್ಲದ ರುರು ಜಿಂಕೆಗಳು ಅರಣ್ಯಗಳಲ್ಲಿ, ಪರ್ವತಗಳಲ್ಲಿ ನದಿ ತೀರಗಳಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಆ ಸೈನ್ಯದಿಂದ ಭಯಗೊಂಡವರಂತೆ ಕಂಡು ಬರುತ್ತಿದ್ದವು. ॥2॥ ಮಹಾ ಕೋಲಾಹಲ ಮಾಡುವ ಆ ವಿಶಾಲ ಚತುರಂಗಿಣೀ ಸೇನೆಯಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ದಶರಥನಂದನ ಭರತನು ಬಹಳ ಸಂತೋಷದಿಂದ ಪ್ರಯಾಣಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ॥3॥ ಮಳೆಗಾಲದಲ್ಲಿ ಮೋಡಗಳಿಂದ ಆಕಾಶವು ಮುಚ್ಚಿಹೋಗುವಂತೆ ಮಹಾತ್ಮಾ ಭರತನ ಸಮುದ್ರದಂತಹ ಆ ವಿಶಾಲ ಸೈನ್ಯವು ದೂರದವರೆಗಿನ ಭೂಭಾಗವನ್ನು ಆವರಿಸಿಬಿಟ್ಟಿತ್ತು. ॥4॥ ಕುದುರೆಗಳ, ಮಹಾ ಬಲಶಾಲಿ ಆನೆಗಳಿಂದ ತುಂಬಿರುವ ಹಾಗೂ ದೂರದವರೆಗೆ ವ್ಯಾಪಿಸಿದ ಆ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಮೊದಲಿನಿಂದ ಕಡೆಯವರೆಗೆ ನೋಡಲು ಹೆಚ್ಚು ಕಾಲವೇ ಬೇಕಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ॥5॥ ಬಹುದೂರ ಸಾಗಿದ ಬಳಿಕ ಭರತನ ವಾಹನಗಳು ಬಳಲಿದಾಗ ಶ್ರೀಮಾನ್ ಭರತನು ಮಂತ್ರಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠರಾದ ವಸಿಷ್ಠರಲ್ಲಿ ಇಂತೆಂದನು - ॥6॥ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋತ್ತಮರೇ! ನಾನು ಕೇಳಿದಂತೆ ಈ ಪ್ರದೇಶದ ಸ್ವರೂಪ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿದೆ. ಭರದ್ವಾಜರು ಆದೇಶಿಸಿದಂತೆ ಆ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ನಾವು ಬಂದು ತಲುಪಿರುವಂತೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಅನಿಸುತ್ತಿದೆ. ॥7॥ ಇದೇ ಚಿತ್ರಕೂಟ ಪರ್ವತ ಹಾಗೂ ಹರಿಯುತ್ತಿರುವ ನದಿಯು ಮಂದಾಕಿನೀ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಈ ಪರ್ವತದ ಸುತ್ತಲ ವನವು ನೀಲಮೇಘದಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಾ ಇದೆ. ॥8॥

ಪರ್ವತೋಪಮಯವಾದ ನಮ್ಮ ಆನೆಗಳು ಚಿತ್ರಕೂಟದ ರಮ್ಯವಾದ ತಪ್ಪಲು ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಧ್ವಂಸ ಮಾಡುತ್ತಿವೆ. ॥9॥ ವರ್ಷಾಕಾಲದ ನೀಲಮೇಘಗಳು ಪರ್ವತ ಶಿಖರಗಳ ಮೇಲೆ ಮಳೆಗರೆಯುವಂತೆ, ಈ ವೃಕ್ಷಗಳು ಪರ್ವತದ ಮೇಲೆ ಹೂವಿನ ಮಳೆಗರೆಯುತ್ತಿವೆ. ॥10॥ (ಬಳಿಕ ಭರತನು ಶತ್ರುಘ್ನನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು-) ಶತ್ರುಘ್ನನೇ! ನೋಡು ಈ ಪರ್ವತದ ತಪ್ಪಲುಗಳಲ್ಲಿ ಕಿನ್ನರರು ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿರುವರು. ಅದೇ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ನಮ್ಮ ಸೈನ್ಯದ ಕುದುರೆಗಳಿಂದ ವ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿ ಮೊಸಳೆಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಸಮುದ್ರದಂತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿದೆ. ॥11॥

ಶರತ್ಕಾಲದ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಗಾಳಿಯು ಹಾರಿಸಿಕೊಂಡು ಹೋಗುವ ಮೇಘಗಳ ಸಮೂಹದಂತೆ ಸೈನಿಕರು ಓಡಿಸುವ ಮೃಗಗಳ ಗುಂಪುಗಳು ತೀವ್ರವೇಗದಿಂದ ಓಡುತ್ತಿರುವಾಗ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿವೆ. ॥12॥ ಮೋಡಗಳಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಪುಷ್ಪಗುಚ್ಛಗಳನ್ನು ತಲೆಯಲ್ಲಿ ಹೊತ್ತ ಈ ವೃಕ್ಷಗಳು, ತಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಫಲಕ (ದುಂಡಾದ) ಗಳಂತೆ ಕಾಣುವ ಹೆರಳುಗಳನ್ನು ಹೂವಿನ ದಂಡೆಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಿಕೊಂಡಿರುವ ದಕ್ಷಿಣ ದೇಶದ ಹೆಂಗಸರಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿವೆ. ॥13॥

ಮೊದಲು ಈ ವನವು ನಿಶ್ಶಬ್ದವಾದ ಕಾರಣ ಅತ್ಯಂತ ಭಯಂಕರವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು, ಆದರೆ ಅದೇ ವನವು ಈಗ ನಮ್ಮ ಜೊತೆಗೆ ಬಂದಿರುವ ಜನರಿಂದ ವ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿ ನನಗೆ ಅಯೋಧ್ಯೆಯಂತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿದೆ. ॥14॥ ಕುದುರೆಗಳ ಖುರಪುಟಗಳಿಂದ ಎದ್ದಿರುವ ಧೂಳು ಆಕಾಶವನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಬಿಡುತ್ತಿದೆ, ಆದರೆ ಅದನ್ನು ಗಾಳಿಯು ನನಗೆ ಪ್ರಿಯವನ್ನುಂಟು ಮಾಡುತ್ತಾ ಅದನ್ನು ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಬೇರೆಡೆಗೆ ಹಾರಿಸಿಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತಿದೆ. ॥15॥

ಶತ್ರುಘ್ನ! ನೋಡು, ಈ ವನದಲ್ಲಿ ಕುದುರೆಗಳು ಹೂಡಿದ, ಶ್ರೇಷ್ಠ ಸಾರಥಿಗಳಿಂದ ನಡೆಸುತ್ತಿದ್ದ ಈ ರಥಗಳು ಎಷ್ಟು ವೇಗವಾಗಿ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತಿವೆ. ॥16॥ ನೋಡಲು ಪ್ರಿಯವಾಗಿರುವ ಈ ನವಿಲುಗಳನ್ನು ನೋಡು, ಇವು ನಮ್ಮ ಸೈನಿಕರ ಭಯದಿಂದ ಎಷ್ಟು ಅಂಜಿಕೊಂಡಿವೆ. ಹೀಗೆಯೇ ತಮ್ಮ ವಾಸಸ್ಥಾನವಾದ ಪರ್ವತದ ಕಡೆಗೆ ಹಾರಿಹೋಗುವ ಇತರ ಪಕ್ಷಿಗಳನ್ನು ನೋಡು. ॥17॥ ನಿಷ್ಪಾಪ ಶತ್ರುಘ್ನನೇ! ಈ ದೇಶವು ನನಗೆ ಬಹಳ ಮನೋಹರವಾಗಿ ಕಂಡು ಬರುತ್ತಿದೆ. ತಪಸ್ವಿಗಳ ನಿವಾಸಸ್ಥಾನವಾದ ಇದು ನಿಜವಾಗಿ ಸ್ವರ್ಗೀಯ ಪಥವೇ ಆಗಿದೆ. ॥18॥ ಈ ವನದಲ್ಲಿ ಹೆಣ್ಣು ಜಿಂಕೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಚರಿಸುವ ಅನೇಕ ಚುಕ್ಕೆಗಳಿದ್ದ ಜಿಂಕೆಗಳು ಹೂವುಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಿ ಚಿತ್ರಿತವಾಗಿಸಿದಂತೆ ಮನೋಹರವಾಗಿ ಕಂಡು ಬರುತ್ತಿವೆ. ॥19॥ ನನ್ನ ಸೈನಿಕರು ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ ಮುಂದುವರಿದು ಪುರುಷಸಿಂಹ ಶ್ರೀರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರಿಬ್ಬರೂ ಇರುವ ಆಶ್ರಮವನ್ನು ಕಾಡಿನಲ್ಲೆಲ್ಲ ಹುಡುಕಲಿ. ॥20॥

ಭರತನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಅನೇಕ ಶೂರ-ವೀರ ಪುರುಷರು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ಆ ವನವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರು. ಬಳಿಕ ಮುಂದೆ ಹೋದಾಗ ಅವರಿಗೆ ಸ್ವಲ್ಪ ದೂರದಲ್ಲಿ ಮೇಲಕ್ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದ ಹೊಗೆಯು ಕಾಣಿಸಿತು.॥21॥ ಆ ಧೂಮಶಿಖೆಯನ್ನು ನೋಡಿ ಅವರು ಮರಳಿ ಬಂದು ಭರತನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದರು - ಪ್ರಭೋ! ಮನುಷ್ಯರಿಲ್ಲದ ಕಡೆ ಹೊಗೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಶ್ರೀರಾಮ ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಇಲ್ಲೇ ಇರುವರು. ॥22॥ ಪರಂತಪನಾದ ಪುರುಷಸಿಂಹ ರಾಜಕುಮಾರರು ಶ್ರೀರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಇಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೂ, ಶ್ರೀರಾಮನಂತಹ ತೇಜಸ್ವೀ ಬೇರೆ ಯಾರೋ ತಪಸ್ವಿಗಳು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಇರುವರು. ॥23॥

ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪುರುಷರು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವಂತಹ ಅವರ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಶತ್ರುಸೈನ್ಯವನ್ನು ಮರ್ದಿಸುವ ಭರತನು ಆ ಸಮಸ್ತ ಸೈನಿಕರಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು - ॥24॥ ನೀವೆಲ್ಲರೂ ಎಚ್ಚರವಾಗಿ ಇಲ್ಲೇ ಇರಿ. ಇಲ್ಲಿಂದ ಮುಂದೆ ಹೋಗಬೇಡಿ. ಈಗ ನಾನು ಸುಮಂತ್ರ ಮತ್ತು ಧೃತಿಯರೊಂದಿಗೆ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗುವೆನು. ॥25॥ ಅವನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಡೆದು ಸಮಸ್ತ ಸೈನಿಕರು ಅಲ್ಲೇ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಹರಡಿಕೊಂಡು ನಿಂತುಬಿಟ್ಟರು. ಭರತನು ಹೊಗೆ ಏಳುತ್ತಿರುವ ಕಡೆ ತನ್ನ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸಿದನು. ॥26॥

ಭರತನಿಂದ ನಿಲ್ಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ಸೈನ್ಯವು ಮುಂದಿನ ಜಾಗವನ್ನು ನಿರೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಾ ಅಲ್ಲೇ ಹರ್ಷದಿಂದ ನಿಂತುಕೊಂಡಿತು. ಏಕೆಂದರೆ ಈಗ ಶೀಘ್ರವಾಗಿಯೇ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನನ್ನು ದರ್ಶಿಸುವ ಅವಕಾಶ ಬರುವುದು ಎಂದು ಅವರು ತಿಳಿದುಕೊಂಡರು. ॥27॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ತೊಂಭತ್ತಮೂರನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು.॥93॥

ತೊಂಭತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಸರ್ಗ

ಶ್ರೀರಾಮನು ಸೀತಾದೇವಿಗೆ ಚಿತ್ರಕೂಟದ ಸೊಬಗನ್ನು ತೋರಿಸಿ ವರ್ಣಿಸಿದುದು

ಗಿರಿವರ ಚಿತ್ರಕೂಟವು ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಬಹಳ ಪ್ರಿಯವಾಗಿತ್ತು. ಅವನು ಬಹಳ ದಿನಗಳಿಂದ ಆ ಪರ್ವತದ ಮೇಲೆ ಇರುತ್ತಿದ್ದನು. ಒಂದು ದಿನ ಅಮರತುಲ್ಯ ತೇಜಸ್ವಿ ದಶರಥನಂದನ ಶ್ರೀರಾಮನು ವಿದೇಹಕುಮಾರೀ ಸೀತೆಗೆ ಪ್ರಿಯವನ್ನು ಮಾಡುವ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಹಾಗೂ ಮನೋಲ್ಹಾದವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಲು ಭಾರ್ಯೆಗೆ ವಿಚಿತ್ರ ಚಿತ್ರಕೂಟದ ಶೋಭೆಯನ್ನು ದೇವೇಂದ್ರನು ಶಚಿಗೆ ಪರ್ವತೀಯ ಸೊಬಗನ್ನು ತೋರಿಸುವಂತೆಯೇ, ದರ್ಶನ ಮಾಡಿಸಲುತೊಡಗಿದನು. ॥1-2॥

ರಾಮನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ - ಭದ್ರೇ! ನಾನು ರಾಜ್ಯಭ್ರಷ್ಟನಾಗಿದ್ದರೂ, ಹಿತೈಷಿ ಸುಹೃದರಿಂದ ಅಗಲಿದ್ದರೂ, ನಾನು ಈ ರಮಣೀಯ ಪರ್ವತವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿರುವಾಗ ನನ್ನ ಎಲ್ಲ ದುಃಖಗಳು ದೂರವಾಗುತ್ತವೆ. ರಾಜ್ಯ ಸಿಗದಿರುವುದು, ಸುಹೃದರಿಂದ ವಿಯೋಗವಾಗುವುದು ನನ್ನ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಬೇಸರ ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ॥3॥

ಕಲ್ಯಾಣೀ! ಈ ಪರ್ವತದ ಕಡೆಗೆ ಕಣ್ಣು ಹಾಯಿಸು, ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಅಸಂಖ್ಯ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಕಲರವ ಮಾಡುತ್ತಿವೆ. ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಗೈರಿಕಾದಿ ಧಾತುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಇದರ ಗಗನಚುಂಬೀ ಶಿಖರಗಳು ಆಕಾಶವನ್ನು ಮುಟ್ಟುತ್ತಿವೆ. ಈ ಶಿಖರಗಳಿಂದ ವಿಭೂಷಿತವಾದ ಈ ಚಿತ್ರಕೂಟವು ಹೇಗೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದೆ ನೋಡು. ॥4॥ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಧಾತುಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಅಚಲರಾಜ ಚಿತ್ರಕೂಟದ ಪ್ರದೇಶವು ಎಷ್ಟು ಸುಂದರವಾಗಿದೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಬೆಳ್ಳಿಯಂತೆ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿದ್ದರೆ, ಕೆಲವು ರಕ್ತವರ್ಣವಾಗಿವೆ. ಕೆಲವು ಹಳದಿ ಮತ್ತು ಅಚ್ಚಹಳದಿ ಬಣ್ಣದಿಂದ ಕೂಡಿವೆ. ಕೆಲವು ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಇಂದ್ರನೀಲಮಣಿಯಂತೆ ಶೋಭಾಯ ಮಾನವಾಗಿವೆ. ಇನ್ನೂ ಕೆಲವು ಪುಷ್ಯರಾಗದ ಕಾಂತಿಯಿಂದಲೂ, ಸ್ಫಟಿಕದ ಕಾಂತಿಯಿಂದಲೂ ಬೆಳಗುತ್ತಿವೆ. ಕೆಲವು ಕೇದಿಗೆಯ ಹೂವಿನಂತಿದ್ದರೆ, ಕೆಲವು ಎಕ್ಕದ ಹೂವಿನಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿವೆ. ಕೆಲವು ಧಾತುಗಳು ನಕ್ಷತ್ರಗಳ ಕಾಂತಿಯಿಂದಲೂ, ಇನ್ನೂ ಕೆಲವು ಪಾದರಸದಂತೆ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿವೆ. ॥5-6॥ ಈ ಪರ್ವತವು ಅಸಂಖ್ಯ ಪಕ್ಷಿಗಳಿಂದ ವ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿದೆ. ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಜಿಂಕೆಗಳಿಂದ ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ಹುಲಿಗಳಿಂದ, ಚಿರತೆ ಮತ್ತು ಕರಡಿಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದೆ. ಆ ವ್ಯಾಘ್ರವೇ ಆದಿ ಹಿಂಸಕ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ತಮ್ಮ ದುಷ್ಟ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಇಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತವೆ ಹಾಗೂ ಪರ್ವತದ ಶೋಭೆ ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತವೆ. ॥7॥

ಫಲ-ಪುಷ್ಪಗಳಿಂದ ಸಮೃದ್ಧವಾದ ಮಾವು, ನೇರಳೇ, ಹೊನ್ನೆ, ಲೋಧ್ರ, ಪ್ರಿಯಾಲ, ಹಲಸು, ಅಂಕೊಲ, ಭವ್ಯ, ತಿನಿಶ, ಬಿಲ್ವ, ತಿಂದುಕ, ಬಿದಿರು, ಕಾಶ್ಮರೀ (ಮಧುಪರ್ಣಿಕಾ) ಅರಿಷ್ಟ, ನಿಂಬೆ, ವರಣ, ಮದೂಕ, ತಿಲಕ, ಬದರೀ, ನೆಲ್ಲಿ, ಕದಂಬ, ಬೆತ್ತ, ಇಂದ್ರವೃಕ್ಷ, ಬೀಜಕ (ದಾಳಿಂಬ) ಮೊದಲಾದ ವೃಕ್ಷಗಳಿಂದ, ನೆರಳಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದ ಮರಗಳಿಂದ ಮನೋರಮವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿದೆ. ಇವುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಈ ಪರ್ವತವು ಅನುಪಮ ಶೋಭೆಯನ್ನು ಹಾಗೂ ಪೋಷಿಸಿ ವಿಸ್ತಾರಮಾಡುತ್ತಿವೆ. ॥8-10॥

ಈ ರಮಣೀಯ ಶೈಲ ಶಿಖರಗಳಲ್ಲಿ ಆ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ನೋಡು - ಅಲ್ಲಿ ಪ್ರೇಮಮಿಲನದ ಭಾವನೆಯನ್ನು ಉದ್ದೀಪನ ಗೊಳಿಸುತ್ತಾ ಆಂತರಿಕ ಹರ್ಷವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವಂತಹ ಕಿನ್ನರರ ಜೋಡಿಗಳು ಮನಬಂದಂತೆ ವಿಹರಿಸುತ್ತಿವೆ. ॥11॥ ಕಿನ್ನರರ ಖಡ್ಗಗಳು ಮರಗಳ ಕೊಂಬೆಗಳಲ್ಲಿ ನೇತಾಡುತ್ತಿವೆ. ಇತ್ತ ವಿದ್ಯಾಧರರ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಮನೋರಮ ಕ್ರೀಡಾಸ್ಥಳಗಳನ್ನು ಹಾಗೂ ಮರಗಳ ಕೊಂಬೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಣ ಹಾಕಿರುವ ಅವರ ಸುಂದರ ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ನೋಡು. ॥12॥ ಇದರ ಮೇಲೆ ಎಲ್ಲೋ ಎತ್ತರದಿಂದ ಜಲಪಾತಗಳು ಬೀಳುತ್ತಿವೆ, ಕೆಲವು ಕಡೆ ನೆಲದಿಂದ ನೀರಿನ ಬುಗ್ಗೆಗಳು ಚಿಮ್ಮುತ್ತಿವೆ. ಕೆಲವು ಕಡೆ ಸಣ್ಣ-ಸಣ್ಣ ಝರಿಗಳು ಹರಿಯುತ್ತಿವೆ. ಇವೆಲ್ಲವುಗಳಿಂದ ಈ ಪರ್ವತವು ಮದೋದಕವನ್ನು ಹರಿಸುತ್ತಿರುವ ಆನೆಯಂತೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದೆ. ॥13॥ ಗುಹೆಗಳಿಂದ ಹೊರಟ ವಾಯುವು ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಪುಷ್ಪಗಳ ಸಾಕಷ್ಟು ಪರಿಮಳವನ್ನೆತ್ತಿಕೊಂಡು ಬಂದು ಮೂಗನ್ನು ತೃಪ್ತಿಪಡಿಸುತ್ತಾ ಯಾವ ಪುರುಷನ ಹರ್ಷವನ್ನು ತಾನೇ ಹೆಚ್ಚಿಸುವುದಿಲ್ಲ? ॥14॥

ಸಾಧ್ವೀ ಸೀತೇ! ನಿನ್ನ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಂದಿಗೆ ನಾನು ಇಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ವರ್ಷಗಳವರೆಗೆ ವಾಸಿಸಿದರೂ ನಗರತ್ಯಾಗದ ಶೋಕ ನನಗೆ ಎಂದಿಗೂ ಆಗಲಾರದು. ॥15॥ ಭಾಮಿನೀ! ಬಹಳಷ್ಟು ಹೂವು-ಹಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಹಾಗೂ ನಾನಾ ರೀತಿಯ ಪಕ್ಷಿಗಳಿಂದ ಸೇವಿತವಾದ ಈ ವಿಚಿತ್ರ ಶಿಖರವುಳ್ಳ ರಮಣೀಯ ಪರ್ವತದ ಮೇಲೆ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸು ಬಹಳ ಮಗ್ನವಾಗಿಹೋಗಿದೆ. ॥16॥ ಪ್ರಿಯೇ! ಈ ವನವಾಸದಿಂದ ನನಗೆ ಎರಡು ಫಲ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಿದೆ, ಎರಡು ಲಾಭವಾಗಿವೆ. ಒಂದು ಧರ್ಮಾನುಸಾರ ಪಿತೃವಾಕ್ಯ ಪರಿಪಾಲನೆಯಿಂದ ಋಣ ತೀರಿಸಿದಂತಾಯಿತು; ಇನ್ನೊಂದು ತಮ್ಮ ಭರತನಿಗೆ ಪ್ರಿಯವಾಯಿತು. ॥17॥

ವಿದೇಹಕುಮಾರಿ! ಚಿತ್ರಕೂಟ ಪರ್ವತದ ಮೇಲೆ ನನ್ನೊಂದಿಗೆ ಮನಸ್ಸು, ವಾಣಿ ಮತ್ತು ಶರೀರಕ್ಕೆ ಪ್ರಿಯವಾಗುವ ಬಗೆ-ಬಗೆಯ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ನೋಡಿ ನಿನಗೆ ಆನಂದ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುವುದಿಲ್ಲವೇ? ॥18॥ ರಾಣೀ! ನನ್ನ ಪ್ರಪಿತಾಮಹ ಮನುವೇ ಆದಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ರಾಜರ್ಷಿಗಳು ನಿಯಮಪೂರ್ವಕ ಮಾಡಿದ ಈ ವನವಾಸವನ್ನೇ ಅಮೃತವೆಂದು ತಿಳಿಸಿರುವರು. ಇದರಿಂದ ಶರೀರ ತ್ಯಾಗದ ಬಳಿಕ ಪರಮ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುತ್ತದೆ. ॥19॥ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಈ ಪರ್ವತದ ನೂರಾರು ವಿಶಾಲ ಬಂಡೆಗಳು ಶೋಭಿಸುತ್ತಿವೆ. ಅವು ನೀಲಿ, ಹಳದಿ, ಬಿಳಿ, ಕೆಂಪು ಮುಂತಾದ ವಿವಿಧ ಬಣ್ಣಗಳಿಂದ ಅನೇಕ ರೀತಿಯಿಂದ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿವೆ. ॥20॥ ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಈ ಪರ್ವತದ ಮೇಲೆ ಇರುವ ಔಷಧೀಯ ಗಿಡಗಳು ತಮ್ಮ ಬೆಳಕಿನಿಂದ ಹೊಳೆಯುತ್ತಾ ಇದ್ದು ಅಗ್ನಿಶಿಖೆಗಳಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿವೆ. ॥21॥ ಭಾಮಿನಿ! ಈ ಪರ್ವತದ ಕೆಲವು ಸ್ಥಾನಗಳು ಮನೆಯಂತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಅವು ವೃಕ್ಷಗಳ ದಟ್ಟ ನೆರಳಿನಿಂದ ಆಚ್ಛಾದಿತವಾಗಿವೆ. ಕೆಲವು ಸ್ಥಾನಗಳು ಸಂಪಿಗೆ, ಮಲ್ಲಿಗೆ ಮೊದಲಾದ ಹೂವುಗಳು ಹೆಚ್ಚು ಇರುವುದರಿಂದ ಉದ್ಯಾನವನದಂತೆ ಸುಶೋಭಿತವಾಗಿವೆ. ಬಹಳ ದೂರದವರೆಗೆ ಚಾಚಿದ ಬಂಡೆಗಳು ಇರುವ ಎಷ್ಟೋ ಸ್ಥಾನಗಳಿವೆ. ಇವೆಲ್ಲವುಗಳಿಂದ ಬಹಳ ಶೋಭಿಸುತ್ತಾ ಇದೆ. ॥22॥ ಈ ಚಿತ್ರಕೂಟ ಪರ್ವತವು ಭೂಮಿಯನ್ನು ಸೀಳಿ ಮೇಲಕ್ಕೆದ್ದು ಬಂದಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ. ಚಿತ್ರಕೂಟದ ಈ ಶಿಖರ ಎಲ್ಲ ಕಡೆಯಿಂದಲೂ ಸುಂದರವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿದೆ. ॥23॥

ಪ್ರಿಯೆ! ಇದು ವಿಲಾಸಿನಿಯರ ಶಯ್ಯೆ ಇದ್ದಂತೆ ಇದೆ. ಇದರ ಮೇಲೆ ಕನ್ನೈದಿಲೆ, ಪುನ್ನಾಗ, ಭೂರ್ಜಪತ್ರ ಇವುಗಳ ಎಲೆಗಳನ್ನು ಕೆಳಭಾಗದಲ್ಲಿಯೂ, ಕಮಲಪುಷ್ಪಗಳ ಎಸಳು ಗಳು ಮೇಲ್ಭಾಗದಲ್ಲಿಯೂ ಹಾಕಿ ಸಜ್ಜುಗೊಳಿಸಿದ ಕಾಮಿಗಳ ಈ ಹಾಸಿಗೆಗಳನ್ನು ನೋಡು. ॥24॥ ಪ್ರಿಯತಮೆ! ಇಲ್ಲಿ ನೋಡು, ವಿಲಾಸಿಗಳು ಹೊಸಕಿ ಹಾಕಿದ ಈ ಕಮಲಗಳ ಮಾಲೆಗಳು ಕಂಡುಬರುತ್ತಿವೆ. ಅತ್ತ ನೋಡು, ಮರಗಳ ಮೇಲೆ ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಫಲಗಳು ಬಿಟ್ಟಿವೆ. ॥25॥

ಬಹಳಷ್ಟು ಫಲ-ಮೂಲ, ಜಲದಿಂದ ಸಂಪನ್ನವಾದ ಈ ಚಿತ್ರಕೂಟ ಪರ್ವತವು ಕುಬೇರ ನಗರೀ ಅಲಕಾವತಿಯಂತೆ, ಇಂದ್ರಪುರೀ ನಲಿನೀ (ಅಮರಾವತಿ ಅಥವಾ ನಲಿನೀ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ಕುಬೇರನ ಸೌಗಂಧಿಕ ಕಮಲಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಪುಷ್ಕರಿಣೀ) ಹಾಗೂ ಉತ್ತರ ಕುರುವನ್ನು ತನ್ನ ಶೋಭೆಯಿಂದ ತಿರಸ್ಕರಿಸುತ್ತದೆ. ॥26॥

ಪ್ರಾಣವಲ್ಲಭೆ ಸೀತೇ! ತನ್ನ ಉತ್ತಮ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಾ, ಸನ್ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿ ನಿನ್ನೊಂದಿಗೆ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಂದಿಗೆ ಈ ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳ ಸಮಯವನ್ನು ಆನಂದವಾಗಿ ಕಳೆದರೆ ನನಗೆ ಕುಲಧರ್ಮವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ಸುಖ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುವುದು. ॥27॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ತೊಂಭತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು.॥94॥

ತೊಂಭತ್ತೈದನೆಯ ಸರ್ಗ

ಶ್ರೀರಾಮನು ಸೀತೆಗೆ ಮಂದಾಕಿನೀ ನದಿಯ ಶೋಭೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿದುದು

ಕೊಸಲೇಶ್ವರ ಶ್ರೀರಾಮನು ಚಿತ್ರಕೂಟ ಪರ್ವತದಿಂದ ಹೊರಟ ಮಂಗಳಕರವಾದ ನೀರಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದ ಬಹು ರಮ್ಯವಾದ ಮಂದಾಕಿನೀ ನದಿಯನ್ನು ತೋರಿಸಿದನು. ॥1॥ ರಾಜೀವಲೋಚನನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನು ಚಂದ್ರನಂತೆ ಮನೋಹರ ಮುಖವುಳ್ಳ, ಸುಂದರ ಕಟಿಪ್ರದೇಶವುಳ್ಳ ವಿದೇಹ ರಾಜನಂದಿನೀ ಸೀತೆಯಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಹೇಳಿದನು - ॥2॥

ಪ್ರಿಯೇ! ಈಗ ಮಂದಾಕಿನೀ ನದಿಯ ಶೋಭೆಯನ್ನು ನೋಡು. ಹಂಸ, ಸಾರಸಗಳಿಂದ ಸೇವಿತವಾದ ಕಾರಣ ಎಷ್ಟು ಸುಂದರವಾಗಿ ತೋರುತ್ತಿದೆ. ಇದರ ತೀರಗಳು ಬಹಳ ವಿಚಿತ್ರವಾಗಿವೆ. ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಪುಷ್ಪಗಳು ಇದರ ಶೋಭೆ ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಿವೆ. ॥3॥ ಫಲ-ಪುಷ್ಪಗಳ ಭಾರದಿಂದ ಬಾಗಿದ ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ವೃಕ್ಷಗಳು ತೀರದಲ್ಲಿ ತುಂಬಿದ್ದ ಈ ಮಂದಾಕಿನೀ ನದಿಯು ಕುಬೇರನ ಸೌಗಂಧಿಕ ಸರೋವರದಂತೆ ಸುಶೋಭಿತವಾಗಿದೆ. ॥4॥ ಜಿಂಕೆಗಳ ಗುಂಪುಗಳು ನೀರು ಕುಡಿದು ಈಗ ಇಲ್ಲಿಯ ನೀರು ಕದಡಿದರೂ ಇದರ ರಮಣೀಯ ತೀರಗಳು ನನ್ನ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಬಹಳ ಆನಂದ ಕೊಡುತ್ತಿವೆ. ॥5॥

ಪ್ರಿಯೇ! ಅಲ್ಲಿ ನೋಡು, ಜಟಾ, ಮೃಗಚರ್ಮ, ವಲ್ಕಲದ ಉತ್ತರೀಯವನ್ನು ಹೊದ್ದಿರುವ ಮಹರ್ಷಿಗಳು ಸರಿಯಾದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಬಂದು ಈ ಮಂದಾಕಿನೀ ನದಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ॥6॥ ವಿಶಾಲಲೋಚನೇ! ಕಠೋರ ವ್ರತವನ್ನು ಪಾಲಿಸುವ ಇತರ ಮುನಿಗಳು ನಿತ್ಯ ನಿಯಮದಂತೆ ಎರಡೂ ಕೈಗಳನ್ನು ಮೇಲಕ್ಕೆತ್ತಿ ಈ ನದೀ ತೀರದಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯೋಪಾಸನೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ॥7॥ ಗಾಳಿಯಿಂದ ಅಲ್ಲಾಡುತ್ತಿರುವ ರೆಂಬೆಗಳಿಂದ ಪುಷ್ಪಗಳು ಮಂದಾಕಿನೀ ನದಿಯ ಎರಡೂ ತೀರಗಳಲ್ಲಿ ಚೆಲ್ಲಾಡಿಹೋಗಿವೆ. ಇದನ್ನು ನೋಡಿದರೆ ಪರ್ವತ ರಾಜನೇನಾದರೂ ಪುಷ್ಪಾಂಜಲಿ ಅರ್ಪಿಸುತ್ತಾ ನೃತ್ಯಮಾಡುತ್ತಿರುವನೋ ಎಂಬಂತಿತ್ತು. ॥8॥ ಮಂದಾಕಿನೀ ನದಿಯ ಶೋಭೆ ಹೇಗಿದೆ ನೋಡು; ಕೆಲವು ಕಡೆ ಇದರಲ್ಲಿ ಮುತ್ತುಗಳಂತೆ ಸ್ವಚ್ಛವಾದ ನೀರು ಹರಿಯುವುದು ಕಂಡುಬಂದರೆ, ಕೆಲವೆಡೆ ಎತ್ತರವಾದ ಮರಳ ದಿಣ್ಣೆಗಳಿಂದ ಕಣ್ಮರೆಯಾಗುತ್ತಿದೆ. ಕೆಲವೆಡೆ ಇದರಲ್ಲಿ ಸಿದ್ಧರು ಸ್ನಾನಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ॥9॥

ಸುಂದರೀ! ವಾಯುವು ಹಾರಿಸಿಕೊಂಡು ಬಂದ ಹೂವುಗಳ ರಾಶಿ-ರಾಶಿಗಳು ಮಂದಾಕಿನಿಯ ಎರಡೂ ದಂಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿವೆ. ಬೇರೆ ಪುಷ್ಪಸಮೂಹವು ನೀರಿನ ಮೇಲೆ ಹೇಗೆ ತೇಲುತ್ತಾ ಸಾಗುತ್ತಿದೆ ನೋಡು. ॥10॥ ಕಲ್ಯಾಣಿ! ಮಧುರವಾಗಿ ನುಡಿಯುವ ಚಕ್ರವಾಕ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಕಲರವ ಮಾಡುತ್ತಾ ನದಿಯ ಎರಡೂ ದಡಗಳಲ್ಲಿ ಆರೂಢವಾಗಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಲ್ಲಿ. ॥11॥ ಶೋಭನೇ! ಪ್ರತಿದಿನ ಚಿತ್ರಕೂಟ ಮತ್ತು ಮಂದಾಕಿನಿಯ ದರ್ಶನವು ನನಗೆ ನಿನ್ನ ದರ್ಶನಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಕಣ್ಮನಗಳಿಗೆ ಸುಖಾವಹವಾಗಿ, ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ವಾಸಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಆಹ್ಲಾದಕರವಾಗಿದೆ. ॥12॥ ಈ ನದಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿದಿನ ತಪಸ್ಸು, ಇಂದ್ರಿಯ ಸಂಯಮ ಮತ್ತು ಮನೋನಿಗ್ರಹ ಸಂಪನ್ನ ನಿಷ್ಪಾಪ ಸಿದ್ಧ ಮಹಾತ್ಮರು ಸ್ನಾನಮಾಡುವುದರಿಂದ ಅವರ ಪಾದಧೂಳಿಯಿಂದ ಪವಿತ್ರವಾದ ತೀರ್ಥದಲ್ಲಿ ನಡೆ, ನನ್ನೊಂದಿಗೆ ಸ್ನಾನ ಮಾಡು. ॥13॥ ಭಾಮಿನಿ ಸೀತೆ! ಸಖಿಯರು ಪರಸ್ಪರ ಜಲಕ್ರೀಡೆ ಯಾಡುವಂತೆ ನೀನೂ ಮಂದಾಕಿನೀ ನದಿಯಲ್ಲಿ ಇಳಿದು ಇದರಲ್ಲಿ ಕೆಂಪು ಮತ್ತು ಬಿಳಿಯ ಕುಮುದಗಳಲ್ಲಿ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿಸುತ್ತಾ ಇದರಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಕ್ರೀಡೆಯಾಡು. ॥14॥

ಪ್ರಿಯೆ! ನೀನು ಈ ವನದ ನಿವಾಸಿಗಳನ್ನು ಪುರವಾಸಿ ಜನರಂತೆ ತಿಳಿ. ಚಿತ್ರಕೂಟ ಪರ್ವತವನ್ನು ಅಯೋಧ್ಯೆಯಂತೆ ತಿಳಿ ಮತ್ತು ಈ ಮಂದಾಕಿನೀ ನದಿಯನ್ನು ಸರಯೂವಿನಂತೆ ತಿಳಿ. ॥15॥ ವಿದೇಹನಂದಿನೀ! ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಸದಾ ನನ್ನ ಆಜ್ಞೆಗಧೀನನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ನೀನೂ ಕೂಡ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಅನುಕೂಲವಾಗಿಯೇ ನಡೆಯುತ್ತಿರುವೆ; ಇದರಿಂದ ನನಗೆ ಬಹಳ ಸಂತೋಷವಾಗುತ್ತಿದೆ. ॥16॥

ಪ್ರಿಯೇ! ನಿನ್ನೊಡನೆ ತ್ರಿಕಾಲಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡುತ್ತಾ ಮಧುರ ಫಲ-ಮೂಲಗಳ ಆಹಾರ ಸೇವಿಸುತ್ತಾ ಇರುವ ನಾನು ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಹೋಗಲು ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಇಚ್ಛಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ॥17॥ ಯಾವುದನ್ನು ಆನೆಗಳ ಗುಂಪು ಕದಡಿಹಾಕುತ್ತವೋ, ಸಿಂಹ ಮತ್ತು ವಾನರರು ಯಾವುದರ ನೀರು ಕುಡಿಯುತ್ತವೆಯೋ, ಯಾವುದರ ತಟದಲ್ಲಿ ಸುಂದರ ಪುಷ್ಪಭರಿತ ವೃಕ್ಷಗಳು ಶೋಭಿಸುತ್ತಿವೆಯೋ ಹಾಗೂ ಪುಷ್ಪ ಸಮೂಹಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾಗಿದೆಯೋ ಇಂತಹ ರಮಣೀಯ ಈ ಮಂದಾಕಿನೀ ನದಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನಮಾಡಿ ಗ್ಲಾನಿರಹಿತ ಮತ್ತು ಸುಖಿಯಾಗುವಂತಹ ಮನುಷ್ಯನು ಈ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಬೇರೆ ಯಾರು ಇಲ್ಲ. ॥18॥

ರಘುವಂಶವನ್ನು ವೃದ್ಧಿಗೊಳಿಸುವ ಶ್ರೀರಾಮನು ಮಂದಾಕಿನೀ ನದಿಯ ಕುರಿತು ಹೀಗೆ ಅನೇಕ ರೀತಿಯ ಸುಸಂಗತ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾ ನೀಲ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ ರಮಣೀಯ ಚಿತ್ರಕೂಟ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಪ್ರಿಯಪತ್ನೀ ಸೀತೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಚರಿಸತೊಡಗಿದನು. ॥19॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ತೊಂಭತ್ತೈದನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು.॥95॥

ತೊಂಭತ್ತಾರನೆಯ ಸರ್ಗ

ವನ್ಯ ಮೃಗಗಳು ಭಯಗೊಂಡು ಓಡುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಲ್ಲಿ ಕಾರಣವನ್ನು ತಿಳಿಯಲು ಹೇಳಿದುದು, ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಮರ ಹತ್ತಿ ಭರತನ ಅಪಾರ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ನೋಡಿ ಅವನ ಕುರಿತು ಕೋಪದಿಂದ ಉದ್ಗರಿಸಿದುದು

ಈ ಪ್ರಕಾರ ಶ್ರೀರಾಮನು ಮೈಥಿಲಿಗೆ ಮಂದಾಕಿನೀ ನದಿಯನ್ನು ತೋರಿಸಿ, ಚಿತ್ರಕೂಟ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿದ್ದ ಪರ್ಣಶಾಲೆಗೆ ಹಿಂದಿರುಗಿದನು. ಹಸಿವಿನಿಂದ ಬಳಲಿದ್ದ ಸೀತೆಯನ್ನು ತಪಸ್ವೀ ಜನರ ಆಹಾರವಾದ ಫಲ-ಮೂಲಗಳ ತಿರುಳಿನಿಂದ ತೃಪ್ತಿಪಡಿಸುತ್ತಾ ಆಕೆಯನ್ನು ಲಾಲಿಸತೊಡಗಿದನು. ॥1॥

ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ರಘುನಂದನನು ಸೀತೆಯೊಂದಿಗೆ ಹೀಗೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿದ್ದನು - ಪ್ರಿಯೇ! ಈ ಫಲಗಳು ಪರಮಪವಿತ್ರವಾಗಿವೆ. ಇವು ಬಹಳ ಸ್ವಾದಿಷ್ಟವಾಗಿದ್ದು, ಈ ಕಂದವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಬೆಂಕಿಯಲ್ಲಿ ಬೇಯಿಸಲಾಗಿದೆ. ॥2॥ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಅವರು ಆ ಪರ್ವತ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿದ್ದಾಗ, ಅವನ ಬಳಿಗೆ ಬರುತ್ತಿರುವ ಭರತನ ಸೈನ್ಯದ ಕೋಲಾಹಲ ಮತ್ತು ಧೂಳು ಒಟ್ಟಿಗೆ ಪ್ರಕಟವಾಗಿ ಆಕಾಶದಲ್ಲೆಲ್ಲ ವ್ಯಾಪಿಸಿತು. ॥3॥ ಇಷ್ಟರಲ್ಲಿ ಸೈನ್ಯದ ಮಹಾ ಕೋಲಾಹಲದಿಂದ ತೊಂದರೆಗೊಳಗಾಗಿ, ಭಯಭೀತವಾಗಿ, ಆನೆಗಳು ಮತ್ತು ಯೂಥಪತಿಗಳು ತಮ್ಮ ಗುಂಪಿನೊಂದಿಗೆ ಕಂಡ-ಕಂಡಲ್ಲಿ ಓಡತೊಡಗಿದವು. ॥4॥

ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಸೈನ್ಯದಿಂದ ಪ್ರಕಟವಾದ ಆ ಮಹಾ ಕೋಲಾಹಲವನ್ನು ಕೇಳಿ, ಓಡುತ್ತಿರುವ ಆ ಯೂಥಪತಿಗಳನ್ನು ನೋಡಿದನು. ॥5॥ ಓಡುತ್ತಿರುವ ಆನೆಗಳನ್ನು ನೋಡಿ ಮತ್ತು ಆ ಮಹಾಭಯಂಕರ ಶಬ್ದವನ್ನು ಕೇಳಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ಉದ್ದೀಪ್ತ ತೇಜವುಳ್ಳ, ಸುಮಿತ್ರಾಕುಮಾರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು - ॥6॥ ಲಕ್ಷ್ಮಣಾ! ಈ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ನಿನ್ನಿಂದಾಗಿಯೇ ತಾಯಿ ಸುಮಿತ್ರೆಯು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪುತ್ರವತಿಯಾಗಿರುವಳು. ನೋಡಿಲ್ಲಿ, ಈ ಭಯಂಕರ ಗರ್ಜನೆಯೊಂದಿಗೆ ಎಂತಹ ಗಂಭೀರ ತುಮುಲನಾದ ಕೇಳಿ ಬರುತ್ತಿದೆಯಲ್ಲ. ॥7॥

ಸುಮಿತ್ರಾನಂದನನೇ! ಈ ವಿಶಾಲ ವನದಲ್ಲಿ ಈ ಆನೆಗಳ ಗುಂಪುಗಳು, ಕಾಡುಕೋಣ, ಜಿಂಕೆಗಳು ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳಿಗೆ ಓಡಿಹೋಗುತ್ತಿವೆ, ಇದರ ಕಾರಣವೇನು? ತಿಳಿದು ನೋಡು. ಇವುಗಳನ್ನು ಸಿಂಹಗಳು ಹೆದರಿಸಿಲ್ಲ ತಾನೇ? ಅಥವಾ ಯಾವುದಾದರೂ ರಾಜ ಅಥವಾ ರಾಜಕುಮಾರ ಈ ವನಕ್ಕೆ ಬಂದು ಬೇಟೆಯಾಡುತ್ತಿಲ್ಲವಲ್ಲ! ಅಥವಾ ಬೇರೆ ಯಾವುದಾದರೂ ಹಿಂಸಕ ಪ್ರಾಣಿ ಪ್ರಕಟವಾಗಿಲ್ಲವಲ್ಲ? ॥8-9॥ ಲಕ್ಷ್ಮಣ! ಈ ಪರ್ವತದ ಮೇಲೆ ಅಪರಿಚಿತ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಬಂದು ಹೋಗುವುದೂ ಅತ್ಯಂತ ಕಠಿಣವಾಗಿದೆ. (ಹಾಗಿರುವಾಗ ಇಲ್ಲಿ ಯಾವುದಾದರೂ ಹಿಂಸಕ ಪ್ರಾಣಿ ಅಥವಾ ರಾಜನ ಆಕ್ರಮಣ ಹೇಗೆ ಸಂಭವಿಸಬಹುದು?) ಆದ್ದರಿಂದ ಇದೆಲ್ಲವನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿದು ಹೇಳು. ॥10॥

ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನ ಅಪ್ಪಣೆ ಪಡೆದು ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಕೂಡಲೇ ಹೂವುಗಳಿಂದ ತುಂಬಿರುವ ಒಂದು ಸಾಲವೃಕ್ಷವನ್ನು ಹತ್ತಿ, ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳಿಗೆ ದೃಷ್ಟಿಹಾಯಿಸುತ್ತಾ ಪೂರ್ವದ ಕಡೆಗೆ ನೋಡಿದನು. ॥11॥ ಅನಂತರ ಉತ್ತರದ ಕಡೆಗೆ ಮುಖಮಾಡಿ ನೋಡಿದಾಗ ಒಂದು ವಿಶಾಲ ಸೈನ್ಯ ಕಂಡು ಬಂತು. ಅದು ಆನೆ, ಕುದುರೆ, ರಥಗಳಿಂದ ಪರಿಪೂರ್ಣವಾಗಿದ್ದು, ಪ್ರಯತ್ನಶೀಲ ಕಾಲಾಳು ಸೈನಿಕರಿಂದ ಕೂಡಿತ್ತು. ॥12॥ ಕುದುರೆಗಳಿಂದ ರಥಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಹಾಗೂ ಧ್ವಜದಿಂದ ವಿಭೂಷಿತ ಆ ಸೈನ್ಯದ ಸೂಚನೆಯನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ತಿಳಿಸಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು - ॥13॥

ಆರ್ಯ! ಈಗ ನೀನು ಬೆಂಕಿಯನ್ನು ಆರಿಸು. (ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಹೊಗೆ ನೋಡಿ ಈ ಸೈನ್ಯವು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬರುವುದು) ದೇವೀ ಸೀತೆಯು ಗುಹೆಯಲ್ಲಿ ಹೋಗಿ ಕುಳಿತಿರಲಿ. ನೀನು ನಿನ್ನ ಧನುಸ್ಸಿಗೆ ಹೆದೆಯೇರಿಸಿ, ಕವಚವನ್ನು ತೊಟ್ಟು, ಬಾಣ ಕೈಗೆತ್ತಿಕೋ. ॥14॥ ಇದನ್ನು ಕೇಳಿ ಪುರುಷಸಿಂಹ ಶ್ರೀರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು - ಪ್ರಿಯ ಸುಮಿತ್ರಾಕುಮಾರ! ಸರಿಯಾಗಿ ನೋಡಬಾರದೇ? ನೀನು ತಿಳಿದಂತೆ ಈ ಸೈನ್ಯ ಯಾರದ್ದಾಗಿದೆ? ॥15॥ ಶ್ರೀರಾಮನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಕೋಪದಿಂದ ಉರಿದೆದ್ದು, ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಆ ಸೇನೆಯ ಕಡೆಗೆ ನೋಡಿ, ಅದನ್ನು ಸುಟ್ಟು ಬೂದಿ ಮಾಡುವನೋ ಎಂಬಂತ್ತಿತ್ತು ಮತ್ತೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು - ॥16॥

ಅಣ್ಣಾ! ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಇವನು ಕೈಕೇಯಿಯ ಪುತ್ರ ಭರತನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನು ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಅಭಿಷಿಕ್ತನಾಗಿ ತನ್ನ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ನಿಷ್ಕಂಟಕವಾಗಿಸಲು ನಮ್ಮಿಬ್ಬರನ್ನು ಕೊಂದು ಹಾಕಲು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬರುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ॥17॥ ಮುಂದುಗಡೆ ಇರುವ ಬಹಳ ದೊಡ್ಡದಾಗಿ ಶೋಭಿಸುವ ವೃಕ್ಷ ಕಾಣಿಸುತ್ತಿದೆಯಲ್ಲ, ಅದರ ಹತ್ತಿರ ಇರುವ ರಥದಲ್ಲಿ ಉಜ್ವಲ ತೇಜದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಕೋವಿದಾರ ಚಿಹ್ನೆಯ ಧ್ವಜ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದೆ. ॥18॥ ಈ ಸೈನಿಕರು ಇಚ್ಛಾನುಸಾರ ಶೀಘ್ರಗಾಮಿ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಹತ್ತಿ ಈ ಕಡೆಗೇ ಬರುತ್ತಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ಆನೆ ಸವಾರರು ಬಹಳ ಹರ್ಷದಿಂದ ಆನೆಗಳನ್ನೇರಿ ಬರುತ್ತಿರುವುದು ಕಂಡುಬರುತ್ತಿದೆ. ॥19॥

ವೀರನೇ! ನಾವಿಬ್ಬರೂ ಧನುರ್ಧಾರಿಗಳಾಗಿ ಪರ್ವತದ ಶಿಖರವನ್ನೇರಿ ನೋಡೋಣ ಅಥವಾ ಕವಚಧಾರಿಗಳಾಗಿ ಅಸ್ತ್ರ-ಶಸ್ತ್ರ ಸನ್ನದ್ಧರಾಗಿ ಇಲ್ಲಿಯೇ ಎದುರು ನೋಡೋಣ.

ರಘುನಂದನ! ಇಂದು ಈ ಕೋವಿದಾರದ ಚಿಹ್ನೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದ ಧ್ವಜವುಳ್ಳ ರಥವು ರಣಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ನಮ್ಮಿಬ್ಬರ ಸ್ವಾಧೀನಕ್ಕೆ ಬರುವುದು. ಇಂದೇ ನಾನು ನನ್ನ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಯಾರಿಂದಾಗಿ ನಿನಗೆ, ಸೀತೆಗೆ ಮತ್ತು ನನಗೂ ಮಹಾ ಸಂಕಟ ಇದಿರಿಸಬೇಕಾಯಿತೋ ಹಾಗೂ ಯಾರಿಂದಾಗಿ ನೀನು ಸನಾತನ ರಾಜ್ಯದಿಂದ ವಂಚಿತನಾದೆಯೋ, ಆ ಭರತನನ್ನು ಎದುರಿಗೆ ನೋಡುವೆನು. ॥21-22॥

ವೀರ ರಘುನಾಥನೇ! ಈ ಭರತನು ನಮ್ಮ ಶತ್ರು ಆಗಿದ್ದು ಎದುರಿಗೆ ಬಂದಿರುವನು; ಆದ್ದರಿಂದ ವಧೆಗೆ ಯೋಗ್ಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಭರತನನ್ನು ವಧಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಯಾವುದೇ ದೋಷ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. ॥23॥

ರಘುನಂದನ! ಮೊದಲೇ ಅಪಕಾರಿಯಾದವನನ್ನು ಕೊಂದರೆ ಯಾರೂ ಅಧರ್ಮಕ್ಕೆ ಭಾಗಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಭರತನು ನಮಗೆ ಮೊದಲು ಅಪಕಾರ ಮಾಡಿರುವನು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನನ್ನು ಜೀವಂತವಾಗಿ ಉಳಿಸುವುದೇ ಅಧರ್ಮವಾಗಿದೆ. ॥24॥ ಈ ಭರತನು ಸತ್ತುಹೋದಾಗ ನೀನು ಸಮಸ್ತ ವಸುಧೆಯ ಶಾಸನ ಮಾಡು. ಆನೆಯು ಯಾವುದಾದರೂ ಮರವನ್ನು ಮುರಿದುಹಾಕುವಂತೆ ರಾಜ್ಯಲೋಭಿಯಾದ ಕೈಕೇಯಿಯು ಇಂದು ಅತ್ಯಂತ ದುಃಖದಿಂದ ಆರ್ತಳಾಗಿ ನಾನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕೊಂದಿರುವ ಭರತನನ್ನು ನೋಡಲಿ. ॥25॥ ನಾನು ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನೂ, ಆಕೆಯ ನೆಂಟರಿಷ್ಟರನ್ನೂ, ಬಂಧು-ಬಾಂಧವರನ್ನು ವಧಿಸಿಬಿಡುವೆನು. ಇಂದು ಈ ಪೃಥಿವಿಯು ಕೈಕೇಯಿರೂಪೀ ಮಹಾಪಾಪದಿಂದ ಮುಕ್ತಳಾಗುವಳು. ॥26॥

ಮಾನದ! ಇಂದು ನಾನು ತಡೆದಿದ್ದ ಕ್ರೋಧ ಮತ್ತು ತಿರಸ್ಕಾರವನ್ನು ಒಣಗಿದ ಹುಲ್ಲಿನ ಬಣವೆಗೆ ಬೆಂಕಿ ಹಚ್ಚಿದಂತೆ ಶತ್ರು ಸೈನ್ಯದ ಮೇಲೆ ತೀರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವೆನು. ॥27॥ ನನ್ನ ತೀಕ್ಷ್ಣ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಶತ್ರುಗಳ ಶರೀರಗಳನ್ನು ತುಂಡು-ತುಂಡಾಗಿಸಿ ನಾನು ಈಗಲೇ ಚಿತ್ರಕೂಟದ ಈ ವನವನ್ನು ರಕ್ತಸಿಕ್ತವಾಗಿಸುವೆನು. ॥28॥ ನನ್ನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಒಡೆದು ಹೋದ ಹೃದಯವುಳ್ಳ ಆನೆಗಳನ್ನು, ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಹಾಗೂ ನಾನು ಕೊಂದಿರುವ ಮನುಷ್ಯರನ್ನೂ ಕೂಡ ರಣಹದ್ದು ಮುಂತಾದ ಮಾಂಸ ಭಕ್ಷಿ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಅತ್ತಿ-ಇತ್ತ ಎಳೆದಾಡಲಿ. ॥29॥ ಈ ಮಹಾ ವನದಲ್ಲಿ ಸೈನ್ಯಸಹಿತ ಭರತನನ್ನು ವಧಿಸಿ ನಾನು ಧನುರ್ಬಾಣಗಳ ಋಣದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗುವೆನು. ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂದೇಹವೇ ಇಲ್ಲ. ॥30॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ತೊಂಭತ್ತಾರನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು॥96॥

ತೊಂಭತ್ತೇಳನೆಯ ಸರ್ಗ

ಶ್ರೀರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಕೋಪವನ್ನು ಶಾಂತಗೊಳಿಸುತ್ತಾ ಭರತನ ಸದ್ಭಾವನೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿದುದು, ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಲಜ್ಜಿತನಾಗಿ ರಾಮನ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ ನಿಂತುದುದು ಪರ್ವತದ ಕೆಳಭಾಗದಲ್ಲಿ ಭರತನ ಸೈನ್ಯ ಬಿಡಾರ ಬಿಟ್ಟಿದುದು

ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಭರತನ ಕುರಿತು ರೋಷಾವೇಶದಿಂದ ಕ್ರೋಧವಶನಾಗಿ ತನ್ನ ವಿವೇಕವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡಿದ್ದ, ಆ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ಅವನನ್ನು ಸಂತೈಸಿ ಶಾಂತಗೊಳಿಸಿ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಹೇಳಿದನು - ॥1॥ ಲಕ್ಷ್ಮಣಾ! ಮಹಾಬಲಿ, ಮಹಾ ಉತ್ಸಾಹೀ ಭರತನು ಸ್ವತಃ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಾಗ ಈಗ ಧನುಸ್ಸು, ಖಡ್ಗ-ಗುರಾಣಿಗಳ ಕೆಲಸ ಏನಿದೆ? ॥2॥

ಲಕ್ಷ್ಮಣ! ತಂದೆಯ ಸತ್ಯದ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಮಾಡಿ ನಾನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಭರತನನ್ನು ಕೊಂದು ಅವನ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಕಸಿದುಕೊಂಡರೆ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಎಷ್ಟು ನಿಂದೆಯಾದೀತು? ಆ ಕಲಂಕಿತ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಡೆದು ನಾನು ಏನು ಮಾಡಲಿ? ॥3॥ ತನ್ನ ಬಂಧು-ಬಾಂಧವರನ್ನು ಅಥವಾ ಮಿತ್ರರನ್ನು ನಾಶ ಮಾಡಿ ಪ್ರಾಪ್ತವಾದ ಧನವು ವಿಷಮಿಶ್ರಿತ ಭೋಜನದಂತೆ ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಜಿಸಲು ಯೋಗ್ಯವಾಗಿದೆ. ಅದನ್ನು ನಾನು ಎಂದಿಗೂ ಸ್ವೀಕರಿಸಲಾರೆನು. ॥4॥ ಲಕ್ಷ್ಮಣಾ! ಧರ್ಮ, ಅರ್ಥ, ಕಾಮ ಮತ್ತು ಪೃಥಿವಿಯ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ನಾನು ನಿಮಗಾಗಿಯೇ ಬಯಸುತ್ತೇನೆ ಎಂದು ಪ್ರತಿಜ್ಞಾಪೂರ್ವಕ ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ॥5॥

ಸುಮಿತ್ರಾಕುಮಾರ! ಸಹೋದರರ ಸಂಗ್ರಹ ಮತ್ತು ಸುಖಕ್ಕಾಗಿಯೇ ನಾನು ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಇಚ್ಛಿಸುತ್ತೇನೆ ಮತ್ತು ಇದರ ಸತ್ಯತೆಗಾಗಿ ನನ್ನ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಮುಟ್ಟಿ ಆಣೆ ಇಡುತ್ತೇನೆ. ॥6॥ ಸೌಮ್ಯ ಲಕ್ಷ್ಮಣ! ಸಮುದ್ರದಿಂದ ಆವರಿಸಿದ ಈ ಪೃಥಿವಿಯು ನನಗೆ ದುರ್ಲಭವೇನಲ್ಲ, ಆದರೆ ನಾನು ಅಧರ್ಮದಿಂದ ಇಂದ್ರಪದವಿಯನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ. ॥7॥ ಮಾನದ! ಭರತನನ್ನು, ನಿನ್ನನ್ನು ಮತ್ತು ಶತ್ರುಘ್ನನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ನನಗೆ ಯಾವುದಾದರೂ ಸುಖ ಸಿಕ್ಕಿದರೆ ಅದನ್ನು ಅಗ್ನಿಯು ಸುಟ್ಟು ಬೂದಿಮಾಡಿಬಿಡಲಿ. ॥8॥

ವೀರ! ಪುರುಷಪ್ರವರ! ಭರತನು ದೊಡ್ಡ ಭ್ರಾತೃವತ್ಸಲನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನು ನನಗೆ ಪ್ರಾಣಗಳಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಿಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಭರತನು ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಬಂದಾಗ, ನಾನು ನಿನ್ನ ಮತ್ತು ಜಾನಕಿಯೊಂದಿಗೆ ಜಟಾ-ವಲ್ಕಲ ಧರಿಸಿ ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗಿರುವುದನ್ನು ಕೇಳಿದಾಗ ಅವನ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಶೋಕದಿಂದ ವ್ಯಾಕುಲವಾಗಿ, ಅವನು ಕುಲಧರ್ಮವನ್ನು ವಿಚಾರ ಮಾಡಿ ಸ್ನೇಹಯುಕ್ತ ಹೃದಯದಿಂದ ನಮ್ಮನ್ನು ಕಾಣಲು ಬಂದಿರುವನು ಎಂದು ನನಗೆ ಅನಿಸುತ್ತದೆ. ಇದು ಬಿಟ್ಟು ಭರತನ ಆಗಮನದ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ಉದ್ದೇಶವಿಲ್ಲ. ॥9-11॥

ತಾಯಿ ಕೈಕೇಯಿಯ ಕುರಿತು ಕುಪಿತನಾಗಿ ಕಠೋರ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳಿ, ತಂದೆಯನ್ನು ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸಿ ಶ್ರೀಮಾನ್ ಭರತನು ನನಗೆ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಕೊಡಲಿಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಬಂದಿರುವನು. ॥12॥ ಭರತನು ನಮ್ಮನ್ನು ಕಾಣಲು ಬರುವುದು ಸರ್ವಥಾ ಸಮಯೋಚಿತವಾಗಿದೆ. ಅವನು ನನಗೆ ಭೆಟ್ಟಿಯಾಗುವುದು ಯೋಗ್ಯವೇ ಆಗಿದೆ. ನಮಗೆ ಯಾವುದೇ ಅಹಿತ ಮಾಡುವ ವಿಚಾರ ಅವನು ಮನಸ್ಸಿಲ್ಲೂ ಎಂದೂ ಮಾಡಲಾರನು. ॥13॥ ಭರತನು ನಿನ್ನ ಕುರಿತು ಮೊದಲು ಎಂದಾದರೂ ಅಪ್ರಿಯವಾಗಿ ವರ್ತಿಸಿರುವನೇ? ಇಂದೇಕೆ ನಿನಗೆ ಅವನಿಂದ ಭಯ ಉಂಟಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ನೀನು ಅವನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಈ ರೀತಿಯ ಸಂಶಯ ಪಡುತ್ತಿರುವೆ? ॥14॥ ಭರತನು ಬಂದ ಮೇಲೆ ನೀನು ಅವನಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಕಠೋರವಾಗಿ ಅಥವಾ ಅಪ್ರಿಯವಾಗಿ ಮಾತನಾಡಬಾರದು. ನೀನು ಏನಾದರೂ ಅವನಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಕೂಲವಾಗಿ ನುಡಿದರೆ ಅದು ನನ್ನ ಕುರಿತೇ ಹೇಳಿದುದು ಎಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗುವುದು. ॥15॥ ಸುಮಿತ್ರಾನಂದನ! ಎಷ್ಟೇ ದೊಡ್ಡ ಆಪತ್ತು ಬಂದರೂ ಪುತ್ರನು ತನ್ನ ತಂದೆಯನ್ನು ಹೇಗೆ ಕೊಲ್ಲಬಲ್ಲನು? ಅಥವಾ ಅಣ್ಣನಾದವನು ತನ್ನ ಪ್ರಾಣಪ್ರಿಯನಾದ ತಮ್ಮನನ್ನು ಹೇಗೆ ಕೊಲ್ಲಬಲ್ಲನು? ॥16॥ ನೀನು ರಾಜ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಹೀಗೆ ಕಠೋರವಾಗಿ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿರುವೆಯಾದರೆ ಭರತನು ಭೆಟ್ಟಿ ಯಾದಾಗ ‘ನೀನು ಈ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಕೊಟ್ಟು ಬಿಡು’ ಎಂದು ನಾನು ಅವನಲ್ಲಿ ಹೇಳುವೆನು. ॥17॥

ಲಕ್ಷ್ಮಣಾ! ನಾನು ಭರತನಲ್ಲಿ ‘ನೀನು ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಇವನಿಗೆ ಕೊಟ್ಟುಬಿಡು’ ಎಂದು ಹೇಳಿದರೆ ಅವನು ‘ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಖಂಡಿತವಾಗಿ ನನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವನು. ॥18॥ ತನ್ನ ಧರ್ಮಪರಾಯಣ ಸಹೋದರನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ, ಅಣ್ಣನ ಹಿತದಲ್ಲೇ ತತ್ಪರನಾಗಿರುವ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಲಜ್ಜೆಯಿಂದ ಮುದ್ದೆಯಾದನು, ಕುಸಿದುಹೋದನು. ॥19॥

ಶ್ರೀರಾಮನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ನಾಚಿಕೊಂಡು ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಹೇಳಿದನು - ಅಣ್ಣಾ! ನಮ್ಮ ತಂದೆ ದಶರಥ ಮಹಾರಾಜರೇ ಸ್ವತಃ ನಿನ್ನನ್ನು ಭೆಟ್ಟಿಯಾಗಲು ಬಂದಿರುವರು ಎಂದೇ ನಾನು ತಿಳಿಯುತ್ತೇನೆ. ॥20॥ ಲಜ್ಜಿತನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ನೋಡಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ಉತ್ತರಿಸಿದನು - ಮಹಾಬಾಹು ನಮ್ಮ ತಂದೆಯವರೇ ನಮ್ಮನ್ನು ನೋಡಲು ಬಂದಿರುವರೆಂದೇ ನಾನೂ ತಿಳಿಯುತ್ತೇನೆ. ॥21॥ ಅಥವಾ ಸುಖಭೋಗಿಸಲು ನಮ್ಮನ್ನು ಯೋಗ್ಯರೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾ ತಂದೆಯವರು ವನವಾಸದ ಕಷ್ಟಗಳನ್ನು ವಿಚಾರಮಾಡಿ ನಮ್ಮಿಬ್ಬರನ್ನು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗುವರು ಎಂದೇ ನಾನೂ ತಿಳಿಯುತ್ತೇನೆ. ॥22॥

ನಮ್ಮ ತಂದೆಯವರಾದ ರಘುಕುಲತಿಲಕ ಶ್ರೀಮಾನ್ ದಶರಥ ಮಹಾರಾಜರು ಅತ್ಯಂತ ಸುಖವನ್ನು ಸೇವಿಸುವ ಈ ವಿದೇಹನಂದಿನೀ ಸೀತೆಯನ್ನೂ ಸಹ ಕಾಡಿನಿಂದ ಜೊತೆಗೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಅರಮನೆಗೆ ಮರಳುವರು. ॥23॥ ಉತ್ತಮ ಕುದುರೆಗಳ ಕುಲದಲ್ಲಿ ಉತ್ಪನ್ನವಾದ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿರುವ ಇವೇ ಆ ಎರಡೂ ವಾಯುವೇಗದಂತೆ ಶೀಘ್ರಗಾಮಿ ವೀರ ಹಾಗೂ ಮನೋರಮ ನಮ್ಮ ಉತ್ತಮ ಕುದುರೆಗಳು. ॥24॥ ತಂದೆಯವರ ವಾಹನಗಳಲ್ಲಿ ಪರಮ ಬುದ್ಧಿವಂತನಾದ, ಮಹಾಕಾಯ ಶತ್ರುಂಜಯ ಎಂಬ ಮುದಿ ಗಜರಾಜವು ಸೇನೆಯ ಮುಂಭಾಗದಲ್ಲಿ ಶರೀರವನ್ನು ಕುಲುಕುತ್ತಾ ನಡೆಯುತ್ತಾ ಇದೆ. ॥25॥ ಮಹಾಭಾಗನೇ! ಆದರೆ ಇದರ ಮೇಲೆ ತಂದೆ ಯವರ ವಿಶ್ವವಿಖ್ಯಾತ ದಿವ್ಯ ಶ್ವೇತಛತ್ರ ನನಗೆ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. ಇದರಿಂದ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸಂಶಯ ಉಂಟಾಗಿದೆ. ॥26॥

ಲಕ್ಷ್ಮಣಾ! ‘ಈಗ ನನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಮನ್ನಿಸಿ ಮರದಿಂದ ಕೆಳಗೆ ಇಳಿದು ಬಾ’. ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ಶ್ರೀರಾಮನು ಸುಮಿತ್ರಾ ಕುಮಾರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ವಿಜಯ ಪಡೆಯುವ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಆ ಸಾಲವೃಕ್ಷದಿಂದ ಇಳಿದು ಶ್ರೀರಾಮನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು ಕೈಮುಗಿದುಕೊಂಡು ನಿಂತನು. ॥27-28॥ ಅತ್ತಕಡೆ ಭರತನು ಸೈನ್ಯಕ್ಕೆ - ‘ಇಲ್ಲಿ ಯಾರಿಗೂ ನಮ್ಮಿಂದ ತೊಂದರೆ ಆಗಬಾರದು’ ಎಂದು ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದನು. ಅವನ ಈ ಆದೇಶ ಪಡೆದು ಸಮಸ್ತ ಸೈನಿಕರು ಪರ್ವತದ ಕೆಳಗೆಯೇ ನಿಂತುಬಿಟ್ಟರು. ॥29॥ ಆಗ ಆನೆ, ಕುದುರೆ, ಜನರಿಂದ ಕೂಡಿದ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವಂಶೀ ರಾಜನ ಆ ಸೇನೆಯು ಪರ್ವತದ ಹತ್ತಿರ ಒಂದೂವರೆ ಯೋಜನ ಭೂಮಿಯನ್ನು ವ್ಯಾಪಿಸಿ ಡೇರೆ ಹಾಕಿ ತಂಗಿತು. ॥30॥

ನೀತಿಜ್ಞ ಭರತನು ಧರ್ಮವನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಗರ್ವವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ರಘುನಂದನ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸಲು ತನ್ನೊಂದಿಗೆ ತಂದಿರುವ ಆ ಸೈನ್ಯವು ಚಿತ್ರಕೂಟ ಪರ್ವತದ ಬಳಿ ಬಹಳ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ॥31॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ತೊಂಭತ್ತೇಳನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು.॥97॥

ತೊಂಭತ್ತೆಂಟನೆಯ ಸರ್ಗ

ಭರತನು ಶ್ರೀರಾಮನ ಪರ್ಣಶಾಲೆಯನ್ನು ಹುಡುಕಿದುದು, ಶ್ರೀರಾಮನ ದರ್ಶನ

ವಿಭುವಾದ ನರಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಭರತನು ಚಿತ್ರಕೂಟದ ಸುತ್ತಲೂ ಬೀಡು ಬಿಡುವಂತೆ ಸೈನ್ಯಕ್ಕೆ ತಿಳಿಸಿ ಪಿತೃವಾಕ್ಯ ಪರಿಪಾಲಕನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ನೋಡಲು ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಲ್ಲೇ ಹೋಗಲು ಬಯಸಿದನು. ಎಲ್ಲ ಸೇನೆಯು ವಿನೀತ ಭಾವದಿಂದ ಯಥಾಸ್ಥಾನ ನಿಂತುಕೊಂಡಿತು, ಆಗ ಭರತನು ತಮ್ಮನಾದ ಶತ್ರುಘ್ನನಲ್ಲಿ ಇಂತೆಂದನು - ॥1-2॥

ಸೌಮ್ಯ! ಅನೇಕ ಜನರಿಂದೊಡಗೂಡಿ, ಈ ನಿಷಾದರನ್ನು ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ಕರೆದುಕೊಂಡು ನೀನು ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಈ ವನದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನನ್ನು ಹುಡುಕು. ॥3॥ ನಿಷಾದರಾಜ ಗುಹನೂ ಧನುರ್ಬಾಣ, ಕತ್ತಿ-ಗುರಾಣಿ ಹಿಡಿದಿರುವ ಸಾವಿರಾರು ತನ್ನ ಬಂಧು-ಬಾಂಧವರೊಂದಿಗೆ ಕೂಡಿಕೊಂಡು ಈ ವನದಲ್ಲಿ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥ ಶ್ರೀರಾಮ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣರನ್ನು ಹುಡುಕಲಿ. ॥4॥

ನಾನೂ ಕೂಡ ಮಂತ್ರಿಗಳೊಂದಿಗೆ, ಪುರವಾಸಿಗಳು, ಗುರುಗಳೊಂದಿಗೆ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರೊಂದಿಗೆ ಕೂಡಿಕೊಂಡು ಕಾಲ್ನಡಿಗೆ ಯಲ್ಲೇ ಇಡೀ ವನದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವೆನು. ॥5॥ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಮಹಾಬಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು, ಮಹಾಭಾಗಾ ವಿದೇಹ ಕುಮಾರಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ನೋಡುವತನಕ ನನಗೆ ಶಾಂತಿ ಸಿಗಲಾರದು. ॥6॥ ನನ್ನ ಪೂಜ್ಯ ಅಣ್ಣನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನ ಕಮಲದಂತಿರುವ ವಿಶಾಲನೇತ್ರಗಳುಳ್ಳ ಸುಂದರ ಮುಖ ಚಂದ್ರನ ದರ್ಶನ ಪಡೆಯುವವರೆಗೆ ನನಗೆ ಶಾಂತಿ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಲಾರದು. ॥7॥ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿಯೂ ಸುಮಿತ್ರಾಕುಮಾರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಕೃತಾರ್ಥನಾದನು. ಅವನು ಶ್ರೀರಾಮನ ಕಮಲ ಸದೃಶ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ಮುಖವನ್ನು ನಿರಂತರ ದರ್ಶಿಸುತ್ತಿರುವನು. ಅದು ಚಂದ್ರನಂತೆ ನಿರ್ಮಲ ಹಾಗೂ ಆಹ್ಲಾದವನ್ನು ಕೊಡುವಂತಹುದು. ॥8॥

ಅಣ್ಣನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನ ರಾಜೋಚಿತ ಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಚರಣಾರವಿಂದಗಳನ್ನು ನನ್ನ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಇರಿಸಿ ಕೊಳ್ಳುವ ತನಕ ನನಗೆ ಶಾಂತಿ ಸಿಗಲಾರದು. ॥9॥ ರಾಜ್ಯದ ನಿಜವಾದ ಅಧಿಕಾರೀ ಆರ್ಯ ಶ್ರೀರಾಮನು ಪಿತಾ- ಪಿತಾಮಹರ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತನಾಗಿ ಅಭಿಷೇಕದ ಜಲದಿಂದ ಒದ್ದೆಯಾಗುವತನಕ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಶಾಂತಿಯು ದೊರೆಯಲಾರದು. ॥10॥

ಯಾರು ಸಮುದ್ರಪರ್ಯಂತ ಪೃಥಿವಿಯ ಒಡೆಯ ತನ್ನ ಪತಿಯಾದ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಿರುವಳೋ, ಆ ಜನಕಕಿಶೋರಿ ವಿದೇಹನಂದಿನೀ ಮಹಾಭಾಗಾ ಸೀತೆಯು ತನ್ನ ಈ ಸತ್ಕರ್ಮದಿಂದ ಕೃತಾರ್ಥಳಾಗಿರುವಳು. ॥11॥ ನಂದನವನದಲ್ಲಿ ಕುಬೇರನು ವಾಸಿಸುವಂತೆಯೇ ಯಾವ ವನದಲ್ಲಿ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ವಿರಾಜಿಸುತ್ತಿ ರುವನೋ, ಆ ಚಿತ್ರಕೂಟವು ಪರಮಮಂಗಲಕಾರೀ ಹಾಗೂ ಹಿಮಾಲಯ ಮತ್ತು ವೆಂಕಟಾಚಲದಂತೆ ಸರ್ವಶ್ರೇಷ್ಠ ಪರ್ವತವಾಗಿದೆ. ॥12॥

ಶಸ್ತ್ರಧಾರಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮಹಾರಾಜ ಶ್ರೀರಾಮನು ವಾಸಿಸುತ್ತಿರುವ, ಸರ್ಪಸೇವಿತ ದುರ್ಗಮ ವನವೂ ಕೂಡ ಕೃತಾರ್ಥವಾಯಿತು. ॥13॥ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ಪುರುಷಪ್ರವರ ಮಹಾಬಾಹು ಭರತನು ಆ ವಿಶಾಲ ವನವನ್ನು ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಿಂದಲೇ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ॥14॥

ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಭರತನು ಪರ್ವತ ಶಿಖರಗಳಲ್ಲಿನ ಹೂವುಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಕೊಂಬೆಗಳುಳ್ಳ ವೃಕ್ಷ ಸಮೂಹಗಳ ನಡುವಿನಿಂದ ಹೊರಟನು. ॥15॥ ಮುಂದೆ ಹೋಗಿ ಅವನು ವೇಗವಾಗಿ ಚಿತ್ರಕೂಟ ಪರ್ವತದ ಒಂದು ಸಾಲ ವೃಕ್ಷವನ್ನು ಹತ್ತಿ ಅಲ್ಲಿಂದ ಶ್ರೀರಾಮನ ಆಶ್ರಮದಿಂದ ಮೇಲೇರುತ್ತಿರುವ ಹೊಗೆಯನ್ನು ನೋಡಿದನು. ॥16॥

ಆ ಹೊಗೆಯನ್ನು ನೋಡಿ ಶ್ರೀಮಾನ್ ಭರತನು ತನ್ನ ಅನುಜ ಶತ್ರುಘ್ನಸಹಿತ ಸಂತೋಷದಿಂದ ‘ಇಲ್ಲೇ ಶ್ರೀರಾಮನ ಆಶ್ರಮವಿದೆ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾ ಅವನಿಗೆ ಆಳವಾದ ನೀರನ್ನು ದಾಟಿದಷ್ಟು ಸಂತೋಷ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಯಿತು. ॥17॥ ಹೀಗೆ ಚಿತ್ರಕೂಟ ಪರ್ವತದ ಮೇಲೆ ಪುಣ್ಯಾತ್ಮಾ ಮಹರ್ಷಿಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಶ್ರೀರಾಮನ ಆಶ್ರಮವನ್ನು ನೋಡಿ ಮಹಾತ್ಮಾ ಭರತನು ಹುಡುಕಲು ಬಂದಿರುವ ಜನರನ್ನು ಅಲ್ಲೇ ನಿಲ್ಲಲು ಹೇಳಿ, ಅವನು ಸ್ವತಃ ಗುಹನೊಂದಿಗೆ ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಆಶ್ರಮದ ಕಡೆಗೆ ನಡೆದನು. ॥18॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ತೊಂಭತ್ತೆಂಟನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು ॥98॥

ತೊಂಭತ್ತೊಂಭತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ

ಭರತನು ಶತ್ರುಘ್ನನೇ ಮೊದಲಾದವರೊಂದಿಗೆ ಶ್ರೀರಾಮನ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಹೋದುದು, ಪರ್ಣಶಾಲೆಯನ್ನು ನೋಡಿ ಭರತನು ಬಿಕ್ಕಿ-ಬಿಕ್ಕಿ ಅಳುತ್ತಾ ಶ್ರೀರಾಮನ ಪಾದಗಳಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದುದು, ಶ್ರೀರಾಮನು ಅವರೆಲ್ಲರನ್ನೂ ಆಲಿಂಗಿಸಿಕೊಂಡುದುದು

ಸೈನ್ಯವನ್ನು ನಿಲ್ಲಲು ಹೇಳಿ, ಅಣ್ಣನ ದರ್ಶನಕ್ಕಾಗಿ ಉತ್ಕಂಠಿತನಾದ ಭರತನು ಅನುಜ ಶತ್ರುಘ್ನನಿಗೆ ಆಶ್ರಮದ ಚಿಹ್ನೆಗಳನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾ ಪರ್ಣಕುಟಿಯ ಕಡೆಗೆ ನಡೆದನು. ॥1॥ ಗುರುಭಕ್ತ ಭರತನು ಮಹರ್ಷಿ ವಸಿಷ್ಠರಲ್ಲಿ - ‘ನೀವು ನಮ್ಮ ತಾಯಂದಿರನ್ನು ಜೊತೆಗೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಬನ್ನಿ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಲಗುಬಗೆಯಿಂದ ಮುಂದುವರಿದನು. ॥2॥ ಸುಮಂತ್ರನೂ ಶತ್ರುಘ್ನನೊಡನೆ ಹಿಂದೆ-ಮುಂದೆ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದನು. ಅವನಿಗೂ ಭರತನಂತೆಯೇ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ದರ್ಶನದ ತೀವ್ರ ಅಭಿಲಾಷೇ ಇತ್ತು. ॥3॥

ನಡೆಯುತ್ತಾ ಮುಂದಕ್ಕೆ ಹೋದಾಗ ಶ್ರೀಮಾನ್ ಭರತನು ತಪಸ್ವೀ ಜನರ ಆಶ್ರಮದಂತೆ ಇರುವ ಅಣ್ಣನ ಪರ್ಣಕುಟಿಯನ್ನು ಮತ್ತು ಗುಡಿಸಲನ್ನು ನೋಡಿದನು. ॥4॥ ಪರ್ಣಶಾಲೆಯ ಮುಂಭಾಗದಲ್ಲಿ ಹೋಮಾರ್ಥವಾಗಿ ಸೀಳಿ ಹಾಕಿದ್ದ ಕಟ್ಟಿಗೆಗಳನ್ನು, ಪೂಜೆಗಾಗಿ ಸಂಗ್ರಹಿಸಿದ ಪುಷ್ಪರಾಶಿಯನ್ನು ಭರತನು ನೋಡಿದನು. ॥5॥ ಆಶ್ರಮದಿಂದ ಹೊರಗೆ ಹೋಗಿ ಬರಲು ಶ್ರೀರಾಮ ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಮಾರ್ಗ ಸೂಚಕವಾದ ದರ್ಭೆಗಳಿಂದ, ವಲ್ಕಲಗಳಿಂದ ಮಾಡಿದ ಚಿಹ್ನೆಗಳನ್ನು ಮರದ ಕೊಂಬೆಗಳಲ್ಲಿ ತೂಗು ಹಾಕಿದ್ದರು. ॥6॥

ಶೀತ ಪರಿಹಾರಕ್ಕಾಗಿ ಪರ್ಣಕುಟಿಯ ಸಮೀಪದಲ್ಲೇ ಮೃಗಗಳ ಮತ್ತು ಎಮ್ಮೆಗಳ ಸೆಗಣಿಯಿಂದ ಬೆರಣಿಗಳನ್ನು ಮಾಡಿ ರಾಶಿ-ರಾಶಿಯಾಗಿ ಸಂಗ್ರಹಿಸಿಟ್ಟಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿದನು. ॥7॥ ಆಗ ನಡೆಯುತ್ತಿರುವಾಗ ಕಾಂತಿವಂತ ಮಹಾಬಾಹು ಭರತನು ಶತ್ರುಘ್ನ ಹಾಗೂ ಇತರ ಮಂತ್ರಿಗಳಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸನ್ನನಾಗಿ ಹೇಳಿದನು - ॥8॥ ಮಹರ್ಷಿ ಭರದ್ವಾಜರು ಹೇಳಿದ ಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ನಾವು ಬಂದಂತೆ ಅನಿಸುತ್ತದೆ. ಮಂದಾಕಿನೀ ನದಿಯು ಇಲ್ಲಿಂದ ದೂರವಿಲ್ಲ ಎಂದು ನಾನು ತಿಳಿಯುತ್ತೇನೆ. ॥9॥ ನೋಡಿ, ಎತ್ತರವಾಗಿ ನಾರುಮಡಿಯನ್ನು ಕಟ್ಟಿರುತ್ತಾರೆ. ಅಕಾಲದಲ್ಲಿ ಆಶ್ರಮದಿಂದ ಹೊರಗೆ ಹೋಗಿ ಬರುವ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಆಶ್ರಮ ದಾರಿಯ ಗುರುತಿಗಾಗಿ ಈ ರೀತಿ ಚಿಹ್ನೆ ಮಾಡಿರಬಹುದು. ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಹೋಗುವ ದಾರಿಯು ಇದೇ ಆಗಿರಬಲ್ಲದು. ॥10॥ ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ದಂತಗಳುಳ್ಳ ಆನೆಗಳು ವೇಗವಾಗಿ ಈ ಕಡೆಯಿಂದ ಬಂದು ಪರಸ್ಪರ ದೂರದಿಂದಲೇ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಾ ಪರ್ವತ ಪಕ್ಕದಲ್ಲೇ ಸುತ್ತಾಡುತ್ತಿವೆ. (ಈ ಕಡೆ ಬರಲು ತಡೆಯಲೆಂದೇ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಈ ಚಿಹ್ನೆಗಳನ್ನು ಮಾಡಿ ಇಟ್ಟಿರುವನು.) ॥11॥ ತಪಸ್ವಿಗಳು ಯಾವಾತನನ್ನು ಸಂಸ್ಕಾರಪೂರ್ವಕ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾರೋ ಅಂತಹ ಯಜ್ಞೇಶ್ವರನ ದಟ್ಟವಾದ ಹೊಗೆಯು ಇಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿದೆ. ॥12॥

ಇಲ್ಲಿ ಗುರು-ಹಿರಿಯರ ಸತ್ಕಾರ ಮಾಡುವ ಪುರುಷ ಸಿಂಹ ಆರ್ಯ ರಘುನಂದನನನ್ನು ಸದಾ ಆನಂದಮಗ್ನನಾಗಿರುವ ಮಹರ್ಷಿಯಂತೆ ನಾನು ದರ್ಶಿಸುವೆನು. ॥13॥ ಅನಂತರ ಭರತನು ಮುಹೂರ್ತಮಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಮಂದಾಕಿನಿ ತೀರದಲ್ಲಿ ವಿರಾಜಮಾನ ಚಿತ್ರಕೂಟದ ಸಮೀಪ ತಲುಪಿ, ತನ್ನ ಜೊತೆಯ ಜನರಲ್ಲಿ ಇಂತೆಂದನು - ॥14॥

ಅಯ್ಯೋ! ನನ್ನ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ ಪುರುಷಸಿಂಹ ಮಹಾರಾಜ ಶ್ರೀರಾಮನು ಈ ನಿರ್ಜನ ವನದಲ್ಲಿ ಬಂದು ಬರೀ ನೆಲದಲ್ಲಿ ವೀರಾಸನದಿಂದ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುವನು. ಆದ್ದರಿಂದ ನನ್ನ ಜನ್ಮ ಮತ್ತು ಜೀವನಕ್ಕೆ ಧಿಕ್ಕಾರವಿರಲಿ. ॥15॥ ನನ್ನಿಂದಾಗಿಯೇ ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ಲೋಕನಾಥ ರಘುನಾಥನು ಭಾರೀ ಸಂಕಟದಲ್ಲಿ ಸಿಲುಕಿ ಸಮಸ್ತ ಕಾಮನೆಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ವನದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ॥16॥

ಆದ್ದರಿಂದ ನಾನು ಎಲ್ಲ ಜನರಿಂದ ನಿಂದಿತನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ನನ್ನ ಜನ್ಮಕ್ಕೆ ಧಿಕ್ಕಾರವಿರಲಿ. ಇಂದು ನಾನು ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸಲು ಅವನ ಚರಣಗಳಲ್ಲಿ ಬೀಳುವೆನು. ಸೀತೆ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಕಾಲನ್ನು ಹಿಡಿಯುವೆನು. ॥17॥ ಹೀಗೆ ವಿಲಾಪ ಮಾಡುತ್ತಾ ದಶರಥಕುಮಾರ ಭರತನು ಆ ವನದಲ್ಲಿ ಒಂದು ವಿಶಾಲವಾದ ಪರ್ಣಕುಟಿಯನ್ನು ನೋಡಿದನು. ಅದು ಪರಮ ಪವಿತ್ರ ಮತ್ತು ಮನೋರಮವಾಗಿತ್ತು. ॥18॥ ಆ ಕುಟೀರವು ಸಾಲ, ತಾಲ, ಅಶ್ವಕರ್ಣ ಎಂಬ ವೃಕ್ಷಗಳ ಎಲೆಗಳಿಂದ ಹೊದಿಸಲಾಗಿತ್ತು; ಆದ್ದರಿಂದ ಯಜ್ಞಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಕುಶಗಳನ್ನು ಹಾಸಿದ ಉದ್ದ ಅಗಲ ವೇದಿಯಂತೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ॥19॥ ಅಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರ ಧನುಷ್ಯದಂತಹ ಗುರುತರ ಕಾರ್ಯಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಸಮರ್ಥವಾದ ಅನೇಕ ಧನುಸ್ಸುಗಳನ್ನು ಇಡಲಾಗಿತ್ತು. ಅವುಗಳ ಪೃಷ್ಠಭಾಗವನ್ನು ಬಂಗಾರದಿಂದ ಮಾಡಿದ್ದಾಗಿದ್ದು ಬಹಳ ಪ್ರಬಲ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಬಾಧೆಪಡಿಸುವಂತಹುದಾಗಿದ್ದವು. ಅವುಗಳಿಂದಲೇ ಆ ಪರ್ಣಕುಟಿಯು ಬಹಳ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ॥20॥ ಅಲ್ಲಿ ಬಾಣಗಳು ತುಂಬಿದ ಅನೇಕ ಬತ್ತಳಿಕೆಗಳಿದ್ದವು, ಅದರಲ್ಲಿನ ಬಾಣಗಳು ಸೂರ್ಯ ಕಿರಣಗಳಂತೆ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿದ್ದು, ಭಯಂಕರವಾಗಿದ್ದವು. ಆ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಮಾನ ಮುಖವುಳ್ಳ ಸರ್ಪಗಳಿಂದ ಭೋಗವತೀ ಪುರಿಯು ಶೋಭಿಸುವಂತೆ ಆ ಪರ್ಣಕುಟಿಯು ಶೋಭಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ॥21॥ ಚಿನ್ನದ ಒರೆಯಲ್ಲಿ ಇರಿಸಿದ ಎರಡು ಖಡ್ಗಗಳು ಮತ್ತು ಸ್ವರ್ಣಮಯ ಬಿಂದುಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಎರಡು ಗುರಾಣಿಗಳು ಆ ಆಶ್ರಮದ ಶೋಭೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿದ್ದವು. ॥22॥ ಅಲ್ಲಿ ನೀರುಡದ ಚರ್ಮದಿಂದ ಮಾಡಿದ ಅನೇಕ ಸ್ವರ್ಣಮಯ ಗೋದಾಂಗುಲಿಗಳನ್ನು ತೂಗುಹಾಕಲಾಗಿತ್ತು. ಸಿಂಹದ ಗುಹೆಯ ಮೇಲೆ ಜಿಂಕೆ ಆಕ್ರಮಣಮಾಡಲಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅಂತಯೇ ಆ ಪರ್ಣಶಾಲೆಯು ಶತ್ರುಗಳಿಗೆ ಅಗಮ್ಯ ಮತ್ತು ಅಜೇಯವಾಗಿತ್ತು. ॥23॥

ಶ್ರೀರಾಮನ ಆ ನಿವಾಸ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಭರತನು ಒಂದು ಪವಿತ್ರವೂ ವಿಶಾಲವೂ ಆದ ವೇದಿಯನ್ನು ನೋಡಿದನು. ಅದು ಈಶಾನ ಕೋಣದಲ್ಲಿ ತಗ್ಗಾಗಿದ್ದು, ಅದರ ಮೇಲೆ ಅಗ್ನಿಯು ಪ್ರಜ್ವಲಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ॥24॥ ಮುಹೂರ್ತಕಾಲ ಪರ್ಣ ಶಾಲೆಯ ಕಡೆಗೆ ನೋಡಿ ಭರತನು ಕುಟಿರದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿರುವ ಪೂಜನೀಯ ತನ್ನಣ್ಣನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ನೋಡಿದನು. ಅವನು ತಲೆಯಲ್ಲಿ ಜಟಾಮಂಡಲ ಧರಿಸಿಕೊಂಡು, ಕೃಷ್ಣ ಮೃಗಚರ್ಮ ಮತ್ತು ವಲ್ಕಲಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದನು. ಶ್ರೀರಾಮನು ಬಳಿಯಲ್ಲೇ ಕುಳಿತು, ಪ್ರಜ್ವಲಿತ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ತನ್ನ ದಿವ್ಯಪ್ರಭೆಯನ್ನು ಹರಡುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಭರತನು ನೋಡಿದನು. ॥25-26॥ ಸಮುದ್ರಾಂಕಿತ ಪೃಥಿವಿಯ ಒಡೆಯ, ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ಮಹಾಬಾಹು ಶ್ರೀರಾಮನು ಸನಾತನ ಬ್ರಹ್ಮನಂತೆ ದರ್ಭೆಗಳನ್ನು ಹಾಸಿ ವೇದಿಕೆಯ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತಿರುವನು. ಅವನ ಹೆಗಲು ಸಿಂಹದಂತಿದ್ದು, ನೇತ್ರಗಳು ಅರಳಿದ ಕಮಲದಂತೆ ಇದ್ದವು. ಅವನು ವೇದಿಕೆಯ ಮೇಲೆ ಸೀತಾ ಲಕ್ಷ್ಮಣರೊಡನೆ ವಿರಾಜಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ॥27-28॥ ಅವನನ್ನು ಈ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ನೋಡಿದ ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ಶ್ರೀಮಾನ್ ಕೈಕೇಯಿಕುಮಾರ ಭರತನು ಶೋಕ-ಮೋಹಗಳಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿ, ಬಹಳ ವೇಗವಾಗಿ ಅವನ ಕಡೆಗೆ ಓಡಿದನು. ॥29॥ ಅಣ್ಣನ ಕಡೆಗೆ ದೃಷ್ಟಿ ಬೀಳುತ್ತಲೇ ಭರತನು ಆರ್ತಭಾವದಿಂದ ವಿಲಾಪಿಸ ತೊಡಗಿದನು. ಅವನು ತನ್ನ ಶೋಕದ ಆವೇಗವನ್ನು ಧೈರ್ಯದಿಂದ ತಡೆಯಲಾರದೆ ಕಂಬನಿಗರೆಯುತ್ತ ಗದ್ಗದ ವಾಣಿಯಿಂದ ನುಡಿದನು - ॥30॥

ಅಯ್ಯೋ! ರಾಜಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ಪ್ರಜಾಜನರಿಂದ, ಮಂತ್ರಿಗಳಿಂದ ಸೇವೆ-ಸಮ್ಮಾನ ಪಡೆಯಲು ಯೋಗ್ಯನಾದ ಈ ಅಣ್ಣನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನು ಇಲ್ಲಿ ಕಾಡುಪ್ರಾಣಿಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು ಕುಳಿತಿರುವನಲ್ಲ! ॥31॥ ಈ ಮಹಾತ್ಮನು ಮೊದಲು ಸಾವಿರಾರು ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸುತ್ತಿದ್ದವನು ಈಗ ಧರ್ಮಾಚರಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ಇಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಎರಡು ಮೃಗಚರ್ಮಗಳನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತಿರುವನಲ್ಲ! ॥32॥ ಸದಾಕಾಲ ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ವಿಚಿತ್ರಪುಷ್ಪಗಳನ್ನು ತಲೆಯಲ್ಲಿ ಧರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಈ ರಘುನಾಥನು ಈಗ ಜಟಾಭಾರವನ್ನು ಹೇಗೆ ಸಹಿಸಬಲ್ಲನು? ॥33॥

ಶಾಸ್ತ್ರೋಕ್ತ ಯಜ್ಞಗಳ ಅನುಷ್ಠಾನದ ಮೂಲಕ ಧರ್ಮ ಸಂಗ್ರಹಮಾಡುತ್ತಿದ್ದವನೇ ಈ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಶರೀರಕ್ಕೆ ಕಷ್ಟ ಕೊಟ್ಟುಗಳಿಸುವ ಧರ್ಮದ ಅನುಸಂಧಾನ ಮಾಡುತ್ತಿರುವನಲ್ಲ! ॥34॥ ಅಮೂಲ್ಯ ಚಂದನದಿಂದ ಯಾರ ಶರೀರದ ಸೇವೆ ನಡೆಯುತ್ತಿತ್ತೋ, ಅದೇ ನನ್ನ ಪೂಜ್ಯ ಅಣ್ಣನ ಶರೀರವು ಕೊಳೆಯಿಂದ ಹೀಗೆ ಸೇವಿತವಾಗಿದೆಯಲ್ಲ! ॥35॥ ಅಯ್ಯೋ! ಸರ್ವಥಾ ಸುಖ ಭೋಗಿಸಲು ಯೋಗ್ಯವಾದ ಶ್ರೀರಾಮನು ನನ್ನ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ ಇಂತಹ ದುಃಖದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿರುವನು. ಅಯ್ಯೋ! ನಾನು ಎಷ್ಟು ಕ್ರೂರಿಯಾಗಿದ್ದೇನೆ? ನನ್ನ ಈ ಲೋಕನಿಂದಿತ ಜೀವನಕ್ಕೆ ಧಿಕ್ಕಾರವಿರಲಿ. ॥36॥ ಈ ಪ್ರಕಾರ ವಿಲಾಪ ಮಾಡುತ್ತಾ ಭರತನು ಅತ್ಯಂತ ದುಃಖಿತನಾಗಿ ಮುಖದಲ್ಲಿ ಬೆವರಿನ ಹನಿಗಳು ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡವು. ಅವನು ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ಚರಣಗಳವರೆಗೆ ಮುಟ್ಟುವ ಮೊದಲೇ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಕುಸಿದುಬಿದ್ದನು. ॥37॥ ಅತ್ಯಂತ ದುಃಖದಿಂದ ಸಂತತಪ್ತನಾಗಿ ಮಹಾಬಲಿ ರಾಜಕುಮಾರ ಭರತನು ಒಮ್ಮೆ ದೀನವಾಣಿಯಲ್ಲಿ ‘ಆರ್ಯನೇ’ ಎಂದು ಕೂಗಿದನು ಮತ್ತೆ ಅವನಿಂದ ಮಾತನಾಡಲಾಗಲಿಲ್ಲ. ॥38॥ ಕಂಬನಿಗಳಿಂದ ಅವನ ಕಂಠ ಬಿದ್ದುಕೊಂಡಿತು. ಯಶಸ್ವೀ ಶ್ರೀರಾಮನ ಕಡೆಗೆ ನೋಡಿ ಅವನು ‘ಹಾ! ಆರ್ಯ’ ಎಂದು ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಹೇಳಿದನು. ಮುಂದೆ ಅವನು ಏನನ್ನೂ ಮಾತನಾಡದಾದನು. ॥39॥

ನಂತರ ಶತ್ರುಘ್ನನು ಅಳುತ್ತಳುತ್ತಾ ಶ್ರೀರಾಮನ ಚರಣಗಳಲ್ಲಿ ವಂದಿಸಿದನು. ಶ್ರೀರಾಮನು ಆ ಇಬ್ಬರನ್ನೂ ಎಬ್ಬಿಸಿ ಎದೆಗೊತ್ತಿಕೊಂಡನು ಮತ್ತೆ ಅವನೂ ಕಂಬನಿಗರೆದನು. ॥40॥ ಅನಂತರ ರಾಜಕುಮಾರ ಶ್ರೀರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು
ಆ ವನದಲ್ಲಿ ಸುಮಂತ್ರ ಮತ್ತು ನಿಷಾದ ರಾಜಗುಹನನ್ನು ಭೆಟ್ಟಿಯಾದರು. ಅದು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯ, ಚಂದ್ರ, ಶುಕ್ರ, ಬೃಹಸ್ಪತಿ ಸೇರಿದಂತೆ ಇತ್ತು. ॥41 ಯೂಥಪತಿ ಗಜರಾಜನ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತು ಪಯಣಿಸಲು ಯೋಗ್ಯರಾದ ಆ ನಾಲ್ವರೂ ರಾಜಕುಮಾರರು ಆ ವಿಶಾಲ ಕಾಡಿಗೆ ಬಂದಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಸಮಸ್ತ ವನವಾಸಿಗಳು ಹರ್ಷರಹಿತರಾಗಿ ಶೋಕಾಶ್ರುಗಳನ್ನು ಹರಿಸತೊಡಗಿದರು. ॥42॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ತೊಂಭತ್ತೊಂಭತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು.॥99॥

ನೂರನೆಯ ಸರ್ಗ

ಕುಶಲ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ಭರತನಿಗೆ ರಾಜನೀತಿಯನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸಿದುದು

ಜಟಾಧಾರಿಯಾಗಿದ್ದ, ನಾರುಮಡಿಯನ್ನುಟ್ಟಿದ್ದ, ಯುಗಾಂತದ ಸೂರ್ಯನೋಪಾದಿಯಲ್ಲಿ ನೋಡಲು ಅಶಕ್ಯನಾಗಿದ್ದು, ಕೈಮುಗಿದುಕೊಂಡೇ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದಿರುವ ಭರತನನ್ನು ಶ್ರೀರಾಮನು ನೋಡಿದನು. ಅವನಿಗೆ ಭರತನ ಗುರುತೇ ಸಿಗಲಿಲ್ಲ. ಅವನು ಅಷ್ಟು ಕೃಶವಾಗಿದ್ದು, ಕುಂದಿದ ಮುಖಭಾವದಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದ, ಅತ್ಯಂತ ಬಡಕಲಾದ ಇವನು ನನ್ನ ತಮ್ಮ ಭರತನೇ ಎಂಬುದನ್ನು ಹೇಗೋ ತಿಳಿದು ಅವನನ್ನು ತನ್ನೆರಡು ತೋಳುಗಳಿಂದ ಹಿಡಿದೆತ್ತಿದನು. ಬಳಿಕ ಶ್ರೀರಾಮನು ಭರತನ ನೆತ್ತಿಯನ್ನು ಆಘ್ರಾಣಿಸಿ ಗಾಢವಾಗಿ ಆಲಿಂಗಿಸಿಕೊಂಡು ತೊಡೆಯ ಮೇಲೆ ಕುಳ್ಳಿರಿಸಿಕೊಂಡು ಆದರಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದನು. ॥1-3॥

ಮಗು! ನೀನು ವನಕ್ಕೆ ಬಂದಿರುವಾಗ, ತಂದೆಯವರು ಎಲ್ಲಿದ್ದರು? ಅವರು ಜೀವಿಸಿರುವಾಗ ನೀನು ಕಾಡಿಗೆ ಬರುವುದು ಸರಿಯಲ್ಲ. ॥4॥

ಎಷ್ಟೋ ದಿನಗಳ ಬಳಿಕ ದೂರದ ಮಾವನ ಮನೆಯಿಂದ ಬಂದಿರುವ ಭರತನನ್ನು ನಾನು ಇಂದು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ಆದರೆ ಇವನ ಶರೀರ ಬಹಳ ದುರ್ಬಲವಾಗಿದೆ. ಅಯ್ಯಾ! ನೀನು ಕಾಡಿಗೆ ಏಕೆ ಬಂದೆ? ॥5॥ ತಮ್ಮ! ಮಹಾರಾಜರು ಜೀವಂತರಾಗಿರುವರೇ? ಅವರು ಅತ್ಯಂತ ದುಃಖಿತರಾಗಿ ಕೂಡಲೇ ಪರಲೋಕ ವಾಸಿಗಳಾಗಿಲ್ಲವಲ್ಲ? ಹಾಗೂ ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನಿನಗೆ ಕಾಡಿಗೆ ಬರಬೇಕಾಯಿತೇ? ॥6॥

ಸೌಮ್ಯ! ನೀನು ಇನ್ನು ಬಾಲಕನಾಗಿರುವೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಪರಂಪರೆಯಿಂದ ನಡೆದುಬಂದಿರುವ ನಿನ್ನ ರಾಜ್ಯವು ಭ್ರಷ್ಟವಾಗಿಲ್ಲವಲ್ಲ? ಸತ್ಯಪರಾಕ್ರಮಿ ಭರತನೇ! ನೀನು ತಂದೆಯ ಸೇವಾ-ಶುಶ್ರೂಷೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿರುವೆಯಲ್ಲ? ॥7॥ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಅಚಲನಾಗಿದ್ದ, ರಾಜಸೂಯ, ಅಶ್ವಮೇಧ ಯಜ್ಞಗಳ ಅನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡಿದ, ಸತ್ಯಪ್ರತಿಜ್ಞರಾದ ದಶರಥ ಮಹಾರಾಜರು ಕ್ಷೇಮವಾಗಿ ಇರುವರಲ್ಲ? ॥8॥ ಅಪ್ಪಾ! ಸದಾ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ತತ್ಪರರಾಗಿರುವ, ವಿದ್ವಾಂಸರಾದ, ಬ್ರಹ್ಮವೇತ್ತ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಕುಲದ ಆಚಾರ್ಯ, ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ವಸಿಷ್ಠರನ್ನು ನೀನು ಯಥಾವತ್ ಪೂಜೆ ಮಾಡುತ್ತಿರುವೆಯಲ್ಲ? ॥9॥ ತಮ್ಮ! ತಾಯಿ ಕೌಸಲ್ಯೆಯು ಸುಖದಿಂದ ಇರುವಳಲ್ಲ? ಉತ್ತಮ ಸಂತಾನವುಳ್ಳ ಸುಮಿತ್ರಾ ದೇವಿಯು ಪ್ರಸನ್ನಳಾಗಿ ಇರುವಳಲ್ಲ? ಆರ್ಯಾ ಕೈಕೇಯಿಯೂ ಕೂಡ ಸಂತೋಷವಾಗಿರುವಳೇ? ॥10॥ ಉತ್ತಮಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ, ವಿನಯಸಂಪನ್ನ, ಬಹು ಶ್ರುತ, ಯಾರ ದೋಷವನ್ನೂ ನೋಡದ, ಶಾಸ್ತ್ರೋಕ್ತ ಧರ್ಮಗಳ ಮೇಲೆ ನಿರಂತರ ದೃಷ್ಟಿಯಿರಿಸುವ, ಆ ಪುರೋಹಿತರನ್ನು ನೀನು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಸತ್ಕರಿಸುತ್ತಿರುವೆಯಲ್ಲ? ॥11॥ ನೀನು ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರಕ್ಕಾಗಿ ನೇಮಿಸಿರುವ ಹವನ ವಿಧಿಯನ್ನು ಬಲ್ಲ, ಬುದ್ಧಿವಂತ ಮತ್ತು ಸರಳ ಸ್ವಭಾವದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಸದಾಕಾಲ ಸಮಯಕ್ಕೆ ಸರಿಯಾಗಿ ಬಂದು ಈಗ ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಆಹುತಿ ಕೊಡಬೇಕು, ಈಗ ಇಂತಹ ಹವನಮಾಡುವುದಿದೆ ಎಂದು ನಿನಗೆ ಸೂಚನೆ ಕೊಡುತ್ತಿರುವರು ತಾನೇ? ॥12॥ ಅಪ್ಪಾ! ನೀನು ದೇವತೆಗಳನ್ನು, ಪಿತೃಗಳನ್ನು, ಭೃತ್ಯರನ್ನು, ಗುರು-ಹಿರಿಯರನ್ನು, ತಂದೆಯಂತೆ ಆದರಣೀಯರಾದ ವೃದ್ಧರೂ, ವೈದ್ಯರೂ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರೂ ಇವರನ್ನು ಸಮ್ಮಾನಿಸುವೆಯಲ್ಲ? ॥13॥ ತಮ್ಮಾ! ಮಂತ್ರರಹಿತ ಶ್ರೇಷ್ಠಬಾಣಗಳ ಪ್ರಯೋಗದಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಮಂತ್ರಸಹಿತ ಉತ್ತಮ ಅಸ್ತ್ರಗಳ ಪ್ರಯೋಗದಲ್ಲಿ ವಿಶಾರದನಾದ, ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರ ಪಂಡಿತನಾದ, ಆಚಾರ್ಯ ಸುಧನ್ವನನ್ನು ನೀನು ಗೌರವಿಸುತ್ತಿರುವೆಯಲ್ಲ? ॥14॥ ಅಯ್ಯಾ! ತನ್ನಂತೆಯೇ ಶೂರವೀರ, ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞ, ಜಿತೇಂದ್ರಿಯ, ಕುಲೀನ ಹಾಗೂ ಪರೇಂಗಿತಜ್ಞರಾದ, ಸುಯೋಗ್ಯ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳನ್ನೇ ನೀನು ಮಂತ್ರಿಯಾಗಿಸಿಕೊಂಡಿರುವೆಯಲ್ಲ? ॥15॥ ರಘುನಂದನ! ಉತ್ತಮ ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆಯೇ ರಾಜರ ವಿಜಯದ ಮೂಲಕಾರಣವಾಗಿದೆ. ನೀತಿಶಾಸ್ತ್ರನಿಪುಣ ಮಂತ್ರಿವರ್ಯ ಅಮಾತ್ಯರು ಅದನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ಗುಪ್ತವಾಗಿರಿಸಿದಾಗಲೇ ಅದು ಸಫಲವಾಗುವುದು. ॥16॥ ಭರತನೇ ನೀನು ಹೊತ್ತುತಪ್ಪಿ ನಿದ್ರೆಗೆ ವಶೀಭೂತ ನಾಗುವುದಿಲ್ಲವಲ್ಲ? ಸಮಯಕ್ಕೆ ಸರಿಯಾಗಿ ಎಚ್ಚರಗೊಳ್ಳುತ್ತಿರುವೆಯಲ್ಲ? ರಾತ್ರಿಯ ಕೊನೆಯ ಜಾವದಲ್ಲಿ ಅರ್ಥ ಸಿದ್ಧಿಯ ಉಪಾಯದ ಕುರಿತು ಯೋಚಿಸುತ್ತಿರುವೆಯಲ್ಲ? ॥17॥ ನೀನೊಬ್ಬನೇ ಕುಳಿತು ರಾಜ್ಯಾಂಗದ ಮುಖ್ಯವಿಷಯವನ್ನು ಚರ್ಚಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ ತಾನೇ? ಅಥವಾ ಹೆಚ್ಚು ಜನರೊಂದಿಗೆ ಕುಳಿತು ಚರ್ಚಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ ತಾನೇ? ನೀನು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದ ರಾಜ್ಯಾಂಗದ ರಹಸ್ಯ ಶತ್ರುರಾಜ್ಯದವರೆಗೆ ಹರಡುವುದಿಲ್ಲ ತಾನೇ? (ಯಾವುದೇ ಗುಪ್ತರಹಸ್ಯ ಒಬ್ಬೊಬ್ಬರಿಗೇ ಮಾತ್ರ ತಿಳಿದಿರಬೇಕು, ಹೆಚ್ಚು ಜನರಿಗೆ ತಿಳಿದಾಗ ಬಯಲಾಗುವ ಸಂಭವವಿರುತ್ತದೆ. ಒಬ್ಬನೇ ನಿಶ್ಚಯಿಸುವಾಗ ಪ್ರಮಾದವಾಗುವ ಸಂಭವವಿರುತ್ತದೆ.) ॥18॥ ರಘುನಂದನ! ಸಾಧನವು ಚಿಕ್ಕದಿದ್ದು ಫಲವು ದೊಡ್ಡದಾಗಿದ್ದರೆ, ಆ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದ ಬಳಿಕ ನೀನು ಅದನ್ನು ಕೂಡಲೇ ಪ್ರಾರಂಭಿಸುತ್ತಿರುವೆಯಲ್ಲ? ಅದರಲ್ಲಿ ವಿಳಂಬ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ ತಾನೇ? ॥19॥

ನಿನ್ನ ಎಲ್ಲ ಕಾರ್ಯಗಳು ಪೂರ್ಣವಾದಾಗ ಅಥವಾ ಪೂರ್ಣವಾಗುವ ಹತ್ತಿರ ಮುಟ್ಟಿದಾಗಲೇ ಬೇರೆ ರಾಜರಿಗೆ ತಿಳಿಯುತ್ತಿದೆ ತಾನೇ? ನಿನ್ನ ಮುಂದಿನ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವನ್ನು ಅವರು ಮೊದಲೇ ತಿಳಿಯುತ್ತಿಲ್ಲ ತಾನೇ? ॥20॥ ನೀನು ನಿಶ್ಚಿತಗೊಳಿಸಿರುವ ವಿಚಾರಗಳು ನೀನು ಅಥವಾ ಮಂತ್ರಿಗಳು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸುವ ಮೊದಲೇ ಬೇರೆ ಜನರು ತರ್ಕ ಮತ್ತು ಯುಕ್ತಿಯಿಂದ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಿಲ್ಲ ತಾನೇ? (ನಿನಗೆ ಹಾಗೂ ನಿನ್ನ ಅಮಾತ್ಯರಿಗೆ ಬೇರೆಯವರ ಗುಪ್ತವಿಚಾರಗಳು ತಿಳಿಯುತ್ತಿವೆಯಲ್ಲ?) ॥21॥ ನೀನು ಸಾವಿರಾರು ಮೂರ್ಖರ ಬದಲಿಗೆ ಒಬ್ಬ ಪಂಡಿತನನ್ನು ಬಳಿಯಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳಲು ಬಯಸುತ್ತಿರುವೆ ತಾನೇ? ಏಕೆಂದರೆ ವಿದ್ವಾಂಸನಾದವನೇ ಅರ್ಥಸಂಕಟ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮಹಾನ್ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡಬಲ್ಲನು. ॥22॥ ರಾಜನಾದವನು ಸಾವಿರ ಅಥವಾ ಹತ್ತು ಸಾವಿರ ಮೂರ್ಖರನ್ನು ತನ್ನ ಬಳಿ ಇರಿಸಿಕೊಂಡರೂ ಕೂಡ ಅವರಿಂದ ಆಪತ್ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಸಹಾಯ ಸಿಗಲಾರದು. ॥23॥

ಒಬ್ಬ ಮಂತ್ರಿಯಾದರೂ ಮೇಧಾವೀ, ಶೂರ-ವೀರ, ಚತುರ, ನೀತಿಜ್ಞನಾಗಿದ್ದರೆ ಅವನು ರಾಜಾ ಅಥವಾ ರಾಜಕುಮಾರನಿಗೆ ಬಹಳ ದೊಡ್ಡ ಸಂಪತ್ತು ದೊರಕಿಸಬಲ್ಲನು. ॥24॥ ಅಯ್ಯಾ! ನೀನು ಪ್ರಧಾನ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳನ್ನು ಪ್ರಧಾನ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ, ಮಧ್ಯಮ ಶ್ರೇಣಿಯ ಮನುಷ್ಯರನ್ನು ಮಧ್ಯಮ ಮತ್ತು ನಿಮ್ನ ಶ್ರೇಣಿಯ ಜನರನ್ನು ಸಣ್ಣ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲೇ ನಿಯುಕ್ತ ಗೊಳಿಸುವೆ ತಾನೇ? ॥25॥ ಲಂಚಪಡೆಯದ, ನಿಶ್ಚಲವಾದ, ತಾತ-ಮುತ್ತಾತರ ಕಾಲದಿಂದಲೂ ಕಾರ್ಯಮಾಡುತ್ತಾ ಬಂದಿರುವ ಹಾಗೂ ತ್ರಿಕರಣ ಶುದ್ಧಿಯಿರುವ ಶ್ರೇಷ್ಠರಾದ ಅಮಾತ್ಯರನ್ನೇ ನೀನು ಮುಖ್ಯಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ನಿಯುಕ್ತಗೊಳಿಸಿರುವೆ ತಾನೇ? ॥26॥ ಕೈಕೇಯೀ ಕುಮಾರನೇ! ನಿನ್ನ ರಾಜ್ಯದ ಪ್ರಜೆಯು ಕಠೋರದಂಡದಿಂದ ಉದ್ವಿಗ್ನರಾಗಿ ನಿನ್ನ ಮತ್ತು ಮಂತ್ರಿಗಳನ್ನು ತಿರಸ್ಕಾರ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ ತಾನೇ? ॥27॥ ಪವಿತ್ರನಾದ ಯಾಜಕನು ಪತಿತ ಯಜಮಾನನ್ನೂ, ಸ್ತ್ರೀಯರು ಕಾಮಚಾರೀ ಪುರುಷನನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸುವಂತೆಯೇ ಕಠೋರವಾಗಿ ಅಧಿಕಾರ ನಡೆಸಿದಾಗ ಪ್ರಜೆಗಳು ನಿನ್ನ ಅನಾದರ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ ತಾನೇ? ॥28॥

ಸಾಮ, ದಾನ ಆದಿ ಉಪಾಯಗಳಲ್ಲಿ ಕುಶಲನಾದ, ರಾಜನೀತಿ ಶಾಸ್ತ್ರದ ವಿದ್ವಾಂಸನಾದ, ನಂಬಿಕಸ್ಥ ಸೇವಕರನ್ನು ಎತ್ತಿಕಟ್ಟುವವನು, ಶೂರ (ಸಾವಿಗೆ ಅಂಜದವನು), ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಕಸಿದುಕೊಳ್ಳಲು ಬಯಸುವವ, ಇಂತಹ ಪುರುಷನನ್ನು ರಾಜನು ಕೊಂದುಹಾಕದಿದ್ದರೆ, ಸ್ವತಃ ಅವನ ಕೈಯಿಂದ ಸಾಯಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ॥29॥ ನೀನು ಸದಾ ಸಂತುಷ್ಟವಾಗಿರುವ, ಶೂರ-ವೀರ, ಧೈರ್ಯವಂತ, ಬುದ್ಧಿವಂತ, ಪವಿತ್ರ, ಕುಲೀನ ಹಾಗೂ ತನ್ನಲ್ಲಿ ಅನುರಾಗವುಳ್ಳ ರಣ ಕರ್ಮದಕ್ಷ ಪುರುಷನನ್ನೇ ಸೇನಾಪತಿಯಾಗಿಸಿಕೊಂಡಿರುವೆ ತಾನೇ? ॥30॥ ನಿನ್ನ ಮುಖ್ಯ ಸೇನಾಪತಿ ಬಲವಂತ, ಯುದ್ಧಕುಶಲ ಮತ್ತು ಪರಾಕ್ರಮಿಯಾಗಿರುವನಲ್ಲ? ನೀನು ಅವನ ಶೌರ್ಯವನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸಿದ್ದೆ ತಾನೇ? ಅವನು ನಿನ್ನಿಂದ ಸತ್ಕಾರಪೂರ್ವಕ ಸಮ್ಮಾನ ಪಡೆಯುತ್ತಿರುವನು ತಾನೇ? ॥31॥

ಸೈನಿಕರಿಗೆ ಕೊಡಬೇಕಾದ ಸರಿಯಾದ ವೇತನ ಹಾಗೂ ಭತ್ತೆಗಳನ್ನು ನೀನು ಸಮಯಕ್ಕೆ ಸರಿಯಾಗಿ ಕೊಡುತ್ತಿರುವೆಯಲ್ಲ? ಕೊಡುವುದರಲ್ಲಿ ವಿಳಂಬ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ ತಾನೇ? ॥32॥ ಸಮಯಕ್ಕೆ ಸರಿಯಾಗಿ ಭತ್ತೆ ಮತ್ತು ವೇತನ ಕೊಡದಿದ್ದರೆ ಸೈನಿಕರು ತಮ್ಮ ಒಡೆಯನ ಮೇಲೆಯೂ ಅತ್ಯಂತ ಕುಪಿತರಾಗುತ್ತಾರೆ; ಇದರಿಂದ ಬಹಳ ಭಾರೀ ಅನರ್ಥ ಘಟಿಸಬಹುದು. ॥33॥ ಉತ್ತಮ ಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ಮಂತ್ರಿಗಳೇ ಆದಿ ಎಲ್ಲ ಮುಖ್ಯ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಪ್ರೇಮವಿರಿಸುತ್ತಾರಲ್ಲ? ಅವರು ನಿನಗಾಗಿ ಏಕಚಿತ್ತರಾಗಿ ತನ್ನ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನೂ ತ್ಯಜಿಸಲು ಉದ್ಯುಕ್ತರಾಗಿರುವರು ತಾನೇ? ॥34॥

ಭರತ! ನೀನು ರಾಜದೂತನಾಗಿ ನಿಯುಕ್ತಗೊಳಿಸಿದವನು ತನ್ನ ದೇಶದ ನಿವಾಸೀ, ವಿದ್ವಾಂಸ, ಕುಶಲ, ಪ್ರತಿಭಾಶಾಲಿ ಮತ್ತು ಹೇಳಿದಂತೆಯೇ ಬೇರೆಯವರ ಮುಂದೆ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುವ ಸದಸದ್ವಿವೇಕಯುಕ್ತನಾಗಿರುವನು ತಾನೇ? ॥35॥ ನೀನು ಶತ್ರುಪಕ್ಷದ ಹದಿನೆಂಟು1 ಮತ್ತು ತನ್ನ ಪಕ್ಷದ ಹದಿನೈದು2 ತೀರ್ಥಗಳನ್ನು ಮೂರು-ಮೂರು ಅಜ್ಞಾತ ಗುಪ್ತಚರರ ಮೂಲಕ ಪರೀಕ್ಷಿಸಿಕೊಳ್ಳುವೆ ತಾನೇ? ॥36॥ ಶತ್ರುಸೂದನ! ಯಾವ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ನೀನು ರಾಜ್ಯದಿಂದ ಗಡೀಪಾರು ಮಾಡಿರುವೆಯೋ ಅವರು ಮರಳಿ ಬಂದರೆ ಅವರನ್ನು ದುರ್ಬಲರೆಂದು ತಿಳಿದು ಉಪೇಕ್ಷೆ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ ತಾನೇ? ॥37॥ ಅಯ್ಯಾ! ನೀನು ಎಂದೂ ನಾಸ್ತಿಕ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನ ಸಂಗ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ ತಾನೇ? ಏಕೆಂದರೆ ಅವರು ಪರಮಾರ್ಥದಿಂದ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ವಿಚಲಿತಗೊಳಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಕುಶಲರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ, ನಿಜವಾಗಿ ಅಜ್ಞಾನಿಗಳಾಗಿದ್ದರೂ ತನ್ನನ್ನು ಬಹಳ ದೊಡ್ಡ ಪಂಡಿತ ನೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ. ॥38॥ ಅವರ ಜ್ಞಾನವು ವೇದವಿರುದ್ಧವಾಗಿರುವುದರಿಂದ ದೂಷಿತವಾಗಿರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅವರು ಪ್ರಮಾಣಭೂತ ಮುಖ್ಯ-ಮುಖ್ಯ ಧರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರಗಳು ಇದ್ದರೂ ತಾರ್ಕಿಕ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ವ್ಯರ್ಥವಾಗಿ ವಾದಿಸುತ್ತಾ ಇರುತ್ತಾರೆ. ॥39॥

1 ಶತ್ರು ಪಕ್ಷದ ಮಂತ್ರೀ, ಪುರೋಹಿತ, ಯುವರಾಜ, ಸೇನಾಪತಿ, ದ್ವಾರಪಾಲ, ಅಂತರ್ವೇಶಿಕ (ಅಂತಃಪುರದ ಅಧ್ಯಕ್ಷ), ಕಾರಾಗಾರಾಧ್ಯಕ್ಷ, ಕೋಶಾಧ್ಯಕ್ಷ, ಯಥಾಯೋಗ್ಯ ಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಧನವನ್ನು ವ್ಯಯಿಸುವ ಸಚಿವ, ಪ್ರದೇಷ್ಟಾ (ಕಾವಲುಗಾರರಿಗೆ ಕೆಲಸ ಹೇಳುವವನು), ನಗರಾಧ್ಯಕ್ಷ (ಕೊತುವಾಲ), ಕಾರ್ಯನಿರ್ಮಾಣ ಕರ್ತಾ (ಶಿಲ್ಪಿಗಳ ಮೇಲ್ವಿಚಾರಕ), ಧರ್ಮಾಧ್ಯಕ್ಷ, ಸಭಾಧ್ಯಕ್ಷ, ದಂಡಪಾಲ, ದುರ್ಗಪಾಲ, ರಾಷ್ಟ್ರಸೀಮಾಪಾಲ ಮತ್ತು ವನರಕ್ಷಕ - ಇವು ಹದಿನೆಂಟು ತೀರ್ಥಗಳಾಗಿವೆ. ಇವುಗಳ ಮೇಲೆ ರಾಜನು ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನಿರಿಸಬೇಕು. ಮತಾಂತರದಿಂದ ಈ ಹದಿನೆಂಟು ತೀರ್ಥಗಳು ಈ ಪ್ರಕಾರ ಇವೆ - ಮಂತ್ರಿ, ಪುರೋಹಿತ, ಯುವರಾಜ, ಸೇನಾಪತಿ, ದ್ವಾರಪಾಲ, ಅಂತಃಪುರಾಧ್ಯಕ್ಷ, ಕಾರಾಗಾರಾಧ್ಯಕ್ಷ, ಧನಾಧ್ಯಕ್ಷ, ರಾಜಾಜ್ಞೆಯಂತೆ ಸೇವಕರಿಗೆ ಕೆಲಸ ತಿಳಿಸುವವನು, ವಾದೀ-ಪ್ರತಿವಾದಿಗಳ ಖಟ್ಲೆಯನ್ನು ವಿಚಾರಿಸುವವ, ಪ್ರಾಡ್ವಿವಾಕ (ವಕೀಲ), ಧರ್ಮಾಸನಾಧಿಕಾರೀ (ನ್ಯಾಯಾಧೀಶ), ವ್ಯವಹಾರ ನಿರ್ಣೇತಾ, ಸಭ್ಯ, ಸೈನ್ಯಕ್ಕೆ ಧನವನ್ನು ಕೊಡುವ ಅಧಿಕಾರಿ (ಸೇನಾನಾಯಕ), ಕೆಲಸಗಾರರ ಕೆಲಸ ಪೂರ್ಣವಾದಾಗ ಸಂಬಳಕೊಡಲು ರಾಜನಿಂದ ಧನ ಪಡೆಯುವವನು, ನಗರಾಧ್ಯಕ್ಷ, ರಾಷ್ಟ್ರಸೀಮಾಪಾಲಕ, ವನರಕ್ಷಕ, ದುಷ್ಟರಿಗೆ ದಂಡ ಕೊಡುವ ಅಧಿಕಾರಿ, ಜಲ, ಪರ್ವತ, ವನ ಹಾಗೂ ದುರ್ಗಮ ಭೂಮಿಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವವ - ಇವರ ಮೇಲೆ ರಾಜನು ದೃಷ್ಟಿ ಇರಿಸಬೇಕು.

2 ಮೇಲಿನ ಹದಿನೆಂಟು ತೀರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಮೊದಲಿನ ಮೂರನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಉಳಿದ ಹದಿನೈದು ತೀರ್ಥ ತನ್ನ ಪಕ್ಷದವರಾಗಿದ್ದರೂ ಸದಾ ಪರೀಕ್ಷಿಸಬೇಕು.

ಅಪ್ಪಾ! ಅಯೋಧ್ಯೆಯು ನಮ್ಮ ವೀರ ಪೂರ್ವಜರ ನಿವಾಸಭೂಮಿಯಾಗಿದೆ. ಅದರ ಹೆಸರು ಇರುವಂತೆಯೇ ಗುಣವೂ ಆಗಿದೆ. ಅದರ ದ್ವಾರಗಳು ಸುದೃಢವಾಗಿವೆ. ಆನೆ, ಕುದುರೆ, ರಥಗಳಿಂದ ಅದು ಪರಿಪೂರ್ಣವಾಗಿದೆ. ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ಕ್ಷತ್ರಿಯರು, ವೈಶ್ಯರು ಸಾವಿರಾರು ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಿ ಸದಾ ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಉತ್ಸಾಹಿಗಳೂ, ಜಿತೇಂದ್ರಿಯರೂ, ಶ್ರೇಷ್ಠರೂ ಆಗಿದ್ದಾರೆ. ನಾನಾ ರೀತಿಯ ಅರಮನೆಗಳಿಂದ, ಮಂದಿರಗಳಿಂದ ಅದು ಶೋಭಿಸುತ್ತಾ ಇದೆ. ಆ ನಗರಿಯು ಅಸಂಖ್ಯ ವಿದ್ವಾಂಸರಿಂದ ತುಂಬಿದೆ. ಇಂತಹ ಅಭ್ಯುದಯಶೀಲ ಮತ್ತು ಸಮೃದ್ಧಿಶಾಲಿನೀ ನಗರಿ ಅಯೋಧ್ಯೆಯನ್ನು ನೀನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಾ ಇರುತ್ತಿರುವೆ ತಾನೇ? ॥40-42॥

ರಘುನಂದನ ಭರತ! ನಮ್ಮ ಕೋಸಲ ದೇಶದಲ್ಲಿ ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಅಶ್ವಮೇಧಾದಿ ಮಹಾಯಜ್ಞಗಳ ಅನುಷ್ಠಾನ ಸ್ಥಳಗಳು ಶೋಭಿಸುತ್ತಿವೆ, ಅದರಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತ ಮನುಷ್ಯರು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅನೇಕ ದೇವಸ್ಥಾನಗಳು, ಅರವಟ್ಟಿಗೆಗಳು, ಸರೋವರಗಳು ಅದರ ಶೋಭೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿವೆ. ಅಲ್ಲಿಯ ಸ್ತ್ರೀ-ಪುರುಷರು ಸದಾ ಪ್ರಸನ್ನರಾಗಿದ್ದು, ಅವರು ಸಾಮಾಜಿಕ ಉತ್ಸವಗಳಿಂದ ಸದಾ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಅಲ್ಲಿ ಹೊಲವನ್ನು ಉಳುವ ಸಮರ್ಥ ಪಶುಗಳು ಹೆಚ್ಚಾಗಿವೆ; ಯಾವುದೇ ರೀತಿಯ ಹಿಂಸೆ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅಲ್ಲಿ ಹೊಲಕ್ಕಾಗಿ ಮಳೆಯ ನೀರನ್ನೇ ಅವಲಂಬಿಸದೇ ರಮ್ಯವಾಗಿ ಕಂಗೊಳಿಸುತ್ತಿರುವ ನದಿಗಳ ನೀರನ್ನು ಹಾಯಿಸಲಾಗುವುದು. ಹಿಂಸಕ ಪಶುಗಳಿಂದ ರಹಿತವಾಗಿ ಯಾವುದರ ಭಯವೂ ಅಲ್ಲಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರದ ಗಣಿಗಳಿಂದ ಅದರ ಶೋಭೆ ಹೆಚ್ಚಿದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಪಾಪಿ ಮನುಷ್ಯರ ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವವಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ನಮ್ಮ ಪೂರ್ವಜರು ಚೆನ್ನಾಗಿ ರಕ್ಷಿಸಿದ್ದರು; ಅಂತಹ ರಾಜ್ಯವು ಧನ-ಧಾನ್ಯಗಳಿಂದ ಸಂಪನ್ನ ಮತ್ತು ಸುಖವಾಗಿ ನೆಲೆಸಿದೆಯಲ್ಲ? ॥43-46॥

ಅಯ್ಯಾ! ಕೃಷಿ-ಗೋರಕ್ಷದಿಂದ ಜೀವನ ನಡೆಸುವ ಎಲ್ಲ ವೈಶ್ಯರು ನಿನಗೆ ಪ್ರೀತಿಪಾತ್ರರಾಗಿದ್ದಾರಲ್ಲ? ಏಕೆಂದರೆ ಕೃಷಿ ಮತ್ತು ವ್ಯಾಪಾರಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಲಗ್ನವಾಗಿದ್ದಾಗಲೇ ಈ ಲೋಕ ಸುಖೀ ಮತ್ತು ಉನ್ನತಿಶೀಲವಾಗುತ್ತದೆ. ॥47॥ ಆ ವೈಶ್ಯರ ರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ಅವರಿಗೆ ಒದಗುವ ಕಷ್ಟಗಳ ಪರಿಹಾರ ಇವುಗಳಿಂದ ಅವರನ್ನು ಭರಿಸಿ ಪೋಷಿಸುತ್ತಿರುವೆಯಲ್ಲವೇ? ಏಕೆಂದರೆ, ರಾಜನಾದವನು ತನ್ನ ದೇಶದಲ್ಲಿರುವ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ಧರ್ಮದಿಂದ ಪಾಲಿಸಬೇಕು. ॥48॥

ಕಷ್ಟದಲ್ಲಿರುವ ಸ್ತ್ರೀಯರನ್ನು ಸಂತೈಸುತ್ತಿರುವೆಯಲ್ಲವೇ? ಅವರು ನಿನ್ನ ದೇಶದಲ್ಲಿ ಸುರಕ್ಷಿತರಾಗಿರುವರಲ್ಲವೇ? ಅವರಲ್ಲಿ ನೀನು ಹೆಚ್ಚಿನ ನಂಬಿಕೆ ಇಡುತ್ತಿಲ್ಲವಲ್ಲ? ರಹಸ್ಯ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಅವರಿಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿಲ್ಲ ತಾನೇ? ॥49॥ ಆನೆಗಳು ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುವ ಅರಣ್ಯವು ನಿನ್ನಿಂದ ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿದೆಯಲ್ಲ? ಹಾಲು ಕರೆಯುವ ಹಸುಗಳು ನಿನ್ನ ಬಳಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಇವೆಯಲ್ಲವೇ? (ಅಥವಾ ಗಂಡಾನೆಗಳನ್ನು ಮೋಸಗೊಳಿಸುವ ಹೆಣ್ಣಾನೆಗಳು ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಸಾಕಷ್ಟಿವೆ ತಾನೇ?) ಹೆಣ್ಣಾನೆಗಳ, ಕುದುರೆಗಳ, ಗಂಡಾನೆಗಳ ಸಂಗ್ರಹದಿಂದ ನೀನು ಎಂದೂ ತೃಪ್ತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ ತಾನೇ? ॥50॥

ರಾಜಕುಮಾರ! ನೀನು ಪ್ರತಿದಿನ ಪೂರ್ವಹ್ನದಲ್ಲಿ ವಸಾಭೂಷಣಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತನಾಗಿ ಮುಖ್ಯ ಬೀದಿಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸಿ ನಗರವಾಸೀ ಜನರಿಗೆ ದರ್ಶನ ಕೊಡುತ್ತಿರುವೆ ತಾನೇ? ॥51॥ ನಾನಾ ವಿಧವಾದ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ನಿಯುಕ್ತರಾದ ಸೇವಕರು ಧೈರ್ಯದಿಂದ ನಿನ್ನ ಎದುರಿಗೆ ಓಡಾಡುತ್ತಾ ಇರುವರೇ? ಅಥವಾ ನಿನ್ನ ಭಯದಿಂದ ದೂರವೇ ಉಳಿಯುತ್ತಾರೆಯೇ? ಏಕೆಂದರೆ, ಸೇವಕರ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಮಧ್ಯಮ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸುವುದೇ ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿಯ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ. ॥52॥ ನಿನ್ನ ಎಲ್ಲ ದುರ್ಗ (ಕೋಟೆ)ಗಳೂ ಧನ-ಧಾನ್ಯ, ಅಸ್ತ್ರ-ಶಸ್ತ್ರ, ಜಲ, ಯಂತ್ರ, ಶಿಲ್ಪಿ ಹಾಗೂ ಧನುರ್ಧರ ಸೈನಿಕರಿಂದ ತುಂಬಿರುತ್ತವೆ ತಾನೇ? ॥53॥ ರಘುನಂದನ! ನಿನ್ನ ಆದಾಯ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದ್ದು, ವ್ಯಯ ಬಹಳ ಕಡಿಮೆಯಾಗಿದೆಯಲ್ಲ? ನಿನ್ನ ಭಂಡಾರದ ಧನವು ಅಪಾತ್ರರ ಕೈಗೆ ಸೇರುವುದಿಲ್ಲ ತಾನೇ? ॥54॥ ದೇವತೆಗಳು, ಪಿತೃಗಳು, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು, ಅಭ್ಯಾಗತರು, ಯೋಧರು, ಮಂತ್ರಿಗಳು-ಇವರಿಗಾಗಿಯೇ ನಿನ್ನ ಧನ ಖರ್ಚಾಗುವುದು ತಾನೇ? ॥55॥ ಯಾವನಾದರೂ ಮನುಷ್ಯನು ಶ್ರೇಷ್ಠ, ನಿರ್ದೋಷ, ಶುದ್ಧಾತ್ಮಾ ಮನುಷ್ಯನ ಮೇಲೆ ದೋಷಾರೋಪಣೆ ಮಾಡಿ. ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞಾನ ಕುಶಲ ವಿದ್ವಾಂಸರಿಂದ, ಅವನ ಕುರಿತು ವಿಚಾರಮಾಡದೆ, ಲೋಭವಶನಾಗಿ ಆರ್ಥಿಕ ದಂಡವಿಧಿಸುವುದಿಲ್ಲ ತಾನೇ? ॥56॥ ನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ಕಳ್ಳನೊಬ್ಬನು ಕಳ್ಳತನ ಮಾಡುತ್ತಿರುವಾಗಲೇ ಕಳವು ಮಾಡಿದ ಪದಾರ್ಥಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಿಕ್ಕಿಬಿದ್ದು ಬಂಧಿತನಾಗಿ, ನ್ಯಾಯಾಧೀಶನಿಂದಲೂ ಕಳ್ಳನೆಂದೇ ನಿರ್ಧಾರವಾದ ಬಳಿಕ ಶಿಕ್ಷೆಕೊಡುವ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ಧನದ ಆಸೆಯಿಂದ ಅಂತಹವನನ್ನು ಶಿಕ್ಷಿಸದೆ ಬಿಟ್ಟುಬಿಡುತ್ತಿಲ್ಲವಲ್ಲ? ॥57॥ ರಘುಕುಲಭೂಷಣ! ಶ್ರೀಮಂತ ಮತ್ತು ಬಡವರ ನಡುವೆ ಯಾವುದಾದರೂ ವಿವಾದ ಉಂಟಾಗಿ, ಅದು ರಾಜ್ಯದ ನ್ಯಾಯಾಲಯಕ್ಕೆ ನಿರ್ಣಯಕ್ಕಾಗಿ ಹೋದರೆ ನಿನ್ನ ಬಹುಶ್ರುತರಾದ ಮಂತ್ರಿಗಳು ಧನಾದಿ ಲೋಭವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಆ ವಿವಾದವನ್ನು ನ್ಯಾಯಯುತವಾಗಿ ತೀರ್ಮಾನಿಸುತ್ತಾರಲ್ಲ? ॥58॥

ರಘುನಂದನ! ನಿರಪರಾಧಿಯಾಗಿದ್ದರೂ ಅವರ ಮೇಲೆ ಮಿಥ್ಯಾದೋಷಾರೋಪಣೆ ಮಾಡಿ ಶಿಕ್ಷೆ ಕೊಡಲಾದರೆ, ಆ ಮನುಷ್ಯನು ಹರಿಸುವ ಕಂಬನಿಯು ಪಕ್ಷಪಾತವಾಗಿ ಶಾಸನ ಮಾಡುವ ಆ ರಾಜನ ಪುತ್ರ ಹಾಗೂ ಪಶುಗಳನ್ನು ನಾಶ ಮಾಡಿಬಿಡುತ್ತದೆ. ॥59॥ ರಾಘವ! ನೀನು ವೃದ್ಧಪುರುಷರನ್ನು ಆಂತರಿಕ ಅನುರಾಗದಿಂದ, ಬಾಲಕರನ್ನು ಮಧುರ ವಚನಗಳಿಂದ ಮತ್ತು ಮುಖ್ಯ-ಮುಖ್ಯ ವೈದ್ಯರನ್ನು ಧನದಾನದಿಂದ ಸಮ್ಮಾನಿಸುತ್ತಿರುವಿ ತಾನೇ? ॥60॥ ಗುರು-ಹಿರಿಯರಿಗೆ, ವೃದ್ಧರಿಗೆ, ತಪಸ್ವಿಗಳಿಗೆ, ದೇವತೆಗಳಿಗೆ, ಅತಿಥಿಗಳಿಗೆ, ಪವಿತ್ರವೃಕ್ಷಗಳಿಗೆ ಮತ್ತು ಸಮಸ್ತ ಪೂರ್ಣಕಾಮ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತಿರುವೆಯಲ್ಲ? ॥61॥

ನೀನು ಅರ್ಥದಿಂದ ಧರ್ಮದ ಅಥವಾ ಧರ್ಮದಿಂದ ಅರ್ಥದ ಹಾನಿಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿಲ್ಲವಲ್ಲ? ಇಲ್ಲವೇ ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಲೋಭರೂಪೀ ಕಾಮದಿಂದ ಧರ್ಮ ಹಾಗೂ ಅರ್ಥ ಎರಡರಲ್ಲಿಯೂ ಬಾಧೆ ಬರಲು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ ತಾನೇ? ॥62॥

ವಿಜಯೀ ವೀರರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೂ, ಸಮಯೋಚಿತ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಬಲ್ಲವನೂ, ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ವರ ಕೊಡಲು ಸಮರ್ಥನೂ ಆದ ಭರತನೇ! ನೀನು ಸಮಯವನ್ನು ವಿಭಾಗಿಸಿ ಧರ್ಮ, ಅರ್ಥ, ಕಾಮ ಇವನ್ನು ಯೋಗ್ಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಸೇವಿಸುತ್ತಿರುವೆಯಲ್ಲ? ॥63॥ ಮಹಾ ಪ್ರಾಜ್ಞನೇ! ಸಮಸ್ತ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ತಿಳಿದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು-ಪುರವಾಸಿಗಳು ಮತ್ತು ದೇಶವಾಸೀ ಜನರೊಂದಿಗೆ ನಿನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಿರುವರು ತಾನೇ? ॥64॥ ನಾಸ್ತಿಕತೆ, ಅಸತ್ಯ ಭಾಷಣ, ಕ್ರೋಧ, ಪ್ರಮಾದ, ದೀರ್ಘ ಸೂತ್ರತಾ, ಜ್ಞಾನೀ ಪುರುಷರ ಸಂಗದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲದಿರುವುದು, ಆಲಸ್ಯ, ನೇತ್ರಾದಿ ಐದು ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಗೆ ವಶನಾಗುವುದು, ರಾಜಕಾರ್ಯದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬನೇ ವಿಚಾರ ಮಾಡುವುದು, ಪ್ರಯೋಜನವನ್ನು ತಿಳಿಯದ ವಿಪರೀತದರ್ಶೀ ಮೂರ್ಖರಿಂದ ಸಲಹೆ ಪಡೆಯುವುದು, ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಪ್ರಾರಂಭಿಸದೇ ಇರುವುದು, ಗುಪ್ತವಾದ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿಡದೆ ಪ್ರಕಟಪಡಿಸುವುದು, ಮಾಂಗಲಿಕ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಅನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡದಿರುವುದು, ಎಲ್ಲ ಶತ್ರುಗಳ ಮೇಲೆ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಆಕ್ರಮಣಮಾಡುವುದು - ಇವು ರಾಜನ ಹದಿನಾಲ್ಕು ದೋಷಗಳಾಗಿವೆ. ನೀನು ಈ ದೋಷಗಳನ್ನು ಸದಾ ಪರಿತ್ಯಾಗ ಮಾಡುತ್ತಿರುವೆಯಲ್ಲ? ॥65-67॥ ಮಹಾಪ್ರಾಜ್ಞ ಭರತನೇ! ದಶವರ್ಗ1, ಪಂಚವರ್ಗ2, ಚತುರ್ವರ್ಗ3, ಸಪ್ತವರ್ಗ4,ಅಷ್ಟವರ್ಗ5, ತ್ರಿವರ್ಗ6, ಮೂರು ವಿದ್ಯೆಗಳು7, ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಜಯಿಸುವುದು, ಆರು ಗುಣ8, ದೈವೀ9 ಮತ್ತು ಮಾನುಷೀ ಬಾಧೆಗಳು, ರಾಜನ ನೀತಿ ಪೂರ್ಣಕಾರ್ಯ10, ವಿಂಶತಿ ವರ್ಗ11, ಪ್ರಕೃತಿ ಮಂಡಲ12, ಯಾತ್ರಾ (ಶತ್ರುಗಳ ಮೇಲೆ ಆಕ್ರಮಣ), ದಂಡವಿಧಾನ (ವ್ಯೆಹರಚನಾ) ಹಾಗೂ ಎರಡೆರಡು ಗುಣಗಳ13 ಯೋನಿಭೂತ ಸಂಧಿ ಮತ್ತು ವಿಗ್ರಹ - ಇವೆಲ್ಲವನ್ನು ನೀನು ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ಗಮನಿಸುತ್ತಿರುವೆಯಲ್ಲ? ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ತ್ಯಜಿಸಲು ಯೋಗ್ಯವಾದ ದೋಷಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ, ಗ್ರಹಿಸಲು ಯೋಗ್ಯವಾದ ಗುಣಗಳನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಿರುವೆ ತಾನೇ? ॥68-70॥ ಧೀಮಂತನೇ! ನೀನು ನೀತಿಶಾಸ್ತ್ರದ ಆಜ್ಞೆಗನುಸಾರ ನಾಲ್ಕು ಅಥವಾ ಮೂರು ಮಂತ್ರಿಗಳೊಡನೆ-ಎಲ್ಲರನ್ನು ಸೇರಿಸಿಕೊಂಡು ಅಥವಾ ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿ ಸಲಹೆ ಪಡೆಯುತ್ತಿರುವೆ ತಾನೇ? ॥71॥ ನೀನು ವೇದಗಳ ಆಜ್ಞೆಗನುಸಾರ ಕಾರ್ಯಮಾಡುತ್ತಾ ಅದನ್ನು ಸಲ ಮಾಡುತ್ತಿರುವೆಯಲ್ಲ? ನಿನ್ನ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಸಲವಾಗುತ್ತವೆ ತಾನೇ? ನಿನ್ನ ಪತ್ನಿಯರು ಸಲ (ಸಂತಾನವುಳ್ಳವರು)ರಾಗಿದ್ದಾರಲ್ಲ? ನಿನ್ನ ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞಾನವೂ ವಿನಯಾದಿ ಗುಣಗಳ ಉತ್ಪಾದಕವಾಗಿ ಸಫಲವಾಗಿದೆಯಲ್ಲ? ॥72॥

1 ಕಾಮದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಹತ್ತು ದೋಷಗಳನ್ನು ದಶವರ್ಗ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಇವು ರಾಜನಿಗೆ ತ್ಯಾಜ್ಯವಾಗಿವೆ. ಮನುವು ಇವುಗಳ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಈ ರೀತಿ ಹೇಳಿರುವನು - ಬೇಟೆ, ಜೂಜು, ಹಗಲಲ್ಲಿ ಮಲಗುವುದು, ಬೇರೆಯವರನ್ನು ನಿಂದಿಸುವುದು, ಸ್ತ್ರೀಯರಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತನಾಗುವುದು, ಮದ್ಯಪಾನ, ಕುಣಿಯುವುದು, ಹಾಡುವುದು, ವಾದ್ಯಗಳನ್ನು ನುಡಿಸುವುದು ಮತ್ತು ವ್ಯರ್ಥವಾಗಿ ಅಲೆಯುವುದು.

2 ಜಲದುರ್ಗ, ಪರ್ವತದುರ್ಗ, ವೃಕ್ಷದುರ್ಗ, ಈರಿಣದುರ್ಗ ಮತ್ತು ಧನ್ವದುರ್ಗ-ಹೀಗೆ ಇವು ಐದು ಪ್ರಕಾರದ ದುರ್ಗಗಳಿವೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಮೊದಲಿನ ಮೂರು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿವೆ. ಬರಡು ಭೂಮಿಯನ್ನು ಈರಿಣವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಮರುಭೂಮಿಯನ್ನು ಧನ್ವ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಬೇಸಿಗೆಯ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅವು ಶತ್ರುಗಳಿಗೆ ದುರ್ಗಮವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಇವೆಲ್ಲ ದುರ್ಗಗಳನ್ನು ಯಥಾ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಉಪಯೋಗಿಸಿ ರಾಜನು ಆತ್ಮರಕ್ಷಣೆ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು.

3 ಸಾಮ, ದಾನ, ಭೇದ, ದಂಡ - ಈ ನಾಲ್ಕು ರೀತಿಯ ನೀತಿಗಳನ್ನು ಚರ್ತುವರ್ಗವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

4 ರಾಜಾ, ಮಂತ್ರಿ, ರಾಷ್ಟ್ರ, ಕೋಟೆ, ಭಂಡಾರ, ಸೈನ್ಯ ಮತ್ತು ಮಿತ್ರವರ್ಗ - ಇವು ಪರಸ್ಪರ ಉಪಕಾರ ಮಾಡುವ ರಾಜ್ಯದ ಏಳು ಅಂಗಗಳು. ಇವುಗಳನ್ನು ಸಪ್ತವರ್ಗ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

5 ಚಾಡಿ, ಸಾಹಸ, ದ್ರೋಹ, ಈರ್ಷ್ಯೆ, ದೋಷದರ್ಶನ, ಅರ್ಥದೂಷಣ, ಮಾತಿನ ಕಠೋರತೆ ಮತ್ತು ಶಿಕ್ಷೆಯ ಕಠೋರತೆ - ಇವು ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಎಂಟು ದೋಷಗಳನ್ನು ಅಷ್ಟವರ್ಗ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಕೆಲವರ ಮತದಲ್ಲಿ - ವ್ಯವಸಾಯ (ಕೃಷಿ), ಮಾಡುವುದು, ವ್ಯಾಪಾರ ಹೆಚ್ಚಿಸುವುದು, ಕೋಟೆ ಕಟ್ಟುವುದು, ಸೇತುವೆ ನಿರ್ಮಾಣ, ಕಾಡಾನೆಗಳನ್ನು ಪಳಗಿಸುವುದು, ಗಣಿಗಳ ಮೇಲೆ ಅಧಿಕಾರ, ಅಧೀನ ರಾಜರಿಂದ ಕಪ್ಪವನ್ನು ಪಡೆಯುವುದು, ನಿರ್ಜನ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಸೈನ್ಯವಿರಿಸುವುದು - ಇವೂ ರಾಜನು ಗಳಿಸಬೇಕಾದ ಎಂಟು ಗುಣಗಳೂ ಅಷ್ಟವರ್ಗವಾಗಿವೆ.

6 ಧರ್ಮ, ಅರ್ಥ, ಕಾಮವನ್ನು ಅಥವಾ ಉತ್ಸಾಹ - ಶಕ್ತಿ, ಪ್ರಭುಶಕ್ತಿ, ಮಂತ್ರಶಕ್ತಿಗಳನ್ನು ತ್ರಿವರ್ಗವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

7 ತ್ರಯೀ, ವಾರ್ತಾ ಮತ್ತು ದಂಡನೀತಿ - ಇವು ಮೂರು ವಿದ್ಯೆಗಳಾಗಿವೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಮೂರು ವೇದಗಳನ್ನು ತ್ರಯೀ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಕೃಷಿ-ಗೋರಕ್ಷಣೆ ಮೊದಲಾದವುಗಳು ವಾರ್ತೆಯ ಅಂತರ್ಗತವಾಗಿವೆ ಹಾಗೂ ನೀತಿಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ದಂಡನೀತಿ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

8 ಸಂಧಿ, ವಿಗ್ರಹ, ಯಾನ, ಆಸನ, ದ್ವೈಧೀಭಾವ ಮತ್ತು ಸಮಾಶ್ರಯ - ಇವು ಆರು ಗುಣಗಳಾಗಿವೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಶತ್ರುವಿನೊಡನೆ ಒಪ್ಪಂದಸಂವಧಿ, ಅವರಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧಸಾರುವುದು ವಿಗ್ರಹ, ಆಕ್ರಮಣ ಮಾಡುವುದು ಯಾನ, ಕಾಲವನ್ನು ನಿರೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಾ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುವುದು ಆಸನ, ಇಬ್ಬಗೆಯ ನೀತಿ ವರ್ತಿಸುವುದು ದ್ವೈಧೀಭಾವ ಮತ್ತು ತನಗಿಂತ ಬಲಿಷ್ಠನಾದ ರಾಜನಲ್ಲಿ ಶರಣಾಗುವುದು ಸಮಾಶ್ರಯವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ.

9 ಬೆಂಕಿ ಹತ್ತಿಕೊಳ್ಳುವುದು, ನೆರೆ ಬರುವುದು, ರೋಗ ಹರಡುವುದು, ಕ್ಷಾಮ ಉಂಟಾಗುವುದು ಮತ್ತು ಮಹಾಮಾರಿಯ ಪ್ರಕೋಪ - ಇವು ಐದು ದೈವೀ ಬಾಧೆಗಳು. ರಾಜ್ಯದ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು, ಕಳ್ಳರು, ಶತ್ರುಗಳು ಮತ್ತು ರಾಜನ ಪ್ರಿಯ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು ಮತ್ತು ಸ್ವಯಂ ರಾಜನ ದುರಾಸೆಯಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಭಯವನ್ನು ಮಾನವೀ ಬಾಧೆ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ.

10 ಶತ್ರುರಾಜರ ಸೇವಕರಲ್ಲಿ ವೇತನ ಸಿಗದಿರುವವರಿಗೆ, ಅಪಮಾನಿತರಾದವರಿಗೆ, ಒಡೆಯನ ವರ್ತನೆಯಿಂದ ಸಿಟ್ಟುಗೊಂಡಿರುವ, ಭಯತೋರಿಸಿ ಹೆದರಿಸಿದವನನ್ನು ಇವರಿಗೆ ಮನಮೆಚ್ಚಿದ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ತಮ್ಮಂತೆ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದು ನೀತಿಪೂರ್ಣ ಕಾರ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ.

11 ಬಾಲಕ, ವೃದ್ಧ, ದೀರ್ಘಕಾಲದ ರೋಗಿ, ಜಾತಿ ಬಹಿಷ್ಕೃತ, ಹೆದರುವವನು, ಅಂಜುಬುರುಕರನ್ನು ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ಇರಿಸಿಕೊಂಡವ, ಲೋಭಿ ಜನರಿಗೆ ಆಶ್ರಯಕೊಡುವವನು, ಮಂತ್ರಿ, ಸೇನಾಪತಿ ಆದಿ ಪ್ರಕೃತಿಗಳನ್ನು ಅಸಂತುಷ್ಟವಾಗಿ ಇರಿಸುವವ, ವಿಷಯಾಸಕ್ತ, ಚಂಚಲಚಿತ್ತ ಮನುಷ್ಯರಿಂದ ಸಲಹೆ ಪಡೆಯುವವ, ದೇವತಾ ಮತ್ತು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು ನಿಂದಿಸುವವ, ದೇವರಕೃಪೆ ಇಲ್ಲದವನು, ದೈವವನ್ನೇ ನಂಬಿ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡದವನು, ದುರ್ಭಿಕ್ಷದಿಂದ ಪೀಡಿತನಾದವನು ಸೈನ್ಯವಿಲ್ಲದವನು, ಸ್ವದೇಶದಲ್ಲಿ ಇರದೆ ಪರದೇಶದಲ್ಲಿರುವವನು, ಹೆಚ್ಚು ಶತ್ರುಗಳುಳ್ಳವನು, ಕ್ಷಾಮ (ಕ್ರೂರಗ್ರಹಸ್ಥಿತಿಯುಕ್ತ) ಮತ್ತು ಸತ್ಯಧರ್ಮದಿಂದ ರಹಿತ - ಈ ಇಪ್ಪತ್ತು ಜನರಲ್ಲಿ ರಾಜನು ಸಂಧಿಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬಾರದು. ಇವನ್ನು ವಿಂಶತಿವರ್ಗವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

12 ರಾಜ್ಯದ ಒಡೆಯ, ಅಮಾತ್ಯ, ಸುಹೃದ, ಕೋಷ, ರಾಷ್ಟ್ರ, ದುರ್ಗ ಮತ್ತು ಸೈನ್ಯ - ಇವು ರಾಜ್ಯದ ಏಳು ಅಂಗಗಳನ್ನೇ ಪ್ರಕೃತಿ ಮಂಡಲವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಕೆಲವರ ಮತದಲ್ಲಿ - ಮಂತ್ರಿ, ರಾಷ್ಟ್ರ, ಕೋಟೆ, ಭಂಡಾರ ಮತ್ತು ದಂಡ - ಇವು ಐದು ಪ್ರಕೃತಿಗಳು ಬೇರೆಯಾಗಿವೆ ಹಾಗೂ ಹನ್ನೆರಡು ರಾಜರ ಸಮೂಹವನ್ನು ಮಂಡಲವೆಂದು ಹೇಳಿದೆ.

13 ದ್ವೈಧಿಭಾವ ಮತ್ತು ಸಮಾಶ್ರಯ - ಇವು ಇದರ ಯೋನಿ ಸಂಧಿಯಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಯಾನ, ಆಸನ ಇವುಗಳ ಯೋನಿ ನಿಗ್ರಹವಾಗಿದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ ಮೊದಲನೆಯ ಎರಡು ಸಂಧಿಮೂಲಕ ಮತ್ತು ಕೊನೆಯ ಎರಡು ವಿಗ್ರಹಮೂಲಕವಾಗಿದೆ.

ರಘುನಂದನ! ನಾನು ಹೇಳಿದುದೆಲ್ಲವೂ ನಿನ್ನ ಬುದ್ಧಿಯ ನಿಶ್ಚಯವು ಹಾಗೆಯೇ ಇದೆಯಲ್ಲ? ಏಕೆಂದರೆ ಈ ವಿಚಾರವು ಆಯುಸ್ಸು ಮತ್ತು ಯಶವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವು ದಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಧರ್ಮ, ಕಾಮ, ಅರ್ಥ ಇವುಗಳ ಸಿದ್ಧಿ ಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ. ॥73॥ ನಮ್ಮ ತಂದೆಯವರು ಯಾವ ವೃತ್ತಿಯನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದ್ದರೋ, ನಮ್ಮ ಪಿತಾಮಹರು ಯಾವ ಆಚರಣೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸಿದ್ದರೋ, ಸತ್ಪುರುಷರು ಯಾವುದನ್ನು ಸೇವಿಸುತ್ತಿರುವರೋ, ಯಾವುದು ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಮೂಲವಾಗಿದೆಯೋ, ಅದನ್ನೇ ನೀನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಾ ಇರುವೆಯಲ್ಲ? ॥74॥ ರಘುನಂದನ! ನೀನು ಸ್ವಾದಿಷ್ಟವಾದ ಅನ್ನವನ್ನು ಒಬ್ಬನೇ ತಿನ್ನುವುದಿಲ್ಲ ತಾನೇ? ಅದನ್ನು ಆಶಿಸುವ ಮಿತ್ರರಿಗೂ ಕೂಡ ಕೊಡುತ್ತಿರುವೆಯಲ್ಲ? ॥75॥ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಧರ್ಮಕ್ಕನುಸಾರ ದಂಡ ಧರಿಸುವ ವಿದ್ವಾಂಸ ರಾಜನು ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಾ ಇಡೀ ಪೃಥಿವಿಯನ್ನು ಯಥಾವತ್ತಾಗಿ ತನ್ನ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುವನು ಹಾಗೂ ದೇಹತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿದ ಬಳಿಕ ಸ್ವರ್ಗಲೋಕಕ್ಕೆ ತೆರಳುವನು. ॥76॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ನೂರನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು ॥100॥

ಒಂದು ನೂರ ಒಂದನೆಯ ಸರ್ಗ

ಶ್ರೀರಾಮನು ಭರತನಲ್ಲಿ ವನಕ್ಕೆ ಆಗಮಿಸಿದ ಪ್ರಯೋಜನ ಕೇಳಿದುದು, ಭರತನು ಅವನಲ್ಲಿ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವಂತೆ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿದುದು, ಶ್ರೀರಾಮನು ಅದನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸಿದುದು

ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಸಹಿತ ಶ್ರೀರಾಮನು ತನ್ನ ಗುರುಭಕ್ತ ತಮ್ಮನಾದ ಭರತನನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಸಮಜಾಯಿಸಿ ಅಥವಾ ಅವನು ತನ್ನಲ್ಲಿ ಅನುರಕ್ತನೆಂದು ತಿಳಿದು ಅವನಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಕೇಳಿದನು. ॥1॥ ತಮ್ಮ! ನೀನು ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ವಲ್ಕಲ, ಕೃಷ್ಣಮೃಗ ಚರ್ಮ ಮತ್ತು ಜಟೆಯನ್ನು ಧರಿಸಿ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿರುವೆಯಲ್ಲ, ಇದರ ಕಾರಣವೇನು? ನೀನು ವನಕ್ಕೆ ಬಂದ ನಿಮಿತ್ತವನ್ನು ನಾನು ನಿನ್ನಿಂದ ಕೇಳಲು ಬಯಸುತ್ತಿರುವೆನು. ನೀನು ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿಸು. ॥2-3॥ ಕಕುತ್ಸ್ಥವಂಶೀ ಮಹಾತ್ಮಾ ಶ್ರೀರಾಮನು ಹೀಗೆ ಕೇಳಿದಾಗ ಭರತನು ಹೃದಯದ ಶೋಕವನ್ನು ಅದುಮಿಕೊಂಡು ಪುನಃ ಕೈಮುಗಿದು ಈ ಪ್ರಕಾರ ಹೇಳಿದನು- ॥4॥ ಆರ್ಯನೇ! ನಮ್ಮ ಮಹಾಬಾಹು ತಂದೆಯವರು ಅತ್ಯಂತ ದುಷ್ಕರ ಕರ್ಮಮಾಡಿ ಪುತ್ರಶೋಕದಿಂದ ಪೀಡಿತರಾಗಿ ನಮ್ಮನ್ನು ಅಗಲಿ ಸ್ವರ್ಗಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೊರಟುಹೋದರು. ॥5॥ ಶತ್ರುಗಳಿಗೆ ಸಂತಾಪಕೊಡುವ ರಘುನಂದನ! ತನ್ನ ಪತ್ನೀ ಮತ್ತು ನನ್ನ ತಾಯಿ ಕೈಕೇಯಿಯ ಪ್ರೇರಣೆಯಿಂದಲೇ ವಿವಶರಾದ ತಂದೆಯವರು ಇಂತಹ ಕಠೋರ ಕಾರ್ಯ ಮಾಡಿದ್ದರು. ನನ್ನ ತಾಯಿಯು ತನ್ನ ಸುಯಶವನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವ ಈ ಭಾರೀ ದೊಡ್ಡ ಪಾಪ ಮಾಡಿರುವಳು. ॥6॥ ಆದ್ದರಿಂದ ಅವಳು ರಾಜ್ಯರೂಪೀ ಫಲವನ್ನು ಪಡೆಯದೆ ವಿಧವೆಯಾಗಿರುವಳು. ಈಗ ನನ್ನ ತಾಯಿಯು ಶೋಕದಿಂದ ದುರ್ಬಲಳಾಗಿ ಮಹಾಘೋರ ನರಕದಲ್ಲಿ ಬೀಳುವಳು. ॥7॥

ಈಗ ನೀನು ನಿನ್ನ ದಾಸ ಭರತನಾದ ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಕೃಪೆ ಮಾಡು ಮತ್ತು ಇಂದ್ರನಂತೆ ಇಂದೇ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಲು ಪಟ್ಟಾಭಿಷಿಕ್ತನಾಗು. ॥8॥ ಈ ಎಲ್ಲ ಮಂತ್ರಿಗಳೇ ಆದಿ ಎಲ್ಲ ವಿಧವೆಯರಾದ ತಾಯಂದಿರು ನಿನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದಿರುವರು. ನೀನು ಇವರೆಲ್ಲರ ಮೇಲೆ ಕೃಪೆಮಾಡು. ॥9॥

ಮಾನದನಾದ ಶ್ರೀರಾಮಾ! ನೀನು ಜ್ಯೇಷ್ಠನಾದ್ದರಿಂದ ಕ್ರಮವಾಗಿ ರಾಜ್ಯದ ಅಧಿಕಾರದಿಂದ ಯುಕ್ತನಾಗಿರುವೆ, ನ್ಯಾಯವಾಗಿ ನಿನಗೇ ರಾಜ್ಯ ಸಿಗುವುದು ಉಚಿತವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ಧರ್ಮಾನುಸಾರ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ, ತನ್ನ ಸುಹೃದರನ್ನು ಸಫಲ ಮನೋರಥವಾಗಿಸು. ॥10॥ ನಿನ್ನಂತಹ ಪತಿಯಿಂದ ಯುಕ್ತವಾದ ಈ ಇಡೀ ವಸುಂಧರೆ ವೈಧವ್ಯರಹಿತವಾಗಿ, ನಿರ್ಮಲಚಂದ್ರನಿಂದ ಸನಾಥವಾದ ಶರತ್ಕಾಲದ ರಾತ್ರಿಯಂತೆ ಶೋಭಿಸಲಿ. ॥11॥ ನಾನು ಎಲ್ಲ ಸಚಿವರಿಂದೊಡಗೂಡಿ ನಿನ್ನ ಚರಣಗಳಲ್ಲಿ ತಲೆಬಾಗಿ - ‘ನೀನು ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸು’ ಎಂದು ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿರುವೆನು. ನಾನು ನಿನ್ನ ತಮ್ಮನು, ಶಿಷ್ಯನು, ದಾಸನೂ ಆಗಿರುವೆ. ನೀನು ನನ್ನ ಮೇಲೆ ದಯೆತೋರು. ॥12॥

ಪುರುಷಸಿಂಹ! ಈ ಎಲ್ಲ ಮಂಡಲವು ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಕುಲ ಪರಂಪರೆಯಿಂದ ನಡೆದುಬಂದಿದೆ. ಇವರೆಲ್ಲ ಸಚಿವರು ತಂದೆಯವರ ಕಾಲದಲ್ಲಿಯೂ ಇದ್ದರು. ನಾವು ಸದಾ ಇವರನ್ನು ಸಮ್ಮಾನಿಸುತ್ತಾ ಬಂದಿರುವೆವು. ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ಇವರ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯನ್ನು ತಳ್ಳಿಹಾಕಬೇಡ. ॥13॥ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಕೈಕೇಯೀ ಪುತ್ರ ಮಹಾಬಾಹು ಭರತನು ಕಂಗಳಿಂದ ಕಂಬನಿಗರೆಯುತ್ತಾ ಪುನಃ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ಚರಣಗಳಲ್ಲಿ ತಲೆಯನ್ನು ಚಾಚಿದನು. ॥14॥ ಆಗ ಅವನು ಮತ್ತ ಗಜದಂತೆ ಪದೇ ಪದೇ ದೀರ್ಘವಾಗಿ ನಿಟ್ಟಿಸಿರು ಬಿಡುತ್ತಿದ್ದನು, ಆಗ ಶ್ರೀರಾಮನು ತಮ್ಮನಾದ ಭರತನನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡನು ಹಾಗೂ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಹೇಳಿದನು. ॥15॥

ತಮ್ಮ! ಉತ್ತಮ ಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ, ಸತ್ತ್ವಗುಣಸಂಪನ್ನ, ತೇಜಸ್ವೀ ಮತ್ತು ಶ್ರೇಷ್ಠ ವ್ರತಗಳನ್ನು ಪಾಲಿಸುವ ನನ್ನಂತಹ ಮನುಷ್ಯನು ರಾಜ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ತಂದೆಯ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಹೇಗೆ ಉಲ್ಲಂಘಿಸಬಲ್ಲನು? ನೀನೇ ಹೇಳು. ॥16॥ ಶತ್ರುಸೂದನ! ನಾನು ನಿನ್ನೊಳಗೆ ಕೊಂಚವೂ ದೋಷವನ್ನು ನೋಡುವುದಿಲ್ಲ. ಅಜ್ಞಾನವಶನಾಗಿ ನೀನು ನಿನ್ನ ತಾಯಿಯನ್ನು ಎಂದಿಗೂ ನಿಂದಿಸಬಾರದು. ॥17॥ ನಿಷ್ಪಾಪ ಮಹಾಪ್ರಾಜ್ಞನೇ! ಹಿರಿಯರಿಗೆ ತನಗೆ ಬೇಕಾದ ಪತ್ನಿಯರಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಿಯ ಪುತ್ರರ ಮೇಲೆ ಸದಾ ಪೂರ್ಣ ಅಧಿಕಾರವಿರುತ್ತದೆ. ಅವರು ಅವರಿಗೆ ಬೇಕಾದ ಹಾಗೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಬಲ್ಲರು. ॥18॥ ಸೌಮ್ಯನೇ! ತಾಯಂದಿರ ಸಹಿತ ನಾವೂ ಕೂಡ ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠಪುರುಷರಿಂದ ಮಹಾರಾಜರ ಪತ್ನೀ-ಪುತ್ರ ಮತ್ತು ಶಿಷ್ಯರೆಂದು ಹೇಳಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದೇವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನಮಗೂ ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯ ಅಪ್ಪಣೆ ಮಾಡುವ ಅಧಿಕಾರ ಅವರಿಗಿತ್ತು. ಈ ಮಾತನ್ನು ತಿಳಿಯಲು ನೀನೂ ಯೋಗ್ಯನಾಗಿರುವೆ. ॥19॥ ಮಹಾರಾಜರು ನನಗೆ ನಾರುಮಡಿ, ಮೃಗಚರ್ಮ ತೊಡಿಸಿ ವನದಲ್ಲಿ ಇರಿಸಲು ಅಥವಾ ಸಿಂಹಾಸನದಲ್ಲಿ ಕುಳ್ಳಿರಿಸಲು ಇವೆರಡರಲ್ಲಿಯೂ ಅವರು ಸರ್ವಥಾ ಸಮರ್ಥರಾಗಿದ್ದರು. ॥20॥ ಧರ್ಮಜ್ಞನೇ! ಧರ್ಮಾತ್ಮರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಭರತನೇ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ವಿಶ್ವವಂದ್ಯ ತಂದೆಯಲ್ಲಿ ಇರುವಷ್ಟೇ ಗೌರವ ಬುದ್ಧಿಯು ತಾಯಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಇರಬೇಕು. ॥21॥ ರಘುನಂದನ! ಈ ಧರ್ಮಶೀಲ ತಾಯಿ ಮತ್ತು ತಂದೆ ಇಬ್ಬರೂ ನನಗೆ ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗಲು ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದಾಗ ನಾನು ಅವರ ಆಜ್ಞೆಗೆ ವಿಪರೀತವಾಗಿ ಬೇರೆ ಏನಾದರೂ ಹೇಗೆ ವರ್ತಿಸಬಲ್ಲೆನು? ॥22॥ ನೀನು ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಇದ್ದು ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತಿಗಾಗಿ ಆದರಣೀಯ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಡೆಯಬೇಕು ಮತ್ತು ನಾನು ವಲ್ಕಲಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿ ದಂಡಕಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಇರಬೇಕು. ॥23॥ ಏಕೆಂದರೆ ದಶರಥ ಮಹಾರಾಜರು ಬಹಳ ಜನರ ಮುಂದೆ ನಮ್ಮಿಬ್ಬರಿಗೆ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಎರಡು ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದರು. ॥24॥ ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಲೋಕಗುರು ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ಮಹಾರಾಜರೇ ನಿನಗೆ ಪ್ರಮಾಣ ಭೂತರಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಅವರ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ನೀನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಲೇಬೇಕು. ತಂದೆಯವರು ನಿನ್ನ ಪಾಲಿಗೆ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದನ್ನು ನೀನು ಯಥಾವತ್ತಾಗಿ ಅನುಭವಿಸಬೇಕು. ॥25॥ ಸೌಮ್ಯ! ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷ ದಂಡಕಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಇದ್ದು ಬಳಿಕವೇ ಮಹಾತ್ಮಾ ತಂದೆಯು ಕೊಟ್ಟಿರುವ ರಾಜ್ಯಭಾಗವನ್ನು ನಾನು ಅನುಭವಿಸುವೆನು. ॥26॥ ಮನುಷ್ಯ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸಮ್ಮಾನಿತರಾದ, ದೇವೇಂದ್ರನಂತೆ ತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ನನ್ನ ಮಹಾತ್ಮಾ ತಂದೆಯವರು ನನಗೆ ಕೊಟ್ಟ ವನವಾಸದ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ನಾನು ನನಗೆ ಪರಮ ಹಿತಕಾರಿ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವೆನು. ಅವರ ಆಜ್ಞೆಗೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ಸರ್ವಲೋಕೇಶ್ವರ ಬ್ರಹ್ಮನ ಅವಿನಾಶೀ ಪದವೂ ಕೂಡ ನನಗೆ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರವಲ್ಲ. ॥27॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಒಂದು ನೂರ ಒಂದನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು ॥101॥

ಒಂದು ನೂರ ಎರಡನೆಯ ಸರ್ಗ

ಭರತನು ಪುನಃ ಶ್ರೀರಾಮನಲ್ಲಿ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವಂತೆ ಒತ್ತಾಯಿಸಿ, ತಂದೆಯ ಮರಣವಾರ್ತೆಯನ್ನು ಅವನಿಗೆ ತಿಳಿಸಿದುದು

ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಭರತನು ಹೀಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದನು. ಅಣ್ಣಾ! ನಾನು ರಾಜ್ಯದ ಅಧಿಕಾರಿಯಲ್ಲದ ಕಾರಣ ಆ ರಾಜಧರ್ಮದ ಅಧಿಕಾರದಿಂದ ರಹಿತನಾಗಿದ್ದೇನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ನನಗೆ ಈ ರಾಜಧರ್ಮವು ಏನು ಉಪಯೋಗವಾದೀತು? ॥1॥ ನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಹಿರಿಯ ಪುತ್ರನು ಇರುವಾಗ ಕಿರಿಯ ಪುತ್ರನು ರಾಜನಾಗಲಾರನು, ಇದು ಹಿಂದಿನಿಂದಲೂ ನಡೆದು ಬಂದಿರುವ ಶಾಶ್ವತ ಧರ್ಮವಾಗಿದೆ. ॥2॥

ಆದ್ದರಿಂದ ರಘುನಂದನ! ನೀನು ನನ್ನೊಂದಿಗೆ ಸಮೃದ್ಧಶಾಲೀ ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ನಡೆ ಮತ್ತು ನಮ್ಮ ಕುಲದ ಅಭ್ಯುದಯಕ್ಕಾಗಿ ನೀನು ರಾಜನಾಗಿ ಪಟ್ಟಾಭಿಷಿಕ್ತನಾಗು. ॥3॥ ಎಲ್ಲ ಜನರು ರಾಜನನ್ನು ಮನುಷ್ಯನೆಂದು ಹೇಳಿದರೂ ನನ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯದಲ್ಲಿ ಅವನು ದೇವತ್ವದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಅವನ ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಅರ್ಥಯುಕ್ತ ಆಚಾರವನ್ನು ಸಾಧಾರಣ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಅಸಂಭವವಾಗಿದೆ. ॥4॥ ನಾನು ಕೇಕಯ ದೇಶದಲ್ಲಿದ್ದೆ ಮತ್ತು ನೀನು ವನಕ್ಕೆ ಹೋಗಿದ್ದೆ, ಆಗ ಅಶ್ವಮೇಧ ಮೊದಲಾದ ಯಜ್ಞಗಳ ಕರ್ತಾ ಹಾಗೂ ಸತ್ಪುರುಷರಿಂದ ಸಮ್ಮಾನಿತ ಬುದ್ಧಿವಂತ ದಶರಥ ಮಹಾರಾಜರು ಸ್ವರ್ಗಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೊರಟಹೋದರು. ॥5॥ ಸೀತೆ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಂದಿಗೆ ನೀನು ರಾಜ್ಯದಿಂದ ಹೊರಡುತ್ತಲೇ, ದುಃಖ-ಶೋಕದಿಂದ ಪೀಡಿತರಾದ ಮಹಾರಾಜರು ಸ್ವರ್ಗಲೋಕಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದರು. ॥6॥ ಪುರುಷಸಿಂಹನೇ! ಏಳು, ತಂದೆಗೆ ಜಲಾಂಜಲಿಯನ್ನು ಕೊಡು. ನಾನು ಮತ್ತು ಈ ಶತ್ರುಘ್ನ ಇಬ್ಬರೂ ಮೊದಲೇ ಅವರಿಗೆ ಜಲಾಂಜಲಿಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟುಬಿಟ್ಟಿದ್ದೇವೆ. ॥7॥

ರಘುನಂದನ! ಪ್ರಿಯಪುತ್ರನು ಕೊಟ್ಟಿರುವ ಜಲಾದಿಗಳು ಪಿತೃಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅಕ್ಷಯವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ನೀನು ತಂದೆಯವರ ಪರಮಪ್ರಿಯ ಪುತ್ರನಾಗಿರುವೆ. ॥8॥ ನಮ್ಮ ತಂದೆಯವರು ನಿನ್ನಿಂದ ಅಗಲುತ್ತಲೇ ಶೋಕದಿಂದ ರುಗ್ಣರಾದರು ಮತ್ತು ನಿನ್ನ ಶೋಕದಲ್ಲೇ ಮಗ್ನರಾದರು. ನಿನ್ನನ್ನೇ ನೋಡುವ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ, ನಿನ್ನಲ್ಲೇ ನೆಟ್ಟಿರುವ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ತೊಡೆಯಲಾರದೆ, ನಿನ್ನನ್ನೇ ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾ ಸ್ವರ್ಗಸ್ಥರಾದರು. ॥9॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ನೂರ ಎರಡನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು.॥102॥

ನೂರ ಮೂರನೆಯ ಸರ್ಗ

ತಂದೆಯ ಮರಣ ವಾರ್ತೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ಶ್ರೀರಾಮನೇ ಮೊದಲಾದವರ ದುಃಖ, ತಂದೆಗಾಗಿ ಜಲಾಂಜಲಿಯನ್ನಿತ್ತು ಪಿಂಡಪ್ರದಾನ ಮಾಡಿದುದು

ಭರತನು ಹೇಳಿದ ತಂದೆಯ ಮರಣದ ಕರುಣಾಜನಕ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ದುಃಖದಿಂದಾಗಿ ಮೂರ್ಛಿತನಾದನು. ॥1॥

ಭರತನು ಆಡಿದ ಮಾತು ವಜ್ರದಂತೆ ತಗಲಿತು, ದಾನವ ಶತ್ರು ಇಂದ್ರನು ಯುದ್ಧಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ವಜ್ರದ ಪ್ರಹಾರಮಾಡಿದಂತೇ ಇತ್ತು. ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಅಪ್ರಿಯವಾದ ವಾಗ್ವಜ್ರವನ್ನು ಕೇಳಿ ಪರಂತಪನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನು-ಟೊಂಗೆಗಳು ಮೇಲಕ್ಕೆ ಚಾಚಿದ ಮರವನ್ನು ಕೊಡಲಿಯಿಂದ ಕಡಿದುಬೀಳುವಂತೆ, ಎರಡೂ ಕೈಗಳನ್ನೆತ್ತಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಕುಸಿದುಬಿದ್ದನು. (ಭರತನ ದರ್ಶನದಿಂದ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಹರ್ಷ ಉಂಟಾಗಿತ್ತು, ತಂದೆಯ ಮೃತ್ಯುವಿನ ಸಂವಾದದಿಂದ ದುಃಖವಾಗಿತ್ತು; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಹುಲುಸಾಗಿದ್ದ ಮತ್ತು ತುಂಡಾದ ಮರದ ಉಪಮೆ ಕೊಡಲಾಗಿದೆ). ॥2-3॥ ಪೃಥಿವೀಪತಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ಹೀಗೆ ನೆಲದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿದರೆ - ನದಿಯ ತೀರವನ್ನು ದಂತದಿಂದ ವಿದೀರ್ಣಗೊಳಿಸಿ ಬಳಲಿ ಮಲಗಿದ ಆನೆಯಂತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿದ್ದನು. ಶೋಕದಿಂದ ದುರ್ಬಲನಾದ ಆ ಮಹಾಧನುರ್ಧರ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಸುತ್ತುವರೆದು ಸೀತಾ ಸಹಿತ ಅಳುತ್ತಿರುವ ಮೂವರೂ ಸಹೋದರರು ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಕಂಬನಿಗಳಿಂದ ಒದ್ದೆಯಾಗಿಸಿದರು. ॥4-5॥ ಸ್ವಲ್ಪ ಹೊತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಎಚ್ಚರಗೊಂಡಾಗ ಕಂಗಳಿಂದ ಕಂಬನಿಯನ್ನು ಹರಿಸುತ್ತಾ ಕಕುತ್ಸ್ಥಕುಲಭೂಷಣ ಶ್ರೀರಾಮನು ದೀನವಾಣಿಯಲ್ಲಿ ವಿಲಾಪ ಮಾಡತೊಡಗಿದನು. ॥6॥

ಪೃಥಿವೀಪತಿ ದಶರಥ ಮಹಾರಾಜರು ಸ್ವರ್ಗಸ್ಥರಾದುದನ್ನು ಕೇಳಿ ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ಶ್ರೀರಾಮನು ಭರತನಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಧರ್ಮಯುಕ್ತ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು - ॥7॥ ತಮ್ಮ! ತಂದೆಯವರು ಪರಲೋಕವಾಸಿಗಳಾದಾಗ ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಬಂದು ಈಗ ನಾನು ಏನು ಮಾಡಲಿ? ಆ ರಾಜಶಿರೋಮಣಿ ತಂದೆಯವರಿಂದ ಹೀನವಾದ ಈ ಅಯೋಧ್ಯೆಯನ್ನು ಈಗ ಯಾರು ಪಾಲಿಸಬಲ್ಲರು? ॥8॥

ಅಯ್ಯೋ! ನನ್ನ ಶೋಕದಿಂದಲೇ ಮೃತ್ಯುವನ್ನೈದಿದ ಅವರ ಅಂತ್ಯಸಂಸ್ಕಾರವನ್ನು ನಾನು ಮಾಡದೆ ಹೋದೆನಲ್ಲ. ನನ್ನಂತಹ ವ್ಯರ್ಥವಾಗಿ ಹುಟ್ಟಿದ ಪುತ್ರನಿಂದ ಆ ಮಹಾತ್ಮಾ ತಂದೆಯವರ ಯಾವ ಕಾರ್ಯ ಸಿದ್ಧವಾಯಿತು? ॥9॥ ನಿಷ್ಪಾಪ ಭರತನೇ! ನೀನೇ ಕೃತಾರ್ಥನಾಗಿರುವೆ, ನೀನು ಭಾಗ್ಯವಂತನಾಗಿರುವೆ; ಅದರಿಂದ ನೀನು ಮತ್ತು ಶತ್ರುಘ್ನನು ಎಲ್ಲ ಪಾರಲೌಕಿಕ ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಸಂಸ್ಕಾರ ಕರ್ಮದ ಮೂಲಕ ಪೂಜೆ ಮಾಡಿರುವಿರಿ. ॥10॥ ದಶರಥ ಮಹಾರಾಜರಿಂದ ರಹಿತವಾದ ಅಯೋಧ್ಯೆಯು ಈಗ ಮುಖ್ಯ ಶಾಸಕನಿಲ್ಲದೆ ಅಸ್ವಸ್ಥ ಹಾಗೂ ದುಃಖಿ ಆಗಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ವನವಾಸದಿಂದ ಮರಳಿದರೂ ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಹೋಗುವ ಉತ್ಸಾಹ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಉಳಿಯಲಿಲ್ಲ. ॥11॥

ಪರಂತಪ ಭರತನೇ! ವನವಾಸದ ಅವಧಿ ಮುಗಿಸಿ ನಾನು ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಹೋದರೆ ಮತ್ತೆ ನನಗೆ ಕರ್ತವ್ಯದ ಉಪದೇಶ ಯಾರು ಮಾಡುವರು? ಏಕೆಂದರೆ ತಂದೆಯವರಾದರೋ ಪರಲೋಕವಾಸಿಗಳಾದರು. ॥12॥ ಮೊದಲು ನಾನು ಅವರ ಯಾವುದೇ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸಿದಾಗ ಅವರು ನನ್ನ ಸದ್ವ್ಯವಹಾರವನ್ನು ನೋಡಿ ನನ್ನ ಉತ್ಸಾಹವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಾಗಿಸಲು ಹೇಳಿದ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಕಿವಿಗಳಿಗೆ ಸುಖ ಕೊಡುವಂತಹುದಾಗಿದ್ದವು. ಅಂತಹ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಈಗ ನಾನು ಯಾರ ಮುಖದಿಂದ ಕೇಳುವೆನು? ॥13॥ ಭರತನಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಶೋಕಸಂತಪ್ತನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನು ಪೂರ್ಣ ಚಂದ್ರನಂತೆ ಮನೋಹರ ಮುಖವುಳ್ಳ, ತನ್ನ ಪತ್ನಿಯ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು ಇಂತೆಂದನು - ॥14॥

ಸೀತೇ! ನಿನ್ನ ಮಾವನವರು ಹೊರಟುಹೋದರು. ಲಕ್ಷ್ಮಣ! ನೀನು ಪಿತೃಹೀನನಾದೆ. ಭರತನು ಪೃಥಿವೀಪತಿ ದಶರಥ ಮಹಾರಾಜರ ಸ್ವರ್ಗವಾಸದ ದುಃಖಮಯ ಸಮಾಚಾರ ಹೇಳುತ್ತಿರುವನು. ॥15॥ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಆ ಎಲ್ಲ ಯಶಸ್ವೀ ಕುಮಾರರ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಕಂಬನಿ ಚಿಮ್ಮಿದವು. ॥16॥ ಅನಂತರ ಎಲ್ಲ ಸಹೋದರರು ದುಃಖಿಯಾದ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಸಾಂತ್ವನ ನೀಡುತ್ತಾ - ಅಣ್ಣಾ! ಈ ಪೃಥಿವೀಪತಿ ತಂದೆಯರಿಗೆ ಜಲಾಂಜಲಿಯನ್ನು ಕೊಡಿರಿ. ॥17॥ ತನ್ನ ಮಾವನವರಾದ ದಶರಥ ಮಹಾರಾಜರು ಸ್ವರ್ಗಸ್ಥರಾದ ಸಮಾಚಾರವನ್ನು ಕೇಳಿ ಸೀತೆಯ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಕಂಬನಿ ತುಂಬಿ ಬಂದವು. ಅವಳು ತನ್ನ ಪ್ರಿಯತಮ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ಕಡೆಗೆ ನೋಡದಾದಳು. ॥18॥

ಬಳಿಕ ಅಳುತ್ತಿರುವ ಜನಕಕುಮಾರಿಗೆ ಸಾಂತ್ವನ ನೀಡುತ್ತಾ, ದುಃಖಮಗ್ನ ಶ್ರೀರಾಮನು ಅತ್ಯಂತ ದುಃಖಿತನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಲ್ಲಿ ಇಂತೆಂದನು - ॥19॥ ತಮ್ಮಾ! ನೀನು ಇಂಗುದೀ ಫಲದ ಹಿಟ್ಟನ್ನು ಮತ್ತು ನೂತನವಾದ ಎರಡು ನಾರುಮಡಿಯನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಬಾ. ನಾನು ಮಹಾತ್ಮಾ ತಂದೆಯವರಿಗೆ ತರ್ಪಣ-ಜಲಾಂಜಲಿಯನ್ನು ಕೊಡಲು ಹೊರಡುತ್ತೇನೆ. ॥20॥ ಸೀತೆಯು ಮುಂದೆ ಮುಂದೆ ಹೋಗಲಿ, ಅವಳ ಹಿಂದೆ ನೀನು ನಡೆ ಹಾಗೂ ನಿನ್ನ ಹಿಂದೆ ನಾನು ಬರುವೆನು. ಶೋಕದ ಸಮಯ ಇದೇ ರೂಢಿಯಾಗಿದೆ, ಅದು ಅತ್ಯಂತ ದಾರುಣವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ॥21॥

ಅನಂತರ ಅವರ ಕುಲ ಪರಂಪರಾಗತ ಸೇವಕನೂ, ಆತ್ಮಜ್ಞಾನಿಯೂ, ಪರಮ ಬುದ್ಧಿವಂತನೂ, ಕೋಮಲ ಸ್ವಭಾವದವನೂ, ಜಿತೇಂದ್ರಿಯನೂ, ತೇಜಸ್ವಿಯೂ, ಶ್ರೀರಾಮನ ಸುದೃಢ ಭಕ್ತನೂ ಆದ ಸುಮಂತ್ರನು ಸಮಸ್ತ ರಾಜಕುಮಾರರೊಂದಿಗೆ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಧೈರ್ಯ ನೀಡುತ್ತಾ, ಅವನಿಗೆ ಕೈಯಾಸರೆಯಾಗಿ ಮಂಗಳಕರ ಮಂದಾಕಿನಿಯ ತೀರಕ್ಕೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋದನು. ॥22-23॥

ಆ ಯಶಸ್ವೀ ರಾಜಕುಮಾರರು ಸದಾ ಪುಷ್ಪಿತಕಾನನದಿಂದ ಶೋಭಿಸುವ, ವೇಗವಾಗಿ ಹರಿಯುವ, ಉತ್ತಮ ಸ್ನಾನದ ಘಟ್ಟಗಳುಳ್ಳ ರಮಣೀಯ ಮಂದಾಕಿನೀ ನದಿಯ ತೀರಕ್ಕೆ ಕಷ್ಟಪಟ್ಟು ತಲುಪಿ, ಅದರ ಕೆಸರಿಲ್ಲದ, ಮಂಗಳಪ್ರದ, ತೀರ್ಥಭೂತ ಜಲದಿಂದ ರಾಜನಿಗೆ ಜಲಾಂಜಲಿಯನ್ನಿತ್ತರು. ಆಗ - ಅಪ್ಪಾ! ‘ಈ ಜಲವು ತಮ್ಮ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ಅರ್ಪಿತವಾಗಲಿ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದರು. ॥24-25॥

ಮಹೀಪಾಲಕ ಶ್ರೀರಾಮನು ನೀರು ತುಂಬಿದ ಅಂಜಲಿಯನ್ನು ಹಿಡಿದು ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ತಿರುಗಿ ಅಳುತ್ತಾ - ‘ನನ್ನ ಪೂಜ್ಯ ತಂದೆಯವರಾದ ರಾಜಶಿರೋಮಣಿ ದಶರಥ ಮಹಾರಾಜರೇ! ಇಂದು ನಾನು ಕೊಡುವ ಈ ನಿರ್ಮಲ ಜಲವು ಪಿತೃಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋದ ನಿಮಗೆ ಅಕ್ಷಯವಾಗಿ ಸಿಗಲಿ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಅರ್ಪಿಸಿದನು. ॥26-27॥ ಜಲಪ್ರದಾನ ನಂತರ ಮಂದಾಕಿನೀ ನೀರಿನಿಂದ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಬಂದು ತೇಜಸ್ವೀ ರಘುನಾಥನು ತನ್ನ ಸಹೋದರರೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿ ತಂದೆಗೆ ಪಿಂಡಪ್ರದಾನ ಮಾಡಿದನು. ॥28॥

ಅವನು ಇಂಗುದಿ ಹಿಟ್ಟಿಗೆ ಯಲಚಿಕಾಯನ್ನು ಬೆರೆಸಿ ಪಿಂಡವನ್ನು ಮಾಡಿ, ಹರಡಿದ ದರ್ಭೆಯ ಮೇಲೆ ಇಟ್ಟು ಅತ್ಯಂತ ದುಃಖದಿಂದ ಆರ್ತನಾಗಿ ಅಳುತ್ತಾ ಇಂತೆಂದನು - ॥29॥

ಮಹಾರಾಜರೇ! ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಈ ಭೋಜನವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿರಿ; ಏಕೆಂದರೆ ಇಂದಿನ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ನಮ್ಮ ಆಹಾರ ಇದೇ ಆಗಿದೆ. ಮನುಷ್ಯನು ತಿನ್ನುವ ಅನ್ನವನ್ನೇ ದೇವತೆಗಳೂ ಸ್ವೀಕರಿಸುವರು. ॥30॥ ಬಳಿಕ ಮಂದಾಕಿನೀ ತೀರದಿಂದ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಬಂದು ಪೃಥಿವೀ ಪಾಲಕ ಪುರುಷಸಿಂಹ ಶ್ರೀರಾಮನು ಸುಂದರ ಶಿಖರವುಳ್ಳ ಚಿತ್ರಕೂಟ ಪರ್ವತವನ್ನು ಹತ್ತಿ, ಪರ್ಣ ಕುಟಿಯ ಬಾಗಿಲಿಗೆ ಬಂದು ಭರತ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣರಿಬ್ಬರ ಕೈಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ಅಳತೊಡಗಿದನು. ॥31-32॥

ಸೀತಾಸಹಿತ ಅಳುತ್ತಿರುವ ನಾಲ್ವರು ಸಹೋದರರು ಅಳುವ ಧ್ವನಿಯು ಆ ಪರ್ವತದ ಮೇಲೆ ಸಿಂಹ ಗರ್ಜನೆಯಂತೆ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸತೊಡಗಿತು. ॥33॥ ತಂದೆಗೆ ಜಲಾಂಜಲಿಯನ್ನು ನೀಡಿ ಮಹಾಬಲಿ ಸಹೋದರರು ಅಳುತ್ತಿರುವ ತುಮುಲನಾದವನ್ನು ಕೇಳಿ ಭರತನ ಸೈನಿಕರು ಭಯದ ಆಶಂಕೆಯಿಂದ ಭಯಗೊಂಡರು. ಮತ್ತೆ ಅದನ್ನು ಗುರುತಿಸಿ ಅವರು ಪರಸ್ಪರ ಹೇಳಿಕೊಂಡರು - ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಭರತನು ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಭೆಟ್ಟಿಯಾಗಿರುವನು. ತಮ್ಮ ತಂದೆಯ ಪರಲೋಕವಾಸಕ್ಕಾಗಿ ಶೋಕಿಸುತ್ತಿರುವ ಆ ನಾಲ್ವರು ಸಹೋದರರು ಅಳುವ ಈ ಮಹಾ ಶಬ್ದವಾಗಿದೆ. ॥34-35॥ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ತಮ್ಮ ವಾಹನಗಳನ್ನು ಅಲ್ಲೇ ಬಿಟ್ಟು, ಆ ಶಬ್ದವು ಕೇಳಿ ಬರುತ್ತಿದ್ದ ಕಡೆಗೆ ಮುಖಮಾಡಿ ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತರಾಗಿ ಓಡತೊಡಗಿದರು. ॥36॥ ಅವರಿಗಿಂತ ಬೇರೆಯಾದ ಕೆಲವು ಸುಕುಮಾರ ಮನುಷ್ಯರು ಕುದುರೆಗಳ ಮೇಲೆ, ಆನೆಗಳ ಮೇಲೆ ರಥದಿಂದಲೇ ಮುಂದೆ ನಡೆದರು. ಎಷ್ಟೋ ಜನರು ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಲ್ಲೇ ಹೊರಟರು. ॥37॥ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಪರದೇಶಕ್ಕೆ ಬಂದು ಸ್ವಲ್ಪದಿನಗಳೇ ಆಗಿದ್ದರೂ ಅವನು ದೀರ್ಘಕಾಲದಿಂದಲೇ ಪರದೇಶದಲ್ಲಿ ಇರುವನೆಂದೇ ಜನರಿಗೆ ಅನಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಆದ್ದರಿಂದ ಎಲ್ಲ ಜನರು ಅವನ ದರ್ಶನಕ್ಕಾಗಿ ಆತುರಾತುರವಾಗಿ ಆಶ್ರಮದ ಕಡೆಗೆ ಧಾವಿಸಿದರು. ॥38॥ ಆ ಜನರು ನಾಲ್ವರೂ ಸಹೋದರರ ಭೆಟ್ಟಿಯನ್ನು ನೋಡುವ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಆನೆ, ಕುದುರೆ, ರಥ ಮೊದಲಾದ ವಾಹನಗಳ ಮೂಲಕ ಬಹಳ ಲಗುಬಗೆಯಿಂದ ನಡೆದರು. ॥39॥

ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರದ ವಾಹನಗಳ ಹಾಗೂ ರಥಗಳ ಚಕ್ರದಿಂದ ಆಕ್ರಾಂತವಾದ ಆ ಭೂಮಿಯು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಆಗುವ ಮೇಘ ಗರ್ಜನೆಯಂತೆ ಭಯಂಕರ ಶಬ್ದ ಮಾಡತೊಡಗಿತು. ॥40॥ ಆ ತುಮುಲನಾದದಿಂದ ಭಯಗೊಂಡ ಆನೆಗಳು ಹೆಣ್ಣಾನೆಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರೆದು ಮದಗಂಧದಿಂದ ಆ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಸುವಾಸಿತಗೊಳಿಸುತ್ತಾ ಅಲ್ಲಿಂದ ಇನ್ನೊಂದು ವನಕ್ಕೆ ಹೋದವು. ॥41॥ ಹಂದಿಗಳು, ನರಿಗಳು, ಸಿಂಹಗಳು, ಕಾಡುಕೋಣಗಳು, ಹುಲಿಗಳು, ಗೋಕರ್ಣ ಮೃಗಗಳು, ಗವಯ (ಕಾಡುಹಸು)ಗಳು, ಚುಕ್ಕೆಗಳುಳ್ಳ ಜಿಂಕೆಗಳು ಸಂತ್ರಸ್ತವಾಗಿ ಬೇರೆ ಕಾಡಿಗೆ ಓಡಿಹೋದವು. ॥42॥ ಚಕ್ರವಾಕ, ಹಂಸ, ನೀರು ಕೋಳಿ, ಬಕ, ಕಾರಂಡವ, ಕೋಗಿಲೆಗಳು, ಕ್ರೌಂಚಪಕ್ಷಿಗಳು ಗಾಬರಿಗೊಂಡು ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ದಿಕ್ಕುಗಳಿಗೆ ಹಾರಿಹೋದವು. ॥43॥ ಆ ಶಬ್ದದಿಂದ ಹೆದರಿದ ಪಕ್ಷಿಗಳಿಂದ ಆಕಾಶ ಮತ್ತು ಮನುಷ್ಯರಿಂದ ಅಲ್ಲಿಯ ಭೂಮಿ ತುಂಬಿಹೋಯಿತು. ಹೀಗೆ ಭೂಮ್ಯಾಕಾಶಗಳು ಶೋಭಿಸತೊಡಗಿದವು. ॥44॥ ಆತುರವಾಗಿ ತಲುಪಿದ ಜನರು - ಯಶಸ್ವೀ, ಪಾಪರಹಿತ, ಪುರುಷಸಿಂಹ ಶ್ರೀರಾಮನು ವೇದಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿದರು. ॥45॥ ಶ್ರೀರಾಮನ ಬಳಿಗೆ ಹೋದಾಗ ಎಲ್ಲರ ಮುಖಗಳು ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ಒದ್ದೆಯಾದುವು. ಎಲ್ಲರೂ ಮಂಥರೆಸಹಿತ ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನು ನಿಂದಿಸತೊಡಗಿದರು. ॥46॥ ಅವರೆಲ್ಲರ ನೇತ್ರಗಳು ಕಂಬನಿಗಳಿಂದ ತುಂಬದ್ದವು, ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಅತ್ಯಂತ ದುಃಖಿತರಾಗಿದ್ದರು. ಧರ್ಮಜ್ಞ ಶ್ರೀರಾಮನು ಅವರನ್ನು ನೋಡಿ ತಂದೆ-ತಾಯಿಯರಂತೆ ಎದೆಗೊತ್ತಿಕೊಂಡನು. ॥47॥

ಶ್ರೀರಾಮನು ಕೆಲವರನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡನು, ಕೆಲವರು ಅವನ ಚರಣಗಳಲ್ಲಿ ವಂದಿಸಿಕೊಂಡರು. ರಾಜಕುಮಾರ ಶ್ರೀರಾಮನು ಆಗ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿರುವ ಎಲ್ಲ ಮಿತ್ರರನ್ನು ಮತ್ತು ಬಂಧು - ಬಾಂಧವರನ್ನು ಯಥಾಯೋಗ್ಯ ಸಮ್ಮಾನಿಸಿದನು. ॥48॥ ಆ ಸಮಯ ಅಲ್ಲಿ ಅಳುತ್ತಿರುವ ಆ ಮಹಾತ್ಮರ ರೋದನ ಶಬ್ದವು ಪೃಥಿವೀ, ಆಕಾಶ, ಪರ್ವತಗಳ ಗುಹೆಗಳು, ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿ ನಿರಂತರ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸುತ್ತಾ ಮೃದಂಗದ ಧ್ವನಿಯಂತೆ ಕೇಳಿಬರುತ್ತಿತ್ತು. ॥49॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಒಂದು ನೂರ ಮೂರನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥103॥

ಒಂದು ನೂರ ನಾಲ್ಕನೆಯ ಸರ್ಗ

ವಸಿಷ್ಠರ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ಹೊರಟ ಕೌಸಲ್ಯಾ, ಸುಮಿತ್ರೆಯರು ಮಂದಾಕಿನೀ ನದಿಯ ತೀರದಲ್ಲಿ ಬಹಳ ದುಃಖಿಸಿದುದು, ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣ-ಸೀತೆಯರು ಕೌಸಲ್ಯೆಯೇ ಮೊದಲಾದ ತಾಯಂದಿರಿಗೂ ವಸಿಷ್ಠರಿಗೂ ಅಭಿವಂದಿಸಿದುದು

ಮಹರ್ಷಿ ವಸಿಷ್ಠರು ದಶರಥನ ರಾಣಿಯರನ್ನು ಮುಂದುಮಾಡಿಕೊಂಡು ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ನೋಡುವ ಅಭಿಲಾಷೆಯಿಂದ ಅವನ ಆಶ್ರಮವಿರುವ ಸ್ಥಾನದ ಕಡೆಗೆ ಹೊರಟರು. ॥1॥ ರಾಜನ ರಾಣಿಯರು ನಿಧಾನವಾಗಿ ನಡೆಯುತ್ತಾ ಮಂದಾಕಿನಿಯ ತೀರಕ್ಕೆ ಬಂದಾಗ ಅವರು ಅಲ್ಲಿ ಶ್ರೀರಾಮ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಸ್ನಾನಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಘಟ್ಟವನ್ನು ನೋಡಿದರು. ॥2॥
ಆಗ ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಮುಖದಲ್ಲಿ ಅಶ್ರುಧಾರೆ ಹರಿಯುತ್ತಿತ್ತು. ಆಕೆಯು ಶುಷ್ಕಮುಖದಿಂದ ದೀನ ಸುಮಿತ್ರೆ ಮತ್ತು ಇತರ ರಾಣಿಯರಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದಳು. ॥3॥ ಯಾರನ್ನು ರಾಜ್ಯದಿಂದ ಹೊರಹಾಕಲಾಗಿದೆಯೋ, ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ಕ್ಲೇಶ ಕೊಡದಿರುವ ಕಾರ್ಯವನ್ನೇ ಮಾಡುವರೋ, ಆ ನನ್ನ ಅನಾಥ ಮಕ್ಕಳ ಈ ದುರ್ಗಮತಮ ತೀರ್ಥವಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ಮೊಟ್ಟಮೊದಲು ಇವರು ಸ್ವೀಕರಿಸಿರುವರು. ॥4॥

ಸುಮಿತ್ರೇ! ಆಲಸ್ಯರಹಿತ ನಿನ್ನ ಪುತ್ರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಸ್ವತಃ ಬಂದು ಸದಾಕಾಲ ಇಲ್ಲಿಂದ ನನ್ನ ಪುತ್ರನಿಗಾಗಿ ನೀರನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗುವನು. ॥5॥ ನಿನ್ನ ಪುತ್ರನು ಅತಿ ಸಣ್ಣದಾದ ಸೇವಾ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದರೂ ಇದರಿಂದ ನಿಂದಿತನಾಗಲಿಲ್ಲ; ಯಾಕೆಂದರೆ ಸದ್ಗುಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಅಣ್ಣನ ಪ್ರಯೋಜನ ರಹಿತವಾದ ಎಲ್ಲ ಕಾರ್ಯಗಳು ನಿಂದಿತವಾಗುತ್ತವೆ. ॥6॥ ನಿನ್ನ ಈ ಪುತ್ರನೂ ಕೂಡ ಇಂದು ಸಹಿಸುತ್ತಿರುವ ಕ್ಲೇಶಗಳಿಗೆ ಯೋಗ್ಯನಲ್ಲ. ಈಗ ಶ್ರೀರಾಮನು ಮರಳಿದಾಗ, ನಿಮ್ನ ಶ್ರೇಣಿಯ ಜನರಿಗೆ ಯೋಗ್ಯವಾದ ದುಃಖಜನಕ ಕಾರ್ಯವು ಅವನ ಮುಂದೆ ಪ್ರಸ್ತುತವಾಗಿದೆಯೋ ಅದನ್ನು ಮಾಡುವ ಸಂದರ್ಭ ಅವನಿಗೆ ಇರಲಾರದು. ॥7॥ ಮುಂದಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ವಿಶಾಲಲೋಚನೆ ಕೌಸಲ್ಯೆಯು-ಶ್ರೀರಾಮನು ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ ಹರಡಿದ ದಕ್ಷಿಣಾಗ್ರ ದರ್ಭೆಗಳ ಮೇಲೆ ತನ್ನ ತಂದೆಗಾಗಿ ಇರಿಸಿದ ಇಂಗುದಿಯ ಹಿಟ್ಟಿನ ಪಿಂಡಗಳನ್ನು ನೋಡಿದಳು. ॥8॥

ದುಃಖಿತನಾದ ರಾಮನು ತಂದೆಗಾಗಿ ನೆಲದಲ್ಲಿ ಇರಿಸಿದ ಆ ಪಿಂಡವನ್ನು ನೋಡಿ ದೇವೀ ಕೌಸಲ್ಯೆಯು ದಶರಥನ ಎಲ್ಲ ರಾಣಿಯರಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದಳು - ॥9॥

ತಂಗಿಯರಿರಾ! ನೋಡಿ, ಶ್ರೀರಾಮನು ಇಕ್ಷ್ವಾಕು ಕುಲದ ಸ್ವಾಮಿ ರಘುಕುಲಭೂಷಣ ಮಹಾತ್ಮಾ ತಂದೆಗಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಪಿಂಡದಾನ ಮಾಡಿರುವನು. ॥10॥ ದೇವತೆಗಳಂತೆ ತೇಜಸ್ವೀ ಆ ಮಹಾಮನಾ ಭೂಪಾಲರು ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಉತ್ತಮ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿ ಬಿಟ್ಟಿರುವರು. ಅವರಿಗಾಗಿ ಈ ಭೋಜನ ಉಚಿತವಲ್ಲ ಎಂದೇ ನಾನು ತಿಳಿಯುತ್ತೇನೆ. ॥11॥ ಯಾರು ನಾಲ್ಕು ಸಮುದ್ರಗಳಿಂದ ಆವರಿಸಿದ ಪೃಥಿವಿಯ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಭೋಗಿಸಿ ಭೂತಳದಲ್ಲಿ ದೇವೇಂದ್ರನಂತೆ ಪ್ರತಾಪಿಯಾಗಿದ್ದರೋ, ಆ ದಶರಥ ಭೂಪಾಲರು ಇಂಗುದಿ ಹಿಟ್ಟಿನ ಪಿಂಡವನ್ನು ಹೇಗೆ ತಿನ್ನುವರು? ॥12॥

ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಇದಕ್ಕಿಂತ ಮಿಗಿಲಾದ ಮಹಾದುಃಖವು ಬೇರೆ ಯಾವುದೂ ಕಂಡುಬರುವುದಿಲ್ಲ. ದೈವಕ್ಕೆ ಅಧೀನನಾಗಿ
ಶ್ರೀರಾಮನು ಸಮೃದ್ಧಿಶಾಲಿ ಆಗಿದ್ದರೂ ತನ್ನ ಪಿತನಿಗೆ ಇಂಗುದಿಯ ಹಿಟ್ಟಿನ ಪಿಂಡ ಕೊಟ್ಟಿರುವನು. ॥13॥ ಶ್ರೀರಾಮನು ತನ್ನ ತಂದೆಗೆ ಇಂಗುದಿ ಹಿಟ್ಟನ್ನು ಪ್ರದಾನ ಮಾಡಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ದುಃಖದಿಂದ ನನ್ನ ಹೃದಯವು ಏಕೆ ನುಚ್ಚುನೂರಾಗುವುದಿಲ್ಲ? ॥14॥ ‘ಮನುಷ್ಯನು ಯಾವ ಅನ್ನವನ್ನು ತಿನ್ನುವನೋ, ಅವನ ದೇವತೆಯು ಅದೇ ಅನ್ನವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದು’ ಈ ನಾಣ್ನುಡಿಯು ಸತ್ಯವಾದುದೆಂದೇ ಈಗ ನನಗೆ ಭಾಸವಾಗುತ್ತಿದೆ. ॥15॥

ಈ ಪ್ರಕಾರ ಶೋಕದಿಂದ ಆರ್ತಳಾದ ಕೌಸಲ್ಯೆಯನ್ನು ಆಗ ಆಕೆಯ ಸವತಿಯರು ಸಮಜಾಯಿಸಿ ಮುಂದಕ್ಕೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋದರು. ಆಶ್ರಮವನ್ನು ತಲುಪಿ ಅವರೆಲ್ಲರೂ - ಸ್ವರ್ಗದಿಂದ ಬಿದ್ದ ದೇವತೆಯಂತೆ ಕಂಡುಬರುವ
ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ನೋಡಿದರು. ॥16॥ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಪರಿತ್ಯಜಿಸಿ ತಪಸ್ವೀ ಜೀವನವನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತಿರುವ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ನೋಡಿ ಅವನ ತಾಯಂದಿರು ಶೋಕಾತುರರಾಗಿ, ಆರ್ತಭಾವದಿಂದ ಬಿಕ್ಕಿ-ಬಿಕ್ಕಿ ಅಳುತ್ತಾ ಕಂಬನಿಗರೆದರು. ॥17॥ ಸತ್ಯಪ್ರತಿಜ್ಞನಾದ ನರಶ್ರೇಷ್ಠ ಶ್ರೀರಾಮನು ತಾಯಂದಿರನ್ನು ನೋಡಿದೊಡನೆ ಎದ್ದು ನಿಂತು, ಕ್ರಮವಾಗಿ ಎಲ್ಲರ ಚರಣಗಳಲ್ಲಿ ವಂದಿಸಿಕೊಂಡನು. ॥18॥

ವಿಶಾಲನೇತ್ರಗಳುಳ್ಳ ತಾಯಂದಿರು ಸ್ನೇಹವಶರಾಗಿ ಕೋಮಲ ಬೆರಳುಗಳುಳ್ಳ ಸ್ಪರ್ಶಸುಖಮಯ ಸುಂದರ ಕೈಗಳಿಂದ ಶ್ರೀರಾಮನ ಬೆನ್ನಿನ ಧೂಳನ್ನು ಒರೆಸಿದರು. ॥19॥ ಶ್ರೀರಾಮನ ಬಳಿಕ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ ಆ ಎಲ್ಲ ದುಃಖಿತರಾದ ತಾಯಂದಿರನ್ನು ನೋಡಿ ದುಃಖಿತನಾಗಿ, ಸ್ನೇಹಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ನಿಧಾನವಾಗಿ ನಮಸ್ಕಾರ ಮಾಡಿದನು. ॥20॥ ಆ ಎಲ್ಲ ತಾಯಂದಿರು ಶ್ರೀರಾಮನೊಡನೆ ವರ್ತಿಸಿದಂತೆ ಉತ್ತಮ ಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ದಶರಥನಂದನ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಲ್ಲಿಯೂ ವ್ಯವಹರಿಸಿದರು. ॥21॥

ಅನಂತರ ಕಂಬನಿ ತುಂಬಿದ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ ದುಃಖಿಯಾದ ಸೀತೆಯೂ ಎಲ್ಲ ಅತ್ತೆಯಂದಿರ ಚರಣಗಳಲ್ಲಿ ವಂದಿಸಿಕೊಂಡು
ಅವರ ಮುಂದೆ ನಿಂತುಕೊಂಡಳು. ॥22॥ ಆಗ ದುಃಖ ಪೀಡಿತಳಾದ ಕೌಸಲ್ಯೆಯು ತಾಯಿಯು ತನ್ನ ಮಗಳನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವಂತೆ ವನವಾಸದಿಂದಾಗಿ ದುರ್ಬಲಳಾದ ಸೀತೆಯನ್ನು ಎದೆಗೊತ್ತಿಕೊಂಡು ಹೀಗೆ ನುಡಿದಳು. ॥23॥ ವಿದೇಹ ರಾಜನ ಪುತ್ರೀ, ದಶರಥ ಮಹಾರಾಜರ ಸೊಸೆ ಹಾಗೂ ಶ್ರೀರಾಮನ ಪತ್ನೀ ಈ ನಿರ್ಜನ ವನದಲ್ಲಿ ಏಕೆ ದುಃಖ ಅನುಭವಿಸುತ್ತಿರುವಳು? ॥24॥

ಮಗಳೇ! ನಿನ್ನ ಮುಖವು ಬಿಸಿಲಿನಿಂದ ಬಾಡಿದ ಕಮಲದಂತೆ, ಒಣಗಿಹೋದ ಉತ್ಪಲದಂತೆ, ಧೂಳು ಹಿಡಿದ ಬಂಗಾರದಂತೆ, ಮೋಡಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ ಚಂದ್ರನಂತೆ ಕಳಾಹೀನವಾಗಿದೆ. ॥25॥ ವಿದೇಹ ನಂದಿನಿ! ಬೆಂಕಿಯು ತನ್ನ ಉತ್ಪತ್ತಿಸ್ಥಾನವಾದ ಕಟ್ಟಿಗೆಯನ್ನು ಸುಟ್ಟು ಬಿಡುವಂತೆಯೇ ನಿನ್ನ ಈ ಮುಖವನ್ನು ನೋಡಿ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸಂಕಟರೂಪೀ ಅರಣಿಯಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾದ ಈ ಶೋಕಾಗ್ನಿಯು ನನ್ನನ್ನು ಸುಡುತ್ತಾ ಇದೆ. ॥26॥ ಶೋಕಾಕುಲಳಾದ ತಾಯಿ ಈ ಪ್ರಕಾರ ವಿಲಾಪ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಭರತಾಗ್ರಜನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನು ವಸಿಷ್ಠರ ಚರಣಗಳಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದು ಎರಡೂ ಕಾಲುಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡನು. ॥27॥ ದೇವೇಂದ್ರನು ಬೃಹಸ್ಪತಿಯರ ಚರಣಗಳನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸುವಂತೆಯೇ, ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ತೇಜಸ್ಸುಳ್ಳ ಪುರೋಹಿತ ವಸಿಷ್ಠರ ಎರಡೂ ಚರಣಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ಶ್ರೀರಾಮನು ಅವರೊಂದಿಗೆ ನೆಲದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತನು. ॥28॥ ಅನಂತರ ಧರ್ಮಾತ್ಮ ಭರತನು ತನ್ನೊಂದಿಗೆ ಬಂದಿರುವ ಎಲ್ಲ ಮಂತ್ರಿಗಳು, ಮುಖ್ಯ-ಮುಖ್ಯ ಪುರವಾಸಿಗಳು, ಸೈನಿಕರು, ಪರಮ ಧರ್ಮಜ್ಞ ಪುರುಷರೊಂದಿಗೆ ತನ್ನಣ್ಣನ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ ಅವನ ಹಿಂದೆ ಕುಳಿತುಕೊಂಡನು. ॥29॥ ಆಗ ಶ್ರೀರಾಮನ ಆಸನದ ಸಮೀಪ ಕುಳಿತುಕೊಂಡ ಅತ್ಯಂತ ಪರಾಕ್ರಮಿ ಭರತನು ದಿವ್ಯ ದೀಪ್ತಿಯಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಶ್ರೀರಘುನಾಥನನ್ನು ತಪಸ್ವಿಯ ವೇಷದಲ್ಲಿ ನೋಡಿ ಅವನ ಕುರಿತು ದೇವೇಂದ್ರನು ಪ್ರಜಾಪತಿ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರಿಗೆ ಕೈಮುಗಿಯುವಂತೆಯೇ ವಿನೀತ ಭಾವದಿಂದ ಭರತನು ಕೈಮುಗಿದನು. ॥30॥

ಆಗ ಅಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿರುವ ಶ್ರೇಷ್ಠಪುರುಷರ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ಈ ಭರತನು ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನಿಗೆ ಸತ್ಕಾರ ಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ವಂದಿಸಿ ಇಂದು ಉತ್ತಮ ರೀತಿಯಿಂದ ಅವನಲ್ಲಿ ಏನು ಹೇಳುವನು? ಎಂಬ ಕುತೂಹಲ ಉಂಟಾಯಿತು. ॥31॥ ಆ ಸತ್ಯಪ್ರತಿಜ್ಞ ಶ್ರೀರಾಮ, ಮಹಾನುಭಾವ ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಹಾಗೂ ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ಭರತ - ಈ ಮೂವರೂ ಸಹೋದರರು ತಮ್ಮ ಸುಹೃದರಿಂದ ಸುತ್ತುವರೆದು ಯಜ್ಞಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಸದಸ್ಯರಿಂದ ಸುತ್ತುವರೆದ ತ್ರಿವಿಧ ಅಗ್ನಿಗಳಂತೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ॥32॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಒಂದು ನೂರ ನಾಲ್ಕನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು ॥104॥

ಒಂದು ನೂರ ಐದನೆಯ ಸರ್ಗ

ಭರತನು ಶ್ರೀರಾಮನಲ್ಲಿ ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಬಂದು ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವಂತೆ ಹೇಳಿದುದು, ಶ್ರೀರಾಮನು ಜೀವನದ ಅನಿತ್ಯತೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತಾ ತಂದೆಯ ಅವಸಾನಕ್ಕಾಗಿ ದುಃಖಪಡದಂತೆ ಸಮಾಧಾನ ಹೇಳಿ, ತಂದೆಯ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪರಿಪಾಲಿಸುವ ಸಲುವಾಗಿಯೇ ರಾಜ್ಯಾಧಿಕಾರವನ್ನು ವಹಿಸುವುದಿಲ್ಲವೆಂದೂ, ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿಯೇ ಇರುವುದಾಗಿಯೂ ಭರತನಿಗೆ ದೃಢಪಡಿಸಿದುದು

ತನ್ನ ಸುಹೃದರೊಂದಿಗೆ ಸುತ್ತುವರೆದು ಕುಳಿತಿರುವ ಪುರುಷಸಿಂಹ ಶ್ರೀರಾಮನೇ ಮೊದಲಾದ ಸಹೋದರರ ಆ ರಾತ್ರಿಯು ತಂದೆಯ ಮೃತ್ಯುವಿನ ದುಃಖದಿಂದ ಶೋಕ ಮಾಡುತ್ತಲೇ ಕಳೆದುಹೋಯಿತು. ಬೆಳಗಾದಾಗ ಭರತಾದಿ ಮೂವರು ಸಹೋದರರು ಸುಹೃದರೊಂದಿಗೆ ಮಂದಾಕಿನಿಯ ತೀರಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಸ್ನಾನ, ಜಪ, ಹೋಮಾದಿಗಳನ್ನು ಮಾಡಿ ಪುನಃ ಶ್ರೀರಾಮನ ಬಳಿಗೆ ಮರಳಿ ಬಂದರು. ॥1-2॥ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದು ಎಲ್ಲರೂ ಮೌನವಾಗಿ ಕುಳಿತುಬಿಟ್ಟರು. ಯಾರು ಏನನ್ನೂ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಆಗ ಸುಹೃದರ ನಡುವೆ ಕುಳಿತಿರುವ ಭರತನು ಶ್ರೀರಾಮನಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು - ॥3॥

ಅಣ್ಣಾ! ತಂದೆಯವರು ವರಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ನನ್ನ ತಾಯಿಯನ್ನು ಸಂತುಷ್ಟಗೊಳಿಸಿದರು ಹಾಗೂ ತಾಯಿಯು ಈ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ನನಗೆ ಕೊಟ್ಟಳು. ಈಗ ನಾನು ನನ್ನ ಕಡೆಯಿಂದ ಈ ಅಕಂಟಕ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ನಿಮಗೆ ಅರ್ಪಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ನೀನು ಅದನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಾ ಅನುಭವಿಸು. ॥4॥ ಮಳೆಗಾಲದ ನೀರಿನ ಮಹಾವೇಗದಿಂದ ಕಡಿದುಹೋದ ಸೇತುವೆಯಂತೆ ಈ ವಿಶಾಲ ರಾಜ್ಯಖಂಡವನ್ನು ಕಾಪಾಡುವುದು ನೀನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಕಠಿಣವಾಗಿದೆ. ॥5॥ ಕುದುರೆ ಯಷ್ಟು ಕತ್ತೆಯು ಓಡಲಾರದು, ಗರುಡನಷ್ಟು ವೇಗವಾಗಿ ಇತರ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಹಾರಲಾರವು. ಹಾಗೆಯೇ ಪ್ರಜೆಗಳ ಭರಣ-ಪೋಷಣೆಗಳಲ್ಲಿ ನಿನ್ನನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ನನಗಿಲ್ಲ. ॥6॥

ಶ್ರೀರಾಮಾ! ಯಾರ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು ಇತರ ಜನರು ಜೀವನ ನಿರ್ವಾಹ ಮಾಡುವರೋ, ಅವನ ಜೀವನವೇ ಉತ್ತಮವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಯಾರು ಬೇರೆಯವರನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಜೀವನ ನಿರ್ವಾಹ ಮಾಡುತ್ತಾನೋ ಅವನ ಜೀವನ ದುಃಖಮಯವಾಗಿದೆ. (ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನೇ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಆಳುವುದು ಉಚಿತವಾಗಿದೆ). ॥7॥ ಫಲದ ಇಚ್ಛೆಯುಳ್ಳ ಯಾವನೋ ಮನುಷ್ಯನು ಒಂದು ಮರವನ್ನು ನೆಟ್ಟನು, ಅದನ್ನು ಸಾಕಿ ದೊಡ್ಡದಾಗಿಸಿದನು; ಮತ್ತೆ ಅದು ಬೆಳೆದು ವಿಶಾಲ ವೃಕ್ಷವಾಯಿತು; ಸಾಮಾನ್ಯ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಹತ್ತಲು ಅತ್ಯಂತ ಕಠಿಣವಾಗಿತ್ತು. ಆ ವೃಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಹೂವು ಬಿಟ್ಟು ಫಲವು ಕಾಣದಿದ್ದರೆ ಮರ ನೆಟ್ಟವನ ಉದ್ದೇಶ ಪೂರ್ಣವಾಗಲಾರದು. ಇಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಫಲದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗಲು ಆಶಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಮರ ನೆಟ್ಟವನು ಸಂತೋಷವಾಗಿ ಇರಲಾರನು. ಮಹಾಬಾಹೋ! ಇದೊಂದು ಉಪಮೆಯಾಗಿದೆ. ಇದರ ಅರ್ಥ ನೀನೇ ತಿಳಿದುಕೋ. (ಅರ್ಥಾತ್ ತಂದೆಯವರು ನಿನ್ನಂತಹ ಸರ್ವಸದ್ಗುಣಸಂಪನ್ನ ಪುತ್ರನನ್ನು ಲೋಕರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಪಡೆದಿದ್ದನು. ನೀನು ರಾಜ್ಯಾಡಳಿತದ ಭಾರವನ್ನು ತನ್ನ ಕೈಗೆತ್ತಿಕೊಳ್ಳದಿದ್ದರೆ ಅವರ ಆ ಉದ್ದೇಶ ವ್ಯರ್ಥವಾಗುವುದು.) ಈ ರಾಜ್ಯಪಾಲನೆಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ನೀನು ಶ್ರೇಷ್ಠನಾಗಿದ್ದು, ಭರಣ-ಪೋಷಣೆಯಲ್ಲಿ ಸಮರ್ಥನಾಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಭೃತ್ಯರಾದ ನಮ್ಮನ್ನು ಶಾಸನ ಮಾಡದಿದ್ದರೆ ಹಿಂದಿನ ಉಪಮೆ ನಿನಗೆ ಅನ್ವಯಿಸುವುದು. ॥8-10॥ ಮಹಾರಾಜಾ! ಬೇರೆ- ಬೇರೆ ಜಾತಿಗಳ ಜನರು, ಮುಖ್ಯ-ಮುಖ್ಯ ಪುರುಷರು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಬೆಳಗುತ್ತಿರುವ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಸಿಂಹಾಸನದಲ್ಲಿ ವಿರಾಜಿಸುವ ಶತ್ರುದಮನ ನರೇಶನಾದ ನಿನ್ನನ್ನು ನೋಡಲಿ. ॥11॥

ಕಕುತ್ಸ್ಥಕುಲಭೂಷಣ! ಹಾಗೆಯೇ ನೀನು ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಮರಳುವ ಸಮಯ ಮತ್ತಗಜಗಳು ಗರ್ಜಿಸಲಿ, ಅಂತಃ ಪುರದ ನಾರಿಯರು ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತರಾಗಿ ಸಂತೋಷದಿಂದ ನಿನ್ನನ್ನು ಅಭಿನಂದಿಸಲಿ. ॥12॥ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಶ್ರೀರಾಮನಲ್ಲಿ ರಾಜ್ಯ ಸ್ವೀಕರಿಸಲು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಭರತನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ನಗರದ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಜನರು ಅದನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಅನು ಮೋದಿಸಿದರು. ॥13॥ ಹೀಗೆ ದುಃಖಿತನಾಗಿ ವಿಲಪಿಸುತ್ತ ಯಶಸ್ವಿಯಾದ ಭರತನನ್ನು ದೃಢಮನಸ್ಕನಾದ, ಧೀರನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನು ನಾನಾ ವಿಧವಾದ ಸಾಂತ್ವನ ವಚನಗಳಿಂದ ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸುತ್ತಾ ಇಂತೆಂದನು. ॥14॥

ತಮ್ಮನೇ! ಈ ಜೀವನು ಈಶ್ವರನಂತೆ ಸ್ವತಂತ್ರನಲ್ಲ, ಆದ್ದರಿಂದ ಯಾರೂ ಇಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಇಚ್ಛೆಗನುಸಾರ ಏನನ್ನೂ ಮಾಡಲಾರನು. ಕಾಲಪುರುಷನು ಆಕಡೆ - ಈಕಡೆ ಸೆಳೆಯುತ್ತಾ ಇರುತ್ತಾನೆ. ॥15॥ ಸಮಸ್ತ ಸಂಗ್ರಹಗಳ ಅಂತ್ಯ ವಿನಾಶವಾಗಿದೆ. ಲೌಕಿಕ ಉನ್ನತಿಗಳ ಅಂತ್ಯಪತನವಾಗಿದೆ. ಸಂಯೋಗದ ಅಂತ್ಯ ವಿಯೋಗ ಮತ್ತು ಜೀವನದ ಅಂತ್ಯ ಮರಣವಾಗಿದೆ. ॥16॥ ಮಾಗಿದ ಹಣ್ಣುಗಳಿಗೆ ಬಿದ್ದು ಹೋಗುವ ಭಯವಲ್ಲದೇ ಬೇರೆ ಯಾವ ಭಯವೂ ಇಲ್ಲವೋ ಹಾಗೆಯೇ ಹುಟ್ಟಿದ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಮರಣದ ಹೊರತಾಗಿ ಬೇರೆ ಯಾವ ಭಯವೂ ಇಲ್ಲ. ॥17॥ ದೃಢವಾದ ಕಂಬಗಳಿರುವ ಸೌಧವು ಹಳೆಯದಾದಾಗ ಬಿದ್ದು ಹೋಗುತ್ತದೆ, ಹಾಗೆಯೇ ಮನುಷ್ಯನು ಮುಪ್ಪು ಮತ್ತು ಮೃತ್ಯುವಿಗೆ ವಶನಾಗಿ ನಾಶವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ॥18॥ ಕಳೆದುಹೋದ ರಾತ್ರಿಯು ಹಿಂದಿರುಗಿ ಬರಲಾರದು. ಯಮುನೆಯು ಜಲದಿಂದ ತುಂಬಿದ ಸಮುದ್ರದ ಕಡೆಗೇ ಹರಿದುಹೋಗುತ್ತದೆ, ಆ ಕಡೆಯಿಂದ ಮರಳಿ ಬರಲಾರದು. ॥19॥ ಸೂರ್ಯಕಿರಣಗಳು ಗ್ರೀಷ್ಮ ಋತುವಿನಲ್ಲಿ ನೀರನ್ನು ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಇಂಗಿಸುವಂತೆಯೇ, ಹಗಲು-ಇರುಳು ಒಂದೇ ಸಮನೆ ಕಳೆಯುತ್ತಾ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಆಯುಸ್ಸನ್ನು ತೀವ್ರಗತಿಯಿಂದ ನಾಶಮಾಡುತ್ತಾ ಇವೆ. ॥20॥ ನೀನು ನಿನ್ನ ಬಗ್ಗೆಯೇ ಚಿಂತಿಸು, ಉಳಿದವರ ವಿಷಯವಾಗಿ ಏಕೆ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಿರುವೆ? ಯಾವನಾದರೂ ಒಂದೆಡೆ ನಿಂತಿದ್ದರೂ, ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದರೂ, ಅವನ ಆಯುಸ್ಸು ನಿರಂತರ ಕ್ಷೀಣವಾಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ. ॥21॥ ಮೃತ್ಯುವು ಸದಾ ಜೊತೆಯಲ್ಲೇ ನಡೆಯುತ್ತಿದೆ, ಜೊತೆಯಲ್ಲೇ ಕುಳಿತಿರುತ್ತದೆ, ದೀರ್ಘಯಾತ್ರೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಜೊತೆಗೆ ಹೋಗಿ, ಮನುಷ್ಯನೊಂದಿಗೆ ಮರಳುತ್ತದೆ. ॥22॥ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ನಿರಿಗೆಗಳು ಬಿದ್ದವು, ತಲೆಯ ಕೂದಲು ಬೆಳ್ಳಗಾದವು, ಮತ್ತೆ ವೃದ್ಧಾವಸ್ಥೆಯಿಂದ ಜೀರ್ಣವಾದ ಮನುಷ್ಯನು ಯಾವ ಉಪಾಯಮಾಡಿ ಮೃತ್ಯುವಿನ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಸಮರ್ಥನಾಗುವನು? ॥23॥

ಸೂರ್ಯೋದಯವಾದಾಗ ಜನರು ಸಂತೋಷಪಡುತ್ತಾರೆ, ಸೂರ್ಯಾಸ್ತವಾದಾಗಲೂ ಖುಷಿಪಡುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಪ್ರತಿದಿನ ತಮ್ಮ ಜೀವನವು ನಾಶವಾಗುವುದನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ॥24॥ ಯಾವುದಾದರೂ ಋತುವು ಪ್ರಾರಂಭವಾದಾಗ ಅದು ಹೊಸದಾಗಿಯೇ ಬಂದಂತೆ (ಹಿಂದೆ ಬಂದೇ ಇಲ್ಲವೋ ಎಂಬಂತೆ) ತಿಳಿದು ಜನರು ಹರ್ಷಪಡುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ಋತುಗಳ ಪರಿವರ್ತನೆಯಿಂದ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಆಯುಸ್ಸು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಕ್ಷಯವಾಗುತ್ತಿರುವುದು ತಿಳಿಯುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ॥25॥

ಮಹಾಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಅಲೆಗಳ ಹೊಡೆತದಿಂದ ಎರಡು ಕಟ್ಟಿಗೆಗಳು ಒಂದಾಗುತ್ತವೆ, ಕೆಲಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅಗಲಿ ಹೋಗುತ್ತವೆ, ಹಾಗೆಯೇ ಪತ್ನೀ, ಪುತ್ರ, ಕುಟುಂಬ, ಧನ ಇವು ಒಮ್ಮೆ ಒಂದಾಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತೆ ಅಗಲಿಹೋಗುತ್ತಾರೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಇವುಗಳ ವಿಯೋಗ ಅವಶ್ಯವಾಗಿದೆ. ॥26-27॥ ಈ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಾಣಿ ಆಯಾಕಾಲದಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುವ ಹುಟ್ಟು-ಸಾವನ್ನು ಮೀರಲಾರದು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸತ್ತಿರುವ ಯಾವನಿಗಾದರೂ ಪದೇ-ಪದೇ ಅಳುವ ವ್ಯಕ್ತಿಯಲ್ಲಿಯೂ ತನ್ನ ಮೃತ್ಯುವನ್ನು ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ॥28॥ ಮುಂದಕ್ಕೆ ಸಾಗುತ್ತಿರುವ ಪ್ರಯಾಣಿಕರಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳ ಸಮುದಾಯದಲ್ಲಿ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುವ ದಾರಿಹೋಕ ನಾನು ನಿಮ್ಮೊಡನೆ ಬರುವೆನು ಎಂದು ಹೇಳಿ ಅವರ ಹಿಂದೆ-ಹಿಂದೆ ಹೋಗುವಂತೆಯೇ, ನಮ್ಮ ಪೂರ್ವಜರಾದ ಪಿತಾಮಹರು ಯಾವ ಮಾರ್ಗದಿಂದ ಹೋಗಿರುವರೋ, ಅದರಲ್ಲೇ ಹೋಗುವುದು ಅನಿವಾರ್ಯವಾಗಿದೆಯೋ, ಅದರಿಂದ ಬದುಕುಳಿಯುವ ಯಾವ ಉಪಾಯವೂ ಇಲ್ಲವೋ, ಅದೇ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾದ ಮನುಷ್ಯನು ಬೇರೆ ಯಾರಿಗಾದರೂ ಹೇಗೆ ಶೋಕಿಸಬಲ್ಲನು? ॥29-30॥ ನದಿಗಳ ಪ್ರವಾಹ ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಮರಳಲಾರದಂತೆಯೇ ಪ್ರತಿದಿನ ಕಳೆದುಹೋದ ಸ್ಥಿತಿ ಮತ್ತೆ ಮರಳಿಬಾರದು. ಕ್ರಮವಾಗಿ ಅದರ ನಾಶವಾಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ, ಹೀಗೆ ಯೋಚಿಸಿ ಆತ್ಮವನ್ನು ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಸಾಧನ ವಾದ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಬೇಕು; ಏಕೆಂದರೆ ಎಲ್ಲ ಜನರು ತಮ್ಮ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾರೆ. ॥31॥

ಅಪ್ಪಾ! ನಮ್ಮ ತಂದೆಯವರು ಧರ್ಮಾತ್ಮರಾಗಿದ್ದರು. ಅವರು ಸಾಕಷ್ಟು ದಕ್ಷಿಣೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಎಲ್ಲ ಪರಮ ಶುಭಕರ ಯಜ್ಞಗಳನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿರುವರು. ಅವರ ಎಲ್ಲ ಪಾಪಗಳು ತೊಳೆದುಹೋಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಆ ಮಹಾರಾಜರು ಸ್ವರ್ಗಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋಗಿರುವರು. ॥32॥ ಅವರು ಯೋಗ್ಯರಾದ ಪರಿಜನರನ್ನು ಪೋಷಿಸಿದ್ದರು. ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಪಾಲಿಸಿದ್ದರು. ಪ್ರಜೆಗಳಿಂದ ಧರ್ಮಕ್ಕನುಸಾರ ಕಂದಾಯರೂಪದಲ್ಲಿ ಧನವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಿದ್ದರು. ಇದೆಲ್ಲ ಕಾರಣಗಳಿಂದ ನಮ್ಮ ತಂದೆಯವರು ಉತ್ತಮ ಸ್ವರ್ಗಲೋಕಕ್ಕೆ ತೆರಳಿರುವರು. ॥33॥ ಸರ್ವಪ್ರಿಯ ಶುಭಕರ್ಮಗಳ ಮತ್ತು ಧಾರಾಳ ದಕ್ಷಿಣೆಯುಳ್ಳ ಯಜ್ಞಗಳ ಅನುಷ್ಠಾನದಿಂದ ನಮ್ಮ ತಂದೆ ಪೃಥಿವೀಪತಿ ದಶರಥ ಮಹಾರಾಜರು ಸ್ವರ್ಗಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋಗಿರುವರು. ॥34॥

ಅವರು ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಯಜ್ಞಗಳಿಂದ ಯಜ್ಞ ಪುರುಷನನ್ನು ಆರಾಧಿಸಿದ್ದರು. ಭೋಗಗಳನ್ನು ಪಡೆದು, ದೀರ್ಘಾಯುಸ್ಸನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದರು. ಬಳಿಕ ಆ ಮಹಾರಾಜರು ಇಲ್ಲಿಂದ ಸ್ವರ್ಗಲೋಕಕ್ಕೆ ತೆರಳಿರುವರು. ॥35॥ ಅಯ್ಯಾ! ಇತರ ರಾಜರಿಗಿಂತ ಉತ್ತಮ ಆಯುಸ್ಸು ಮತ್ತು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಪಡೆದು ನಮ್ಮ ತಂದೆಯವರು ಸತ್ಪುರುಷರಿಂದ ಸಮ್ಮಾನಿತರಾಗಿದ್ದರು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರು ಸ್ವರ್ಗಸ್ಥರಾದ ಮೇಲೆ ಶೋಕ ಮಾಡುವುದು ಯೋಗ್ಯವಲ್ಲ. ॥36॥ ನಮ್ಮ ತಂದೆಯವರು ಜರಾಜೀರ್ಣ ಮಾನವ ಶರೀರವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕದಲ್ಲಿ ವಿಹರಿಸುವಂತಹ ದೈವೀಸಂಪತ್ತನ್ನು ಪಡೆದಿರುವರು. ॥37॥ ನಿನ್ನ ಮತ್ತು ನನ್ನಂತೆಯೇ ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞಾನ ಸಂಪನ್ನ, ಪರಮ ಬುದ್ಧಿವಂತರಾದ ಯಾವನೇ ವಿದ್ವಾಂಸರು ತಂದೆಯವರಿಗಾಗಿ ಶೋಕ ಮಾಡಲಾರನು. ॥38॥

ಧೀರ ಮತ್ತು ಪ್ರಜ್ಞಾವಂತ ಪುರುಷನು ಎಲ್ಲ ಅವಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಈ ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಶೋಕಗಳು, ವಿಲಾಸ ಹಾಗೂ ಅಳುವುದು ತ್ಯಜಿಸಿಬಿಡಬೇಕು. ॥39॥ ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ಸ್ವಸ್ಥನಾಗು, ನಿನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಶೋಕವಾಗಬಾರದು. ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಭರತನೇ! ನೀನು ಇಲ್ಲಿಂದ ಹೋಗಿ ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸು; ಏಕೆಂದರೆ ಮನಸ್ಸನ್ನು ವಶದಲ್ಲಿರಿಸಿಕೊಂಡ ಪೂಜ್ಯ ತಂದೆಯವರು ನಿನಗಾಗಿಯೇ ಈ ಆದೇಶವನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿರುವರು. ॥40॥

ಆ ಪುಣ್ಯಕರ್ಮ ಮಹಾರಾಜರು ನನಗೂ ಎಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲಲು ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿರುವರೋ ಅಲ್ಲೇ ಇದ್ದು ನಾನು ಆ ಪೂಜ್ಯ ತಂದೆಯ ಆದೇಶವನ್ನು ಪಾಲಿಸುವೆನು. ॥41॥ ಶತ್ರುದಮನ ಭರತನೇ! ತಂದೆಯ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಅಲ್ಲಗಳೆಯುವುದು ನನಗೆ ಎಂದಿಗೂ ಉಚಿತವಲ್ಲ. ಅವರು ನಿನಗೂ ಸರ್ವದಾ ಸಮ್ಮಾನನೀಯರಾಗಿದ್ದಾರೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಅವರೇ ನಮ್ಮ ಹಿತೈಷಿ ಬಂಧು ಮತ್ತು ಜನ್ಮದಾತರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ॥42॥ ರಘುನಂದನ! ನಾನು ಈ ವನವಾಸರೂಪೀ ಕರ್ಮದಿಂದ ಧರ್ಮಾತ್ಮರಿಗೆ ಮಾನ್ಯವಾದ ತಂದೆಯವರ ವಚನವನ್ನೇ ಪಾಲಿಸುವೆನು. ॥43॥ ನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ಪರಲೋಕವನ್ನು ಜಯಿಸುವ ಇಚ್ಛೆಯುಳ್ಳ ಮನುಷ್ಯನು ಧಾರ್ಮಿಕವಾಗಿ, ಕ್ರೂರತೆಯಿಂದ ರಹಿತನಾಗಿ ಗುರು-ಹಿರಿಯರ ಆಜ್ಞಾಪಾಲಕನಾಗಬೇಕು. ॥44॥ ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಭರತ! ನಮ್ಮ ಪೂಜ್ಯ ತಂದೆಯವರ ಶುಭ ಆಚರಣೆಗಳ ಮೇಲೆ ದೃಷ್ಟಿ ಇರಿಸಿ, ನೀನು ತನ್ನ ಧಾರ್ಮಿಕ ಸ್ವಭಾವದಿಂದ ಆತ್ಮೋನ್ನತಿಗಾಗಿ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡು. ॥45॥

ಸರ್ವಶಕ್ತಿವಂತ ಮಹಾತ್ಮಾ ಶ್ರೀರಾಮನು ತಮ್ಮನಾದ ಭರತನಿಗೆ ತಂದೆಯ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಅರ್ಥಯುಕ್ತ ವಚನಗಳನ್ನು ಹೇಳಿ ಸುಮ್ಮನಾದನು. ॥46॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಒಂದು ನೂರ ಐದನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು ॥105॥

ಒಂದು ನೂರ ಆರನೆಯ ಸರ್ಗ

ಭರತನು ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಹಿಂದಿರುಗಲು ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಲು ಪುನಃ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿದುದು

ಇಂತಹ ಅರ್ಥಯುಕ್ತ ವಚನಗಳನ್ನು ಹೇಳಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ಸುಮ್ಮನಾದಾಗ ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ಭರತನು ಮಂದಾಕಿನೀ ತೀರದಲ್ಲಿ ಪ್ರಜಾವತ್ಸಲ ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ಶ್ರೀರಾಮನಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು - ಶತ್ರುದಮನ ರಘುವೀರನೇ! ಈ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ನಿನ್ನಂತಹವನು ಬೇರೆ ಯಾರು ಇರಬಲ್ಲನು? ॥1-2॥

ಯಾವುದೇ ದುಃಖವು ನಿನ್ನನ್ನು ವ್ಯಥಿತನನ್ನಾಗಿಸಲಾರದು. ಎಷ್ಟೇ ಪ್ರಿಯವಾದ ಮಾತಾಗಿದ್ದರೂ ನಿನ್ನನ್ನು ಹರ್ಷಿತವಾಗಿಸಲಾರದು. ವೃದ್ಧರಿಗೆ ಸಮ್ಮಾನನೀಯನಾಗಿದ್ದರೂ ನೀನು ಅವರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಿರುವೆ.॥3॥ ದೇಹದಿಂದ ಅಗಲಿದ ಜೀವಿಗೆ ತನ್ನ ಶರೀರಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಸಂಬಂಧವಿರುವುದಿಲ್ಲವೋ ಹಾಗೆಯೇ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಇರುವಾಗಲೇ ಅವುಗಳ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ರಹಿತನಾಗಿರಬೇಕು. ವಸ್ತುವಿನ ಅಭಾವದಲ್ಲಿ ಅದರ ಕುರಿತು ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಇರುವುದಿಲ್ಲವೋ ಹಾಗೆಯೇ ಅವುಗಳು ಇದ್ದಾಗಲೂ ಮನುಷ್ಯನು ರಾಗ-ದ್ವೇಷರಹಿತನಾಗಿರಬೇಕು. ಇಂತಹ ವಿವೇಕಯುಕ್ತ ಬುದ್ಧಿ ಪ್ರಾಪ್ತವಾದಾಗ ಅವನಿಗೆ ಸಂತಾಪ ಏಕೆ ಆಗುತ್ತದೆ? ॥4॥ ನರೇಶ್ವರನೇ! ನಿಮ್ಮಂತೆ ಆತ್ಮಾ ಮತ್ತು ಅನಾತ್ಮಾ ಇವುಗಳ ಜ್ಞಾನವುಳ್ಳವನೇ ಸಂಕಟದಲ್ಲಿ ಸಿಲುಕಿದರೂ ವಿಷಾದಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ॥5॥

ರಘುನಂದನ! ನೀನು ದೇವತೆಗಳಂತೆ ಸತ್ತ್ವಗುಣ ಸಂಪನ್ನ, ಮಹಾತ್ಮಾ, ಸತ್ಯಪ್ರತಿಜ್ಞ, ಸರ್ವಜ್ಞ, ಎಲ್ಲರ ಸಾಕ್ಷಿ ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿವಂತನಾಗಿರುವೆ. ॥6॥ ಇಂತಹ ಉತ್ತಮ ಗುಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮತ್ತು ಜನ್ಮ-ಮರಣದ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿದಿರುವ ನಿನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಅಸಹ್ಯ ದುಃಖವು ಬರಲಾರದು. ॥7॥ ನಾನು ಪರದೇಶದಲ್ಲಿದ್ದಾಗ ನೀಚ ವಿಚಾರವುಳ್ಳ ನನ್ನ ತಾಯಿಯು ನನಗಾಗಿ ಮಾಡಿದ ಪಾಪವು ನನಗೆ ಇಷ್ಟವಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ಅದನ್ನು ಕ್ಷಮಿಸಿ ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಪ್ರಸನ್ನನಾಗು ॥8॥ ನಾನು ಧರ್ಮ ಬಂಧನದಲ್ಲಿ ಬಂಧಿತನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಪಾಪ ಮಾಡಿರುವ ಹಾಗೂ ದಂಡನೀಯ ತಾಯಿಯನ್ನು ನಾನು ಕಠೋರ ದಂಡವನ್ನು ವಿಧಿಸಿ ಕೊಲ್ಲಲಾರೆನು. ॥9॥ ಕುಲ ಮತ್ತು ಕರ್ಮ ಎರಡೂ ಶುಭವಾಗಿದ್ದ ಮಹಾರಾಜರಿಂದ ಹುಟ್ಟಿ, ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಅಧರ್ಮಗಳನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ನಾನು ಮಾತೃವಧರೂಪೀ ಲೋಕನಿಂದಿತ ಕರ್ಮ ಹೇಗೆ ಮಾಡಲಿ? ॥10॥ ಮಹಾರಾಜರು ನನ್ನ ಗುರುಗಳು, ಶ್ರೇಷ್ಠ ಯಜ್ಞಕರ್ಮ ಮಾಡುವವರು, ವೃದ್ಧರೂ, ರಾಜರೂ, ತಂದೆಯೂ ಮತ್ತು ದೇವತೆಯೂ ಆಗಿದ್ದರು. ಈಗ ಪರಲೋಕವಾಸಿಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ತುಂಬಿದ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಅವರನ್ನು ನಿಂದಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ॥11॥

ಧರ್ಮಜ್ಞ ರಘುನಂದನ! ಧರ್ಮವನ್ನು ತಿಳಿದಿದ್ದರೂ ಪತ್ನಿಗೆ ಪ್ರಿಯವನ್ನುಂಟುಮಾಡುವ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಇಂತಹ ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಅರ್ಥಹೀನ ಕುತ್ಸಿತ ಕರ್ಮವನ್ನು ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು ತಾನೇ ಮಾಡಬಲ್ಲನು? ॥12॥ ‘ಅಂತ್ಯ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಮೋಹಿತರಾಗುತ್ತಾರೆ - ಅವರ ಬುದ್ಧಿನಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ’ ಎಂಬ ಲೋಕೋಕ್ತಿ ಇದೆ. ದಶರಥ ಮಹಾರಾಜರು ಇಂತಹ ಕಠೋರ ಕರ್ಮಮಾಡಿ ಆ ಲೋಕೋಕ್ತಿಯನ್ನು ಸತ್ಯವಾಗಿಸಿದರು. ॥13॥

ತಂದೆಯವರು ಕ್ರೋಧ, ಮೋಹ ಮತ್ತು ಸಾಹಸದಿಂದ ಸರಿ ಎಂದು ತಿಳಿದು ಮಾಡಿದ ಧರ್ಮದ ಉಲ್ಲಂಘನೆಯನ್ನು ನೀನು ಸರಿಪಡಿಸು - ಅದರ ಸುಧಾರಣೆ ಮಾಡು. ॥14॥ ತಂದೆಯು ಮಾಡಿದ ತಪ್ಪನ್ನು ಯಾವ ಪುತ್ರನು ಸರಿಪಡಿಸುವನೋ, ಅವನೇ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮ ಸಂತಾನವೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ವಿಪರೀತವಾಗಿ ನಡೆಯುವವನು ಪಿತನ ಶ್ರೇಷ್ಠಸಂತಾನವಲ್ಲ. ॥15॥ ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ಪಿತನ ಯೋಗ್ಯ ಸಂತಾನವಾಗಿರು. ಅವರ ಅನುಚಿತ ಕರ್ಮವನ್ನು ಸಮರ್ಥಿಸಬೇಡ. ಅವರು ಈಗ ಮಾಡಿದುದು ಧರ್ಮದ ಮೇರೆ ಮೀರಿದುದು. ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಧೀರಪುರುಷರು ಅದನ್ನು ನಿಂದಿಸುತ್ತಾರೆ. ॥16॥

ಕೈಕೇಯಿಯ, ನನ್ನ, ತಂದೆಯ, ಸುಹೃದರ, ಬಂಧು-ಬಾಂಧವರ, ಪುರವಾಸಿಗಳ, ರಾಷ್ಟ್ರದ ಪ್ರಜೆಯ - ಹೀಗೆ ಎಲ್ಲರ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ನೀನು ನನ್ನ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸು. ॥17॥ ಎಲ್ಲಿ ವನವಾಸ, ಎಲ್ಲಿ ಕ್ಷಾತ್ರಧರ್ಮ? ಎಲ್ಲಿ ಜಟಾಧಾರಣ, ಎಲ್ಲಿ ಪ್ರಜಾಪಾಲನ? ಇಂತಹ ಪರಸ್ಪರ ವಿರೋಧಿ ಕರ್ಮವನ್ನು ನೀನು ಮಾಡಬಾರದು. ॥18॥ ಮಹಾಪ್ರಾಜ್ಞನೇ! ಕ್ಷತ್ರಿಯನು ರಾಜ್ಯಾಭಿಷಿಕ್ತನಾಗುವುದು ಅವನಿಗೆ ಮೊದಲನೆಯ ಧರ್ಮವಾಗಿದೆ. ಅದರಿಂದ ಅವನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಪ್ರಜೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸಬಲ್ಲನು. ॥19॥ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಸುಖದ ಸಾಧನವಾದ ಪ್ರಜಾಪಾಲನರೂಪೀ ಧರ್ಮವನ್ನು ಪರಿತ್ಯಜಿಸಿ, ಸಂಶಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿ, ಸುಖದ ಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ರಹಿತನಾಗಿ, ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಫಲ ಕೊಡುವ ಅನಿಶ್ಚಿತ ಧರ್ಮವನ್ನು ಆಚರಿಸುವ ಕ್ಷತ್ರಿಯನು ಯಾರು ತಾನೇ ಇರಬಲ್ಲನು? ॥20॥

ನೀನು ಕ್ಲೇಶಸಾಧ್ಯ ಧರ್ಮವನ್ನೇ ಆಚರಿಸಲು ಬಯಸುವೆಯಾದರೆ ಧರ್ಮಾನುಸಾರ ನಾಲ್ಕೂ ವರ್ಣಗಳನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಲೇ ಕಷ್ಟಪಡಬಾರದೇಕೆ? ॥21॥ ಧರ್ಮಜ್ಞ ರಘುನಂದನ! ಧರ್ಮಜ್ಞನಾದ ಪುರುಷರು ನಾಲ್ಕು ಆಶ್ರಮಗಳಲ್ಲಿ ಗಾರ್ಹಸ್ಥ್ಯವನ್ನೇ ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಮತ್ತೆ ನೀನು ಅದನ್ನು ಪರಿತ್ಯಾಗ ಏಕೆ ಮಾಡಲು ಬಯಸುತ್ತಿರುವೆ? ॥22॥ ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ವಯಸ್ಸು ಎರಡೂ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನಿನಗಿಂತ ನಾನು ಸಣ್ಣ ಬಾಲಕನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ಹಾಗಿರುವಾಗ ನೀನಿರುವಾಗ ನಾನು ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಹೇಗೆ ಪಾಲಿಸುವೆನು? ॥23॥ ನಾನು ಬುದ್ಧಿ ಹಾಗೂ ಗುಣ ಎರಡರಿಂದಲೂ ಹೀನನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ಬಾಲಕನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ನನ್ನ ಸ್ಥಾನವು ನಿನಗಿಂತ ಬಹಳ ಸಣ್ಣದಾಗಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ನಾನು ನೀನಲ್ಲದೆ ಜೀವಿಸಿಯೂ ಇರಲಾರೆನು. ಹಾಗಿರುವಾಗ ರಾಜ್ಯವಾಳುವ ಮಾತು ಹೇಗೆ ಸಂಭವಿಸಬಹುದು? ॥24॥

ಧರ್ಮಜ್ಞ ರಘುನಂದನ! ತಂದೆಯ ಈ ಇಡೀ ರಾಜ್ಯವು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮತ್ತು ನಿಷ್ಕಂಟಕವಾಗಿದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ಬಂಧು-ಬಾಂಧವರೊಂದಿಗೆ ಸ್ವಧರ್ಮಾನುಸಾರ ಅದನ್ನು ಪಾಲಿಸು. ॥25॥ ಮಂತ್ರಜ್ಞ ರಘುವೀರ! ಮಂತ್ರಗಳ ಜ್ಞಾತಾ ಮಹರ್ಷಿ ವಸಿಷ್ಠಾದಿ ಎಲ್ಲ ಋತ್ವಿಜರೂ, ಮಂತ್ರಿಗಳೂ, ಸೇನಾಪತಿಗಳೂ, ಪ್ರಜೆಗಳೂ ಆದಿ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕೃತಿಗಳು ಇಲ್ಲಿ ಉಪಸ್ಥಿತರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಇವರೆಲ್ಲರೂ ಇಲ್ಲೇ ನಿನ್ನ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕ ಮಾಡುವರು. ॥26॥ ನಮ್ಮಿಂದ ಪಟ್ಟಾಭಿಷಿಕ್ತನಾಗಿ ನೀನು ಮುರುದ್ಗಣರಿಂದ ಅಭಿಷಿಕ್ತನಾದ ಇಂದ್ರನಂತೆ ಬೇಗನೇ ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳನ್ನು ಗೆದ್ದು ಪ್ರಜೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸಲು ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ದಯಮಾಡಿಸು.॥27॥

ಅಲ್ಲಿ ದೇವತೆ, ಋಷಿ ಮತ್ತು ಪಿತೃಗಳ ಋಣವನ್ನು ತೀರಿಸುತ್ತಾ, ದುಷ್ಟ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ದಮನಮಾಡಿ ಮಿತ್ರರಿಗೆ ಇಚ್ಛಾನುಸಾರ ವಸ್ತುಗಳಿಂದ ತೃಪ್ತಿಪಡಿಸುತ್ತಾ ನೀನೇ ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಧರ್ಮದ ಉಪದೇಶಮಾಡು. ॥28॥

ಆರ್ಯ! ನಿನ್ನ ಅಭಿಷೇಕ ನೆರವೇರಿದ ಬಳಿಕ ಸುಹೃದರು ಸಂತೋಷಪಡುವರು ಮತ್ತು ದುಃಖಕೊಡುವ ನಿನ್ನ ಶತ್ರುಗಳು ಭಯಗೊಂಡು ಹತ್ತು ದಿಕ್ಕುಗಳಿಗೆ ಓಡಿಹೋಗುವರು. ॥29॥

ಪುರುಷ ಪ್ರವರ! ಇಂದು ನೀನು ನನ್ನ ತಾಯಿಯ ಕಳಂಕವನ್ನು ತೊಳೆದುಹಾಕಿ ಪೂಜ್ಯ ತಂದೆಯವರನ್ನು ನಿಂದೆಯಿಂದ ಪಾರುಮಾಡು. ॥30॥ ನಾನು ನಿನ್ನ ಚರಣಗಳಲ್ಲಿ ತಲೆಯನ್ನಿಟ್ಟು ಯಾಚಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ನೀನು ನನ್ನ ಮೇಲೆ ದಯೆಮಾಡು. ಮಹಾದೇವನು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಮೇಲೆ ಅನುಗ್ರಹ ಮಾಡುವಂತೆ ನೀನೂ ನಿನ್ನ ಬಂಧು ಬಾಂಧವರ ಮೇಲೆ ಕೃಪೆಮಾಡು. ॥31॥ ಅಥವಾ ನೀನು ನನ್ನ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯನ್ನು ಅಲ್ಲಗಳೆದು ಇಲ್ಲಿಂದ ವನಕ್ಕೆ ಹೋಗುವಿಯಾದರೆ ನಾನೂ ನಿನ್ನ ಜೊತೆಗೆ ಬರುವೆನು. ॥32॥

ಗ್ಲಾನಿಗೊಂಡ ಭರತನು ಮನೋಭಿರಾಮ ರಾಜಾ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಅವನ ಚರಣಗಳ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದು ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಿದ್ದರೂ, ಸತ್ವಗುಣ ಸಂಪನ್ನ ರಘುನಾಥನು ತಂದೆಯ ಆಜ್ಞೆಯಲ್ಲೇ ದೃಢವಾಗಿ ಇದ್ದು ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಹೋಗುವ ವಿಚಾರವನ್ನು ಮಾಡಲಿಲ್ಲ. ॥33॥

ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ಆ ಅದ್ಭುತ ದೃಢತೆಯನ್ನು ನೋಡಿ ಎಲ್ಲ ಜನರು ಒಟ್ಟಿಗೆ ದುಃಖಿಗಳಾದರು ಮತ್ತು ಹರ್ಷಿತರೂ ಆದರು. ಇವನು ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಯೋಚಿಸಿ ದುಃಖಿತರಾದರು ಹಾಗೂ ಪ್ರತಿಜ್ಞಾಪಾಲನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನ ದೃಢತೆಯನ್ನು ನೋಡಿ ಎಲ್ಲರಿಗೆ ಹರ್ಷವಾಯಿತು. ॥34॥

ಆಗ ಋತ್ವಿಜರು, ಪುರವಾಸಿಗಳು, ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಸಮುದಾಯದ ಮುಖಂಡರು ಮತ್ತು ತಾಯಂದಿರು ನಿಶ್ಚೇಷ್ಟಿತರಾಗಿ ಕಂಬನಿ ಸುರಿಸುತ್ತಾ ಭರತನು ಆಡಿದ ಮಾತುಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಭಾರಿ-ಭಾರಿ ಪ್ರಶಂಸೆ ಮಾಡತೊಡಗಿದರು. ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಅವನೊಂದಿಗೆ ಯೋಗ್ಯತಾನುಸಾರ ಶ್ರೀರಾಮನ ಎದುರಿಗೆ ವಿನೀತರಾಗಿ ಅವನಲ್ಲಿ ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಮರಳಿ ಬರಲು ಯಾಚಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ॥35॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಒಂದು ನೂರ ಆರನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು ॥106॥

ಒಂದು ನೂರ ಏಳನೆಯ ಸರ್ಗ

ಶ್ರೀರಾಮನು ಭರತನಿಗೆ ಸಮಜಾಯಿಸಿ ಅವನನ್ನು ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಹೋಗಲು ಆದೇಶಿಸಿದುದು

ಭರತನು ಪುನಃ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿದಾಗ ಪರಿವಾರದ ನಡುವೆ ಸತ್ಕಾರಪೂರ್ವಕ ಕುಳಿತಿರುವ ಲಕ್ಷ್ಮಣಾಗ್ರಜ ಶ್ರೀಮಾನ್ ರಾಮಚಂದ್ರನು ಅವನಿಗೆ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಉತ್ತರಿಸಿದನು-॥1॥ ತಮ್ಮ! ನೀನು ನೃಪಶ್ರೇಷ್ಠ ದಶರಥ ಮಹಾರಾಜರಿಂದ ಕೇಕಯರಾಜ ಕನ್ಯೆ ಕೈಕೇಯಿಯ ಗರ್ಭದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿರುವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ಹೇಳುವ ಉತ್ತಮ ವಚನಗಳು ಸರ್ವಥಾ ನಿನಗೆ ಯೋಗ್ಯವಾಗಿವೆ. ॥2॥ ಸಹೋದರ! ಇಂದಿನಿಂದ ಬಹಳ ಹಿಂದಿನ ಮಾತು, ತಂದೆಯವರ ವಿವಾಹ ನಿನ್ನ ತಾಯಿಯೊಂದಿಗೆ ಆದಾಗ ಅವರು ನಿನ್ನ ತಾತನ ಬಳಿ ಕೈಕೇಯಿಯ ಪುತ್ರನಿಗೆ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಕೊಡುವ ಉತ್ತಮ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದರು.॥3॥

ಅನಂತರ ದೇವಾಸುರ ಸಂಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ತಾಯಿಯು ಪ್ರಭಾವಶಾಲೀ ಮಹಾರಾಜರ ಬಹಳ ದೊಡ್ಡ ಸೇವೆಯನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದಳು. ಇದರಿಂದ ಸಂತುಷ್ಟರಾಗಿ ಮಹಾರಾಜರು ಆಕೆಗೆ ವರದಾನ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದರು. ॥4॥ ಅದರ ಪೂರ್ತಿಗಾಗಿ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿಸಿ ನಿನ್ನ ಯಶಸ್ವಿನೀ ತಾಯಿಯು ಆ ನರಶ್ರೇಷ್ಠ ತಂದೆಯವರಲ್ಲಿ ಎರಡು ವರವನ್ನು ಕೇಳಿದಳು. ॥5॥

ಪುರುಷಸಿಂಹನೇ! ಒಂದು ವರದಿಂದ ನಿನಗೆ ರಾಜ್ಯ ವನ್ನು ಕೇಳಿದಳು ಮತ್ತು ಇನ್ನೊಂದರಿಂದ ನನಗೆ ವನವಾಸ. ಆಕೆಯಿಂದ ಹೀಗೆ ಪ್ರೇರಿತರಾಗಿ ರಾಜರು ಆ ಎರಡು ವರಗಳನ್ನು ಆಕೆಗೆ ಕೊಟ್ಟರು. ॥6॥ ಪುರುಷಪ್ರವರ! ಈ ಪ್ರಕಾರ ಆ ತಂದೆಯವರು ವರದಾನದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳವರೆಗೆ ವನವಾಸದ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟರು. ॥7॥ ಇದೇ ಕಾರಣದಿಂದ ನಾನು ಸೀತೆ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಂದಿಗೆ ಈ ನಿರ್ಜನ ವನಕ್ಕೆ ಬಂದಿರುವೆನು. ಇಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಯಾರೂ ಪ್ರತಿದ್ವಂದ್ವಿಗಳಿಲ್ಲ. ನಾನು ಇಲ್ಲಿ ತಂದೆಯವರ ಸತ್ಯವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ॥8॥ ರಾಜೇಂದ್ರನೇ! ನೀನೂ ಕೂಡ ಅವರ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಮನ್ನಿಸಿ ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ರಾಜಪದವಿಯಲ್ಲಿ ಅಭಿಷಿಕ್ತನಾಗು ಮತ್ತು ತಂದೆಯವರನ್ನು ಸತ್ಯವಾದಿಯಾಗಿಸು- ಇದೇ ನಿನಗೆ ಉಚಿತವಾಗಿದೆ. ॥9॥

ಧರ್ಮಜ್ಞ ಭರತನೇ! ನೀನು ನನಗಾಗಿ ಪೂಜ್ಯ ತಂದೆ ಮಹಾರಾಜರನ್ನು ಕೈಕೇಯಿಯ ಋಣದಿಂದ ಮುಕ್ತಗೊಳಿಸು, ಅವರು ನರಕದಲ್ಲಿ ಬೀಳುವುದನ್ನು ತಪ್ಪಿಸು ಹಾಗೂ ತಾಯಿಯ ಆನಂದವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸು. ॥10॥ ಅಪ್ಪಾ! ಬುದ್ಧಿವಂತ, ಯಶಸ್ವೀ ರಾಜನಾದ ಗಯನು ಗಯಾದೇಶದಲ್ಲಿ ಯಾಗ ಮಾಡುತ್ತಿರುವಾಗ ಪಿತೃಗಳನ್ನು ಉದ್ದೇಶಿಸಿ ಈ ದಿವ್ಯ ಲೋಕೋಕ್ತಿಯನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದನೆಂದು ನಾವು ಕೇಳಿದ್ದೇವೆ. ॥11॥ (ಅದು ಇಂತಿದೆ-) ಮಗನು ಪುತ್ ಎಂಬ ನರಕದಿಂದ ತಂದೆಯನ್ನು ಉದ್ಧರಿಸುವನು, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ಪುತ್ರನೆಂದು ಹೇಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುವನು. ಪಿತೃಗಳನ್ನು ಎಲ್ಲ ಕಡೆಯಿಂದ ರಕ್ಷಿಸುವವನೇ ಪುತ್ರನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ॥12॥ ಗುಣವಂತ ಮತ್ತು ಬಹುಶ್ರುತ ಅನೇಕ ಮಕ್ಕಳ ಇಚ್ಛೆ ಇರಿಸಬೇಕು. ಪಡೆದ ಆ ಪುತ್ರರಲ್ಲಿ ಯಾವನಾದರೊಬ್ಬನಾದರೂ ಗಯೆಯಲ್ಲಿ ಪಿಂಡದಾನ ಮಾಡುವನು. ॥13॥

ರಘುನಂದನ! ನರಶ್ರೇಷ್ಠ ಭರತನೇ! ಈ ಪ್ರಕಾರ ಎಲ್ಲ ರಾಜರ್ಷಿಗಳು ಪಿತೃಗಳ ಉದ್ಧಾರದ ನಿಶ್ಚಯ ಮಾಡಿರುವರು. ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರಭು! ನೀನೂ ನಿನ್ನ ಪಿತನನ್ನು ನರಕದಿಂದ ಉದ್ಧರಿಸು. ॥14॥ ವೀರ ಭರತ! ನೀನು ಶತ್ರುಘ್ನ ಹಾಗೂ ಸಮಸ್ತ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು ಜೊತೆಗೂಡಿ ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಮರಳಿ ಹೋಗು ಹಾಗೂ ಪ್ರಜೆಗಳಿಗೆ ಸುಖವನ್ನು ಕೊಡು. ॥15॥

ವೀರನೇ! ಈಗ ನಾನೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಮತ್ತು ಸೀತೆಯೊಂದಿಗೆ ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ದಂಡಕಾರಣ್ಯವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವೆನು. ॥16॥ ಭರತನೇ ನೀನು ಸ್ವತಃ ಮನುಷ್ಯರ ರಾಜನಾಗು ಮತ್ತು ನಾನು ಕಾಡಿನ ಮೃಗಗಳ ಸಾಮ್ರಾಟನಾಗುವೆನು. ಈಗ ನೀನು ಅತ್ಯಂತ ಹರ್ಷದಿಂದ ಶ್ರೇಷ್ಠನಗರ ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಹೋಗು ಹಾಗೂ ನಾನು ಸಂತೋಷವಾಗಿ ದಂಡಕಾರಣ್ಯವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವೆನು. ॥17॥

ಭರತ! ಸೂರ್ಯನ ತಾಪವನ್ನು ನಿವಾರಿಸಲು ಛತ್ರವು ನಿನ್ನ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಶೀತಲ ನೆರಳನ್ನು ಕೊಡಲಿ. ಈಗ ನಾನೂ ನಿಧಾನವಾಗಿ ಈ ಕಾಡಿನ ದಟ್ಟವಾದ ಮರಗಳ ನೆರಳನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸುವೆನು. ॥18॥

ಭರತನೇ! ಅತುಲಿತ ಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳ ಶತ್ರುಘ್ನನು ನಿನ್ನ ಸಹಾಯಕ್ಕೆ ಇರಲಿ ಮತ್ತು ಸುವಿಖ್ಯಾತ ಸುಮಿತ್ರಾಕುಮಾರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ನನಗೆ ಪ್ರಧಾನ ಮಿತ್ರ (ಸಹಾಯಕ)ನಾಗಿದ್ದಾನೆ; ನಾವು ನಾಲ್ವರೂ ಪುತ್ರರೂ ನಮ್ಮ ತಂದೆ ದಶರಥರಾಜರ ಸತ್ಯವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವಾ ನೀನು ವಿಷಾದಪಡಬೇಡ.॥19॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಒಂದು ನೂರ ಏಳನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು.॥107॥

ಒಂದು ನೂರ ಎಂಟನೆಯ ಸರ್ಗ

ಜಾಬಾಲಿಯು ನಾಸ್ತಿಕರ ಮತವನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಿ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಸಮಜಾಯಿಸಿದುದು

ಧರ್ಮಜ್ಞ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಭರತನನ್ನು ಹೀಗೆ ಸಮಜಾಯಿಸುತ್ತಿರುವಾಗಲೇ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಶಿರೋಮಣಿ ಜಾಬಾಲಿಯು ರಾಮನಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಧರ್ಮವಿರುದ್ಧವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದರು - ॥1॥

ರಘುನಂದನ! ನೀನು ಹೇಳಿದುದು ಸರಿಯೇ, ಆದರೂ ನೀನು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಬುದ್ಧಿವಂತ ಮತ್ತು ತಪಸ್ವಿಯಾಗಿರುವೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ಸಾಧಾರಣ ಮನುಷ್ಯನಂತೆ ಇಂತಹ ನಿರರ್ಥಕ ವಿಚಾರ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ತರಬಾರದು. ॥2॥ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಯಾರು ಯಾರ ಬಂಧು ಆಗಿದ್ದಾನೆ, ಯಾರಿಂದ ಯಾರಿಗೆ ಏನು ಪಡೆಯುವುದಿದೆ? ಜೀವಿಯು ಒಬ್ಬನೇ ಹುಟ್ಟಿ ಒಬ್ಬನೇ ಸತ್ತುಹೋಗುವನು.॥3॥

ಆದ್ದರಿಂದ ಶ್ರೀರಾಮಾ! ಇವನು ತಂದೆ, ಇವಳು ತಾಯಿ, ಮುಂತಾಗಿ ಇಂತಹವರಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತನಾಗುವವನು ಹುಚ್ಚನೇ ಸರಿ. ಏಕೆಂದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಯಾರೂ ಯಾರವನೂ ಅಲ್ಲ. ॥4॥ ಯಾವನಾದರೂ ಬೇರೆ ಊರಿಗೆ ಹೋಗುವಾಗ ಯಾವುದೋ ಧರ್ಮಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ರಾತ್ರಿ ತಂಗಿದ್ದು, ಮರುದಿನ ಅದನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಮುಂದಕ್ಕೆ ಹೋಗುವಂತೆಯೇ ತಂದೆ, ತಾಯಿ, ಮನೆ, ಸಂಪತ್ತು-ಇವು ಮನುಷ್ಯರ ಆವಾಸ ಮಾತ್ರವಾಗಿವೆ. ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನೇ! ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಸಜ್ಜನರು ಆಸಕ್ತರಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ॥5-6॥

ಆದ್ದರಿಂದ ನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ನೀನು ತಂದೆಯ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಈ ದುಃಖಮಯ ಹಳ್ಳ-ತಿಟ್ಟು, ಮುಳ್ಳುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಕಾಡಿನ ಕೆಟ್ಟ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆಯಬಾರದು. ॥7॥ ನೀನು ಸಮೃದ್ಧಿಶಾಲಿನೀ ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ರಾಜನಾಗಿ ಪಟ್ಟಾಭಿಷಿಕ್ತನಾಗು. ಆ ನಗರಿಯು ವಿರಹಿಣೀ ನಾರಿಯಂತೆ ಏಕವೇಣಿಧರೆಯಾಗಿ ನಿನ್ನನ್ನು ಪ್ರತೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಿದೆ. ॥8॥

ರಾಜಕುಮಾರ! ದೇವೇಂದ್ರನು ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಿಹರಿಸುವಂತೆಯೇ ನೀನು ಬಹುಮೂಲ್ಯ ರಾಜಭೋಗಗಳನ್ನು ಉಪಭೋಗಿಸುತ್ತಾ ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ವಿಹಾರಮಾಡು. ॥9॥ ದಶರಥರಾಜನು ನಿನಗೆ ಏನೂ ಆಗಿರಲಿಲ್ಲ ಹಾಗೂ ನೀನೂ ಅವನಿಗೆ ಏನೂ ಅಲ್ಲ. ರಾಜನು ಬೇರೆಯಾಗಿದ್ದನು, ನೀನೂ ಬೇರೆಯಾಗಿರುವೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ನಾನು ಹೇಳುವಂತೆ ಮಾಡು. ॥10॥

ತಂದೆಯು ಜೀವಿಯ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ನಿಮಿತ್ತ ಕಾರಣ ಮಾತ್ರನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಋತುಮತಿ ತಾಯಿಯ ಮೂಲಕ ಗರ್ಭದಲ್ಲಿ ಧರಿಸಿದ ವೀರ್ಯ ಮತ್ತು ರಜದ ಪರಸ್ಪರ ಸಂಯೋಗವಾದಾಗ ಪುರುಷನು ಇಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುವನು. ॥11॥ ರಾಜನು ಹೋಗಬೇಕಾದಲ್ಲಿಗೆ ಹೊರಟುಹೋದನು. ಇದು ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೆ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಸ್ಥಿತಿಯಾಗಿದೆ. ನೀನಾದರೋ ವ್ಯರ್ಥವಾಗಿ ಕಷ್ಟಪಡುತ್ತಿರುವೆ. ॥12॥ ಪ್ರಾಪ್ತವಾದ ಅರ್ಥ ವನ್ನು ಪರಿತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿ ಧರ್ಮ ಪರಾಯಣರಾಗಿರುವರೋ, ಅವರಿಗಾಗಿ ನಾನು ಶೋಕಿಸುತ್ತೇನೆ, ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ಶೋಕಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಅವರು ಈ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಧರ್ಮದ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ದುಃಖವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿ ಸತ್ತ ಬಳಿಕ ನಾಶವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ. ॥13॥

ಅಷ್ಟಕಾದಿ ಶ್ರಾದ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ಅವುಗಳ ದೇವತೆಗಳು ಪಿತೃಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ-ಶ್ರಾದ್ಧದ ದಾನ ಪಿತೃಗಳಿಗೆ ಸಿಗುತ್ತದೆ; ಹೀಗೆ ಯೋಚಿಸಿಯೇ ಜನರು ಶ್ರಾದ್ಧದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ವಿಚಾರ ಮಾಡಿ ನೋಡಿದರೆ ಇದರಲ್ಲಿ ಅನ್ನದ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ. ಸತ್ತಿರುವ ಮನುಷ್ಯನು ಏನು ತಾನೇ ತಿನ್ನುವನು? ॥14॥ ಇಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬನು ತಿಂದ ಅನ್ನವು ಇನ್ನೊಬ್ಬನ ಶರೀರಕ್ಕೆ ಹೋಗುವುದಾದರೆ ಪರದೇಶಕ್ಕೆ ಹೋಗುವವರಿಗೆ ಶ್ರಾದ್ಧವನ್ನೇ ಮಾಡಿಬಿಡಬೇಕು; ಅವರಿಗೆ ದಾರಿಗಾಗಿ
ಭೋಜನ ಕೊಡುವುದು ಉಚಿತವಲ್ಲ. ॥15॥ ದೇವತೆಗಳಿಗಾಗಿ ಯಜ್ಞಮಾಡಿ, ಪೂಜೆ ಮಾಡಿ, ದಾನ ಕೊಡಿರಿ, ಯಜ್ಞ ದೀಕ್ಷಿತರಾಗಿರಿ, ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿರಿ ಹಾಗೂ ಮನೆ-ಮಠ ಬಿಟ್ಟು ಸಂನ್ಯಾಸಿಗಳಾಗಿ ಇತ್ಯಾದಿ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುವ ಗ್ರಂಥಗಳನ್ನು ಬುದ್ಧಿವಂತ ಮನುಷ್ಯರು ದಾನದ ಕಡೆಗೆ ಜನರನ್ನು ಪ್ರವೃತ್ತಗೊಳಿಸಲೆಂದೆ ಬರೆದಿರುವರು. ॥16॥

ಆದ್ದರಿಂದ ಮಹಾಮತೇ! ಈ ಲೋಕವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಬೇರೆ ಯಾವ ಲೋಕವೂ ಇಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನು ನೀನು ನಿನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿಕೋ. (ಆದ್ದರಿಂದ ಅಲ್ಲಿ ಫಲ ಭೋಗಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಧರ್ಮವೇ ಮೊದಲಾದವುಗಳ ಪಾಲನೆಯ ಆವಶ್ಯಕವಿಲ್ಲ) ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ರಾಜ್ಯಲಾಭವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸು, ಪರೋಕ್ಷ (ಪಾರಲೌಕಿಕ ಲಾಭ)ವನ್ನು ಹಿಂದಕ್ಕೆ ತಳ್ಳಿಬಿಡು. ॥17॥ ಸತ್ಪುರುಷರ ಬುದ್ಧಿಯು ಜನರಿಗೆ ದಾರಿತೋರುವಂತಹುದಾದ ಕಾರಣ ಪ್ರಮಾಣಭೂತವಾಗಿದೆ. ಭರತನ ಆಗ್ರಹವನ್ನು ಮುಂದೆ ಮಾಡಿ ನೀನು ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸು. ॥18॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಒಂದು ನೂರ ಎಂಟನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು ॥108॥

ಒಂದು ನೂರ ಒಂಭತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ

ಶ್ರೀರಾಮನು ಜಾಬಾಲಿಯ ನಾಸ್ತಿಕವಾದವನ್ನು ಖಂಡಿಸಿ ಆಸ್ತಿಕ ಮತದ ಸ್ಥಾಪನೆ

ಜಾಬಾಲಿಯ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಸತ್ಯಪರಾಕ್ರಮಿ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ತನ್ನ ಸಂಶಯರಹಿತ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಶ್ರುತಿಸಮ್ಮತ ಸದುಕ್ತಿಗಳಿಂದ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು - ॥1॥ ವಿಪ್ರವರ್ಯರೇ! ನೀವು ನನಗೆ ಸಂತೋಷವನ್ನುಂಟುಮಾಡುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಹೇಳಿದುದು ಕರ್ತವ್ಯದಂತೆ ಕಂಡುಬಂದರೂ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಮಾಡಲು ಯೋಗ್ಯವಲ್ಲ. ಅದು ಪಥ್ಯದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದರೂ ನಿಜವಾಗಿ ಅಪಥ್ಯವೇ ಆಗಿದೆ. ॥2॥

ಧರ್ಮ ಅಥವಾ ವೇದದ ಮೇರೆಯನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದಾಗ ಆ ಮನುಷ್ಯನು ಪಾಪಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಆಚಾರ ಮತ್ತು ವಿಚಾರ ಎರಡೂ ಭ್ರಷ್ಟವಾಗುತ್ತವೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅದು ಸತ್ಪುರುಷರಿಂದ ಸಮ್ಮಾನ ಪಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ॥3॥ ಯಾರು ಉತ್ತಮಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿರುವನೋ, ಯಾರು ಅಧಮ ಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿರುವನೋ, ಯಾರು ವೀರನೋ ಮತ್ತು ಯಾರು ವ್ಯರ್ಥವಾಗಿಯೇ ತನ್ನನ್ನು ಪುರುಷನೆಂದು ತಿಳಿಯುವನೋ, ಯಾರು ಪವಿತ್ರ ಹಾಗೂ ಅಪವಿತ್ರನೋ ಎಂಬುದನ್ನು ಆಚಾರವೇ ತಿಳಿಸುತ್ತದೆ. ॥4॥ ನೀವು ತಿಳಿಸಿದ ಆಚಾರವನ್ನು ತನ್ನದಾಗಿಸಿಕೊಂಡ ಪುರುಷನು ಶ್ರೇಷ್ಠನಂತೆ ಕಂಡುಬಂದರೂ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಅನಾರ್ಯನೇ ಆಗಿರುವನು. ಹೊರಗಿಂದ ಪವಿತ್ರನಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದರೂ ಒಳಗಿನಿಂದ ಅಪವಿತ್ರನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಉತ್ತಮ ಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದವನು ಎಂದು ಅನಿಸಿದರೂ ನಿಜವಾಗಿ ಇದಕ್ಕೆ ವಿಪರೀತನೇ ಆಗುವನು. ಶೀಲವಂತನೆಂದು ತೋರಿದರೂ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ದುಃಶೀಲನೇ ಸರಿ. ॥5॥

ನಿಮ್ಮ ಉಪದೇಶವು ಧರ್ಮದ ವೇಷ ತೊಟ್ಟಂತೆ ಇದ್ದರೂ ಅಧರ್ಮವೇ ಆಗಿದೆ. ಇದರಿಂದ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ವರ್ಣಸಂಕರತೆಯೇ ಪ್ರಚಾರವಾದೀತು. ನಾನು ಇದನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದರೆ ವೇದೋಕ್ತ ಶುಭಕರ್ಮಗಳ ಅನುಷ್ಠಾನಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಕೊಟ್ಟು, ವಿಧಿಹೀನ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗುವೆನು. ಆಗ ಕರ್ತವ್ಯ-ಅಕರ್ತವ್ಯ ಜ್ಞಾನ ಇರಿಸುವ ಬುದ್ಧಿವಂತರು ಯಾರು ನನ್ನನ್ನು ಶ್ರೇಷ್ಠನೆಂದು ತಿಳಿದು ಆದರಿಸುವರು? ಆ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ನನ್ನನ್ನು ಈ ಜಗತ್ತಿನ ಜನರು ದುರಾಚಾರಿ ಮತ್ತು ಕಲಂಕಿತನೆಂದು ತಿಳಿಯುವರು.॥6-7॥

ತಾನು ಮಾಡಿದ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಮುರಿಯುವ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯಿಂದ ವರ್ತಿಸಿದಾಗ ನಾನು ಯಾವ ಸಾಧನೆಯಿಂದ ಸ್ವರ್ಗಲೋಕವನ್ನು ಪಡೆಯುವೆನು? ನಾನು ಅನುಸರಿಸಲು ನೀವು ಮಾಡಿದ ಉಪದೇಶವು ಯಾರದ್ದಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ನೀವು ಹೇಳಿದಂತೆ ನಾನು ತಂದೆಯೇ ಮುಂತಾದವರ ಯಾರವನೂ ಅಲ್ಲ. ॥8॥ ನೀವು ಹೇಳಿರುವ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ನಡೆದರೆ ನಾನು ಸ್ವೇಚ್ಛಾಚಾರಿಯಾಗುವೆನು. ಮತ್ತೆ ಈ ಇಡೀ ಲೋಕವು ಸ್ವೆಚ್ಛಾಚಾರಿಯಾಗಿ ಹೋದೀತು; ಏಕೆಂದರೆ ರಾಜರು ಆಚರಿಸಿದಂತೆಯೇ ಪ್ರಜೆಯು ಆಚರಿಸತೊಡಗುತ್ತಾರೆ. ॥9॥ ಸತ್ಯಪಾಲನೆಯೇ ರಾಜರ ಪ್ರಧಾನ ಧರ್ಮವಾಗಿದೆ. ಸನಾತನ ಆಚಾರವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಜ್ಯವು ಸತ್ಯ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆ. ಸತ್ಯದಲ್ಲೇ ಸಮಸ್ತ ಲೋಕಗಳು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿತವಾಗಿವೆ. ॥10॥

ಋಷಿಗಳು ಮತ್ತು ದೇವತೆಗಳು ಸದಾ ಸತ್ಯವನ್ನೇ ಆದರಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸತ್ಯವಾದಿಯಾದ ಮನುಷ್ಯನೇ ಅಕ್ಷಯ ಪರಮ ಧಾಮಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ॥11॥ ಸುಳ್ಳು ಹೇಳುವ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಹಾವಿನಂತೆ ಎಲ್ಲ ಜನರು ಅಂಜುವರು. ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಸತ್ಯವೇ ಧರ್ಮದ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆಯಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅದೇ ಎಲ್ಲರ ಮೂಲವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ॥12॥

ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಸತ್ಯವೇ ಈಶ್ವರನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಸದಾ ಸತ್ಯದ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆಯೇ ಧರ್ಮದ ಸ್ಥಿತಿ ಇರುತ್ತದೆ. ಸತ್ಯವೇ ಎಲ್ಲದರ ಬೇರು ಆಗಿದೆ. ಸತ್ಯಕ್ಕಿಂತ ಬೇರೆಯಾದ ಯಾವುದೇ ಪರಮ ಪದವಿಲ್ಲ. ॥13॥ ದಾನ, ಯಜ್ಞ, ಹೋಮ, ತಪಸ್ಸು, ವೇದ - ಇವೆಲ್ಲದರ ಆಧಾರ ಸತ್ಯವೇ ಆಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಎಲ್ಲರೂ ಸತ್ಯಪರಾಯಣರಾಗಬೇಕು. ॥14॥ ಒಬ್ಬನು ಚಕ್ರವರ್ತಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ; ಒಬ್ಬನು ಒಂದು ಗುಂಪಿಗೆ ನಾಯಕನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಒಬ್ಬನು ನರಕಯಾತನೆಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮತ್ತೊಬ್ಬನು ಸ್ವರ್ಗಸುಖವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ. ॥15॥

ನಾನು ಸತ್ಯಪ್ರತಿಜ್ಞನಾಗಿದ್ದೇನೆ ಹಾಗೂ ಸತ್ಯದ ಮೇಲೆ ಆಣೆಯಿಟ್ಟು ತಂದೆಯ ಸತ್ಯವನ್ನು ಪಾಲಿಸಲು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದ್ದೇನೆ. ಇಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ನಾನು ತಂದೆಯ ಆದೇಶವನ್ನು ಏಕೆ ಪಾಲಿಸದಿರಲಿ? ॥16॥ ಮೊದಲು ಸತ್ಯಪಾಲನೆಯ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿ ಈಗ ಲೋಭ, ಮೋಹ ಅಥವಾ ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ ವಿವೇಕಶೂನ್ಯನಾಗಿ ನಾನು ತಂದೆಯ ಸತ್ಯದ ಮರ್ಯಾದೆಯನ್ನು ಭಂಗಗೊಳಿಸಲಾರೆನು. ॥17॥

ತನ್ನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಸುಳ್ಳಾಗಿಸಿ ಧರ್ಮದಿಂದ ಭ್ರಷ್ಟನಾದ ಚಂಚಲಚಿತ್ತವುಳ್ಳ ಮನುಷ್ಯನು ಅರ್ಪಿಸಿದ ಹವ್ಯ-ಕವ್ಯಗಳನ್ನು ದೇವತೆಗಳು, ಪಿತೃಗಳು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲವೆಂದು ನಾವು ಕೇಳಿದ್ದೇವೆ. ॥18॥ ಈ ಸತ್ಯರೂಪೀ ಧರ್ಮವನ್ನು ನಾನು ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೆ ಹಿತಕರ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲ ಧರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತೇನೆ. ಸತ್ಪುರುಷರು ಜಟಾ ವಲ್ಕಲಾದಿಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿ ತಾಪಸ ಧರ್ಮವನ್ನು ಪಾಲಿಸಿರುವರು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನಾನು ಅದನ್ನು ಅಭಿನಂದಿಸುತ್ತೇನೆ. ॥19॥

ಯಾವುದು ಧರ್ಮಯುಕ್ತವೆಂದು ಕಂಡುಬಂದರೂ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಅಧರ್ಮಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆಯೋ, ಯಾವುದನ್ನು ನೀಚ, ಕ್ರೂರಿ, ಲೋಭಿ, ಪಾಪಾಚಾರಿಗಳು ಸೇವಿಸಿರುವರೋ, ಅಂತಹ ಕ್ಷಾತ್ರಧರ್ಮವನ್ನು (ತಂದೆಯ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಮುರಿದು ರಾಜ್ಯ ಸ್ವೀಕರಿಸುವ) ನಾನು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ತ್ಯಜಿಸುವೆನು. (ಏಕೆಂದರೆ ಅದು ನ್ಯಾಯಯುಕ್ತವಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ) ॥20॥

ಮನುಷ್ಯನು ಶರೀರದಿಂದ ಮಾಡುವ ಪಾಪವನ್ನು ಮೊದಲು ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ನಿಶ್ಚಯಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮತ್ತೆ ನಾಲಿಗೆಯಿಂದ ಆ ಸುಳ್ಳುಕರ್ಮ (ಪಾಪ)ವನ್ನು ಮಾತಿನಿಂದ ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ಬೇರೆಯವರ ಸಹಯೋಗದಿಂದ ಶರೀರದಿಂದ ಪಾಪ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಈ ರೀತಿ ಒಂದೇ ಪಾತಕವು ಕಾಯಿಕ, ವಾಚಿಕ, ಮಾನಸಿಕ ಎಂಬ ಭೇದದಿಂದ ಮೂರು ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ. ॥21॥

ಪೃಥಿವಿ, ಕೀರ್ತಿ, ಯಶ, ಲಕ್ಷ್ಮೀ-ಇವೆಲ್ಲವೂ ಸತ್ಯವಾದಿ ಪುರುಷನನ್ನು ಸೇರಲು ಬಯಸುತ್ತವೆ. ಶಿಷ್ಟ ಪುರುಷರು ಸತ್ಯವನ್ನೇ ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾರೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಸದಾ ಸತ್ಯವನ್ನೇ ಸೇವಿಸಬೇಕು. ॥22॥ ನೀವು ಉಚಿತವೆಂದು ಸಿದ್ಧಗೊಳಿಸಿ ತರ್ಕಪೂರ್ಣ ವಚನಗಳಿಂದ - ‘ರಾಜ್ಯ ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದರಲ್ಲೇ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ಇದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಇದನ್ನು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸು’ ಎಂದು ಹೇಳಿದಿರಿ. ನಿಮ್ಮ ಈ ಆದೇಶವು ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ಕಂಡುಬಂದರೂ ಸಜ್ಜನ ಪುರುಷರಿಂದ ಆಚರಿಸಲು ಯೋಗ್ಯವಾಗಿಲ್ಲ; (ಏಕೆಂದರೆ ಇದನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದರಿಂದ ಸತ್ಯ ಮತ್ತು ನ್ಯಾಯದ ಉಲ್ಲಂಘನೆಯಾಗುತ್ತದೆ.) ॥23॥

ನಾನು ತಂದೆಯ ಎದುರಿಗೆ ಈ ರೀತಿ ವನದಲ್ಲಿ ಇರುವ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿರುವೆನು. ಈಗ ಅವರ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಉಲ್ಲಂಘಿಸಿ ನಾನು ಭರತನ ಮಾತನ್ನು ಹೇಗೆ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಲಿ? ॥24॥

ಗುರುಗಳ ಮುಂದೆ ಮಾಡಿದ ನನ್ನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಅಚಲವಾಗಿದೆ - ಯಾವ ರೀತಿಯಿಂದಲೂ ಮುರಿಯಲಾರದು. ನಾನು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಮಾಡಿದಾಗ ದೇವೀ ಕೈಕೇಯಿಯ ಹೃದಯ ಹರ್ಷಗೊಂಡಿತ್ತು. ॥25॥ ನಾನು ಅರಣ್ಯದಲ್ಲೇ ಇದ್ದು ಒಳ- ಹೊರಗೆ ಪವಿತ್ರನಾಗಿ ನಿಯಮಿತ ಭೋಜನ ಮಾಡುವೆನು ಮತ್ತು ಫಲ-ಮೂಲ ಪುಷ್ಪಗಳಿಂದ ದೇವತೆಗಳನ್ನು, ಪಿತೃಗಳನ್ನು ತೃಪ್ತಿಪಡಿಸುತ್ತಾ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸುವೆನು. ॥26॥

ಏನು ಮಾಡಬೇಕು ಮತ್ತು ಏನು ಮಾಡಬಾರದು ಇದನ್ನು ನಾನು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿರುವೆನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಫಲ-ಮೂಲಗಳಿಂದ ಐದು ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಸಂತುಷ್ಟಗೊಳಿಸಿ ನಿಶ್ಚಲ ಶ್ರದ್ಧಾಪೂರ್ವಕ ಲೋಕಯಾತ್ರೆ (ಪಿತೃವಾಕ್ಯಪಾಲನರೂಪೀ ವ್ಯವಹಾರಯನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುವೆನು. ॥27॥

ಈ ಕರ್ಮಭೂಮಿಗೆ ಬಂದ ಮೇಲೆ ಶುಭಕರ್ಮವನ್ನೇ ಅನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡಬೇಕು; ಏಕೆಂದರೆ ಅಗ್ನಿ, ವಾಯು, ಸೋಮ ಇವರೂ ಕೂಡ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲದಿಂದಲೇ ಆಯಾಯ ಪದವಿಗೆ ಭಾಗಿಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ. ॥28॥ ದೇವೇಂದ್ರನೂ ಕೂಡ ನೂರು ಯಜ್ಞಗಳನ್ನು ಮಾಡಿಯೇ ಸ್ವರ್ಗಲೋಕವನ್ನು ಪಡೆದಿರುವನು. ಮಹರ್ಷಿಗಳೂ ಉಗ್ರತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿಯೇ ದಿವ್ಯ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವರು. ॥29॥ ಉಗ್ರ ತೇಜಸ್ವೀ ರಾಜಕುಮಾರ ಶ್ರೀರಾಮನು ಪರಲೋಕದ ಸತ್ತೆಯನ್ನು ಖಂಡಿಸುವ ಜಾಬಾಲಿಯು ಹಿಂದೆ ನುಡಿದ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ ಅವನಿಂದ ಸಹಿಸಲಾರದೆ, ಆ ಮಾತುಗಳನ್ನು ನಿಂದಿಸುತ್ತಾ ಪುನಃ ಹೇಳಿದನು - ॥30॥ಸತ್ಯ, ಧರ್ಮ, ಪರಾಕ್ರಮ, ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಮೇಲೆ ದಯೆ, ಎಲ್ಲರಲ್ಲಿ ಪ್ರಿಯವಾಗಿ ಮಾತನಾಡುವುದು, ದೇವತೆಗಳನ್ನು, ಅತಿಥಿಗಳನ್ನು, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು ಪೂಜಿಸುವುದು - ಇವೆಲ್ಲವನ್ನು ಸಾಧುಗಳು ಸ್ವರ್ಗಲೋಕದ ಮಾರ್ಗವೆಂದು ಹೇಳಿರುವರು. ॥31॥ ಸತ್ಪುರುಷರ ಈ ಮಾತಿಗನುಸಾರ ಧರ್ಮದ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ತಿಳಿದು, ಅನುಕೂಲ ತರ್ಕದಿಂದ ಅದನ್ನು ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ನಿರ್ಣಯಿಸಿ, ಒಂದು ನಿಶ್ಚಯಕ್ಕೆ ತಲುಪಿದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಧರ್ಮಾಚರಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ಆಯಾಯ ಉತ್ತಮ ಲೋಕಗಳನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಬಯಸುತ್ತಾರೆ. ॥32॥

ನಿಮ್ಮ ಬುದ್ಧಿ ವಿಷಮ-ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾಗಿದೆ, ನೀವು ವೇದ ವಿರುದ್ಧ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿರುವಿರಿ. ಇಂತಹ ನಾಸ್ತಿಕ, ಚಾರ್ವಾಕ, ಪಾಖಂಡಮಯ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಅನುಚಿತ ವಿಚಾರದ ಪ್ರಚಾರ ಮಾಡುವ ನಿಮಗೆ ನನ್ನ ತಂದೆಯವರು ಋತ್ವಿಜರನ್ನಾಗಿಸಿಕೊಂಡ ಅವರ ಈ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ನಾನು ನಿಂದಿಸುತ್ತೇನೆ. ॥33॥ ಕಳ್ಳನು ದಂಡನೀಯನಿರುವಂತೆಯೇ (ವೇದ ವಿರೋಧಿ) ಬುದ್ಧ (ಬುದ್ಧ ಮತಾವಲಂಬಿಗಳು)ನೂ ದಂಡನೀಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ತಥಾಗತ (ನಾಸ್ತಿಕ ವಿಶೇಷ) ಮತ್ತು ನಾಸ್ತಿಕ (ಚಾರ್ವಾಕ) ಇವರನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಇದೇ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಜೆಯ ಮೇಲೆ ಅನುಗ್ರಹ ಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ರಾಜನು ಕಳ್ಳನಿಗೆ ದಂಡವಿಧಿಸುವಂತೆ ನಾಸ್ತಿಕನಿಗೆ ದಂಡ ಕೊಡಬೇಕು; ಆದರೆ ಮೇರೆ ಮೀರಿದ ನಾಸ್ತಿಕನ ಕುರಿತು ವಿದ್ವಾಂಸರಾದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ಅವನ ಕಡೆಗೆ ನೋಡದೆ, ಅವನಲ್ಲಿ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಆಡಬಾರದು. ॥34॥ ನಿಮ್ಮನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಮೊದಲಿನ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಇಹಲೋಕ ಮತ್ತು ಪರಲೋಕದ ಫಲ ಕಾಮನೆಯನ್ನು ಪರಿತ್ಯಜಿಸಿ ವೇದೋಕ್ತ ಧರ್ಮವನ್ನು ತಿಳಿದು ಸದಾ ಅನೇಕ ಶುಭಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಅನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡಿರುವರು. ಆದ್ದರಿಂದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಾದವನು ವೇದಗಳನ್ನೇ ಪ್ರಮಾಣವೆಂದು ತಿಳಿದು ಸ್ವಸ್ತಿ (ಅಹಿಂಸೆ, ಸತ್ಯ ಮೊದಲಾದ), ಕೃತ (ತಪಸ್ಸು, ದಾನ, ಪರೋಪಕಾರ ಆದಿ) ಹಾಗೂ ಹುತ (ಯಜ್ಞ-ಯಾಗಾದಿ) ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ನೆರವೇರಿಸುತ್ತಾರೆ. ॥35॥ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ತತ್ಪರರಾದವರು ಸತ್ಪುರುಷರ ಸಂಗದಲ್ಲಿ ಇರುವವರೂ, ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಸಂಪನ್ನರೂ, ದಾನರೂಪೀ ಗುಣದ ಪ್ರಧಾನತೆ ಉಳ್ಳವರೂ, ಎಂದೂ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಾಣಿಯ ಹಿಂಸೆ ಮಾಡದವರೂ, ಮಲಸಂಸರ್ಗದಿಂದ ರಹಿತರೂ ಆದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮುನಿಗಳೇ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಪೂಜನೀಯರಾಗುತ್ತಾರೆ.॥36॥

ಮಹಾತ್ಮಾ ಶ್ರೀರಾಮನು ಸ್ವಭಾವತಃ ದೈನ್ಯಭಾವದಿಂದ ರಹಿತನಾಗಿದ್ದನು. ಅವನು ರೋಷಪೂರ್ವಕ ಹಿಂದಿನಂತೆ ಮಾತನಾಡಿದಾಗ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಜಾಬಾಲಿಯು ವಿನಯಪೂರ್ವಕ ಹೀಗೆ ಆಸ್ತಿಕತೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದ ಸತ್ಯ ಹಾಗೂ ಹಿತಕರ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದರು - ॥37॥

ರಘುನಂದನ! ನಾನು ನಾಸ್ತಿಕನಲ್ಲ ಮತ್ತು ನಾನು ನಾಸ್ತಿಕರ ಮಾತನ್ನು ಆಡುವುದೂ ಇಲ್ಲ. ಪರಲೋಕವೇ ಆದಿ ಏನೂ ಇಲ್ಲ ಎಂಬುದು ನನ್ನ ಮತವಲ್ಲ. ನಾನು ಸಂದರ್ಭ ನೋಡಿ ಪುನಃ ಆಸ್ತಿಕನಾಗಿದ್ದೇನೆ ಹಾಗೂ ಲೌಕಿಕ ವ್ಯವಹಾರದ ಸಮಯ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಬಿದ್ದರೆ ನಾಸ್ತಿಕನೂ ಆಗುತ್ತೇನೆ - ನಾಸ್ತಿಕರಂತೆ ಮಾತನಾಡಬಲ್ಲೆನು. ॥38॥ ಈಗ ಅಂತಹ ಸಂದರ್ಭ ಬಂದಿತ್ತು, ಅದರಿಂದ ನಾನು ನಿಧಾನವಾಗಿ ನಾಸ್ತಿಕರ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದೆ. ಶ್ರೀರಾಮಾ! ನಾನು ಹೇಳಿದ ಈ ಮಾತು ಯಾವುದೇ ರೀತಿಯಿಂದ ನಿನ್ನನ್ನು ಒಪ್ಪಿಸಿ ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಮರಳಲು ಸಿದ್ಧಗೊಳಿಸುವ ಉದ್ದೇಶವೇ ನನ್ನದಾಗಿತ್ತು. ॥39॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಒಂದು ನೂರ ಒಂಭತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು ॥109॥

ಒಂದು ನೂರ ಹತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ

ವಸಿಷ್ಠರು ಸೃಷ್ಟಿಯ ಕ್ರಮವನ್ನು ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವಂಶದ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ತಿಳಿಸಿ ಜ್ಯೇಷ್ಠನೇ ರಾಜನಾಗಬೇಕೆಂಬುದರ ಔಚಿತ್ಯವನ್ನು ಹೇಳಿ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವಂತೆ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಸಲಹೆ ನೀಡಿದುದು

ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಕ್ರುದ್ಧನಾದುದನ್ನು ತಿಳಿದು ಮಹರ್ಷಿ ವಸಿಷ್ಠರು ಅವನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದರು - ರಘುನಂದನ! ಈ ಲೋಕದ ಜನರು ಪರಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋಗುವುದು ಮತ್ತು ಬರುವುದು ಇದು ಮಹರ್ಷಿ ಜಾಬಾಲಿಗಳೂ ತಿಳಿದಿದ್ದಾರೆ. (ಆದ್ದರಿಂದ ಇವರು ನಾಸ್ತಿಕರಲ್ಲ). ॥1॥

ಜಗದೀಶ್ವರ! ಈಗ ನಿನ್ನನ್ನು ಮರಳಿ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗುವ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದಲೇ ಇವರು ಈ ನಾಸ್ತಿಕ ಮಾತು ಗಳನ್ನು ಆಡಿದ್ದರು. ನೀನು ನನ್ನಿಂದ ಈ ಲೋಕದ ಉತ್ಪತ್ತಿಯ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಕೇಳು. ॥2॥ ಸೃಷ್ಟಿಯ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲವೂ ಜಲಮಯವಾಗಿತ್ತು. ಆ ಜಲದೊಳಗೇ ಪೃಥಿವಿಯ ನಿರ್ಮಾಣವಾಯಿತು. ಅನಂತರ ದೇವತೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಸ್ವಯಂಭೂ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರು ಪ್ರಕಟಗೊಂಡರು. ॥3॥

ಅನಂತರ ಆ ಭಗವಾನ್ ವಿಷ್ಣುಸ್ವರೂಪ ಬ್ರಹ್ಮನೇ ವರಾಹರೂಪದಿಂದ ಪ್ರಕಟನಾಗಿ ಜಲದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ ಈ ಪೃಥಿವಿಯನ್ನು ಹೊರತೆಗೆದು, ತನ್ನ ಕೃತಾತ್ಮಾ ಪುತ್ರರೊಂದಿಗೆ ಈ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದನು. ॥4॥ ಆಕಾಶಸ್ವರೂಪ ಪರಬ್ರಹ್ಮ ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರ ಪ್ರಾದುರ್ಭಾವವಾಯಿತು. ಅವನು ನಿತ್ಯ, ಸನಾತನ, ಅವಿನಾಶಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವರಿಂದ ಮರೀಚಿ ಉತ್ಪನ್ನರಾದರು ಮತ್ತು ಮರಿಚಿಯ ಪುತ್ರ ಕಶ್ಯಪನಾದನು. ॥5॥ ಕಶ್ಯಪನಿಂದ ವಿವಸ್ವಾನನ ಜನ್ಮವಾಯಿತು. ವಿವಸ್ವಂತನ ಪುತ್ರ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ವೈವಸ್ವತ ಮನು ಆದನು. ಅವನು ಮೊದಲ ಪ್ರಜಾಪತಿಯಾಗಿದ್ದನು. ಮನುವಿನ ಪುತ್ರ ಇಕ್ಷ್ವಾಕು ಆದನು. ॥6॥

ಇವನಿಗೆ ಮನುವು ಮೊಟ್ಟಮೊದಲಿಗೆ ಈ ಪೃಥಿವಿಯ ಸಮೃದ್ಧಶಾಲಿ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಸಿದ್ದನು. ಆ ಇಕ್ಷ್ವಾಕು ರಾಜನನ್ನು ನೀನು ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಪ್ರಥಮ ರಾಜನೆಂದು ತಿಳಿ. ॥7॥ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವಿನ ಪುತ್ರ ಶ್ರೀಮಾನ್ ಕುಕ್ಷಿ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ವಿಖ್ಯಾತನಾದನು. ಕುಕ್ಷಿಗೆ ವೀರಪುತ್ರ ವಿಕುಕ್ಷಿಯಾದನು. ॥8॥ ವಿಕುಕ್ಷಿಯ ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ಪ್ರತಾಪಿ ಪುತ್ರ ಬಾಣ, ಬಾಣನ ಪುತ್ರ ಮಹಾಬಾಹು ಅನರಣ್ಯನಾದನು. ಅವನು ದೊಡ್ಡ ತಪಸ್ವಿಯಾಗಿದ್ದನು. ॥9॥ ಸತ್ಪುರುಷರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಅನರಣ್ಯನ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ಅನಾವೃಷ್ಟಿ ಆಗಲಿಲ್ಲ, ಕ್ಷಾಮ ಉಂಟಾಗಲಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಯಾವುದೇ ಕಳ್ಳತನವೂ ಆಗಿರಲಿಲ್ಲ. ॥10॥ ಮಹಾರಾಜ! ಅನರಣ್ಯನಿಂದ ರಾಜಾ ಪೃಥು ಆದನು. ಆ ಪೃಥುವಿನಿಂದ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ತ್ರಿಶಂಕು ಹುಟ್ಟಿದನು. ॥11॥ ಆ ವೀರ ತ್ರಿಶಂಕು ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರ ಸತ್ಯವಚನದ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಸದೇಹ ಸ್ವರ್ಗಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೊರಟುಹೋಗಿದ್ದನು. ತ್ರಿಶಂಕುವಿನಿಂದ ಮಹಾಯಶಸ್ವೀ ಧುಂಧುಮಾರ ಹುಟ್ಟಿದನು. ॥12॥ ಧುಂಧುಮಾರನಿಂದ ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ಯುವನಾಶ್ವನ ಜನ್ಮವಾಯಿತು. ಯುವನಾಶ್ವನ ಪುತ್ರ ಶ್ರೀಮಾನ್ ಮಾಂಧಾತಾ ಆದನು. ॥13॥

ಮಾಂಧಾತನಿಗೆ ಮಹಾನ್ ತೇಜಸ್ವೀ ಪುತ್ರ ಸುಸಂಧಿ ಆದನು. ಸುಸಂಧನಿಗೆ ಧ್ರುವಸಂಧಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಸೇನಜಿತ್ ಎಂಬ ಇಬ್ಬರು ಮಕ್ಕಳಿದ್ದರು. ॥14॥ ಧ್ರುವಸಂಧಿಯ ಯಶಸ್ವೀ ಪುತ್ರ ಶತ್ರುಸೂದನ ಭರತನಾಗಿದ್ದನು. ಮಹಾಬಾಹು ಭರತನಿಂದ ಅಸಿತ ಎಂಬ ಪುತ್ರನು ಜನಿಸಿದನು. ॥15॥ ಅವನಿಗೆ ಶತ್ರುಗಳಾದ ಪ್ರತಿಪಕ್ಷಿ ಹೈಹಯ, ತಾಲಜಂಘ ಮತ್ತು ಶೂರ ಶಶಬಿಂದು ಉತ್ಪನ್ನರಾಗಿದ್ದರು. ॥16॥

ಅವರೆಲ್ಲರನ್ನು ಎದುರಿಸಲು ಸೈನ್ಯದ ವ್ಯೂಹವನ್ನು ರಚಿಸಿ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧನಾದನು, ಆದರೂ ಶತ್ರುಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ ಹೆಚ್ಚಿದ್ದರಿಂದ ರಾಜಾ ಅಸಿತನು ಸೋತು ಪರದೇಶವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದನು. ಅವನು ರಮಣೀಯ ಪರ್ವತ ಶಿಖರದಲ್ಲಿ ಆನಂದದಿಂದ ಇದ್ದು ಮುನಿಭಾವದಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನ ಮನನ-ಚಿಂತನೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದನು. ॥17॥

ಅಸಿತನ ಇಬ್ಬರು ಪತ್ನಿಯರು ಗರ್ಭವತಿಯಾಗಿದ್ದರು. ಅವರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬಳು ಮಹಾಭಾಗಾ ಕಮಲಲೋಚನೆ ರಾಜಪತ್ನಿಯು ಉತ್ತಮ ಪುತ್ರನನ್ನು ಪಡೆಯುವ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ದೇವತುಲ್ಯ ತೇಜಸ್ವೀ ಭೃಗುವಂಶೀ ಚ್ಯವನಮುನಿಯ ಚರಣಗಳಲ್ಲಿ ವಂದಿಸಿಕೊಂಡಳು ಹಾಗೂ ಇನ್ನೋರ್ವ ರಾಣಿಯು ತನ್ನ ಸವತಿಯ ಗರ್ಭವನ್ನು ನಾಶಮಾಡಲು ಆಕೆಗೆ ವಿಷವುಣಿಸಿದಳು. ॥18-19॥ ಆ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಭೃಗುವಂಶೀ ಚ್ಯವನರು ಹಿಮಾಲಯದಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತಿದ್ದರು. ಅಸಿತರಾಜನ ಕಾಲಿಂದಿ ಎಂಬ ಪತ್ನಿಯು ಋಷಿಗಳ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಚರಣಗಳಿಗೆ ಪ್ರಣಾಮ ಮಾಡಿದಳು. ॥20॥ ಮುನಿಯು ಪ್ರಸನ್ನರಾಗಿ ಪುತ್ರನ ಉತ್ಪತ್ತಿಗಾಗಿ ವರವನ್ನು ಬಯಸುವ ರಾಣಿಯಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದರು-ದೇವಿ! ನಿನಗೆ ಒಬ್ಬ ಮಹಾ ಮನಸ್ವೀ ಲೋಕವಿಖ್ಯಾತ ಪುತ್ರನಾಗುವನು. ಅವನು ಧರ್ಮಾತ್ಮ, ಶತ್ರುಗಳಿಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಭಯಂಕರ, ತನ್ನ ವಂಶವನ್ನು ನಡೆಸುವವನು ಶತ್ರುಗಳ ಸಂಹಾರಕನಾಗುವನು. ॥21॥

ಇದನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಣಿಯು ಮುನಿಗೆ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿ, ಅವರಿಂದ ಬೀಳ್ಕೊಂಡು ತನ್ನ ಮನೆಗೆ ಬಂದಮೇಲೆ ಆ ರಾಣಿಯು ಒಬ್ಬ ಪುತ್ರನಿಗೆ ಜನ್ಮನೀಡಿದಳು. ಅವನ ಕಾಂತಿಯು ಕಮಲಕೋಶದಂತೆ ಸುಂದರವಾಗಿತ್ತು, ಕಣ್ಣುಗಳು ಕಮಲದ ಎಸಳಿನಂತೆ ಮನೋಹರವಾಗಿದ್ದವು. ॥22-23॥ ಸವತಿಯು ಆಕೆಯ ಗರ್ಭವನ್ನು ನಾಶಮಾಡಲು ಉಣಿಸಿದ ಗರ (ವಿಷ) ಸಹಿತವೇ ಆ ಬಾಲಕ ಹುಟ್ಟಿದನು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸಗರ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾದನು. ॥24॥

ರಾಜಾಸಗರನು ಪರ್ವದಿನ ಯಜ್ಞದೀಕ್ಷಿತನಾಗಿ ಯಜ್ಞಾಶ್ವವನ್ನು ಹುಡುಕಲಿಕ್ಕಾಗಿ ನೆಲವನ್ನು ಅಗೆದು ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ಭಯ ಭೀತಗೊಳಿಸಿ ತನ್ನ ಪುತ್ರರಿಂದ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಅಗೆಸಿದ್ದನು. ॥25॥ ಸಗರನ ಪುತ್ರ ಅಸಮಂಜಸನಾದನು. ಅವನು ಪಾಪಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತನಾದ ಕಾರಣ ತಂದೆಯು ಅವನನ್ನು ರಾಜ್ಯದಿಂದ ಹೊರಹಾಕಿದನು, ಎಂದು ನಾವು ಕೇಳಿದ್ದೇವೆ. ॥26॥ ಅಸಮಂಜಸನ ಪುತ್ರ ಅಂಶುಮಾನ್ ಆದನು, ಅವನು ಬಹಳ ಪರಾಕ್ರಮಿಯಾಗಿದ್ದನು. ಅಂಶುಮಂತನಿಗೆ ದಿಲೀಪ ಹುಟ್ಟಿದನು. ದಿಲೀಪನಿಂದ ಭಗೀರಥನಾದನು. ॥27॥

ಭಗೀರಥನಿಂದ ಕಕುತ್ಸ್ಥನ ಜನ್ಮವಾಯಿತು. ಅವನಿಂದ ಅವನ ವಂಶದವರು ‘ಕಾಕುತ್ಸ್ಥ’ರಾದರು. ಕಕುತ್ಸ್ಥನ ಪುತ್ರ ರಘು ಆದನು. ಅವನಿಂದ ಆ ವಂಶದವರು ‘ರಾಘವ’ರಾದರು. ॥28॥ ರಘುವಿಗೆ ತೇಜಸ್ವೀ ಪುತ್ರ ಕಲ್ಮಾಷಪಾದನಾದನು. ಅವನು ದೊಡ್ಡವನಾದಾಗ ಶಾಪವಶದಿಂದ ಕೆಲವು ವರ್ಷಗಳವರೆಗೆ ನರಭಕ್ಷಕ ರಾಕ್ಷಸನಾಗಿದ್ದನು. ಅವನು ಈ ಪೃಥಿವಿಯಲ್ಲಿ ಸೌದಾಸ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ವಿಖ್ಯಾತನಾಗಿದ್ದನು. ॥29॥ ಕಲ್ಮಾಷಪಾದನ ಪುತ್ರ ಶಂಖಣನಾದನು. ಅವನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸುಪ್ರಸಿದ್ಧ ಪರಾಕ್ರಮ ಪಡೆದಿದ್ದರೂ ಸೈನ್ಯಸಹಿತ ನಾಶವಾಗಿದ್ದನೆಂದು ನಾವು ಕೇಳುತ್ತಾ ಬಂದಿದ್ದೇವೆ. ॥30॥

ಶಂಖಣನಿಗೆ ಶೂರ-ವೀರ ಪುತ್ರ ಶ್ರೀಮಾನ್ ಸುದರ್ಶನನಾದನು. ಸುದರ್ಶನನ ಪುತ್ರ ಅಗ್ನಿವರ್ಣ ಮತ್ತು ಅಗ್ನಿವರ್ಣನ ಪುತ್ರ ಶೀಘ್ರಗನಾಗಿದ್ದನು. ॥31॥ ಶೀಘ್ರಗನ ಪುತ್ರ ಮರು, ಮರುವಿನ ಪುತ್ರ ಪ್ರಶುಶ್ರುವ, ಪ್ರಶುಶ್ರುವನ ಪುತ್ರ ಮಹಾಬುದ್ಧಿವಂತ ಅಂಬರೀಷನಾದನು.॥32॥

ಅಂಬರೀಷನ ಪುತ್ರ ಸತ್ಯಪರಾಕ್ರಮಿ ನಹುಷನಿದ್ದನು. ನಹುಷನ ಪುತ್ರ ನಾಭಾಗನಾದನು, ಅವನು ಬಹಳ ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾಗಿದ್ದನು. ॥33॥ ನಾಭಾಗನಿಗೆ ಅಜ ಮತ್ತು ಸುವ್ರತರೆಂಬ ಇಬ್ಬರು ಪುತ್ರರಾದರು. ಅಜನ ಪುತ್ರನೇ ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ದಶರಥನಾಗಿದ್ದನು. ॥34॥ ದಶರಥನ ಜ್ಯೇಷ್ಠಪುತ್ರ ನೀನೇ ಆಗಿರುವೆ. ಶ್ರೀರಾಮ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾಗಿರುವೆ. ನರೇಶ್ವರ! ಈ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ರಾಜ್ಯ ನಿನ್ನದಾಗಿದೆ, ಇದನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸು ಹಾಗೂ ಅದನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಾ ಇರು. ॥35॥ ಸಮಸ್ತ ಇಕ್ಷ್ವಾಕು ವಂಶಿಯರಲ್ಲಿ ಜ್ಯೇಷ್ಠಪುತ್ರರೇ ರಾಜರಾಗುತ್ತಾ ಬಂದಿರುವರು. ಜ್ಯೇಷ್ಠನಿರುವಾಗ ಕನಿಷ್ಠನು ರಾಜನಾಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಜ್ಯೇಷ್ಠ ಪುತ್ರನಿಗೆ ರಾಜನಾಗಿ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕವಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ॥36॥

ಮಹಾಯಶಸ್ವೀ ಶ್ರೀರಾಮಾ! ರಘುವಂಶಿಯರ ಸನಾತನ ಕುಲಧರ್ಮವನ್ನು ಇಂದು ನೀನು ನಾಶಮಾಡ ಬೇಡ. ಅನೇಕ ಅವಾಂತರ ದೇಶಗಳುಳ್ಳ, ಹೇರಳ ರತ್ನರಾಶಿಗಳಿಂದ ಸಂಪನ್ನ ಈ ವಸುಧೆಯನ್ನು ತಂದೆಯಂತೆ ಪಾಲಿಸು. ॥37॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಒಂದು ನೂರ ಹತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು ॥110॥

ಒಂದು ನೂರ ಹನ್ನೊಂದನೆಯ ಸರ್ಗ

ವಸಿಷ್ಠರು ಸಮಾಧಾನಗೊಳಿಸಿದರೂ ಶ್ರೀರಾಮನು ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಬರಲು ಒಪ್ಪದಿರಲು ಭರತನು ರಾಮನ ಮುಂದೆ ನಿರಾಹಾರನಾಗಿ ಮಲಗಿದುದು, ಶ್ರೀರಾಮನು ಭರತನನ್ನು ಸಮಾಧಾನಗೊಳಿಸಿ ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಹೋಗಲು ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದುದು

ಆಗ ರಾಜಪುರೋಹಿತ ವಸಿಷ್ಠರು ಹಿಂದಿನಂತೆ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳಿ ಪುನಃ ಶ್ರೀರಾಮನಲ್ಲಿ ಇನ್ನೊಂದು ಧರ್ಮ ಯುಕ್ತ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದರು. ॥1॥ ರಘುನಂದನ! ಕಕುತ್ಸ್ಥಕುಲಭೂಷಣ! ಈ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಆಚಾರ್ಯ, ತಂದೆ ಮತ್ತು ತಾಯಿ ಈ ಮೂರು ಗುರುಗಳು ಸದಾ ಇರುತ್ತಾರೆ. ॥2॥

ಪುರುಷಪ್ರವರ! ತಂದೆಯು ಪುರುಷನ ಶರೀರವನ್ನು ಉತ್ಪನ್ನಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಗುರು ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಆಚಾರ್ಯನು ಅವನಿಗೆ ಜ್ಞಾನ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಗುರುವಾಗಿದ್ದಾನೆ. ॥3॥ ಪರಂತಪ ರಘುವೀರನೇ! ನಾನು ನಿನ್ನ ತಂದೆಯ ಮತ್ತು ನಿನಗೂ ಆಚಾರ್ಯನಾಗಿದ್ದೇನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ನನ್ನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸುವುದರಿಂದ ನೀನು ಸತ್ಪುರುಷರ ಪಥವನ್ನು ತ್ಯಾಗ ಮಾಡದವನಾಗುವೆ. ॥4॥

ಅಯ್ಯಾ! ನಿನ್ನ ಈ ಸಭಾಸದರು, ಬಂಧು-ಬಾಂಧವರು ಹಾಗೂ ಸಾಮಂತರಾಜರು ಆಗಮಿಸಿರುವರು. ಇವರ ಕುರಿತು ಧರ್ಮಾನುಕೂಲ ವರ್ತಿಸುವುದರಿಂದಲೂ ನಿನ್ನಿಂದ ಸನ್ಮಾರ್ಗದ ಉಲ್ಲಂಘನೆ ಆಗಲಾರದು. ॥5॥

ನಿನ್ನ ಧರ್ಮಪರಾಯಣ ವೃದ್ಧಳಾದ ತಾಯಿಯ ಮಾತನ್ನಾದರೋ ನೀನು ಎಂದೂ ಅಲ್ಲಗಳೆಯಬಾರದು. ಆಕೆಯ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲನೆಮಾಡಿ ನೀನು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪುರುಷರ ಆಶ್ರಯಭೂತ ಧರ್ಮವನ್ನು ಉಲ್ಲಂಘನೆಮಾಡುವವನು ಆಗಲಾರೆ. ॥6॥

ಸತ್ಯ, ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಪರಾಕ್ರಮ ಸಂಪನ್ನ ರಘುನಂದನ! ಭರತನು ಆತ್ಮಸ್ವರೂಪ ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವಂತೆ ಮತ್ತು ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಮರಳಲು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಅವನ ಮಾತನ್ನು ಮನ್ನಿಸುವುದರಿಂದಲೂ ನೀನು ಧರ್ಮವನ್ನು ಉಲ್ಲಂಘನೆ ಮಾಡಿದವನು ಆಗಲಾರೆ. ॥7॥ ಗುರು ವಸಿಷ್ಠರು ಸುಮಧುರ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಪುರುಷೋತ್ತಮ ಶ್ರೀರಾಘವೇಂದ್ರನು ಅಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿರುವ ವಸಿಷ್ಠರಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದನು. ॥8॥

ತಂದೆ-ತಾಯಿಯರು ಮಗನಿಗಾಗಿ ಸರ್ವದಾ ಸ್ನೇಹ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ವರ್ತಿಸುತ್ತಾರೆ, ತಮ್ಮ ಶಕ್ತಿಗನುಸಾರ ಉತ್ತಮ ಆಹಾರ ಕೊಡುವುದು, ಉತ್ತಮ ಶಯ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಮಲಗಿಸುವುದು, ಅಂಗರಾಗಾದಿಗಳನ್ನು ಹಚ್ಚುವುದು, ಸದಾ ಸಿಹಿಯಾಗಿ ಮಾತನಾಡುವುದು, ಪಾಲನ-ಪೋಷಣ ಮಾಡುವುದರ ಮೂಲಕ ತಾಯಿ-ತಂದೆಯವರು ಮಾಡಿದ ಉಪಕಾರವನ್ನು ತೀರಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ॥9-10॥ ಆದ್ದರಿಂದ ನನ್ನ ಜನ್ಮದಾತ ದಶರಥ ಮಹಾರಾಜರು ನನಗೆ ಕೊಟ್ಟ ಆಜ್ಞೆಯು ಮಿಥ್ಯೆಯಾಗಲಾರದು. ॥11॥

ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ವಿಶಾಲ ಹೃದಯೀ ಭರತನ ಮನಸ್ಸು ಇನ್ನೂ ಉದಾಸವಾಯಿತು. ಅವನು ಬಳಿಯಲ್ಲೇ ಕುಳಿತಿರುವ ಸೂತ ಸುಮಂತ್ರನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು - ॥12॥ ಸಾರಥಿಯೇ! ನೀನು ಈ ವೇದಿಯ ಮೇಲೆ ದರ್ಭೆಗಳನ್ನು ಹಾಸಿಬಿಡು. ಆರ್ಯನು ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಪ್ರಸನ್ನನಾಗುವತನಕ ನಾನು ಇವನ ಮುಂದೆಯೇ ಧರಣಿ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುವೆನು. ಸಾಹುಕಾರನಿಂದ ನಿರ್ಧನನಾದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ಅವನ ಮನೆಯ ಮುಂದೆ ಮುಖಮುಚ್ಚಿಕೊಂಡು ಉಪವಾಸಿಯಾಗಿರುವಂತೆಯೇ ನಾನೂ ಕೂಡ ಉಪವಾಸವಿದ್ದು, ಮುಖಕ್ಕೆ ಬಟ್ಟೆ ಹಾಕಿಕೊಂಡು ಈ ಕುಟೀರದ ಮುಂದೆ ಮಲಗಿಬಿಡುವೆನು. ನನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಮನ್ನಿಸಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಮರಳುವ ತನಕ ನಾನು ಹೀಗೆಯೇ ಮಲಗಿಕೊಂಡಿರುವೆನು. ॥13-14॥

ಇದನ್ನು ಕೇಳಿ ಸುಮಂತ್ರನು ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ಮುಖವನ್ನೇ ನೋಡತೊಡಗಿದನು. ಅವನನ್ನು ಈ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ನೋಡಿ ಭರತನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಬಹಳ ದುಃಖವಾಗಿ, ಅವನು ಸ್ವತಃ ದರ್ಭೆಗಳನ್ನು ಹಾಸಿ ನೆಲದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತುಬಿಟ್ಟನು. ॥15॥ ಆಗ ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ರಾಜರ್ಷಿ ಶಿರೋಮಣಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ಅವನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು - ಅಯ್ಯಾ ಭರತ! ನನ್ನ ಮುಂದೆ ನೀನು ಧರಣಿ ಕುಳಿತಿರುವೆಯಲ್ಲ? ನಾನು ನಿನಗೆ ಏನು ಕೆಡುಕನ್ನು ಮಾಡಿರುವೆನು? ॥16॥

ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ಒಂದೇ ಮಗ್ಗುಲಲ್ಲಿ ಮಲಗಿ ಸತ್ಯಾಗ್ರಹ ಮಾಡಿ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಅನ್ಯಾಯದಿಂದ ತಡೆಯಬಲ್ಲನು. ಆದರೆ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವ ಕ್ಷತ್ರಿಯರಿಗೆ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಧರಣಿ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುವ ವಿಧಾನವಿಲ್ಲ. ॥17॥ ಆದ್ದರಿಂದ ನರಶ್ರೇಷ್ಠ ರಘುನಂದನ! ಈ ಕಠೋರವ್ರತವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಏಳು ಮತ್ತು ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿಂದ ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಹೋಗು. ॥18॥ ಇದನ್ನು ಕೇಳಿ ಭರತನು ಅಲ್ಲಿ ಕುಳಿತುಕೊಂಡ. ಎಲ್ಲರ ಕಡೆ ನೋಡಿ ನಗರ ಮತ್ತು ದೇಶದ ಜನರಲ್ಲಿ ‘ನೀವು ಅಣ್ಣನನ್ನು ಏಕೆ ಸಮಜಾಯಿಸುವುದಿಲ್ಲ?’ ಎಂದು ಕೇಳಿದನು. ॥19॥

ಆಗ ದೇಶವಾಸಿಗಳು ಮತ್ತು ನಗರವಾಸಿಗಳು ಮಹಾತ್ಮಾ ಭರತನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದರು-ಕಾಕುತ್ಸ್ಥ ಶ್ರೀರಾಮನಲ್ಲಿ ರಘುಕುಲತಿಲಕ ಭರತ ನೀನೇ ಸರಿಯಾಗಿ ಹೇಳಬಲ್ಲೆ; ಎಂಬುದು ನಾವು ಬಲ್ಲೆವು. ॥20॥ ಆದರೆ ಈ ಮಹಾಭಾಗ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ತಂದೆಯ ಆಜ್ಞೆಯ ಪಾಲನೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವನು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ಮಾಡುವುದು ಸರಿಯಾಗಿಯೇ ಇದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನಾವು ಇವನನ್ನು ಅದರಿಂದ ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಿಸಲಾರೆವು. ॥21॥ ಆ ಪುರವಾಸಿಗಳ ಮಾತಿನ ತಾತ್ಪರ್ಯ ತಿಳಿದುಕೊಂಡ ಶ್ರೀರಾಮನು ಭರತನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು - ಭರತನೇ! ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ದೃಷ್ಟಿ ಇರಿಸುವ ಸುಹೃದರ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳು ಮತ್ತು ತಿಳಿ. ॥22॥

ರಘುನಂದನ! ನನ್ನ ಮತ್ತು ಇವರ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ ಅದರ ಕುರಿತು ಚೆನ್ನಾಗಿ ವಿಚಾರಮಾಡು. ಮಹಾಬಾಹೋ! ಈಗ ಬೇಗನೇ ಏಳು ಹಾಗೂ ನನ್ನನ್ನು ಮತ್ತು ನೀರನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸು. ॥23॥ ಇದನ್ನು ಕೇಳಿ ಭರತನು ಎದ್ದು ನಿಂತನು ಮತ್ತು ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಹಾಗೂ ಜಲವನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸಿ ಹೇಳಿದನು - ನನ್ನ ಸಭಾಸದರೇ, ಮಂತ್ರಿಗಳೇ, ಎಲ್ಲರೂ ಕೇಳಿ - ನಾನು ತಂದೆಯವರಲ್ಲಿ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಕೇಳಿರಲಿಲ್ಲ, ತಾಯಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಎಂದೂ ಇದರ ಕುರಿತು ಹೇಳಿರಲಿಲ್ಲ. ಜೊತೆಗೆ ಪರಮ ಧರ್ಮಜ್ಞ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ವನವಾಸದಲ್ಲಿಯೂ ನನ್ನ ಯಾವುದೇ ಸಮ್ಮತಿ ಇರಲಿಲ್ಲ. ॥24-25॥

ಹೀಗಿದ್ದರೂ ಇವರಿಗೆ ಪಿತೃವಾಕ್ಯ ಪರಿಪಾಲನೆಯು ಹಾಗೂ ವನವಾಸವು ಅನಿವಾರ್ಯವಾಗಿದ್ದರೆ, ಇವರ ಬದಲಿಗೆ ನಾನೂ ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳವರೆಗೆ ವನದಲ್ಲೇ ವಾಸಿಸುವೆನು. ॥26॥ ತಮ್ಮನಾದ ಭರತನ ಈ ಸತ್ಯಮಾತಿನಿಂದ ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಬಹಳ ವಿಸ್ಮಯವಾಯಿತು. ಅವನು ರಾಜ್ಯನಿವಾಸಿ ಹಾಗೂ ಪುರವಾಸಿ ಜನರ ಕಡೆಗೆ ನೋಡಿ ಹೇಳಿದನು - ॥27॥ ತಂದೆಯವರು ಜೀವಂತವಾಗಿರುವಾಗ ಮಾರಿದ ವಸ್ತುವನ್ನು, ಅಥವಾ ಅಡವಿಟ್ಟುದನ್ನು ಇಲ್ಲವೇ ಕೊಂಡು ಕೊಡುದರಲ್ಲಿ ನಾನಾಗಲೀ, ಭರತನಾಗಲೀ ಹೆಚ್ಚು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ॥28॥

ನನ್ನ ವನವಾಸಕ್ಕಾಗಿ ಯಾರನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಯಾಗಿಸಲು ಆಗುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಸಮರ್ಥನಾಗಿರುವಾಗ ಪ್ರತಿನಿಧಿಯನ್ನು ನೇಮಿಸುವುದು ಲೋಕದಲ್ಲಿ ನಿಂದಿತವಾಗಿದೆ. ಕೈಕೇಯಿಯು ಉಚಿತವಾದುದನ್ನೇ ಬೇಡಿದ್ದಳು ಮತ್ತು ನನ್ನ ತಂದೆಯವರು ಅದನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಪುಣ್ಯಕರ್ಮವನ್ನೇ ಮಾಡಿದ್ದರು. ॥29॥ ಭರತನು ಬಹಳ ಕ್ಷಮಾಶೀಲ ಮತ್ತು ಗುರು-ಹಿರಿಯರನ್ನು ಸತ್ಕರಿಸುವವನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಈ ಸತ್ಯ ಪ್ರತಿಜ್ಞ ಮಹಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಕಲ್ಯಾಣಕಾರಿ ಗುಣಗಳು ಇರುವುದನ್ನು ನಾನು ತಿಳಿದಿದ್ದೇನೆ. ॥30॥ ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳ ಅವಧಿ ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿ ನಾನು ಕಾಡಿನಿಂದ ಮರಳಿ ಬಂದಾಗ, ನನ್ನ ಧರ್ಮಶೀಲ ತಮ್ಮನೊಡನೆ ಈ ಭೂಮಂಡಲದ ಶ್ರೇಷ್ಠರಾಜನಾಗುವೆನು. ॥31॥ ಕೈಕೇಯಿಯು ಮಹಾರಾಜರಲ್ಲಿ ವರ ಕೇಳಿದರು ಮತ್ತು ನಾನು ಅದನ್ನು ಪಾಲಿಸಲು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಭರತನೇ! ಈಗ ನೀನು ನನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಮನ್ನಿಸಿ ಆ ವರದ ಪಾಲನೆಯಿಂದ ನಮ್ಮ ತಂದೆಯವರನ್ನು ಅಸತ್ಯದ ಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತಗೊಳಿಸು. ॥32॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಒಂದು ನೂರ ಹನ್ನೊಂದನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು ॥111॥

ಒಂದು ನೂರ ಹನ್ನೆರಡನೆಯ ಸರ್ಗ

ಶ್ರೀರಾಮನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಹಿಂದಿರುಗಲು ಋಷಿಗಳೂ ಭರತನಿಗೆ ಸಲಹೆ ನೀಡಿದುದು, ಪುನಃ ಭರತನು ಶ್ರೀರಾಮನ ಪಾದಗಳಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದು ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಹಿಂದಿರುಗುವಂತೆ ಬೇಡಿಕೊಂಡುದು, ಶ್ರೀರಾಮನು ತನ್ನ ಪಾದುಕೆಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಸಮಾಧಾನಗೊಳಿಸಿ ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ಕಳುಹಿಸಿಕೊಟ್ಟುದು

ಆ ಅನುಪಮ ತೇಜಸ್ವೀ ಸಹೋದರರ ಆ ರೋಮಾಂಚಕಾರಿ ಸಮಾಗಮವನ್ನು ನೋಡಿ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿರುವ ಋಷಿಗಳಿಗೆ ಬಹಳ ವಿಸ್ಮಯವಾಯಿತು. ॥1॥ ಅಂತರಿಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಅದೃಶ್ಯವಾಗಿ ನಿಂತಿರುವ ಮುನಿಗಳು ಹಾಗೂ ಅಲ್ಲಿ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ರೂಪದಿಂದ ಕುಳಿತಿರುವ ಮಹರ್ಷಿಗಳು ಆ ಮಹಾಭಾಗ್ಯಶಾಲೀ ಕಕುತ್ಸ್ಥವಂಶೀ ಸಹೋದರರನ್ನು ಹೀಗೆ ಪ್ರಶಂಸಿಸಿದರು - ॥2॥ ಇವರಿಬ್ಬರೂ ರಾಜಕುಮಾರರು ಸದಾಶ್ರೇಷ್ಠರೂ, ಧರ್ಮಜ್ಞರೂ, ಧರ್ಮಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವವರೂ ಆಗಿದ್ದಾರೆ. ಇವರಿಬ್ಬರ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ ನಮಗೆ ಪದೇ-ಪದೇ ಕೇಳುತ್ತಾ ಇರಬೇಕೆಂದು ಅನಿಸುತ್ತದೆ. ॥3॥ ಅನಂತರ ದಶಗ್ರೀವ ರಾವಣನ ವಧೆಯನ್ನು ಬಯಸುವ ಋಷಿಗಳು ಸೇರಿ ರಾಜಸಿಂಹ ಭರತನಲ್ಲಿ ಕೂಡಲೇ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದರು - ॥4॥

ಮಹಾಪ್ರಾಜ್ಞನೇ! ನೀನು ಉತ್ತಮಕುಲದಲ್ಲಿ ಉತ್ಪನ್ನನಾಗಿರುವೆ. ನಿನ್ನ ಆಚರಣೆಯು ಬಹಳ ಉತ್ತಮವಾಗಿದ್ದು. ಯಶಸ್ಸು ಮಹತ್ತರವಾಗಿದೆ. ನೀನು ನಿನ್ನ ತಂದೆಯ ಕಡೆಗೆ ನೋಡಿ, ಅವರಿಗೆ ಸುಖವನ್ನು ಕೊಡಬೇಕೆಂದು ಬಯಸುತ್ತಿರುವೆಯಾದರೆ ನೀನು ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ಮಾತನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ॥5॥ ನಾವು ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ತಂದೆಯ ಋಣದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗಿ ನೋಡಲು ಬಯಸುತ್ತೇವೆ. ಕೈಕೇಯಿಯ ಋಣವನ್ನು ತೀರಿಸುವುದರಿಂದಲೇ ದಶರಥ ರಾಜನು ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ತಲುಪಿರುವನು. ॥6॥ ಇಷ್ಟು ಹೇಳಿ ಅಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ಗಂಧರ್ವರು, ಮಹರ್ಷಿಗಳು, ರಾಜರ್ಷಿಗಳು ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಸ್ಥಾನಗಳಿಗೆ ತೆರಳಿದರು. ॥7॥

ಯಾರ ದರ್ಶನದಿಂದ ಜಗತ್ತಿನ ಕಲ್ಯಾಣವಾಗುತ್ತದೋ, ಆ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನು ಮಹರ್ಷಿಗಳ ವಚನದಿಂದ ಬಹಳ ಪ್ರಸನ್ನನಾದನು. ಅವನ ಮುಖವು ಹರ್ಷೋಲ್ಲಾಸದಿಂದ ಅರಳಿತು, ಇದರಿಂದ ಅವನು ಹೆಚ್ಚು ಶೋಭಿಸಿದನು ಹಾಗೂ ಅವನು ಆ ಮಹರ್ಷಿಗಳನ್ನು ಆದರದಿಂದ ಪ್ರಶಂಸಿಸಿದನು. ॥8॥ ಆದರೆ ಭರತನು ನಡುಗಿಹೋದನು. ಅವನು ತೊದಲುತ್ತಿರುವ ಮಾತಿನಿಂದ, ಕೈಮುಗಿದುಕೊಂಡು ಶ್ರೀರಾಮನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು - ॥9॥ ಕಕುತ್ಸ್ಥಕುಲಭೂಷಣ ಶ್ರೀರಾಮಾ! ನಮ್ಮ ಕುಲಧರ್ಮಕ್ಕೆ ಸಮ್ಮತವಾಗಿ ಜ್ಯೇಷ್ಠಪುತ್ರನ ರಾಜ್ಯ ಸ್ವೀಕಾರ ಹಾಗೂ ಪ್ರಜಾಪಾಲನರೂಪೀ ಧರ್ಮವನ್ನು ಕಣ್ಣಿನಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ನೀನು ನನ್ನ ಮತ್ತು ತಾಯಿಯ ಬೇಡಿಕೆಯನ್ನು ನಡೆಸಿಕೊಡು. ॥10॥ ನಾನೊಬ್ಬನೇ ಈ ವಿಶಾಲ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲಾರೆನು ಹಾಗೂ ನಿನ್ನ ಚರಣಗಳಲ್ಲಿ ಅನುರಾಗವುಳ್ಳ ಈ ಪುರವಾಸಿಗಳನ್ನು ಹಾಗೂ ದೇಶವಾಸಿಗಳನ್ನು ನೀನಿಲ್ಲದೆ ಆನಂದವಾಗಿ ಇರಿಸಲಾರೆನು. ॥11॥ ರೈತನು ಮೋಡಗಳನ್ನು ಎದುರು ನೋಡುವಂತೆಯೇ ನಮ್ಮ ಬಂಧು-ಬಾಂಧವರು, ಯೋಧರು, ಮಿತ್ರರು ಸುಹೃದರು ಹೀಗೆ ಎಲ್ಲ ಜನರು ನಿನ್ನ ದಾರಿಯನ್ನೇ ನೋಡುತ್ತಿರುವರು. ॥12॥ ಮಹಾಪ್ರಾಜ್ಞನೇ! ನೀನು ಈ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ಬೇರೆ ಯಾರಿಗಾದರೂ ಇದರ ಪಾಲನೆಯ ಭಾರ ಒಪ್ಪಿಸಿಬಿಡು. ಅವನೇ ನಿನ್ನ ರಾಜ್ಯದ, ಪ್ರಜೆಯ ಪಾಲನೆಯಲ್ಲಿ ಸಮರ್ಥನಾಗಬಲ್ಲನು. ॥13॥ ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾ ಭರತನು ತನ್ನ ಅಣ್ಣನ ಪಾದಗಳಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದನು. ಆಗ ಅವನು ಶ್ರೀರಘುನಾಥನಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಿಯಮಾತುಗಳನ್ನಾಡಿ ಅವನಲ್ಲಿ ರಾಜ್ಯ ಸ್ವೀಕರಿಸುವಂತೆ ಬಹಳವಾಗಿ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿದನು. ॥14॥ ಆಗ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಶ್ಯಾಮಲವರ್ಣ ಕಮಲನಯನ ತಮ್ಮನಾದ ಭರತನನ್ನು ಎತ್ತಿ ತೊಡೆಯಲ್ಲಿ ಕುಳ್ಳಿರಿಸಿಕೊಂಡು ಮದಮತ್ತ ಹಂಸದಂತೆ ಮಧುರವಾಗಿ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು - ॥15॥

ಅಯ್ಯಾ! ನಿನಗೆ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿ ಪ್ರಾಪ್ತವಾದ ವಿನಯ ಶೀಲಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ನೀನು ಸಮಸ್ತ ಭೂಮಂಡಲವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಸಮರ್ಥನಾಗಬಲ್ಲೆ. ॥16॥ ಇದಲ್ಲದೆ ಅಮಾತ್ಯರ, ಸುಹೃದರ, ಬುದ್ಧಿವಂತ ಮಂತ್ರಿಗಳ ಸಲಹೆ ಪಡೆದು, ರಾಜಕಾರ್ಯ ಎಷ್ಟೇ ದೊಡ್ಡದಾಗಿದ್ದರೂ ಆ ಎಲ್ಲ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಅವರಿಂದ ಮಾಡಿಸಿಕೋ. ॥17॥ ಚಂದ್ರನು ಶೀತಲತೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಬಿಟ್ಟರೂ, ಹಿಮಾಲಯವು ಹಿಮವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದರೂ, ಸಮುದ್ರವು ತನ್ನ ಮೇರೆಯನ್ನು ಮೀರಿದರೂ ನಾನು ತಂದೆಯ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಮುರಿಯಲಾರೆನು. ॥18॥ ಅಪ್ಪಾ! ತಾಯಿ ಕೈಕೇಯಿಯು ಕಾಮನೆಯಿಂದ ಅಥವಾ ಲೋಭದಿಂದ ನಿನಗಾಗಿ ಏನು ಮಾಡಿರುವಳೋ ಅದನ್ನು ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಹಚ್ಚಿಕೊಳ್ಳಬೇಡ. ಪೂಜನೀಯ ತಾಯಿಯೊಡನೆ ವರ್ತಿಸುವಂತೆಯೇ ನೀನು ಆಕೆಯೊಡನೆ ವರ್ತಿಸು. ॥19॥ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ತೇಜಸ್ವಿಯೂ, ಬಿದಿಗೆಯ ಚಂದ್ರನಂತೆ ಆಹ್ಲಾದಕರ ಪ್ರಿಯದರ್ಶನನೂ ಆದ ಕೌಸಲ್ಯಾನಂದನ ಶ್ರೀರಾಮನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಭರತನು ಇಂತೆಂದನು - ॥20॥

ಆರ್ಯ! ಇವೆರಡು ಸ್ವರ್ಣಪಾದುಕೆಗಳು ನಿನ್ನ ಚರಣಗಳಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ನೀನು ಇವುಗಳ ಮೇಲೆ ನಿನ್ನ ಚರಣಗಳನ್ನು ಇಡು. ಇವೇ ಸಂಪೂರ್ಣ ಜಗತ್ತಿನ ಯೋಗ-ಕ್ಷೇಮವನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುವವು. ॥21॥ ಆಗ ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ಪುರುಷಸಿಂಹ ಶ್ರೀರಾಮನು ಆ ಪಾದುಕೆಗಳನ್ನು ಮೆಟ್ಟಿ, ಅದನ್ನು ಬೇರೆಯಾಗಿಸಿ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಭರತನಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಸಿದನು. ॥22॥
ಆ ಪಾದುಕೆಗಳಿಗೆ ವಂದಿಸಿ ಭರತನು ಶ್ರೀರಾಮನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು-ವೀರ ರಘುನಂದನ! ನಾನೂ ಕೂಡ ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳವರೆಗೆ ಜಟಾ-ವಲ್ಕಲ ಧರಿಸಿ, ಫಲ-ಮೂಲಗಳನ್ನು ತಿನ್ನುತ್ತಾ, ನಿನ್ನ ಆಗಮನವನ್ನು ನಿರೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಾ ನಗರದ ಹೊರಗೇ ಇರುವೆನು. ಪರಂತಪ! ಅಷ್ಟು ದಿನಗಳವರೆಗೆ ರಾಜ್ಯಭಾರವನ್ನು ನಿನ್ನ ಚರಣಪಾದುಕೆಗಳ ಮೇಲೆ ಇರಿಸಿಯೇ ನಾನು ನಿನ್ನ ದಾರಿ ನೋಡುತ್ತಾ ಇರುವೆನು. ॥23-24॥ ರಘುಕುಲ ಶಿರೋಮಣಿಯೇ! ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಹದಿನೈದನೆಯ ಹೊಸ ವರ್ಷದ ಮೊದಲ ದಿನವೇ ನನಗೆ ನಿನ್ನ ದರ್ಶನವಾಗದಿದ್ದರೆ ನಾನು ಅಗ್ನಿಪ್ರವೇಶ ಮಾಡಿಬಿಡುವೆ. ॥25॥ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ‘ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಒಪ್ಪಿಗೆ ಕೊಟ್ಟು, ತುಂಬು ಆದರದಿಂದ ಭರತನನ್ನು ಎದೆಗೊತ್ತಿಕೊಂಡನು. ಅನಂತರ ಶತ್ರುಘ್ನನನ್ನೂ ಬಿಗಿದಪ್ಪಿಕೊಂಡನು. ॥26॥ ರಘುನಂದನ! ನಾನು ನಿನಗೆ ನನ್ನ ಮತ್ತು ಸೀತೆಯ ಮೇಲೆ ಆಣೆಯಿಟ್ಟು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ - ‘ನೀನು ತಾಯಿ ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಬೇಕು, ಆಕೆಯ ಕುರಿತು ಎಂದೂ ಸಿಟ್ಟಾಗಬಾರದು’ - ಇಷ್ಟು ಹೇಳುತ್ತಿರುವಾಗ ಅವನ ಕಣ್ಣುಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಬನಿ ಮಿಡಿಯಿತು. ಅವನು ಭಾರವಾದ ಹೃದಯದಿಂದ ಶತ್ರುಘ್ನನನ್ನು ಬೀಳ್ಕೊಟ್ಟನು. ॥27-28॥ ಧರ್ಮಜ್ಞ ಭರತನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಅಲಂಕರಿಸಿದ ಆ ಉಜ್ಜ್ವಲ ಚರಣ ಪಾದುಕೆಗಳನ್ನು ಪಡೆದು ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನಿಗೆ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿ ಆ ಪಾದುಕೆಗಳನ್ನು ಸರ್ವಶ್ರೇಷ್ಠ ಪಟ್ಟದಾನೆಯ ಮಸ್ತಕದ ಮೇಲೆ ಇರಿಸಿದನು. ॥29॥ ಅನಂತರ ತನ್ನ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಹಿಮಾಲಯದಂತೆ ಅವಿಚಲನಾಗಿ ಸ್ಥಿರನಾಗಿರುವ ರಘುವಂಶವರ್ಧನ ಶ್ರೀರಾಮನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿರುವ ಜನಸಮುದಾಯ, ಗುರುಗಳು, ಮಂತ್ರಿಗಳು, ಪ್ರಜಾಜನರು ಹಾಗೂ ಇಬ್ಬರೂ ಸಹೋದರರನ್ನು ಯಥಾಯೋಗ್ಯವಾಗಿ ಸತ್ಕರಿಸಿ ಅವರನ್ನು ಬೀಳ್ಕೊಟ್ಟನು. ॥30॥ ಆಗ ಕೌಸಲ್ಯಾದಿ ಎಲ್ಲ ತಾಯಂದಿರ ಗಂಟಲು ಕಟ್ಟಿ ಕಂಬನಿ ತುಂಬಿದವು. ಅವರಿಂದ ದುಃಖದಿಂದಾಗಿ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಸಂಬೋಧಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗಲಿಲ್ಲ. ಶ್ರೀರಾಮನೂ ಕೂಡ ಎಲ್ಲ ತಾಯಂದಿರನ್ನು ವಂದಿಸಿ ಅಳುತ್ತಾ ತನ್ನ ಪರ್ಣಕುಟೀರವನ್ನು ಹೊಕ್ಕನು. ॥31॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಒಂದು ನೂರ ಹನ್ನೆರಡನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು ॥112॥

ಒಂದು ನೂರ ಹದಿಮೂರನೆಯ ಸರ್ಗ

ಚಿತ್ರಕೂಟದಿಂದ ಹೊರಟ ಭರತನು ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ಭರದ್ವಾಜರನ್ನು ಸಂದರ್ಶಿಸಿ ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಮರಳಿ ಬಂದುದು

ಅನಂತರ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ಪಾದುಕೆಗಳನ್ನು ತನ್ನ ಮಸ್ತಕದ ಮೇಲೆ ಹೊತ್ತು ಭರತನು ಶತ್ರುಘ್ನನೊಂದಿಗೆ ಸಂತೋಷದಿಂದ ರಥದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತನು. ॥1॥ ವಸಿಷ್ಠ, ವಾಮದೇವ ಹಾಗೂ ದೃಢತೆಯಿಂದ ಉತ್ತಮ ವ್ರತವನ್ನು ಪಾಲಿಸುವ ಉತ್ತಮ ಸಲಹೆಯಿಂದ ಸಮ್ಮಾನಿತರಾದ ಜಾಬಾಲಿ ಮೊದಲಾದ ಎಲ್ಲ ಮಂತ್ರಿಗಳು ಹಿಂದೆ-ಹಿಂದೆಯೇ ನಡೆದರು. ॥2॥

ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಚಿತ್ರಕೂಟ ಪರ್ವತಕ್ಕೆ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ಪರಮರಮಣೀಯ ಮಂದಾಕಿನೀ ನದಿಯನ್ನು ದಾಟಿ ಪೂರ್ವ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ಪ್ರಯಾಣ ಬೆಳೆಸಿದರು. ॥3॥ ಆಗ ಭರತನು ತನ್ನ ಸೈನ್ಯದೊಂದಿಗೆ ಸಾವಿರಾರು ಪ್ರಕಾರದ ರಮಣೀಯ ಧಾತುಗಳನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ ಚಿತ್ರಕೂಟದ ತಪ್ಪಲಿನಿಂದ ಹೊರಟನು.॥4॥ ಚಿತ್ರಕೂಟದಿಂದ ಸ್ವಲ್ಪ ದೂರ ಹೋದಾಗ ಭರತನು ಮುನಿವರ್ಯ ಭರದ್ವಾಜರು ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಆಶ್ರಮವನ್ನು ನೋಡಿದನು. ॥5॥*

* ಈ ಆಶ್ರಮವು ಯಮುನಾ ನದಿಯ ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರಕೂಟದ ಹತ್ತಿರವೇ ಇತ್ತು. ಗಂಗಾ-ಯಮುನೆಯರ ನಡುವಿನ ಪ್ರಯಾಗದಲ್ಲಿ ವನಕ್ಕೆ ಹೋಗುವಾಗ ಶ್ರೀರಾಮ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣ ವಿಶ್ರಮಿಸಿದ ಆಶ್ರಮಕ್ಕಿಂತ ಈ ಆಶ್ರಮವು ಭಿನ್ನವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಅದರಿಂದಲೇ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಭರದ್ವಾಜರನ್ನು ಕಂಡು ಬಳಿಕ ಭರತಾದಿಗಳು ಯಮುನೆಯನ್ನು ದಾಟಿದ ಉಲ್ಲೇಖ ಸಿಗುತ್ತದೆ - ‘ತತಸ್ತೇ ಯಮುನಾಂ ದಿವ್ಯಾಂ ನದೀಂ ತೀರ್ತ್ವೋರ್ಮಿಮಾಲಿನೀಮ್’. ಈ ಎರಡನೆಯ ಆಶ್ರಮದಿಂದ ಶ್ರೀರಾಮ ಮತ್ತು ಭರತರ ಸಮಾಗಮದ ಸಮಾಚಾರ ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಸಿಗುತ್ತಿತ್ತು; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭರತನು ಮರಳುವಾಗಲೂ ಭರದ್ವಾಜರು ಇಲ್ಲೇ ಇದ್ದರು.

ತನ್ನ ಕುಲವನ್ನು ಆನಂದಗೊಳಿಸುವ ಪರಾಕ್ರಮಿ ಭರತನು ಮಹರ್ಷಿ ಭರದ್ವಾಜರ ಆಶ್ರಮವನ್ನು ತಲುಪಿ ರಥದಿಂದ ಕೆಳಗಿಳಿದು, ಮುನಿಯ ಚರಣಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಷ್ಟಾಂಗ ನಮಸ್ಕಾರ ಮಾಡಿದನು. ॥6॥ ಅವನು ಬಂದಿರುವುದರಿಂದ ಮಹರ್ಷಿ ಭರದ್ವಾಜರಿಗೆ ಬಹಳ ಆನಂದವಾಯಿತು. ಅವರು ಭರತನನ್ನು ಕೇಳಿದರು - ಅಯ್ಯಾ! ನಿನ್ನ ಕಾರ್ಯ ಸಂಪನ್ನವಾಯಿತು ತಾನೇ? ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಭೇಟಿಯಾದನೇ? ॥7॥ ಧೀಮಂತ ಭರದ್ವಾಜರು ಹೀಗೆ ಕೇಳಿದಾಗ ಧರ್ಮವತ್ಸಲ ಭರತನು ಅವರಲ್ಲಿ ಇಂತು ಉತ್ತರಿಸಿದನು - ॥8॥

ಮುನಿಗಳೇ! ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನು ತನ್ನ ಪರಾಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ದೃಢವಾಗಿರುವವನು. ನಾನು ಅವನಲ್ಲಿ ತುಂಬಾ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿದೆನು. ಗುರುಗಳೂ ಆಗ್ರಹ ಮಾಡಿದರು. ಆಗ ಅವನು ಅತ್ಯಂತ ಸಂತೋಷದಿಂದ ಗುರು ವಸಿಷ್ಠರಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು - ॥9॥ ನಾನು ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಇರಬೇಕೆಂದು ನನ್ನ ತಂದೆಯವರು ಮಾಡಿದ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನೇ ನಾನು ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ಪಾಲಿಸುವೆನು. ॥10॥ ಅವನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಮಾತಿನ ಮರ್ಮಜ್ಞರಾದ ವಸಿಷ್ಠರು ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಕುಶಲನಾದ ಶ್ರೀರಘುನಾಥನಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಮಹತ್ವಪೂರ್ಣವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು - ॥11॥

ಮಹಾಪ್ರಾಜ್ಞನೇ! ನೀನು ಸಂತೋಷದಿಂದ ಈ ಸ್ವರ್ಣಭೂಷಿತಪಾದುಕೆಗಳನ್ನು ತನ್ನ ಪ್ರತಿನಿಧಿಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಭರತನಿಗೆ ಕೊಟ್ಟುಬಿಡು, ಹಾಗೂ ಇವುಗಳ ಮೂಲಕ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಯೋಗಕ್ಷೇಮವನ್ನು ನಿರ್ವಾಹಮಾಡು. ॥12॥ ಗುರು ವಸಿಷ್ಠರು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಪೂರ್ವಾಭಿಮುಖವಾಗಿ ನಿಂತಿರುವ ಶ್ರೀ ರಘುನಾಥನು ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ರಾಜ್ಯದ ಸಂಚಾಲನೆ ಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಎರಡು ಸ್ವರ್ಣಭೂಷಿತ ಪಾದುಕೆಗಳನ್ನು ಕರುಣಿಸಿದನು. ॥13॥ ಅನಂತರ ನಾನು ಮಹಾತ್ಮಾ ಶ್ರೀರಾಮನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಡೆದು ಮರಳಿ ಬಂದಿರುವೆನು ಹಾಗೂ ಅವನ ಈ ಮಂಗಲಮಯ ಚರಣಪಾದುಕೆಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ॥14॥ ಮಹಾತ್ಮಾ ಭರತನ ಈ ಶುಭ ವಚನವನ್ನು ಕೇಳಿ ಭರದ್ವಾಜ ಮುನಿಗಳು ಈ ಪರಮ ಮಂಗಳಮಯ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದರು - ॥15॥

ಭರತನೇ! ನೀನು ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಸಿಂಹದಂತೆ ವೀರ ಹಾಗೂ ಶೀಲ, ಸದಾಚಾರ ಜ್ಞಾನಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾಗಿರುವೆ. ನೀರು ತಗ್ಗಾದ ಜಲಾಶಯಕ್ಕೆ ಎಲ್ಲ ಕಡೆಯಿಂದ ಹರಿದುಬರುವಂತೆ, ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಶ್ರೇಷ್ಠಗುಣಗಳು ಸ್ಥಿತವಾಗಿವೆ. ಇದೇನೂ ಆಶ್ಚರ್ಯದ ಮಾತಲ್ಲ. ॥16॥ ನಿನ್ನ ತಂದೆ ಮಹಾಬಾಹು ದಶರಥ ಮಹಾರಾಜರು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದ ಋಣಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತರಾಗಿರುವರು. ಅವರಿಗೆ ನಿನ್ನಂತಹ ಧರ್ಮಪ್ರೇಮಿ ಹಾಗೂ ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ಪುತ್ರನಿರುವನು. ॥17॥ ಆ ಮಹಾಜ್ಞಾನೀ ಮಹರ್ಷಿಯು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಭರತನು ಕೈಮುಗಿದುಕೊಂಡು ಅವರ ಚರಣಗಳನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸಿದನು; ಮತ್ತೆ ಹೊರಡಲು ಅವರಿಂದ ಅಪ್ಪಣೆ ಪಡೆಯಲು ಮುಂದಾದನು. ॥18॥ ಅನಂತರ ಶ್ರೀಮಾನ್ ಭರತನು ಪದೇ-ಪದೇ ಭರದ್ವಾಜ ಮುನಿಯ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿ ಮಂತ್ರಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಕಡೆಗೆ ಹೊರಟನು. ॥19॥ ಮತ್ತೆ ಆ ವಿಶಾಲವಾದ ಸೈನ್ಯವು, ರಥ, ಬಂಡಿ, ಕುದುರೆ, ಆನೆಗಳ ಸಹಿತ ಭರತನನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಕಡೆಗೆ ಹೊರಟಿತು. ॥20॥ ಅನಂತರ ಮುಂದೆ ಹೋಗಿ ಎಲ್ಲರೂ ಅಲೆಗಳಿಂದ ಸುಶೋಭಿತ ದಿವ್ಯ ಯಮುನಾನದಿಯನ್ನು ದಾಟಿ, ಪುನಃ ಶುಭ ಸಲಿಲೆ ಗಂಗೆಯನ್ನು ದರ್ಶಿಸಿದರು. ॥21॥ ಮತ್ತು ಬಂಧು-ಬಾಂಧವರು ಮತ್ತು ಸೈನಿಕರೊಡನೆ ಮನೋಹರ ಜಲದಿಂದ ತುಂಬಿದ ಗಂಗೆಯನ್ನು ದಾಟಿ ಪರಮ ರಮಣೀಯ ಶೃಂಗವೇರಪುರಕ್ಕೆ ತಲುಪಿದರು. ॥22॥ ಶೃಂಗವೇರಪುರದಿಂದ ಹೊರಟು ಹೋಗುತ್ತಿರುವಾಗ ಪುನಃ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ದರ್ಶನವಾಯಿತು. ಅದು ಆಗ ತಂದೆ ಮತ್ತು ಅಣ್ಣ ಇಬ್ಬರಿಂದಲೂ ವಿಹೀನವಾಗಿತ್ತು ಅದನ್ನು ನೋಡಿ ಭರತನು ದುಃಖ ಸಂತಪ್ತನಾಗಿ ಸಾರಥಿಯಲ್ಲಿ ಇಂತೆಂದನು - ॥23॥

ಸಾರಥಿ ಸುಮಂತ್ರನೇ! ನೋಡು, ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಎಲ್ಲ ಶೋಭೆ ನಾಶವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇದು ಮೊದಲಿನಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಇದರ ಆ ಸುಂದರರೂಪ, ಆ ಆನಂದ ಹೊರಟುಹೋಗಿದೆ. ಈಗ ಇದು ಅತ್ಯಂತ ದೀನ ಮತ್ತು ನಿಃಶಬ್ದವಾಗಿದೆ. ॥24-25॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಒಂದು ನೂರ ಹದಿಮೂರನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು ॥113॥

ಒಂದು ನೂರ ಹದಿನಾಲ್ಕನೆಯ ಸರ್ಗ

ದುರವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ಅಯೋಧ್ಯೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಭರತನು ಅಂತಃಪುರಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಬಹಳವಾಗಿ ದುಃಖಿಸಿದನು

ಅನಂತರ ಪ್ರಭಾವಶಾಲೀ ಮಹಾಯಶಸ್ವೀ ಭರತನು ಮನೋಹರವೂ, ಗಂಭೀರವೂ ಆದ ಘೋಷದಿಂದ ಕೂಡಿದ ರಥದಿಂದ ಪ್ರಯಾಣ ಮಾಡಿ ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಅಯೋಧ್ಯೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ॥1॥ ಆಗ ಅಲ್ಲಿ ಬೆಕ್ಕುಗಳು, ಗೂಬೆಗಳು ಓಡಾಡುತ್ತಿದ್ದವು. ಮನೆಗಳ ಬಾಗಿಲುಗಳು ಮುಚ್ಚಿದ್ದವು. ಇಡೀ ನಗರದಲ್ಲಿ ಅಂಧಕಾರ ಆವರಿಸಿತ್ತು. ಪ್ರಕಾಶವಿಲ್ಲದ ಕಾರಣ ಆ ಪುರಿಯು ಕೃಷ್ಣಪಕ್ಷದ ಕಪ್ಪು ರಾತ್ರಿಯಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು. ॥2॥

ಚಂದ್ರಪ್ರಿಯ ಪತ್ನೀ ತನ್ನ ಶೋಭೆಯಿಂದ ಬೆಳಗುವ ಕಾಂತಿಯುಕ್ತ ರೋಹಿಣಿಯು ತನ್ನ ಪತಿಯು ರಾಹುವಿನಿಂದ ಗ್ರಸ್ತವಾದಾಗ ಅಸಹಾಯವಾಗುವಂತೆ, ದಿವ್ಯ ಐಶ್ವರ್ಯದಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಿತವಾದ ಅಯೋಧ್ಯೆಯು ರಾಜನು ಕಾಲವಶನಾದ್ದರಿಂದ ಪೀಡಿತ ಮತ್ತು ಅಸಹಾಯವಾಗಿತ್ತು. ॥3॥ ಆ ಪುರಿಯು - ಸೂರ್ಯಕಿರಣಗಳಿಂದ ಕಾದ ಮತ್ತು ಕದಡಿದ ನೀರಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು ಅದರಲ್ಲಿನ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಸಂತಪ್ತವಾಗಿ ಓಡಿಹೋಗಿ, ಮೀನು ಮೊಸಳೆಗಳು ಆಳವಾದ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ್ದ ಪರ್ವತೀಯ ನದಿಯಂತೆ ಕಾಂತಿಹೀನವಾಗಿತ್ತು. ॥4॥

ಮೊದಲು ಆ ಪುರಿಯು ಹೊಗೆಯಿಲ್ಲದೆ ಚಿನ್ನದಂತಹ ಕಾಂತಿಯಿಂದ ಪ್ರಜ್ವಲಿತ ಅಗ್ನಿಶಿಖೆಯಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿತ್ತು; ಅದೇ ಇಂದು ಶ್ರೀರಾಮನ ವನವಾಸದ ಬಳಿಕ ಹವನೀಯ ಕ್ಷೀರದಿಂದ ನಂದಿಹೋದ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಕಾಂತಿಹೀನ ಅಯೋಧ್ಯೆಯನ್ನು ಭರತನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ॥5॥ ಮಹಾಸಮರದಲ್ಲಿ ಕವಚಾದಿಗಳು ಹರಿದು ಬಿದ್ದುಹೋದ, ಆನೆ, ಕುದುರೆ, ರಥ, ಧ್ವಜ ಮುಂತಾದವುಗಳು ಛಿನ್ನ-ಭಿನ್ನವಾದ, ಮುಖ್ಯ-ಮುಖ್ಯ ವೀರರು ಸತ್ತುಹೋಗಿ ಸಂಕಟಗ್ರಸ್ತ ಸೈನ್ಯದಂತೆ ಆಗ ಅಯೋಧ್ಯೆಯು ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು. ॥6॥ ಪ್ರಬಲವಾಯುವಿನ ಗರ್ಜನೆಯಿಂದ ಎದ್ದಿರುವ ಸಮುದ್ರದ ನೊರೆಯುಕ್ತ ಅಲೆಗಳು, ವಾಯುವು ಶಾಂತವಾದಾಗ ಶಿಥಿಲ ಮತ್ತು ಶಾಂತವಾದ ಅಲೆಗಳಂತೆ ಕೋಲಾಹಲಪೂರ್ಣ ಅಯೋಧ್ಯೆಯು ಆಗ ನಿಃಶಬ್ದದಂತೆ ತೋರುತ್ತಿತ್ತು. ॥7॥ ಯಜ್ಞಕಾಲ ಸಮಾಪ್ತವಾದಾಗ ಸ್ರುಕ್-ಸ್ರುವಾದಿ ಯಜ್ಞೋಪಯೋಗೀ ಪದಾರ್ಥಗಳಿಂದಲೂ, ವೇದಮಂತ್ರಗಳ ಕರ್ಣಾನಂದಕವಾದ ಧ್ವನಿಗಳಿಂದಲೂ ವಿಹೀನವಾದ ಯಜ್ಞವೇದಿಯಂತಿದ್ದ ಅಯೋಧ್ಯೆಯನ್ನು ಭರತನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ॥8॥ ಹೋರಿಯೊಡನೆ ಸಮಾಗಮಕ್ಕೆ ಉತ್ಸುಕವಾದ ಹಸುವನ್ನು ಹೋರಿಯಿಂದ ಅಗಲಿಸಿ, ಕೊಟ್ಟಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟಿ ಹಾಕಿದಾಗ ಹುಲ್ಲನ್ನೂ ಕೂಡ ತಿನ್ನದೆ ಆರ್ತಭಾವದಲ್ಲಿದ್ದ ಹಸುವಿನಂತೆ ಅಯೋಧ್ಯೆಯು ಆಂತರಿಕ ವೇದನೆಯಿಂದ ಪೀಡಿತವಾಗಿತ್ತು. ॥9॥

ಶ್ರೀರಾಮಾದಿಗಳಿಂದ ರಹಿತವಾದ ಅಯೋಧ್ಯೆಯು ಥಳಥಳನೆ ಹೊಳೆಯುತ್ತಾ ಮನೋಹರವಾದ, ಪದ್ಮರಾಗ, ಗೋಮೇದಿಕ, ಪುಷ್ಯರಾಗಗಳೇ ಮೊದಲಾದ ಉತ್ತಮೋತ್ತಮ ಜಾತಿ ರತ್ನಗಳಿಂದ ವಿಹೀನವಾದ ಹೊಸ ಮುತ್ತಿನ ಸರದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು. ॥10॥ ಪುಣ್ಯ ಕ್ಷಯವಾದೊಡನೆಯೇ ಸ್ಥಾನ ಭ್ರಷ್ಟವಾಗಿ ಆಕಾಶದಿಂದ ಭೂಮಿಯ ಕಡೆಗೆ ಬೀಳುತ್ತಿರುವ ಸರ್ವವ್ಯಾಪಿಯಾದ ಕಾಂತಿಯಿಂದ ಹೀನವಾದ ನಕ್ಷತ್ರದಂತಿದ್ದ ಅಯೋಧ್ಯೆಯನ್ನು ಭರತನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ॥11॥

ಪುಷ್ಪಗುಚ್ಛಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು, ದುಂಬಿಗಳಿಂದ ನಿನಾದಿತವಾಗಿದ್ದ ವಸಂತ ಋತುವು ಕಳೆದೊಡನೆಯೇ ಕಾಡ್ಗಿಚ್ಚಿನಿಂದ ದಗ್ಧವಾಗಿ ಹೋದ ಅರಣ್ಯದಂತೆ ಕಾಂತಿಹೀನವಾದ ಅಯೋಧ್ಯೆಯನ್ನು ಭರತನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ॥12॥

ಅಲ್ಲಿಯ ವಣಿಕವರ್ಗವು ಶೋಕದಿಂದ ವ್ಯಾಕುಲವಾದ್ದರಿಂದ ಕಿಂಕರ್ತವ್ಯಮೂಢರಾಗಿದ್ದರು. ಹೆಚ್ಚಿನ ಪೇಟೆ, ಅಂಗಡಿಗಳು ಮುಚ್ಚಿದ್ದವು. ಆಗ ಆ ಪುರಿಯು ಮೋಡಗಳಿಂದ ವ್ಯಾಪಿಸಿದ, ಚಂದ್ರನಕ್ಷತ್ರಗಳು ಮುಚ್ಚಿಹೋದ ಆಕಾಶದಂತೆ ಶೋಭಾಹೀನವಾಗಿದ್ದ ಅಯೋಧ್ಯೆಯನ್ನು ಭರತನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ॥13॥ ಉತ್ತಮವಾದ ವಾದ್ಯಗಳಿಂದ ಶೂನ್ಯವಾದ, ಒಡೆದುಹೋದ ಪಾತ್ರೆಗಳಿಂದ ಅಸ್ತವ್ಯಸ್ತವಾದ, ಮದ್ಯಪಾನಿಗಳಿಂದ ಶೂನ್ಯವಾದ ಪಾನಗೃಹದಂತಿದ್ದ ಅಯೋಧ್ಯಾಪಟ್ಟಣವನ್ನು ಭರತನು ಹೊಕ್ಕನು. ॥14॥

ಕಂಬಗಳು ಮುರಿದು ಕುಸಿದುಬಿದ್ದ, ಭೂಮಿಯು ಕುಸಿದುಹೋದ, ನೀರು ಇಲ್ಲದಿರುವ, ಪಾತ್ರೆಗಳು ಒಡೆದು ಹೋಗಿ ಚೆಲ್ಲಿಹೋದ ಅರವಟ್ಟಿಗೆಯಂತೆ ಆ ಪುರಿಯ ಅವಸ್ಥೆಯಾಗಿತ್ತು. ॥15॥ ಬಾಣಪ್ರಯೋಗದಲ್ಲಿ ನಿಪುಣ ರಾದವರ ನಿಶಿತ ಬಾಣಗಳಿಂದ ತುಂಡಾದ, ದೀರ್ಘವಾದ ಹೆದೆಯೇರಿಸಿದ ಧನುಸ್ಸಿನ ನಾಣಿನಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದ ಅಯೋಧ್ಯೆಯನ್ನು ಭರತನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ॥16॥

ಕುದುರೆಯನ್ನೇರಿ ವೇಗವಾಗಿ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಹೋದ ಯುದ್ಧ ಕುಶಲ ಸವಾರನನ್ನು ಶತ್ರುಪಕ್ಷದವರು ಸಂಹರಿಸಿ ಕೆಳಕ್ಕೆ ಬೀಳಿಸಿದ ಹೆಣ್ಣುಕುದುರೆಯಂತೆ ಆ ಅಯೋಧ್ಯೆಯು ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು. ॥17॥ ರಥದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿರುವ ಶ್ರೀಮಾನ್ ದಶರಥನಂದನ ಭರತನು ಆಗ ಶ್ರೇಷ್ಠ ರಥವನ್ನು ನಡೆಸುವ ಸಾರಥಿ ಸುಮಂತ್ರನಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು - ॥18॥

ಈಗ ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಹಿಂದಿನಂತೆ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಸಂಗೀತ-ವಾದ್ಯಗಳ ನಿನಾದ ಕೇಳಿ ಬರುತ್ತಿಲ್ಲ; ಇದು ಎಂತಹ ದುಃಖಕರ ಮಾತಾಗಿದೆ. ॥19॥ ಈಗ ಎಲ್ಲೆಡೆ ವಾರುಣಿಯ ಮಾದಕ ಪರಿಮಳ, ಹೂವುಗಳಿಂದ ವ್ಯಾಪ್ತವಾದ ಸುಗಂಧ ಹಾಗೂ ಚಂದನ-ಅಗರುಗಳ ಪವಿತ್ರ ಸುವಾಸನೆ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಬರುತ್ತಿಲ್ಲ. ॥20॥ ಪರಮೋತ್ತಮ ವಾಹನಗಳ ಸದ್ದು, ಕುದುರೆಗಳು ಕೆನೆಯುವ ಶಬ್ದ ಮತ್ತ ಗಜಗಳು ಘೀಳುಡುವ ಗರ್ಜನೆ, ರಥಗಳ ಗರಗರ ಮಹಾನಾದ ಇದ್ಯಾವುದೂ ಕೇಳಿಬರುತ್ತಿಲ್ಲ. ॥21॥

ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ವನವಾಸಕ್ಕೆ ಹೋದ ಕಾರಣವೇ ಈ ಪುರಿಯಲ್ಲಿ ಈಗ ಇದ್ಯಾವ ಶಬ್ದಗಳೂ ಕೇಳಿಬರುತ್ತಿಲ್ಲ. ಶ್ರೀರಾಮನು ಹೋದದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿಯ ತರುಣರು ಸಂತಪ್ತರಾಗಿರುವರು. ಅವರು ಚಂದನ-ಅಗರು ಇವುಗಳ ಸುಗಂಧ ಸೇವಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ ಹಾಗೂ ಅಮೂಲ್ಯ ವನಮಾಲೆಗಳೂ ಧರಿಸುವುದಿಲ್ಲ ಈಗ ಈ ಪುರಿಯ ಜನರು ವಿಚಿತ್ರ ಹೂವಿನ ಹಾರಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿ ಹೊರಗೆ ಅಡ್ಡಾಡಲು ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ. ॥22-23॥ ಶ್ರೀರಾಮನ ಶೋಕದಿಂದ ನಗರದಲ್ಲಿ ಈಗ ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಉತ್ಸವಗಳು ನಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಪುರಿಯ ಶೋಭೆಯು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ನಮ್ಮಣ್ಣನೊಂದಿಗೇ ಹೊರಟುಹೋಗಿದೆ. ॥24॥ ಜಡಿಮಳೆಯ ಕಾರಣ ಶುಕ್ಲಪಕ್ಷದ ಬೆಳದಿಂಗಳ ರಾತ್ರಿಯೂ ಶೋಭಿಸದಂತೆಯೇ ಕಂಗಳಿಂದ ಕಂಬನಿ ಹರಿಸುತ್ತಿರುವ ಈ ಅಯೋಧ್ಯೆಯು ಶೋಭಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ. ಇನ್ನು ನಮ್ಮಣ್ಣ ಮಹೋತ್ಸವದಂತೆ ಎಂದು ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಮರಳುವನು? ಹಾಗೂ ಗ್ರೀಷ್ಮ ಋತುವಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾದ ಮೋಡಗಳಂತೆ ಎಲ್ಲರ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಎಂದು ಹರ್ಷ ಸಂಚಾರವಾಗಬಹುದು? ॥25॥

ಈಗ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ವಿಶಾಲ ರಾಜಬೀದಿಗಳು ಹರ್ಷೋಲ್ಲಾಸದಿಂದ ಮನೋಹರ ವೇಷಧಾರೀ ತರುಣರ ಶುಭಾಗಮನದಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ. ॥26॥ ಹೀಗೆ ಸಾರಥಿಯಲ್ಲಿ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾ ದುಃಖಿತನಾದ ಭರತನು ಆಗ ಸಿಂಹನಿಲ್ಲದ ಗುಹೆಯಂತೆ ದಶರಥರಾಜರಿಂದ ರಹಿತವಾದ ತಂದೆಯ ಅರಮನೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ॥27-28॥ ಸೂರ್ಯನು ಕಾಣಿಸದಿದ್ದಾಗ ಹಗಲಿನ ಶೋಭೆ ನಷ್ಟವಾಗುವಂತೆ, ದೇವತೆಗಳು ಶೋಕಿಸುವಂತೆಯೇ ಆಗ ಆ ಅಂತಃಪುರವು ಶೋಭಾಹೀನವಾಗಿತ್ತು, ಅಲ್ಲಿಯ ಜನರು ಶೋಕಗ್ರಸ್ತರಾಗಿದ್ದರು. ಎಲ್ಲೆಡೆ ಸ್ವಚ್ಛತೆ ಮತ್ತು ಅಲಂಕಾರರಹಿತ ಅದನ್ನು ನೋಡಿ, ಧೈರ್ಯವಂತ ನಾಗಿದ್ದರೂ ಅತ್ಯಂತ ದುಃಖಿತನಾದ ಭರತನು ಕಂಬನಿ ಹರಿಸಿದನು. ॥29॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಒಂದು ನೂರ ಹದಿನಾಲ್ಕನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು ॥114॥

ಒಂದು ನೂರ ಹದಿನೈದನೆಯ ಸರ್ಗ

ಭರತನು ನಂದಿಗ್ರಾಮಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಶ್ರೀರಾಮನ ಪಾದುಕೆಗಳನ್ನು ಸಿಂಹಾಸನದ ಮೇಲಿಟ್ಟು ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕ ಮಾಡಿದುದು, ಪಾದುಕೆಗಳಿಗೆ ಅನುದಿನವೂ ವರದಿಯನ್ನು ಒಪ್ಪಿಸುತ್ತಾ ರಾಜ್ಯಭಾರ ನಡೆಸಲು ತೊಡಗಿದುದು

ಅನಂತರ ಎಲ್ಲ ತಾಯಂದಿರನ್ನು ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಇರಿಸಿ, ದೃಢ ಪ್ರತಿಜ್ಞನಾದ ಭರತನು ಶೋಕಸಂತಪ್ತನಾಗಿ ಗುರುಜನರಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು - ॥1॥ ಈಗ ನಾನು ನಂದಿಗ್ರಾಮಕ್ಕೆ ಹೋಗುವೆನು, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನಿಮ್ಮೆಲ್ಲರ ಅನುಮತಿ ಬೇಡುತ್ತೇನೆ. ಶ್ರೀರಾಮನಿಲ್ಲದೆ ಉಂಟಾದ ದುಃಖವನ್ನು ಸಹಿಸುತ್ತಾ ಅಲ್ಲೇ ಇರುವೆನು. ॥2॥

ಅಯ್ಯೋ! ಪೂಜ್ಯ ಪಿತನು ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದರು. ನನ್ನ ಗುರು (ಪೂಜನೀಯ ಅಣ್ಣ) ಶ್ರೀರಾಮನು ವನದಲ್ಲಿ ಇರುವನು. ನಾನು ಈ ರಾಜ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಪ್ರತೀಕ್ಷೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ಅಲ್ಲಿ ಇರುವೆನು; ಏಕೆಂದರೆ ಆ ಮಹಾಯಶಸ್ವೀ ಶ್ರೀರಾಮನೇ ನಮಗೆ ರಾಜನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ॥3॥ ಮಹಾತ್ಮಾ ಭರತನ ಈ ಶುಭಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಎಲ್ಲ ಮಂತ್ರಿಗಳು ಮತ್ತು ಪುರೋಹಿತ ವಸಿಷ್ಠರು ಹೇಳಿದರು - ॥4॥

ಭರತ! ಭ್ರಾತೃಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಪ್ರೇರಿತನಾಗಿ ನೀನು ಹೇಳಿದ ಮಾತು ಬಹಳ ಪ್ರಶಂಸನೀಯವಾಗಿದೆ. ವಾಸ್ತವ ವಾಗಿ ಅದು ನಿನಗೆ ಯೋಗ್ಯವೇ ಆಗಿದೆ. ॥5॥ ನೀನು ನಿನ್ನ ಅಣ್ಣನ ದರ್ಶನಕ್ಕಾಗಿ ಸದಾ ಆತುರನಾಗಿರುವೆ ಹಾಗೂ ಅಣ್ಣನ ಹಿತಸಾಧನೆಯಲ್ಲೇ ಸಂಲಗ್ನನಾಗಿರುವೆ. ಜೊತೆಗೆ ಶ್ರೇಷ್ಠಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿರುವೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಯಾರು ತಾನೇ ನಿನ್ನ ವಿಚಾರವನ್ನು ಅನುಮೋದಿಸಲಾರರು? ॥6॥

ಮಂತ್ರಿಗಳ ರುಚಿಗನುರೂಪವಾಗಿ ಪ್ರಿಯವಚನವನ್ನು ಕೇಳಿ ಭರತನು ಸಾರಥಿಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು - ನನ್ನ ರಥವನ್ನು ಹೂಡಿ ಸಿದ್ಧಗೊಳಿಸು. ॥7॥

ಮತ್ತೆ ಅವನು ಪ್ರಸನ್ನವದನನಾಗಿ ಎಲ್ಲ ತಾಯಂದಿರಲ್ಲಿ ಹೋಗಲು ಅಪ್ಪಣೆ ಪಡೆದನು. ಬಳಿಕ ಶತ್ರುಘ್ನನ ಸಹಿತ ಶ್ರೀಮಾನ್ ಭರತನು ರಥಾರೂಢನಾದನು. ॥8॥ ರಥಾರೂಢನಾಗಿ ಪರಮಪ್ರಸನ್ನನಾದ ಭರತ ಮತ್ತು ಶತ್ರುಘ್ನ ಇಬ್ಬರೂ ಮಂತ್ರಿಗಳಿಂದ, ಪುರೋಹಿತರಿಂದೊಡಗೂಡಿ ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಅಲ್ಲಿಂದ ಹೊರಟರು. ॥9॥ ಮುಂದುಗಡೆ ವಸಿಷ್ಠಾದಿ ಎಲ್ಲ ಗುರುಜನರು ಹಾಗೂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದರು. ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಅಯೋಧ್ಯೆಯಿಂದ ಪೂರ್ವಾಭಿಮುಖವಾಗಿ ಪ್ರಯಾಣ ಮಾಡುತ್ತಾ ನಂದೀಗ್ರಾಮದ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗುವ ದಾರಿಯನ್ನು ಹಿಡಿದರು. ॥10॥

ಭರತನು ಹೊರಟಾಗ ಆನೆ, ಕುದುರೆ, ರಥಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಎಲ್ಲ ಸೈನ್ಯವು ಕರೆಯದೆಯೇ ಅವನ ಹಿಂದೆ-ಹಿಂದೆ ಹೊರಟಿತು ಹಾಗೂ ಸಮಸ್ತ ಪುರವಾಸಿಗಳೂ ಅವನ ಜೊತೆಗೂಡಿದರು. ॥11॥ ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ಭ್ರಾತೃವತ್ಸಲ ಭರತನು ತನ್ನ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನ ಚರಣಪಾದುಕೆಗಳನ್ನು ಇಟ್ಟುಕೊಂಡು ರಥದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ನಂದಿಗ್ರಾಮದ ಕಡೆಗೆ ನಡೆದನು. ॥12॥

ನಂದಿಗ್ರಾಮಕ್ಕೆ ತಲುಪಿದ ಭರತನು ಕೂಡಲೇ ರಥದಿಂದ ಇಳಿದು ಗುರುಜನರಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು - ॥13॥ ನನ್ನ ಅಣ್ಣನು ಈ ಉತ್ತಮ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ನನಗೆ ನ್ಯಾಸರೂಪದಲ್ಲಿ ಕೊಟ್ಟಿರುವನು, ಅವನ ಈ ಸುವರ್ಣಭೂಷಿತ ಚರಣ ಪಾದುಕೆಗಳೇ ಎಲ್ಲರ ಯೋಗಕ್ಷೇಮ ನಡೆಸುವಂತಹುದಾಗಿದೆ. ॥14॥

ಅನಂತರ ಭರತನು ಅಣ್ಣನು ತನ್ನಲ್ಲಿ ನ್ಯಾಸರೂಪವಾಗಿರಿಸಿದ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಚರಣಪಾದುಕೆಗಳಿಗೆ ತಲೆಬಾಗಿ ಅರ್ಪಿಸಿ, ದುಃಖದಿಂದ ಸಂತಪ್ತನಾಗಿ ಸಮಸ್ತ ಮಂತ್ರಿ, ಸೇನಾಪತಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಜೆಗಳಲ್ಲಿ ಈ ರೀತಿ ಹೇಳಿದನು - ॥15॥ ನೀವೆಲ್ಲರೂ ಈ ಚರಣಪಾದುಕೆಗಳಿಗೆ ಛತ್ರಹಿಡಿಯಿರಿ. ನಾನು ಇವನ್ನು ಆರ್ಯ ಶ್ರೀರಾಮನ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಚರಣಗಳೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತೇನೆ. ನನ್ನ ಗುರುವಿನ ಈ ಪಾದುಕೆಗಳಿಂದಲೇ ಈ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮಸ್ಥಾಪನೆ ಆಗುವುದು. ॥16॥

ನನ್ನ ಅಣ್ಣನು ಪ್ರೇಮದಿಂದಾಗಿಯೇ ಈ ನ್ಯಾಸವನ್ನು ನನಗೆ ಒಪ್ಪಿಸಿರುವನು. ಆದ್ದರಿಂದ ನಾನು ಅವನು ಹಿಂದಿರು ಗುವ ತನಕ ಇವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ರಕ್ಷಿಸುವೆನು. ॥17॥ ಅನಂತರ ನಾನು ಸ್ವತಃ ಈ ಪಾದುಕೆಗಳನ್ನು ಪುನಃ ಶ್ರೀರಾಮನ ಚರಣ ಗಳಿಗೆ ತೊಡಗಿಸಿ ಈ ಪಾದುಕೆಗಳಿಂದ ಸುಶೋಭಿತ ಶ್ರೀರಾಮನ ಆ ಚರಣಯುಗಲಗಳನ್ನು ದರ್ಶಿಸುವೆನು. ॥18॥

ಶ್ರೀರಘುನಾಥನು ಬಂದು ಭೇಟಿಯಾಗುತ್ತಲೇ ನಾನು ನನ್ನ ಗುರುದೇವನಿಗೆ ಈ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಸಮರ್ಪಿಸಿ, ಅವನ ಆಜ್ಞೆಗೆ ಅಧೀನನಾಗಿ ಅವನ ಸೇವೆಯಲ್ಲೇ ತೊಡಗುವೆನು. ರಾಜ್ಯದ ಹೊರೆಯನ್ನು ಅವನಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಸಿ ನಾನು ನಿರಾಳವಾಗಿ ಇರುವೆನು. ॥19॥ ನನ್ನ ಬಳಿ ನ್ಯಾಸವಾಗಿ ಇಟ್ಟಿರುವ ಈ ರಾಜ್ಯವನ್ನು, ಅಯೋಧ್ಯೆಯನ್ನು ಹಾಗೂ ಈ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪಾದುಕೆಗಳನ್ನು ಶ್ರೀರಾಮನ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ಸಮರ್ಪಿಸಿ ನಾನು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದ ಪಾಪತಾಪಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗುವೆನು. ॥20॥ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥ ಕುಲಭೂಷಣ ಶ್ರೀರಾಮನು ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ರಾಜನಾಗಿ ಪಟ್ಟಾಭಿಷಿಕ್ತನಾದ ಮೇಲೆ ಎಲ್ಲ ಜನರು ಹರ್ಷ-ಆನಂದದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದಾಗ ನನಗೆ ರಾಜ್ಯ ಪಡೆಯುವುದಕ್ಕಿಂತ ನಾಲ್ಕುಪಟ್ಟು ಸಂತೋಷ ಮತ್ತು ನಾಲ್ಕುಪಟ್ಟು ಯಶಸ್ಸು ಸಿಗಬಹದು. ॥21॥ ಹೀಗೆ ದೀನಭಾವದಿಂದ ವಿಲಾಪಿಸುತ್ತಾ ದುಃಖಮಗ್ನ ಮಹಾಯಶಸ್ವೀ ಭರತನು ಮಂತ್ರಿಗಳೊಂದಿಗೆ ನಂದಿಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಇದ್ದು ರಾಜ್ಯವಾಳ ತೊಡಗಿದನು. ॥22॥ ಸೈನ್ಯ ಸಹಿತ ಪ್ರಭಾವಶಾಲೀ ಧೀರ-ವೀರ ಭರತನು ಆಗ ಜಟಾ-ವಲ್ಕಲ ಧಾರಿಯಾಗಿ ಮುನಿ ವೇಷದಲ್ಲಿ ನಂದಿಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ವಾಸಮಾಡಿದನು. ॥23॥ ಅಣ್ಣನ ಆಜ್ಞೆಯ ಪಾಲನೆ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ನೆರವೇರಿಸುವ ಇಚ್ಛೆಯುಳ್ಳ ಭ್ರಾತೃವತ್ಸಲ ಭರತನು ಶ್ರೀರಾಮನ ಆಗಮನದ ಆಕಾಂಕ್ಷೆ ಇರಿಸುತ್ತಾ ಅವನ ಚರಣಪಾದುಕೆಗಳನ್ನು ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಅಭಿಷೇಕ ಮಾಡಿ ಆಗ ನಂದಿಗ್ರಾಮದಲ್ಲೇ ಇರತೊಡಗಿದನು.॥24॥

ಭರತನು ರಾಜ್ಯಶಾಸನದ ಸಮಸ್ತ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನ ಪಾದುಕೆಗಳಿಗೆ ನಿವೇದಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಹಾಗೂ ಸ್ವತಃ ಅವುಗಳ ಮೇಲೆ ಛತ್ರ ಹಿಡಿದು ಚಾಮರ ಬೀಸುತ್ತಿದ್ದನು. ॥25॥ ಶ್ರೀಮಾನ್ ಭರತನು ಅಣ್ಣನ ಆ ಪಾದುಕೆಗಳಿಗೆ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕಮಾಡಿ ಸದಾ ಅವುಗಳಿಗೆ ಅಧೀನನಾಗಿದ್ದು ಆ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ರಾಜ್ಯದ ಎಲ್ಲ ಕಾರ್ಯ ಮಂತ್ರಿಗಳಿಂದ ಮಾಡಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ॥26॥ ಆಗ ಯಾವುದೇ ಕಾರ್ಯ ಉಪಸ್ಥಿತವಾದರೂ, ಬಹುಮೂಲ್ಯ ಕಾಣಿಕೆಗಳು ಬಂದರೂ, ಅದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಮೊದಲು ಪಾದುಕೆಗಳಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸಿ, ಮತ್ತೆ ಭರತನು ಅದನ್ನು ಯಥಾವತ್ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದನು. ॥27॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಒಂದು ನೂರ ಹದಿನೈದನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು ॥115॥

ಒಂದು ನೂರ ಹದಿನಾರನೆಯ ಸರ್ಗ

ವೃದ್ಧ ಕುಲಪತಿಯ ಸಂಗಡ ಅನೇಕ ಋಷಿಗಳು ಚಿತ್ರಕೂಟವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಹೊರಟುಹೋದುದು

ಭರತನು ಮರಳಿ ಹೋದ ಬಳಿಕ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ವನದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸತೊಡಗಿದಾಗ ಅಲ್ಲಿಯ ತಪಸ್ವಿಗಳು ಉದ್ವಿಗ್ನರಾಗಿ ಅಲ್ಲಿಂದ ಬೇರೆ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗಲು ಉತ್ಸುಕರಾಗಿರುವುದನ್ನು ಅವನು ನೋಡಿದನು. ॥1॥

ಮೊದಲು ಚಿತ್ರಕೂಟದ ಆ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ತಪಸ್ವೀ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಸದಾ ಆನಂದಮಗ್ನರಾಗಿದ್ದವರು ಉದ್ವಿಗ್ನರಾಗಿರುವುದನ್ನು ಶ್ರೀರಾಮನು ಗಮನಿಸಿದನು. ॥2॥ ಕಣ್ಸನ್ನೆಯಿಂದ ರಾಮನ ಕುರಿತು ಸಂಕೇತ ಮಾಡುತ್ತಾ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ಶಂಕಿತರಾಗಿ ಪರಸ್ಪರ ಸಲಹೆ ಪಡೆಯುತ್ತಾ ಆ ತಪಸ್ವೀ ಮುನಿಗಳು ಮೆಲ್ಲಗೆ ಪಿಸುಗುಟ್ಟುತ್ತಿದ್ದರು. ॥3॥

ಉತ್ಕಂಠಿತರಾದ ಅವರನ್ನು ನೋಡಿ ಶ್ರೀರಾಮನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನನ್ನಿಂದ ಯಾವುದಾದರೂ ಅಪರಾಧ ಸಂಭವಿಸಲಿಲ್ಲವಲ್ಲ ಎಂಬ ಶಂಕೆ ಉಂಟಾಯಿತು. ಆಗ ಅವನು ಕೈಮುಗಿದು ಕುಲಪತಿ ಮಹರ್ಷಿಯ ಬಳಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು. ॥4॥ ಪೂಜ್ಯರೇ! ನನ್ನ ಪೂರ್ವಜರಲ್ಲಿದ್ದ ಯಾವುದಾದರೂ ಸದ್ಗುಣಗಳು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲವೇ? ಅಥವಾ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಯಾವುದಾದರೂ ವಿಕೃತಭಾವ ಕಂಡು ಬಂತೆ? ಇಲ್ಲಿಯ ತಪಸ್ವೀ ಮುನಿಗಳು ವಿಕಾರವನ್ನು ಏಕೆ ಹೊಂದಿರುವರು? ॥5॥

ನನ್ನ ತಮ್ಮನಾದ ಮಹಾತ್ಮಾ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಪ್ರಮಾದವಶ ಅವನಿಗೆ ಯೋಗ್ಯವಲ್ಲದ ಯಾವುದಾದರೂ ಅನಾಚಾರವನ್ನು ಋಷಿಗಳು ನೋಡಿರುವರೇ? ॥6॥ ಅಥವಾ ಅರ್ಘ್ ಪಾದ್ಯಾದಿಗಳಿಂದ ಸದಾ ನಿಮ್ಮ ಸೇವೆ ಮಾಡುತ್ತಿರುವ ಸೀತೆಯು ಈಗ ನನ್ನ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವ ಕಾರಣ ಓರ್ವ ಗೃಹಸ್ಥ ಗೃಹಿಣಿ ನಾರಿಗೆ ಅನುರೂಪವಾಗಿ ಋಷಿಗಳ ಸೇವೆ ಸರಿಯಾಗಿ ಮಾಡಲಿಲ್ಲವೇ? ॥7॥

ಶ್ರೀರಾಮನು ಹೀಗೆ ಕೇಳಿದಾಗ ವಯೋವೃದ್ಧರೂ, ತಪೋವೃದ್ಧರೂ ಆದ ಓರ್ವಮಹರ್ಷಿಯು ನಡುಗುತ್ತಾ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಮೇಲೆ ದಯೆ ಮಾಡುವ ಶ್ರೀರಾಮನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು. ॥8॥ ಅಯ್ಯಾ! ಸ್ವಭಾವದಿಂದಲೇ ಕಲ್ಯಾಣಮಯಿಯೂ, ಸದಾ ಎಲ್ಲರ ಕಲ್ಯಾಣದಲ್ಲೇ ರತಳೂ ಆದ ವಿದೇಹನಂದಿನೀ ಸೀತೆಯು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ತಪಸ್ವಿಗಳ ಕುರಿತು ವರ್ತಿಸುವಾಗ ತನ್ನ ಕಲ್ಯಾಣಮಯ ಸ್ವಭಾವದಿಂದ ವಿಚಲಿತಳಾಗುವುದು ಹೇಗೆ ಸಂಭವಿಸಬಹುದು? ॥9॥

ನಿನ್ನಿಂದಲೇ ತಾಪಸಿಗಳ ಮೇಲೆ ರಾಕ್ಷಸರ ಕಡೆಯಿಂದ ಭಯವು ಉಪಸ್ಥಿತವಾಗುವುದಿದೆ, ಇದರಿಂದ ಉದ್ವಿಗ್ನರಾದ ಋಷಿಗಳು ಪರಸ್ಪರ ಏನೋ ಮಾತನಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ॥10॥ ಅಯ್ಯಾ! ಈ ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ತಮ್ಮ ಖರನೆಂಬ ರಾಕ್ಷಸ ಇದ್ದಾನೆ, ಅವನು ಜನಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಇರುವ ಸಮಸ್ತ ತಾಪಸರನ್ನೂ ಕಿತ್ತು ಎಸೆದಿರುವನು. ಅವನು ಬಹಳ ದುರುಳನೂ, ವಿಜಯೋನ್ಮತ್ತನೂ, ಕ್ರೂರಿಯೂ, ನರಭಕ್ಷಕನೂ, ಉದ್ಧಟನೂ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನು ನಿನ್ನ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಸಹಿಸಲಾರನು. ॥11-12॥ ಅಯ್ಯಾ! ನೀನು ಈ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಇರತೊಡಗಿದಂದಿನಿಂದ ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರು ತಪಸ್ವಿಗಳನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಸತಾಯಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ॥13॥

ಆ ಅನಾರ್ಯ ರಾಕ್ಷಸರು ಬೀಭತ್ಸರೂ, ಕ್ರೂರರೂ, ಭೀಷಣರೂ, ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ವಿಕೃತ ಹಾಗೂ ನೋಡಲು ದುಃಖದಾಯಕ ರೂಪಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿ ಮುಂದಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಪಾಪಜನಕ ಅಪವಿತ್ರ ಪದಾರ್ಥಗಳಿಂದ ತಪಸ್ವಿಗಳನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸುತ್ತಾ, ತಮ್ಮ ಎದುರಿಗೆ ನಿಂತಿರುವ ಬೇರೆ ಋಷಿಗಳನ್ನು ಪೀಡಿಸುತ್ತಾ ಇರುತ್ತಾರೆ. ॥14-15॥ ಅವರು ಆಯಾಯ ಆಶ್ರಮಗಳಲ್ಲಿ ಅಡಗಿಕೊಂಡಿದ್ದು, ಅಲ್ಪಜ್ಞ ಅಥವಾ ಅಜಾಗರೂಕರಾದ ತಪಸ್ವಿಗಳನ್ನು ನಾಶಮಾಡುತ್ತಾ ಅಲ್ಲಿ ಆನಂದದಿಂದ ತಿರುಗಾಡುತ್ತಾ ಇರುತ್ತಾರೆ. ॥16॥ ಯಜ್ಞಕರ್ಮವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದಾಗ ಸ್ರುಕ್-ಸ್ರುವೆ ಮೊದಲಾದ ಯಜ್ಞ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳನ್ನು ಕಿತ್ತೆಸೆದುಬಿಡುವರು. ಉರಿಯುವ ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ನೀರೆರೆದು, ಕಲಶವನ್ನು ಒಡೆದುಹಾಕುತ್ತಾರೆ. ॥17॥ ಆ ದುರಾತ್ಮಾ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಸಮಾವೃತವಾದ ಆಶ್ರಮಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುವ ಇಚ್ಛೆಯುಳ್ಳ ಈ ಋಷಿಗಳು ಇಲ್ಲಿಂದ ಬೇರೆಡೆಗೆ ಹೊರಟುಹೋಗಲು ನನ್ನನ್ನು ಪ್ರೇರೇಪಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ॥18॥

ಶ್ರೀರಾಮಾ! ಆ ದುಷ್ಟ ರಾಕ್ಷಸರು ತಪಸ್ವಿಗಳಿಗೆ ಶಾರೀರಿಕ ಹಿಂಸೆ ಮಾಡುವ ಮೊದಲೇ ನಾವು ಈ ಆಶ್ರಮವನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಹೋಗಲು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ॥19॥ ಇಲ್ಲಿಂದ ಸ್ವಲ್ಪ ದೂರದಲ್ಲೇ ಒಂದು ವಿಚಿತ್ರವನವಿದೆ, ಅಲ್ಲಿ ಫಲ-ಮೂಲಗಳು ಧಾರಾಳವಾಗಿವೆ. ಅಲ್ಲೇ ಅಶ್ವಮುನಿಯ ಆಶ್ರಮವಿದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಋಷಿಗಳ ಸಮೂಹದೊಂದಿಗೆ ನಾವು ಪುನಃ ಅದೇ ಆಶ್ರಮವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸುವೆವು. ॥20॥

ಶ್ರೀರಾಮ! ಖರನು ನಿನ್ನ ಕುರಿತೂ ಏನಾದರೂ ಅನುಚಿತ ವರ್ತಿಸುವ ಮೊದಲೇ ನಿನ್ನ ವಿಚಾರವಿದ್ದರೆ ನಮ್ಮೊಂದಿಗೆ ನೀನೂ ಹೊರಡು. ॥21॥ ರಘುನಂದನ! ನೀನು ಸದಾ ಎಚ್ಚರವಾಗಿರುವವನೂ, ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ದಮನ ಮಾಡಲು ಸಮರ್ಥನಾಗಿದ್ದರೂ, ಪತ್ನಿಯೊಂದಿಗೆ ಈಗ ಈ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ನೀನು ಇರುವುದು ಸಂದೇಹಾಸ್ಪದ ಹಾಗೂ ದುಃಖದಾಯಕವಾಗಿದೆ. ॥22॥

ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಬೇರೆಡೆಗೆ ಹೋಗಲು ಉತ್ಕಂಠಿತರಾದ ಆ ತಪಸ್ವೀ ಮುನಿಗೆ ಶ್ರೀರಾಮನು ಸಾಂತ್ವನವನ್ನು ಹೇಳಿದರೂ ಅವರನ್ನು ಅಲ್ಲೇ ಇರಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಗಲಿಲ್ಲ. ॥23॥ ಅನಂತರ ಆ ಕುಲಪತಿ ಮಹರ್ಷಿಗಳು ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನನ್ನು ಅಭಿನಂದಿಸಿ, ಅವನಿಂದ ಬೀಳ್ಕೊಂಡು, ಅವನಿಗೆ ಸಾಂತ್ವನ ಹೇಳಿ, ಆ ಆಶ್ರಮವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಅಲ್ಲಿಂದ ಋಷಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಹೊರಟೇ ಬಿಟ್ಟರು. ॥24॥

ಅಲ್ಲಿಂದ ಹೊರಟ ಋಷಿಗಳ ಹಿಂದೆ-ಹಿಂದೆಯೇ ಹೋಗಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ಅವರನ್ನು ಬೀಳ್ಕೊಟ್ಟು ಕುಲಪತಿ ಋಷಿಗೆ ವಂದಿಸಿ, ಪ್ರಸನ್ನರಾದ ಋಷಿಗಳಿಂದ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದು, ಅವರು ಉಪದೇಶಿಸಿದ ಕರ್ತವ್ಯವಿಷಯಕ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ, ತನ್ನ ಪವಿತ್ರ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಮರಳಿದನು. ॥25॥ ಆ ಋಷಿಗಳಿಂದ ರಹಿತವಾದ ಆಶ್ರಮವನ್ನು ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನು ಒಂದು ಗಳಿಗೆಯೂ ಬಿಡಲಿಲ್ಲ. ಋಷಿಗಳಂತೆ ಚರಿತ್ರವುಳ್ಳ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನಲ್ಲಿ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಋಷಿಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವ ಶಕ್ತಿ ಇರುವುದನ್ನು ಅರಿತ ಕೆಲವು ತಪಸ್ವಿಗಳು ಸದಾ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನೇ ಆಶ್ರಯಿಸುತ್ತಾ ಎಲ್ಲಿಗೂ ಹೋಗದೇ ಅಲ್ಲೇ ನಿಂತುಬಿಟ್ಟರು. ॥26॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಒಂದು ನೂರ ಹದಿನಾರನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು ॥116॥

ಒಂದು ನೂರ ಹದಿನೇಳನೆಯ ಸರ್ಗ

ಶ್ರೀರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣ-ಸೀತೆಯರು ಅತ್ರಿ ಮಹರ್ಷಿಗಳ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಹೋದುದು, ಅತ್ರಿ ಮಹರ್ಷಿಗಳಿಂದ ಸತ್ಕಾರ, ಅನಸೂಯೆಯು ಸೀತೆಯನ್ನು ಸತ್ಕರಿಸಿದುದು

ಆ ಎಲ್ಲ ಋಷಿಗಳು ಹೊರಟುಹೋದ ಮೇಲೆ ಶ್ರೀರಾಮನು ಪದೇ-ಪದೇ ವಿಚಾರಮಾಡಿದಾಗ ಅವನಿಗೆ ಇಲ್ಲಿ ಇರುವುದು ಉಚಿತವಲ್ಲ ಎಂಬ ಅನೇಕ ಕಾರಣಗಳು ತೋರಿದವು. ॥1॥ ಈ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲೇ ನಾನು ಭರತನಿಗೆ, ತಾಯಂದಿರಿಗೆ, ಪುರವಾಸಿಗಳಿಗೆ ಭೆಟ್ಟಿಯಾಗಿರುವೆನು. ಆ ನೆನಪು ಪದೇ - ಪದೇ ನನಗೆ ಬರುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ. ನಾನು ಪ್ರತಿದಿನ ಅವರನ್ನು ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾ ಶೋಕಮಗ್ನನಾಗುವೆನು. ॥2॥ ಮಹಾತ್ಮಾ ಭರತನ ಸೈನ್ಯವು ಇಲ್ಲೇ ತಂಗಿದ್ದರಿಂದ ಆನೆ-ಕುದುರೆಗಳ ಲದ್ದಿಯಿಂದ ಇಲ್ಲಿನ ಭೂಮಿಯು ಹೆಚ್ಚು ಅಪವಿತ್ರವಾಗಿದೆ. ॥3॥ ಆದ್ದರಿಂದ ನಾವು ಬೇರೆಡೆಗೆ ಹೋಗಬೇಕು ಎಂದು ಯೋಚಿಸಿ ಶ್ರೀ ರಘುನಾಥನು ಸೀತೆ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣರೊಂದಿಗೆ ಅಲ್ಲಿಂದ ಹೊರಟುಬಿಟ್ಟನು. ॥4॥ ಅಲ್ಲಿಂದ ಅತ್ರಿಯ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ತಲುಪಿ ಮಹಾಯಶಸ್ವೀ ಶ್ರೀರಾಮನು ಅವರಿಗೆ ವಂದಿಸಿದನು ಹಾಗೂ ಪೂಜ್ಯರಾದ ಅತ್ರಿಗಳೂ ಕೂಡ ಅವನನ್ನು ಮಗನಂತೆ ಸ್ನೇಹಪೂರ್ವಕ ಆಲಿಂಗಿಸಿ ನೆತ್ತಿಯನ್ನು ಆಘ್ರಾಣಿಸಿದರು. ॥5॥

ಅವರು ಸ್ವತಃ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಆತಿಥ್ಯ - ಸತ್ಕಾರ ಮಾಡಿ, ಮಹಾಭಾಗ ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಮತ್ತು ಸೀತೆ ಇವರನ್ನೂ ಸತ್ಕಾರಪೂರ್ವಕ ಸಂತುಷ್ಟಗೊಳಿಸಿದರು. ॥6॥ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಹಿತದಲ್ಲಿ ತತ್ಪರರಾದ ಧರ್ಮಜ್ಞ ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠ ಅತ್ರಿಮಹರ್ಷಿಗಳು, ಎಲ್ಲರಿಂದ ಸಮ್ಮಾನಿತಳಾದ ತಪಸ್ವಿನೀ ಹಾಗೂ ಧರ್ಮಪರಾಯಣಾ ವೃದ್ಧಳಾದ ತನ್ನ ಪತ್ನಿಯಾದ ಅನಸೂಯಾದೇವಿಯನ್ನು ಸಂಬೋಧಿಸಿ ಸಾಂತ್ವನದ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಸಂತುಷ್ಟಗೊಳಿಸಿ ಹೇಳಿದರು - ದೇವಿ! ವಿದೇಹರಾಜನಂದಿನೀ ಸೀತೆಯನ್ನು ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗಿ ಸತ್ಕಾರಪೂರ್ವಕ ಆದರಿಸು. ॥7-8॥ ಅನಂತರ ಅವರು ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನಿಗೆ ಧರ್ಮಪಾರಾಯಣ ತಪಸ್ವಿನೀ ಅನಸೂಯೆಯ ಪರಿಚಯಾಡಿಸುತ್ತಾ ಹೇಳಿದರು - ಹಿಂದೊಮ್ಮೆ ಹತ್ತು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಮಳೆಯೇ ಆಗಲಿಲ್ಲ, ಆಗ ಇಡೀ ಜಗತ್ತು ನಿರಂತರ ಸುಡತೊಡಗಿದಾಗ, ಈಕೆಯು ಉಗ್ರತಪಸ್ಸು ಮಾಡುತ್ತಾ, ಕಠೋರ ನಿಯಮಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತಳಾಗಿ, ತನ್ನ ತಪಸ್ಸಿನ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಫಲ-ಮೂಲಗಳನ್ನು ಉತ್ಪನ್ನಗೊಳಿಸಿ, ಮಂದಾಕಿನಿಯ ಪವಿತ್ರ ಪ್ರವಾಹವನ್ನು ಹರಿಸಿದಳು. ಅಯ್ಯಾ! ಇವಳು ಹತ್ತು ಸಾವಿರ ವರ್ಷ ಭಾರೀ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿ, ತನ್ನ ಉತ್ತಮ ವ್ರತಗಳ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಋಷಿಗಳನ್ನು ಎಲ್ಲ ವಿಘ್ನಗಳಿಂದ ಕಾಪಾಡಿದ ಅನಸೂಯಾದೇವಿ ಇವಳೇ ಆಗಿರುವಳು. ॥9-11॥

ನಿಷ್ಪಾಪ ಶ್ರೀರಾಮನೇ! ಇವಳು ದೇವತೆಗಳ ಕಾರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಅತ್ಯಂತ ಉತ್ಸಾಹಿತಳಾಗಿ ಹತ್ತು ರಾತ್ರಿಗಳಿಗೆ ಸಮವಾಗಿ ಒಂದು ರಾತ್ರೆಯನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದಳು. ಅದೇ ಈ ಅನಸೂಯಾದೇವಿಯು ನಿನಗೆ ತಾಯಿಯಂತೆ ಪೂಜನೀಯವಾಗಿದ್ದಾಳೆ. ॥12॥ ಈಕೆಯು ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೆ ವಂದನೀಯ ತಪಸ್ವಿನಿಯಾಗಿದ್ದಾಳೆ. ಕ್ರೋಧವಾದರೋ ಇವಳನ್ನು ಎಂದೂ ಸ್ಪರ್ಶಿಸಲೇ ಇಲ್ಲ. ವಿದೇಹನಂದಿನೀ ಸೀತೆಯು ಈ ವೃದ್ಧಳಾದ ಅನಸೂಯೆಯ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಲಿ. ॥13॥ ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿರುವ ಅತ್ರಿ ಮುನಿಗಳಲ್ಲಿ ‘ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಧರ್ಮಜ್ಞೆ ಸೀತೆಯ ಕಡೆಗೆ ನೋಡಿ ಹೇಳಿದನು - ॥14॥

ರಾಜಕುಮಾರಿ! ಮಹರ್ಷಿ ಅತ್ರಿಯ ಮಾತನ್ನು ನೀನು ಕೇಳಿಯೇ ಇರುವೆ. ಈಗ ತನ್ನ ಕಲ್ಯಾಣಕ್ಕಾಗಿ ನೀನು ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಈ ತಪಸ್ವಿನೀ ದೇವಿಯ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗು. ॥15॥ ತನ್ನ ಸತ್ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಅನಸೂಯಾ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ವಿಖ್ಯಾತಳಾದ ಈ ತಪಸ್ವಿನೀ ದೇವಿಯನ್ನು ನೀನು ಆಶ್ರಯಿಸಲು ಯೋಗ್ಯಳಾಗಿರುವಳು; ನೀನು ಬೇಗನೇ ಆಕೆಯ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗು ॥16॥ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಯಶಸ್ವಿನೀ ಮಿಥಿಲೇಶ ಕುಮಾರಿ ಸೀತೆಯು ಧರ್ಮವನ್ನು ತಿಳಿದಿರುವ ಅತ್ರಿ ಪತ್ನೀ ಅನಸೂಯೆಯ ಬಳಿಗೆ ಹೋದಳು. ॥17॥ ಅನಸೂಯೆಯು ವೃದ್ಧಳಾಗಿ ಶಿಥಿಲಳಾಗಿದ್ದಳು; ಆಕೆಯ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ನಿರಿಗೆಗಳು ಬಿದ್ದಿದ್ದವು, ತಲೆಯ ಕೂದಲು ಹಣ್ಣಾಗಿದ್ದವು. ವೇಗವಾದ ಗಾಳಿಗೆ ಅಲುಗಾಡುತ್ತಿರುವ ಬಾಳೆಯಂತೆ ಅವಳ ಶರೀರ ನಡುಗುತ್ತಾ ಇತ್ತು. ॥18॥ ಸೀತೆಯು ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಶಾಂತಭಾವದಿಂದ ತನ್ನ ಹೆಸರನ್ನು ತಿಳಿಸಿ, ಆ ಮಹಾಭಾಗಾ ಪತಿವ್ರತಾ ಅನಸೂಯೆಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ ಮಾಡಿದಳು. ॥19॥ ಆ ಸಂಯಮಶೀಲ ತಪಸ್ವಿನಿಯನ್ನು ವಂದಿಸಿ ಹರ್ಷಗೊಂಡ ಸೀತೆಯು ಕೈಗಳನ್ನು ಮುಗಿದುಕೊಂಡು ಅವರ ಕ್ಷೇಮಸಮಾಚಾರ ಕೇಳಿದಳು. ॥20॥ ಧರ್ಮವನ್ನು ಆಚರಿಸುವ ಮಹಾಭಾಗಾ ಸೀತೆಯನ್ನು ನೋಡಿ ವೃದ್ಧಳಾದ ಅನಸೂಯೆಯು ಆಕೆಯನ್ನು ಸಾಂತ್ವನಗೊಳಿಸುತ್ತಾ ಹೇಳಿದಳು - ಸೀತೇ! ನೀನು ಧರ್ಮದಲ್ಲೇ ದೃಷ್ಟಿ ಇಟ್ಟಿರುವೆ; ಇದು ಸೌಭಾಗ್ಯದ ಮಾತಾಗಿದೆ. ॥21॥

ಮಾನಿನೀ ಸೀತೆ! ಬಂಧು-ಬಾಂಧವರನ್ನು ಬಿಟ್ಟು, ಅವರಿಂದ ಸಿಗುವ ಗೌರವ-ಪ್ರತಿಷ್ಠೆಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ, ನೀನು ಕಾಡಿಗೆ ಬಂದ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಿರುವುದು ದೊಡ್ಡ ಸೌಭಾಗ್ಯದ ಮಾತಾಗಿದೆ. ॥22॥ ತನ್ನ ಪತಿಯು ನಾಡಿನಲ್ಲಿರಲಿ, ಕಾಡಿನಲ್ಲಿರಲಿ, ಒಳ್ಳೆಯವನಿರಲಿ, ಕೆಟ್ಟವನಾಗಿರಲಿ ಅಂತಹವನು ಪ್ರಿಯವೆನಿಸುವ ಸ್ತ್ರೀಯರಿಗೆ ಮಹಾನ್ ಅಭ್ಯುದಯಶಾಲಿ ಲೋಕಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ॥23॥ ಪತಿಯು ಕೆಟ್ಟ ಸ್ವಭಾವದ, ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಬಂದ ಹಾಗೆ ವರ್ತಿಸುವ ಅಥವಾ ಧನಹೀನನೇ ಆಗಿರಲೇನು, ಅವನು ಉತ್ತಮ ಸ್ವಭಾವವುಳ್ಳ ನಾರಿಯರಿಗೆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ದೇವತೆಯಂತೆ ಇದ್ದಾನೆ. ॥24॥ ವಿದೇಹ ರಾಜನಂದಿನೀ! ನಾನು ಬಹಳ ವಿಚಾರಮಾಡಿದರೂ ಪತಿಯಿಂದ ಮಿಗಿಲಾದ ಯಾವುದೇ ಹಿತಕಾರೀ ಬಂಧು ಕಾಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ತಾನು ಮಾಡಿದ ತಪಸ್ಸಿನ ಅವಿನಾಶೀ ಫಲದಂತೆ, ಅವನು ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಪರಲೋಕದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಸುಖಕೊಡಲು ಸಮರ್ಥ ನಾಗಿರುವನು. ॥25॥

ತನ್ನ ಪತಿಯ ಮೇಲೆ ಶಾಸನ ಮಾಡುವ, ಕಾಮಕ್ಕೆ ಅಧೀನ ಚಿತ್ತವುಳ್ಳ ಸಾಧ್ವಿಯಲ್ಲದ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಹೀಗೆ ಪತಿಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಅವರಿಗೆ ಗುಣ-ದೋಷಗಳ ಜ್ಞಾನ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರು ಮನಬಂದಂತೆ ಅಲೆಯುತ್ತಾ ಇರುತ್ತಾರೆ. ॥26॥

ಮಿಥಿಲೇಶಕುಮಾರೀ! ಇಂತಹ ನಾರಿಯರು ಖಂಡಿತವಾಗಿಯೂ ಅನುಚಿತ ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿಹಾಕಿಕೊಂಡು ಧರ್ಮದಿಂದ ಭ್ರಷ್ಟರಾಗಿ ಹೋಗುವರು. ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಅವಳಿಗೆ ಅಪಕೀರ್ತಿ ಬರುತ್ತದೆ. ॥27॥ ಆದರೆ ನಿನ್ನಂತಹ ಲೋಕ - ಪರಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋಗುವ ಸಾಧ್ವಿ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಉತ್ತಮಗುಣಗಳಿಂದ ಯುಕ್ತರಾಗಿ ಪುಣ್ಯಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರು ಇತರ ಪುಣ್ಯಾತ್ಮರಂತೆ ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವರು. ॥28॥ ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ಹೀಗೆ ತನ್ನ ಪತಿಯಾದ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ಸೇವೆಯಲ್ಲೇ ತೊಡಗಿರು, ಸತೀಧರ್ಮವನ್ನು ಪಾಲಿಸು, ಪತಿಯನ್ನು ಪ್ರಧಾನ ದೇವತೆ ಎಂದು ತಿಳಿದು, ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಸಮಯ ಅವನನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾ ನಿನ್ನ ಸ್ವಾಮಿಯ ಸಹಧರ್ಮಿಣಿಯಾಗು, ಇದರಿಂದ ನಿನಗೆ ಸತ್ಕೀರ್ತಿ ಮತ್ತು ಧರ್ಮ ಎರಡೂ ದೊರೆಯುವವು. ॥29॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಒಂದು ನೂರ ಹದಿನೆಳನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು ॥117॥

ಒಂದು ನೂರ ಹದಿನೆಂಟನೆಯ ಸರ್ಗ

ಸೀತಾ-ಅನಸೂಯೆಯರ ಸಂಭಾಷಣೆ, ಅನಸೂಯೆಯು ವೈದೇಹಿಗೆ ದಿವ್ಯವಾದ ಮಾಲ್ಯಾಭರಣಗಳನ್ನು ನೀಡಿದುದು, ಅನಸೂಯೆಯು ಕೇಳಿದಾಗ ಸೀತೆಯು ತನ್ನ ಸ್ವಯಂವರದ ಕಥೆಯನ್ನು ತಿಳಿಸಿದುದು

ತಪಸ್ವಿನೀ ಅನಸೂಯೆಯು ಹೀಗೆ ಉಪದೇಶಿಸಿದಾಗ ಯಾರ ಕುರಿತೂ ದೋಷದೃಷ್ಟಿ ಇರಿಸದಿರುವ ವಿದೇಹ ರಾಜ ಕುಮಾರೀ ಸೀತೆಯು ಆಕೆಯ ವಚನಗಳನ್ನು ಭೂರಿ - ಭೂರಿ ಪ್ರಶಂಸಿಸಿ ನಿಧಾನವಾಗಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದಳು. ॥1॥ ದೇವಿ! ನೀವು ಜಗತ್ತಿನ ಸ್ತ್ರೀಯರಲ್ಲಿ ಸರ್ವಶ್ರೇಷ್ಠರಾಗಿರುವಿರಿ. ನಿಮ್ಮಿಂದ ಇಂತಹ ಮಾತು ಕೇಳುವುದು ಆಶ್ಚರ್ಯದ ಸಂಗತಿಯಲ್ಲ. ನಾರಿಗೆ ಪತಿಯೇ ಗುರು ಆಗಿರುವನು, ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ನೀವು ಉಪದೇಶಿಸಿದಂತೆ ನನಗೆ ಮೊದಲಿನಿಂದಲೂ ಅರಿವಿದೆ. ॥2॥ ನನ್ನ ಪತಿದೇವರು ಅನಾರ್ಯ (ಚರಿತ್ರಹೀನ) ಹಾಗೂ ಜೀವನ ನಿರ್ವಹಣೆಗೆ ನಿರ್ಧನನಾಗಿದ್ದರೂ ನಾನು ಯಾವುದನ್ನೂ ವಿವೇಚಿಸದೆ ಇವರ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುತ್ತಿದ್ದೆ. ॥3॥

ಹೀಗಿದ್ದರೂ ಇವರು ತಮ್ಮ ಗುಣಗಳಿಂದಾಗಿ ಎಲ್ಲರ ಪ್ರಶಂಸೆಗೆ ಪಾತ್ರರಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಹಾಗಿರುವಾಗ ಇವರ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ಇರುವುದರ ಬಗ್ಗೆ ಹೇಳುವುದೇನು? ಈ ರಘುನಾಥರು ಪರಮ ದಯಾಳುಗಳೂ, ಜಿತೇಂದ್ರಿಯರೂ, ದೃಢವಾದ ಅನುರಾಗವುಳ್ಳವರೂ, ಧರ್ಮಾತ್ಮರೂ ಆಗಿದ್ದು, ತಾಯಿ-ತಂದೆಯಂತೆ ಪ್ರಿಯರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ॥4॥ ಮಹಾಬಲಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ತನ್ನ ತಾಯಿ ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಕುರಿತು ವರ್ತಿಸುವಂತೆಯೇ ದಶರಥ ಮಹಾರಾಜರ ಇತರ ರಾಣಿಯರೊಂದಿಗೂ ವರ್ತಿಸುತ್ತಾರೆ. ॥5॥

ದಶರಥನು ಪತ್ನೀಭಾವದಿಂದ ಯಾರಾದರೂ ಸ್ತ್ರೀಯರನ್ನು ಒಂದೇ ಒಂದು ಬಾರಿಗೆ ನೋಡಿದ್ದರೂ - ಪಿತೃವತ್ಸಲ ಧರ್ಮಜ್ಞ ವೀರ ಶ್ರೀರಾಮನು ರಾಜಪುತ್ರನೆಂಬ ಅಭಿಮಾನ ಬಿಟ್ಟು ಅವರೊಡನೆಯೂ ತಾಯಿಯಂತೆ ವರ್ತಿಸುತ್ತಿರುವನು. ॥6॥ ನಾನು ಪತಿಯೊಂದಿಗೆ ನಿರ್ಜನ ವನಕ್ಕೆ ಹೊರಟಾಗ ನನ್ನ ಅತ್ತೆ ಕೌಸಲ್ಯೆಯು ನನಗೆ ಮಾಡಿದ ಕರ್ತವ್ಯದ ಉಪದೇಶವು ನನ್ನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಹಾಗೆಯೇ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ಅಚ್ಚೊತ್ತಿರುವುದು. ॥7॥ ಮೊದಲು ನನ್ನ ವಿವಾಹ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿಯ ಸನ್ನಿಧಿಯಲ್ಲಿ ತಾಯಿಯು ನನಗೆ ಮಾಡಿದ ಉಪದೇಶವು ನನಗೆ ಚೆನ್ನಾಗಿ ನೆನಪಿದೆ. ॥8॥

ಧರ್ಮಚಾರಿಣಿಯೇ! ಇವರಲ್ಲದೆ ನನ್ನ ಇತರ ಸ್ವಜನರು ತಮ್ಮ ವಚನಗಳಿಂದ ಕೊಟ್ಟಿರುವ ಉಪದೇಶಗಳನ್ನೂ ನಾನು ಮರೆಯಲಿಲ್ಲ. ಸ್ತ್ರೀಗೆ ಪತಿಯ ಸೇವೆ ಬಿಟ್ಟು ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ತಪಸ್ಸಿನ ವಿಧಾನವಿಲ್ಲ. ॥9॥ ಸತ್ಯವಾನನ ಪತ್ನೀ ಸಾವಿತ್ರೀ ಪತಿಯ ಸೇವೆ ಮಾಡಿಯೇ ಸ್ವರ್ಗಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪೂಜಿತಳಾಗಿದ್ದಾಳೆ. ಆಕೆಯಂತೆಯೇ ವರ್ತಿಸುವ ನೀವೂ ಕೂಡ ಪತಿಯ ಸೇವೆಯ ಪ್ರಭಾವದಿಂದಲೇ ಸ್ವರ್ಗಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾನಗಳಿಸಿಕೊಂಡಿರುವಿರಿ. ॥10॥

ಸಂಪೂರ್ಣ ಸ್ತ್ರೀಯರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠಳಾದ ಸ್ವರ್ಗದ ದೇವೀ ರೋಹಿಣಿಯು ಪತಿಸೇವೆಯ ಪ್ರಭಾವದಿಂದಲೇ ಒಂದು ಮುಹೂರ್ತವಾದರೂ ಚಂದ್ರನಿಂದ ಅಗಲಿರುವುದಿಲ್ಲ. ॥11॥ ಹೀಗೆ ದೃಢತೆಯಿಂದ ಪಾತಿವ್ರತ್ಯ ಧರ್ಮವನ್ನು ಪಾಲಿಸುವ ಅನೇಕ ಸಾಧ್ವೀ ಸ್ತ್ರೀಯರು ತಮ್ಮ ಪುಣ್ಯಕರ್ಮದ ಬಲದಿಂದ ದೇವಲೋಕದಲ್ಲಿ ಆದರ ಪಡೆಯುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ॥12॥ ಅನಂತರ ಸೀತೆಯು ಹೇಳಿದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಅನಸೂಯೆಗೆ ಬಹಳ ಹರ್ಷವಾಯಿತು. ಆಕೆಯು ಸೀತೆಯ ಶಿರಸ್ಸನ್ನು ಆಘ್ರಾಣಿಸಿ, ಆ ಮಿಥಿಲೇಶ ಕುಮಾರಿಯ ಹರ್ಷವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಲು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಳು - ॥13॥

ಶುಚಿವ್ರತೇ ಸೀತೇ! ನಾನು ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರದ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಪಾಲಿಸಿ ಬಹಳ ದೊಡ್ಡ ತಪಸ್ಸನ್ನು ಗಳಿಸಿರುವೆನು. ಆ ತಪೋಬಲವನ್ನೇ ಆಶ್ರಯಿಸಿ ನಾನು ನಿನಗೆ ಇಚ್ಛಿತ ವರವನ್ನು ಕೇಳಲು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ॥14॥ ಮಿಥಿಲೇಶ ಕುಮಾರೀ ಸೀತೇ! ನೀನು ಬಹಳ ಯುಕ್ತಿಯುಕ್ತ ಉತ್ತಮ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿರುವೆ. ಅದನ್ನು ಕೇಳಿ ನನಗೆ ಬಹಳ ಸಂತೋಷವಾಗಿದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ನಾನು ನಿನ್ನ ಯಾವ ಪ್ರಿಯಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಲಿ? ಹೇಳು. ॥15॥ ಆಕೆಯ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಸೀತೆಗೆ ಬಹಳ ಆಶ್ಚರ್ಯವಾಯಿತು. ಅವಳು ತಪೋಬಲಸಂಪನ್ನ ಅನಸೂಯೆಯಲ್ಲಿ ಮಂದಹಾಸವನ್ನು ಬೀರಿ ಹೇಳಿದಳು - ತಾವು ನಿಮ್ಮ ಮಾತುಗಳಿಂದಲೇ ನನ್ನ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಿಯಕಾರ್ಯ ಮಾಡಿದಂತಾಯಿತು. ಈಗ ಬೇರೆ ಇನ್ನೇನೂ ಮಾಡುವ ಅವಶ್ಯಕತೆ ಇಲ್ಲ. ॥16॥

ಸೀತೆಯು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಧರ್ಮಜ್ಞ ಅನಸೂಯೆಗೆ ಬಹಳ ಆನಂದವಾಯಿತು. ಅವಳು ಹೇಳಿದಳು - ಸೀತೆ! ನಿನ್ನ ನಿರ್ಲೋಭತೆಯಿಂದ ನನಗೆ ವಿಶೇಷ ಹರ್ಷವಾಗಿದೆ. (ಅಥವಾ ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಇರುವ ಲೋಭಹೀನತೆಯಿಂದಾಗಿಯೇ ಸದಾ ಆನಂದೋತ್ಸವ ತುಂಬಿರುತ್ತದೆ.) ಅದನ್ನು ನಾನು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಸಫಲಗೊಳಿಸುವೆನು. ॥17॥

ಈ ಸುಂದರ ದಿವ್ಯಹಾರ, ಈ ವಸ್ತ್ರ, ಈ ಒಡವೆಗಳು, ಅಂಗರಾಗ ಮತ್ತು ಅಮೂಲ್ಯ ಅನುಲೇಪನಗಳನ್ನು ನಾನು ನಿನಗೆ ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ವಿದೇಹನಂದಿನೀ ಸೀತೇ! ನಾನು ಕೊಟ್ಟಿರುವ ಈ ವಸ್ತುಗಳು ನಿನ್ನ ಶರೀರದ ಶೋಭೆ ಹೆಚ್ಚಿಸೀತು. ಇವೆಲ್ಲವೂ ನಿನಗೆ ಯೋಗ್ಯವೇ ಆಗಿವೆ, ಸದಾ ಉಪಯೋಗಿಸಿದಾಗ ನೀನು ನಿರ್ದೋಷ ಹಾಗೂ ನಿರ್ವಿಕಾರವಾಗಿರುವೆ. ॥18-19॥

ಜನಕಕಿಶೋರಿ! ಈ ದಿವ್ಯ ಅಂಗರಾಗವನ್ನು ಶರೀರಕ್ಕೆ ಹಚ್ಚಿಕೊಂಡು ಲಕ್ಷ್ಮಿಯು ಅವಿನಾಶೀ ಭಗವಾನ್ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಶೋಭೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವಂತೆ, ನೀನೂ ನಿನ್ನ ಪತಿಯನ್ನು ಹಾಗೆಯೇ ಸುಶೋಭಿತಗೊಳಿಸುವೆ. ॥20॥

ಅನಸೂಯೆಯ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಧೀರಸ್ವಭಾವವುಳ್ಳ ಯಶಸ್ವಿನೀ ಮಿಥಿಲೇಶಕುಮಾರೀ ಸೀತೆಯು ಆ ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು, ಅಂಗರಾಗ, ಒಡವೆಗಳನ್ನು, ಹಾರಗಳನ್ನು ಆಕೆಯ ಸಂತೋಷಕ್ಕಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದಳು. ಆ ಉಡುಗೊರೆಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು, ಕೈಗಳನ್ನು ಮುಗಿದು ಆ ತಪೋಧನಾ ಅನಸೂಯೆಯ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ ಕುಳಿತುಕೊಂಡಳು. ॥21-22॥

ಅನಂತರ ಹೀಗೆ ತನ್ನ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿರುವ ಸೀತೆಯಲ್ಲಿ ದೃಢವ್ರತಳಾದ ಅನಸೂಯೆಯು ಯಾವುದಾದರೂ ಪ್ರಿಯವಾದ ಕಥೆಯನ್ನು ಹೇಳುವಂತೆ ಕೋರಿದಳು. ॥23॥

ಸೀತೆ! ಈ ಯಶಸ್ವೀ ರಾಘವೇಂದ್ರನು ನಿನ್ನನ್ನು ಸ್ವಯಂವರದಲ್ಲಿ ಪಡೆದಿದ್ದನು ಎಂದು ನಾನು ಕೇಳಿದ್ದೇನೆ. ॥24॥

ಮಿಥಿಲೇಶನಂದಿನೀ! ನಾನು ಆ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ವಿಸ್ತಾರದಿಂದ ಕೇಳಲು ಬಯಸುತ್ತಿರುವೆನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಆಗ ನಡೆದುದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಯಥಾವತ್ತಾಗಿ ನನಗೆ ತಿಳಿಸು. ॥25॥

ಅವಳು ಹೀಗೆ ಅಪ್ಪಣೆ ಮಾಡಿದಾಗ ಸೀತೆಯು ಆ ಧರ್ಮಚಾರಿಣೀ ತಾಪಸೀ ಅನಸೂಯೆಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದಳು - ಅಮ್ಮಾ! ಕೇಳು, ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಆಕೆಯು ಆ ಕಥೆಯನ್ನು ಈ ಪ್ರಕಾರ ಹೇಳಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದಳು - ॥26॥

ಮಿಥಿಲಾ ದೇಶದಲ್ಲಿ ಜನಕ ಎಂಬ ವೀರ ರಾಜನಿದ್ದನು. ಅವನು ಧರ್ಮಜ್ಞನೂ, ಕ್ಷತ್ರಿಯೋಚಿತ ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ತತ್ಪರನಾಗಿ ನ್ಯಾಯದಿಂದ ಪೃಥಿವಿಯನ್ನು ಆಳುತ್ತಿದ್ದನು. ॥27॥

ಒಮ್ಮೆ ಅವನು ಯಜ್ಞಕ್ಕಾಗಿ ಯೋಗ್ಯ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಉಳುತ್ತಿದ್ದನು, ಆಗ ನಾನು ಭೂಮಿ ಒಡೆದು ಪೃಥಿವಿಯಿಂದ ಪ್ರಕಟಳಾದೆ. ಇದರಿಂದಲೇ ನಾನು ಜನಕರಾಜನ ಪುತ್ರಿಯಾದೆ. ॥28॥

ಆ ರಾಜನು ಆ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಔಷಧಿಗಳನ್ನು ಬಿತ್ತುತ್ತಿದ್ದನು. ಅಷ್ಟರಲ್ಲಿ ಅವನ ದೃಷ್ಟಿ ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಬಿತ್ತು. ನನ್ನ ಶರೀರವಿಡೀ ಧೂಳಿನಿಂದ ಮೆತ್ತಿಕೊಂಡಿತ್ತು. ಆ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ನನ್ನನ್ನು ನೋಡಿ ಜನಕನಿಗೆ ಭಾರೀ ವಿಸ್ಮಯವಾಯಿತು. ॥29॥

ಆಗ ಅವನಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಬೇರೆ ಸಂತಾನವಿರಲಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸ್ನೇಹವಶ ಅವನು ನನ್ನನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ‘ಈಕೆ ನನ್ನ ಮಗಳು’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ತನ್ನ ಹೃದಯದ ಎಲ್ಲ ಸ್ನೇಹವನ್ನು ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಹರಿಸಿದನು. ॥30॥

ಅದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಮಾನವೀ ಮಾತಿನಿಂದ ಆಕಾಶವಾಣಿ ಹೀಗೆ ನುಡಿಯಿತು - (ಅಥವಾ ನನ್ನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾದ ಆ ವಾಣಿಯು ಅಮಾನುಷೀ-ದಿವ್ಯವಾಗಿತ್ತು) ಎಲೈ ನರೇಶ್ವರನೇ! ನೀನು ಹೇಳಿದುದು ಸರಿಯಾಗಿದೆ. ಈ ಕನ್ಯೆಯು ಧರ್ಮತಃ ನಿನ್ನ ಪುತ್ರಿಯೇ ಆಗಿರುವಳು. ॥31॥

ಈ ಆಕಾಶವಾಣಿ ಕೇಳಿ ನನ್ನ ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ಪಿತನಾದ ಮಿಥಿಲೇಶ ರಾಜನು ಬಹಳ ಆನಂದಗೊಂಡು, ನನ್ನನ್ನು ಪಡೆದು ಅವನಿಗೆ ಯಾವುದೋ ದೊಡ್ಡ ಸಮೃದ್ಧಿಯೇ ಸಿಕ್ಕಿದಂತಾಯಿತು. ॥32॥

ಅವನಿಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಿಯಳಾದ ರಾಣೀ ಪುಣ್ಯಕರ್ಮಪರಾಯಣಳಿಗೆ ನನ್ನನ್ನು ಒಪ್ಪಿಸಿದನು. ಆ ಸ್ನೇಹಮಯೀ ಮಹಾರಾಣಿಯು ಮಾತೃಸಹಜ ಸೌಹಾರ್ದದಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ಲಾಲಿಸಿ-ಪಾಲಿಸಿದಳು. ॥33॥

ನಾನು ವಿವಾಹ ವಯಸ್ಕಳಾಗಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿದಾಗ ಅವರಿಗೆ ಬಹಳ ಚಿಂತೆ ಇಟ್ಟುಕೊಂಡಿತು. ಗಳಿಸಿದ ಧನವು ನಾಶವಾದಾಗ ನಿರ್ಧನ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಬಹಳ ದುಃಖವಾಗುವಂತೆ ಅವರು ನನ್ನ ವಿವಾಹದ ಚಿಂತೆಯಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದರು. ॥34॥ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಕನ್ಯಾಪಿತೃವು ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಸಮಾನನಾಗಿದ್ದರೂ, ವರಪಕ್ಷದವರು ತನಗೆ ಸಮಾನರಾಗಿದ್ದರೂ ಅಥವಾ ತನಗಿಂತ ಬಡವರಾಗಿದ್ದರೂ ಅವರಿಂದ ಅಪಮಾನಿತನಾಗಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ॥35॥ ಆ ಅಪಮಾನ ಸಹಿಸುವ ಸಮಯ ನನಗೆ ಬಹಳ ಹತ್ತಿರ ಬಂದಿದೆ. ಇದನ್ನು ನೋಡಿ ಜನಕನು, ಚಿಂತಾಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದನು, ದೋಣಿಯಿಲ್ಲದೆ ಮನುಷ್ಯನು ನದೀ ದಾಟಲಾರನು, ಅದರಂತೆ ನನ್ನ ತಂದೆಯು ಚಿಂತೆಯಿಂದ ದಾಟಲಾರದಾದರು. ॥36॥ ನಾನು ಅಯೋನಿಜೆ ಕನ್ಯೆಯೆಂದು ತಿಳಿದು ಆ ರಾಜನು ನನಗಾಗಿ ಯೋಗ್ಯ, ಪರಮಸುಂದರ ಪತಿಯ ಕುರಿತು ವಿಚಾರಪರರಾದರು; ಆದರೂ ಯಾವುದೇ ನಿಶ್ಚಯಕ್ಕೆ ಬರಲಾಗಲಿಲ್ಲ. ॥37॥

ಸದಾ ನನ್ನ ವಿವಾಹದ ಚಿಂತೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ಆ ಮಹಾರಾಜರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ - ನಾನು ಧರ್ಮತಃ ತನ್ನ ಪುತ್ರಿಯ ಸ್ವಯಂವರ ಮಾಡುವೆನು ಎಂಬ ವಿಚಾರ ಉಂಟಾಯಿತು. ॥38॥ ಅದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅವನು ಒಂದು ಮಹಾಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸನ್ನನಾದ ಮಹಾತ್ಮಾ ವರುಣನು ಒಂದು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಧನುಸ್ಸು ಹಾಗೂ ಎರಡು ಅಕ್ಷಯ ತುಣೀರ ತುಂಬಿದ ಬತ್ತಳಿಕೆಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟನು. ॥39॥ ಆ ಧನುಸ್ಸು ಮನುಷ್ಯನು ಪೂರ್ಣ ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದರೂ ಅಲುಗಾಡಿಸಲಾರದಷ್ಟು ಭಾರಿಯಾಗಿತ್ತು. ಭೂಮಂಡಲದ ರಾಜರು ಸ್ವಪ್ನದಲ್ಲಿಯೂ ಆ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಬಗ್ಗಿಸಿ ಹೆದೆ ಏರಿಸಲು ಅಸಮರ್ಥರಾಗಿದ್ದರು. ॥40॥

ಆ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಪಡೆದು ನನ್ನ ಸತ್ಯವಾದೀ ತಂದೆಯು ಮೊದಲಿಗೆ ಭೂಮಂಡಲದ ಎಲ್ಲ ರಾಜರನ್ನು ಆಮಂತ್ರಿಸಿ ಆ ಅರಸರ ಸಮೂಹದಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು - ॥41॥ ಈ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಎತ್ತಿ ಬಗ್ಗಿಸಿ ಇದಕ್ಕೆ ನೇಣನ್ನು ಬಿಗಿಯು ವವನು ನನ್ನ ಪುತ್ರೀ ಸೀತೆಯ ಪತಿಯಾಗುವನು, ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವೇ ಇಲ್ಲ. ॥42॥ ಬೆಟ್ಟದಂತೆ ಭಾರವಾದ ಆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ನೋಡಿ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿರುವ ರಾಜರೆಲ್ಲರೂ ಅದನ್ನು ಎತ್ತಲು ಅಸಮರ್ಥರಾದಾಗ, ಅದಕ್ಕೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಹೊರಟು ಹೋದರು. ॥43॥ ಅನಂತರ ಬಹಳ ದಿವಸಗಳ ತರುವಾಯ ಈ ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ರಘುಕುಲನಂದನ ಸತ್ಯಪರಾಕ್ರಮಿ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಅವನ ಸಹೋದರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಂದಿಗೆ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ನನ್ನ ತಂದೆಯವರ ಯಜ್ಞವನ್ನು ನೋಡಲು ಮಿಥಿಲೆಗೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಬಂದರು. ಆಗ ನನ್ನ ತಂದೆಯವರು ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ಮುನಿಯನ್ನು ಆದರಿಸಿ ಸತ್ಕರಿಸಿದರು. ॥44-45॥ ಆಗ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ನನ್ನ ತಂದೆಯವರಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದರು - ರಾಜನೇ! ಈ ರಘುಕುಲಭೂಷಣ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರಿಬ್ಬರೂ ದಶರಥನ ಪುತ್ರರಾಗಿರುವರು ಹಾಗೂ ನಿನ್ನ ಆ ದಿವ್ಯಧನುಸ್ಸನ್ನು ದರ್ಶಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಿರುವರು. ನಿಮಗೆ ದೇವತೆಗಳು ಕೊಟ್ಟ ಆ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ತೋರಿಸಿರಿ. ॥46॥ ವಿಪ್ರವರ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ತಂದೆಯವರು ಆ ದಿವ್ಯ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ತರಿಸಿ, ರಾಜಕುಮಾರ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ತೋರಿಸಿದರು. ॥47॥

ಮಹಾಬಲೀ, ಪರಮಪರಾಕ್ರಮಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ಕಣ್ಣುರೆಪ್ಪೆ ಮುಚ್ಚಿ ತೆರೆಯುವಷ್ಟರಲ್ಲಿ,ಆ ಧನುಸ್ಸಿಗೆ ನಾಣನ್ನು ಏರಿಸಿ, ಅದನ್ನು ಎತ್ತಿ ಕರ್ಣಾಂತವಾಗಿ ಸೆಳೆದನು. ॥48॥ ಅವರು ವೇಗವಾಗಿ ಸೆಳೆಯುವಾಗ ಆ ಧನುಸ್ಸು ನಡುವಿನಲ್ಲಿ ಮುರಿದು ಎರಡು ತುಂಡಾಯಿತು. ಅದು ತುಂಡಾಗುವಾಗ ಸಿಡಿಲು ಬಡಿದಂತೆ ಭಯಂಕರ ಶಬ್ದವಾಯಿತು. ॥49॥

ಆಗ ಸತ್ಯಪ್ರತಿಜ್ಞರಾದ ನಮ್ಮ ತಂದೆಯವರು ಉತ್ತಮ ಜಲಪಾತ್ರೆಯನ್ನೆತ್ತಿಕೊಂಡು ಶ್ರೀರಾಮರ ಕೈಯಲ್ಲಿ ನನ್ನನ್ನು ದಾನಮಾಡಲು ಉದ್ಯುಕ್ತರಾದರು. ॥50॥ ಆಗ ತನ್ನ ತಂದೆ ಅಯೋಧ್ಯಾಧಿಪತಿ ದಶರಥನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ತಿಳಿಯದೆ ಶ್ರೀರಾಮರು ಜನಕರಾಜನು ಕೊಟ್ಟರೂ ನನ್ನನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಲಿಲ್ಲ. ॥51॥ ಅನಂತರ ವೃದ್ಧರಾದ ನನ್ನ ಮಾವನವರ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದು ನನ್ನ ತಂದೆಯವರು ಆತ್ಮಜ್ಞಾನೀ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ನನ್ನನ್ನು ದಾನಮಾಡಿದರು. ॥52॥ ಬಳಿಕ ತಂದೆಯವರು ಸ್ವತಃ ನನ್ನ ತಂಗಿಯಾದ ಸತೀ ಸಾಧ್ವೀ ಪರಮಸುಂದರೀ ಊರ್ಮಿಳೆಯನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಪತ್ನಿ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಅವನ ಕೈಗೆ ಒಪ್ಪಿಸಿದರು. ॥53॥ ಹೀಗೆ ಆ ಸ್ವಯಂವರದಲ್ಲಿ ತಂದೆಯವರು ಶ್ರೀರಾಮರ ಕೈಗೆ ನನ್ನನ್ನು ಒಪ್ಪಿಸಿದರು. ಬಲವಂತರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠರಾದ ನನ್ನ ಪತಿ ಶ್ರೀರಾಮರಲ್ಲಿ ಸದಾ ಧರ್ಮಾನುಸಾರ ಅನುರಕ್ತಳಾಗಿ ಇರುವೆನು. ॥54॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಒಂದು ನೂರ ಹದಿನೆಂಟನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು ॥118॥

ಒಂದು ನೂರ ಹತ್ತೊಂಭತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ

ಸೀತಾದೇವಿಯು ಅನಸೂಯಾದೇವಿಯ ಆಣತಿಯಂತೆ ಅವಳು ಕೊಟ್ಟ ವಸ್ತ್ರಾಭರಣಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿ ಶ್ರೀರಾಮನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದುದು, ಶ್ರೀರಾಮನೇ ಮೊದಲಾದವರು ಆ ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಅದೇ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ತಂಗಿದ್ದು ಪ್ರಾತಃಕಾಲವಾದೊಡನೆ ಬೇರೆಡೆಗೆ ಹೋಗಲು ಋಷಿಗಳ ಅನುಮತಿ ಬೇಡಿದುದು

ಧರ್ಮಜ್ಞಳಾದ ಅನಸೂಯೆಯು ಆ ಮಹತ್ ಕಥೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ಮಿಥಿಲೇಶಕುಮಾರಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಎರಡೂ ಕೈಗಳಿಂದ ಬಾಚಿ ತಬ್ಬಿಕೊಂಡು ಆಕೆಯ ಮಸ್ತಕವನ್ನು ಆಘ್ರಾಣಿಸಿದಳು. ॥1॥ ಮಗಳೇ! ನೀನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಈ ವಿಚಿತ್ರ ಹಾಗೂ ಮಧುರ ಪ್ರಸಂಗವನ್ನು ತಿಳಿಸಿದೆ. ನಿನ್ನ ಸ್ವಯಂವರ ಹೇಗಾಯಿತೆಂಬುದನ್ನು ನಾನು ಕೇಳಿದೆ. ॥2॥ ಮಧುರಭಾಷಿಣೀ ಸೀತೆ! ನಿನ್ನ ಈ ಕಥೆಯಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸು ರಮಿಸಿದೆ. ಜಾನಕಿ! ತೇಜಸ್ವೀ ಸೂರ್ಯದೇವನು ಮಂಗಳಕರ ರಾತ್ರಿಯನ್ನು ಸಮೀಪಿಸಿ ಅಸ್ತವಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಹಗಲಿನಲ್ಲಿ ಆಹಾರಕ್ಕಾಗಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಹಾರಿ ಹೋಗಿದ್ದ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಸಾಯಂಕಾಲವಾಗುತ್ತಲೇ ನಿದ್ರಾರ್ಥವಾಗಿ ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಗೂಡುಗಳನ್ನು ಸೇರಿ ಚಿಲಿಪಿಲಿಗುಟ್ಟುತ್ತಿರುವ ಧ್ವನಿಗಳು ಕೇಳಿಬರುತ್ತಿವೆ. ॥3-4॥ ಸ್ನಾನಮಾಡಿ ಒದ್ದೆಯಾದ ವಲ್ಕಲಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿಕೊಂಡು ಮುನಿಗಳು ಬಿಂದಿಗೆಯಲ್ಲಿ ನೀರನ್ನು ತುಂಬಿಕೊಂಡು ಒಟ್ಟಿಗೆ ತಮ್ಮ ಆಶ್ರಮದ ಕಡೆಗೆ ಮರುಳುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ॥5॥ ಮಹರ್ಷಿ ಅತ್ರಿಗಳು ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರ ಸಂಬಂಧಿ ಹೋಮಕರ್ಮವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿರುವರು. ಆದ್ದರಿಂದ ಗಾಳಿಯಿಂದ ಮೇಲಕ್ಕೇಳುತ್ತಿರುವ ಪಾರಿವಾಳದ ಕಂಠದಂತೆ ಶ್ಯಾಮವರ್ಣದ ಧೂಮ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿದೆ. ॥6॥

ಕಣ್ಣಿಗೆ ಬಹಳ ದೂರದಲ್ಲಿರುವ ವೃಕ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪವೇ ಎಲೆಗಳಿದ್ದರೂ ಕತ್ತಲು ಕವಿಯುತ್ತಿರುವುದರಿಂದ ದಟ್ಟವಾಗಿ ಇರುವಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಯಾವ ದಿಕ್ಕುಗಳಿಗೂ ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾಗಿ ಕಂಡುಬರುವುದಿಲ್ಲ. ॥7॥ ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವ ಗೂಬೆಯೇ ಆದಿ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿವೆ. ಈ ತಪೋವನದ ಮೃಗಗಳು ಪುಣ್ಯ ಕ್ಷೇತ್ರವಾದ ಆಶ್ರಮದ ವೇದಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಇತರ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಮಲಗಿ ನಿದ್ರಿಸುತ್ತಿವೆ. ॥8॥ ಸೀತೇ! ಈಗ ನಕ್ಷತ್ರಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ರಾತ್ರಿಯಾಗಿದೆ. ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಚಂದ್ರನು ಬೆಳದಿಂಗಳನ್ನು ಹೊದ್ದುಕೊಂಡು ಉದಯಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ॥9॥ ಆದ್ದರಿಂದ ಈಗ ಹೋಗಲು ನಿನಗೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ಹೋಗಿ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗು ನೀನು ಮಧುರವಾದ ಮಾತುಗಳಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ಬಹಳ ಸಂತೋಷಪಡಿಸಿದೆ. ॥10॥ ಮಗಳೇ! ಮಿಥಿಲೇಶಕುಮಾರೀ! ಮೊದಲು ನನ್ನ ಕಣ್ಣು ಮುಂದೆ ಅಲಂಕರಿಸಿಕೋ. ಈ ದಿವ್ಯ ವಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಒಡವೆಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿ ಸುಶೋಭಿತಳಾಗಿ ನನ್ನನ್ನು ಸಂತೋಷಪಡಿಸು. ॥11॥

ಇದನ್ನು ಕೇಳಿ ದೇವಕನ್ಯೆಯಂತಿರುವ ಸುಂದರೀ ಸೀತೆಯು ಆಕೆಯು ಕೊಟ್ಟ ವಸ್ತ್ರಾಭರಣಗಳಿಂದ ಸಿಂಗರಿಸಿಕೊಂಡಳು ಹಾಗೂ ಅನಸೂಯೆಯ ಚರಣಗಳಲ್ಲಿ ಬಾಗಿ ವಂದಿಸಿ, ಬಳಿಕ ಶ್ರೀರಾಮನ ಸಮ್ಮುಖಕ್ಕೆ ನಡೆದಳು. ॥12॥ ಶ್ರೀರಾಮನು ಹೀಗೆ ವಸ್ತ್ರಾಭೂಷಣಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತಳಾದ ಸೀತೆಯನ್ನು ನೋಡಿದಾಗ ತಪಸ್ವಿನೀ ಅನಸೂಯೆಯ ಆ ಉಡುಗೊರೆಗಳನ್ನು ನೋಡಿ ಮಾತುಗಾರರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಬಹಳ ಆನಂದವಾಯಿತು. ॥13॥ ಆಗ ಮಿಥಿಲೇಶ ಕುಮಾರೀ ಸೀತೆಯು ತಪಸ್ವಿನೀ ಅನುಸೂಯೆಯಿಂದ ದೊರೆತ ಉಡುಗೊರೆಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನಲ್ಲಿ ನಿವೇದಿಸಿಕೊಂಡಳು. ॥14॥

ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮ ಮತ್ತು ಮಹಾರಥಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ದುರ್ಲಭವಾದ ಸೀತೆಯ ಆ ಸತ್ಕಾರವನ್ನು ನೋಡಿ ಬಹಳ ಪ್ರಸನ್ನರಾದರು. ॥15॥ ಅನಂತರ ಸಮಸ್ತ ತಪಸ್ವಿಗಳಿಂದ ಸಮ್ಮಾನಿತನಾದ ರಘುಕುಲನಂದನ ಶ್ರೀರಾಮನು ಅನಸೂಯೆಯು ಕೊಟ್ಟಿರುವ ಪವಿತ್ರ ಅಲಂಕಾರಾದಿಗಳಿಂದ ಸಿಂಗರಿಸಿಕೊಂಡ ಚಂದ್ರಮುಖೀ ಸೀತೆಯನ್ನು ನೋಡಿ ಬಹಳ ಸಂತೋಷದಿಂದ ಅಲ್ಲೇ ಇರುಳನ್ನು ಕಳೆದನು. ॥16॥ ರಾತ್ರಿ ಕಳೆದು ಎಲ್ಲ ವನವಾಸೀ ತಪಸ್ವೀ ಮುನಿಗಳು ಸ್ನಾನಮಾಡಿ ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರ ವನ್ನು ಪೂರೈಸಿದಾಗ, ಪುರಷಸಿಂಹ ಶ್ರೀರಾಮ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಅವರಲ್ಲಿ ಮುಂದಕ್ಕೆ ಹೋಗಲು ಅಪ್ಪಣೆ ಬೇಡಿದರು. ॥17॥

ಆಗ ಆ ಧರ್ಮಪರಾಯಣ ವನವಾಸೀ ತಪಸ್ವಿಗಳು ಅವರಿಬ್ಬರಲ್ಲಿ ಇಂತೆಂದರು - ರಘುನಂದನ! ಈ ಅರಣ್ಯದ ದಾರಿ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಆವೃತವಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಅವರ ಉಪದ್ರವ ನಡೆಯುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ. ಈ ವಿಶಾಲ ವನದಲ್ಲಿ ನಾನಾ ರೂಪಧಾರೀ ನರಭಕ್ಷಕರಾದ ರಾಕ್ಷಸರು ಹಾಗೂ ರಕ್ತಪಿಪಾಸು ಹಿಂಸಕ ಪಶುಗಳು ವಾಸಿಸುತ್ತಿವೆ. ॥18-19॥ ರಾಘವೇಂದ್ರ! ತಪಸ್ವೀ ಮತ್ತು ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿಗಳು ಈ ವನದಲ್ಲಿ ಅಪವಿತ್ರ ಅಥವಾ ಎಚ್ಚರದಪ್ಪಿದ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿದಾಗ ಆ ರಾಕ್ಷಸರು ಹಾಗೂ ಹಿಂಸ್ರಪಶುಗಳು ತಿಂದುಹಾಕುವವು. ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ಅವರನ್ನು ತಡೆದು, ಇಲ್ಲಿಂದ ಓಡಿಸಿ ಬಿಡು. ॥20॥ ರಘುಕುಲ ಭೂಷಣ! ಮಹರ್ಷಿಗಳು ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಫಲ-ಮೂಲಗಳನ್ನು ತರಲು ಹೋಗುವ ಮಾರ್ಗವೂ ಇದೇ ಆಗಿದೆ. ನೀನೂ ಇದೇ ದಾರಿಯಿಂದ ಈ ದುರ್ಗಮ ಅರಣ್ಯವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಬೇಕಾಗಿದೆ. ॥21॥ ಕೈಮುಗಿದುಕೊಂಡು ತಪಸ್ವೀ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಅವರ ಮಂಗಳಯಾತ್ರೆಗಾಗಿ ಸ್ವಸ್ತಿವಾಚನ ಮಾಡಿದರು. ಆಗ ಪರಂತಪ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನು ತನ್ನ ಪತ್ನೀ ಸೀತೆ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣರೊಂದಿಗೆ ಸೂರ್ಯನು ಮೋಡಗಳಲ್ಲಿ ಅಡಗಿಹೋಗುವಂತೆ ಆ ವನವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ॥22॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಒಂದು ನೂರ ಹತ್ತೊಂಭತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು ॥119॥

ಅಯೋಧ್ಯಾ ಕಾಂಡವು ಮುಗಿದುದು

॥ ಶ್ರೀ ಸೀತಾರಾಮಚಂದ್ರಾಭ್ಯಾಂ ನಮಃ ॥

ಅರಣ್ಯ ಕಾಂಡ

ಮೊದಲನೆ ಸರ್ಗ

ಶ್ರೀರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಮತ್ತು ಸೀತೆಯರ ತಪಸ್ವೀ ಆಶ್ರಮಮಂಡಳದಲ್ಲಿ ಸತ್ಕಾರ

ದಂಡಕಾರಣ್ಯ ಎಂಬ ಮಹಾವನವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ, ಮನಸ್ಸನ್ನು ವಶವಿರಿಸಿಕೊಂಡ ದುರ್ಜಯ ವೀರ ಶ್ರೀರಾಮನು ಅಲ್ಲಿ ತಪಸ್ವೀಮುನಿಗಳ ಅನೇಕ ಆಶ್ರಮಗಳನ್ನು ನೋಡಿದನು. ॥1॥ ಅಲ್ಲಿ ದರ್ಭೆಗಳು, ವಲ್ಕಲಗಳು ಹರಿಡಕೊಂಡಿದ್ದವು. ಆ ಆಶ್ರಮಗಳು ಋಷಿಗಳ ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯೆಯ ಅಭ್ಯಾಸದಿಂದ ಪ್ರಕಟವಾದ ವಿಲಕ್ಷಣ ತೇಜದಿಂದ ವ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿದ್ದವು. ಅದರಿಂದ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿರುವ ದುರ್ದರ್ಶ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಅವು ಬೆಳಗುತ್ತಿದ್ದವು. ರಾಕ್ಷಸಾದಿಗಳು ಅವುಗಳ ಕಡೆಗೆ ನೋಡುವುದೂ ಕಠಿಣವಾಗಿತ್ತು. ॥2॥ ಆ ಆಶ್ರಮಗಳು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೆ ಶರಣ್ಯವಾಗಿದ್ದವು. ಅವುಗಳ ಅಂಗಳಗಳು ಗುಡಿಸಿ-ಸಾರಿಸಿ ಸ್ವಚ್ಛವಾಗಿದ್ದವು. ಅಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ವನ್ಯಪಶುಗಳು ತುಂಬಿದ್ದು, ಪಕ್ಷಿಗಳ ಸಮುದಾಯವೂ ಅವನ್ನು ಆವರಿಸಿಕೊಂಡಿತ್ತು. ॥3॥ ಅಲ್ಲಿ ಅಪ್ಸರೆಯರು ಪ್ರತಿದಿನ ಬಂದು ನೃತ್ಯಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೋ ಎಂಬಂತೆ ಅಲ್ಲಿಯ ಪ್ರದೇಶ ರಮಣೀಯವಾಗಿತ್ತು. ವಿಶಾಲವಾದ ಅಗ್ನಿಶಾಲೆಗಳಿಂದ ಸ್ರುವಾದಿ ಯಜ್ಞಪಾತ್ರೆಗಳಿಂದ, ಮೃಗಚರ್ಮ, ಕುಶ, ಸಮಿತ್ತು, ಜಲಪೂರ್ಣ ಕಲಶಗಳಿಂದ, ಫಲ-ಮೂಲಗಳಿಂದ ಅದರ ಶೋಭೆ ಹೆಚ್ಚಾಗಿತ್ತು. ರುಚಿಕರ ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಕೊಡುವ ಪರಮ ಪವಿತ್ರ ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ಕಾಡು ವೃಕ್ಷಗಳಿಂದ ಆ ಆಶ್ರಮಮಂಡಳವು ಆವರಿಸಿಕೊಂಡಿತ್ತು. ॥4-5॥ ಬಲಿವೈಶ್ವದೇವ ಮತ್ತು ಹೋಮದಿಂದ ಪೂಜಿತವಾದ ಆ ಪವಿತ್ರ ಆಶ್ರಮ ಸಮೂಹವು ವೇದಮಂತ್ರಗಳ ಧ್ವನಿಗಳಿಂದ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ತಾವರೆಯ ಕೊಳಗಳಿಂದ ಆ ಸ್ಥಾನದ ಶೋಭೆ ಹೆಚ್ಚಿತ್ತು. ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರದ ಹೂವುಗಳು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಚಲ್ಲಿಹೋಗಿದ್ದವು. ॥ 6 ॥ ಆ ಆಶ್ರಮಗಳಲ್ಲಿ ನಾರುಮಡಿ ಮತ್ತು ಕಷ್ಣಮೃಗ ಚರ್ಮ ಧರಿಸುವ, ಫಲ-ಮೂಲಗಳ ಆಹಾರದಲ್ಲೇ ಇರುವ, ಜಿತೇಂದ್ರಿಯರಾದ, ಸೂರ್ಯ ಮತ್ತು ಚಂದ್ರರಂತೆ ಮಹಾ ತೇಜಸ್ವೀಗಳಾದ ಪುರಾತನ ಮುನಿಗಳು ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ॥7॥ ನಿಯಮಿತ ಆಹಾರವುಳ್ಳ ಪವಿತ್ರ ಮಹರ್ಷಿಗಳಿಂದ ಸುಶೋಭಿತ ಆ ಆಶ್ರಮ ಸಮೂಹವು ಬ್ರಹ್ಮದೇವರ ಧಾಮದಂತೆ ತೇಜಸ್ವೀ ಹಾಗೂ ವೇದಧ್ವನಿಗಳಿಂದ ನಿನಾದಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ॥8॥ ಅನೇಕ ಮಹಾಭಾಗ ಬ್ರಹ್ಮವೇತ್ತರಾದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಆ ಆಶ್ರಮಗಳ ಶೋಭೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿದ್ದರು. ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ಶ್ರೀರಾಮನು ಆ ಆಶ್ರಮಮಂಡಳವನ್ನು ನೋಡಿ ತನ್ನ ಧನುಸ್ಸಿನ ಹಗ್ಗವನ್ನು ಬಿಚ್ಚಿ ಮತ್ತೆ ಆಶ್ರಮದೊಳಗೆ ಹೋದನು. ॥9॥ ಶ್ರೀರಾಮ ಮತ್ತು ಯಶಸ್ವಿನೀ ಸೀತೆಯರನ್ನು ಆ ದಿವ್ಯಜ್ಞಾನ ಸಂಪನ್ನ ಮಹರ್ಷಿಗಳು ಬಹಳ ಸಂತೋಷದಿಂದ ತಮ್ಮ ಬಳಿಗೆ ಬರಮಾಡಿಕೊಂಡರು. ॥10॥ ದೃಢವ್ರತರಾದ ಆ ಮಹರ್ಷಿಗಳು ಉದಯಕಾಲದ ಚಂದ್ರನಂತೆ ಮನೋಹರ, ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು, ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಹಾಗೂ ಯಶಸ್ವಿನೀ ವಿದೇಹಕುಮಾರೀ ಸೀತೆಯನ್ನು ನೋಡಿ ಅವರೆಲ್ಲರಿಗೆ ಮಂಗಳಮಯ ಆಶೀರ್ವಾದ ಕೊಡಲು ತೊಡಗಿದರು. ಆ ಮೂವರನ್ನೂ ಆದರಣೀಯ ಅತಿಥಿಯಾಗಿ ಅವರು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದರು. ॥11-12॥

ಶ್ರೀರಾಮನ ರೂಪ ಶರೀರದ ಮೈಕಟ್ಟು, ಮುಖದ ಕಾಂತಿ, ಸೌಕುವಾರ್ಯ ಹಾಗೂ ಸುಂದರವೇಷವನ್ನು ಆ ವನವಸೀ ಮುನಿಗಳು ಆಶ್ಚರ್ಯಚಕಿತರಾಗಿ ನೋಡಿದರು. ॥13॥ ವನವಾಸಿಗಳಾದ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಶ್ರೀರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣ-ಸೀತೆಯನ್ನು ನೆಟ್ಟನೋಟದಿಂದ ನೋಡುತ್ತಾ, ಅವರ ಸ್ವರೂಪ ಆ ಮುನಿಗಳಿಗೆ ಆಶ್ಚರ್ಯಮಯವಾಗಿ ಕಂಡಿತು.॥14॥

ಸರ್ವಪ್ರಾಣಿಗಳ ಹಿತದಲ್ಲೇ ಇರುವ ಆ ಮಹಾಭಾಗ ಮಹರ್ಷಿಗಳು ತಮ್ಮ ಪ್ರಿಯ ಅತಿಥಿಯಾದ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಪರ್ಣಶಾಲೆಗೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗಿ ಉಳಿಸಿಕೊಂಡರು. ॥15॥ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ತೇಜಸ್ವೀ, ಧರ್ಮಪರಾಯಣ ಆ ಮಹಾಭಾಗ ಮುನಿಗಳು ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಸತ್ಕರಿಸಿ ನೀರನ್ನು ಸಮರ್ಪಿಸಿದರು. ॥16॥ ಮತ್ತೆ ಬಹಳ ಆನಂದದಿಂದ ಮಂಗಳ ಸೂಚಕ ಆಶೀರ್ವಾದಗಳನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾ, ಮಹಾತ್ಮಾ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಅವರು ಫಲ-ಮೂಲ-ಪುಷ್ಪಗಳೊಂದಿಗೆ ಇಡೀ ಆಶ್ರಮವನ್ನೇ ಸಮರ್ಪಿಸಿದರು.॥17॥

ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ನಿವೇದಿಸಿ ಆ ಧರ್ಮಜ್ಞರಾದ ಮುನಿಗಳು ಕೈಮುಗಿದು ಹೇಳಿದರು - ರಘುನಂದನ! ದಂಡಧರಿಸುವ ರಾಜನು ಧರ್ಮದ ಪಾಲಕನೂ, ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯೂ, ಈ ಜನ ಸಮುದಾಯಕ್ಕೆ ಶರಣುಕೊಡುವ ಮಾನನೀಯನೂ, ಪೂಜನೀಯನೂ, ಎಲ್ಲರ ಗುರುವೂ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಈ ಭೂತಳದಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರನ ನಾಲ್ಕನೆಯ ಅಂಶವಾದ ಕಾರಣ ಅವನು ಪ್ರಜೆಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಜನು ಎಲ್ಲರಿಂದ ವಂದಿತನಾಗಿ ಉತ್ತಮ, ರಮಣೀಯ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ. (ಸಾಧಾರಣ ರಾಜನ ಸ್ಥಿತಿಯೇ ಹೀಗಾಗಿದ್ದರೆ ನಿನಗಾಗಿ ಹೇಳುವುದೇನಿನದೆ? ನೀನಾದರೋ ಸಾಕ್ಷತ್ ಭಗವಂತನಾಗಿರುವೆ.) ॥18-19॥ ನಾವು ನಿನ್ನ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದೇವೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ನಮ್ಮನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಬೇಕು. ನೀನು ನಗರದಲ್ಲಿರಲೀ, ವನದಲ್ಲಿರಲೀ ನಮಗೆಲ್ಲರಿಗೆ ರಾಜನೇ ಅಗಿರುವೆ. ನೀನು ಸಮಸ್ತ ಜನ ಸಮುದಾಯದ ಶಾಸಕ ಮತ್ತು ಪಾಲಕನಾಗಿರುವೆ ॥20॥ ಮಹಾರಾಜಾ! ನಾವು ಪ್ರಾಣಿಮಾತ್ರರನ್ನು ದಂಡಿಸುವುದನ್ನು ಬಿಟ್ಟಿದ್ದೇವೆ, ಕ್ರೋಧವನ್ನು, ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಗೆದ್ದಿದ್ದೇವೆ. ಈಗ ತಪಸ್ಸೇ ನಮ್ಮ ಧನವಾಗಿದೆ. ತಾಯಿಯ ಗರ್ಭಸ್ಥ ಶಿಶುವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವಂತೆಯೇ ನೀನು ಸದಾ ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಿಂದ ನಮ್ಮನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಬೇಕು. ॥21॥

ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಆ ತಪಸ್ವೀ ಮುನಿಗಳು ಕಾಡಿನಲ್ಲಿದ್ದ ಫಲ ಮೂಲ-ಪುಷ್ಪಗಳನ್ನು ಹಾಗೂ ಇತರ ಅನೇಕ ರೀತಿಯ ಆಹಾರಗಳಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಮತ್ತು ಸೀತಾ ಸಹಿತ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನನ್ನು ಸತ್ಕರಿಸಿದರು. ॥22॥ ಇವರಲ್ಲದೆ ಇತರ ಅಗ್ನಿತುಲ್ಯ ತೇಜಸ್ವೀಹಾಗೂ ನ್ಯಾಯಯುಕ್ತ ವರ್ತನೆಯುಳ್ಳ ಸಿದ್ಧ ತಾಪಸರೂ ಕೂಡ ಸರ್ವೇಶ್ವರ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನ್ನನ್ನು ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ ತಪ್ತಿಪಡಿಸಿದರು. ॥23॥

ಶ್ರೀ ವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅರಣ್ಯಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಮೊದಲನೆಯ ಸರ್ಗ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥ 1 ॥

ಎರಡನೆಯ ಸರ್ಗ

ಶ್ರೀರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಸೀತೆಯರ ಮೇಲೆ ವಿರಾಧನ ಆಕ್ರಮಣ

ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಆ ಮಹರ್ಷಿಗಳ ಆತಿಥ್ಯವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ಸೂರ್ಯೋದಯವಾಗುತ್ತಲೇ ಸಮಸ್ತ ಮುನಿಗಳಿಂದ ಬೀಳ್ಕೊಂಡು ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಪುನಃ ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಮುಂದಕ್ಕೆ ನಡೆದನು. ॥1॥ ನಡೆದು ಹೋಗುತ್ತಿರುವಾಗ ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಸಹಿತ ಶ್ರೀರಾಮನು ಕಾಡಿನ ನಡುಭಾಗಕ್ಕೆ ಬಂದಾಗ ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಮೃಗಗಳಿಂದ ವ್ಯಾಪ್ತವಾದ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ನೋಡಿದನು. ಅಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಕರಡಿ, ಹುಲಿಗಳು ಇರುತ್ತಿದ್ದವು. ಅಲ್ಲಿಯ ಮರಗಳು, ಬಳ್ಳಿಗಳು, ಗಿಡಗಳು ನಷ್ಟ-ಭ್ರಷ್ಟವಾಗಿದ್ದವು. ಆ ವನಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಜಲಾಶಯವು ಕಾಣುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಅಲ್ಲಿಯ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಚಿಲಿಪಿಲಿಗುಟ್ಟುತ್ತಿದ್ದವು. ದುಂಬಿಗಳು ಝೇಂಕರಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. ॥2-3॥ ಭಯಂಕರ ಕಾಡುಪಶುಗಳಿಂದ ತುಂಬಿರುವ ಆ ದುರ್ಗಮ ವನದಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯೊಂದಿಗೆ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಪರ್ವತದಂತೆ ಎತ್ತರನಾಗಿದ್ದ, ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಾ ಬಂದ ಒಬ್ಬ ನರಭಕ್ಷಕ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ನೋಡಿದನು. ॥4॥ ಅವನ ಕಣ್ಣುಗಳು ಆಳವಾಗಿದ್ದು, ಬಾಯಿ ಬಹಳ ದೊಡ್ಡದಾಗಿತ್ತು. ಆಕಾರ ವಿಕಟನಾಗಿದ್ದು, ಹೊಟ್ಟೆ ವಿಕರಾಳವಾಗಿತ್ತು. ಅವನು ನೋಡಲು ಭಾರಿ ಭಯಂಕರನೂ, ಘೃಣಿತನೂ, ಬೀಭತ್ಸನೂ, ವಿಕೃತ ವೇಷದಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದನು. ॥5॥ ರಕ್ತದಿಂದ ತೋಯ್ದ ಚರ್ಬಿಯಿಂದ ಕೂಡಿದ ಹುಲಿಯ ಚರ್ಮವನ್ನು ಅವನು ಧರಿಸಿದ್ದನು. ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೆ ಭಯವನ್ನುಂಟು ಮಾಡುವ ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ಅಂತಕನಂತೆ ಬಾಯ್ದೆರೆದುಕೊಂಡು ನಿಂತಿದ್ದನು. ॥6॥

ಅವನು ಒಂದು ಕಬ್ಬಿಣದ ಶೂಲದಲ್ಲಿ ಮೂರು ಸಿಂಹ, ನಾಲ್ಕು ಹುಲಿ, ಎರಡು ತೋಳಗಳು, ಹತ್ತು ಜಿಂಕೆಗಳು ಮತ್ತು ಚರ್ಬಿಯು ಮೆತ್ತಿಕೊಂಡು ಬಹಳ ದೊಡ್ಡ ಆನೆಯ ತಲೆಯನ್ನು ಪೋಣಿಸಿಕೊಂಡು ಜೋರಾಗಿ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ॥7॥ ಶ್ರೀರಾಮ, ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಮತ್ತು ಮಿಥಿಲೇಶಕುಮಾರಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ನೋಡುತ್ತಲೇ ಅವನು ಕ್ರೋಧಗೊಂಡು ಭೈರವ ನಾದ ಮಾಡುತ್ತಾ ಭೂಮಿಯನ್ನು ನಡುಗಿಸುತ್ತಾ, ಪ್ರಾಣಾಂತಕಾರೀ ಕಾಲನು ಪ್ರಜೆಗಳ ಕಡೆಗೆ ಧಾವಿಸುವಂತೆ ಇವರ ಕಡೆಗೆ ಓಡಿಬರುತ್ತಿದ್ದನು. ॥8-9॥ ಅವನು ವಿದೇಹನಂದಿನೀ ಸೀತೆಯನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ಸ್ವಲ್ಪ ದೂರ ಹೋಗಿ ನಿಂತುಕೊಂಡು ಮತ್ತೆ ಆ ಸಹೋದರರಿಬ್ಬರಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು. ನೀವಿಬ್ಬರೂ ಜಟಾವಲ್ಕಲ ಧರಿಸಿಯೂ ಸ್ತ್ರೀಯ ಜೊತೆಗೆ ಇದ್ದು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಧನುರ್ಬಾಣ ಮತ್ತು ಖಡ್ಗವನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ದಂಡಕಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಹೊಕ್ಕಿದ್ದೀರಲ್ಲ! ಆದ್ದರಿಂದ ನಿಮ್ಮ ಜೀವನ ಕ್ಷೀಣವಾಯಿತೆಂದೇ ಅನಿಸುತ್ತದೆ. ॥10॥ ನೀವಿಬ್ಬರೂ ತಪಸ್ವಿಗಳಂತೆ ಅನಿಸುತ್ತದೆ. ಹೀಗಿದ್ದರೂ ನಿವು ಯುವತಿ ಸ್ತ್ರೀಯೊಂದಿಗೆ ಇರುವುದು ಹೇಗೆ ಸಂಭವನೀಯವಾಗಿದೆ? ಅಧರ್ಮಪರಾಯಣ, ಪಾಪೀ ಹಾಗೂ ಮುನಿಸಮುದಾಯವನ್ನು ಕಲಂಕಿತರಾಗಿಸುವ ನೀವಿಬ್ಬರೂ ಯಾರಾಗಿರುವಿರಿ? ॥11॥ ನಾನು ವಿರಾಧ ಎಂಬ ರಾಕ್ಷಸನು ಹಾಗೂ ಪ್ರತಿದಿನ ಋಷಿಗಳ ಮಾಂಸವನ್ನು ಭಕ್ಷಿಸುತ್ತಾ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಅಸ್ತ್ರ-ಶಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ಈ ದುರ್ಗಮ ವನದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಾ ಇದ್ದೇನೆ. ॥12॥ ಈ ಸ್ತ್ರೀಯು ಬಹಳ ಸುಂದರಿಯಾಗಿದ್ದಾಳೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ನನ್ನ ಭಾರ್ಯೆ ಆಗುವಳು. ಪಾಪಿಗಳಾದ ನೀಮ್ಮಿಬ್ಬರನ್ನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕೊಂದು ರಕ್ತಪಾನ ಮಾಡುವೆನು. ॥13॥ ದುರಾತ್ಮಾ ವಿರಾಧನ ಈ ದುಷ್ಟತೆ ಮತ್ತು ಗರ್ವದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಜನಕನಂದಿನೀ ಸೀತೆಯು ಗಾಬರಿಗೊಂಡಳು. ಬಿರುಗಾಳಿಗೆ ಜೋರಾಗಿ ನಡುಗುವ ಬಾಳೆ ಗಿಡದಂತೆ ಅವಳು ಉದ್ವೇಗದಿಂದ ಗಡ-ಗಡನೆ ನಡುಗತೊಡಗಿದಳು. ॥14-15॥ ಶುಭಲಕ್ಷಣ ಸೀತೆಯು ವಿರಾಧನ ಹಿಡಿತದಲ್ಲಿ ಇರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ಮುಖವು ಬಾಡಿ ಹೋಗಿ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾ ಇಂತೆಂದನು. ॥16॥ ಸೌಮ್ಯ! ಅಲ್ಲಿ ನೋಡು! ಮಹಾರಾಜಾ ಜನಕನ ಪುತ್ರೀ ಮತ್ತು ನನ್ನ ಸತೀ-ಸಾಧ್ವೀ ಪತ್ನೀ ಸೀತೆಯು ವಿರಾಧನ ಕೈಯಲ್ಲಿ ವಿವಶಳಾಗಿ ಸಿಲುಕಿರುವಳು. ॥17॥ ಅತ್ಯಂತ ಸುಖದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದಿರುವ ಯಶಸ್ವಿನೀ ರಾಜಕುಮಾರಿ ಸೀತೆಗೆ ಇಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಯೇ! (ಅಯ್ಯೋ! ಎಂತಹ ಕಷ್ಟಕರ ಸಂಗತಿಯಾಗಿದೆ.) ಲಕ್ಷ್ಮಣಾ! ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ನಮಗಾಗಿ ಯಾವ ದುಃಖದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯು ಕೈಕೇಯಿಗೆ ಅಭಿಷ್ಟವಾಗಿತ್ತೋ, ಆಕೆಗೆ ಯಾವುದು ಪ್ರಿಯವಾಗಿತ್ತೋ, ಯಾವುದಕ್ಕಾಗಿ ವರವನ್ನು ಬೇಡಿದ್ದಳೋ ಅದು ಇಂದೇ ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಫಲಿಸಿತು. ಅದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ದೂರದರ್ಶಿನೀ ಕೈಕೇಯಿಯು ತನ್ನ ಪುತ್ರನಿಗಾಗಿ ಕೇವಲ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಡೆದು ಸಂತುಷ್ಟಳಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ॥18-19॥ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೆ ಪ್ರಿಯವಾಗಿದ್ದರೂ ನನ್ನನ್ನು ಕಾಡಿಗೆ ಅಟ್ಟಿದ ಆ ನನ್ನ ನಡುತಾಯಿ ಕೈಕೆಯಿಯು ಇಂದು ಈಗ ಸಫಲ ಮನೋರಥಳಾಗಿರುವಳು. ॥20॥ ವಿದೇಹನಂದಿನಿಯನ್ನು ಬೇರೆ ಯಾರಾದರೂ ಸ್ಪರ್ಶಿಸುವುದು ಇದಕ್ಕಿಂತ ದುಃಖದ ಸಂಗತಿ ನನಗೆ ಬೇರೆ ಯಾವುದೂ ಇಲ್ಲ. ಸುಮಿತ್ರಾನಂದನ! ಈಗ ಆದಷ್ಟು ದುಃಖವು, ತಂದೆಯು ಸತ್ತಾಗಲೂ, ರಾಜ್ಯ ಅಪಹರಣದಿಂದಲೂ ನನಗೆ ಆಗಲಿಲ್ಲ. ॥21॥ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಶೋಕದಿಂದ ಕಂಬನಿಗರೆಯುವಾಗ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಕುಪಿತನಾಗಿ ಮಂತ್ರದಿಂದ ನಿರುದ್ಧವಾದ ಸರ್ಪದಂತೆ ಬುಸುಗುಟ್ಟುತ್ತಾ ಹೇಳಿದನು. ॥22॥ ಕಕುತ್ಸ್ಥಕುಲಭೂಷಣ! ನೀನು ಇಂದ್ರನಂತೆ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಒಡೆಯ ಮತ್ತು ಸಂರಕ್ಷಕನಾಗಿರುವೆ. ದಾಸನಾದ ನಾನು ಇರುವಾಗ ನೀನು ಅನಾಥನಂತೆ ಏಕೆ ಸಂತಪ್ತನಾಗಿರುವೆ? ॥23॥ ನಾನು ಈಗಲೇ ಕುಪಿತನಾಗಿ ನನ್ನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಈ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ವಧಿಸುವೆನು. ಇಂದು ಈ ಪಥ್ವಿಯು ನಾನು ಕೊಂದಿರುವ ಪ್ರಾಣಶೂನ್ಯ ವಿರಾಧನ ರಕ್ತ ಕುಡಿಯುವುದು. ॥24॥ ಇಂದ್ರನು ಪರ್ವತಗಳ ಮೇಲೆ ವಜ್ರವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸುವಂತೆ, ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಬಯಸುವ ಭರತನ ಮೇಲೆ ಪ್ರಕಟವಾದ ನನ್ನ ಕ್ರೋಧವನ್ನು ಇಂದು ವಿರಾಧನ ಮೇಲೆ ಬಿಟ್ಟು ತೀರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವೆನು. ॥25॥ ನನ್ನ ಭುಜಗಳ ಬಲದಿಂದ ವೇಗವಾಗಿ ಹೊರಟ ಮಹಾಬಾಣವು ಇಂದು ವಿರಾಧನ ವಿಶಾಲವಾದ ಎದೆಗೆ ನಾಟಿ, ಇವನ ಶರೀರದಿಂದ ಪ್ರಾಣವನ್ನು ಬೇರ್ಪಡಿಸುವುದು. ಅನಂತರ ಈ ವಿರಾಧನು ಗರಗರನೆ ತಿರುಗುತ್ತಾ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬೀಳುವನು.॥26॥

ಶ್ರೀ ವಾಲ್ಮೀಕಿವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅರಣ್ಯಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಎರಡನೆಯ ಸರ್ಗ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥ 2 ॥

ಮೂರನೆಯ ಸರ್ಗ

ವಿರಾಧ ಮತ್ತು ಶ್ರೀರಾಮನ ಮಾತುಕತೆ, ಶ್ರೀರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರಿಂದ ವಿರಾಧನ ಮೇಲೆ ಬಾಣಪ್ರಯೋಗ ಹಾಗೂ ವಿರಾಧನು ಸಹೋದರರಿಬ್ಬರನ್ನೂ ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ಇನ್ನೊಂದು ವನಕ್ಕೆ ಹೋದುದು

ಅನಂತರ ವಿರಾಧನು ವನವೆಲ್ಲ ತುಂಬುವಂತೆ ಭಾರೀ ಗರ್ಜನೆ ಮಾಡಿ, ಎಲವೊ! ನೀವಿಬ್ಬರು ಯಾರು ಮತ್ತು ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗುವಿರಿ? ನನಗೆ ಹೇಳಿ, ನಾನು ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ॥1॥ ಆಗ ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ಶ್ರೀರಾಮನು ತನ್ನ ಪರಿಚಯವನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಿರುವ ಉರಿಯುವ ಮುಖವುಳ್ಳ ಆ ರಾಕ್ಷಸನಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು-ಮಹಾರಾಜ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವಿನ ಕುಲವೇ ನನ್ನ ದಾಗಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿ. ನಾವಿಬ್ಬರೂ ಸಹೋದರರು. ಸದಾಚಾರವನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಿರುವ ಕ್ಷತ್ರಿಯರಾಗಿದ್ದು, ಕಾರಣಾಂತರಗಳಿಂದ ಈ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದೇವೆ. ಈಗ ನಾವು ನಿನ್ನ ಪರಿಚಯವನ್ನು ತಿಳಿಯಲು ಬಯಸುತ್ತೇವೆ. ಈ ದಂಡಕಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ವೇಚ್ಛೆಯಿಂದ ತಿರುಗುತ್ತಿರುವೆಯಲ್ಲ ನೀನು ಯಾರು? ॥2-3॥ ಇದನ್ನು ಕೇಳಿ ವಿರಾಧನು ಸತ್ಯಪರಾಕ್ರಮಿ ಶ್ರೀರಾಮನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು - ರಘುವಂಶೀ ನರೇಶನೇ! ನಾನು ಸಂತೋಷವಾಗಿ ನನ್ನ ಪರಿಚಯ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದೇನೆ, ಕೇಳು. ॥4॥ ನಾನು ‘ಜವ’ ಎಂಬ ರಾಕ್ಷಸನ ಮಗನು. ಶತಹ್ರದಾ ನನ್ನ ತಾಯಿಯ ಹೆಸರು. ಭೂಮಂಡಲದ ಸಮಸ್ತ ಜನರು ನನ್ನನ್ನು ವಿರಾಧ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ॥5॥ ನಾನು ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರನ್ನು ಒಲಿಸಿಕೊಂಡು ‘ಯಾವುದೇ ಶಸ್ತ್ರದಿಂದ ನನ್ನ ವಧೆ ಆಗದಿರಲಿ. ನಾನು ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಅಚ್ಛೇದ ಮತ್ತು ಅಭೇದ್ಯವಾಗಿ ಇದ್ದು, ಯಾರೂ ನನ್ನ ಶರೀರವನ್ನು ಭಿನ್ನ-ಭಿನ್ನ ಮಾಡಬಾರದು’ ಎಂಬ ವರವನ್ನು ಪಡೆದಿರುವೆನು. ॥6॥ ಈಗ ನೀವಿಬ್ಬರೂ ಈ ಯುವತಿಯನ್ನು ಇಲ್ಲೇ ಬಿಟ್ಟು, ಈಕೆಯನ್ನು ಪಡೆಯುವ ಆಸೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು, ಬಂದ ಹಾಗೆಯೇ ಕೂಡಲೇ ಇಲ್ಲಿಂದ ಓಡಿಹೋಗಿರಿ. ನಾನು ನಿಮ್ಮಿಬ್ಬರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ. ॥7॥ ಇದನ್ನು ಕೇಳಿ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ತಾಮ್ರಾಕ್ಷನಾದನು. ಪಾಪಪೂರ್ಣ ವಿಚಾರವುಳ್ಳ, ವಿಕಟಾಕಾರದ ಆ ಪಾಪೀ ರಾಕ್ಷಸ ವಿರಾಧನಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಹೇಳಿದನು - ॥8॥

ನೀಚನೇ! ನಿನಗೆ ಧಿಕ್ಕಾರವಿರಲಿ. ನಿನ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಬಹಳ ಕೆಟ್ಟದಾಗಿದೆ. ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ನೀನು ತನ್ನ ಸಾವನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಿರುವೆ, ಅದು ನಿನಗೆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸಿಗುವುದು, ನಿಲ್ಲು, ಈಗ ನೀನು ನನ್ನ ಕೈಯಿಂದ ಬದುಕುಳಿಯಲಾರೆ. ॥9॥ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನು ಧನುಸ್ಸಿಗೆ ಹೆದೆಯೇರಿಸಿ ಕೂಡಲೇ ಹರಿತವಾದ ಬಾಣಾನುಸಂಧಾನ ಮಾಡಿ ಆ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ಹೊಡೆಯ ತೊಡಗಿದನು. ॥10॥ ಅವನು ಧನುಸ್ಸಿನಿಂದ ವಿರಾಧನ ಮೇಲೆ ಒಂದೇ ಸಮನೆ ಗರುಡ ಮತ್ತು ವಾಯುವಿನಂತಹ ಮಹಾವೇಗಶಾಲೀ, ಚಿನ್ನದ ಪಂಖಗಳುಳ್ಳ ಏಳು ಬಾಣಗಳನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದನು. ॥11॥ ಪ್ರಜ್ವಲಿತ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ತೇಜಸ್ವೀ ಮತ್ತು ನವಿಲುಗರಿಯಳ್ಳ ಆ ಬಾಣಗಳು ವಿರಾಧನ ಶರೀರವನ್ನು ಭೇದಿಸಿ ರಕ್ತರಂಜಿತ ವಾಗಿ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದು ಹೋದವು. ॥12॥

ಗಾಯಗೊಂಡಾಗ ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ವಿದೇಹ ಕುಮಾರೀ ಸೀತೆಯನ್ನು ಬೇರೆಯಾಗಿ ಇರಿಸಿ, ಕೈಯಲ್ಲಿ ಶೂಲವನ್ನೆತ್ತಿಕೊಂಡು, ಅತ್ಯಂತ ಕುಪಿತನಾಗಿ ಶ್ರೀರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಮೇಲೆ ಏರಿಹೋದನು. ॥13॥ ಅವನು ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಗರ್ಜಿಸಿ ಇಂದ್ರಧ್ವಜನಂತೆ ಶೂಲವನ್ನೆತ್ತಿಕೊಂಡು, ಬಾಯಿತೆರೆದು ನಿಂತಿರುವ ಅವನು ಈಗ ಕಾಲನಂತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿದ್ದನು. ॥14॥ ಆಗ ಕಾಲಾಂತಕ ಯಮರಾಜನಂತೆ ಇದ್ದ ಆ ಭಯಂಕರ ರಾಕ್ಷಸ ವಿರಾಧನ ಮೇಲೆ ಆ ಇಬ್ಬರೂ ಸಹೋದರರು ಪ್ರಜ್ವಲಿತ ಬಾಣಗಳ ಮಳೆಗರೆದರು. ॥15॥ ಇದನ್ನು ನೋಡಿ ಆ ಮಹಾಭಯಂಕರ ರಾಕ್ಷಸನು ಅಟ್ಟಹಾಸ ಮಾಡಿ ನಿಂತುಕೊಂಡು, ಮೈಮುರಿಯುತ್ತಾ ಆಕಳಿಸತೊಡಗಿದನು. ಅವನು ಹಾಗೆ ಮಾಡುತ್ತಲೇ ಶೀಘ್ರಗಾಮಿ ಬಾಣಗಳು ಅವನ ಶರೀರದಿಂದ ಕಳಚಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದುಹೋದುವು. ॥16॥ ವರದಾನದಿಂದಾಗಿ ಆ ರಾಕ್ಷಸ ವಿರಾಧನು ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ತಡೆ ಹಿಡಿದಿದ್ದು, ಶೂಲವನ್ನೆತ್ತಿಕೊಂಡು ಆ ಇಬ್ಬರೂ ರಘುವಂಶೀ ವೀರರ ಮೇಲೆ ಆಕ್ರಮಣ ಮಾಡಿದನು. ॥17॥ ಅವನ ಆ ಶೂಲವು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯುತ್ ಮತ್ತು ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಪ್ರಜ್ವಲಿಸಿತು; ಆದರೆ ಶಸ್ತ್ರಧಾರಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಎರಡು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಅದನ್ನು ತುಂಡರಿಸಿದನು. ॥18॥ ಶ್ರೀರಾಮನು ಬಾಣಗಳಿಂದ ತುಂಡರಿಸಿದ ವಿರಾಧನ ಆ ಶೂಲವು ವಜ್ರಾಯುಧದಿಂದ ನುಚ್ಚುನೂರಾದ ಮೇರುವಿನ ಶಿಲಾಖಂಡದಂತೆ ಭೂಮಿಗೆ ಬಿದ್ದುಹೋಯಿತು. ॥19॥ ಮತ್ತೆ ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಸಹೋದರರು ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಕಷ್ಣಸರ್ಪಗಳಂತೆ ಇರುವ ಎರಡು ಖಡ್ಗವನ್ನೆತ್ತಿಕೊಂಡು ಕೂಡಲೇ ಅವನನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸಿ, ಬಲವಂತವಾಗಿ ಪ್ರಹರಿಸ ತೊಡಗಿದರು. ॥20॥ ಅವರ ಆಘಾತದಿಂದ ಅತ್ಯಂತ ಗಾಯಗೊಂಡ ಆ ಭಯಂಕರ ರಾಕ್ಷಸನು ತನ್ನೆರೆಡೂ ಭುಜಗಳಿಂದ ಆ ಅಕಂಪ್ಯ ಪುರುಷಸಿಂಹ ವೀರರನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ಬೇರೆಡೆಗೆ ಹೋಗಲು ಬಯಸಿದನು. ॥21॥

ಅವನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ಅರಿತ ಶ್ರೀರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು ಸುಮಿತ್ರಾನಂದನನೇ! ಈ ರಾಕ್ಷಸನು ತನ್ನ ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ನಮ್ಮನ್ನು ಈ ಮಾರ್ಗದಿಂದ ಹೊತ್ತುಕೊಂಡು ಹೋಗಲಿ. ಇವನು ಬಯಸಿದಂತೆ ವಾಹನನಾಗಿ ನಮ್ಮನ್ನು ಕೊಂಡು ಹೋಗಲಿ. ಈ ನಿಶಾಚರ ಹೋಗುವ ದಾರಿಯೇ ನಮಗೆ ಮುಂದಕ್ಕೆ ಹೋಗುವ ಮಾರ್ಗವಾಗಿದೆ. ॥22-23॥

ಅತ್ಯಂತ ಬಲಗರ್ವಿತನಾದ ನಿಶಾಚರ ವಿರಾಧನು ತನ್ನ ಬಲ-ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ಇಬ್ಬರೂ ಸಹೋದರರನ್ನು ಬಾಲಕರಂತೆ ತನ್ನ ಹೆಗಲ ಮೇಲೆ ಕುಳ್ಳಿರಿಸಿಕೊಂಡನು. ॥25॥

ಅನಂತರ ಮಹಾನ್ ಮೇಗಳಂತೆ ದಟ್ಟವಾದ ಮತ್ತು ನೀಲಿಯಾದ, ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ವೃಕ್ಷಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ, ಬಗೆ-ಬಗೆಯ ಪಕ್ಷಿಸಂಕುಲಗಳಿಂದ ವಿಚಿತ್ರವಾಗಿ ಶೋಭಿಸುವ, ಅನೇಕ ತೋಳ, ಹಿಂಸಕ ಪಶುಗಳಿಂದ ಆವತವಾದ ಘೋರವನವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ॥26॥

ಶ್ರೀ ವಾಲ್ಮೀಕಿವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅರಣ್ಯಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಮೂರನೆಯ ಸರ್ಗ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥ 3 ॥

ನಾಲ್ಕನೆಯ ಸರ್ಗ

ಶ್ರೀರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರಿಂದ ವಿರಾಧನ ವಧೆ

ರಘುಕುಲದ ಶ್ರೇಷ್ಠವೀರರಾದ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥ ಕುಲಭೂಷಣ ಶ್ರೀರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರನ್ನು ರಾಕ್ಷಸನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು ಸೀತೆಯು ಎರಡೂ ಭುಜಗಳನ್ನೆತ್ತಿ ಜೋರಾಗಿ ಅಳುತ್ತಾ ಕೂಗಿಕೊಂಡಳು. ॥1॥ ಅಯ್ಯೋ! ಈ ಸತ್ಯವಾದೀ, ಶೀಲವಂತ, ಶುದ್ಧ ಆಚಾರ ವಿಚಾರವುಳ್ಳ ದಶರಥನಂದನ ಶ್ರೀರಾಮ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣರನ್ನು ಈ ರೌದ್ರರೂಪಧಾರೀ ರಾಕ್ಷಸನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದಾನಲ್ಲ! ॥2॥

ರಾಕ್ಷಸ ಶಿರೋಮಣಿಯೇ! ನಿನಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತೇನೆ. ಈ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಕರಡಿ, ಹುಲಿ, ಚಿರತೆಗಳು ನನ್ನನ್ನು ತಿಂದು ಬಿಡುವವು; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನನ್ನನ್ನೂ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗು. ಆದರೆ ಈ ಇಬ್ಬರೂ ರಘುವಂಶವೀರರನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಬಿಡು. ॥3॥

ವಿದೇಹನಂದಿನೀ ಸೀತೆಯ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಇಬ್ಬರೂ ವೀರ ಶ್ರೀರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಆ ದುರಾತ್ಮ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ವಧಿಸಲು ಅವಸರಪಡತೊಡಗಿದರು. ॥4॥ ಸುಮಿತ್ರಾಕುವಾರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಆ ರಾಕ್ಷಸನ ಎಡ ತೋಳನ್ನು ಮತ್ತು ಶ್ರೀರಾಮನು ಬಲತೋಳನ್ನು ವೇಗವಾಗಿ ಕತ್ತರಿಸಿಬಿಟ್ಟರು. ॥5॥

ಭುಜಗಳು ತುಂಡಾದಾಗ ಆ ಮೇಘದಂತಿದ್ದ ಕಪ್ಪಾದ ರಾಕ್ಷಸನು ವ್ಯಾಕುಲನಾದನು ಮತ್ತು ಕೂಡಲೇ ಮೂರ್ಛಿತನಾಗಿ ವಜ್ರದಿಂದ ಕಡಿದ ಪರ್ವತ ಶಿಖರದಂತೆ ಭೂಮಿಗೆ ಬಿದ್ದುಬಿಟ್ಟನು. ॥6॥ ಆಗ ಶ್ರೀರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ವಿರಾಧನನ್ನು ಮುಷ್ಟಿಗಳಿಂದ, ಬಳ್ಳಿಗಳಿಂದ ಹೊಡೆಯತೊಡಗಿದರು. ಹಾಗೂ ಅವನನ್ನು ಎತ್ತಿ-ಎತ್ತಿ ಭೂಮಿಗೆ ಅಪ್ಪಳಿಸುತ್ತಾ, ಪದೇ-ಪದೇ ನೆಲಕ್ಕೆ ಹಾಕಿ ತೀಡಿದರು. ॥7॥

ಅಸಂಖ್ಯ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಗಾಯಗೊಂಡರೂ, ಖಡ್ಗದಿಂದ ಕ್ಷತ-ವಿಕ್ಷತನಾದರೂ, ನೆಲಕ್ಕೆ ಹಾಕಿ ಪದೆ ಪದೇ ತಿಕ್ಕಿದರೂ ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ಸಾಯಲಿಲ್ಲ. ॥8॥ ಪರ್ವತದಂತೆ ಅಚಲ ಮತ್ತು ಅವಧ್ಯನಾದ ವಿರಾಧನನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ನೋಡುತ್ತಾ ಭಯದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಅಭಯವನ್ನು ಕೊಡುವ ಶ್ರೀಮಾನ್ ರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು- ॥9॥

ಪುರುಷಸಿಂಹನೇ! ಈ ರಾಕ್ಷಸನು ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ವರ ಪಡೆದು ಅವಧ್ಯನಾಗಿರುವನು. ಇವನನ್ನು ಶಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಗೆಲ್ಲಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನಾವು ನಿಶಾಚರ ವಿರಾಧನನ್ನು ಪರಾಜಿತನಾಗಿಸಲು ಈಗ ಹೊಂಡ ಅಗೆದು ಹೂತುಬಿಡೋಣ. ॥10॥

ಲಕ್ಷ್ಮಣ! ಆನೆಯಂತಿರುವ ಭಯಂಕರ ಹಾಗೂ ರೌದ್ರ ತೇಜಸುಳ್ಳ ಈ ರಾಕ್ಷಸನಿಗಾಗಿ ಈ ವನದಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡದಾದ ಹೊಂಡವನ್ನು ಅಗೆ ॥11॥ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಹೊಂಡ ಅಗೆಯಲು ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿ ಪರಾಕ್ರಮಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ತನ್ನ ಒಂದು ಕಾಲಿನಿಂದ ವಿರಾಧನ ಗಂಟಲನ್ನು ಒತ್ತಿ ನಿಂತುಕೊಂಡನು. ॥12॥ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಹೇಳಿದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ವಿರಾಧ ರಾಕ್ಷಸನು ಪುರುಷಪ್ರವರ ಶ್ರೀರಾಮನಲ್ಲಿ ವಿನಯದಿಂದ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು. ॥13॥ ಪುರುಷಸಿಂಹನೇ! ನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ನಿನ್ನ ಬಲವು ದೇವರಾಜ ಇಂದ್ರನಂತೆ ಇದೆ. ನಾನು ನಿನ್ನ ಕೈಯಿಂದ ಹತನಾದೆ. ಮೋಹವಶದಿಂದ ಮೊದಲು ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ಗುರುತಿಸದೇ ಹೋದೆ. ॥14॥ ಅಯ್ಯಾ! ನಿನ್ನಿಂದಾಗಿ ತಾಯಿ ಕೌಸಲ್ಯೆಯು ಉತ್ತಮ ಪುತ್ರವತಿಯಾದಳು. ನೀನೇ ಭಗವಂತ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರ ನಾಗಿರುವುದನ್ನು ನಾನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡೆ. ಈ ಮಹಾಭಾಗಾ ವಿದೇಹನಂದಿನೀ ಸೀತೆಯಾಗಿರುವಳು ಮತ್ತು ನಿನ್ನ ತಮ್ಮ ಮಹಾಯಶಸ್ವೀ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಾಗಿರುವನು. ॥15॥ ಶಾಪದಿಂದಾಗಿ ನನಗೆ ಈ ಭಯಂಕರ ರಾಕ್ಷಸ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಬರಬೇಕಾಯಿತು. ನಾನು ತುಂಬುರು ಎಂಬ ಗಂಧರ್ವನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ಕುಬೇರನು ನನಗೆ ರಾಕ್ಷಸನಾಗುವಂತೆ ಶಪಿಸಿದ್ದನು. ॥16॥ ನಾನು ಅವನನ್ನು ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದಾಗ ಆ ಮಹಾಯಶಸ್ವೀ ಕುಬೇರನು ‘ಗಂಧರ್ವನೇ! ದಶರಥನಂದನ ಶ್ರೀರಾಮನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನಿನ್ನನ್ನು ವಧಿಸಿದಾಗ ನೀನು ತನ್ನ ಮೊದಲಿನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಪಡೆದು ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋಗುವೆ.’ ಎಂದು ನನಗೆ ಹೇಳಿದ್ದನು. ॥17॥ ನಾನು ರಂಭೆ ಎಂಬ ಅಪ್ಸರೆಯಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತನಾಗಿದ್ದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಒಂದು ದಿನ ಸರಿಯಾದ ಸಮಯಕ್ಕೆ ಕುಬೇರನ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ಉಪಸ್ಥಿತನಾಗಲಿಲ್ಲ. ಇದರಿಂದ ಕುಪಿತನಾಗಿ ರಾಜಾ ಮೈಶ್ರವಣ (ಕುಬೇರ)ನು ನನಗೆ ರಾಕ್ಷಸನಾಗೆಂದು ಶಪಿಸಿ, ಅದರಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದುವ ಅವಧಿಯನ್ನು ತಿಳಿಸಿದ್ದನು. ॥18॥

ಪರಂತಪ ರಘುವೀರನೇ! ಇಂದು ನಿನ್ನ ಕಪೆಯಿಂದ ನಾನು ಆ ಭಯಂಕರ ಶಾಪದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದಿದೆ. ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲೀ, ಈಗ ನಾನು ನನ್ನ ಲೋಕಕ್ಕೆ ತೆರಳುವೆನು. ॥19॥

ಅಯ್ಯಾ! ಇಲ್ಲಿಂದ ಒಂದೂವರೆ ಯೋಜನ ದೂರದಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ತೇಜಸ್ವೀ, ಪ್ರತಾಪೀ ಮತ್ತು ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ಮಹಾಮುನಿ ಶರಭಂಗರು ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅವರ ಬಳಿಗೆ ಬೇಗನೆ ಹೋಗು, ಅವರು ನಿನಗೆ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುವರು. ॥20-21॥ ಶ್ರೀರಾಮಾ! ನೀವು ನನ್ನ ಶರೀರವನ್ನು ಹೊಂಡದಲ್ಲಿ ಹೂತಿಟ್ಟು ನೆಮ್ಮದಿಯಿಂದ ಪ್ರಯಾಣ ಮಾಡಿರಿ. ಸತ್ತಿರುವ ರಾಕ್ಷಸರ ಶರೀರವನ್ನು ಹೂಳುವುದೇ ಸನಾತನ (ಪರಂಪರಾಗತ) ಧರ್ಮವಾಗಿದೆ. ॥22॥ ಹೊಂಡದಲ್ಲಿ ಹೂತಿರುವ ರಾಕ್ಷಸನಿಗೆ ಸನಾತನ ಲೋಕಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಶ್ರೀರಾಮನಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಪೀಡಿತನಾದ ಮಹಾಬಲಿ ವಿರಾಧನು (ಅವನ ಶರೀರವನ್ನು ಹೊಂಡದಲ್ಲಿ ಹಾಕಿದಾಗ) ಆ ಶರೀರವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಸ್ವರ್ಗಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೊರಟುಹೋದನು. ॥23॥ ಅವನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಶ್ರೀರಘುನಾಥನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ - ಲಕ್ಷ್ಮಣಾ! ಭಯಂಕರ ಕರ್ಮಮಾಡುವ, ಆನೆಯಂತೆ ಭಯಾನಕ ಈ ರಾಕ್ಷಸನಿಗೆ ಹೊಂಡವನ್ನು ಅಗೆದು ಸಿದ್ಧಗೊಳಿಸು ಎಂದು ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದನು. ॥24-25॥ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಹೊಂಡವನ್ನು ಅಗೆಯಲು ಆದೇಶವನ್ನಿತ್ತು, ಪರಾಕ್ರಮಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ಒಂದು ಕಾಲಿನಿಂದ ವಿರಾಧನ ಕತ್ತನ್ನು ಒತ್ತಿಹಿಡಿದು ನಿಂತುಕೊಂಡನು. ॥26॥

ಆಗ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಗುದ್ದಲಿಯನ್ನೆತ್ತಿಕೊಂಡು ಆ ವಿಶಾಲಕಾಯ ವಿರಾಧನ ಬಳಿಯಲ್ಲೇ ಒಂದು ದೊಡ್ಡದಾದ ಹೊಂಡವನ್ನು ಅಗೆದು ಸಿದ್ಧಗೊಳಿಸಿದನು. ॥27॥ ಆಗ ಶ್ರೀರಾಮನು ಅವನ ಕತ್ತನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಬಿಟ್ಟನು. ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಗೂಟದಂತೆ ಕಿವಿಗಳುಳ್ಳ ವಿರಾಧನನ್ನು ಎತ್ತಿ ಆ ಹೊಂಡದಲ್ಲಿ ಹಾಕಿದನು, ಆಗ ಅವನು ಭಯಾನಕ ಶಬ್ದದಿಂದ ಜೋರಾಗಿ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ॥28॥ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ನಿಂತು ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುವ ಆ ಇಬ್ಬರು ಸಹೋದರ ಶ್ರೀರಾಮ - ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ರಣಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಕ್ರೂರ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವ ಆ ಭಯಂಕರ ರಾಕ್ಷಸ ವಿರಾಧನನ್ನು ಬಲವಂತ ವಾಗಿ ಎತ್ತಿ ಹೊಂಡದಲ್ಲಿ ಎಸೆದುಬಿಟ್ಟರು. ಅವನು ಜೋರಾಗಿ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಅವನನ್ನು ಹೊಂಡಕ್ಕೆ ಹಾಕಿ ಇಬ್ಬರೂ ಸಹೋದರರು ಬಹಳ ಪ್ರಸನ್ನರಾದರು. ॥29॥

ಮಹಾ ಅಸುರ ವಿರಾಧನ ವಧೆ ಹರಿತವಾದ ಶಸ್ತ್ರದಿಂದ ಆಗಬಾರದೆಂದು ನೋಡಿ ಅತ್ಯಂತ ಕುಶಲರಾದ ಇಬ್ಬರೂ ಸಹೋದರ ನರಶ್ರೇಷ್ಠ ಶ್ರೀರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಆಗ ಹೊಂಡ ಅಗೆದು ಅದರಲ್ಲಿ ಅವನನ್ನು ಹಾಕಿ ಬಿಟ್ಟರು ಮತ್ತು ಮಣ್ಣು ಮುಚ್ಚಿ ಆ ರಾಕ್ಷಸನ ವಧೆ ಮಾಡಿದರು. ॥30॥

ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಶ್ರೀರಾಮನ ಕೈಯಿಂದಲೇ ಹಟಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಸಾಯುವುದೇ ಅವನಿಗೆ ಅಭಿಷ್ಟವಾಗಿತ್ತು. ಆ ತನ್ನ ಮನೋವಾಂಛಿತ ಮೃತ್ಯುವನ್ನು ಪಡೆಯುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ವನಚಾರೀ ವಿರಾಧನೇ ಶ್ರೀರಾಮನಲ್ಲಿ - ‘ಶಸ್ತ್ರದಿಂದ ನನ್ನ ವಧೆ ಆಗಲಾರದೆಂದು’ ಎಂದು ಸ್ವತಃ ಹೇಳಿದ್ದನು. ॥31॥

ಅವನು ಹೇಳಿದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ಅವನನ್ನು ಹೊಂಡದಲ್ಲಿ ಹೂತುಬಿಡುವ ವಿಚಾರ ಮಾಡಿದ್ದನು.
ಅವನನ್ನು ಹೊಂಡದಲ್ಲಿ ಹಾಕುವಾಗ ಆ ಅತ್ಯಂತ ಬಲವಂತ ರಾಕ್ಷಸನು ತನ್ನ ಬೊಬ್ಬೆಯಿಂದ ಇಡೀ ಕಾಡೇ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸುವಂತೆ ಮಾಡಿದನು. ॥32॥ ರಾಕ್ಷಸ ವಿರಾಧನನ್ನು ಭೂಮಿಯೊಳಗೆ ಹೊಂಡದಲ್ಲಿ ಬೀಳಿಸಿ ಶ್ರೀರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಬಹಳ ಸಂತೋಷಗೊಂಡು ಮೇಲಿನಿಂದ ಅನೇಕ ಕಲ್ಲುಗಳನ್ನು ಇಟ್ಟು ಮಣ್ಣುಮುಚ್ಚಿದರು ; ಮತ್ತೆ ಅವರು ನಿರ್ಭಯರಾಗಿ ಆ ಮಹಾವನದಲ್ಲಿ ಆನಂದದಿಂದ ಸಂಚರಿಸತೊಡಗಿದರು. ॥33॥

ಈ ಪ್ರಕಾರ ಆ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ವಧಿಸಿ, ಮಿಥಿಲೇಶಕುಮಾರಿ ಸೀತೆಯೊಂದಿಗೆ ಚಿನ್ನದಿಂದ ಚಿತ್ರಿತವಾದ ಧನುಸ್ಸುಗಳಿಂದ ಸುಶೋಭಿತರಾಗಿ ಅವರಿಬ್ಬರು ಸಹೊದರರು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತ ಸೂರ್ಯ-ಚಂದ್ರರಂತೆ ಆ ಮಹಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಆನಂದ ಮಗ್ನರಾಗಿ ಸಂಚರಿಸತೊಡಗಿದರು. ॥34॥

ಶ್ರೀ ವಾಲ್ಮೀಕಿವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅರಣ್ಯಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕನೆಯ ಸರ್ಗ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥ 4 ॥

ಐದನೆಯ ಸರ್ಗ

ಶ್ರೀರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣ-ಸೀತೆಯರು ಶರಭಂಗ ಮುನಿಯ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಹೋಗುವುದು, ದೇವತೆಗಳ ಸಂದರ್ಶನ, ಮುನಿಗಳಿಂದ ಸನ್ಮಾನ, ಶರಭಂಗರು ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದುದು

ವನದಲ್ಲಿ ಆ ಭಯಂಕರ ಬಲಶಾಲಿ ರಾಕ್ಷಸ ವಿರಾಧನನ್ನು ವಧೆ ಮಾಡಿ ಪರಾಕ್ರಮಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ಸೀತೆಯನ್ನು ಎದೆಗಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಸಾಂತ್ವನ ಮಾಡಿದನು. ಹಾಗೂ ಉದ್ದೀಪ್ತ ತೇಜಸ್ಸುಳ್ಳ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು - ‘ಸುಮಿತ್ರಾ ನಂದನ! ಈ ದುರ್ಗಮ ವನವು ಬಹಳ ಕಷ್ಟಪ್ರದವಾಗಿದೆ. ನಾವು ಮೊದಲು ಇಂತಹ ವನದಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ಇರಲಿಲ್ಲ. (ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿಯ ಕಷ್ಟಗಳ ಅನುಭವವಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಅಭ್ಯಾಸವೂ ಇಲ್ಲ) ಸರಿ! ನಾವು ಈಗ ಬೇಗನೇ ತಪೋಧನ ಶರಭಂಗರ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗೋಣ.’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ಶರಭಂಗಮುನಿಯ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಹೋದನು. ॥1-3॥

ದೇವತೆಗಳಂತೆ ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿ ಮತ್ತು ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಶುದ್ಧ ಅಂತಃಕರಣವುಳ್ಳ (ಅಥವಾ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರ ಪಡೆದ) ಶರಭಂಗ ಮುನಿಯ ಬಳಿಗೆ ಹೋದಾಗ ಶ್ರೀರಾಮನು ಅದ್ಭುತ ದಶ್ಯವೊಂದನ್ನು ನೋಡಿನು. ॥4॥

ಅಲ್ಲಿ ಅವರಿಗೆ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಶ್ರೇಷ್ಠರಥದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿರುವ ದೇವತೆಗಳ ಒಡೆಯ ಇಂದ್ರನ ದರ್ಶನವಾಯಿತು, ಅವನು ಪಥ್ವಿಯನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸಿರಲಿಲ್ಲ. ಅವನ ಅಂಗಕಾಂತಿಯು ಸೂರ್ಯ ಮತ್ತು ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಅವನು ತನ್ನ ತೇಜಸ್ವೀ ಶರೀರದಿಂದ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿದ್ದನು. ಅವನ ಹಿಂದೆ ಇನ್ನೂ ಅನೇಕ ದೇವತೆಗಳಿದ್ದರು. ಅವರ ಆಭೂಷಣಗಳು ಹೊಳೆಯುತ್ತಿದ್ದವು ಹಾಗೂ ಅವರು ನಿರ್ಮಲ ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದರು. ॥5-6॥

ಅವನಂತೆ ವೇಷಭೂಷಣಗಳುಳ್ಳ ಬೇರೆ ಅನೇಕ ಮಹಾತ್ಮರು ದೇವೇಂದ್ರನನ್ನು ಪೂಜಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಅವರ ರಥಗಳು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದವು. ರಥಗಳಿಗೆ ಹಸಿರು ಬಣ್ಣದ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಹೂಡಿದ್ದರು. ಶ್ರೀರಾಮನು ಆಗ ತಾನೇ ಉದಯಿಸಿದ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿದ್ದ ರಥವನ್ನು ಹತ್ತಿರದಿಂದ ನೋಡಿದನು. ॥7॥ ಇಂದ್ರನ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಬಿಳಿಯ ಮೋಡದಂತೆ ಉಜ್ವಲ ಹಾಗೂ ಚಂದ್ರನಂತೆ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ ನಿರ್ಮಲ ಛತ್ರವನ್ನು ಹಿಡಿದಿದ್ದರು. ಅದು ವಿಚಿತ್ರ ಹೂವುಗಳ ಮಾಲೆಗಳಿಂದ ಸುಶೋಭಿಸುತವಾಗಿರುವುದನ್ನು ಅವನು ನೋಡಿದನು. ॥8॥ ಶ್ರೀರಾಮನು ಸುವರ್ಣಮಯ ಹಿಡಿಗಳುಳ್ಳ ಎರಡು ಶ್ರೇಷ್ಠ, ಆಮೂಲ್ಯ ಚಾಮರ ಮತ್ತು ಬೀಸಣಿಗೆಯನ್ನು ನೋಡಿದನು. ಅವನ್ನು ಇಬ್ಬರು ಸುಂದರಿಯರು ಹಿಡಿದು ದೇವೇಂದ್ರನಿಗೆ ಬೀಸುತ್ತಿದ್ದರು. ॥9॥

ಆಗ ಅನೇಕ ಗಂಧರ್ವರು, ದೇವತೆಗಳು, ಸಿದ್ಧರು, ಮಹರ್ಷಿಗಳು ಉತ್ತಮ ವಚನಗಳಿಂದ ಅಂತರಿಕ್ಷದಲ್ಲಿ ವಿರಾಜಮಾನ ದೇವೇಂದ್ರನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಿದ್ದರು ಮತ್ತು ದೇವರಾಜ ಇಂದ್ರನು ಶರಭಂಗಮುನಿಯೊಂದಿಗೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿದ್ದನು. ಅಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಶತಕ್ರತು ಇಂದ್ರನನ್ನು ದರ್ಶಿಸಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ಅವನ ಅದ್ಭುತ ರಥದ ಕಡೆ ಬೆರಳು ಮಾಡುತ್ತಾ ಅದನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ತೋರಿಸುತ್ತಾ ಅವನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು. ॥10-12॥

ಲಕ್ಷ್ಮಣ! ಆಕಾಶದಲ್ಲಿರುವ ಆ ಅದ್ಭುತ ರಥವನ್ನು ನೋಡು. ಅದರಿಂದ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಬೆಳಗುವ ಪ್ರಕಾಶ ಹೊರಹೊಮ್ಮುತ್ತಿದೆ. ಶೋಭೆಯೇ ಮೂರ್ತಿಮಂತವಾಗಿ ಅದರ ಸೇವೆ ಮಾಡುವಂತೆ ಇದೆ. ॥13॥ ದೇವೇಂದ್ರನ ದಿವ್ಯ ಕುದುರೆಗಳ ಕುರಿತು ನಾವು ಹಿಂದೆ ಕೇಳಿದಂತೆ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಅವೇ ದಿವ್ಯಕುದುರೆಗಳು ವಿರಾಜಿಸುತ್ತಿವೆ. ॥14॥

ಪುರುಷಸಿಂಹನೇ! ಈ ರಥದ ಇಕ್ಕೆಲಗಳಲ್ಲಿ ಕೈಗಳಲ್ಲಿ ಖಡ್ಗ ವನ್ನು ಹಿಡಿದು ಕುಂಡಲದಾರೀ ನೂರು-ನೂರು ಯುವಕರು ನಿಂತಿರುವರು. ಅವರ ವಕ್ಷಸ್ಥಳವು ಉಬ್ಬಿಕೊಂಡು ವಿಶಾಲವಾಗಿವೆ. ಭುಜಗಳು ಪರಿಘಗಳಂತೆ ಸುದೃಢ ಹಾಗೂ ದಷ್ಟಪುಷ್ಟವಾಗಿದೆ. ಇವರೆಲ್ಲರೂ ಕೆಂಪುವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದು, ಹುಲಿಗಳಂತೆ ದುರ್ಜಯರಾಗಿರುವರು. ॥15-16॥

ಸುಮಿತ್ರಾನಂದನ! ಇವರೆಲ್ಲರ ಎದೆಯ ಮೇಲೆ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿರುವ ಹಾರಗಳು ಶೋಭಿಸುತ್ತಿವೆ. ಈ ಯುವಕರು ಇಪ್ಪತ್ತೈದು ವಯಸ್ಸಿನವರಂತೆ ರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿರುವರು ॥17॥ ಈ ಪುರುಷ ಪ್ರವರರು ಕಂಡು ಬರುವಂತೆಯೇ ದೇವತೆಗಳ ಅವಸ್ಥೆ ಸದಾ ಹೀಗೆ ಇರುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಇವರ ದರ್ಶನ ಎಷ್ಟು ಪ್ರಿಯವಾಗಿದೆ. ॥18॥ ಲಕ್ಷ್ಮಣ! ರಥದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿರುವ ಈ ತೇಜಸ್ವೀ ಪುರುಷನು ಯಾರೆಂದು ನಾನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ತಿಳಿಯುವವರೆಗೆ ನೀನು ವಿದೇಹನಂದಿನೀ ಸೀತೆಯೊಂದಿಗೆ ಎರಡು ಗಳಿಗೆ ಇಲ್ಲೇ ನಿಂತಿರು. ॥19॥ ಹೀಗೆ ಸುಮಿತ್ರಾಕುಮಾರನಿಗೆ ಅಲ್ಲೇ ನಿಲ್ಲುವಂತೆ ಆದೇಶಿಸಿ, ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ನಡೆಯುತ್ತಾ ಶರಭಂಗ ಮುನಿಯ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಹೋದನು. ॥20॥

ಶ್ರೀರಾಮನು ಬಂದಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಶಚೀಪತಿ ಇಂದ್ರನು ಶರಭಂಗರಿಂದ ಬೀಳ್ಕೊಂಡು ದೇವತೆಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಹೇಳಿದನು - ॥21॥ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬರುತ್ತಿರುವನು, ಅವನು ನನ್ನೊಂದಿಗೆ ಏನಾದರೂ ಮಾತನಾಡುವ ಮೊದಲೇ ನೀವು ನನ್ನನ್ನು ಇಲ್ಲಿಂದ ಬೇರೆ ಕಡೆಗೆ ಒಯ್ಯಿರಿ. ಈಗ ಶ್ರೀರಾಮನೊಂದಿಗೆ ನನ್ನ ಸಂದರ್ಶನ ಆಗಬಾರದು. ॥22॥ ಇವನು ಮಾಡಬೇಕಾದ ಕರ್ಮವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸುವುದು ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ಬಹಳ ಕಠಿಣವಾಗಿದೆ. ಇವನು ರಾವಣನನ್ನು ಜಯಿಸಿ ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯ ಪೂರ್ಣ ಮಾಡಿ ಕೃತಾರ್ಥನಾದಾಗ, ನಾನು ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಬಂದು ಇವನ ದರ್ಶನ ಮಾಡುವೆನು. ॥23॥

ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ವಜ್ರಧಾರೀ ಶತ್ರುದಮನ ಇಂದ್ರನು ತಪಸ್ವೀ ಶರಭಂಗರನ್ನು ಸತ್ಕರಿಸಿ, ಅವರಿಂದ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದು ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಹೂಡಿದ ರಥದಿಂದ ಸ್ವರ್ಗಲೋಕಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದನು. ॥24॥ ಸಹಸ್ರ ನೇತ್ರಧಾರೀ ಇಂದ್ರನು ಹೊರಟು ಹೋದಮೇಲೆ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಪತ್ನೀ ಸೀತೆ ಮತ್ತು ಅನುಜನೊಡನೆ ಶರಭಂಗಮುನಿಯ ಬಳಿಗೆ ಹೊದನು. ಆಗ ಅವರು ಅಗ್ನಿಯ ಸಮೀಪ ಕುಳಿತು ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ॥25॥

ಶ್ರೀರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣ-ಸೀತೆಯರು ಮುನಿಯ ಚರಣಗಳಲ್ಲಿ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ಅವರ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಕುಳಿತುಕೊಂಡರು. ಶರಭಂಗರು ಅವರಿಗೆ ಆತಿಥ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ನಿಮಂತ್ರಣ ಕೊಟ್ಟು ಉಳಿದುಕೊಳ್ಳಲು ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಕೊಡಮಾಡಿದರು. ॥26॥ ಅನಂತರ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಅವರಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರನು ಬಂದ ಕಾರಣವನ್ನು ಕೇಳಿದನು. ಆಗ ಶರಭಂಗಮುನಿಗಳು ಶ್ರೀರಘುನಾಥನಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲವನ್ನು ನಿವೇದಿಸುತ್ತಾ ಹೇಳಿದರು. ॥27॥

ಶ್ರೀರಾಮಾ! ವರ ಕೊಡುವ ಇಂದ್ರನು ನನ್ನನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಕ್ಕೆ ಕರೆದೊಯ್ಯಲು ಬಯಸುತ್ತಿರುವನು. ನಾನು ನನ್ನ ಉಗ್ರ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಆ ಲೋಕದ ಮೇಲೆ ವಿಜಯ ಪಡೆದಿರುವೆನು. ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ವಶದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲದಿರುವವರಿಗೆ ಅದು ಅತ್ಯಂತ ದುರ್ಲಭವಾಗಿದೆ. ॥28॥ ಪುರುಷಸಿಂಹನೇ! ಆದರೆ ನೀವು ಈ ಆಶ್ರಮದ ಬಳಿಗೆ ಬಂದಿರುವಿರಿ ಎಂದು ನನಗೆ ತಿಳಿದಾಗ, ನಿನ್ನಂತಹ ಪ್ರಿಯ ಅತಿಥಿಯ ದರ್ಶನ ಮಾಡದೆ ನಾನು ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋಗಲಾರೆ ಎಂದು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿರುವೆನು. ॥29॥

ನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ನಿನ್ನಂತಹ ಧರ್ಮಪರಾಯಣ ಮಹಾತ್ಮಾ ಪುರುಷನಿಗೆ ಭೆಟ್ಟಿಯಾಗಿಯೇ ನಾನು ಸ್ವರ್ಗಲೋಕ ಹಾಗೂ ಅದಕ್ಕಿಂತ ಮೇಲಿನ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋಗುವೆನು. ॥30॥ ಪುರಷ ಶಿರೋಮಣಿಯೇ! ನಾನು ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕ ಮತ್ತು ಸ್ವರ್ಗಲೋಕ ಆದಿ ಅಕ್ಷಯ ಶುಭ ಲೋಕಗಳ ಮೇಲೆ ವಿಜಯಪಡೆದಿರುವೆನೋ, ಆ ನನ್ನ ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳನ್ನು ನೀನು ಸ್ವೀಕಾರ ಮಾಡು. ॥31॥ ಶರಭಂಗಮುನಿಯು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಸಮಸ್ತ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ವಿಶಾರದನಾದ ನರಶ್ರೇಷ್ಠ ಶ್ರೀರಘುನಾಥನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು. ॥32॥

ಮಹಾಮುನೇ! ನಾನೇ ನಿಮಗೆ ಆ ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಮಾಡಿಸುವೆನು. ಈಗ ನಾನಾದರೋ ಈ ವನದಲ್ಲಿ ನೀವು ತಿಳಿಸಿರುವ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ನಿವಾಸ ಮಾಡಲು ಮಾತ್ರ ಬಯಸುತ್ತೇನೆ. ॥33॥ ಇಂದ್ರನಂತೆ ಬಲಶಾಲಿ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಮಹಾಜ್ಞಾನೀ ಶರಭಂಗ ಮುನಿಗಳು ಪುನಃ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದರು ॥34॥

ಶ್ರೀರಾಮಾ! ಈ ವನದಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪ ದೂರದಲ್ಲೇ ಮಹಾ ತೇಜಸ್ವೀ ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ಸುತೀಕ್ಷ್ಣ ಮುನಿಗಳು ನಿಯಮಪೂರ್ವಕ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಅವರೇ ನಿನ್ನ ಮಂಗಳ (ನಿನಗಾಗಿ ಸ್ಥಾನದ ವ್ಯವಸ್ಥೆ) ಮಾಡುವರು. ॥35॥ ನೀನು ಈ ರಮಣೀಯ ವನಪ್ರಾಂತದ ಪವಿತ್ರಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿರುವ ತಪಸ್ವೀ ಸುತೀಕ್ಷ್ಣ ಮುನಿಯ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗು; ಅವರು ನಿನ್ನ ನಿವಾಸ ಸ್ಥಾನದ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮಾಡುವರು. ॥36॥ ಶ್ರೀರಾಮಾ! ಹೂವಿನಂತೆ ಹಗುರವಾದ ದೋಣಿಗಳಿಂದ ದಾಟಲು ಯೋಗ್ಯವಾದ ಅಥವಾ ಪುಷ್ಪಮಯ ನಾವೆಯನ್ನು ಹರಿಸುವ ಈ ಮಂದಾಕಿನಿ ನದಿಯ ಪ್ರವಾಹಕ್ಕೆ ವಿಪರೀತ ದಿಶೆಯಲ್ಲಿ ಇದರ ತೀರದಲ್ಲೇ ನಡೆದುಹೋದರೆ ಅಲ್ಲಿಗೆ ತಲುಪುವಿರಿ. ॥37॥

ನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ಇದೇ ಆ ದಾರಿಯಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಅಯ್ಯಾ! ಮುಹೂರ್ತಕಾಲ ಇಲ್ಲೇ ಇರು ಹಾಗೂ ಪೊರೆಯನ್ನು ಬಿಡುವ ಸರ್ಪದಂತೆ ನಾನು ನನ್ನ ಈ ಜೀರ್ಣವಾದ ಶರೀರವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುವೆನು. ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ನನ್ನನ್ನೇ ನೋಡುತ್ತಿರು. ॥38॥ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ಶರಭಂಗ ಮುನಿಯು ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ಅದನ್ನು ಪ್ರಜ್ವಲಿತಗೊಳಿಸಿ, ಮಂತ್ರೋಚ್ಚಾರಪೂರ್ವಕ ತುಪ್ಪದ ಆಹುತಿಯನ್ನಿತ್ತು ಅವರು ಸ್ವತಃ ಆ ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರು. ॥39॥ ಆಗ ಅಗ್ನಿಯು ಆ ಮಹಾತ್ಮನ ರೋಮ, ಕೇಶ, ಜೀರ್ಣತ್ವಚೆ, ಅಸ್ತಿ, ಮಾಂಸ ಮತ್ತು ರಕ್ತ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಸುಟ್ಟು ಭಸ್ಮವಾಗಿಸಿತು. ॥40॥ ಆ ಶರಭಂಗಮುನಿಯು ಅಗ್ನಿತುಲ್ಯ ತೇಜಸ್ವೀ ಕುಮಾರ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾದರು ಮತ್ತು ಆ ಅಗ್ನಿರಾಶಿಯಿಂದ ಮೇಲಕ್ಕೆದ್ದು ಬಹಳ ಶೋಭಿಸತೊಡಗಿದರು. ॥41॥ ಅವರು ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರ ಪುರುಷರ, ಮಹಾತ್ಮಾ ಮುನಿಗಳ, ದೇವತೆಗಳ ಲೋಕಗಳನ್ನೂ ಕೂಡ ದಾಟಿ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದರು. ॥42॥ ಪುಣ್ಯಕರ್ಮ ಮಾಡುವ ದ್ವಿಜಶ್ರೇಷ್ಠ ಶರಭಂಗರು ಬ್ರಹ್ಮ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪಾರ್ಷದರ ಸಹಿತ ಪಿತಾಮಹ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರನ್ನು ದರ್ಶಿಸಿದರು. ಬ್ರಹ್ಮದೇವರೂ ಕೂಡ ಆ ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಯನ್ನು ನೋಡಿ ಬಹಳ ಸಂತೋಷಗೊಂಡರು ಹಾಗೂ ಮಹಾಮುನೇ! ನಿಮಗೆ ಶುಭ ಸ್ವಾಗತವು ಎಂದು ಹೇಳಿದರು. ॥43॥

ಶ್ರೀ ವಾಲ್ಮೀಕಿವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅರಣ್ಯಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಐದನೆಯ ಸರ್ಗ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥ 5 ॥

ಆರನೆಯ ಸರ್ಗ

ವನವಾಸಿಗಳಾದ ಮುನಿಗಳು ರಾಕ್ಷಸರ ಉಪಟಳದಿಂದ ಸಂರಕ್ಷಿಸುವಂತೆ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿದುದು, ಶ್ರೀರಾಮನ ಆಶ್ವಾಸನೆ

ಶರಭಂಗ ಮುನಿಗಳು ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೊರಟುಹೋದ ಮೇಲೆ ಪ್ರಜ್ವಲಿತ ತೇಜವುಳ್ಳ ಕಕುತ್ಸ್ಥವಂಶೀ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ಬಳಿಗೆ ಅನೇಕ ಮುನಿಗಳ ಸಮುದಾಯ ಆಗಮಿಸಿತು. ॥1॥ ಅವರಲ್ಲಿ ವೈಖಾನಸ1, ವಾಲಖಿಲ್ಯ2, ಸಂಪ್ರಕ್ಷಾಲ3, ಮರೀಚಿಪ4, ಅನೇಕ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಅಶ್ಮಕುಟ್ಟ5, ಪತ್ರಾಹಾರ6, ದಂತೋಲೂಖಲೀ7, ಉನ್ಮಜ್ಜಕ8, ಗಾತ್ರಶಯ್ಯ9, ಅಶಯ್ಯ10, ಅನವಕಾಶಿಕ11, ಸಲಿಲಾಹಾರ12, ವಾಯುಭಕ್ಷ13, ಆಕಾಶ ನಿಲಯ14, ಸ್ಥಂಡಿಲಶಾಯೀ15, ಊರ್ಧ್ವವಾಸೀ16, ದಾಂತ17, ಆರ್ದ್ರಪಟವಾಸ18, ಸಜಪ19, ತಪೋನಿಷ್ಠ20, ಮತ್ತು ಪಂಚಾಗ್ನಿ ಸೇವಿ21. ಈ ಎಲ್ಲಾ ಶ್ರೇಣಿಯ ತಪಸ್ವೀ ಮುನಿಗಳಿದ್ದರು. ॥2-5॥

ಟಿಪ್ಪಣಿ 1. ಬ್ರಹ್ಮದೇವರ ಉಗುರಿನಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾದ ಋಷಿಗಳ ಒಂದು ಸಮುದಾಯ, 2.ಬ್ರಹ್ಮದೇವರ ರೋಮದಿಂದ ಪ್ರಕಟರಾದವರು, 3. ಸರ್ವದಾ ಶರೀರವನ್ನು ಪ್ರಾಕ್ಷಾಲನೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದವರು, 4.ಸೂರ್ಯಚಂದ್ರರ ಕಿರಣಗಳನ್ನು ಪಾನ ಮಾಡುವವರು, 5. ಕಲ್ಲಿನಿಂದ ಕುಟ್ಟಿದ ಆಹಾರವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಸೇವಿಸುವವರು, 6.ತರಗೆಲೆಗಳನ್ನು ತಿಂದು ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುವವರು, 7. ಹಲ್ಲುಗಳನ್ನೇ ಕುಟ್ಟುವ ಪತ್ರೆಯನ್ನಾಗಿಸಿಕೊಂಡವರು, 8. ಕುತ್ತಿಗೆಯವರೆಗೆ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ನಿಂತು ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುವವರು, 9.ಕುಳಿತುಕೊಂಡೆ ನಿದ್ರೆಮಾಡುತ್ತಿದ್ದವರು, 10. ಎಂದೂ ನಿದ್ದೆಯೇ ಮಾಡದವರು, 11.ನಿರಂತರ ಸತ್ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ್ದ ಕಾರಣ ಎಂದೂ ಸಮಯವೇ ಸಿಗದವರು, 12. ನೀರನ್ನು ಮಾತ್ರ ಕುಡಿದು ಇರುವವರು, 13.ಗಾಳಿಯನ್ನು ಮಾತ್ರ ಕುಡಿದು ಜೀವಿಸಿರುವವರು, 14. ಬಯಲಿನಲ್ಲೇ ಇರುವವರು ಅಥವಾ ಮರದ ಮೇಲೆಯೇ ಇರುವವರು, 15.ಸ್ಥಂಡಿಲ ಶಾಯಿಗಳು, 16. ಪರ್ವತ ಶಿಖರ ಮೊದಲಾದ ಎತ್ತರ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವವರು, 17. ಮನ - ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡಿರುವವರು, 18. ಸದಾಕಾಲ ಒದ್ದೆ ಬಟ್ಟೆಯೇ ಉಡುವವರು, 19. ನಿರಂತರ ಜಪಮಾಡುವವರು, 20. ತಪಸ್ಸು ಅಥವಾ ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ವ ವಿಚಾರದಲ್ಲೇ ಇರುವವರು, 21. ಬೇಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಮೇಲಿನಿಂದ ಸೂರ್ಯನ, ನಾಲ್ಕು ಕಡೆಗಳಿಂದ ಅಗ್ನಿಯ ತಾಪವನ್ನು ಸಹಿಸುವವರು.

ಬ್ರಹ್ಮತೇಜದಿಂದ ಸಂಪನ್ನರಾದ ಆ ಎಲ್ಲ ತಪಸ್ವಿಗಳು, ಸುದೃಢಯೋಗದ ಮೂಲಕ ಚಿತ್ತ ಏಕಾಗ್ರವಾಗಿದ್ದು, ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಶರಭಂಗಮುನಿಯ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದರು. ॥6॥ ಧರ್ಮಾತ್ಮರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಪರಮ ಧರ್ಮಜ್ಞ ಶ್ರೀರಾಮನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದಿರುವ ಆ ಧರ್ಮಜ್ಞ ಋಷಿಸಮುದಾಯವು ಅವನಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ನುಡಿದರು. ॥7॥

ರಘುನಂದನ! ನೀನು ಈ ಇಕ್ವಾಕ್ಷು ವಂಶದೊಂದಿಗೆ ಸಮಸ್ತ ಭೂಮಂಡಲಕ್ಕೂ ಸ್ವಾಮಿಯೂ, ಸಂರಕ್ಷಕನೂ, ಪ್ರಧಾನ ಮಹಾರಥಿಯೂ ಆಗಿರುವಿ. ಇಂದ್ರನು ದೇವತೆಗಳ ರಕ್ಷಕನಿರುವಂತೆಯೇ ನೀನು ಮನುಷ್ಯಲೋಕದ ರಕ್ಷಕನಾಗಿರುವೆ. ॥8॥ ನೀನು ತನ್ನ ಯಶ ಮತ್ತು ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಪ್ರಖ್ಯಾತನಾಗಿರುವೆ. ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಪಿತೃವಾಕ್ಯ ಪಾಲನೆಯ ವ್ರತ, ಸತ್ಯಭಾಷಣ, ಸಮಸ್ತ ಧರ್ಮಗಳು ವಿದ್ಯಮಾನವಾಗಿವೆ. ॥9॥ ನಾಥಾ! ನೀನು ಮಹಾತ್ಮನೂ, ಧರ್ಮಜ್ಞನೂ, ಧರ್ಮವತ್ಸಲನೂ ಆಗಿರುವೆ. ನಾವು ಯಾಚಕರಾಗಿ ಸ್ವಾರ್ಥದ ಮಾತನ್ನು ನಿವೇದಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದೇವೆ. ಇದಕ್ಕಾಗಿ ನೀನು ಕ್ಷಮಿಸಬೇಕು. ॥10॥

ಸ್ವಾಮೀ! ಪ್ರಜೆಗಳ ಆದಾಯದಲ್ಲಿ ಆರನೆಯ ಒಂದು ಭಾಗವನ್ನು ಕಂದಾಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪಡೆದು ರಾಜನು ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ಮಕ್ಕಳಂತೆ ಪಾಲಿಸದಿದ್ದರೆ ಅವನಿಗೆ ಅಧರ್ಮದ ಭಾಗಿಯಾಗಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ॥11॥ ಶ್ರೀರಾಮಾ! ಪ್ರಜಾ ರಕ್ಷಣೆಯ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಂಲಗ್ನನಾದ ರಾಜನು ತನ್ನ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ಎಲ್ಲ ಜನರನ್ನು ಪ್ರಾಣಗಳಂತೆ ಅಥವಾ ಪ್ರಾಣಗಳಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಿಯಪುತ್ರರಂತೆ ತಿಳಿದು ಸದಾ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ, ಅವರನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವವನು ಅನೇಕ ಕಾಲ ಇರುವ ಅಕ್ಷಯ ಕೀರ್ತಿ ಮತ್ತು ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಅಲ್ಲಿಯೂ ವಿಶೇಷ ಸಮ್ಮಾನಕ್ಕೆ ಭಾಗಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ. ॥12-13॥ ಫಲಮೂಲಗಳನ್ನು ತಿಂದು ಯಾವ ರಾಜನ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಮುನಿಗಳು ಉತ್ತಮ ಧರ್ಮಾನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡುತ್ತಾ ಇರುವರೋ, ಅದರ ಪುಣ್ಯದಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕನೆಯ ಒಂದು ಅಂಶವನ್ನು ಧರ್ಮಾನುಸಾರ ಪ್ರಜೆಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವ ರಾಜನಿಗೆ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ॥14॥ ಶ್ರೀರಾಮ! ಈ ವನದಲ್ಲಿ ಇರುವ ವಾನಪ್ರಸ್ಥ ಮಹಾತ್ಮರ ದೊಡ್ಡ ಸಮುದಾಯದಲ್ಲಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಸಂಖ್ಯೆಯೇ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ. ಇವರ ರಕ್ಷಕ ನೀನೇ ಆಗಿರುವೆ. ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಅನಾಥರಂತೆ ಸಂಹಾರವಾಗಿ ಈ ಮುನಿಗಳ ಸಮುದಾಯವು ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಸಾಯುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.॥15॥ ರಾಘವ! ಭಯಂಕರ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಹತರಾಗಿರುವ ಧ್ಯಾನಾಸಕ್ತರಾದ ಅನೇಕ ಮುನಿಗಳ ಶರೀರಗಳು (ಶವಗಳು ಅಥವಾ ಎಲುಬುಗಳ ರಾಶಿ) ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಸುತ್ತಲೂ ಬಿದ್ದಿರುವುದನ್ನು ನೀನೇ ಬಂದು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ನೋಡು. ॥16॥ ಪಂಪಾಸರೋವರ ಮತ್ತು ಅದರ ಹತ್ತಿರ ಹರಿಯುವ ತುಂಗಭದ್ರಾನದೀ ತೀರದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ, ಮಂದಾಕಿನೀ ತೀರದಲ್ಲಿ ಇರುವ, ಚಿತ್ರಕೂಟದ ತಪ್ಪಲಲ್ಲಿ ನಿವಾಸಸ್ಥಾನ ಮಾಡಿಕೊಂಡ ಎಲ್ಲ ಋಷಿ-ಮಹರ್ಷಿಗಳನ್ನು ರಾಕ್ಷಸರು ಮಹಾಸಂಹಾರ ಮಾಡಿ ಬಿಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ. ॥17॥ ಈ ಭಯಾನಕ ಕರ್ಮಮಾಡುವ ರಾಕ್ಷಸರು ಈ ವನದಲ್ಲಿ ತಪಸ್ವೀ ಮುನಿಗಳಿಗೆ ಕೊಡುವ ಭಯಂಕರ ಘೋರವಾದ ಹಿಂಸೆಯನ್ನು ನಾವು ಸಹಿಸಿಕೊಂಡಿರಲಾರೆವು. ॥18॥ ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಬದುಕುಳಿಯಲು ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಶರಣಾಗಿ ಬಳಿಗೆ ಬಂದಿರುವೆವು. ಶ್ರೀರಾಮಾ! ಶರಣಾಗತ ವತ್ಸಲನಾದ ನೀನು ಈ ನಿಶಾಚರರಿಂದ ಹಿಂಸಿಸಲ್ಪಡುವ ನಮ್ಮನ್ನು ರಕ್ಷಿಸು. ॥19॥

ರಾಜಕುಮಾರನೇ! ಈ ಭೂಮಂಡಲದಲ್ಲಿ ನಿನಗಿಂತ ಮಿಗಿಲಾದ ಆಸರೆ ನಮಗೆ ಬೇರೆ ಯಾವುದೂ ಇಲ್ಲ. ನೀನು ಈ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ನಮ್ಮೆಲ್ಲರನ್ನೂ ರಕ್ಷಿಸು. ॥20॥ ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವ ಆ ತಪಸ್ವೀಮುನಿಗಳ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಕಕುತ್ಸ್ಥಕುಲಭೂಷಣ ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ಶ್ರೀರಾಮನು ಅವರೆಲ್ಲರಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು. ॥21॥ ಮುನಿವರ್ಯರೇ! ನೀವು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಬೇಡಿ. ನಾನಾದರೋ ತಪಸ್ವೀ ಮಹಾತ್ಮರ ಆಜ್ಞಾಪಾಲಕನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ನಾನು ಕೇವಲ ಕಾರ್ಯಕ್ಕಾಗಿಯೇ ವನಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿರುವೆನು. (ಇವರೊಂದಿಗೆ ನಿಮ್ಮ ಸೇವೆಯ ಸೌಭಾಗ್ಯವೂ ನನಗೆ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುವುದು.) ॥22॥ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ನಿಮಗೆ ಉಂಟಾದ ಕಷ್ಟವನ್ನು ದೂರಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿಯೇ ನಾನು ಪಿತೃವಾಕ್ಯವನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಾ ಈ ಅರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಬಂದಿರುವೆನು. ॥23॥ ನಿಮ್ಮ ಪ್ರಯೋಜನ ಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿಯೇ ನಾನು ದೈವಯೋಗದಿಂದ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿರುವೆನು. ನಿಮ್ಮ ಸೇವೆಯಿಂದಾಗಿ ನನ್ನ ಈ ವನವಾಸವು ಮಹಾಫಲದಾಯಕ ಆಗುವುದು. ॥24॥

ತಪೋಧನರೇ! ತಪಸ್ವೀ ಮುನಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಶತ್ರುತ್ವವಿರಿಸಿಕೊಂಡ ಆ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನಾನು ಸಂಹಾರ ಮಾಡಲು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ಮಹರ್ಷಿಗಳಾದ ನೀವೆಲ್ಲರೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣಸಹಿತ ನನ್ನ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ನೋಡಿರಿ. ॥25॥ ಧರ್ಮದಲ್ಲೇ ನಿಯತವಾದ ಮನಸ್ಸುಳ್ಳ, ವೀರನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನು ಈ ವಿಧವಾಗಿ ಅಭಯವನ್ನಿತ್ತು, ಸೀತಾ-ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಸಹಿತ ಅನೇಕ ತಪಸ್ವೀ ಮಹಾತ್ಮರೊಂದಿಗೆ ಸುತೀಕ್ಷ್ಣ ಮುನಿಯ ಬಳಿಗೆ ಪ್ರಯಾಣ ಮಾಡಿದನು. ॥26॥

ಶ್ರೀ ವಾಲ್ಮೀಕಿವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅರಣ್ಯಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಆರನೆಯ ಸರ್ಗ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥ 6 ॥

ಏಳನೆಯ ಸರ್ಗ

ಸೀತಾ-ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಸುತೀಕ್ಷ್ಣರ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಬಂದುದು, ಮುನಿಗಳೊಡನೆ ಸಂಭಾಷಣೆ ನಡೆಸಿ
ಅವರಿಂದ ಸತ್ಕೃತರಾಗಿ ರಾತ್ರಿ ಅಲ್ಲಿಯೇ ತಂಗಿದುದು

ಪರಂತಪನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣ-ಸೀತೆಯೊಂದಿಗೆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಜೊತೆಗೆ ಸುತೀಕ್ಷ್ಣ, ಮುನಿಯ ಆಶ್ರಮದ ಕಡೆಗೆ ನಡೆದನು.॥1॥ ಬಹುದೂರದ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಕ್ರಮಿಸಿ, ಅಗಾಧ ಜಲದಿಂದ ತುಂಬಿದ ಅನೇಕ ನದಿಗಳನ್ನು ದಾಟಿ ಅವರು ಮುಂದಕ್ಕೆ ಹೋದಾಗ ಮೇರುಗಿರಿಯಂತೆ ಅತ್ಯಂತ ಎತ್ತರವಾದ, ನಿರ್ಮಲವಾದ ಒಂದು ಪರ್ವತವನ್ನು ನೋಡಿದರು. ॥2॥ ಅಲ್ಲಿಂದ ಮುಂದುವರಿದು ಆ ಇಬ್ಬರೂ ಇಕ್ವಾಕ್ಷುಕುಲದ ಶ್ರೇಷ್ಠವೀರ ರಘುವಂಶೀ ಸಹೋದರರು ಸೀತೆಯೊಂದಿಗೆ ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ವೃಕ್ಷಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಒಂದು ವನಕ್ಕೆ ತಲುಪಿದರು. ॥3॥ ಆ ಘೋರ ವನವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದ ಶ್ರೀರಾಮನು ಏಕಾಂತ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಆಶ್ರಮವನ್ನು ನೋಡಿದನು. ಅಲ್ಲಿಯ ವೃಕ್ಷಗಳು ಧಾರಾಳ ಫಲ-ಪುಷ್ಪಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ್ದು, ಒಣಹಾಕಿದ ನಾರುಮಡಿಗಳಿಂದ ಆ ಆಶ್ರಮದ ಶೋಭೆ ಹೆಚ್ಚಿತ್ತು. ॥4॥ ಅಲ್ಲಿ ಆಂತರಿಕ ಮಲದ ಶುದ್ಧಿಗಾಗಿ ಪದ್ಮಾಸನ ಹಾಕಿ ಧ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ಸುತೀಕ್ಷ್ಣ ಮುನಿಗಳು ಕುಳಿತಿದ್ದರು. ಶ್ರೀರಾಮನು ಆ ತಪೋಧನ ಮುನಿಯ ಬಳಿಗೆ ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಹೋಗಿ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಹೇಳಿದನು. ॥5॥

ಸತ್ಯಪರಾಕ್ರಮಿ ಧರ್ಮಜ್ಞ ಮಹರ್ಷಿಯೇ! ಪೂಜ್ಯರೇ! ನಾನು ರಾಮನಾಗಿದ್ದು ಇಲ್ಲಿ ತಮ್ಮನ್ನು ದರ್ಶಿಸಲು ಬಂದಿರುವೆನು, ಆದ್ದರಿಂದ ನೀವು ನನ್ನೊಂದಿಗೆ ಮಾತನಾಡಿರಿ. ॥6॥ ಧರ್ಮಾತ್ಮರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನ ದರ್ಶನ ಪಡೆದು ಧೀರ ಮಹರ್ಷಿ ಸುತೀಕ್ಷ್ಣರು ತನ್ನ ಎರಡೂ ತೋಳುಗಳಿಂದ ಅವನನ್ನು ಆಲಂಗಿಸಿ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಹೇಳಿದರು ॥7॥ ಸತ್ಯವಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ರಘುಕುಲಭೂಷಣ ರಾಮ! ನಿನಗೆ ಸ್ವಾಗತವು. ಈಗ ನಿನ್ನ ಪಾದಸ್ಪರ್ಶದಿಂದ ಈ ಆಶ್ರಮವು ಸನಾಥವಾಯಿತು. ॥8॥ ಮಹಾಯಶಸ್ವೀ ವೀರನೇ! ನಾನು ನಿನ್ನ ಪ್ರತೀಕ್ಷೆಯಲ್ಲೇ ಇದ್ದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಷ್ಟರವರೆಗೆ ಈ ಪೃಥ್ವಿಯಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಶರೀರವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ, ಇಲ್ಲಿಂದ ದೇವಲೋಕ (ಬ್ರಹ್ಮಧಾಮ)ಕ್ಕೆ ಹೋಗಲಿಲ್ಲ. ॥9॥ ನೀನು ರಾಜ್ಯದಿಂದ ಭ್ರಷ್ಟನಾಗಿ ಚಿತ್ರಕೂಟಪರ್ವತಕ್ಕೆ ಬಂದು ಇರುವುದನ್ನು ನಾನು ಕೇಳಿದ್ದೆ. ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನೇ! ಇಲ್ಲಿಗೆ ಶತಕ್ರತು ದೇವೇಂದ್ರನು ಬಂದಿದ್ದನು. ॥10॥ ಆ ಮಹಾದೇವತೆ ದೇವೇಶ್ವರ ಇಂದ್ರನು ನನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು - ನೀವು ನಿಮ್ಮ ಪುಣ್ಯಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಸಮಸ್ತ ಶುಭ ಲೋಕಗಳ ಮೇಲೆ ವಿಜಯ ಪಡೆದಿರುವಿರಿ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದನು. ॥11॥ ಅವನು ಹೇಳಿದಂತೆ ನಾನು ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಯಾವ ದೇವರ್ಷಿ ಸೇವಿತ ಲೋಕಗಳ ಮೇಲೆ ಅಧಿಕಾರ ಪಡೆದಿರುವನೋ, ಆ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ನೀನು ಸೀತೆ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಸಹಿತ ವಿಹಾರ ಮಾಡು. ನಾನು ಸಂತೋಷದಿಂದ ಆ ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳನ್ನು ನಿನ್ನ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ಅರ್ಪಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ॥12॥

ಇಂದ್ರನು ಬ್ರಹ್ಮದೇವರ ಬಳಿ ಮಾತನಾಡಿದಂತೆಯೇ ಮನಸ್ವೀ ಶ್ರೀರಾಮನು ಆ ಉಗ್ರತಪಸ್ವೀ, ತೇಜಸ್ವೀ ಹಾಗೂ ಸತ್ಯವಾದೀ ಮಹರ್ಷಿಗೆ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಉತ್ತರಿಸಿದನು. ॥13॥

ಮಹಾಮುನೇ! ಆ ಲೋಕಗಳನ್ನಾದರೋ ನಾನೇ ನಿಮಗೆ ದೊರಕಿಸಿಕೊಡುವೆನು. ಈಗಲಾದರೋ ನಾನು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ- ಈ ವನದಲ್ಲಿ ನಾನು ವಾಸಿಸಲು ಎಲ್ಲಿ ಕುಟೀರವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲಿ? ತಾವು ತಿಳಿಸಿರಿ. ॥14॥ ನೀವು ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಹಿತದಲ್ಲಿ ತತ್ಪರರೂ ಹಾಗೂ ಇಹಲೋಕ-ಪರಲೋಕದ ಎಲ್ಲ ಸಂಗತಿಗಳ ಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ನಿಪುಣರೂ ಎಂದು ಗೌತಮ ಗೋತ್ರಿಯ ಮಹಾತ್ಮಾ ಶರಭಂಗರು ನನಗೆ ತಿಳಿಸಿದ್ದರು. ॥15॥ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಆ ಲೋಕ ವಿಖ್ಯಾತ ಮಹರ್ಷಿಗಳು ಬಹಳ ಹರ್ಷದಿಂದ ಮಧುರವಾಗಿ ಇಂತೆಂದರು - ॥16॥

ಶ್ರೀರಾಮಾ! ಈ ಆಶ್ರಮವು ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಿಂದ ಅನುಕೂಲವಾಗಿದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ಇಲ್ಲೇ ಸುಖವಾಗಿ ವಾಸಿಸು. ಇಲ್ಲಿ ಋಷಿಗಳ ಸಮುದಾಯವು ಸದಾ ಬಂದು ಹೋಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ. ಫಲ-ಮೂಲಗಳೂ ಸದಾ ಸುಲಭ ವಾಗಿ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ॥17॥ ಈ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಹಿಂಡು ಹಿಂಡಾಗಿ ಜಿಂಕೆಗಳು ಬಂದು ತಮ್ಮ ರೂಪ, ಕಾಂತಿ ಹಾಗೂ ನಡಿಗೆಯಿಂದ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಸೂರೆಗೈದು, ಯಾರಿಗೂ ಕಷ್ಟಕೊಡದೆ ಇಲ್ಲಿಂದ ಹೊರಟು ಹೋಗುತ್ತವೆ. ಅವುಗಳಿಗೆ ಇಲ್ಲಿ ಯಾರಿಂದಲೂ ಭಯ ವಿರುವುದಿಲ್ಲ ॥18॥ ಈ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಜಿಂಕೆಗಳ ಉಪದ್ರವವಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ದೋಷಗಳಿಲ್ಲ. ಇದನ್ನು ನೀನು ನಿಶ್ಚಿತವಾಗಿ ತಿಳಿ. ಮಹರ್ಷಿಯ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣಾಗ್ರಜ ಧೀರ ವೀರ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಧನುರ್ಬಾಣಗಳನೆತ್ತಿಕೊಂಡು ಹೇಳಿದನು. ॥19॥ ಮಹಾಭಾಗರೇ! ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿರುವ ಉಪದ್ರವಕಾರೀ ಜಿಂಕೆಗಳನ್ನು ನಾನು ಹರಿತವಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಕೊಂದು ಹಾಕಿದರೆ, ಅದರಿಂದ ತಮಗೆ ಅಪಮಾನವಾದೀತು. ಹೀಗಾದರೆ, ಇದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಕಷ್ಟದ ಸಂಗತಿ ನನಗೆ ಬೇರೆ ಏನು ಇರಬಲ್ಲದು? ॥20-21॥ ಆದ್ದರಿಂದ ನಾನು ಈ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಸಮಯ ಇರಲು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ. ಮುನಿಯ ಬಳಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಮೌನನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನು ಸಂಧ್ಯೋಪಾಸನೆಗಾಗಿ ಹೊರಟುಹೋದನು. ॥22॥ಸಂಧ್ಯಾ ಕಾಲದ ಸಂಧ್ಯೋಪಾಸನೆ ಮಾಡಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ಸೀತೆ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣರೊಂದಿಗೆ ಸುತೀಕ್ಷ್ಣಮುನಿಯ ಆ ರಮಣೀಯ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲೇ ವಾಸಿಸಿದನು. ॥23॥ ಸಂಧ್ಯಾಕಾಲ ಕಳೆದು ರಾತ್ರೆಯಾದುದನ್ನು ನೋಡಿ ಮಹಾತ್ಮಾ ಸುತೀಕ್ಷ್ಣರು ಸ್ವತಃ ತಪಸ್ವಿಗಳು ಸೇವಿಸಲು ಯೋಗ್ಯವಾದ ಶುಭ ಅನ್ನವನ್ನು ತಂದು ಆ ಇಬ್ಬರೂ ಪುರುಷ ಶಿರೋಮಣಿಗಳಿಗೆ ಬಹಳ ಸತ್ಕಾರದೊಂದಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸಿದರು. ॥24॥

ಶ್ರೀ ವಾಲ್ಮೀಕಿವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅರಣ್ಯಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಏಳನೆಯ ಸರ್ಗ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥ 7 ॥

ಎಂಟನೆಯ ಸರ್ಗ

ಪ್ರಾತಃಕಾಲ ಸುತೀಕ್ಷಣರಿಂದ ಬೀಳ್ಕೊಂಡು ಶ್ರೀರಾಮ-ಸೀತೆ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಮುಂದಕ್ಕೆ ಪ್ರಯಾಣ ಮಾಡಿದುದು

ಸುತೀಕ್ಷ್ಣರಿಂದ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಪೂಜಿತರಾಗಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣಸಹಿತ ಶ್ರೀರಾಮನು ಅವರ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲೇ ರಾತ್ರೆಯನ್ನು ಕಳೆದು ಪ್ರಾತಃಕಾಲವಾಗುತ್ತಲೇ ಎಚ್ಚರಗೊಂಡರು. ॥1॥

ಸೀತಾಸಹಿತ ಶ್ರೀರಾಮ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಸಮಯಕ್ಕೆ ಸರಿಯಾಗಿ ಎದ್ದು ಕಮಲ ಸುಗಂಧದಿಂದ ಪರಿಮಳಯುಕ್ತ ಪರಮ ಶೀತಲ ಸಿಹಿನೀರಿನಿಂದ ಸ್ನಾನಮಾಡಿದರು. ಅನಂತರ ಮೂವರೂ ಸೇರಿ ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಅಗ್ನಿ ಮತ್ತು ದೇವತೆಗಳ ಪ್ರಾತಃಕಾಲದ ಪೂಜೆ ಮಾಡಿದರು. ಅನಂತರ ತಪಸ್ವಿಗಳ ಆಶ್ರಯಭೂತ ವನದಲ್ಲಿ ಉದಯಿಸಿದ ಸೂರ್ಯನನ್ನು ದರ್ಶಿಸಿ, ನಿಷ್ಪಾಪಿಗಳಾದ ಮೂವರೂ ಸುತೀಕ್ಷ್ಣ ಮುನಿಯ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು ಮಧುರವಾಗಿ ಇಂತೆಂದರು - ॥2-4॥

ಪೂಜ್ಯರೇ! ತಾವು ಪೂಜನೀಯರಾಗಿದ್ದರೂ ನಮ್ಮನ್ನು ಪೂಜಿಸಿದಿರಿ. ನಾವು ನಿಮ್ಮ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಬಹಳ ಸುಖವಾಗಿ ಇದ್ದೆವು. ಈಗ ನಾವು ಇಲ್ಲಿಂದ ಮುಂದಕ್ಕೆ ಹೋಗಲು ತಮ್ಮ ಅಪ್ಪಣೆಯನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದೇವೆ. ಈ ಮುನಿಗಳು ನಮ್ಮನ್ನು ಹೊರಡಲು ಅವಸರ ಪಡಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ॥5॥ ನಾವು ದಂಡಕಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ಪುಣ್ಯಾತ್ಮರಾದ ಋಷಿಗಳ ಎಲ್ಲ ಆಶ್ರಮಗಳನ್ನು ದರ್ಶಿಸಲು ಉತ್ಸುಕರಾಗಿದ್ದೇವೆ. ॥6॥

ಧೂಮರಹಿತ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ತೇಜಸ್ವಿಗಳೂ, ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡಿರುವವರೂ ಹಾಗೂ ನಿತ್ಯ ಧರ್ಮಪರಾಯಣರೂ ಆದ ಶ್ರೇಷ್ಠಮಹರ್ಷಿಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಇಲ್ಲಿಂದ ಹೊರಡಲು ಅಪ್ಪಣೆಯನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ॥7॥ ಸೂರ್ಯನು ಸಹಿಸಲು ಅಸಾಧ್ಯವಾದ ಬಿಸಿಲಿನಿಂದ ನಮ್ಮನ್ನು ಸುಡುವಷ್ಟು ಪ್ರಕಾಶವನ್ನು ಬಿರುವುದರೊಳಗೆ ನಾವು ಇಲ್ಲಿಂದ ಪ್ರಯಾಣ ಮಾಡಲು ಇಚ್ಚಿಸಿದ್ದೇನೆ. ಕುತ್ಸಿತಮಾರ್ಗದಿಂದ ಐಶ್ವರ್ಯವನ್ನು ಪಡೆದ ಕುಲಗೆಟ್ಟವನೊಬ್ಬನು ಎಲ್ಲರಿಗೆ ಅಸಹ್ಯವಾಗುವಂತೆ ಸೂರ್ಯನು ಅಸಹ್ಯನಾಗುವುದೊರಳಗೆ ನಾವು ಪ್ರಯಾಣಿಸಲು ಬಯಸಿದ್ದೇವೆ. ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಮತ್ತು ಸೀತಾಸಹಿತ ಶ್ರೀರಾಮನು ಮುನಿಯ ಚರಣಗಳಲ್ಲಿ ಸಮಸ್ಕರಿಸಿದನು. ॥8-9॥ ಚರಣಗಳನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸುತ್ತಿರುವ ಶ್ರೀರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರನ್ನು ಎಬ್ಬಿಸಿ ಮುನಿವರ ಸುತೀಕ್ಷ್ಣರು ಅವರನ್ನು ಸೆಳೆದು ಬಿಗಿದಪ್ಪಿಕೊಂಡು ತುಂಬು ಸ್ನೇಹದಿಂದ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದರು - ॥10॥

ಶ್ರೀರಾಮಾ! ನಿನ್ನ ಛಾಯೆಯಂತೆ ಅನುಸರಿಸುತ್ತಿರುವ ಈ ಧರ್ಮಪತ್ನೀ ಸೀತೆ ಹಾಗು ಸುಮಿತ್ರಾಕುವಾರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಂದಿಗೆ ಪ್ರಯಾಣ ಮಾಡು. ನಿನ್ನ ದಾರಿಯು ವಿಘ್ನರಹಿತವಾಗಿ ಪರಮ ಮಂಗಳದಾಯಕವಾಗಲಿ. ॥11॥ ವೀರನೆ! ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಶುದ್ಧ ಅಂತಃಕರಣವುಳ್ಳ ದಂಡಕಾರಣ್ಯವಾಸೀ ಈ ತಪಸ್ವೀ ಮುನಿಗಳ ರಮಣೀಯ ಆಶ್ರಮಗಳನ್ನು ದರ್ಶನ ಮಾಡು. ॥12॥ ಈ ಪ್ರವಾಸದಲ್ಲಿ ನೀವು ಸಾಕಷ್ಟು ಫಲ-ಮೂಲಗಳಿಂದ ಯುಕ್ತ ಹಾಗೂ ಹೂವುಗಳಿಂದ ಸುಶೋಭಿತ ಅನೇಕ ವನಗಳನ್ನು ನೋಡುವಿರಿ. ಅಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮ ಜಿಂಕೆಗಳ ಗುಂಪು ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿರಬಹುದು, ಪಕ್ಷಿಗಳು ಶಾಂತ ಭಾವದಿಂದ ಇರುವುದನ್ನು ಕಾಣುವಿರಿ. ॥13॥

ಅರಳಿದ ಕಮಲಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿರುವ, ಸ್ವಚ್ಛವಾದ ಜಲಭರಿತ ಹಾಗೂ ಹಂಸ ಕಾರಂಡವ ಮುಂತಾದ ನೀರು ಹಕ್ಕಿಗಳು ವ್ಯಾಪಿಸಿದ ಅನೇಕ ಸರೋವರಗಳು, ಕಲ್ಯಾಣಿಗಳು ಕಂಡು ಬರುವವು. ॥14॥ ಕಂಗಳಿಗೆ ರಮಣೀಯವಾದ ಬೆಟ್ಟದ ಝರಿಗಳನ್ನು ಹಾಗೂ ನವಿಲುಗಳ ಮಧುರ ಕೇಕೆಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಸುರಮ್ಯ ವನಸ್ಥಳಗಳನ್ನು ನೋಡುವಿರಿ. ॥15॥

ಶ್ರೀರಾಮಾ! ಹೋಗು, ವತ್ಸ ಸುಮಿತ್ರಾಕುಮಾರ! ನೀನೂ ಹೋಗು, ದಂಡಕಾರಣ್ಯದ ಆಶ್ರಮಗಳನ್ನು ದರ್ಶಿಸಿ ನೀವು ಪುನಃ ಇದೇ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಬರಬೇಕು. ॥16॥ ಅವರು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಸಹಿತ ಶ್ರೀರಾಮನು ‘ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಮುನಿಗೆ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಬಂದು, ಅಲ್ಲಿಂದ ಹೊರಡಲು ಅನುವಾದನು. ॥17॥ ಅನಂತರ ವಿಶಾಲ ಲೋಚನೆ ಸೀತೆಯು ಅವರಿಬ್ಬರ ಕೈಗಳಿಗೂ ಪರಮ ಸುಂದರ ಬತ್ತಳಿಕೆ, ಧನುಸ್ಸು ಮತ್ತು ಹೊಳೆಯುವ ಖಡ್ಗಗಳನ್ನು ನೀಡಿದಳು. ॥18॥ ಆ ಸುಂದರ ಬತ್ತಳಿಕೆಗಳನ್ನು ಬೆನ್ನಿಗೆ ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡು, ಹೆದೆ ಏರಿಸಿದ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದು ಆ ಇಬ್ಬರೂ ಸಹೋದರ ಶ್ರೀರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಆಶ್ರಮದಿಂದ ಹೊರಗೆ ಹೊರಟರು. ॥19॥ ಆ ಇಬ್ಬರೂ ರಘುವಂಶೀ ವೀರರು ಬಹಳ ರೂಪವಂತರಾಗಿದ್ದರು. ಅವರು ಖಡ್ಗ ಮತ್ತು ಧನುಸ್ಸು ಧರಿಸಿಕೊಂಡು ಮಹರ್ಷಿಗಳಿಂದ ಅಪ್ಪಣೆ ಪಡೆದು ಸೀತೆಯೊಂದಿಗೆ ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಅಲ್ಲಿಂದ ಹೊರಟರು. ॥20॥

ಶ್ರೀ ವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅರಣ್ಯಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಎಂಟನೆಯ ಸರ್ಗ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥8॥

ಒಂಭತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ

ಸೀತೆಯು ನಿರಪರಾಧಿಗಳನ್ನು ಕೊಲ್ಲದಿರುವಂತೆಯೂ, ಅಹಿಂಸಾ ವ್ರತವನ್ನು ಪರಿಪಾಲಿಸುವಂತೆಯೂ, ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಒತ್ತಾಯಿಸಿದುದು

ಸುತೀಕ್ಷ್ಣರ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದು ಅರಣ್ಯದ ಕಡೆಗೆ ಹೊರಟಿದ್ದ ತನ್ನ ಸ್ವಾಮಿ ರಘುಕುಲನಂದನ ಶ್ರೀರಾಮನಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯು ಸ್ನೇಹತುಂಬಿದ ವಾಣಿಯಿಂದ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಹೇಳಿದಳು - ॥1॥ ಆರ್ಯಪುತ್ರ! ನೀವು ಮಹಾಪುರುಷರಾಗಿದ್ದರೂ ಅತ್ಯಂತ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ವಿಚಾರ ಮಾಡಿದಾಗ ನೀವು ಅಧರ್ಮವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದ್ದೀರಿ. ಕಾಮಜನಕ ವ್ಯಸನದಿಂದ ನೀವು ಸರ್ವಥಾ ನಿವೃತ್ತರಾಗಿದ್ದರೂ ಇಲ್ಲಿ ಈ ಅಧರ್ಮದಿಂದ ಬದುಕುಳಿಯಬಲ್ಲಿರಾ? ॥2॥

ಈ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಕಾಮದಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುವ ಮೂರೇ ವ್ಯಸನಗಳು ಇವೆ. ಮಿಥ್ಯಾಭಾಷಣ ಬಹಳ ದೊಡ್ಡ ವ್ಯಸನವಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಅದಕ್ಕಿಂತಲೂ ಭಾರೀ ಎರಡು ವ್ಯಸನಗಳಿವೆ - ಪರಸ್ತ್ರೀಗಮನ ಮತ್ತು ವೈರವಿಲ್ಲದೆಯೇ ಬೇರೆಯವರ ಕುರಿತು ಕ್ರೂರವಾಗಿ ವರ್ತಿಸುವುದು. ರಘುನಂದನ! ಇದರಲ್ಲಿ ಮಿಥ್ಯಾಭಾಷಣರೂಪೀ ವ್ಯಸನವಾದರೋ ನಿಮ್ಮಿಂದ ಎಂದೂ ನಡೆದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಮುಂದೆಯೂ ನಡೆಯಲಾರದು. ॥3-4॥

ಪರಸ್ತ್ರೀ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ನಿಮಗೆ ಅಭಿಲಾಷೆಯೇ ಉಂಟಾಗಲಾರದು. ನರೇಂದ್ರ! ಧರ್ಮವನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವ ಈ ಕುತ್ಸಿತ ಇಚ್ಛೆ ನಿಮ್ಮ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ಉಂಟಾಗಲಿಲ್ಲ ಹಾಗೂ ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿಯೂ ಉಂಟಾಗುವ ಸಂಭವವೇ ಇಲ್ಲ. ರಾಜಕುಮಾರ ಶ್ರೀರಾಮ! ಈ ದೋಷವಾದರೋ ನಿಮ್ಮ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ಉದಯಿಸಲಿಲ್ಲ. (ಹಾಗಿರುವಾಗ ವಾಣಿಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ಬರಬಲ್ಲದು?) ನೀವು ಸದಾ ತನ್ನ ಧರ್ಮಪತ್ನಿಯಲ್ಲೇ ಅನುರಕ್ತರಾಗಿ ಇರುವವರು, ಧರ್ಮನಿಷ್ಠ, ಸತ್ಯಪ್ರತಿಜ್ಞ ಹಾಗೂ ಪಿತನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸುವವರಾಗಿದ್ದೀರಿ. ನಿಮ್ಮಲ್ಲಿ ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಸತ್ಯ ಎರಡೂ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತವಾಗಿದೆ. ನಿಮ್ಮಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲವೂ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತವಾಗಿದೆ. ॥5-7॥

ಮಹಾಬಾಹೋ! ಜಿತೇಂದ್ರಿಯರಾದವರೇ ಸದಾ ಸತ್ಯ ಮತ್ತು ಧರ್ಮವನ್ನು ಪೂರ್ಣ ರೂಪದಿಂದ ಧರಿಸಬಲ್ಲರು.
ಶುಭದರ್ಶಿ ಮಹಾಪುರುಷ! ನಿಮ್ಮ ಜಿತೇಂದ್ರಿಯತ್ವವನ್ನು ನಾನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಬಲ್ಲೆನು.(ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನಿಮ್ಮಲ್ಲಿ ಹಿಂದಿನ ಎರಡೂ ದೋಷಗಳು ಎಂದಿಗೂ ಇರಲಾರದು ಎಂಬ ವಿಶ್ವಾಸ ನನಗಿದೆ). ॥8॥ ಆದರೆ ಬೇರೆ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಹಿಂಸಾರೂಪೀ ಈ ಮೂರನೆಯ ಭಯಂಕರ ದೋಷವನ್ನು ಜನರು ಮೋಹವಶ, ವೈರವಿಲ್ಲದೆಯೇ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಆ ದೋಷವೇ ನಿಮ್ಮ ಮುಂದೆ ಉಪಸ್ಥಿತವಾಗಿದೆ. ॥9॥ ವೀರ! ನೀವು ದಂಡಕಾರಣ್ಯವಾಸೀ ಋಷಿಗಳ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ವಧಿಸುವ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿರುವಿರಿ. ॥10॥ ಅದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ನೀವು ಅನುಜನೊಡನೆ ಧನುರ್ಬಾಣಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿಕೊಂಡು ದಂಡಕಾರಣ್ಯವೆಂಬ ವಿಖ್ಯಾತ ವನದ ಕಡೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದೀರಿ. ॥11॥ ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಘೋರಕರ್ಮಕ್ಕಾಗಿ ಹೊರಟಿರುವ ನಿಮ್ಮನ್ನು ನೋಡಿ ನನ್ನ ಚಿತ್ತವು ಚಿಂತೆಯಿಂದ ವ್ಯಾಕುಲಗೊಂಡಿದೆ ನಿಮ್ಮ ಪಾಲನರೂಪೀ ವ್ರತದ ಕುರಿತು ವಿಚಾರ ಮಾಡಿ ನಿಮ್ಮ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ಹೇಗಾದೀತು? ಎಂದು ನಾನು ಯೋಚಿಸುತ್ತಾ ಇರುತ್ತೇನೆ. ॥12॥ ವೀರವರ! ಈಗ ನೀವು ದಂಡಕಾರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಹೋಗುವುದು ನನಗೆ ಸರಿ ಅನಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಇದರ ಕಾರಣವನ್ನು ನಾನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ, ಕೇಳಿರಿ. ॥13॥ ನೀವು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಧನುರ್ಬಾಣಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ಸಹೋದರನೊಂದಿಗೆ ಕಾಡಿಗೆ ಬಂದಿರುವಿರಿ. ಸಮಸ್ತ ವನಚರ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ನೋಡಿ ಅವರ ಮೇಲೆ ಬಾಣಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡುವ ಸಂಭವವಿದೆ. ॥14॥ ಅಗ್ನಿಯ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿಟ್ಟ ಕಟ್ಟಿಗೆಗಳಿಂದ ಜ್ವಾಲೆಗಳು ವೃದ್ಧಿಗೊಂಡು ಮುಂದು-ಮುಂದಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಕ್ಷತ್ರಿಯ ಬಳಿ ಧನುರ್ಬಾಣಗಳಿದ್ದರೆ ಅವರ ಬಲ ಮತ್ತು ಪ್ರತಾಪಗಳು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ. ॥15॥

ಮಹಾಬಾಹುವೇ! ಬಹಳ ಹಿಂದೆ ನಡೆದ ಕಥೆ ಇದು - ಯಾವುದೋ ಪವಿತ್ರ ವನದಲ್ಲಿ ಮೃಗಪಕ್ಷಿಗಳು ಬಹಳ ಆನಂದವಾಗಿದ್ದ ಆ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬ ಸತ್ಯವಾದೀ, ಪವಿತ್ರ ತಪಸ್ವೀ ಇರುತ್ತಿದ್ದನು. ॥16॥ ಅವನ ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ವಿಘ್ನವನ್ನೊಡ್ಡಲು ಶಚೀಪತಿ ಇಂದ್ರನು ಓರ್ವ ಯೋಧನ ರೂಪಧರಿಸಿ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಖಡ್ಗವನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ಒಂದು ದಿನ ಅವನ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಬಂದನು.॥17॥

ಅವನು ಮುನಿಯ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಖಡ್ಗವನ್ನು, ಪವಿತ್ರ ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ ಮುನಿಯ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ ನ್ಯಾಸ ರೂಪವಾಗಿ ಇರಿಸಿದನು. ॥18॥ ಆ ಅಸ್ತ್ರವನ್ನು ಪಡೆದು ಮುನಿಯು ಆ ನ್ಯಾಸರೂಪವಾದ ಖಡ್ಗದ ರಕ್ಷಣೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದನು. ಅವರು ತನ್ನ ವಿಶ್ವಾಸದ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ವನದಲ್ಲಿ ತಿರುಗಾಡುತ್ತಿರುವಾಗಲೂ ಆ ಖಡ್ಗವನ್ನು ಜೊತೆಯಲ್ಲೇ ಇಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದನು. ॥19॥

ನ್ಯಾಸದ ರಕ್ಷಣೆಯಲ್ಲಿ ತತ್ಪರನಾಗಿರುವ ಆ ಮುನಿಯು ಫಲ ಮೂಲಗಳನ್ನು ತರಲು ಹೋದಲೆಲ್ಲ ಆ ಖಡ್ಗವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳದೆ ಹೋಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ॥20॥ ತಪಸ್ಸೇ ಧನವಾಗಿದ್ದ ಆ ಮುನಿಯು ಶಸ್ತ್ರವನ್ನು ಹಿಡಿದೇ ಇರುವುದರಿಂದ ಕ್ರಮವಾಗಿ ತಪಸ್ಸಿನ ನಿಶ್ಚಯ ನಿಂತುಹೋಗಿ ಅವರ ಬುದ್ಧಿಯು ಕ್ರೂರತೆಯಿಂದ ಕೂಡಿತು. ॥21॥ ಮತ್ತು ಅಧರ್ಮವೇ ಅವನನ್ನು ಆವರಿಸಿಬಿಟ್ಟಿತು. ಆ ಮುನಿಯು ಪ್ರಮಾದವಶನಾಗಿ ರೌದ್ರಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ತತ್ಪರನಾದನು ಹಾಗೂ ಆ ಶಸ್ತ್ರದ ಸಹವಾಸದಿಂದ ಅವರಿಗೆ ನರಕಕ್ಕೆ ಹೋಗಬೇಕಾಯಿತು. ॥22॥ ಹೀಗೆ ಶಸ್ತ್ರದ ಸಂಯೋಗವಾದ ಕಾರಣ ಹಿಂದಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಆ ತಪಸ್ವೀ ಮುನಿಗೆ ಇಂತಹ ದುರ್ದೆಶೆ ಭೋಗಿಸಬೇಕಾಯಿತು. ಅಗ್ನಿಯ ಸಂಯೋಗ ಕಟ್ಟಿಗೆಗಳನ್ನು ಸುಡುವುದೇ ಆಗಿರುವಂತೆಯೇ ಶಸ್ತ್ರಗಳ ಸಂಯೋಗವು ಶಸ್ತ್ರಧಾರಿಯ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ವಿಕಾರವನ್ನುಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ॥23॥ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನಿಮ್ಮ ಕುರಿತು ಇರುವ ಸ್ನೇಹ ಮತ್ತು ವಿಶೇಷ ಆದರದಿಂದಾಗಿ ನಾನು ನಿಮಗೆ ಆ ಪ್ರಾಚೀನ ಘಟನೆಯನ್ನು ಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ ಹಾಗೂ ನೀವು ಧನುರ್ಬಾಣಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ಯವುದೇ ರೀತಿಯಿಂದ ವೈರವಿಲ್ಲದ ದಂಡಕಾರಣ್ಯವಾಸೀ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ವಧಿಸುವ ವಿಚಾರ ಮಾಡಬಾರದೆಂದು ನಾನು ಆಗ್ರಹಪಡಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ವೀರವರನೇ! ಅಪರಾಧವಿಲ್ಲದೆಯೇ ಯಾರನ್ನಾದರೂ ಕೊಲ್ಲುವುದು ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಸರಿಯಲ್ಲ ॥24-25॥ ತನ್ನ ಮನ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡ
ಕ್ಷತ್ರಿಯ ವೀರನಿಗೆ ವನದಲ್ಲಿ ಧನುಸ್ಸು ಧರಿಸುವ ಪ್ರಯೋಜನ - ಸಂಕಟದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿರುವ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವಷ್ಟೇ ಆಗಿದೆ. ॥26॥

ಎಲ್ಲಿ ಶಸ್ತ್ರಧಾರಣ, ಎಲ್ಲಿ ವನವಾಸ? ಎಲ್ಲಿ ಕ್ಷತ್ರಿಯರ ಹಿಂಸಾಮಯ ಕಠೋರ ಕರ್ಮ, ಎಲ್ಲಿ ಸಕಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಮೇಲೆ ದಯೆಯಿಡುವ ತಪಸ್ಸು? ಇವು ಪರಸ್ಪರ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ಅನಿಸುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನಾವು ದೇಶಧರ್ಮವನ್ನು ಆದರಿಸಬೇಕು. (ಈಗ ನಾವು ತಪೋರೂಪೀ ದೇಶದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದೇವೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿಯ ಅಹಿಂಸಾಮಯ ಧರ್ಮವನ್ನು ಪಾಲಿಸುವುದೇ ನಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯವಾಗಿದೆ.) ॥27॥ ಕೇವಲ ಶಸ್ತ್ರದ ಸೇವನ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನ ಬುದ್ಧಿಯು ಲೋಭಿ ಮನುಷ್ಯನಂತೆ ಕಲುಷಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನೀವು ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಹೋದ ಮೇಲೆಯೇ ಪುನಃ ಕ್ಷತ್ರಿಯ ಧರ್ಮವನ್ನು ಅನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡಿರಿ.॥28॥ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ವನಕ್ಕೆ ಬಂದ ಮೇಲೆ ನೀವು ಮುನಿವೃತ್ತಿಯಿಂದಲೇ ಇದ್ದರೆ, ಇದರಿಂದ ನನ್ನ ಅತ್ತೆ-ಮಾವಂದಿರಿಗೆ ಅಕ್ಷಯ ಆನಂದವಾಗಬಹುದು. ॥29॥ ಧರ್ಮದಿಂದ ಅರ್ಥಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುತ್ತದೆ, ಧರ್ಮದಿಂದ ಸುಖದ ಉದಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಧರ್ಮದಿಂದಲೇ ಮನುಷ್ಯನು ಎಲ್ಲವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಈ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಧರ್ಮವೇ ಸಾರವಾಗಿದೆ. ॥30॥ ಚತುರ ಮನುಷ್ಯನು ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ವಾನಪ್ರಸ್ಥೋಚಿತ ನಿಯಮಗಳಿಂದ ತನ್ನ ಶರೀರವನ್ನು ಕ್ಷೀಣಗೊಳಿಸಿ, ಪ್ರಯತ್ನ ಪೂರ್ವಕ ಧರ್ಮವನ್ನು ಸಂಪಾದಿಸುತ್ತಾನೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಸುಖದಾಯಕ ಸಾಧನೆಗಳಿಂದ ಸುಖದ ಹೇತು ಭೂತ ಧರ್ಮದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ॥31॥

ಸೌಮ್ಯನೇ! ಪ್ರತಿದಿನ ಶುದ್ಧಚಿತ್ತರಾಗಿ ತಪೋವನದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮದ ಅನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡಿರಿ. ಮೂರುಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಇರುವುದೆಲ್ಲವೂ ನಿಮಗೆ ಯಥಾರ್ಥರೂಪದಿಂದ ತಿಳಿದಿದೆ. ॥32॥ ನಾನು ನಾರಿಯರ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಚಪಲತೆಯಿಂದಲೇ ನಿಮ್ಮಲ್ಲಿ ಈ ಮಾತನ್ನು ನಿವೇದಿಸಿಕೊಂಡಿರುವೆನು. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ನಿಮಗೆ ಧರ್ಮದ ಉಪದೇಶ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಯಾರು ಸಮರ್ಥರಿದ್ದಾರೆ? ತಾವು ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮನೊಡನೆ ಬುದ್ಧಿಪೂರ್ವಕ ವಿಚಾರ ಮಾಡಿರಿ, ಮತ್ತೆ ನಿಮಗೆ ಸರಿಯೆನಿಸಿದಂತೆ ಮಾಡಿರಿ. ॥33॥

ಶ್ರೀ ವಾಲ್ಮೀಕಿವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅರಣ್ಯಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಒಂಭತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥ 9 ॥

ಹತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ

ಶ್ರೀರಾಮನು ಋಷಿಗಳ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ವಧಿಸಲು ಮಾಡಿದ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪುನಃ ದೃಢಪಡಿಸಿದುದು

ತನ್ನ ಸ್ವಾಮಿಯ ಕುರಿತು ಭಕ್ತಿ ಇರಿಸಿದ ವಿದೇಹಕುಮಾರೀ ಸೀತೆಯು ಹೇಳಿದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಸದಾ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾದ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಜಾನಕಿಗೆ ಹೀಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದನು. ॥1॥

ದೇವಿ! ಧರ್ಮವನ್ನು ತಿಳಿದ ಜನಕ ಕಿಶೋರಿ! ನಿನಗೆ ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಸ್ನೇಹವಿದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನೀನು ನನ್ನ ಹಿತದ ಮಾತನ್ನೇ ಹೇಳಿರುವೆ. ಕ್ಷತ್ರಿಯರ ಕುಲಧರ್ಮದ ಉಪದೇಶ ಮಾಡುತ್ತಾ ನೀನು ಹೇಳಿದುದು ನಿನಗೆ ಯೋಗ್ಯವೇ ಅಗಿದೆ. ॥2॥ ದೇವಿ! ನಾನು ನಿನಗೇನು ಉತ್ತರಿಸಲಿ? ಯಾರೂ ದುಃಖಿತರಾಗಿ ಹಾಹಾಕಾರ ಮಾಡುವಂತೆ ಆಗದಿರಲೆಂದೇ, ಯಾರಾದರು ದುಃಖ, ಸಂಕಟದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿದ್ದರೆ ಅವನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಕ್ಷತ್ರಿಯರು ಧನುರ್ಬಾಣಗಳನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ನೀನು ಮೊದಲೇ ಹೇಳಿರುವೆ. ॥3॥ ಸೀತೆ! ದಂಡಕಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಇದ್ದು ಕಠೋರ ವ್ರತವನ್ನು ಪಾಲಿಸುವ ಆ ಮುನಿಗಳು ಬಹಳ ದುಃಖಿತರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನನ್ನನ್ನು ಶರಣಾಗತ ವತ್ಸಲನೆಂದು ತಿಳಿದು ಅವರು ಸ್ವತಃ ನನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು ಶರಣಾಗತರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ॥4॥

ಭೀರು! ಸದಾಕಾಲ ಕಾಡಿನಲ್ಲೇ ಇದ್ದು ಫಲ-ಮೂಲಗಳನ್ನು ತಿನ್ನುವ ಆ ಮುನಿಗಳು ಈ ಕ್ರೂರಕರ್ಮ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಎಂದೂ ಸುಖ ಪಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ಮನುಷ್ಯರ ಮಾಂಸದಿಂದಲೇ ಜೀವನ ನಡೆಸುತ್ತಿರುವ ಈ ಭಯಾನಕ ರಾಕ್ಷಸರು ಅವರನ್ನು ಕೊಂದು ತಿನ್ನುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ॥5॥ ಆ ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ತುತ್ತಾಗಿರುವ ಈ ದಂಡಕಾರಣ್ಯವಾಸೀ ದ್ವಿಜ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮುನಿಗಳು ನಮ್ಮ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು ‘ಪ್ರಭೋ! ನಮ್ಮ ಮೇಲೆ ಅನುಗ್ರಹಮಾಡು’ ಎಂದು ಹೇಳಿದರು. ॥6॥ ಅವರ ಬಾಯಿಯಿಂದ ಹೊರಟ ರಕ್ಷಣೆಯ ಈ ಕೂಗು ಕೇಳಿ ಹಾಗೂ ಅವರ ಆಜ್ಞಾಪಾಲನರೂಪೀ ಸೇವೆಯ ವಿಚಾರ ಮಾಡಿ, ನಾನು ಅವರಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದೆ. ॥7॥

ಮಹರ್ಷಿಗಳೇ! ನಿಮ್ಮಂತಹ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ನಾನೇ ಉಪಸ್ಥಿತನಾಬೇಕಾಗಿತ್ತು , ಆದರೆ ನೀವು ಸ್ವತಃ ತಮ್ಮ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ನನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದಿರುವಿರಿ, ಇದು ನನಗೆ ನಾಚಿಕೆಯ ವಿಷಯವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ತಾವು ಪ್ರಸನ್ನರಾಗಿರಿ. ನಾನು ನಿಮ್ಮ ಯಾವ ಸೇವೆ ಮಾಡಲಿ? ಹೇಳಿರಿ. ಎಂದು ಆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದೆ. ॥8-9॥ ಆಗ ಅವರೆಲ್ಲ ಸೇರಿ ತಮ್ಮ ಮನೋ ಇಂಗಿತವನ್ನು ಹೀಗೆ ಪ್ರಕಟಿಸಿದರು-ಶ್ರೀರಾಮ! ದಂಡಕಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಇಚ್ಛಾನುರೂಪ ಧರಿಸುವ ಅನೇಕ ರಾಕ್ಷಸರಿದ್ದಾರೆ. ಅವರಿಂದ ನಮಗೆ ಬಹಳ ಕಷ್ಟವಾಗುತ್ತಿದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರ ಭಯದಿಂದ ನಮ್ಮನ್ನು ರಕ್ಷಿಸು. ॥10॥ ನಿಷ್ಪಾಪ ರಘುನಂದನ! ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರದ ಸಮಯ ಬಂದಾಗ ಹಾಗೂ ಪರ್ವದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಈ ಅತ್ಯಂತ ದುರ್ಧರ್ಷ ಮಾಂಸಭೋಜಿ ರಾಕ್ಷಸರು ನಮ್ಮನು ಹಿಂಸಿಸುತ್ತಾರೆ. ॥11॥ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಆಕ್ರಾಂತರಾದ ತಪಸ್ವೀ, ತಾಪಸರಾದ ನಾವು ಸದಾ ನಮಗಾಗಿ ಯಾವುದಾದರೂ ಆಶ್ರಮವನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಾ ಇರುತ್ತೇವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನೇ ನಮಗೆ ಆಶ್ರಯನಾಗಿರುವೆ. ॥12॥

ರಘುನಂದನ! ತಪಸ್ಸಿನ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಇಚ್ಛಾನುಸಾರ ಈ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ವಧಿಸಲು ಸಮರ್ಥರಾಗಿದ್ದರೂ, ಚಿರಕಾಲದಿಂದ ಗಳಿಸಿದ ತಪಸ್ಸನ್ನು ಹಾಳುಮಾಡಲು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸದಾಕಾಲ ಅನೇಕ ವಿಘ್ನಗಳು ಬರುತ್ತಾ ಇರುತ್ತವೆ ಹಾಗೂ ಇದರ ಸಂಪಾದನೆ ಬಹಳ ಕಷ್ಟವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ॥13-14॥ ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ತುತ್ತಾದರೂ ನಾವು ಅವರಿಗೆ ಶಾಪ ಕೊಡದಿರುವ ಕಾರಣ ಇದೇ ಆಗಿದೆ. ಅದರಿಂದ ದಂಡಕಾರಣ್ಯವಾಸೀ ನಿಶಾಚರರಿಂದ ಪೀಡಿತರಾದ ನಮ್ಮನ್ನು ಸಹೋದರ ಸಹಿತ ನೀನು ರಕ್ಷಿಸು; ಏಕೆಂದರೆ ಈ ವನದಲ್ಲಿ ಈಗ ನೀನೇ ರಕ್ಷಕನಾಗಿರುವೆ. ॥15॥ ಜನಕನಂದಿನೀ! ದಂಡಕಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಋಷಿಗಳ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ನಾನು ಪೂರ್ಣರೂಪದಿಂದ ಅವರನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿರುವೆ. ॥16॥ ಮುನಿಗಳ ಮುಂದೆ ಹೀಗೆ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿ ಈಗ ನಾನು ಬದುಕಿರುವಾಗಲೇ ಈ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಹೇಗೆ ಸುಳ್ಳಾಗಿಸಲಿ? ಏಕೆಂದರೆ ಸತ್ಯ ಪಾಲನೆಯು ನನಗೆ ಸದಾ ಪ್ರಿಯವಾಗಿದೆ. ॥17॥ ಸೀತೆ! ನಾನು ಬೇಕಾದರೆ ನನ್ನ ಪ್ರಾಣ ಬಿಡಬಲ್ಲೆ, ನಿನ್ನನ್ನು ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನೂ ತ್ಯಜಿಸಬಲ್ಲೆನು, ಆದರೆ ನನ್ನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗಾಗಿ ಮಾಡಿದ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ನಾನು ಎಂದಿಗೂ ಮುರಿಯಲಾರೆನು. ॥18॥ ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಋಷಿಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವುದು ನನ್ನ ಅವಶ್ಯಕ ಕರ್ತವ್ಯವಾಗಿದೆ. ವಿದೇಹನಂದಿನೀ! ಋಷಿಗಳು ಹೇಳದಿದ್ದರೂ ಅವರನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಬೇಕಾಗಿತ್ತು. ಹಾಗಿರುವಾಗ ಅವರು ಸ್ವತಃ ಬಂದು ಹೇಳಿದರು ಹಾಗೂ ನಾನು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನೂ ಮಾಡಿದಾಗ ಈಗ ಅವರ ರಕ್ಷಣೆಯಿಂದ ಹೇಗೆ ಪರಾಙ್ಮುಖನಾಗಲಿ?॥19॥

ಸೀತೆ! ನೀನು ಸ್ನೇಹ ಮತ್ತು ಸೌಹಾರ್ದದಿಂದ ಹೇಳಿದ ಮಾತಿನಿಂದ ನಾನು ಸಂತುಷ್ಟನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ಏಕೆಂದರೆ ತನಗೆ ಪ್ರಿಯವಲ್ಲದುದನ್ನು ಯಾರೂ ಇತರರಿಗೆ ಉಪದೇಶ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ॥20॥ ಶೋಭನೇ! ನೀನು ಹೇಳಿದುದು ನಿನಗೆ ಯೋಗ್ಯವೇ ಆಗಿದೆ ಹಾಗೂ ನಿನ್ನ ಕುಲಕ್ಕೂ ಸರ್ವಥಾ ಅನುರೂಪವಾಗಿದೆ. ನೀನು ನನ್ನ ಸಹ ಧರ್ಮಿಣಿಯಾಗಿರುವೆ ಮತ್ತು ನನಗೆ ಪ್ರಾಣಗಳಿಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಿಯವಾಗಿರುವೆ. ॥21॥ ಮಹಾತ್ಮಾ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ತನ್ನ ಪ್ರಿಯೆ ಮಿಥಿಲೇಶ ಕುಮಾರೀ ಸೀತೆಯಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಧನುರ್ಬಾಣಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಂದಿಗೆ ರಮಣೀಯ ತಪೋವನದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸತೊಡಗಿದನು. ॥22॥

ಶ್ರೀ ವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅರಣ್ಯಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಹತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥ 10 ॥

ಹನ್ನೊಂದನೆಯ ಸರ್ಗ

ಪಂಚಾಪ್ಸರ ತೀರ್ಥ ಮತ್ತು ಮಾಂಡಕರ್ಣಿಯ ಕಥೆ, ವಿಧ-ವಿಧವಾದ ಆಶ್ರಮಗಳನ್ನು ಸಂದರ್ಶಿಸಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ಸುತೀಕ್ಷ್ಣರ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಹಿಂದಿರುಗಿದುದು, ಸ್ವಲ್ಪ ಕಾಲ ಅಲ್ಲಿಯೇ ತಂಗಿದ್ದು, ಸುತೀಕ್ಷ್ಣರ ಅಪ್ಪಣೆಯನ್ನು ಪಡೆದು ಅಗಸ್ತ್ಯರ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಸೀತಾ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರೊಡನೆ ತೆರಳಿದುದು, ಅಗಸ್ತ್ಯರ ಪ್ರಭಾವದ ವರ್ಣನೆ

ಅನಂತರ ಮುಂದೆ ಶ್ರೀರಾಮ ನಡೆದನು, ನಡುವಿನಲ್ಲಿ ಪರಮಸುಂದರಿ ಸೀತೆ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದಳು ಮತ್ತು ಹಿಂದುಗಡೆ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಧನುಷ್ಯವನ್ನು ಹಿಡಿದು ಲಕ್ಷ್ಮಣ ನಡೆಯತೊಡಗಿದನು. ॥1॥ ಸೀತೆಯೊಂದಿಗೆ ಆ ಇಬ್ಬರೂ ಸಹೋದರರು ಬಗೆ-ಬಗೆಯ ಪರ್ವತ ಶಿಖರಗಳನ್ನು, ವನಗಳನ್ನು, ನಾನಾ ವಿಧದ ರಮಣೀಯ ನದಿಗಳನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ ಮುಂದೆ ಸಾಗುತ್ತಿದ್ದರು. ॥2॥ ಕೆಲವು ಕಡೆ ನದೀತೀರಗಳಲ್ಲಿ ಸಾರಸ-ಚಕ್ರವಾಕ ವಿಹರಿಸುತ್ತಿದ್ದವು, ಕೆಲವೆಡೆ ಅರಳಿದ ಕಮಲಗಳಿಂದ ಮತ್ತು ಜಲಚರ ಪಕ್ಷಿಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಸರೋವರಗಳು ಶೋಭಿಸುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಅವರು ನೋಡಿದರು. ॥3॥

ಕೆಲವೆಡೆ ಚುಕ್ಕೆಗಳುಳ್ಳ ಜಿಂಕೆಗಳು ಗುಂಪುಕಟ್ಟಿಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದವು, ಕೆಲವೆಡೆ ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ಕೋಡುಗಳುಳ್ಳ ಮದನೋನ್ಮತ್ತ ಕಾಡುಕೋಣಗಳು ಹಾಗೂ ಕೊರೆದಾಡೆಗಳುಳ್ಳ ಕಾಡುಹಂದಿಗಳು, ವೃಕ್ಷಗಳ ವೈರಿಗಳಾದ ಉದ್ದದಂತಗಳುಳ್ಳ ಆನೆಗಳು ಕಂಡುಬರುತ್ತಿದ್ದವು. ॥4॥ ಬಹಳ ದೂರ ಪ್ರಯಾಣಿಸಿದಾಗ ಸೂರ್ಯನು ಅಸ್ತಾಚಲಕ್ಕೆ ಹೋದಾಗ ಅವರು ಮೂವರೂ ಒಂದೊಂದು ಯೋಜನ ಉದ್ದ - ಅಗಲವಾದ ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ಸುಂದರ ಸರೋವರವನ್ನು ಒಟ್ಟಿಗೆ ನೋಡಿದರು. ॥5॥ ಆ ಸರೋವರವು ಕೆಂಪು ಮತ್ತು ಬಿಳಿಯ ಕಮಲಗಳಿಂದ ತುಂಬಿತ್ತು, ಅದರಲ್ಲಿ ಕ್ರೀಡಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಆನೆಗಳ ಗುಂಪು ಅದರ ಶೋಭೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿದ್ದವು. ಸಾರಸ, ರಾಜಹಂಸ ಹಾಗೂ ಕಲಹಂಸ ಮೊದಲಾದ ಪಕ್ಷಿಗಳಿಂದ ಹಾಗೂ ನೀರಿನಲ್ಲೇ ಇರುವ ಮೀನು ಮೊದಲಾದ ಜಲಚರಗಳಿಂದ ಅದು ವ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿರುವಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು. ॥6॥ ಸ್ವಚ್ಛವಾದ ತಿಳಿನೀರಿನಿಂದ ತುಂಬಿದ ಆ ರಮಣೀಯ ಸರೋವರದಿಂದ ಸಂಗೀತ ಮತ್ತು ವಾದ್ಯಗಳ ಧ್ವನಿಗಳು ಕೇಳಿಬರುತ್ತಿತ್ತು, ಆದರೆ ಯಾರೂ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ॥7॥ ಆಗ ಶ್ರೀರಾಮ ಮತ್ತು ಮಹಾರಥಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಕುತೂಹಲದಿಂದ ತಮ್ಮ ಜೊತೆಗಿದ್ದ ಧರ್ಮಭತರೆಂಬ ಮುನಿಯ ಬಳಿ ಕೇಳಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು. ॥8॥ ಮಹಾಮುನಿಯೇ! ಅತ್ಯಂತ ಅದ್ಭುತವಾದ ಈ ಸಂಗೀತದ ಧ್ವನಿ ಕೇಳಿ ನಮಗೆಲ್ಲರಿಗೂ ಬಹಳ ಕುತೂಹಲ ಉಂಟಾಗಿದೆ. ಇದೇನು ಎಂಬುದನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿಸಿರಿ. ॥9॥

ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಧರ್ಮಾತ್ಮ ಧರ್ಮಭೃತರೆಂಬ ಮುನಿಯು ಕೂಡಲೆ ಆ ಸರೊವರದ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು. ॥10॥ ಶ್ರೀರಾಮಾ! ಇದು ಪಂಚಾಪ್ಸರ ಎಂಬ ಸರೋವರವಾಗಿದೆ. ಇದು ಸದಾ ಆಳವಾದ ನೀರಿನಿಂದ ತುಂಬಿರುತ್ತದೆ. ಮಾಂಡಕರ್ಣಿ ಎಂಬ ಮುನಿಯು ತನ್ನ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಇದನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದ್ದರು. ॥11॥

ಮಹಾಮುನಿ ಮಾಂಡಕರ್ಣಿಯು ಒಂದು ಜಲಾಶಯದಲ್ಲಿ ಇದ್ದು ಕೇವಲ ವಾಯುವನ್ನೇ ಕುಡಿಯುತ್ತಾ ಹತ್ತು ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳವರೆಗೆ ತೀವ್ರ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿದ್ದರು. ॥12॥ ಆಗ ಅಗ್ನಿಯೇ ಮೊದಲಾದ ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳು ಅವರ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ದುಃಖಿತರಾಗಿ ಒಂದೆಡೆ ಸೇರಿ ಪರಸ್ಪರ ಹೀಗೆ ಮಾತನಾಡಿಕೊಂಡರು. ॥13॥

ಈ ಮುನಿಯು ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಯಾರದಾದರೂ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಕಸಿದುಕೊಳ್ಳಲು ಬಯಸಿದಂತೆ ಅನಿಸುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಯೋಚಿಸಿ ಆ ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಉದ್ವಿಗ್ನರಾದರು. ॥14॥ ಆಗ ಅವರ ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ವಿಘ್ನವನ್ನುಂಟುಮಾಡಲು ಸಮಸ್ತ ದೇವತೆಗಳು ವಿದ್ಯುತ್ತಿನಂತೆ ಅಂಗಕಾಂತಿ ಇದ್ದು ಚಂಚಲರಾದ ಐವರು ಪ್ರಧಾನ ಅಪ್ಸರೆಯರನ್ನು ನಿಯುಕ್ತಗೊಳಿಸಿದರು. ॥15॥ ಅನಂತರ ಲೌಕಿಕ ಮತ್ತು ಪಾರಲೌಕಿಕ ಧರ್ಮಾಧರ್ಮದ ಜ್ಞಾನ ಪ್ರಾಪ್ತಮಾಡಿಕೊಂಡ ಆ ಮುನಿಯನ್ನು ಈ ಐದು ಅಪ್ಸರೆಯರು ದೇವತೆಗಳ ಕಾರ್ಯ ಸಿದ್ಧಿಗೊಳಿಸಲು ಕಾಮಕ್ಕೆ ಅಧೀನರಾಗಿಸಿದರು. ॥16॥ ಮುನಿಯ ಪತ್ನಿಯರಾಗಿ ಆ ಐದು ಅಪ್ಸರೆಯರೇ ಇಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತಾರೆ. ಅವರಿಗೆ ಇರಲು ಈ ಸರೋವರದೊಳಗೆ ಮನೆ ನಿರ್ಮಾಣಮಾಡಲಾಗಿದೆ, ಅದು ನೀರಿನ ಒಳಗೆ ಅಡಗಿಕೊಂಡಿದೆ. ॥17॥ ಅದೇ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತಾ ತಪಸ್ಸಿನ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಯುವಕರಾದ ಮುನಿಯನ್ನು ಐದು ಅಪ್ಸರೆಯರು ತಮ್ಮ ಸೇವೆಯಿಂದ ಸಂತುಷ್ಟಗೊಳಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ॥18॥ ಕ್ರೀಡಾ ವಿಹಾರದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವ ಆ ಅಪ್ಸರೆಯರ ವಾದ್ಯಗಳ ಈ ಧ್ವನಿಯು ಕೇಳಿ ಬರುತ್ತಿದೆ. ಜೊತೆಗೆ ಆಭರಣಗಳ ಧ್ವನಿಗಳೂ ಬೆರೆತುಕೊಂಡಿವೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಅವರ ಸಂಗಿತದ ಮಧುರ ಧ್ವನಿಯೂ ಕೇಳಿಬರುತ್ತಿದೆ. ॥19॥ ಸಹೋದರನೊಂದಿಗೆ ಮಹಾಯಶಸ್ವೀ ಶ್ರೀರಘುನಾಥನು ಆ ಭವಿತಾತ್ಮ ಮಹರ್ಷಿಯ ಈ ಕಥೆಯನ್ನು ‘ಇದಾದರೋ ಬಹಳ ಆಶ್ಚರ್ಯದ ಮಾತಾಗಿದೆ.’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದನು. ॥20॥ ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನಿಗೆ ಒಂದು ಆಶ್ರಮಗಳ ಗುಂಪು ಕಂಡುಬಂತು. ಅಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಕುಶ, ನಾರುಮಡಿಗಳು ಹರಡಿಕೊಂಡಿದ್ದವು. ಆ ಆಶ್ರಮಗಳು ಬ್ರಹ್ಮತೇಜದಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಿತವಾಗಿದ್ದವು. ॥21॥ ವಿದೇಹನಂದಿನೀ ಸೀತೆ ಹಾಗೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಂದಿಗೆ ಆ ತೇಜಸ್ವೀ ಆಶ್ರಮಮಂಡಲವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಕಕುತ್ಸ್ಥಕುಲಭೂಷಣ ಶ್ರೀರಾಮನು ಆಗ ಸುಖವಾಗಿ ವಾಸಿಸಿದನು. ಅಲ್ಲಿಯ ಮಹರ್ಷಿಗಳು ಅವನನ್ನು ಬಹಳವಾಗಿ ಆದರಿಸಿ ಸತ್ಕರಿಸಿದರು. ॥22॥ ಅನಂತರ ಮಹಾನ್ ಅಸ್ತ್ರಗಳ ಜ್ಞಾತಾ ಶ್ರೀರಾಮನು ಒಂದಾದ ಮೇಲೊಂದು ಎಲ್ಲ ತಪಸ್ವಿ ಮುನಿಗಳ ಆಶ್ರಮಗಳಿಗೆ ಹೋದನು. ಈ ಮೊದಲೂ ವಾಸಿಸಿದವರಲ್ಲಿಯೂ ಅವರ ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ನೋಡಿ ಎರಡನೆಯ ಬಾರಿಯೂ ಹೋದನು. ॥23॥ ಕೆಲವೆಡೆ ಹತ್ತು ತಿಂಗಳು, ಕೆಲವೆಡೆ ವರ್ಷವಿಡೀ, ಕೆಲವೆಡೆ ನಾಲ್ಕು ತಿಂಗಳು, ಕೆಲವೆಡೆ ಐದು ಆಥವಾ ಆರುತಿಂಗಳು, ಕೆಲವೆಡೆ ಇದಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಏಳುತಿಂಗಳು, ಕೆಲವೆಡೆ ಅದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಎಂಟುತಿಂಗಳು, ಕೆಲವೆಡೆ ಎಂಟೂವರೆ ತಿಂಗಳು, ಕೆಲವೆಡೆ ಮೂರು ತಿಂಗಳು ಮತ್ತು ಕೆಲವೆಡೆ ಹನ್ನೆರಡು ತಿಂಗಳುವರೆಗೆ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಸುಖವಾಗಿ ವಾಸಿಸಿದನು. ॥24-25॥ ಹೀಗೆ ಮುನಿಗಳ ಆಶ್ರಮಗಳಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತಾ, ಅನುಕೂಲತೆಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾ ಆನಂದದ ಅನುಭವ ಪಡೆಯುತ್ತಾ, ಅವನ ಹತ್ತು ವರ್ಷಗಳು ಕಳೆದು ಹೋದವು. ॥26॥ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಸುತ್ತಾಡುತ್ತಾ ಧರ್ಮಜ್ಞನಾದ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನು ಸೀತೆಯೊಂದಿಗೆ ಪುನಃ ಸುತೀಕ್ಷ್ಣರ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಮರಳಿ ಬಂದನು. ॥27॥ ಶತ್ರುದಮನನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನು ಆ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಬಂದು ಅಲ್ಲಿರುವ ಮುನಿಗಳಿಂದ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಸಮ್ಮಾನಿತನಾಗಿ ಅಲ್ಲಿಯೂ ಕೆಲವು ಕಾಲದವರೆಗೆ ತಂಗಿದನು. ॥28॥ ಆ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಇರುವಾಗ ಶ್ರೀರಾಮನು ಒಂದು ದಿನ ಮಹಾಮುನಿ ಸುತಿಕ್ಷ್ಣರ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ವಿನೀತಭಾವದಿಂದ ಕೇಳಿದನು - ॥29॥

ಪೂಜ್ಯರೇ! ಪ್ರತಿದಿನ ಮಾತುಕತೆಯಾಡುವ ಈ ವನದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೋ ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠ ಅಗಸ್ತ್ಯರು ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ನಾನು ಜನರಿಂದ ಕೇಳಿದ್ದೆ. ಆದರೆ ಈ ವನದ ವಿಶಾಲತೆಯಿಂದಾಗಿ ಆ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ನಾನು ತಿಳಿದಿಲ್ಲ. ॥30-31॥ ಆ ಧೀಮಂತ ಮಹರ್ಷಿಯ ಸುಂದರ ಆಶ್ರಮ ಎಲ್ಲಿದೆ? ನಾನು ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಮತ್ತು ಸೀತೆಯೊಂದಿಗೆ ಭಗವಾನ್ ಅಗಸ್ತ್ಯರನ್ನು ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸಲು, ಆ ಮುನೀಶ್ವರರಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಅವರ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಹೋಗಬೇಕೆಂಬ ಈ ಮನೋರಥವು ನನ್ನ
ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸುತ್ತುತ್ತಾ ಇದೆ. ॥32-33॥ ನಾನೂ ಮುನಿವರ ಅಗಸ್ತ್ಯರ ಸೇವೆ ಮಾಡಬೇಕೆಂದು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ಧರ್ಮಾತ್ಮ ಶ್ರೀರಾಮನ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಸುತೀಕ್ಷ್ಣ ಮುನಿಗಳು ಬಹಳ ಆನಂದಿತರಾಗಿ ದಶರಥ ನಂದನನಲ್ಲಿ ಇಂತೆಂದರು- ॥34॥ ರಘುನಂದನ! ನಾನೂ ಕೂಡ ಲಕ್ಷ್ಮಣಸಹಿತ ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಇದನ್ನೇ ಹೇಳಬೇಕೆಂದಿದ್ದೆ. ನೀನು ಸೀತಾಸಹಿತ ಮಹರ್ಷಿ ಅಗಸ್ತ್ಯರ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗು. ಈಗ ನೀನೇ ಸ್ವತಃ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗಲು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಕೇಳಿದುದು ಸೌಭಾಗ್ಯದ ಮಾತಾಗಿದೆ. ॥35-36॥ ಶ್ರೀರಾಮಾ! ಮಹಾಮುನಿ ಅಗಸ್ತ್ಯರು ಇರುವ ಆಶ್ರಮದ ಜಾಗವನ್ನು ನಾನು ಈಗಲೇ ನಿನಗೆ ತಿಳಿಸುತ್ತೇನೆ. ಅಯ್ಯಾ! ಈ ಆಶ್ರಮದಿಂದ ನಾಲ್ಕು ಯೋಜನ ದಕ್ಷಿಣಕ್ಕೆ ಹೋದರೆ ಅಲ್ಲಿ ನಿನಗೆ ಅಗಸ್ತ್ಯರ ತಮ್ಮನ ಬಹಳ ದೊಡ್ಡ ಸುಂದರ ಆಶ್ರಮ ಸಿಗುವುದು. ॥37॥ ಅಲ್ಲಿಯ ವನದ ಭೂಮಿ ಸಮತಟ್ಟಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಪಿಪ್ಪಲೀವನದಿಂದ ಆಶ್ರಮ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಹೇರಳವಾಗಿ ಫಲ-ಪುಷ್ಪಗಳಿವೆ. ನಾನಾ ವಿಧದ ಪಕ್ಷಿಗಳ ಕಲರವದಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು ರಮಣೀಯ ಆಶ್ರಮದ ಬಳಿ ಬಗೆ-ಬಗೆಯ ಜಲಭರಿತ ಕಮಲ ಸರೋವರಗಳು ಇವೆ. ಹಂಸ ಕಾರಂಡವ ಮೊದಲಾದ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ತುಂಬಿದ್ದು, ಚಕ್ರವಾಕಗಳೂ ಅವುಗಳ ಶೋಭೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿದೆ. ॥38-39॥

ಶ್ರೀರಾಮಾ! ನೀನು ಒಂದು ರಾತ್ರೆ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿದ್ದು ಪ್ರಾತಃಕಾಲ ಆ ವನಖಂಡದ ಬದಿಯಿಂದ ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕಿನತ್ತ ಹೋಗು. ಹೀಗೆ ಒಂದು ಯೋಜನ ಮುಂದೆ ಹೋದಾಗ ಅನೇಕಾನೇಕ ವೃಕ್ಷಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುವ ರಮಣೀಯ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಅಗಸ್ತ್ಯಮುನಿಯ ಆಶ್ರಮ ಸಿಗುವುದು. ॥40-41॥ ಅಲ್ಲಿ ವಿದೇಹನಂದಿನೀ ಸೀತೆ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ನಿನ್ನೊಂದಿಗೆ ಆನಂದವಾಗಿ ಸಂಚರಿಸುವರು. ಏಕೆಂದರೆ ಅಸಂಖ್ಯ ವೃಕ್ಷಗಳಿಂದ ಸುಶೋಭಿತ ಆ ವನಪ್ರಾಂತವು ಬಹಳ ರಮಣೀಯವಾಗಿದೆ. ॥42॥

ಮಹಾಮತೇ! ನೀನು ಮಹಾಮುನಿ ಅಗಸ್ತ್ಯರನ್ನು ದರ್ಶಿಸುವ ನಿಶ್ಚಯ ಮಾಡಿರುವೆಯಾದರೆ ಇಂದೇ ಪ್ರಯಾಣವನ್ನು ನಿಶ್ಚಯಿಸು. ॥43॥ ಮುನಿಯ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಸಹಿತ ಶ್ರೀರಾಮನು ಅವರಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ಸೀತೆ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣರೊಂದಿಗೆ ಅಗಸ್ತ್ಯರ ಆಶ್ರಮದ ಕಡೆಗೆ ಹೊರಟನು. ॥44॥ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿದ ಚಿತ್ರ-ವಿಚಿತ್ರ ವನಗಳನ್ನು, ಮೇಘಮಾಲೆಗಳಂತಿರುವ ಪರ್ವತ ಪಂಕ್ತಿಗಳನ್ನು, ಸರೋವರಗಳನ್ನು ನದಿಗಳನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ ಅವರು ಮುಂದಕ್ಕೆ ನಡೆದರು. ॥45॥ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಸುತೀಕ್ಷ್ಣರು ತಿಳಿಸಿರುವ ಮಾರ್ಗದಿಂದ ಸುಖವಾಗಿ ನಡೆಯುತ್ತಾ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಅತ್ಯಂತ ಹರ್ಷಗೊಂಡು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು - ॥46॥ ಸುಮಿತ್ರಾನಂದನನೇ! ಖಂಡಿತವಾಗಿಯೇ ಪುಣ್ಯಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಅನುಷ್ಠಾನಮಾಡುವ ಮಹಾತ್ಮಾ ಅಗಸ್ತ್ಯಮುನಿಯ ತಮ್ಮನ ಆಶ್ರಮ ಇಲ್ಲಿ ಕಂಡು ಬರುತ್ತಿದೆ.॥47॥ ಏಕೆಂದರೆ ಸುತೀಕ್ಷ್ಣರು ತಿಳಿಸಿದಂತೆಯೇ ವನದ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹೂವು-ಹಣ್ಣುಗಳ ಭಾರದಿಂದ ಬಾಗಿದ ಸಾವಿರಾರು ಪರಿಚಿತ ವೃಕ್ಷಗಳು ಇಲ್ಲಿ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿವೆ. ॥48॥ ಈ ವನದಲ್ಲಿ ಹಣ್ಣಾದ ಪೀಪಲಿಗಳ ಸುಗಂಧವು ವಾಯುವಿ ನಿಂದ ಪ್ರೇರಿತವಾಗಿ ಈ ಕಡೆಯೇ ಬರುತ್ತಿದೆ. ಇದರಿಂದ ಕಟುರಸದ ಉದಯವಾಗುತ್ತಾ ಇದೆ. ॥49॥ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಕಟ್ಟಿಗೆಗಳ ರಾಶಿಗಳು ಕಂಡುಬರುತ್ತಿವೆ ಮತ್ತು ಕತ್ತರಿಸಿದ ವೈಢೂರ್ಯಮಣಿಯಂತೆ ಬಣ್ಣದ ಕುಶಗಳು ಕಣ್ಣಿಗೆ ಬೀಳುತ್ತಿವೆ. ॥50॥

ಇದೋ ನೋಡು, ಕಾಡಿನ ನಡುವೆ ಆಶ್ರಮದ ಅಗ್ನಿಯ ಹೊಗೆ ಏಳುತ್ತಿರುವುದು ಕಂಡುಬರುತ್ತಿದೆ. ಅದರ ತುದಿಯು ಕಪ್ಪು ಮೋಡಗಳ ಮೇಲ್ಭಾಗದಂತೆ ತೋರುತ್ತಿದೆ. ॥51॥ ಇಲ್ಲಿಯ ಏಕಾಂತ ಹಾಗೂ ಪವಿತ್ರ ತೀರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ ಬಂದಿರುವ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಸ್ವತಃ ಹೆಕ್ಕಿ ತಂದ ಹೂವುಗಳಿಂದ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಪೂಜೆ ಅರ್ಪಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ॥52॥ ಸೌಮ್ಯನೇ! ನಾನು ಸುತೀಕ್ಷ್ಣರ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿದಂತೆಯೇ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿಯೂ ಇದು ಅಗಸ್ತ್ಯರ ತಮ್ಮನ ಆಶ್ರಮವೇ ಆಗಿದೆ.॥53॥ ಇವರ ಅಣ್ಣ ಪುಣ್ಯಕರ್ಮ ಅಗಸ್ತ್ಯರು ಸಮಸ್ತ ಲೋಕಗಳ ಹಿತದ ಕಾಮನೆಯಿಂದ ಮೃತ್ಯುಸ್ವರೂಪಿ ವಾತಾಪಿ ಮತ್ತು ಇಲ್ವಲರನ್ನು ಕೂಡಲೇ ದಮನ ಮಾಡಿ ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಲು ಯೋಗ್ಯವಾಗಿಸಿದರು. ॥54॥ ಒಂದು ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿ ಕ್ರೂರ ಸ್ವಭಾವದ ವಾತಾಪಿ ಮತ್ತು ಇಲ್ವಲ ಇವರಿಬ್ಬರೂ ಸಹೋದರರು ಒಟ್ಟಿಗೆ ಇರುತ್ತಿದ್ದರು. ಇವರಿಬ್ಬರೂ ಮಹಾ ಅಸುರರು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು ಹತ್ಯೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ॥55॥ ನಿರ್ದಯಿ ಇಲ್ವಲನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣನ ರೂಪ ಧರಿಸಿ ಸಂಸ್ಕೃತದಲ್ಲೇ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾ ಹೋಗಿ ಶ್ರಾದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು ನಿಮಂತ್ರಣಕೊಡುತ್ತಿದ್ದನು; ಮತ್ತೆ ಮೇಷ (ಜೀವಶಾಕ)ದ ರೂಪ ಧರಿಸಿರುವ ತನ್ನ ತಮ್ಮ ವಾತಾಪಿಯನ್ನು ಸಂಸ್ಕರಿಸಿ ಶ್ರಾದ್ಧಕಲ್ಪೋಕ್ತ ವಿಧಿಯಿಂದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ತಿನ್ನಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ॥56-57॥ ಆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಊಟ ಮಾಡಿದಾಗ ಇಲ್ವಲನು ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ‘ವಾತಾಪಿ ಹೊರ ಬಾ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದನು. ॥58॥ ಅಣ್ಣನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ವಾತಾಪಿಯು ಮೇಕೆಯಂತೆ ಮೇ-ಮೇ ಧ್ವನಿಮಾಡುತ್ತಾ ಆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಹೊಟ್ಟೆಯನ್ನು ಸೀಳಿಕೊಂಡು ಹೊರಬರುತ್ತಿದ್ದನು. ॥59॥ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಇಚ್ಛಾನುಸಾರ ರೂಪ ಧರಿಸುವ ಆ ಮಾಂಸಭಕ್ಷಿ ಅಸುರರು ಪ್ರತಿದಿನ ಸಾವಿರಾರು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು ವಿನಾಶ ಮಾಡಿದರು.॥60॥ ಆಗ ದೇವತೆಗಳ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯಂತೆ ಮಹರ್ಷಿ ಅಗಸ್ತ್ಯರು ಶ್ರಾದ್ಧದಲ್ಲಿ ಶಾಕ ರೂಪಧಾರೀ ಆ ಮಹಾ ಅಸುರನನ್ನು ತಿಳಿದು ತಿಳಿದು ಭಕ್ಷಿಸಿದರು. ॥61॥ ಅನಂತರ ಶ್ರಾದ್ಧಕರ್ಮ ನೆರವೇರಿತು ಎಂದು ಹೇಳಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಅವನೇಜನದ ಜಲವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಇಲ್ವಲನು ತಮ್ಮನನ್ನು ಸಂಬೋಧಿಸಿ ‘ಹೊರಗೆ ಬಾ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ॥62॥ ಹೀಗೆ ತಮ್ಮನನ್ನು ಕರೆಯುತ್ತಿರುವ ಆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಘಾತಿ ಅಸುರನಲ್ಲಿ ಧೀಮಂತರಾದ ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠ ಅಗಸ್ತ್ಯರು ನಗುತ್ತಾ ಹೇಳಿದರು ॥63॥ ಜೀವ ಶಾಕರೂಪ ಧಾರೀ ನಿನ್ನ ತಮ್ಮ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ನಾನು ತಿಂದು ಜೀರ್ಣಿಸಿಕೊಂಡೆ, ಅವನಾದರೋ ಯಮಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋದನು. ಈಗ ಅವನಲ್ಲಿ ಹೊರಗೆ ಬರುವ ಶಕ್ತಿ ಇಲ್ಲ. ॥64॥ ತಮ್ಮನ ಮೃತ್ಯುವನ್ನು ಸೂಚಿಸುವ ಮುನಿಯ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಆ ನಿಶಾಚರನು ಕ್ರೋಧಗೊಂಡು ಅವರನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಮುಂದಾದನು. ॥65॥ ಅವನು ದ್ವಿಜರಾಜ ಅಗಸ್ತ್ಯರ ಮೇಲೆ ಆಕ್ರಮಣ ಮಾಡಿದಾಕ್ಷಣ ಉದ್ದೀಪ್ತ ತೇಜವುಳ್ಳ ಆ ಮುನಿಯು ತನ್ನ ಅಗ್ನಿತುಲ್ಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಆ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ಸುಟ್ಟುಹಾಕಿದರು. ಹೀಗೆ ಅವನ ಮೃತ್ಯುವಾಯಿತು. ॥66॥ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಮೇಲೆ ಕೃಪೆಮಾಡಿ ಇಂತಹ ದುಷ್ಕರ ಕರ್ಮಮಾಡಿದ ಮಹರ್ಷಿ ಅಗಸ್ತ್ಯರ ಸೋದರನದೇ ಈ ಆಶ್ರಮವಾಗಿದೆ. ಅದು ಸರೋವರ, ವನಗಳಿಂದ ಸುಶೋಭಿತವಾಗಿದೆ. ॥67॥ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿರುವಾಗಲೇ, ಸೂರ್ಯನು ಅಸ್ತನಾಗಿ ಸಂಧ್ಯಾಸಮಯ ಆಯಿತು. ॥68॥ ಆಗ ಸಹೋದರ ನೊಡನೆ ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಸಾಯಂ ಸಂಧ್ಯಾವಂದನೆ ಮಾಡಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ಆಶ್ರಮವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಆ ಮಹರ್ಷಿಯ ಚರಣಗಳಲ್ಲಿ ಮಸ್ತಕವನ್ನು ಚಾಚಿದನು. ॥69॥

ಮುನಿಯು ಅವರನ್ನು ಯಥಾವತ್ತಾಗಿ ಆದರಿಸಿ ಸತ್ಕರಿಸಿದರು. ಸೀತೆ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಸಹಿತ ಶ್ರೀರಾಮನು ಅಲ್ಲಿ ಫಲ-ಮೂಲಗಳನ್ನು ತಿಂದು ಅಂದಿನ ಇರುಳನ್ನು ಆ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಕಳೆದನು. ॥70॥ ರಾತ್ರಿ ಕಳೆದು ಸೂರ್ಯೋದಯವಾದಾಗ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಅಗಸ್ತ್ಯರ ತಮ್ಮನ ಬಳಿ ಅಪ್ಪಣೆ ಬೇಡುತ್ತಾ ಹೇಳಿದನು. ॥71॥

ಪೂಜ್ಯರೇ! ನಾನು ನಿಮ್ಮ ಚರಣಗಳಲ್ಲಿ ವಂದಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ಇಲ್ಲಿ ರಾತ್ರಿಯನ್ನು ಸುಖವಾಗಿ ಕಳೆದಿರುವೆನು. ಈಗ ನಿಮ್ಮ ಅಣ್ಣ ಮುನಿವರ್ಯ ಅಗಸ್ತ್ಯರ ದರ್ಶನಕ್ಕಾಗಿ ಹೋಗುವೆನು ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನಿಮ್ಮಿಂದ ಅಪ್ಪಣೆಯನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ॥72॥ ಆಗ ಮಹರ್ಷಿಯು ‘ಬಹಳ ಒಳ್ಳೆಯದು ಹೋಗಿರಿ, ಎಂದು ಹೇಳಿದರು. ಹೀಗೆ ಮಹರ್ಷಿಗಳಿಂದ ಅಪ್ಪಣೆ ಪಡೆದು ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನು ಸುತೀಕ್ಷ್ಣರು ತಿಳಿಸಿರುವ ಮಾರ್ಗದಿಂದ ವನದ ಶೋಭೆ ನೋಡುತ್ತಾ ಮುಂದೆ ನಡೆದರು. ॥73॥ ಶ್ರೀರಾಮನು ಅಲ್ಲಿ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ನಿರವಂಜಮರಗಳನ್ನು, ಹಲಸಿನ, ತಾಳೆ, ಅಶೋಕ, ನೇಮಿ, ಹುಲಿಗಲಿ, ಮಧೂಕ, ಬಿಲ್ವ ಮೊದಲಾದ ವೃಕ್ಷಗಳನ್ನು ಹಾಗೂ ಇನ್ನೂ ಸಾವಿರಾರು ಕಾಡುಮರಗಳನ್ನು ನೋಡಿದರು. ಅವು ಹೂವುಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ್ದು, ಲತೆಗಳಿಂದ ವೇಷ್ಟಿತವಾಗಿ ಇದ್ದು ಶೋಭಾಯಮಾನವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದವು. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವನ್ನು ಆನೆಗಳು ಸೊಂಡಿಲಿನಿಂದ ಮುರಿದು ಹಾಕಿದ್ದವು. ಅನೇಕ ಮರಗಳಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿದ್ದ ವಾನರರು ಅವುಗಳ ಶೋಭೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿದ್ದವು. ಸಾವಿರಾರು ಪಕ್ಷಿಗಳು ರೆಂಬೆಗಳ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತು ಉಲಿಯುತ್ತಿದ್ದವು. ॥74-76॥

ಆಗ ಕಮಲನಯನ ಶ್ರೀರಾಮನು ಹಿಂದೆ ಹಿಂದೆ ಬರುತ್ತಿದ್ದು ಹತ್ತಿರದಲ್ಲೇ ಇದ್ದ ಶೋಭಾವರ್ಧಕ ವೀರ ಲಕ್ಷ್ಮನಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಹೇಳಿದನು. ॥77॥ ಇಲ್ಲಿರುವ ವೃಕ್ಷಗಳು ನವಿರಾದ ಎಲೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಮೃಗ-ಪಕ್ಷಿಗಳು ತಾಳ್ಮೆಯಿಂದ ಶಾಂತವಾಗಿ ಕುಳಿತಿವೆ; ಆದುದರಿಂದ ವಿದಿತಾತ್ಮರಾದ ಅಗಸ್ತ್ಯಮುನಿಗಳ ಆಶ್ರಮ ಹತ್ತಿರದಲ್ಲೇ ಇರುವುದಾಗಿ ನಾನು ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ. ॥78॥

ತಮ್ಮ ಕರ್ಮದಿಂದಲೇ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಅಗಸ್ತ್ಯರೆಂಬ ಹೆಸರಿಂದ, ‘‘ಅಗಂ ಪರ್ವತಂ ಸ್ತಂಭಯತಿ ಇತಿ ಅಗಸ್ತ್ಯಃ’’ ಅಗ ಅರ್ಥಾತ್ ಪರ್ವತವನ್ನು ಸ್ತಂಭಿಸಿದ್ದರಿಂದ ಅವರನ್ನು ಅಗಸ್ತ್ಯರೆಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ವಿಖ್ಯಾತರಾಗಿರುವವರ ಆಶ್ರಮವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸುತ್ತದೆ. ಅದು ಬಳಲಿ ಬಂದವರಿಗೆ ಶ್ರಮವನ್ನು ಪರಿಹರಿಸುವಂತಹುದಾಗಿದೆ. ॥79॥ ಈ ಆಶ್ರಮವು ಯಜ್ಞ ಯಾಗಗಳ ಧೂಮದಿಂದ ವ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿದೆ. ಹರಹಿದ ನಾರುಮಡಿಗಳಿಂದ ಇದರ ಶೋಭೆ ಹೆಚ್ಚಿದೆ. ಇಲ್ಲಿಯ ಮೃಗಗಳ ಗುಂಪು ಸದಾ ಶಾಂತವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಮತ್ತು ಈ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಪಕ್ಷಿಗಳ ಕಲರವದಿಂದ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸುತ್ತದೆ. ॥80॥

ಪುಣ್ಯ ಕರ್ಮ ಮಹರ್ಷಿ ಅಗಸ್ತ್ಯರು ಸಮಸ್ತ ಲೋಕಗಳ ಹಿತಕಾಮನೆಯಿಂದ ಮೃತ್ಯುರೂಪೀ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ದಮನಮಾಡಿ ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಲು ಯೋಗ್ಯವಾಗಿಸಿರುವರು. ಅವರ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಈ ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕನ್ನು ರಾಕ್ಷಸರು ಕೇವಲ ದೂರದಿಂದಲೇ ಭಯಭೀತರಾಗಿ ನೋಡುತ್ತಾರೆ. ಇದರ ಉಪಭೋಗವನ್ನು ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಅಂತಹ ಮಹಾತ್ಮರ ಆಶ್ರಮವು ಇದೇ ಆಗಿದೆ. ॥81-82॥

ಪುಣ್ಯಾತ್ಮರಾದ ಮಹರ್ಷಿ ಅಗಸ್ತ್ಯರು ಈ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಪದಾರ್ಪಣ ಮಾಡಿದಂದಿನಿಂದ ಇಲ್ಲಿಯ ನಿಶಾಚರರು ವೈರರಹಿತರಾಗಿ ಶಾಂತರಾಗಿರುವರು. ॥83॥

ಭಗವಾನ್ ಅಗಸ್ತ್ಯರ ಮಹಿಮೆಯಿಂದ ಈ ಆಶ್ರಮದ ಸುತ್ತಲು ನಿರ್ವೈರತಾ ಮೊದಲಾದ ಗುಣಗಳಿಂದ ಸಂಪನ್ನರಾದ, ಕ್ರೂರಕರ್ಮಾ ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ದುರ್ಜಯವಾದ್ದರಿಂದ, ಈ ದಿಕ್ಕನ್ನು ದಕ್ಷಿಣಾ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಈ ಹೆಸರಿನಿಂದ ವಿಖ್ಯಾತವಾದ ಇದನ್ನು ‘ಅಗಸ್ತ್ಯರ ದಿಕ್ಕು’ ಎಂದೂ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ॥84॥ ಒಮ್ಮೆ ಪರ್ವತ ಶ್ರೇಷ್ಠ ವಿಂಧ್ಯನು ಸೂರ್ಯನ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ತಡೆಯಲು ಎತ್ತರವಾಗಿ ಬೆಳೆದಿದ್ದನು, ಆದರೆ ಮಹರ್ಷಿ ಅಗಸ್ತ್ಯರು ಹೇಳಿದ್ದರಿಂದ ಅವನು ನಮ್ರನಾಗಿದ್ದನು. ಅಂದಿನಿಂದ ಇಂದಿನವರೆಗೆ ನಿರಂತರ ಅವರ ಆದೇಶವನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಾ ಅವನು ಎಂದೂ ಬೆಳೆಯಲಿಲ್ಲ. ॥85॥ ಅವರು ದೀರ್ಘಾಯುಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಅವರ ಕರ್ಮ (ಸಮುದ್ರಶೋಷಣಾದಿ) ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲೂ ವಿಖ್ಯಾತವಾಗಿದೆ. ಆ ಅಗಸ್ತ್ಯರ ಈ ಶೋಭಾಸಂಪನ್ನ ವಿನೀತ ಮೃಗಗಳಿಂದ ಸೇವಿತ ಆಶ್ರಮವಾಗಿದೆ. ॥86॥ ಈ ಮಹಾತ್ಮಾ ಅಗಸ್ತ್ಯರು ಸಮಸ್ತ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಪೂಜಿತರೂ, ಸದಾ ಸಜ್ಜನರ ಹಿತದಲ್ಲೇ ತೊಡಗಿರುವವರೂ ಆಗಿದ್ದಾರೆ. ಅವರ ಬಳಿಗೆ ಬಂದ ನಮ್ಮನ್ನು ಅವರು ತಮ್ಮ ಆಶೀರ್ವಾದದಿಂದ ಶ್ರೇಯೋಭಾಗಿಯಾಗಿಸುವವರು. ॥87॥ ಸೇವಾತತ್ಪರ ಸೌಮ್ಯ ಲಕ್ಷ್ಮಣಾ! ಇಲ್ಲಿ ಇದ್ದು ನಾನು ಆ ಮಹಾಮುನಿ ಅಗಸ್ತ್ಯರನ್ನು ಆರಾಧಿಸುವೆನು ಹಾಗೂ ವನವಾಸದ ಉಳಿದ ದಿವಸಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲೇ ಕಳೆಯುವೆನು ॥88॥

ದೇವತೆಗಳು, ಗಂಧರ್ವರು, ಸಿದ್ಧರು, ಮಹರ್ಷಿಗಳು ಇಲ್ಲಿ ನಿಯಮಿತ ಆಹಾರ ಸೇವಿಸುತ್ತಾ ಸದಾಕಾಲ ಅಗಸ್ತ್ಯಮುನಿಯ ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ.॥89॥ ಇವರ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಯಾರೂ ಸುಳ್ಳು ಹೇಳುವ, ಕ್ರೂರಿ, ಶಠ, ನಿಂದಿತ ಅಥವಾ ಪಾಪಾಚಾರೀ ಮನುಷ್ಯನು ಜೀವಂತವಾಗಿ ಇರಲಾರನು, ಇಂತಹ ಪ್ರಭಾವಶಾಲೀ ಈ ಮುನಿಗಳಿದ್ದಾರೆ. ॥90॥ ಇಲ್ಲಿ ಧರ್ಮವನ್ನು ಆರಾಧಿಸಲು ದೇವತೆಗಳೂ, ಯಕ್ಷರು, ನಾಗರು ಮತ್ತು ಪಕ್ಷಿಗಳು ನಿಯಮಿತ ಆಹಾರದಿಂದ ವಾಸಿಸುತ್ತಿರುವರು. ॥91॥ ಈ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಶರೀರವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಅನೇಕಾನೇಕ ಸಿದ್ಧ, ಮಹಾತ್ಮಾ, ಮಹರ್ಷಿಗಳು ನೂತನ ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ಸೂರ್ಯನಂತಹ ತೇಜಸ್ವೀ ವಿವಾನಗಳಿಂದ ಸರ್ಗಲೋಕವನ್ನು ಪಡೆದಿರುವರು. ॥92॥ ಇಲ್ಲಿ ಸತ್ಕರ್ಮಪರಾಯಣ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಂದ ಆರಾಧಿತರಾದ ದೇವತೆಗಳು ಅವರಿಗೆ ಯಕ್ಷತ್ವ, ಅಮರತ್ವ, ಹಾಗೂ ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ರಾಜ್ಯಗಳನ್ನು ಕರುಣಿಸುವರು. ॥93॥

ಸುಮಿತ್ರಾನಂದನ! ಈಗ ನಾವು ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಬಂದು ತಲುಪಿರುವೆವು. ನೀನು ಮೊದಲು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ, ಮಹರ್ಷಿಗಳಿಗೆ ಸೀತೆಯೊಂದಿಗೆ ನಾನು ಆಗಮಿಸಿದ ಸೂಚನೆಯನ್ನು ಕೊಡು. ॥94॥

ಶ್ರೀ ವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅರಣ್ಯಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಹನ್ನೊಂದನೆಯ ಸರ್ಗ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥11॥

ಹನ್ನೆರಡನೆಯ ಸರ್ಗ

ಸೀತಾ-ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಅಗಸ್ತ್ಯರ ಆಶ್ರಮವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದುದು, ಅತಿಥಿಸತ್ಕಾರ, ಅಗಸ್ತ್ಯರು ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಅಸ್ತ್ರ- ಶಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಅನುಗ್ರಹಿಸಿದುದು

ರಾಮಾನುಜ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಆಶ್ರಮವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಅಗಸ್ತ್ಯರ ಶಿಷ್ಯರನ್ನು ಭೆಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಅವರಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು.॥1॥ ಮುನಿಗಳೇ! ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ರಾಜಾ ದಶರಥನ ಜೇಷ್ಠ ಪುತ್ರ ಮಹಾಬಲಿ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ತನ್ನ ಪತ್ನಿ ಸೀತೆಯೊಂದಿಗೆ ಮಹರ್ಷಿಗಳ ದರ್ಶನಾರ್ಥವಾಗಿ ಬಂದಿರುವನು. ॥2॥ ನಾನು ಅವನ ತಮ್ಮನಾಗಿದ್ದು, ಹಿತೈಷಿ ಮತ್ತು ಅನುಕೂಲವಾಗಿ ನಡೆಯುವ ಭಕ್ತನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ನನ್ನ ಹೆಸರು ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಎಂದಾಗಿದೆ. ಈ ಹೆಸರು ಎಂದಾದರೂ ನಿಮ್ಮ ಕಿವಿಗೆ ಬಿದ್ದಿರಬಹುದು. ॥3॥ ನಾವೆಲ್ಲರೂ ಪಿತೃವಾಕ್ಯದಂತೆ ಈ ಅತ್ಯಂತ ಭಯಂಕರ ಕಾಡಿಗೆ ಬಂದಿದ್ದೇವೆ. ಮತ್ತು ಭಗವಾನ್ ಅಗಸ್ತ್ಯಮುನಿಗಳ ದರ್ಶನ ಮಾಡಲು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದೇವೆ. ತಾವು ಅಗಸ್ತ್ಯರಲ್ಲಿ ಈ ಸವಾಚಾರ ತಿಳಿಸಿರಿ. ॥4॥ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ‘ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಆ ತಪೋಧನನು ಮಹರ್ಷಿಗಳಿಗೆ ಸಮಾಚಾರ ತಿಳಿಸಲು ಅಗ್ನಿಶಾಲೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ॥5॥ ಅಗ್ನಿಶಾಲೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಆ ಅಗಸ್ತ್ಯರ ಪ್ರಿಯ ಶಿಷ್ಯನು-ತಮ್ಮ ತಪಸ್ಸಿನ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಇತರರಿಗೆ ದುರ್ಜಯರಾಗಿದ್ದ, ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠ ಅಗಸ್ತ್ಯರ ಬಳಿ ಹೋಗಿ ಕೈ ಮುಗಿದುಕೊಂಡು ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಹೇಳಿದ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಆಗಮಿಸಿದ ಸಮಾಚಾರವನ್ನು ಅವಸರ-ಅವಸರವಾಗಿ ತಿಳಿಸಿದನು. ॥6॥

ಮಹಾಮುನಿಗಳೇ! ದಶರಥ ಮಹಾರಾಜರ ಇಬ್ಬರು ಪುತ್ರರು ಶ್ರೀರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಆಗಮಿಸಿರುವರು. ಶ್ರೀರಾಮನು ತನ್ನ ಧರ್ಮಪತ್ನೀ ಸೀತೆಯೊಂದಿಗೆ ಇದ್ದಾನೆ. ಅವರಿಬ್ಬರು ಶತ್ರುದಮನ ವೀರರು ತಮ್ಮ ಸೇವೆಯ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ತಮ್ಮನ್ನು ದರ್ಶಿಸಲು ಬಂದಿರುವರು. ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಏನು ಮಾಡಬೇಕೆಂದು ತಾವು ಅಪ್ಪಣೆ ಕೊಡಬೇಕು. ॥7-8॥ ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಸಹಿತ ಶ್ರೀರಾಮ ಮತ್ತು ಮಹಾಭಾಗಾ ವಿದೇಹನಂದಿನೀ ಸೀತೆಯ ಶುಭಾಗಮನದ ಸವಾಚಾರ ಶಿಷ್ಯನಿಂದ ಕೇಳಿ ಮಹರ್ಷಿಗಳು ಈ ಪ್ರಕಾರ ಹೇಳಿದರು. ॥9॥

ಬಹಳ ಕಾಲದ ಬಳಿಕ ಇಂದು ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಸ್ವತಃ ನನ್ನನ್ನು ನೋಡಲು ಬಂದಿರುವನು, ಇದು ಸೌಭಾಗ್ಯದ ಮಾತಾಗಿದೆ. ಅವನು ಒಮ್ಮೆ ನನ್ನ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಆಗಮಿಸ ಬೇಕೆಂಬ ಅಭಿಲಾಷೆ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಬಹಳ ದಿನಗಳಿಂದ ಇತ್ತು. ಹೋಗು ಪತ್ನೀಸಹಿತ ಶ್ರೀರಾಮ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣರನ್ನು ಸತ್ಕಾರಪೂರ್ವಕ ಆಶ್ರಮದೊಳಗೆ ನನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಬಾ. ನೀನು ಇಷ್ಟರೊಳಗೆ ಅವರನ್ನು ಏಕೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಬಂದಿಲ್ಲ? ॥10-11॥ ಧರ್ಮಜ್ಞ ಮಹಾತ್ಮಾ ಅಗಸ್ತ್ಯ ಮುನಿಗಳು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಶಿಷ್ಯನು ಕೈಮುಗಿದು ವಂದಿಸಿ ಹಾಗೆ ಆಗಲಿ ಈಗಲೇ ಕರೆತರುವೆನು ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ॥12॥ ಅನಂತರ ಆ ಶಿಷ್ಯನು ಆಶ್ರಮದಿಂದ ಹೊರಟು ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಹೇಳಿದನು - ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಯಾರು? ಅವನು ಸ್ವತಃ ಆಶ್ರಮವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ, ಮುನಿಯ ದರ್ಶನ ಮಾಡಲಿ ॥13॥

ಆಗ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಶಿಷ್ಯನೊಂದಿಗೆ ಆಶ್ರಮದ ಬಾಗಿಲಿಗೆ ಹೋಗಿ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ಹಾಗೂ ಜನಕಾತ್ಮಜೆ ಸೀತೆಯನ್ನು ದರ್ಶನ ಮಾಡಿಸಿದನು. ॥14॥ ಶಿಷ್ಯನು ತುಂಬಾ ವಿನಯದೊಂದಿಗೆ ಮಹರ್ಷಿ ಅಗಸ್ತ್ಯರು ಹೇಳಿದ ಮಾತನ್ನು ತಿಳಿಸಿದನು ಮತ್ತು ಸತ್ಕಾರಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಯಥೋಚಿತ ರೀತಿಯಿಂದ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಸತ್ಕರಿಸಿ, ಅವರನ್ನು ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋದನು. ॥15॥

ಆಗ ಶ್ರೀರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಮತ್ತು ಸೀತೆಯೊಂದಿಗೆ ಆಶ್ರಮವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಆ ಆಶ್ರಮವು ಶಾಂತವಾಗಿ ಇರುವ ಜಿಂಕೆಗಳಿಂದ ತುಂಬಿ ಹೋಗಿತ್ತು. ಆಶ್ರಮದ ಆನಂದವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ, ಅವರು ಅಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮನ ಸ್ಥಾನ ಮತ್ತು ಯಜ್ಞೇಶ್ವರನ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ನೋಡಿದರು. ॥16-17॥ ಮತ್ತೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಭಗವಾನ್ ವಿಷ್ಣು, ಮಹೇಂದ್ರ, ಸೂರ್ಯ, ಚಂದ್ರ, ಭಗ, ಕುಬೇರ, ಧಾತಾ, ವಿಧಾತಾ, ವಾಯು, ಪಾಶಧಾರೀ ಮಹಾತ್ಮಾ ವರುಣ, ಗಾಯತ್ರೀ, ವಸು, ನಾಗರಾಜ, ಅನಂತ, ಗರುಡ, ಕಾರ್ತಿಕೇಯ ಹಾಗೂ ಧರ್ಮರಾಜ, ಇವರ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಸ್ಥಾನಗಳನ್ನು ನಿರೀಕ್ಷಿಸಿದರು. ॥18-20॥ ಇಷ್ಟರಲ್ಲಿ ಮುನಿವರ ಅಗಸ್ತ್ಯರೂ ಶಿಷ್ಯರೊಂದಿಗೆ ಅಗ್ನಿ ಶಾಲೆಯಿಂದ ಹೊರಗೆ ಬಂದರು. ವೀರ ಶ್ರೀರಾಮನು ಮುನಿಗಳನ್ನು ಮುಂದುಮಾಡಿ ಬರುತ್ತಿರುವ ಉದ್ದೀಪ್ತ ತೇಜಸ್ವೀ ಅಗಸ್ತ್ಯರನ್ನು ದರ್ಶಿಸಿದನು. ಮತ್ತು ತನ್ನ ಶೋಭೆಯನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸುವ ಲಕ್ಷ್ಮನಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಹೇಳಿದನು. ॥21-22॥

ಲಕ್ಷ್ಮಣಾ! ಭಗವಾನ್ ಅಗಸ್ತ್ಯಮುನಿಗಳು ಆಶ್ರಮದಿಂದ ಹೊರಗೆ ಬರುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಇವರು ತಪಸ್ಸಿನ ನಿಧಿಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಇವರ ವಿಶಿಷ್ಟ ತೇಜದಿಂದ ಇವರೇ ಅಗಸ್ತ್ಯರಾಗಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ನನಗೆ ತಿಳಿಯಿತು. ॥23॥ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ತೇಜಸ್ವೀ ಮಹರ್ಷಿ ಅಗಸ್ತ್ಯರ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಮಹಾಬಾಹು ರಘುನಂದನನು ಇದಿರಾಗಿ ಬರುತ್ತಿರುವ ಮುನೀಶ್ವರರ ಚರಣಗಳನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸಿದನು. ॥24॥ ಯೋಗಿಗಳ ಮನಸ್ಸು ರಮಮಾಣವಾಗುವ, ಭಕ್ತರಿಗೆ ಆನಂದಪ್ರದಾನ ಮಾಡುವ ಆ ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ಶ್ರೀರಾಮನು ಆಗ ವಿದೇಹಕುವಾರೀ ಸೀತೆ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಂದಿಗೆ ಮಹರ್ಷಿಯರ ಚರಣಗಳಿಗೆ ವಂದನೆ ಮಾಡಿ ಕೈ ಮುಗಿದು ನಿಂತುಕೊಂಡನು. ॥25॥

ಮಹರ್ಷಿಗಳು ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಎದೆಗಪ್ಪಿಕೊಂಡು, ಆಸನ, ಪಾದ್ಯ, ಅರ್ಘ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಅವನಿಗೆ ಆತಿಥ್ಯ ಸತ್ಕಾರಮಾಡಿದರು ಮತ್ತೆ ಕ್ಷೇಮ ಸಮಾಚಾರ ಕೇಳಿ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳಲು ಹೇಳಿದರು. ॥26॥ ಅಗಸ್ತ್ಯರು ಮೊದಲಿಗೆ ಅಗ್ನಿಗೆ ಆಹುತಿಯನಿತ್ತು, ಮತ್ತೆ ವಾನಪ್ರಸ್ಥ ಧರ್ಮಕ್ಕನುಸಾರ ಅರ್ಘ್ಯವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಅತಿಥಿಗಳನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಪೂಜಿಸಿ ಅವರಿಗೆ ಭೋಜನವನ್ನು ನೀಡಿದರು. ॥27॥ ಧರ್ಮಜ್ಞರಾದ ಮುನಿವರ್ಯ ಅಗಸ್ತ್ಯರು ಮೊದಲು ಸ್ವತಃ ಕುಳಿತುಕೊಂಡ ಬಳಿಕ ಧರ್ಮಜ್ಞ ಶ್ರೀರಾಮನು ಕೈಮುಗಿದು ಆಸನದಲ್ಲಿ ವಿರಾಜಿಸಿದನು. ಬಳಿಕ ಮಹರ್ಷಿಗಳು ಅವನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದರು- ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನೇ! ವಾನಪ್ರಸ್ಥಿಯು ಮೊದಲು ಅಗ್ನಿಗೆ ಆಹುತಿ ಕೊಡಬೇಕು. ಅನಂತರ ಅರ್ಘ್ಯವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಅತಿಥಿಯನ್ನು ಪೂಜಿಸಬೇಕು. ತಪಸ್ವಿಯಾದವನು ಇದಕ್ಕೆ ವಿಪರೀತವಾಗಿ ಆಚರಿಸಿದರೆ ಅವನಿಗೆ ಸುಳ್ಳು ಸಾಕ್ಷಿ ಹೇಳಿದವನಂತೆ ಪರಲೋಕದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಶರೀರದ ಮಾಂಸವನ್ನೇ ತಿನ್ನಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ॥28-29॥ ನೀನು ಸಮಸ್ತ ಲೋಕಗಳ ರಾಜನೂ, ಮಹಾರಥಿಯೂ, ಧರ್ಮವನ್ನು ಆಚರಿಸುವವನೂ ಹಾಗೂ ನನ್ನ ಪ್ರಿಯ ಅತಿಥಿಯಾಗಿಯೂ ಈ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಆಗಮಿಸಿರುವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ನಮಗೆ ಮಾನ್ಯನೂ, ಪೂಜನೀಯನೂ ಆಗಿರುವೆ. ॥30॥ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಮಹರ್ಷಿ ಅಗಸ್ತ್ಯರು ಫಲ-ಮೂಲ-ಪುಷ್ಪ ಹಾಗೂ ಇತರ ಉಪಕರಣಗಳಿಂದ ಇಚ್ಛಾನುಸಾರ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಪೂಜಿಸಿದರು. ಅನಂತರ ಅವನಲ್ಲಿ ಇಂತೆಂದರು - ॥31॥

ಪುರುಷ ಸಿಂಹನೇ! ವಿಶ್ವಕರ್ಮನು ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಇದು ಮಹಾನ್ ಧನಸ್ಸು ಆಗಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಸುವರ್ಣ ಮತ್ತು ನವರತ್ನಳು ಜೋಡಿಸಿವೆ. ಇದು ಭಗವಾನ್ ವಿಷ್ಣುವು ಕೊಟ್ಟಿರುವುದಾಗಿದೆ. ಹಾಗೂ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ದೇದಿಪ್ಯವಾನ ಈ ಅಮೋ ಉತ್ತಮ ಬಾಣ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರು ನೀಡಿರುವರು. ಇದಲ್ಲದೆ ಇಂದ್ರನು ಈ ಎರಡು ಬತ್ತಳಿಕೆ ಕೊಟ್ಟಿರುವನು. ಇವು ಹರಿತವಾದ ಹಾಗು ಉರಿಯುವ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ತೇಜಸ್ವೀ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಸದಾ ತುಂಬಿರುತ್ತವೆ. ಎಂದೂ ಬರಿದಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಜೊತೆಗೆ ಈ ಖಡ್ಗವಿದೆ, ಇದರ ಹಿಡಿಯು ಚಿನ್ನದಿಂದಾಗಿ ಮಾಡಿದುದಾಗಿದೆ. ಇದರ ಒರೆಯೂ ಕೂಡ ಬಂಗಾರದಿಂದ ಮಾಡಿದುದಾಗಿದೆ. ॥32-34॥

ಶ್ರೀರಾಮಾ! ಹಿಂದೆ ಭಗವಾನ್ ವಿಷ್ಣುವು ಇದೇ ಧನುಸ್ಸಿನಿಂದ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ಅಸುರರನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿ ದೇವತೆಗಳ ಅತುಲ ಲಕ್ಷ್ಮಿಯನ್ನು ಅವರಿಗೆ ಮರಳಿಸಿದ್ದನು. ಮಾನದ! ನೀನು ಈ ಧನುಸ್ಸು, ಇವೆರಡು ಬತ್ತಳಿಕೆಗಳು, ಈ ಬಾಣ ಮತ್ತು ಈ ಖಡ್ಗ ಇವನ್ನು ರಾಕ್ಷಸರ ಮೇಲೆ ವಿಜಯ ಪಡೆಯಲು ಸ್ವೀಕರಿಸು. ವಜ್ರಧಾರೀ ಇಂದ್ರನು ವಜ್ರವನ್ನು ಧರಿಸುವಂತೆಯೇ ನೀನು ಇವನ್ನು ಧರಿಸು. ॥35-36॥ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ಅಗಸ್ತ್ಯರು ಆ ಎಲ್ಲ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಸಿದರು, ಮತ್ತೆ ಹೇಳಿದರು. ॥37॥

ಶ್ರೀ ವಾಲ್ಮೀಕಿವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅರಣ್ಯಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಹನ್ನೆರಡನೆಯ ಸರ್ಗ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥ 12 ॥

ಹದಿಮೂರನೆಯ ಸರ್ಗ

ಅಗಸ್ತ್ಯರು ಶ್ರೀರಾಮನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸನ್ನರಾಗಿ ಸೀತಾದೇವಿಯನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿದುದು, ಶ್ರೀರಾಮನ ಕೋರಿಕೆಯಂತೆ ಪಂಚವಟಿಯಲ್ಲಿ ಆಶ್ರಮವನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸಿಕೊಂಡಿರಲು ಅಗಸ್ತ್ಯರು ಸಲಹೆಯನ್ನಿತ್ತುದು, ಸೀತಾ -ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಪ್ರಯಾಣ

ಶ್ರೀರಾಮಾ! ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ. ನಾನು ನಿನ್ನ ಮೇಲೆ ಬಹಳ ಪ್ರಸನ್ನನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣಾ! ನಾನು ನಿನ್ನ ಮೇಲೆಯೂ ಬಹಳ ಸಂತುಷ್ಟನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ನೀವಿಬ್ಬರೂ ನನಗೆ ಪ್ರಣಾಮ ಮಾಡಲು ಸೀತೆಯೊಂದಿಗೆ ಇಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಬಂದಿರುವುದರಿಂದ ನನಗೆ ಬಹಳ ಆನಂದವಾಗಿದೆ. ॥1॥ ದಾರಿ ನಡೆಯುವುದರ ಪರಿಶ್ರಮದಿಂದ ನೀವು ಬಳಲಿರುವಿರಿ. ಇದರಿಂದ ಆದ ಕಷ್ಟವು ನಿಮ್ಮಿಬ್ಬರಿಗೂ ದುಃಖ ಕೊಡುತ್ತಿರಬಹುದು. ಮಿಥಿಲೇಶ ಕುಮಾರಿ ಜಾನಕಿಯೂ ತನ್ನ ಬಳಲಿಕೆಯನ್ನು ಕಳೆಯಲು ಹೆಚ್ಚು ಉತ್ಕಂಠಿತಳಾಗಿರಬಹುದು, ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಅನಿಸುತ್ತದೆ. ॥2॥

ಇವಳು ಸುಕುಮಾರಿಯಾಗಿದ್ದು, ಈಕೆಯು ಮೊದಲು ಇಂತಹ ದುಃಖಗಳನ್ನು ಎದುರಿಸಲಿಲ್ಲ, ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರದ ಕಷ್ಟಗಳಿರುತ್ತವೆ, ಹೀಗಿದ್ದರೂ ಇವಳು ಪತಿಪ್ರೇಮದಿಂದ ಪ್ರೇರಿತಳಾಗಿ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿರುವಳು. ॥3॥ ಶ್ರೀರಾಮಾ! ಸೀತೆಯ ಮನಸ್ಸು ಉಲ್ಲಾಸವಾಗಿರುವಂತೆ, ಸಂತೋಷವಾಗಿ ಇರುವಂತೆಯೇ ನೀನು ಕಾರ್ಯ ಮಾಡಬೇಕು. ನಿನ್ನ ಜೊತೆಗೆ ವನಕ್ಕೆ ಬಂದು ಈಕೆಯು ದುಷ್ಕರ ಕಾರ್ಯ ಮಾಡಿರುವಳು. ॥4॥ ರಘುನಂದನ! ಸೃಷ್ಟಿಕಾಲದಿಂದ ಹಿಡಿದು ಇಂದಿನವರೆಗೆ ಪತಿಯು ಸಮ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿದ್ದರೆ ಅರ್ಥಾತ್ ಧನ-ಧಾನ್ಯದಿಂದ ಸಂಪನ್ನ, ಸ್ವಸ್ಥ ಹಾಗೂ ಸುಖಿಯಾಗಿದ್ದರೆ ಅವಳು ಅವನಲ್ಲಿ ಅನುರಕ್ತಳಾಗಿರುತ್ತಾಳೆ. ಆದರೆ ಅವನು ವಿಷಮ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದರೆ, ದರಿದ್ರನೋ, ರೋಗಿಯೋ, ಅದರೆ ಆಗ ಅವನನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುತ್ತಾಳೆ, ಈ ಸ್ವಭಾವ ಸ್ತ್ರೀಯರಲ್ಲಿ ಇದ್ದುಕೊಂಡಿದೆ. ॥5॥ ಸ್ತ್ರೀಯರು ವಿದ್ಯುತ್ತಿನ (ಮಿಂಚಿನ) ಚಪಲತೆ, ಶಸ್ತ್ರಗಳ ತೀಕ್ಷ್ಣತೆ, ಗರುಡ ಮತ್ತು ವಾಯುವಿನ ತೀವ್ರಗತಿಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಿರುವರು. ॥6॥ ನಿನ್ನ ಧರ್ಮಪತ್ನೀ ಸೀತೆಯು ಇವೆಲ್ಲ ದೋಷಗಳಿಂದ ರಹಿತಳಾಗಿದ್ದಾಳೆ. ಈಕೆಯು ಶ್ಲಾಘ್ಯಳೂ ಹಾಗೂ ಪತಿವ್ರತೆಯರಲ್ಲಿ, ದೇವಿಯರಲ್ಲಿ ಅರುಂಧತಿ ಇರುವಂತೆ ಇರುವಳು. ॥7॥ ಶತ್ರುದಮನ ಶ್ರೀರಾಮಾ! ಸುಮಿತ್ರಾಕುಮಾರ ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಮತ್ತು ವಿದೇಹನಂದಿನೀ ಸೀತೆಯೊಂದಿಗೆ ನೀನು ವಾಸಿಸುವ ದೇಶದ ಶೋಭೆಯು ಇಂದಿನಿಂದ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ. ॥8॥ ಮುನಿಯು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಪ್ರಜ್ವಲಿತ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ತೇಜಸ್ವೀ ಮಹರ್ಷಿಗೆ ಕೈಮುಗಿದು ವಿನಯಯುಕ್ತರಾಗಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು. ॥9॥ ಸಹೋದರ ಮತ್ತು ಪತ್ನೀ ಸಹಿತ, ನನ್ನ ಗುಣಗಳಿಂದ ಗುರುದೇವ ಮುನಿವರ ಅಗಸ್ತ್ಯರು ಸಂತುಷ್ಟರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ನಾನು ಧನ್ಯನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಮುನೀಶ್ವರರ ಮಹಾನ್ ಅನುಗ್ರಹವಾಗಿದೆ. ॥10॥ ಆದರೆ ಮುನಿಗಳೇ! ನನಗೆ ಇರಲು ಅನೇಕ ವನಗಳಿದ್ದರೂ, ನೀರಿನ ಸೌಕರ್ಯವೂ ಸಾಕಷ್ಟು ಇರುವ, ನಾವು ಆಶ್ರಮ ನಿರ್ಮಿಸಿ ಆನಂದವಾಗಿ ವಾಸಿಸುವಂತಹ ಯಾವುದಾದರೂ ಸ್ಥಳವನ್ನು ಈಗ ನೀವು ತಿಳಿಸಿರಿ. ॥11॥ ಶ್ರೀರಾಮನು ಹೇಳಿದುದನ್ನು ಕೇಳಿ ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠ ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ಅಗಸ್ತ್ಯರು ಮುಹೂರ್ತಕಾಲ ಏನೋ ಯೋಚಿಸಿ, ಬಳಿಕ ಅವರು ಈ ಶುಭವಚನವನ್ನು ಆಡಿದರು. ॥12॥ ಅಯ್ಯಾ! ಇಲ್ಲಿಂದ ಎರಡು ಯೋಜನ ದೂರದಲ್ಲಿ ಪಂಚವಟಿ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ವಿಖ್ಯಾತವಾದ ಒಂದು ಬಹಳ ಸುಂದರ ಸ್ಥಾನವಿದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಬಹಳಷ್ಟು ಜಿಂಕೆಗಳು ಇರುತ್ತವೆ. ಫಲ-ಮೂಲ ಮತ್ತು ನೀರಿನ ಸೌಲಭ್ಯವು ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ. ॥13॥ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಂದಿಗೆ ನೀನು ಆಶ್ರಮ ರಚಿಸಿಕೊಂಡು ಪಿತನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಯಥೋಕ್ತವಾಗಿ ಪಾಲಿಸುತ್ತಾ ಅಲ್ಲಿ ಸುಖವಾಗಿ ವಾಸಿಸು.॥14॥ ಪುಣ್ಯಾತ್ಮನೇ! ನಿನ್ನ ಮತ್ತು ದಶರಥ ಮಹಾರಾಜರ ಎಲ್ಲ ವೃತ್ತಾಂತವು ನಾನು ನನ್ನ ತಪಸ್ಸಿನ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಹಾಗೂ ನಿನ್ನ ಕುರಿತು ಸ್ನೇಹವಿರುವುದರಿಂದ ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿದಿರುತ್ತೇನೆ. ॥15॥ ನೀನು ತಪೋವನದಲ್ಲಿ ನನ್ನೊಂದಿಗೆ ಇರುವ ಮತ್ತು ವನವಾಸದ ಉಳಿದ ಸಮಯವನ್ನು ಇಲ್ಲೇ ಕಳೆಯುವ ಅಭಿಲಾಷೆಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿಯೂ, ಇಲ್ಲಿಂದ ಬೇರೆಡೆ ಇರಲು ಯೋಗ್ಯಸ್ಥಾನದ ಕುರಿತು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಕೇಳುತ್ತಿರುವೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಹಾರ್ದಿಕ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಏನಿದೆ? ಇದನ್ನು ನಾನು ನನ್ನ ತಪೋಬಲದಿಂದ ತಿಳಿದಿರುವೆನು. (ನೀನು ಋಷಿಗಳ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ವಧಿಸುವುದಾಗಿ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿರುವೆ. ಈ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯ ನಿರ್ವಹಣೆ ಇಲ್ಲಿ ಇರುವುದರಿಂದ ಆಗಲಾರದು, ಏಕೆಂದರೆ ಇಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸರು ಬಂದು ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ.) ॥16॥ ಆದ್ದರಿಂದ ಪಂಚವಟಿಗೆ ಹೋಗು ಎಂದು ನಾನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ. ಅಲ್ಲಿಯ ವನ ಸ್ಥಳಿಯು ಬಹಳ ರಮಣೀಯವಾಗಿದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಮಿಥಿಲೇಶ ಕುಮಾರೀ ಸೀತೆ ಆನಂದವಾಗಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಸಂಚರಿಸುವಳು. ॥17॥ ರಘುನಂದನ! ಆ ಶ್ಲಾಘನೀಯ ಸ್ಥಾನವು ಇಲ್ಲಿಂದ ಹೆಚ್ಚು ದೂರವಿಲ್ಲ. ಗೋದಾವರಿಯ ಹತ್ತಿರ (ಅದರ ತೀರದಲ್ಲೇ) ಇದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಮೈಥಿಲಿಯ ಮನಸ್ಸು ಅಲ್ಲಿ ತುಂಬಾ ರಮಿಸೀತು. ॥18॥

ಮಹಾಬಾಹೋ! ಆ ಸ್ಥಾನವು ಧಾರಾಳ ಫಲ-ಮೂಲಗಳಿಂದ ಸಂಪನ್ನವಾಗಿದ್ದು, ಬಗೆ-ಬಗೆಯ ಪಕ್ಷಿಗಳಿಂದ ಸೇವಿತ, ಏಕಾಂತ, ಪವಿತ್ರ ಮತ್ತು ರಮಣೀಯವಾಗಿದೆ. ॥19॥ ಶ್ರೀರಾಮಾ! ನೀನೂ ಸದಾಚಾರೀ ಮತ್ತು ಋಷಿಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಸಮರ್ಥನಾಗಿರುವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅಲ್ಲಿ ಇದ್ದು ತಪಸ್ವೀ ಮುನಿಗಳನ್ನು ಪಾಲಿಸು. ॥20॥ ವೀರನೇ! ಅದೋ ಹಿಪ್ಪೇ ಮರಗಳ ಕಾಡು ಅಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತಿದೆಯಲ್ಲವೇ! ಅದರ ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ಪ್ರಯಾಣಮಾಡು. ಆ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಹಿಡಿದುಹೋದರೆ ಮುಂದೆ ಒಂದು ಆಲದ ಮರ ಸಿಗುವುದು. ಅಲ್ಲಿಂದ ಮುಂದೆ ಮರಗಳಿಲ್ಲದ ದಿಬ್ಬ ಸಿಗುವುದು. ಅದನ್ನು ದಾಟಿದ ಬಳಿಕ ಒಂದು ಪರ್ವತ ಕಾಣಿಸುತ್ತದೆ. ಆ ಪರ್ವತದ ಹತ್ತಿರದಲ್ಲೇ ‘ಪಂಚವಟೀ’ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ಸುಂದರ ವನವಿದೆ. ಅದು ಸದಾ ಹೂವುಗಳಿಂದ ಸುಶೋಭಿತವಾಗಿ ಇರುತ್ತದೆ. ॥21-22॥

ಮಹರ್ಷಿ ಅಗಸ್ತ್ಯರು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಸಹಿತ ಶ್ರೀರಾಮನು ಅವರನ್ನು ಸತ್ಕರಿಸಿ, ಆ ಸತ್ಯವಾದೀ ಮಹರ್ಷಿಗಳಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗಲು ಅನುಮತಿ ಬೇಡಿದನು. ॥23॥ ಅವರ ಅಪ್ಪಣೆ ಪಡೆದು ಆ ಇಬ್ಬರೂ ಸಹೋದರರು ಅವರ ಚರಣಗಳಿಗೆ ವಂದಿಸಿ, ಸೀತೆಯೊಂದಿಗೆ ಪಂಚವಟಿಯ ಕಡೆಗೆ ಹೊರಟರು. ॥24॥ ರಾಜಕುಮಾರ ಶ್ರೀರಾಮ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಬೆನ್ನಿಗೆ ಬತ್ತಳಿಕೆ ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡು, ಕೈಯಲ್ಲಿ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡರು. ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಸೋದರರು ಸಮರಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ಕಾತುರತೆ ತೋರಿಸುವವರಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಮಹರ್ಷಿಯು ಹೇಳಿರುವ ಮಾರ್ಗದಿಂದ ಬಹಳ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ಪಂಚವಟಿಯ ಕಡೆಗೆ ನಡೆದರು. ॥25॥

ಶ್ರೀ ವಾಲ್ಮೀಕಿವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅರಣ್ಯಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಹದಿಮೂರನೆಯ ಸರ್ಗ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥ 13 ॥

ಹದಿನಾಲ್ಕನೆಯ ಸರ್ಗ

ಪಂಚವಟಿಗೆ ಹೋಗುವ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ಜಟಾಯುವನ್ನು ಸಂಧಿಸಿದುದು, ಜಟಾಯು ತನ್ನ ಪರಿಚಯವನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಟ್ಟುದು

ಪಂಚವಟಿಗೆ ಹೋಗುವಾಗ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ರಘುನಂದನನು ಭಯಂಕರ ಪರಾಕ್ರಮಿಯಾಗಿದ್ದ, ವಿಶಾಲ-ಕಾಯನಾದ ಒಂದು ಹದ್ದನ್ನು ನೋಡಿದನು. ॥1॥ ವನದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿರುವ ಆ ದೊಡ್ಡ ಪಕ್ಷಿಯನ್ನು ನೋಡಿ ಮಹಾಭಾಗ ಶ್ರೀರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಅವನನ್ನು ರಾಕ್ಷಸನೆಂದು ತಿಳಿದು ‘ನೀನು ಯಾರು?’ ಎಂದು ಕೇಳಿದರು. ॥2॥ ಆಗ ಆ ಪಕ್ಷಿಯು ಮಧುರ ಹಾಗೂ ಕೋಮಲ ವಾಣಿಯಿಂದ ಅವರನ್ನು ಸಂತೋಷಪಡಿಸುತ್ತಾ ‘ವತ್ಸ! ನಾನು ನಿಮ್ಮ ತಂದೆಯವರ ಮಿತ್ರನೆಂದು ತಿಳಿಯಿರಿ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ॥3॥ ತಂದೆಯ ಮಿತ್ರನೆಂದು ತಿಳಿದು ಶ್ರೀರಾಮನು ಆ ಹದ್ದನ್ನು ಆದರಿಸಿ ಶಾಂತವಾಗಿ ಅವನ ಕುಲ ಮತ್ತು ಹೆಸರನ್ನು ಕೇಳಿದನು. ॥4॥ ಶ್ರೀರಾಮನ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ಆ ಪಕ್ಷಿಯು ತನ್ನ ಕುಲ-ನಾಮದ ಪರಿಚಯವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಉತ್ಪತ್ತಿಯ ಕ್ರಮವನ್ನು ಹೇಳಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದನು. ॥5॥

ಮಹಾಬಾಹು ರಘುನಂದನ! ಹಿಂದೆ ಆಗಿ ಹೋದ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಜಾಪತಿಗಳನ್ನು ಮೊದಲಿನಿಂದ ವರ್ಣಿಸುವೆನು ಕೇಳು.॥6॥ ಆ ಪ್ರಜಾಪತಿಗಳಲ್ಲಿ ಮೊಟ್ಟಮೊದಲು ಕರ್ದಮನಾದನು. ಅನಂತರ ಎರಡನೆಯವನು ವಿಕೃತ ಎಂಬ ಪ್ರಜಾಪತಿಯಾದನು, ಮೂರನೆಯವನು ಶೇಷ, ನಾಲ್ಕನೆಯವನು ಸಂಶ್ರಯ, ಐದನೆಯವನು ಪರಾಕ್ರಮಿ ಬಹುಪುತ್ರನಾದನು. ॥7॥ ಆರನೆಯವ ಸ್ಥಾಣು, ಏಳನೆಯವನು ಮರೀಚಿ, ಎಂಟನೆಯವನು ಅತ್ರಿ, ಒಂಭತ್ತನೆಯವನು ಕ್ರತು, ಹತ್ತನೆಯವನು ಪುಲಸ್ತ್ಯ, ಹನ್ನೊಂದನೆಯವನು ಅಂಗಿರಾ, ಹನ್ನೆರಡನೆಯವನು ಪ್ರಚೇತಾ (ವರುಣ) ಹದಿಮೂರನೆಯದಾಗಿ ಪುಲಹ ಪ್ರಜಾಪತಿಯಾದನು. ॥8॥ ಹದಿನಾಲ್ಕನೆಯವನು ದಕ್ಷ, ಹದಿನೈದನೆಯವನು ವಿವಸ್ವಾನ್, ಹದಿನಾರನೆಯವನು ಅರಿಷ್ಟನೇಮಿ, ಹದಿನೇಳನೆಯವನು ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ಕಶ್ಯಪನಾದನು. ರಘುನಂದನ! ಈ ಕಶ್ಯಪನೇ ಕೊನೆಯ ಪ್ರಜಾಪತಿಯಾಗಿ ಹೋದನು. ॥9॥

ಮಹಾಯಶಸ್ವೀ ಶ್ರೀರಾಮ! ಪ್ರಜಾಪತಿ ದಕ್ಷನಿಗೆ ಅರವತ್ತು ಯಶಸ್ವಿನೀ ಕನ್ಯೆಯರು ಹುಟ್ಟಿದರು. ಅವರು ಬಹಳ ವಿಖ್ಯಾತರಾಗಿದ್ದರು. ॥10॥ ಅವರಲ್ಲಿ ಎಂಟು ಪುರಾಣ ಗ್ರಂಥಗಳಲ್ಲಿ ‘ಕಶ್ಯಪಾಯ ತ್ರಯೋದಶ’ ಇತ್ಯಾದಿ ವಚನಗಳಿಂದ ಕಶ್ಯಪನಿಗೆ ಹದಿಮೂರು ಪತ್ನಿಯರ ಉಲ್ಲೇಖವಿದ್ದರೂ, ಇಲ್ಲಿ ಸಂತಾನ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುವಾಗ ಎಂಟೇ ಉಪಯೋಗವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಎಂಟರ ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನೇ ಕೊಡಲಾಗಿದೆ. ಸುಂದರೀ ಕನ್ಯೆಯರನ್ನು ಪ್ರಜಾಪತಿ ಕಶ್ಯಪನು ಪತ್ನಿಯರಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದನು. ಅವರ ಹೆಸರು ಇಂತಿದ್ದವು-ಅದಿತಿ, ದಿತಿ, ದನು, ಕಾಲಕಾ, ತಾಮ್ರಾ, ಕ್ರೋಧವಶಾ, ಮನು ಮತ್ತು ಅನಲಾ ॥11॥ ಅನಂತರ ಆ ಕನ್ಯೆಯರಿಂದ ಪ್ರಸನ್ನರಾದ ಕಶ್ಯಪರು ಅವರಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದರು-ದೇವಿಯರೇ! ನೀವು ಮೂರು ಲೋಕಗಳ ಭರಣ-ಪೋಷಣ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಸಮರ್ಥರಾದ ನನ್ನಂತೆಯೇ ತೇಜಸ್ವೀಗಳಾಗಿ ಇರುವ ಪುತ್ರರನ್ನು ಪಡೆಯಿರಿ. ॥12॥

ಮಹಾಬಾಹು ಶ್ರೀರಾಮ! ಇವರಲ್ಲಿ ಅದಿತಿ, ದಿತಿ, ದನು, ಮತ್ತು ಕಾಲಕಾ, ಈ ನಾಲ್ವರೂ ಕಶ್ಯಪರು ಹೇಳಿದ ಮಾತನ್ನು ಮನಃಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡರು. ಆದರೆ ಉಳಿದ ಪತ್ನಿಯರು ಆ ಕಡೆಗೆ ಮನ ಕೊಡಲಿಲ್ಲ ಅವರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಅಂತಹ ಮನೋರಥ ಉಂಟಾಗಲಿಲ್ಲ. ॥13॥ ಪರಂತಪ ರಘುವೀರನೇ! ಅದಿತಿಯ ಗರ್ಭದಿಂದ ಮೂವತ್ತಮೂರು ದೇವತೆಗಳು ಉತ್ಪನ್ನರಾದರು-ಹನ್ನೆರಡು ಆದಿತ್ಯರು, ಎಂಟು ವಸುಗಳು, ಹನ್ನೊಂದು ರುದ್ರರು, ಇಬ್ಬರೂ ಅಶ್ವಿನಿ ಕುಮಾರರು, ಹೀಗೆ ಮೂವತ್ತಮೂರು ದೇವತೆಗಳು ॥14॥ ಅಯ್ಯಾ! ದಿತಿಯು ದೈತ್ಯರೆಂಬ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಯಶಸ್ವೀ ಪುತ್ರರಿಗೆ ಜನ್ಮನಿಡಿದಳು. ಹಿಂದೆ ವನ, ಪರ್ವತಗಳ ಸಹಿತ ಇಡೀ ಪೃಥ್ವಿಯು ಇವರ ಅಧಿಕಾರದಲ್ಲೇ ಇತ್ತು. ॥15॥

ಶತ್ರುದಮನ! ದನುವು ಅಶ್ವಗ್ರೀವ ಎಂಬ ಪುತ್ರರನ್ನು ಉತ್ಪನ್ನಮಾಡಿದಳು. ಕಾಲಕೆಯು ನರಕ ಹಾಗೂ ಕಾಲಕ ಎಂಬ ಇಬ್ಬರು ಪುತ್ರರಿಗೆ ಜನ್ಮನೀಡಿದಳು. ॥16॥ ತಾಮ್ರಾಳು ಕ್ರೌಂಚೀ, ಭಾಸೀ, ಶೈನೀ, ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರಿ ಹಾಗೂ ಶುಕಿ ಈ ಐವರು ವಿಶ್ವವಿಖ್ಯಾತ ಕನ್ಯೆಯರಿಗೆ ಜನ್ಮ ನೀಡಿದಳು. ॥17॥ ಇವರಲ್ಲಿ ಕ್ರೌಂಚಿಯು ಗೂಬೆಗಳನ್ನು, ಭಾಸಿಯು ಭಾಸ ಎಂಬ ಪಕ್ಷಿಗಳನ್ನು, ಶೈನಿಯು ಪರಮತೇಜಸ್ವಿ ಶ್ಯೇನ (ಹದ್ದು)ಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಗದ್ಧಗಳನ್ನು ಹಾಗೂ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರಿಯು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದ ಹಂಸಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಕಲಹಂಸರನ್ನು ಪ್ರಸವಿಸಿದಳು. ॥18-19॥

ಶ್ರೀರಾಮಾ! ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ ಅದೇ ಭಾಮಿನೀ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರಿಯು ಚಕ್ರವಾಕ ಎಂಬ ಪಕ್ಷಿಗಳನ್ನು ಉತ್ಪನ್ನ ಮಾಡಿದ್ದಳು. ತಾಮ್ರಾಳ ಕಿರಿಯ ಪುತ್ರಿ ಶುಕಿಯು ನತಾ ಎಂಬ ಕನ್ಯೆಗೆ ಜನ್ಮಕೊಟ್ಟಳು. ನತಾಳಿಂದ ವಿನತಾ ಎಂಬ ಪುತ್ರಿ ಹುಟ್ಟಿದಳು. ॥20॥

ಶ್ರೀರಾಮಾ! ಕ್ರೋಧವಶಾಳು-ಮೃಗೀ, ಮೃಗ ಮಂದಾ, ಹರೀ, ಭದ್ರಮದಾ, ಮಾತಂಗಿ, ಶಾರ್ಮಾಲಿ, ಶ್ವೇತಾ, ಸುರಭಿ, ಸರ್ವಲಕ್ಷಣ ಸಂಪನ್ನ ಸುರಸಾ ಮತ್ತು ಕದ್ರು, ಹೀಗೆ ಹತ್ತು ಕನ್ಯೆಯರಿಗೆ ಜನ್ಮನೀಡಿದಳು. ॥21-22॥ ನರೋತ್ತಮ ಶ್ರೀಮಾ! ಮೃಗೀಯ ಸಂತಾನ ಎಲ್ಲ ಮೃಗಗಳಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ಮೃಗ ಮಂದೆಯಲ್ಲಿ ಋಕ್ಷ, ಸೃಮರ ಮತ್ತು ಚಮರ ಹುಟ್ಟಿದರು.॥23॥ ಭದ್ರಮದೆಯು ಇರಾವತೀ ಎಂಬ ಕನ್ಯೆಗೆ ಜನ್ಮನೀಡಿದಳು, ಆಕೆಯ ಪುತ್ರ ಐರಾವತ ಎಂಬ ಲೋಕನಾಯಕ ಮಹಾಗಜರಾಜನು ಹುಟ್ಟಿದನು.॥24॥

ಹರೀಯ ಸಂತಾನಗಳು ಹರಿ (ಸಿಂಹ), ತಪಸ್ವೀ (ವಿಚಾರಶೀಲ) ವಾನರ ಮತ್ತು ಗೋಲಾಂಗೊಲ ಆದವು. ಕ್ರೋಧವಶೆಯ ಪುತ್ರಿ ಶಾರ್ಮಲಿಯು ವ್ಯಾಘ್ರ ಎಂಬ ಪುತ್ರನನ್ನು ಹಡೆದಳು. ॥25॥ ನರಶ್ರೇಷ್ಠನೆ! ಮಾತಂಗಿಯ ಸಂತಾನಗಳು ಮಾತಂಗ (ಆನೆ)ವಾಗಿವೆ. ಕಾಕುತ್ಸ್ಥ! ಶ್ವೇತಾಳು ಪುತ್ರರೂಪದಿಂದ ಒಬ್ಬ ದಿಗ್ಗಜನಿಗೆ ಜನ್ಮನೀಡಿದಳು. ॥26॥

ಶ್ರೀರಾಮ! ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ. ಕ್ರೋಧವಶೆಯ ಪುತ್ರಿ ಸುರಭಿ ದೇವಿಯು ರೋಹಿಣಿ ಮತ್ತು ಯಶಸ್ವಿನೀ ಗಂಧರ್ವ ಎಂಬ ಎರಡು ಕನ್ಯೆಯರನ್ನು ಉತ್ಪನ್ನಮಾಡಿದಳು. ॥27॥ ರೋಹಿಣಿಯು ಗೋವುಗಳಿಗೆ ಜನ್ಮ ನೀಡಿದಳು ಮತ್ತು ಗಂಧರ್ವಿಯು ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಪುತ್ರರಾಗಿ ಉತ್ಪನ್ನ ಮಾಡಿದಳು. ಶ್ರೀರಾಮ! ಸುರಸೆಯು ನಾಗಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಕದ್ರುವು ಸರ್ಪಗಳಿಗೆ ಜನ್ಮ ನೀಡಿದಳು. ॥28॥ ನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ಮಹಾತ್ಮಾ ಕಶ್ಯಪನ ಪತ್ನೀ ಮನುವು ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ಕ್ಷತ್ರಿಯ, ವೈಶ್ಯ ಹಾಗೂ ಶೂದ್ರಜಾತಿಯ ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ಜನ್ಮಕೊಟ್ಟಳು.॥29॥ ಮುಖದಿಂದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಉತ್ಪನ್ನರಾದರು, ಹೃದಯದಿಂದ ಕ್ಷತ್ರೀಯರು, ಎರಡೂ ತೊಡೆಗಳಿಂದ ವೈಶ್ಯರ ಜನ್ಮವಾಯಿತು. ಎರಡೂ ಕಾಲುಗಳಿಂದ ಶೂದ್ರರು ಹುಟ್ಟಿದರು ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧಿ ಇದೆ. ॥30॥ (ಕಶ್ಯಪ ಪತ್ನೀ) ಅನಲೆಯು ಪವಿತ್ರ ಫಲವುಳ್ಳ ಸಮಸ್ತ ವೃಕ್ಷಗಳಿಗೆ ಜನ್ಮ ನೀಡಿದಳು. ಕಶ್ಯಪಪತ್ನೀ ತಾಮ್ರಾಳ ಪುತ್ರಿ ಶುಕಿಯ ಮೊಮ್ಮಗಳು ವಿನತಾ ಇದ್ದಳು ಹಾಗೂ ಕದ್ರು ಸುರಸೆಯ ತಂಗಿ (ಕ್ರೋಧವಶೆಯ ಪುತ್ರಿ) ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ॥31॥

ಇವರಲ್ಲಿ ಕದ್ರವು ಒಂದು ಸಾವಿರ ನಾಗಗಳನ್ನು ಉತ್ಪನ್ನ ಮಾಡಿದಳು. ಅವು ಈ ಪೃಥ್ವಿಯನ್ನು ಧರಿಸಿವೆ. ವಿನತೆಯಲ್ಲಿ ಗರುಡ ಮತ್ತು ಅರುಣ ಎಂಬ ಇಬ್ಬರು ಪುತ್ರರಾದರು ॥32॥ ಅದೇ ವಿನತಾನಂದನ ಅರುಣನಿಂದ ನಾನು ಮತ್ತು ನನ್ನ ಅಣ್ಣ ಸಂಪಾತಿ ಹುಟ್ಟಿದೆವು. ಶತ್ರುದಮನ ರಘುವೀರನೇ! ನನ್ನ ಹೆಸರು ಜಟಾಯು ಎಂದು ತಿಳಿ. ನಾನು ಶ್ಯೇನಿಯ ಪುತ್ರನಾಗಿದ್ದೇನೆ. (ತಾಮ್ರಾಳ ಪುತ್ರಿ ಶ್ಯೇನಿಯ ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಉತ್ಪನ್ನಳಾದ ಓರ್ವ ಶ್ಯೇನಿಯು ನನ್ನ ತಾಯಿಯಾದಳು) ॥33॥

ಅಯ್ಯಾ! ನೀನು ಬಯಸುವೆಯಾದರೆ ಇಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ನಿವಾಸಕ್ಕೆ ಸಹಾಯಕನಾಗುವೆನು. ಈ ದುರ್ಗಮ ವನವು ಮೃಗಗಳಿಂದ ಮತ್ತು ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಸೇವಿತವಾಗಿದೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಸಹಿತ ನೀನು ತನ್ನ ಪರ್ಣಶಾಲೆಯಿಂದ ಎಂದಾದರೂ ಹೊರಗೆ ಹೋದರೆ ಆಗ ನಾನು ಸೀತಾದೇವಿಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವೆನು. ॥34॥

ಇದನ್ನು ಕೇಳಿ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಜಟಾಯುವನ್ನು ಬಹಳ ಸಮ್ಮಾನಿಸಿ ಸಂತೋಷದಿಂದ ಅವನನ್ನು ಆಲಂಗಿಸಿ,
ನತಮಸ್ತಕನಾದನು. ಮತ್ತೆ ತಂದೆಯೊಂದಿಗೆ ಅವನ ಮಿತ್ರತೆ ಹೇಗಾಗಿತ್ತು ಎಂಬ ಪ್ರಸಂಗವನ್ನು ಮನಸ್ವೀ ಶ್ರೀರಾಮನು ಜಟಾಯುವಿನಿಂದ ಪದೇ-ಪದೇ ಕೇಳಿದನು. ॥35॥ ಅನಂತರ ಅವನು ಮಿಥಿಲೇಶಕುವಾರೀ ಸೀತೆಯನ್ನು ಅವನ
ಸಂರಕ್ಷಣೆಯಲ್ಲಿ ಒಪ್ಪಿಸಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಮತ್ತು ಆ ಅತ್ಯಂತ ಬಲಶಾಲೀ ಪಕ್ಷಿ ಜಟಾಯುವಿನೊಂದಿಗೆ ಪಂಚವಟಿಯ ಕಡೆಗೆ ಹೊರಟನು. ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಮುನಿದ್ರೋಹಿ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಶತ್ರುಗಳೆಂದು ತಿಳಿದು ಬೆಂಕಿಯು ಪತಂಗವನ್ನು ಸುಟ್ಟು ಬೂದಿ ಮಾಡುವಂತೆಯೇ ಸುಟ್ಟುಬಿಡಲು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದನು. ॥36॥

ಶ್ರೀ ವಾಲ್ಮೀಕಿವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅರಣ್ಯಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಹದಿನಾಲ್ಕನೆಯ ಸರ್ಗ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥14॥

ಹದಿನೈದನೆಯ ಸರ್ಗ

ಪಂಚವಟಿಯ ರಮಣೀಯವಾದ ಪ್ರದೇಶವೊಂದರಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಶ್ರೀರಾಮನ ನಿರ್ದೇಶನದಂತೆ ಸುಂದರವಾದ ಪರ್ಣಶಾಲೆಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದುದು, ಅದರಲ್ಲಿ ಸೀತಾ-ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ವಾಸಿಸಿದುದು

ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಸರ್ಪಗಳು, ಹಿಂಸಕ ಜಂತುಗಳಿಂದ ಮತ್ತು ಮೃಗಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಪಂಚವಟಿಯನ್ನು ಸೇರಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ಪ್ರದೀಪ್ತವಾದ ತೇಜಸ್ಸುಳ್ಳ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು. ॥1॥

ಸೌಮ್ಯ! ಮುನಿವರ್ಯ ಅಗಸ್ತ್ಯರು ನಮಗೆ ಹೇಳಿದ ಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ನಾವು ಬಂದಂತಿದೆ. ಇದೇ ಪಂಚವಟಿಯ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿಯ ವನಪ್ರದೇಶವು ಪುಷ್ಪಗಳಿಂದ ಹೇಗೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದೆ ನೋಡು. ॥2॥ ಲಕ್ಷ್ಮಣ! ನೀನು ಈ ವನದಲ್ಲಿ ಸುತ್ತಲು ಕಣ್ಣಾಡಿಸು. ಯಾವ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಆಶ್ರಮವನ್ನು ರಚಿಸುವುದು ನಮಗೆ ಒಳ್ಳೆಯದಾಗಬಹುದು ಎಂದು ನಿಶ್ಚಯಿಸು. ನೀನು ಈ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ನಿಪುಣನಾಗಿರುವೆ. ॥3॥ ಜಲಾಶಯವು ಹತ್ತಿರ ಇರುವುದೋ, ವಿದೇಹಕುಮಾರಿ ಸೀತೆಯು ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಹರ್ಷವಾಗಬಹುದೋ, ನೀನು ಮತ್ತು ನಾನು ಸಂತೋಷವಾಗಿ ಇರಬಲ್ಲೆವೋ, ವನ ಮತ್ತು ಜಲ ಎರಡರ ದಶ್ಯವು ರಮಣೀಯವಾಗಿರುವುದೋ, ಹತ್ತಿರದಲ್ಲೇ ಸಮಿಧೆ, ಹೂವು, ಕುಶ, ಜಲ ಇವುಗಳ ಸೌಲಭ್ಯವಿರುವುದೋ ಅಂತಹ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಹುಡುಕು. ॥4-5॥

ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಕೈಗಳನ್ನು ಮುಗಿದುಕೊಂಡು, ಸೀತೆಯ ಎದುರಿಗೇ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥ ಕುಲಭೂಷಣ ಶ್ರೀರಾಮನಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು -॥6॥

ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನೇ! ನೀನು ಇರುವಾಗ ನಾನು ಸದಾ ಪರಾಧೀನನೇ ಆಗಿರುವೆನು. ನಾನು ನೂರಾರು ಅಥವಾ ಅನಂತವರ್ಷಗಳವರೆಗೆ ನಿನ್ನ ಆಜ್ಞೆಗೆ ಅಧೀನನಾಗಿಯೇ ಇರುವೆನು. ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ಸ್ವತಃ ನೋಡಿಯೇ ನಿನಗೆ ಸುಂದರ ಅನಿಸುವಲ್ಲಿ ಆಶ್ರಮವನ್ನು ರಚಿಸಲು ಆಜ್ಞಾಪಿಸು - ‘ನೀನು ಇಂತಹ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಆಶ್ರಮವನ್ನು ರಚಿಸು’ ಎಂದು ಅಪ್ಪಣೆ ಮಾಡು. ॥7॥ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಈ ವಚನದಿಂದ ಅತ್ಯಂತ ತೇಜಸ್ವೀ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಬಹಳ ಪ್ರಸನ್ನತೆ ಉಂಟಾಯಿತು. ಅವನು ಸ್ವತಃ ಯೋಚಿಸಿ ವಿಚಾರ ಮಾಡಿ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಉತ್ತಮ ಗುಣಗಳಿಂದ ಸಂಪನ್ನ ಮತ್ತು ಆಶ್ರಮ ರಚಿಸಲು ಯೋಗ್ಯವಾದ ಒಂದು ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಗುರುತಿಸಿದನು. ಆ ಸುಂದರ ಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಬಂದು ಶ್ರೀರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಕೈ ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ಹೇಳಿದನು. ॥8-9॥

ಸುಮಿತ್ರಾನಂದನ! ಈ ಸ್ಥಾನವು ಸಮತಟ್ಟವಾಗಿದ್ದು, ಸುಂದರವಾಗಿದೆ. ಹೂವುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ವೃಕ್ಷಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದಿದೆ. ನೀನು ಇದೇ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ ಒಂದು ರಮಣೀಯ ಆಶ್ರಮವನ್ನು ರಚಿಸು. ॥10॥ ಇಲ್ಲಿ ಬಳಿಯಲ್ಲೇ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಉಜ್ವಲಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ ಮನೋರಮ ಸುಗಂಧಿತ ಕಮಲಗಳಿಂದ ರಮಣೀಯವಾಗಿ ಕಾಣುವ ಹಾಗೂ ಪದ್ಮಗಳ ಶೋಭೆಯಿಂದ ಸಂಪನ್ನ ಪುಷ್ಕರಿಣಿ ಕಂಡು ಬರುತ್ತದೆ. ॥11॥ ಪವಿತ್ರ ಅಂತಃಕರಣವುಳ್ಳ ಅಗಸ್ತ್ಯಮುನಿಗಳು ಯಾವುದರ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ್ದರೋ ಆ ವಿಕಸಿತ ವೃಕ್ಷಾವಲಿಗಳಿಂದ ಆವರಿಸಿದ ರಮಣೀಯ ಗೋದಾವರೀ ನದಿಯು ಇಲ್ಲೇ ಇದೆ. ॥12॥ ಇದರಲ್ಲಿ ಹಂಸ-ಕಾರಂಡವ ಮೊದಲಾದ ನೀರುಹಕ್ಕಿಗಳು ವಿಚರಿಸುತ್ತಿವೆ. ಚಕ್ರವಾಕಗಳು ಇದರ ಶೋಭೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿವೆ. ನೀರು ಕುಡಿಯಲು ಬಂದ ಜಿಂಕೆಗಳ ಗುಂಪು ಇದರ ತೀರದಲ್ಲಿ ಆವರಿಸಿದೆ. ಈ ನದಿಯು ಈ ಸ್ಥಾನದಿಂದ ಹೆಚ್ಚು ದೂರವಿರದೆ ಬಹಳ ಹತ್ತಿರದಲ್ಲೇ ಇದೆ. ॥13॥

ಸೌಮ್ಯ! ಇಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಗುಹೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಎತ್ತರವಾದ ಪರ್ವತಗಳು ಕಂಡುಬರುತ್ತಿವೆ. ಇಲ್ಲಿ ನವಿಲುಗಳ ನಿನಾದವು ಪ್ರತಿಧ್ವನಿತವಾಗಿದೆ. ಈ ರಮಣೀಯ ಪರ್ವತಗಳು ವಿಕಸಿತ ವೃಕ್ಷಗಳಿಂದ ತುಂಬಿವೆ. ॥14॥ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಚಿನ್ನ, ಬೆಳ್ಳಿ, ತಾಮ್ರದಂತೆ ಬಣ್ಣದ ಸುಂದರ ಗೈರಿಕ ಧಾತುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಪರ್ವತಗಳು ರೇಖಾ ವಿನ್ಯಾಸಗಳಿಂದ ಕಿಟಕಿಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರಿತವಾಗಿರುವ ಆನೆಗಳಂತೆಯೇ ಕಾಣುತ್ತಿವೆ. ॥15॥ ಹೂವುಗಳಿಂದ, ಪೊದೆಗಳಿಂದ, ಲತೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಸಾಲ, ತಾಲ, ತಮಾಲ, ಖರ್ಜೂರ, ಹಲಸು, ಹುಣಸೆ, ನೆಮ್ಮಿ, ಪುನ್ನಾಗ, ಆಮ್ರ, ಅಶೋಕ, ತಿಲಕ, ಕೇದಗೆ, ಸಂಪಿಗೆ, ಸ್ಯಂದನ, ಚಂದನ, ಕದಂಬ, ಈಚಲ, ಲಕುಚ, ಧವ, ಅಶ್ವಕರ್ಣ, ಮತ್ತಿ, ಕಗ್ಗಲಿ, ಶಮಿ, ಪಾಲಾಶ, ಪಾದರೀ, ಮೊದಲಾದ ವೃಕ್ಷಗಳಿಂದ ಸಮಾವೃತವಾದ ಪರ್ವತವು ಬಹಳ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದೆ. ॥16-18॥

ಸುಮಿತ್ರಾನಂದನ! ಇದು ಅತ್ಯಂತ ಪವಿತ್ರ ಮತ್ತು ಬಹಳ ರಮಣೀಯ ಸ್ಥಾನವಾಗಿದೆ, ಇಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಪಶು-ಪಕ್ಷಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿವೆ. ನಾವೂ ಕೂಡ ಇಲ್ಲೇ ಈ ಪಕ್ಷಿರಾಜ ಜಟಾಯುವಿನೊಂದಿಗೆ ಇರುವಾ. ॥19॥

ಶ್ರೀರಾಮನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಶತ್ರುವೀರರ ಸಂಹಾರ ಮಾಡುವ ಮಹಾಬಲೀ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಅಣ್ಣನಿಗಾಗಿ ಶೀಘ್ರದಲ್ಲೇ ಆಶ್ರಮವನ್ನು ಕಟ್ಟಿ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿದನು. ॥20॥ ಆ ಆಶ್ರಮವು ಒಂದು ಅತ್ಯಂತ ವಿಸ್ತೃತ ಪರ್ಣಶಾಲೆಯಂತೆ ಮಾಡಲಾಗಿತ್ತು. ಮಹಾಬಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಮೊದಲಿಗೆ ಮಣ್ಣು ಅಗೆದು ಗೊಡೆ ನಿಲ್ಲಿಸಿದನು. ಮತ್ತೆ ಅದರಲ್ಲಿ ಸುಂದರ, ಸುದೃಢ, ಕಂಬಗಳನ್ನು ನೆಟ್ಟನು. ಕಂಬಗಳ ಮೇಲೆ ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ಬಿದಿರುಗಳನ್ನು ಇರಿಸಿದನು. ಬಿದಿರುಗಳನ್ನು ಇಟ್ಟಾಗ ಆ ಕುಟಿಯು ಬಹಳ ಸುಂದರವಾಗಿ ಕಾಣತೊಡಗಿತು. ಮತ್ತೆ ಆ ಬಿದಿರುಗಳ ಮೇಲೆ ಶಮಿಯ ರೆಂಬೆಗಳನ್ನು ಇರಿಸಿದನು ಹಾಗೂ ಗಟ್ಟಿಯಾದ ಬಳ್ಳಿಗಳಿಂದ ಬಿಗಿಯಾಗಿ ಕಟ್ಟಿದನು. ಅನಂತರ ಮೇಲೆ ಕುಶ, ಕಾಸ ಹುಲ್ಲನ್ನು ಮತ್ತು ಎಲೆಗಳಿಂದ ಮೇಲ್ಛಾವಣಿಯನ್ನು ಪರ್ಣಶಾಲೆಯಂತೆ ಹೊದಿಸಿದನು. ನೆಲವನ್ನು ಸರಿಮಾಡಿ ಕುಟೀರವನ್ನು ರಮಣೀಯವಾಗಿಸಿದನು. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನಿಗಾಗಿ ಪರಮೋತ್ತಮವಾಗಿ ನೋಡಲು ಯೋಗ್ಯವಾದ ನಿವಾಸಗೃಹವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದನು. ॥21-23॥ ಅದನ್ನು ಸಿದ್ಧಗೊಳಿಸಿ ಶ್ರೀವಾನ್ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಗೋದಾವರೀ ನದಿಗೆ ಹೋಗಿ ತತ್ಕಾಲ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ ಕಮಲದ ಹೂವು ಮತ್ತು ಎಲೆಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಮರಳಿ ಬಂದನು. ॥24॥ ಅನಂತರ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ವಿಧಿಗನುಸಾರ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಹೂವುಗಳಿಂದ ಬಲಿ (ಪೂಜೆ)ಯನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿದನು. ಹಾಗೂ ವಾಸ್ತುಶಾಂತಿ ಮಾಡಿ ಅವನು ಕಟ್ಟಿದ ಆಶ್ರಮವನ್ನು ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ತೋರಿಸಿದನು. ॥25॥ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನು ಸೀತೆಯೊಂದಿಗೆ ಆ ಹೊಸದಾಗಿ ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಸುಂದರ ಆಶ್ರಮವನ್ನು ನೋಡಿ ಬಹಳ ಪ್ರಸನ್ನನಾಗಿ, ಸ್ವಲ್ಪ ಹೊತ್ತು ಅದರೊಳಗೆ ನಿಂತುಕೊಂಡನು. ॥26॥ ಅನಂತರ ಅತ್ಯಂತ ಹರ್ಷಿತನಾಗಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಬರಸೆಳೆದುಕೊಂಡು ಬಿಗಿದಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಬಹಳ ಸ್ನೇಹದಿಂದ ಇಂತೆಂದನು. ॥27॥

ಸಾಮರ್ಥ್ಯಶಾಲೀ ಲಕ್ಷ್ಮಣ! ನಾನು ನಿನ್ನ ಮೇಲೆ ಬಹಳ ಪ್ರಸನ್ನನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ನೀನು ಈ ಮಹತ್ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಿರುವೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ಸರಿಯಾದ ಪುರಸ್ಕಾರ ಇಲ್ಲದಿರುವುದರಿಂದ ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ಬಿಗಿಯಾದ ಆಲಿಂಗನವನ್ನು ಕರುಣಿಸಿರುವೆನು. ॥28॥

ಲಕ್ಷ್ಮಣ! ನೀನು ನನ್ನ ಮನೋಭಾವವನ್ನು ತತ್ಕಾಲ ತಿಳಿಯುವವನಾಗಿರುವೆ, ಕೃತಜ್ಞ ಮತ್ತು ಧರ್ಮಜ್ಞನಾಗಿರುವೆ. ನಿನ್ನಂತಹ ಪುತ್ರನಿಂದಾಗಿ ನನ್ನ ಧರ್ಮಾತ್ಮ ತಂದೆಯು ಇನ್ನೂ ಸತ್ತಿಲ್ಲ-ನಿನ್ನ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಅವರು ಈಗಲೂ ಜೀವಂತವಾಗಿದ್ದಾರೆ. ॥29॥ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ತನ್ನ ಶೋಭೆಯನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸುವ ಸುಖೀ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಸಾಕಷ್ಟು ಫಲಗಳಿಂದ ಸಂಪನ್ನವಾದ ಆ ಪಂಚವಟೀ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರೊಂದಿಗೆ ಸುಖವಾಗಿ ಇರತೊಡಗಿದನು. ॥30॥ ಸೀತೆ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣರಿಂದ ಸೇವಿತನಾಗಿ ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ಶ್ರೀರಾಮನು ಕೆಲವುಕಾಲ ಅಲ್ಲಿ ಸ್ವರ್ಗಲೋಕದಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳು ವಾಸಿಸುವಂತೆ ವಾಸಿಸಿದನು. ॥31॥

ಶ್ರೀ ವಾಲ್ಮೀಕಿವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅರಣ್ಯಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಹದಿನೈದನೆಯ ಸರ್ಗ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥ 15 ॥

ಹದಿನಾರನೆಯ ಸರ್ಗ

ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಂದ ಹೇಮಂತ ಋತುವಿನ ವರ್ಣನೆ, ಭರತನ ಪ್ರಶಂಸೆ, ಶ್ರೀರಾಮನು ಸೀತಾ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರೊಡನೆ ಗೋದಾವರಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿದುದು

ಮಹಾತ್ಮಾ ಶ್ರೀರಾಮನು ಆ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತಾ ಶರದೃತು ಕಳೆದುಹೋಗಿ, ಪ್ರಿಯ ಹೇಮಂತ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು.॥1॥ ಒಂದು ದಿನ ಪ್ರಾತಃಕಾಲ ರಘುನಂದನ ಶ್ರೀರಾಮನು ಸ್ನಾನ ಮಾಡಲು ಪರಮ ರಮಣೀಯ ಗೋದಾವರಿ ನದೀ ತಿರಕ್ಕೆ ಹೋದನು. ॥2॥

ಬಹಳ ವಿನೀತನೂ, ಪರಾಕ್ರಮಿಯೂ ಆಗಿದ್ದ ಅವನ ತಮ್ಮ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ ಸೀತೆಯ ಜೊತೆ-ಜೊತೆಗೆ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಬಿಂದಿಗೆಯನ್ನೆತ್ತಿಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತಿರುವಾಗ, ಶ್ರೀರಾಮನಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು. ॥3॥ ಪ್ರಿಯವಾಗಿ ಮಾತನಾಡುವ ಅಣ್ಣ! ನಿಮಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಿಯವಾದ ಹೇಮಂತಕಾಲವು ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಿದೆ. ಅದರಿಂದ ಈ ಶುಭ ಸಂವತ್ಸರ ಅಲಂಕೃತವಾದಂತೆ ಕಂಡು ಬರುತ್ತಿದೆ. ॥4॥ ಈ ಋತುವಿನಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಚಳಿ ಅಥವಾ ಮಂಜಿನಿಂದ ಜನರ ಶರೀರಗಳು ಒರಟಾಗುತ್ತವೆ. ಪಥ್ವಿಯು ಸಸ್ಯಶಾಲಿನಿಯಾಗಿ ನಳನಳಿಸುತ್ತದೆ. ನೀರು ಹೆಚ್ಚು ತಂಪಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಅಷ್ಟಾಗಿ ಉಪಯೋಗಕ್ಕೆ ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಬೆಂಕಿಯು ಮಾತ್ರ ಎಲ್ಲರಿಗೆ ಪ್ರಿಯವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ॥5॥ ಈ ಹೇಮಂತ ಋತುವಿನಲ್ಲಿ ಸತ್ಪುರುಷರು ನವಾಗ್ರಯಣ (ಹೊಸಧಾನ್ಯದಿಂದ) ಪೂಜೆಯಿಂದ ಪಿತೃಗಳನ್ನೂ ದೇವತೆಗಳನ್ನೂ ತೃಪ್ತಿಪಡಿಸಿ ಪಾಪರಹಿತರಾಗುತ್ತಾರೆ. ॥6॥ ಈ ಋತುವಿನಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳ ಅನ್ನಪ್ರಾಪ್ತಿ ವಿಷಯಕ ಕಾಮನೆಗಳು ಸಾಕಷ್ಟು ಪೂರ್ಣವಾಗುತ್ತವೆ. ಹಾಲು-ಮೊಸರು-ಬೆಣ್ಣೆ-ತುಪ್ಪಗಳು ಸಮೃದ್ಧವಾಗುತ್ತವೆ. ವಿಜಯದ ಇಚ್ಛೆಯುಳ್ಳ ರಾಜರು ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿರುತ್ತಾರೆ. ॥7॥

ಈ ಋತುಗಳಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯನು ಯಮನಿಗೆ ಸೇರಿದ ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕನ್ನು ದೃಢವಾಗಿ ಆಶ್ರಯಿಸುತ್ತಾನೆ. (ಆಗ ದಕ್ಷಿಣಾಯಣ ಇರುತ್ತದೆ.) ಹಣೆಯಲ್ಲಿ ತಿಲಕವಿಲ್ಲದ ಹೆಂಗಸಿನಂತೆ ಉತ್ತರ ದಿಕ್ಕು ಕಾಂತಿವಿಹೀನವಾಗಿದೆ. ॥8॥ ಸ್ವಭಾವದಿಂದಲೇ ಹಿಮಗಡ್ಡೆಗಳಿಂದ ಸಮೃದ್ಧವಾಗಿರುವ ಹಿಮವಂತನು ದಕ್ಷಿಣಾಯನದಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯನು ಬಹಳ ದೂರದಲ್ಲಿರುವುದರಿಂದ ಅನ್ವರ್ಥ ನಾಮವನ್ನೇ ಹೊಂದಿರುವನೆಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ. ॥9॥ ಮಧ್ಯಾಹ್ನಕಾಲದಲ್ಲಿ ಬಿಸಿಲಿನ ಸ್ಪರ್ಶವಾಗುವಾಗ ಹೇಮಂತದ ಸುಖಮಯ ಹಗಲು ತಿರುಗಾಡಲು ಯೋಗ್ಯವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಈ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಸುಸೇವ್ಯವಾದದ್ದರಿಂದ ಸೂರ್ಯನು ಸೌಭಾಗ್ಯಶಾಲಿ ಅನಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಸೇವಿಸಲು ಯೋಗ್ಯವಾದ ನೆರಳು ಮತ್ತು ನೀರು ಅದಷ್ಟಹೀನವಾಗುತ್ತದೆ. ॥10॥ ಈ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯನ ಬಿಸಿಲಿನ ಸ್ಪರ್ಶವು ಕೋಮಲ (ಪ್ರಿಯ) ಅನಿಸುತ್ತದೆ. ಹಗಲು ಹಿಮಾಚ್ಛಾದಿತವಾಗಿರುತ್ತದೆ, ಪ್ರಬಲವಾದ ಚಳಿಯಿಂದ ಕೂಡಿರುತ್ತವೆ. ಜೊತೆಗೆ ಶೀತಗಾಳಿಯೂ ಬೀಸುತ್ತಿರುತ್ತದೆ. ಹಿಮದಿಂದ ಎಲೆಗಳು ಉದುರಿಹೋಗಿ ಅರಣ್ಯಗಳು ಶೂನ್ಯವಾಗಿ ತೋರುತ್ತವೆ ಹಾಗೂ ಹಿಮಸ್ಪರ್ಶದಿಂದ ಕಮಲಗಳು ಕರಗಿಹೋಗುತ್ತವೆ. ॥11॥ ಈ ಹೇಮಂತ ಋತುವಿನಲ್ಲಿ ರಾತ್ರಿಗಳು ದೀರ್ಘವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಚಳಿ ಹೆಚ್ಚಿರುತ್ತದೆ. ಬಯಲಿನಲ್ಲಿ ಯಾರೂ ಮಲಗುವುದಿಲ್ಲ. ಪೌಷಮಾಸದ ಈ ರಾತ್ರಿಗಳು ಮಂಜಿನಿಂದಾಗಿ ಮಂಕಾಗಿಹೋಗುತ್ತವೆ. ॥12॥

ಹೇಮಂತ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಚಂದ್ರನ ಸೌಭಾಗ್ಯ ಸೂರ್ಯನಲ್ಲಿ ಸೇರಿಹೋಗುತ್ತದೆ. ಚಂದ್ರನು ಹಿಮಕಣಗಳಿಂದ ಆವರಿಸಿ ಧೂಸರವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಚಂದ್ರನು ಉಸುರಿನಿಂದ ಮಸುಕಾದ ಕನ್ನಡಿಯಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ॥13॥ ಈ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣಿಮೆಯ ಬೆಳದಿಂಗಳ ರಾತ್ರಿಯು ಮಂಜುಬಿಂದುಗಳಿಂದ ಮಲಿನವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಪ್ರಕಾಶಿತವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಸೀತೆಯು ಹೆಚ್ಚುಬಿಸಿಲಿನಿಂದ ಶ್ಯಾಮಲವಾಗಿ ಕಾಣುವಂತೆ, ಹಿಂದಿನಂತೆ ಶೋಭಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ॥14॥ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೇ ಶೀತಲ ಸ್ಪರ್ಶವಾಗುವ ಗಾಳಿಯು ಈ ಸಮಯ ಹಿಮದ ಬಡಿತದಿಂದ ಎರಡುಪಟ್ಟು ಶೀತಲವಾಗಿ ವೇಗದಿಂದ ಬೀಸುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ. ॥15॥

ಯವ ಮತ್ತು ಗೋದಿಯ ಹೊಲಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಅನೇಕ ವನಗಳು ಮಂಜುಮುಸುಕಿದ್ದು, ಕ್ರೌಂಚ ಹಾಗೂ ಸಾರಸ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಕಲರವ ಮಾಡುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ. ಸೂರ್ಯೋದಯ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಈ ವನವು ಬಹಳ ಶೋಭಿಸುತ್ತಾ ಇದೆ. ॥16॥ ಸುವರ್ಣಕಾಂತಿಯಿಂದ ಕೂಡಿರುವ ಮಾಗಿರುವ ಈ ಬತ್ತದ ಸಸಿಗಳು ಖರ್ಜೂರದ ಹೂವಿನ ಆಕಾರವುಳ್ಳ ಅಕ್ಕಿಯ ಕಾಳುಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಬತ್ತದ ತೆನೆಗಳನ್ನು ಶಿರಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಧರಿಸಿ,ಅದರ ಭಾರದಿಂದ ಸ್ವಲ್ಪ ಬಾಗಿ ಬಹಳ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದೆ ॥17॥

ಮಂಜು ಮುಸುಕಿದ ಕಿರಣಗಳನ್ನು ಹೊರಸೂಸುತ್ತಾ ದೂರದಲ್ಲಿ ಉದಯಿಸುವ ಸೂರ್ಯನು ಚಂದ್ರನಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ॥18॥ ಆಗ ಹೆಚ್ಚು ಕೆಂಪು ಮತ್ತು ಸ್ವಲ್ಪ-ಸ್ವಲ್ಪ ಬಿಳಿ ಹಳದಿ ವರ್ಣದ ಬಿಸಿಲು ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಹರಡಿ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದೆ. ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ಇದರ ಬಲ ತಿಳಿಯದಿದ್ದರೂ ಮಧ್ಯಾಹ್ನದ ಬಿಸಿಲಿನ ಸ್ಪರ್ಶದಿಂದ ಸುಖದ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ. ॥19॥ ಮಂಜಿನ ಹನಿಗಳು ಬಿದ್ದಿದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿಯ ಹುಲ್ಲು ಸ್ವಲ್ಪ ಒದ್ದೆಯಾದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಆ ವನ ಭೂಮಿಯ ನವೋದಿತ ಸೂರ್ಯನ ಬಿಸಿಲಿನ ಪ್ರವೇಶದಿಂದ ಅದ್ಭುತವಾಗಿ ಶೋಭಿಸುತ್ತದೆ. ॥20॥ ಈ ಕಾಡಾನೆಯು ಬಹಳ ಬಾಯಾರಿದ್ದು, ಸುಖವಾಗಿ ಬಾಯಾರಿಕೆಯನ್ನು ತಣಿಸಲು ಅತ್ಯಂತ ತಣ್ಣನೆಯ ನೀರನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸುತ್ತಲೇ, ಅದರ ಕೊರೆತ ಅಸಹ್ಯವಾದ್ದರಿಂದ ಸೊಂಡಿಲನ್ನು ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಎಳೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ॥21॥ ಹೇಡಿ ಮನುಷ್ಯನು ಹೆದರಿ ರಣರಂಗವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಹಾಗೆಯೇ ಈ ಜಲಚರ ಪಕ್ಷಿಗಳು ನೀರಿನ ಹತ್ತಿರ ಕುಳಿತಿದ್ದರೂ, ನೀರಿಗೆ ಇಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ॥22॥ ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಮಂಜುಗಡ್ಡೆಗಳಿಂದ ಮತ್ತು ಅಂಧಕಾರದಿಂದ, ಪ್ರಾತಃಕಾಲ ಮಂಜಿನಿಂದ ಮುಚ್ಚಿಹೋದ ಈ ಪುಷ್ಪರಹಿತವಾದ ವನಶ್ರೇಣಿಯು ಮಲಗಿರುವಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ॥23॥ ಈ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ನದಿಗಳ ನೀರು ಹಬೆಯಿಂದ ಮುಚ್ಚಿಹೋಗಿದೆ ಇದರಲ್ಲಿ ವಿಹರಿಸುವ ಸಾರಸಗಳು ಕೇವಲ ಕಲರವದಿಂದಲೇ ಗುರುತಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ನದಿಗಳ ತೀರ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿರುವ ಮರಳೂ ಕೂಡ ಹಿಮಬಿದ್ದು ಒದ್ದೆಯಾಗಿದೆ. ಈ ಹಿಮಗಾಲದಲ್ಲಿ ನದಿಯ ಸ್ವರೂಪವು ಹೀಗಿರುತ್ತದೆ. ॥24॥ ಹಿಮಪಾತದಿಂದಲೂ, ಸೂರ್ಯನ ಕಿರಣಗಳ ಸ್ಪರ್ಶದಿಂದಲೂ, ಚಳಿಯ ಕಾರಣದಿಂದಲೂ ಪರ್ವತ ಶಿಖರದಲ್ಲಿರುವ ನೀರು ಪ್ರಾಯಶಃ ಮಂಜುಗಡ್ಡೆಯೊಡನೆ ಬೆರೆತು ಪಾದರಸದಂತೆ ಥಳ ಥಳಿಸುತ್ತಿದೆ. ॥25॥

ಈ ಹಿಮಗಾಲದಲ್ಲಿ ಕಮಲಗಳಿಗೆ ಆಕರವಾಗಿರುವ ಸರೋವರಗಳೂ ಸುಂದರವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ ಈ ಸರೋವರಗಳು ಮುದಿಯಾಗಿ ಬಾಡಿಹೋಗಿರುವ ಕಮಲಗಳಿಂದ ಕೂಡಿವೆ. ಹಿಮಪಾತದಿಂದಾಗಿ ಕಮಲಗಳಲ್ಲಿರುವ ಎಸಳುಗಳೂ, ಬೀಜಕೋಶವೂ ಉದುರಿಹೋಗಿ ಕೇವಲ ದಂಟುಗಳು ಮಾತ್ರವೇ ಉಳಿದುಕೊಂಡಿವೆ. ॥26॥ ಪುರುಷ ಸಿಂಹ ಶ್ರೀರಾಮಾ! ಈ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ಭರತನು ನಿಮಗಾಗಿ ಬಹಳ ದುಃಖಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ ಹಾಗೂ ನಿನ್ನಲ್ಲೇ ಭಕ್ತಿಯನ್ನಿರಿಸುತ್ತಾ ನಗರದಲ್ಲೇ ಅಸಂಖ್ಯಭೋಗಗಳನ್ನು ಪರಿತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿ ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸಂಲಗ್ನನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಹಾಗೂ ನಿಯಮಿತ ಆಹಾರದಿಂದ ಈ ಶೀತಲ ನೆಲದಲ್ಲಿ ಹಾಸಿಗೆಯಿಲ್ಲದೆಯೇ ಮಲಗಿರುತ್ತಾನೆ. ॥28॥ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಭರತನೂ ಈ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನಕ್ಕಾಗಿ ಉದ್ಯುಕ್ತನಾಗಿ ಮಂತ್ರಿ ಹಾಗೂ ಪ್ರಜಾಜನರೊಂದಿಗೆ ಪ್ರತಿದಿನ ಸರಯೂ ನದಿಯ ತೀರಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಾ ಇರಬಹುದು. ॥29॥ ಅತ್ಯಂತ ಸುಖದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದಿರುವ ಸುಕುವಾರ ಭರತನು ಚಳಿಯ ಕಷ್ಟವನ್ನು ಸಹಿಸುತ್ತಾ ರಾತ್ರಿಯ ಮೂರನೆಯ ಜಾವದಲ್ಲಿ ಸರಯೂ ನದಿಯಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ಮುಳುಗುವನೊ? ॥30॥

ಕಮಲದಳದಂತೆ ಶೋಭಿಸುವ ನೇತ್ರವುಳ್ಳ, ಅಂಗಕಾಂತಿಯು ಶ್ಯಾಮಲವಾಗಿದ್ದು, ತೆಳುವಾದ ಉದರವುಳ್ಳ ಮಹಾನ್ ಧರ್ಮಜ್ಞ, ಸತ್ಯವಾದಿ, ಲಜ್ಜಾಶೀಲ, ಜಿತೇಂದ್ರಿಯ, ಪ್ರಿಯವಚನಗಳನ್ನಾಡುವ, ಮೃದು ಸ್ವಭಾವವುಳ್ಳ ಮಹಾಬಾಹು ಶತ್ರುದಮನ ಶ್ರೀಮಾನ್ ಭರತನು ನಾನಾ ವಿಧದ ಸುಖಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಸರ್ವಥಾ ನಿನ್ನ ಆಶ್ರಯವನ್ನೇ ಪಡೆದಿರುವನು. ॥31-32॥ ನಿನ್ನ ಸಹೋದರ ಮಹಾತ್ಮಾ ಭರತನು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿಯೇ ಸ್ವರ್ಗಲೋಕದ ಮೇಲೆ ವಿಜಯಪಡೆದಿರುವನು. ಏಕೆಂದರೆ ಅವನೂ ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿ ನಿನ್ನ ವನವಾಸೀ ಜೀವನವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾ ಇರುವನು. ॥33॥ ಮನುಷ್ಯನು ಪ್ರಾಯಶಃ ತಾಯಿಯ ಗುಣಗಳನ್ನೇ ಹೊಂದುತ್ತಾನೆ, ತಂದೆಯದಲ್ಲ. ಈ ಲೌಕಿಕ ಉಕ್ತಿಯನ್ನು ಭರತನು ತನ್ನ ವರ್ತನೆಯಿಂದ ಸುಳ್ಳಾಗಿ ಮಾಡಿರುವನು. ॥34॥ ದಶರಥ ಮಹಾರಾಜನು ಯಾರ ಪತಿಯಾಗಿರುವರೋ, ಭರತನಂತಹ ಸಾಧುವಾದ ಪುತ್ರ ಯಾರ ಮಗನಾಗಿರುವನೋ, ಆ ಮಾತೆ ಕೈಕೇಯಿಯು ಕ್ರೂರದಷ್ಟಿಯುಳ್ಳವಳು ಹೇಗಾದಳು? ॥35॥ ಧರ್ಮಪರಾಯಣ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಸ್ನೇಹವಶದಿಂದ ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನಿಂದ ಮಾತೆ ಕೈಕೆಯಿಯ ನಿಂದೆಯನ್ನು ಸಹಿಸಲಾಗಲಿಲ್ಲ. ಅವನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಲ್ಲಿ ಹೇಳೀದನು. ॥36॥

ತಮ್ಮಾ! ನೀನು ಮಾತೆ ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನು ಎಂದೂ ನಿಂದಿಸಬಾರದು. (ಏನಾದರೂ ಹೇಳುವುದಿದ್ದರೆ) ಮೊದಲಿನಂತೆ ಇಕ್ಷಾಕ್ಷುವಂಶೀ ಭರತನ ಕುರಿತು ಮಾತನಾಡು. ॥37॥ ನನ್ನ ಬುದ್ಧಿಯು ದೃಢವಾಗಿ ವ್ರತವನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಾ ವನದಲ್ಲೇ ಇರುವ ಅಚಲ ನಿಶ್ಚಯ ಮಾಡಿದ್ದರೂ ಭರತನ ಸ್ನೇಹದಿಂದ ಸಂತಪ್ತನಾಗಿ ಪುನಃ ಚಂಚಲವಾಗುತ್ತದೆ. ॥38॥ ಭರತನ ಪರಮಪ್ರಿಯ ಮಧುರ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಸೂರೆಗೊಳ್ಳುವ ಅಮೃತದಂತೆ ಹೃದಯಕ್ಕೆ ಆಹ್ಲಾದವನ್ನುಂಟುಮಾಡುವ ಮಾತುಗಳು ನನಗೆ ನೆನಪಾಗುತ್ತಾ ಇದೆ. ॥39॥ ರಘುಕುಲನಂದನ ಲಕ್ಷ್ಮಣ! ನಾನು ನಿನ್ನೊಂದಿಗೆ ಹೋಗಿ ಮಹಾತ್ಮಾ ಭರತ ಮತ್ತು ಶತ್ರುಘ್ನರನ್ನು ಎಂದು ಭೆಟ್ಟಿಯಾಗುವೆನೋ? ಆ ದಿನ ಎಂದು ಬರುವುದೊ? ॥40॥ ಹೀಗೆ ವಿಲಾಪಿಸುತ್ತಾ ಕಕುತ್ಸ್ಥಕುಲಭೂಷಣ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಮತ್ತು ಸೀತೆಯೊಂದಿಗೆ ಗೋದಾವರೀ ನದಿಗೆ ಹೋಗಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿದರು. ॥41॥ ಅಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನಮಾಡಿ ಅವರು ಗೋದಾವರಿಯ ನೀರಿನಿಂದ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಮತ್ತು ಪಿತೃಗಳಿಗೆ ತರ್ಪಣ ಕೊಟ್ಟರು. ಅನಂತರ ಸೂರ್ಯೋದಯವಾದಾಗ ಆ ನಿಷ್ಪಾಪ ಮೂವರೂ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು ಭಗವಾನ್ ಸೂರ್ಯನ ಉಪಸ್ಥಾನ ಮಾಡಿ, ಇತರ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಸ್ತುತಿಸಿದರು. ॥42॥ ಪರ್ವತರಾಜ ಪುತ್ರಿ ಉಮೆ ಮತ್ತು ನಂದಿಯೊಂದಿಗೆ ಗಂಗೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನಮಾಡಿದ ಭಗವಾನ್ ರುದ್ರನು ಶೋಭಿಸುವಂತೆ ಸೀತಾ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣರೊಂದಿಗೆ ಸ್ನಾನಮಾಡಿ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನು ಶೋಭಿಸಿದನು. ॥43॥

ಶ್ರೀ ವಾಲ್ಮೀಕಿವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅರಣ್ಯಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಹದಿನಾರನೆಯ ಸರ್ಗ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥ 16 ॥

ಹದಿನೇಳನೆಯ ಸರ್ಗ

ಶ್ರೀರಾಮನ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಶೂರ್ಪಣಖಿಯ ಆಗಮನ, ಪರಸ್ಪರ ಪರಿಚಯ, ಭಾರ್ಯೆಯನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ರಾಕ್ಷಸಿಯು ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಒತ್ತಾಯಿಸಿದುದು

ಶ್ರೀರಾಮ, ಸೀತೆ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಮೂವರೂ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ ಗೋದಾವರೀ ನದೀ ತೀರದಿಂದ ತಮ್ಮ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಮರಳಿದರು. ॥1॥ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಬಂದು ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಸಹಿತ ಶ್ರೀರಾಮನು ಪೂರ್ವಾಹ್ನದ ಹೋಮ ಪೂಜಾದಿ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಪೂರೈಸಿ ಆ ಇಬ್ಬರೂ ಸಹೋದರರು ಪರ್ಣಶಾಲೆಗೆ ಬಂದು ಕುಳಿತರು. ॥2॥ ಅಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯೊಂದಿಗೆ ಅವರು ಸುಖವಾಗಿ ಇರತೊಡಗಿದರು. ಆಗ ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ಋಷಿಮುನಿಗಳು ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದು ಅವರನ್ನು ಸತ್ಕರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಪರ್ಣಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯೊಂದಿಗೆ ಕುಳಿತಿರುವ ಮಹಾಬಾಹು ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಚಿತ್ರಾ ನಕ್ಷತ್ರದೊಂದಿಗೆ ವಿರಾಜಿಸುವ ಚಂದ್ರನಂತೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಅಲ್ಲಿ ಅವನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ಬಗೆ-ಬಗೆ ಮಾತುಗಳನ್ನಾಡುತ್ತಾ ಇದ್ದನು. ॥3-4॥

ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಂದಿಗೆ ಮಾತುಕತೆಯಾಡುತ್ತಿರುವಾಗ ಒಬ್ಬ ರಾಕ್ಷಸಿಯು ಅಕಸ್ಮಾತ್ತಾಗಿ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಳು. ಅವಳು ದಶಮುಖ ರಾಕ್ಷಸ ರಾವಣನ ತಂಗಿ ಶೂರ್ಪಣಖಿಯಾಗಿದ್ದಳು. ಅವಳು ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದು ದೇವತೆಗಳಂತೆ ಮನೋಹರ ರೂಪವುಳ್ಳ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ನೋಡಿದಳು. ॥5-6॥ ಅವನ ಮುಖವು ತೇಜಸ್ವಿಯಾಗಿದ್ದು, ಮಹಾಬಾಹು ಹಾಗೂ ಅರಳಿದ ಕಮಲದಳದಂತೆ ವಿಶಾಲ ನೇತ್ರಗಳು ಸುಂದರವಾಗಿದ್ದವು. ಅವನು ಆನೆಯಂತೆ ಮಂದಗತಿಯಂತೆ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದನು, ತಲೆಯಲ್ಲಿ ಜಟಾಮಂಡಲವನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದನು. ॥7॥ ಪರಮ ಸುಕುಮಾರ, ಮಹಾಬಲಶಾಲಿ, ರಾಜೋಚಿತ ಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ನೀಲಕಮಲದಂತೆ ಶ್ಯಾಮಲ ಕಾಂತಿಯಿಂದ ಸುಶೋಭಿತ, ಕಾಮದೇವನಂತೆ ಸೌಂದರ್ಯಶಾಲಿ ಹಾಗೂ ಇಂದ್ರನಂತೆ ತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ನೋಡುತ್ತಲೇ ಆ ರಾಕ್ಷಸಿಯು ಕಾಮಮೋಹಿತಳಾದಳು. ॥8॥

ಶ್ರೀರಾಮನ ಮುಖವು ಸುಂದರವಾಗಿತ್ತು ಮತ್ತು ಶೂರ್ಪಣಖಿಯ ಮುಖ ಬಹಳ ಕೆಟ್ಟದಾಗಿತ್ತು. ಅವನ ಉದರ ಮತ್ತು ಕಟಿ ಪ್ರದೇಶವು ಕ್ಷೀಣವಾಗಿತ್ತು ಆದರೆ ಶೂರ್ಪಣಖಿಯ ನಡು ಸ್ಥೂಲವಾಗಿದ್ದು ಹೊಟ್ಟೆ ದೊಡ್ಡದಾಗಿತ್ತು. ಶ್ರೀರಾಮನ ಕಣ್ಣುಗಳು ವಿಶಾಲವಿರುವುದರಿಂದ ಮನೋಹರವಾಗಿತ್ತು, ಆದರೆ ಆ ರಾಕ್ಷಸಿಯ ಕಣ್ಣುಗಳು ಕುರೂಪ ಮತ್ತು ಭಯಾವಹವಾಗಿದ್ದವು. ಶ್ರೀರಘುನಾಥನ ಕೂದಲು ನುಣುಪಾಗಿದ್ದು, ಸುಂದರವಾಗಿದ್ದವು. ಆದರೆ ಆ ನಿಶಾಚರಿಯ ಕೂದಲು ತಾಮ್ರದಂತೆ ಕೆಂಪಾಗಿದ್ದವು. ಶ್ರೀರಾಮನ ರೂಪ ಬಹಳ ಪ್ರಿಯವಾಗಿತ್ತು, ಆದರೆ ಶೂರ್ಪಣಖಿಯ ರೂಪ ಬೀಭತ್ಸ, ವಿಕರಾಳವಾಗಿತ್ತು. ಶ್ರೀರಾಘವೇಂದ್ರನ ಸ್ವರ ಮಧುರವಾಗಿದ್ದರೆ, ರಾಕ್ಷಸಿ ಭೈರವನಾದ ಮಾಡುವವಳಾಗಿದ್ದಳು. ॥9-10॥

ಶ್ರೀರಾಮನು ನೋಡಲು ಸೌಮ್ಯ ಮತ್ತು ನಿತ್ಯ ನವತರುಣನಾಗಿದ್ದನು, ಆದರೆ ನಿಶಾಚರಿಯು ಕ್ರೂರಳು ಮತ್ತು ಸಾವಿರಾರು ವರ್ಷದ ಮುದುಕಿಯಾಗಿದ್ದಳು. ಇವನು ಸರಳವಾಗಿ ಮಾತಾಡುವವನು ಹಾಗೂ ಉದಾರನಾಗಿದ್ದನು, ಆದರೆ ಆಕೆಯ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ಕುಟಿಲತೆ ತುಂಬಿತ್ತು. ಇವನು ನ್ಯಾಯೋಚಿತ ಸದಾಚಾರವನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಿದ್ದರೆ ಅವಳು ಅತ್ಯಂತ ದುರಾಚಾರಿಣಿಯಾಗಿದ್ದಳು. ಶ್ರೀರಾಮನು ಪ್ರಿಯ ದರ್ಶನನಾಗಿದ್ದರೆ, ಅವಳು ಘೃಣಾಸ್ಪದಳಾಗಿದ್ದಳು. ॥11॥

ಆ ರಾಕ್ಷಸಿಯು ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಅವಿಷ್ಟಳಾಗಿ (ಮನೋಹರ ರೂಪವನ್ನಾಂತು) ಶ್ರೀರಾಮನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು, ಹೇಳಿದಳು-ತಪಸ್ವಿಯ ವೇಷದಲ್ಲಿ ತಲೆಯಲ್ಲಿ ಜಟೆಯನ್ನು ಧರಿಸಿ, ಜೊತೆಗೆ ಸ್ತ್ರೀಯನ್ನು ಇಟ್ಟುಕೊಂಡು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಧನುರ್ಬಾಣಗಳನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡು, ಈ ರಾಕ್ಷಸರ ದೇಶದಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ನೀನು ಯಾರು? ಇಲ್ಲಿಗೆ ನಿನ್ನ ಆಗಮನದ ಪ್ರಯೋಜನವೇನು? ಇದೆಲ್ಲವನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ನನಗೆ ತಿಳಿಸು ॥12-13॥ ರಾಕ್ಷಸಿ ಶೂರ್ಪಣಿಖಿಯು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಪರಂತಪ ಶ್ರೀರಾಮನು ತನ್ನ ಸರಳ ಸ್ವಭಾವದಿಂದಾಗಿ ಎಲ್ಲವನ್ನು ತಿಳಿಸಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದನು. ॥14॥

ದೇವಿ! ದಶರಥನೆಂಬ ಒಬ್ಬ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಚಕ್ರವರ್ತಿಯಾಗಿ ಹೋಗಿರುವರು, ಅವರು ದೇವತೆಗಳಂತೆ ಪರಾಕ್ರಮಿಯಾಗಿದ್ದರು. ನಾನು ಅವರ ಜೇಷ್ಠಪುತ್ರನಾಗಿದ್ದು, ಲೋಕದಲ್ಲಿ ರಾಮ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ವಿಖ್ಯಾತನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ॥15॥ ಇವನು ನನ್ನ ತಮ್ಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಅವನು ಸದಾ ನನ್ನ ಆಜ್ಞೆಗೆ ಅಧೀನನಾಗಿ ಇರುತ್ತಾನೆ. ಇವಳು ನನ್ನ ಪತ್ನೀ, ವಿದೇಹ ರಾಜಾ ಜನಕನ ಪುತ್ರೀ ಸೀತಾ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧಳಾಗಿದ್ದಾಳೆ. ॥16॥ ನನ್ನ ಪಿತಾ ದಶರಥ ಮಹಾರಾಜರ ಮತ್ತು ಮಾತೆ ಕೈಕೇಯಿಯ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ನಾನು ಧರ್ಮಪಾಲನೆಯ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಧರ್ಮರಕ್ಷಣೆಯ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಈ ವನವಾಸಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿರುವೆನು. ॥17॥ ಈಗ ನಾನು ನಿನ್ನ ಪರಿಚಯ ಪಡೆಯಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ. ನೀನು ಯಾರ ಮಗಳು? ನಿನ್ನ ಹೆಸರೇನು? ನೀನು ಯಾರ ಪತ್ನಿಯಾಗಿರುವೆ? ನಿನ್ನ ಇಷ್ಟು ಮನೋಹರ ರೂಪವನ್ನು ನೋಡಿದರೆ ನೀನು ಕಾಮರೂಪಿಯಾದವಳೋ ರಾಕ್ಷಸಿಯಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿರುವೆ. ಇಲ್ಲಿಗೆ ಏಕೆ ಬಂದಿರುವೆ? ಎಲ್ಲವನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿಸು ॥18॥

ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಆ ರಾಕ್ಷಸಿಯು ಕಾಮಪೀಡಿತಳಾಗಿ ಹೇಳಿದಳು - ಶ್ರೀರಾಮಾ! ನಾನು ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿಸುವೆನು, ನೀನು ನನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳು. ನನ್ನ ಹೆಸರು ಶೂರ್ಪಣಖಿ ಎಂದಿದೆ ಮತ್ತು ನಾನು ಇಚ್ಛಾನುಸಾರ ರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸುವ ರಾಕ್ಷಸಿಯಾಗಿದ್ದೇನೆ. ॥19-20॥ ನಾನು ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೆ ಭಯವನ್ನುಂಟುಮಾಡುತ್ತಾ ಈ ವನದಲ್ಲಿ ಏಕಾಂಗಿಯಾಗಿ ತಿರುಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತೇನೆ. ನನ್ನ ಅಣ್ಣನ ಹೆಸರು ರಾವಣ ಎಂದಾಗಿದೆ. ಅವನ ಹೆಸರು ನಿನ್ನ ಕಿವಿಗೂ ಬಿದ್ದಿರಬಹುದು. ॥21॥ ರಾವಣನು ವಿಶ್ರವಸ್ಸು ಮುನಿಯ ವೀರ ಪುತ್ರನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಇದನ್ನು ನೀನು ಕೇಳಿರಬಹುದು. ನನ್ನ ಇನ್ನೊಬ್ಬ ಅಣ್ಣ ಮಹಾಬಲಿ ಕುಂಭಕರ್ಣನು, ಅವನು ಸದಾ ನಿದ್ದೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ಇರುತ್ತಾನೆ. ॥22॥ ನನ್ನ ಮೂರನೆಯ ಸಹೋದರನ ಹೆಸರು ವಿಭೀಷಣ, ಆದರೆ ಅವನು ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ರಾಕ್ಷಸರ ವಿಚಾರ-ಆಚಾರಗಳನ್ನು ಅವನು ಎಂದೂ ಪಾಲಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ವಿಖ್ಯಾತ ಪರಾಕ್ರಮವುಳ್ಳ ಖರ-ದೂಷನರೂ ನನ್ನ ಸಹಭವರಾಗಿದ್ದಾರೆ.॥23॥ ಶ್ರೀರಾಮ! ನಾನು ಆ ಎಲ್ಲ ಸಹೋದರರಿಗಿಂತ ಬಲ-ಪರಾಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಮಿಗಿಲಾಗಿದ್ದೇನೆ. ನಿನ್ನ ಪ್ರಥಮ ದರ್ಶನದಲ್ಲೇ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸು ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತವಾಗಿದೆ. (ಅಥವಾ ನಿನ್ನ ರೂಪ ಸೌಂದರ್ಯ ಅಪೂರ್ವವಾಗಿದೆ. ಇಂದಿನಿಂದ ಮೊದಲು ಯಾವ ದೇವತೆಯಲ್ಲೂ ಇಂತಹ ರೂಪವನ್ನು ನಾನು ನೋಡಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಅಪೂರ್ವರೂಪದ ದರ್ಶನದಿಂದ ನಾನು ನಿನ್ನ ಕುರಿತು ಆಕಷ್ಟನಾಗಿರುವೆನು.) ಈ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ ನಾನು ನಿನ್ನಂತಹ ಪುರುಷೋತ್ತಮನಲ್ಲಿ ಪತಿಭಾವವಿರಿಸಿ ತುಂಬಾ ಪ್ರೇಮದಿಂದ ಬಳಿಗೆ ಬಂದಿರುವೆನು. ॥24॥

ನಾನು ಪ್ರಭಾವ, ಅನುರಾಗ-ಮಹಾಬಲ ಪರಾಕ್ರಮಗಳಿಂದ ಸಂಪನ್ನನಾಗಿರುವೆನು ನನ್ನ ಇಚ್ಛಾಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಸಮಸ್ತ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಾ ಇರುತ್ತೇನೆ ಆದ್ದರಿಂದ ಈಗ ನೀನು ದೀರ್ಘ ಕಾಲದವರೆಗೆ ನನ್ನ ಪತಿಯಾಗು ಈ ಅಬಲೆ ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡು ಏನು ಮಾಡುವೆ? ॥25॥ ಇವಳು ವಿಕಾರಯುಕ್ತ ಕುರೂಪಿಯಾಗಿದ್ದಾಳೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ನಿನಗೆ ಯೋಗ್ಯಳಲ್ಲ. ನಾನೇ ನಿನಗೆ ಅನುರೂಪಳಾಗಿದ್ದೇನೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ಭಾರ್ಯೆಯಾಗಿ ನೋಡು ॥26॥

ಈ ಸೀತೆಯು ನನ್ನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಕುರೂಪೀ, ಸತೀತ್ವದಿಂದ ಭ್ರಷ್ಟಳೂ, ವಿಕತಳೂ, ಕೃಶೋದರಿಯೂ, ಮಾನವಿಯೂ ಆಗಿರುವಳು. ನಾನು ಈಕೆಯನ್ನು ನಿನ್ನ ಈ ತಮ್ಮನೊಂದಿಗೆ ತಿಂದುಹಾಕುವೆನು. ॥27॥ ಮತ್ತೆ ನೀನು ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಕೂಡಿ ನನ್ನೊಂದಿಗೆ ಪರ್ವತ ಶಿಖರಗಳಲ್ಲಿ, ನಾನಾ ರೀತಿಯ ವನಗಳ ಶೋಭೆಯನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ ದಂಡಕಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ವಿಹರಿಸು. ॥28॥ ಶೂರ್ಪಣಖೆಯು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ವಾಕ್ಯವಿಶಾರದನಾದ ಕಕುತ್ಸ್ಥಕುಲಭೂಷಣ ಶ್ರೀರಾಮನು ಜೋರಾಗಿ ನಕ್ಕು ಮತ್ತೆ ಆ ಮದಭರಿತ ನೇತ್ರಗಳುಳ್ಳ ನಿಶಾಚರಿಯಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದನು. ॥29॥

ಶ್ರೀ ವಾಲ್ಮೀಕಿವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅರಣ್ಯಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಹದಿನೇಳನೆಯ ಸರ್ಗ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥ 17 ॥

ಹದಿನೆಂಟನೆಯ ಸರ್ಗ

ಶ್ರೀರಾಮನ ಸಲಹೆಯಂತೆ ಶೂರ್ಪಣಖೆಯು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಲ್ಲಿ ಪ್ರಣಯ ಭಿಕ್ಷೆಯನ್ನು ಯಾಚಿಸಿದುದು, ಅವನೂ ನೆಪ ಹೇಳಿ ಹಿಂದಕ್ಕಟ್ಟಲು ಶೂರ್ಪಣಖಿಯು ಸೀತೆಯನ್ನೇ ಕಬಳಿಸಲು ಹೋದುದು, ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ರಾಕ್ಷಸಿಯ ಕಿವಿ-ಮೂಗುಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿದುದು

ಕಾಮಪಾಶದಿಂದ ಬಂಧಿತಳಾದ ಆ ಶೂರ್ಪಣಖಿಯಲ್ಲಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ತನ್ನ ಇಚ್ಛೆಗನುಸಾರ ಮಧುರವಾದ ವಾಣಿಯಿಂದ ಮುಗುಳ್ನಗುತ್ತಾ ಹೇಳಿದನು. ॥1॥

ಆದರಣೀಯ ದೇವಿ! ನಾನು ವಿವಾಹವಾಗಿಬಿಟ್ಟಿದ್ದೇನೆ. ಇವಳು ನನ್ನ ಪ್ರಿಯ ಪತ್ನೀ ಇಲ್ಲೇ ಇರುವಳು. ನಿನ್ನಂತಹ ಸ್ತ್ರೀಯರಿಗೆ ಸವತಿಯಾಗಿರುವುದು ಅತ್ಯಂತ ದುಃಖದಾಯಕವಾಗಿದೆ ॥2॥ ಇವನು ನನ್ನ ತಮ್ಮನಾದ ಶ್ರೀಮಾನ್ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಬಹಳ ಶೀಲವಂತನೂ, ಪ್ರಿಯದರ್ಶನನೂ, ಬಲ-ಪರಾಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಸಂಪನ್ನನೂ ಆಗಿರುವನು. ಇವನೊಂದಿಗೆ ಪತ್ನಿಯೂ ಇಲ್ಲ. ಇವನು ಅಪೂರ್ವ ಗುಣಗಳಿಂದ ಸಂಪನ್ನನಾಗಿದ್ದು ತರುಣನೂ ಆಗಿರುವನು. ಇವನ ರೂಪವೂ ಮನೋಹರವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇವನಿಗೆ ಭಾರ್ಯೆಯ ಬಯಕೆ ಉಂಟಾದರೆ ಇವನೇ ನಿನಗೆ ಯೋಗ್ಯಪತಿಯಾಗುವನು. ॥3-4॥

ವಿಶಾಲಲೋಚನೇ! ವರಾರೋಹೇ! ಸೂರ್ಯನ ಪ್ರಭೆ ಮೇರುಪರ್ವತವನ್ನು ಸೇವಿಸುವಂತೆಯೇ ನೀನು ನನ್ನ ತಮ್ಮನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಪತಿಯಾಗಿಸಿಕೊಂಡು ಸವತಿಯ ಭಯದಿಂದ ರಹಿತಳಾಗಿ ಇವನ ಸೇವೆ ಮಾಡು. ॥5॥ ಶ್ರೀರಾಮನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಆ ಕಾಮಪೀಡಿತಳಾದ ರಾಕ್ಷಸಿಯು ಅವನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಕೂಡಲೇ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು ಇಂತೆಂದಳು. ॥6॥ ಲಕ್ಷ್ಮಣ! ನಿನ್ನ ಈ ಸುಂದರ ರೂಪಕ್ಕೆ ನಾನೇ ಯೋಗ್ಯಳಾಗಿದ್ದೇನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನಾನೇ ನಿನ್ನ ಪರಮಸುಂದರೀ ಭಾರ್ಯೆ ಆಗಬಲ್ಲೆನು. ನನ್ನನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿ ನೀನು ನನ್ನೊಂದಿಗೆ ದಂಡಕಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಸುಖವಾಗಿ ಸಂಚಿಸುವೆ. ॥7॥

ಆ ರಾಕ್ಷಸಿಯು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ವಾಕ್ಯಕೋವಿದನಾದ ಸುಮಿತ್ರಾಕುಮಾರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಮುಗುಳ್ನಕ್ಕು ಮೊರದಂತೆ ಉಗುರುಗಳುಳ್ಳ ನಿಶಾಚರಿಯಲ್ಲಿ ಯುಕ್ತಿಯುಕ್ತವಾಗಿ ನುಡಿದನು.॥8॥ ಕಮಲವರ್ಣಿನಿ! ಸುಂದರೀ! ನಾನಾದರೋ
ದಾಸನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ನನ್ನ ಅಣ್ಣ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಅಧೀನನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ನೀನು ನನ್ನ ಪತ್ನಿಯಾಗಿ ದಾಸಿಯಾಗಲು ಏಕೆ ಬಯಸುತ್ತಿರುವೆ? ॥9॥

ವಿಶಾಲಲೋಚನೇ! ನನ್ನ ಅಣ್ಣ ಸಮಸ್ತ ಐಶ್ವರ್ಯಗಳಿಂದ ಸಂಪನ್ನನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ನೀನು ಅವನ ಕಿರಿಯ ಪತ್ನಿಯಾಗು, ಇದರಿಂದ ನಿನ್ನ ಮನೋರಥ ಸಿದ್ಧಿಯಾಗಿ, ನೀನು ಸದಾ ಸಂತೋಷವಾಗಿರುವೆ. ನಿನ್ನ ರೂಪ-ಬಣ್ಣ ಅವನಿಗೆ ಯೋಗ್ಯ ನಿರ್ಮಲವಾಗಿದೆ. ॥10॥ ಕುರೂಪಳೂ, ಅಸತಿಯೂ, ವಿಕೃತಳೂ, ನಿಮ್ನೋದರಿಯೂ, ಮುದುಕಿಯೂ ಆದ ಭಾರ್ಯೇಯನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಅವನು ನಿನ್ನನ್ನು ಆದರದಿಂದ ಸ್ವೀಕರಿಸುವನು. ॥11॥ ಸುಂದರ ಕಟಿಯುಳ್ಳ ವರವರ್ಣಿನಿ! ನಿನ್ನ ಈ ಶ್ರೇಷ್ಠ ರೂಪವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಮಾನವ ಕನ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರೇಮವಿರಿಸುವ ಬುದ್ಧಿವಂತ ಮನುಷ್ಯ ಬೇರೆ ಯಾರು ತಾನೇ ಇರಬಲ್ಲನು? ॥12॥ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಪರಿಹಾಸವನ್ನು ತಿಳಿಯದೆ ಆ ದೊಡ್ಡ ಹೊಟ್ಟೆಯುಳ್ಳ ವಿಕರಾಳ ರಾಕ್ಷಸಿಯು ಅವನ ಮಾತನ್ನು ನಿಜವೆಂದು ತಿಳಿದಳು.॥13॥ ಪರ್ಣಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯೊಂದಿಗೆ ಕುಳಿತಿರುವ ಪರಂತಪ ದುರ್ಜಯ ವೀರ ಶ್ರೀರಾಮನಚಂದ್ರನ ಬಳಿಗೆ ಅವಳು ಬಂದು ಕಾಮಮೋಹಿತಳಾಗಿ ನುಡಿದಳು - ॥14॥

ರಾಮ! ನೀನು ಈ ಕುರೂಪಿ, ಅಸತೀ, ವಿಕತ, ನಿಮ್ನೋದರೀ ಮತ್ತು ವೃದ್ಧೆಯನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ನನ್ನನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಆದರಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ. ॥15॥ ಆದ್ದರಿಂದ ಇಂದು ನೀನು ನೋಡು-ನೋಡುತ್ತಿರುವಾಗಲೇ ನಾನು ಈ ಮಾನುಷಿಯನ್ನು ತಿಂದು ಬಿಡುವೆನು. ಈ ಸವತಿಯು ಇರದಿದ್ದಾಗ ನಿನ್ನೊಂದಿಗೆ ಸುಖವಾಗಿ ವಿಚರಿಸುವೆನು. ॥16॥ ಹೀಗೆ ಉರಿಯುವ ಕೆಂಡದಂತೆ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ ಶೂರ್ಪಣಖಿಯು ಅತ್ಯಂತ ಕ್ರೋಧಗೊಂಡು ಯಾವುದಾದರೂ ಭಾರೀ ಉಲ್ಕೆಯು ರೋಹಿಣೀ ನಕ್ಷತ್ರದ ಮೇಲೆ ಬೀಳುವಂತೆ ಮೃಗನಯಿನೀ ಸೀತೆಯ ಕಡೆಗೆ ನುಗ್ಗಿದಳು. ॥17॥ ಮೃತ್ಯುಪಾಶದಂತೆ ಬರುತ್ತಿರುವ ಆ ರಾಕ್ಷಸಿಯನ್ನು ಮಹಾಬಲಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ಹುಂಕಾರದಿಂದ ತಡೆದು ಕುಪಿತನಾಗಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು. ॥18॥

ಸುಮಿತ್ರಾನಂದನ! ಕ್ರೂರ ಕರ್ಮಮಾಡುವ ಅನಾರ್ಯರಲ್ಲಿ ಯಾವ ರೀತಿಯಿಂದಲೂ ಪರಿಹಾಸವನ್ನು ಮಾಡಬಾರದು. ಸೌಮ್ಯ! ನೋಡು, ಈಗ ಸೀತೆಯ ಪ್ರಾಣಗಳು ಬಹಳ ಕಷ್ಟದಿಂದ ಉಳಿದಿದೆ. ॥19॥ ಪುರುಷಸಿಂಹ! ನೀನು ಈ ಕುರೂಪೀ, ಕುಲಟೆ, ಅತ್ಯಂತ ಉನ್ಮತ್ತೆ ಮತ್ತು ದೊಡ್ಡ ಹೊಟ್ಟೆಯ ರಾಕ್ಷಸಿಯನ್ನು ಯಾವುದಾದರೂ ಅಂಗಹೀನಗೊಳಿಸಿ ಕುರೂಪಳನ್ನಾಗಿ ಮಾಡು. ॥20॥ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಹೀಗೆ ಆದೇಶಿಸಿದಾಗ ಕ್ರೋಧಗೊಂಡ ಮಹಾಬಲೀ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಅವನು ನೋಡು ನೋಡುತ್ತಲೇ ಒರೆಯಿಂದ ಖಡ್ಗವನ್ನು ಸೆಳೆದುಕೊಂಡು, ಶೂರ್ಪಣಖಿಯ ಮೂಗು, ಕಿವಿಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿಬಿಟ್ಟನು. ॥21॥ ಮೂಗು ಮತ್ತು ಕಿವಿಗಳು ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಾಗ ಭಯಂಕರ ರಾಕ್ಷಸೀ ಶೂರ್ಪಣಖಿಯು ಜೋರಾಗಿ ಕೂಗುತ್ತಾ ಬಂದ ಹಾಗೆಯೇ ಕಾಡಿಗೆ ಓಡಿಹೋದಳು. ॥22॥ ರಕ್ತದಿಂದ ತೋಯ್ದಿರುವ ಆ ಮಹಾಭಯಂಕರ, ವಿಕರಾಳ ರೂಪವುಳ್ಳ ನಿಶಾಚರಿಯು ವರ್ಷಕಾಲದ ಮೇಘಗಳು ಗರ್ಜಿಸುವಂತೆ, ಗುಡುಗುವಂತೆ ನಾನಾ ರೀತಿಯ ದನಿಗಳಲ್ಲಿ ಜೋರು-ಜೋರಾಗಿ ಚೀತ್ಕಾರ ಮಾಡತೊಡಗಿದಳು. ॥23॥ ಅವಳು ನೋಡಲು ಬಹಳ ಭಯಾನಕಳಾಗಿದ್ದಳು. ಅವಳು ತನ್ನ ತುಂಡಾದ ಅವಯವಗಳಿಂದ ರಕ್ತದ ಧಾರೆಯನ್ನು ಹರಿಸುತ್ತಾ ಎರಡೂ ಭುಜಗಳನ್ನು ಎತ್ತಿ ಚೀರುತ್ತಾ ಒಂದು ವಿಶಾಲ ವನದೊಳಗೆ ಪವ್ರವೇಶಿಸಿದಳು. ॥24॥ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಂದ ಕುರೂಪಳಾದ ಶೂರ್ಪಣಖಿಯು ಅಲ್ಲಿಂದ ಓಡಿ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಆವರಿಸಿದ ಭಯಂಕರ ತೇಜಸ್ಸುಳ್ಳ ಜನಸ್ಥಾನನಿವಾಸೀ ಅಣ್ಣನಾದ ಖರನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಆಕಾಶದಿಂದ ಸಿಡಿಲುಬೀಳುವಂತೆ ಭೂಮಿಗೆ ಬಿದ್ದಳು. ॥25॥ ಖರನ ಆ ತಂಗಿಯು ರಕ್ತದಿಂದ ತೋಯ್ದುಹೋಗಿ, ಭಯ ಹಾಗೂ ಮೋಹದಿಂದ ನಿಶ್ಚೇಷ್ಟಿತಳಂತೆ ಆಗಿದ್ದಳು. ಅವಳು ಸೀತೆ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣರೊಂದಿಗೆ ಶ್ರೀರಾಮನು ಕಾಡಿಗೆ ಬಂದಿರುವುದು ಮತ್ತು ತಾನು ಕುರೂಪಳಾದ ಎಲ್ಲ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಖರನಿಗೆ ತಿಳಿಸಿದಳು. ॥26॥

ಶ್ರೀ ವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅರಣ್ಯಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಹದಿನೆಂಟನೆಯ ಸರ್ಗ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥18॥

ಹತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ

ಶೂರ್ಪಣಖೆಯಿಂದ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಕೇಳಿ ಕುಪಿತನಾದ ಖರನು ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಸಂಹರಿಸಲು ಹದಿನಾಲ್ಕು ಮಂದಿ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿ ಕೊಟ್ಟನು

ಈ ಪ್ರಕಾರ ಅಂಗಹೀನ ಮತ್ತು ರಕ್ತದಿಂದ ತೋಯ್ದ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ನೆಲದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿರುವ ತನ್ನ ತಂಗಿಯನ್ನು ನೋಡಿ ರಾಕ್ಷಸ ಖರನು ಸಿಟ್ಟಿನಿಂದ ಉರಿದೆದ್ದು ಹೀಗೆ ಕೇಳಿದನು. ॥1॥ ತಂಗೀ ಏಳು, ನಿನ್ನ ಅವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಹೇಳು, ಗಾಬರಿಯನ್ನು, ಮೂರ್ಛೆ ಬಿಟ್ಟು ಯಾರು ನಿನ್ನನ್ನು ಹೀಗೆ ರೂಪಹೀನ ಮಾಡಿದರು? ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿಸು. ॥2॥ ತನ್ನ
ಮುಂದೆ ಬಂದು ಸುಮ್ಮನೆ ಕುಳಿತಿರುವ ನಿರಪರಾಧಿ ವಿಷಸರ್ಪವನ್ನು ಯಾರು ತಾನೇ ಬೆರಳತುದಿಯಿಂದ ಆಟಕ್ಕಾಗಿ ತೊಂದರೆಪಡಿಸಿರುವನು? ॥3॥

ಯಾರು ಇಂದು ನಿನ್ನ ಮೇಲೆ ಆಕ್ರಮಣ ಮಾಡಿ ನಿನ್ನ ಮೂಗು-ಕಿವಿಯನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿರುವನೋ, ಅವನು ಉಚ್ಚ ಕೋಟಿಯ ವಿಷವನ್ನು ಕುಡಿದಿರುವನು. ತನ್ನ ಕೊರಳಲ್ಲಿ ಕಾಲ ಪಾಶವನ್ನು ಹಾಕಿಕೊಂಡಿರುವನು, ಹೀಗಿದ್ದರೂ ಮೋಹವಶ ಅವನು ಈ ಮಾತನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತಿಲ್ಲ. ॥4॥ ನೀನಾದರೋ ಸ್ವತಃ ಬೇರೆ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೆ ಯಮನಂತೆ ಇರುವೆ. ಬಲ-ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ಸಂಪನ್ನಳಾಗಿ ಇಚ್ಛಾನುಸಾರ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಾ, ತನಗೆ ಬೇಕಾದ ರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಲು ಸಮರ್ಥಳಾಗಿರುವೆ, ಹೀಗಿದ್ದರೂ ನಿನ್ನನ್ನು ಯಾರು ಈ ದುರವಸ್ಥೆಗೆ ನೂಕಿದರು? ಯಾರಿಂದ ದುಃಖಿಯಾಗಿ ನೀನು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿರುವೆ? ॥5॥ ನಿನ್ನನ್ನು ರೂಪಹೀನನಾಗಿಸುವ ದೇವತೆಗಳಲ್ಲಿ, ಗಂಧರ್ವರಲ್ಲಿ, ಭೂತರಲ್ಲಿ, ಮಹಾತ್ಮ ಋಷಿಗಳಲ್ಲಿ ಯಾರು ತಾನೇ ಮಹಾಬಲಿಯಾಗಿರಬಲ್ಲನು. ॥6॥

ನನ್ನ ಅಪ್ರಿಯ ಮಾಡಬಲ್ಲವನು ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ನಾನು ಯಾರನ್ನು ನೋಡಲಿಲ್ಲ. ದೇವತೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷ ಪಾಕಶಾಸನ ಇಂದ್ರನೂ ಕೂಡ ಇಂತಹ ಸಾಹಸ ಮಾಡುವನು ಎಂದು ನನಗೆ ತೋರುವುದಿಲ್ಲ. ॥7॥ ಹಂಸವು ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಸೇರಿದ ಹಾಲನ್ನು ಬೇರ್ಪಡಿಸಿ ಕುಡಿಯುವಂತೆ ನಾನು ಇಂದೇ ಈ ಪ್ರಾಣಾಂತಕಾರಿ ಬಾಣಗಳಿಂದ ನಿನ್ನ ಅಪರಾಧಿಯ ಶರೀರದಿಂದ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಬೇರ್ಪಡಿಸುವೆನು. ॥8॥ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಯಾರ ಮರ್ಮಸ್ಥಾನ ಛಿನ್ನ-ಭಿನ್ನವಾಗಿದೆಯೋ ನನ್ನ ಕೈಯಿಂದ ಹತನಾಗಿರುವನೋ, ಆ ಪುರುಷನ ನೊರೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದ ಬಿಸಿರಕ್ತವನ್ನು ಪೃಥ್ವಿಯು ಕುಡಿಯಲು ಬಯಸುತ್ತಿರುವಳು. ॥9॥

ರಣಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ನನ್ನಿಂದ ಹತನಾದ ಆ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಶರೀರದ ಮಾಂಸವನ್ನು ಪಕ್ಷಿಗಳು ಗುಂಪು-ಗುಂಪಾಗಿ ಕಿತ್ತು ತಿನ್ನುವರು.॥10॥ ಮಹಾಸಮರದಲ್ಲಿ ನನ್ನಿಂದ ಆಕ್ರಮಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಕಪಣನಾದ ಆ ದುಷ್ಟನನ್ನು ದೇವ-ಗಂಧರ್ವರಾಗಲೀ, ಪಿಶಾಚ-ರಾಕ್ಷಸರಾಗಲೀ ರಕ್ಷಿಸಲು ಸಮರ್ಥರಲ್ಲ. ॥11॥ ನಿಧಾನವಾಗಿ ಚೇತರಿಸಿಕೊಂಡು ಯಾವ ದುಷ್ಟನು ನಿನಗೆ ಈ ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಬಲಾತ್ಕಾರವಾಗಿ ಆಕ್ರಮಿಸಿ ನಿನ್ನನ್ನು ಜಯಿಸಿ ಹೀಗೆ ವಿಕಾರಗೊಳಿಸಿದವನ ಹೆಸರನ್ನು ನನಗೆ ಹೇಳು. ॥12॥ ಅತ್ಯಂತ ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ಅಣ್ಣ ಖರನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಶೂರ್ಪಣಖಿಯು ಕಂಬನಿಗರೆಯುತ್ತಾ ಇಂತೆಂದಳು ॥13॥ ಅಣ್ಣಾ! ವನದಲ್ಲಿ ಇಬ್ಬರು ತರುಣ ಪುರುಷರು ಬಂದಿರುವರು. ಅವರು ನೋಡಲು ಬಹಳ ಸುಕುಮಾರರೂ, ರೂಪವಂತರೂ, ಮಹಾಬಲವಂತರೂ ಆಗಿರುವರು, ಅವರಿಬ್ಬರ ಕಣ್ಣುಗಳು ಅರಳಿದ ಕಮಲಗಳಂತೆ ತೋರುತ್ತವೆ. ಅವರಿಬ್ಬರೂ ನಾರುಮಡಿಯನ್ನುಟ್ಟು ಮೃಗಚರ್ಮವನ್ನು ಧರಿಸಿರುವರು. ॥14॥ ಫಲ-ಮೂಲಗಳೇ ಅವರ ಆಹಾರವಾಗಿದೆ. ಅವರು ಜಿತೇಂದ್ರಿಯರೂ, ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿಗಳೂ ಆಗಿದ್ದಾರೆ. ಇಬ್ಬರೂ ದಶರಥ ಮಹಾರಾಜನ ಪುತ್ರರಾಗಿದ್ದು, ಅಣ್ಣ-ತಮ್ಮಂದಿರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಅವರ ಹೆಸರು ರಾಮ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಎಂದಾಗಿದೆ. ॥15॥

ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಗಂಧರ್ವರಾಜರಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದಾರೆ, ರಾಜೋಚಿತ ಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಸಂಪನ್ನರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಆ ಇಬ್ಬರೂ ಸಹೋದರರು ದೇವತೆಗಳೋ, ದಾನವರೋ, ಎಂಬುದನ್ನು ಅನುಮಾನದಿಂದಲೂ ತಿಳಿಯಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ॥16॥ ಅವರಿಬ್ಬರ ನಡುವೆ ಓರ್ವ ತರುಣಿ ರೂಪವತಿ ಸ್ತ್ರೀಯನ್ನೂ ಅಲ್ಲಿ ನೋಡಿದೆ, ಆಕೆಯ ಶರೀರವು ಬಹಳ ಸುಂದರವಾಗಿದ್ದು, ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರದ ಆಭರಣಗಳನ್ನು ತೊಟ್ಟಿರುವಳು. ॥17॥ ಆ ಸ್ತ್ರೀಯ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಸೇರಿ ಒಬ್ಬ ಅನಾಥ ಕುಲಟೆ ಸ್ತ್ರೀಯಂತೆ ನನ್ನ ಇಂತಹ ದುರ್ಗತಿಯನ್ನು ಮಾಡಿರುವರು. ॥18॥ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಆ ಕುಟಿಲ ಆಚಾರವುಳ್ಳ ಸ್ತ್ರೀಯು ಮತ್ತು ಅವರಿಬ್ಬರೂ ರಾಜಕುಮಾರರು ಸತ್ತು ಹೋದಾಗ ಅವರ ನೊರೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದ ರಕ್ತವನ್ನು ನಾನು ಕುಡಿಯುವೆನು ॥19॥ ರಣಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಆ ಸ್ತ್ರೀಯ ಮತ್ತು ಆ ಪುರುಷರ ರಕ್ತವನ್ನು ಕುಡಿಯುವುದು ನನ್ನ ಮೊದಲ, ಪ್ರಮುಖ ಇಚ್ಛೆಯಾಗಿದೆ. ಅದನ್ನು ನೀನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಬೇಕು.॥20॥ ಶೂರ್ಪಣಖಿಯು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಖರನು ಕುಪಿತನಾಗಿ ಅತ್ಯಂತ ಬಲಿಷ್ಠರಾದ ಯಮನಂತೆ ಭಯಂಕರರಾದ ಹದಿನಾಲ್ಕು ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ಹೀಗೆ ಆದೇಶಿಸಿದನು. ॥21॥

ವೀರರೇ! ಈ ಭಯಂಕರ ದಂಡಕಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ನಾರುಮಡಿ ಮತ್ತು ಕಷ್ಣಮೃಗಚರ್ಮವನ್ನು ಧರಿಸಿದ ಇಬ್ಬರು ಶಸ್ತ್ರಧಾರಿ ಮನುಷ್ಯರು ಓರ್ವಯುವತಿಯೊಂದಿಗೆ ನುಗ್ಗಿ ಬಂದಿರುವರು. ॥22॥ ನೀವು ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗಿ ಮೊದಲು ಅವರಿಬ್ಬರನ್ನು ಕೊಂದು ಬಿಡಿ, ಮತ್ತೆ ಆ ದುರಾಚಾರಿಣಿ ಸ್ತ್ರೀಯನ್ನು ಸಾಯಿಸಿರಿ. ನನ್ನ ಈ ತಂಗೀ ಆ ಮೂವರ ರಕ್ತವನ್ನು ಕುಡಿಯುವಳು. ॥23॥

ರಾಕ್ಷಸರೇ! ಇದು ನನ್ನ ತಂಗಿಯ ಪ್ರಿಯ ಮನೋರಥವಾಗಿದೆ. ನೀವು ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗಿ ನಿಮ್ಮ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಮನುಷ್ಯರನ್ನು ಕೊಂದುಬಿಡಿ ಹಾಗೂ ತಂಗಿಯ ಈ ಮನೋರಥವನ್ನು ಬೇಗನೇ ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿರಿ. ॥24॥

ರಣಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಆ ಇಬ್ಬರು ಸಹೋದರರನ್ನು ನೀವು ಕೊಂದುಹಾಕಿದಾಗ ಇವಳು ಹರ್ಷಗೊಳ್ಳುವಳು ಮತ್ತು ಆನಂದ ಮಗ್ನಳಾಗಿ ಯುದ್ಧಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಅವರ ರಕ್ತಪಾನ ಮಾಡುವಳು. ॥25॥ ಖರನು ಹೀಗೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದಾಗ ಆ ಹದಿನಾಲ್ಕು ರಾಕ್ಷಸರು ಗಾಳಿಯು ಹಾರಿಸಿದ ಮೋಡಗಳಂತೆ ವಿವಶರಾಗಿ ಶೂರ್ಪಣಖೆಯ ಜೊತೆಗೆ ಪಂಚವಟಿಗೆ ನಡೆದರು. ॥26॥

ಶ್ರೀ ವಾಲ್ಮೀಕಿವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅರಣ್ಯಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಹತ್ತೊಂಭತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥19॥

ಇಪ್ಪತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ

ಖರನು ಕಳಿಸಿದ ಹದಿನಾಲ್ಕು ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಶ್ರೀರಾಮನು ವಧಿಸಿದುದು

ಅನಂತರ ಭಯಾನಕ ರಾಕ್ಷಸಿ ಶೂರ್ಪಣಖಿಯು ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಬಂದು, ಸೀತಾಸಹಿತ ಆ ಇಬ್ಬರು ಸಹೋದರರ ಪರಿಚಯವನ್ನು ಆ ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ಮಾಡಿಸಿದಳು. ॥1॥ ಮಹಾಬಲಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ಸೀತೆಯೊಂದಿಗೆ ಪರ್ಣಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿರುವನು ಹಾಗೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ ಅವನ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ಉಪಸ್ಥಿತನಾಗಿರುವುದನ್ನು ರಾಕ್ಷಸರು ನೋಡಿದರು. ॥2॥ ಶ್ರೀಮಾನ್ ರಘುನಾಥನೂ ಶೂರ್ಪಣಖಿಯೊಂದಿಗೆ ಬಂದಿರುವ ಆ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ನೋಡಿದನು. ನೋಡಿ ಅವನು ಉದ್ದೀಪ್ತ ತೇಜವುಳ್ಳ ತನ್ನ ಸಹೋದರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಹೇಳಿದನು. ॥3॥

ಸುಮಿತ್ರಾಕುಮಾರ! ನೀನು ಸ್ವಲ್ಪ ಹೊತ್ತು ಸೀತೆಯ ಬಳಿ ನಿಂತಿರು. ನಾನು ಈ ರಾಕ್ಷಸಿಯ ಸಹಾಯಕರಾಗಿ ಅವಳ ಹಿಂದೆ ಬಂದಿರುವ ಈ ನಿಶಾಚರರನ್ನು ಈಗಲೇ ಇಲ್ಲೇ ವಧಿಸಿಬಿಡುವೆನು. ॥4॥ ಆತ್ಮವಿದನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಅವನನ್ನು ಭೂರಿ-ಭೂರಿ ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಾ ‘ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಅವನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಶಿರಸಾವಹಿಸಿಕೊಂಡನು. ॥5॥ ಆಗ ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ರಘುನಾಥನು ತನ್ನ ಸುವರ್ಣಮಂಡಿತ ವಿಶಾಲ ಧನುಸ್ಸಿಗೆ ಹೆದೆಯೇರಿಸಿ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧನಾಗಿ ರಾಕ್ಷಸರಲ್ಲಿ ಇಂತೆಂದನು. ॥6॥ ನಾವು ಇಬ್ಬರು ದಶರಥ ಮಹಾರಾಜರ ಪುತ್ರರು ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರಾಗಿದ್ದೇವೆ. ಸೀತೆಯೊಂದಿಗೆ ಈ ದುರ್ಗಮ ದಂಡಕಾರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಬಂದು ಫಲ-ಮೂಲಗಳನ್ನು ತಿನ್ನುತ್ತಾ ಇಂದ್ರಿಯ ಸಂಯಮಪೂರ್ವಕ ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿ, ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯವನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಿದ್ದೇವೆ. ಹೀಗೆ ದಂಡಕಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ನಮ್ಮಿಬ್ಬರು ಸಹೋದರರನ್ನು ಏಕೆ ಹಿಂಸಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಿರುವಿರಿ? ॥7-8॥ ನೋಡಿ, ನೀವೆಲ್ಲರೂ ಪಾಪಾತ್ಮರಾಗಿದ್ದು, ಋಷಿಗಳ ಅಪರಾಧ ಮಾಡುವವರಾಗಿದ್ದೀರಿ. ಆ ಋಷಿ-ಮುನಿಗಳ ಆಜ್ಞೆಯಿಂದಲೇ ನಾನು ಧನುಷ್ಯ-ಬಾಣಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿ ಮಹಾಸಮರದಲ್ಲಿ ನಿಮ್ಮನ್ನು ವಧಿಸಲೆಂದೇ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿರುವೆ.॥9॥

ನಿಶಾಚರರೇ! ನಿಮಗೆ ಯುದ್ಧದಿಂದ ಸಂತೋಷ ಸಿಗುವುದಿದ್ದರೆ ಇಲ್ಲಿಂದ ಓಡಿ ಹೋಗದೆ ನಿಂತುಕೊಳ್ಳಿರಿ. ನಿಮಗೆ ಪ್ರಾಣಗಳ ಮೇಲೆ ಆಸೆ ಇದ್ದರೆ ಮರಳಿ ಹೋಗಿ (ಒಂದು ಕ್ಷಣವೂ ಇಲ್ಲಿ ಇರಬೇಡಿ).॥10॥ ಶ್ರೀರಾಮನ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಆ ಹದಿನಾಲ್ಕು ರಾಕ್ಷಸರು ಅತ್ಯಂತ ಕುಪಿತರಾದರು. ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಹತ್ಯೆಮಾಡುವ ಆ ಘೋರ ನಿಶಾಚರರು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಶೂಲ ವನ್ನೆತ್ತಿಕೊಂಡು ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಕಣ್ಣು ಕೆಂಪಾಗಿಸಿ ಕಠೋರವಾಗಿ ಹರ್ಷ ಮತ್ತು ಉತ್ಸಾಹದಿಂದ ಎದುರಾಳಿಯ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಮನಗೊಂಡಿದ್ದವನೂ, ಸ್ವಭಾವತಃ ಕೆಂಪಾದ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ ಮಧುರಭಾಷಿಯೂ ಆದ ಶ್ರೀರಾಮನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದರು.॥11-12॥

ಎಲವೋ! ನೀನು ನಮ್ಮ ಒಡೆಯ ಮಹಾಕಾಯ ಖರನಿಗೆ ಕ್ರೋಧವನ್ನುಂಟುಮಾಡಿರುವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನಮ್ಮ ಕೈಗಳಿಂದ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಮಡಿದು ನೀನು ಸ್ವತಃ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುವೆ.॥13॥ ನಾವು ಅನೇಕರಾಗಿದ್ದು ನೀನು ಒಬ್ಬಂಟಿಗನಾಗಿರುವೆ. ನೀನು ನಮ್ಮ ಮುಂದೆ ರಣಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲುವುದಕ್ಕೂ ನಿನಗೇನು ಶಕ್ತಿ ಇದೆ? ಮತ್ತೆ ಯುದ್ಧಮಾಡುವುದು ದೂರ ಉಳಿಯಿತು.॥14॥

ನಮ್ಮ ಭುಜಗಳಿಂದ ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದ ಪರಿ, ಶೂಲ-ಪಟ್ಟಿಶಗಳ ಏಟನ್ನು ತಿಂದು ನೀನು ನಿನ್ನ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದಿರುವ ಈ ಧನುಸ್ಸಿನ ಬಲ ಪರಾಕ್ರಮದ ಅಭಿಮಾನವನ್ನು ಮತ್ತು ತನ್ನ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟಿಗೆ ತ್ಯಜಿಸುವೆ ॥15॥ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಕ್ರೋಧಗೊಂಡು ಆ ಹದಿನಾಲ್ಕು ರಾಕ್ಷಸರು ಬಗೆ-ಬಗೆಯ ಆಯುಧಗಳಿಂದ ಮತ್ತು ಖಡ್ಗಗಳಿಂದ ಶ್ರೀರಾಮನ ಮೇಲೆ ಆಕ್ರಮಿಸಿದರು.॥16॥

ಆ ರಾಕ್ಷಸರು ದುರ್ಜಯ ಶ್ರೀರಾಮನ ಮೇಲೆ ಶೂಲಗಳನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದರು, ಆದರೆ ಕಕುತ್ಸ್ಥಕುಲ ಭೂಷಣ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಅವೆಲ್ಲ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಶೂಲಗಳನ್ನು ಆಷ್ಟೇ ಸುವರ್ಣಭೂಷಿತ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಕತ್ತರಿಸಿಬಿಟ್ಟನು. ॥17॥ ಅನಂತರ ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ರಘುನಾಥನು ಅತ್ಯಂತ ಕುಪಿತನಾಗಿ ಹರಿತವಾದ ಸೂರ್ಯತುಲ್ಯ ತೇಜಸ್ವೀ ಹದಿನಾಲ್ಕು ನಾರಾಚಗಳನ್ನು ಕೈಗೆತ್ತಿಕೊಂಡು ಧನುಸ್ಸಿಗೆ ಹೂಡಿ ಆಕರ್ಣಾಂತವಾಗಿ ಸೆಳೆದು, ಇಂದ್ರನು ವಜ್ರದ ಪ್ರಹಾರ ಮಾಡಿದಂತೆ ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ಗುರಿಯಿಟ್ಟು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದನು. ॥18-19॥ ಆ ಬಾಣಗಳು ಅತಿವೇಗದಿಂದ ಆ ರಾಕ್ಷಸರ ಎದೆಯನ್ನು ಸೀಳಿ ರಕ್ತಸಿಕ್ತವಾಗಿ ಹುತ್ತದಿಂದ ಹೊರಗೆ ಬಂದ ಸರ್ಪದಂತೆ ತತ್ಕಾಲ ಭೂಮಿಗೆ ಬಿದ್ದವು. ॥20॥ ಆ ನಾರಾಚಗಳಿಂದ ಹೃದಯ ವಿದೀರ್ಣವಾದ್ದರಿಂದ ಆ ರಾಕ್ಷಸರು ಬುಡಕಡಿದ ಮರದಂತೆ ಧರಾಶಾಯಿಗಳಾದರು. ಅವರೆಲ್ಲರೂ ರಕ್ತದಿಂದ ತೋಯ್ದು ಹೋಗಿದ್ದರು. ಅವರ ಶರೀರಗಳು ವಿಕತವಾಗಿ ಪ್ರಾಣಪಕ್ಷಿಗಳು ಹಾರಿ ಹೋದವು ॥21॥ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ರಾಕ್ಷಸಿಯು ಮೂರ್ಛಿತಳಾದಳು ಮತ್ತೆ ಖರನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಪುನಃ ಆರ್ತಭಾವದಿಂದ ಕುಸಿದು ಬಿದ್ದಳು. ಆಕೆಯ ತುಂಡಾದ ಕಿವಿ ಮೂಗಿನ ರಕ್ತವು ಒಣಗಿ ಹೋಗಿದ್ದರಿಂದ, ಕೆಂಪಾದ ರಸ ಒಸರುತ್ತಿದ್ದ ಲತೆಯಂತೆ ಅವಳು ಕಂಡುಬರುತ್ತಿದ್ದಳು. ॥22-23॥ ಅಣ್ಣನ ಬಳಿ ಶೋಕದಿಂದ ಶೂರ್ಪಣಖಿಯು ಜೋರಾಗಿ ಆರ್ತನಾದ ಮಾಡುತ್ತಾ, ಬಿಕ್ಕಿ-ಬಿಕ್ಕಿ ಅಳುತ್ತಾ ಕಂಬನಿ ಹರಿಸತೊಡಗಿದಳು. ಆಗ ಆಕೆಯ ಮುಖ ಬಾಡಿಹೋಗಿತ್ತು. ॥24॥ ರಣಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಾ ರಾಕ್ಷಸರು ಸತ್ತು ಹೋಗಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ, ಖರನ ತಂಗಿ ಶೂರ್ಪನಖಿಯು ಪುನಃ ಅಲ್ಲಿಂದ ಓಡುತ್ತಾ ಬಂದಳು. ಆಕೆಯು ಸಮಸ್ತ ರಾಕ್ಷಸರ ವಧೆಯ ಸಮಾಚಾರವನ್ನು ಅಣ್ಣನಿಗೆ ತಿಳಿಸಿದಳು. ॥25॥

ಶ್ರೀ ವಾಲ್ಮೀಕಿವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅರಣ್ಯಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಇಪ್ಪತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥ 20 ॥

ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದನೆಯ ಸರ್ಗ

ಶೂರ್ಪಣಖಿಯು ಖರನಿಗೆ ರಾಕ್ಷಸರು ಹತರಾದುದನ್ನು ಹೇಳಿದುದು, ರಾಮನೊಡನೆ ಯುದ್ಧ ಮಾಡಲು ಪುನಃ ಖರನನ್ನು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸಿದುದು

ಶೂರ್ಪಣಖಿಯು ಪುನಃ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ, ಅನರ್ಥದಿಂದ ಬಂದಿರುವ ಆ ತಂಗಿಯಲ್ಲಿ ಖರನು ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಣಿಯಲ್ಲಿ ಪುನಃ ಹೇಳಿದನು - ॥1॥

ತಂಗೀ! ನಾನು ನಿನಗೆ ಪ್ರಿಯವನ್ನುಂಟುಮಾಡಲು ಅನೇಕ ಶೂರ-ವೀರ, ಮಾಂಸಾಹಾರೀ ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ಹೋಗಲು ಆಜ್ಞೆಕೊಟ್ಟಿದ್ದೆ. ಈಗ ಪುನಃ ನೀನು ಏಕೆ ಅಳುತ್ತಿರುವೆ? ॥2॥ ನನ್ನ ಭಕ್ತರೂ, ನನ್ನಲ್ಲಿ ಅನುರಾಗವುಳ್ಳವರೂ, ಸದಾ ನನ್ನ ಹಿತವನ್ನು ಬಯಸುವವರೂ ಆದ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ನಾನು ಕಳಿಸಿದ್ದೆ. ಅವರು ಯಾರಿಂದಲೂ ಸಾಯಲಾರರು. ನನ್ನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸದಿರುವುದೂ ಅವರಿಂದ ಸಂಭವವಿಲ್ಲ. ॥3॥ ಹಾಗಿರುವಾಗ ಯಾವ ಕಾರಣ ಉಪಸ್ಥಿತವಾಯಿತು? ‘ಹಾ ನಾಥ!’ ಎಂದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾ ಹಾವಿನಂತೆ ನೆಲದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿರುವುದು ಯಾತಕ್ಕಾಗಿ ಎಂದು ನಾನು ಕೇಳಲು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ॥4॥

ನನ್ನಂತಹ ರಕ್ಷಕನು ಇರುವಾಗ ನೀನು ಅನಾಥಳಂತೆ ಏಕೆ ವಿಲಾಪ ಮಾಡುತ್ತಿರುವೆ? ಏಳು! ಏಳು! ಹೀಗೆ ಮಲಗಿರಬೇಡ, ಗಾಬರಿಪಡಬೇಡ. ॥5॥ ಖರನು ಹೀಗೆ ಸಾಂತ್ವನ ಮಾಡಿದಾಗ ಆ ದುರ್ಧರ್ಷ ರಾಕ್ಷಸಿಯು ಕಂಬನಿಗಳನ್ನು ಒರೆಸಿಕೊಂಡು ಅಣ್ಣನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದಳು - ॥6॥

ಅಣ್ಣಾ! ನಾನು ಈಗ ಪುನಃ ನಿನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಏಕೆ ಬಂದಿರುವೆನು - ಇದನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತೇನೆ, ಕೇಳು ನನ್ನ ಮೂಗು-ಕಿವಿಗಳು ತುಂಡಾಗಿ ನಾನು ರಕ್ತದ ಧಾರೆಯಿಂದ ಮಿಂದುಹೋದೆ. ಆ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಸಲ ನಾನು ಬಂದಾಗ ನೀನು ಬಹಳ ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಿದ್ದೆ. ॥7॥ ಅನಂತರ ನನ್ನ ಪ್ರಿಯವನ್ನುಂಟುಮಾಡಲು ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಸಹಿತ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ವಧಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ನೀನು ಕಳಿಸಿದ ಶೂರ-ವೀರ ರಾಕ್ಷಸರೆಲ್ಲರೂ ಕ್ರೋಧಗೊಂಡು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಶೂಲಪಟ್ಟಿಶ ಧರಿಸಿ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋದರು, ಆದರೆ ರಾಮನು ತನ್ನ ಮರ್ಮಭೇದಿ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಅವರೆಲ್ಲರನ್ನು ಸಮರಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ಕೊಂದುಹಾಕಿದನು. ॥8-9॥

ಆ ಮಹಾವೇಗಶಾಲೀ ನಿಶಾಚರರು ಕ್ಷಣಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಧರಾಶಾಯಿಯಾಗಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ರಾಮನ ಆ ಮಹಾಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ನೋಡಿ ನನ್ನ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಭಾರೀ ಭಯ ಉಂಟಾಯಿತು. ॥10॥

ನಿಶಾಚರರಾಜನೇ! ನಾನು ಭಯ-ಭೀತ, ಉದ್ವಿಗ್ನ, ವಿಷಾದಗ್ರಸ್ತಳಾಗಿರುವೆನು. ನನಗೆ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಭಯವೇ ಭಯವು ಕಂಡುಬರುತ್ತಿದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಪುನಃ ನಿನಗೆ ಶರಣು ಬಂದಿರುವೆನು. ॥11॥ ವಿಷಾದರೂಪೀ ಮೊಸಳೆಗಳು ವಾಸಿಸುವ, ಭಯವೆಂಬ ಅಲೆಗಳಿಂದ ತುಂಬಿರುವ, ಶೋಕಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ನಾನು ಮುಳುಗಿರುವೆನು. ನೀನು ಈ ಶೋಕ ಸಮುದ್ರದಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ಏಕೆ ಉದ್ಧರಿಸುವುದಿಲ್ಲ? ॥12॥ ಮಾಂಸಭಕ್ಷಿ ರಾಕ್ಷಸರು ನನ್ನೊಡನೆ ಹೋದವರೆಲ್ಲರೂ ರಾಮನ ನಿಶಿತ ಶರಗಳಿಂದ ಸತ್ತು ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿರುವರು ॥13॥

ರಾಕ್ಷಸರಾಜನೇ! ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಹಾಗೂ ಸತ್ತಿರುವ ಆ ರಾಕ್ಷಸರ ಮೇಲೆ ನಿನಗೆ ಅನುಕಂಪ ಇದ್ದರೆ, ರಾಮನಿಗೆ ಪ್ರತಿಕಾರ ಮಾಡುವ ಶಕ್ತಿ-ತೇಜ ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಇದ್ದರೆ, ಅವನನ್ನು ಕೊಂದು ಹಾಕು, ಏಕೆಂದರೆ ದಂಡಕಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಮನೆಮಾಡಿ ನೆಲೆ ಇರುವ ರಾಮನು ರಾಕ್ಷಸರಿಗಾಗಿ ಕಂಟಕಪ್ರಾಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ॥14॥ ನೀನು ಇಂದೇ ಶತ್ರುಘಾತಿ ರಾಮನನ್ನು ವಧಿಸದಿದ್ದರೆ ನಾನು ನಿನ್ನ ಮುಂದೆಯೇ ಪ್ರಾಣತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವೆನು, ಏಕೆಂದರೆ ನನ್ನ ಲಜ್ಜೆ ಸೂರೆಗೊಂಡಿದೆ. ॥15॥ ನೀನು ಮಹಾಸಮರದಲ್ಲಿ ಬಲಾಢ್ಯನಾಗಿದ್ದರೂ ರಾಮನ ಎದುರಿಗೆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲಲಾರೆ ಎಂದೇ ನನಗೆ ಬುದ್ಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಪದೇ-ಪದೇ ಅನಿಸುತ್ತಿದೆ. ॥16॥

ನೀನು ತನ್ನನ್ನು ಶೂರ-ವೀರನೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಿ, ಆದರೆ ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಶೌರ್ಯವೇ ಇಲ್ಲ. ನೀನು ಸುಮ್ಮನೇ ತನ್ನಲ್ಲಿ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಆರೊಪಿಸಿಕೊಂಡಿರುವೆ. ಮೂಢನೇ! ನೀನು ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ಅವರಿಬ್ಬರನ್ನು ಕೊಂದು ಹಾಕು ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ತನ್ನ ಕುಲಕ್ಕೆ ಕಲಂಕವನ್ನು ಹಚ್ಚಿ ಬಂಧು-ಬಾಂಧವರೊಂದಿಗೆ ಕೂಡಲೇ ಈ ಜನಸ್ಥಾನದಿಂದ ಓಡಿ ಹೋಗು. ॥17-18॥

ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಮಾನವರಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಅವರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವ ಶಕ್ತಿ ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ನಿನ್ನಂತಹ ನಿರ್ಬಲ, ಪರಾಕ್ರಮ ಶೂನ್ಯ ರಾಕ್ಷಸನು ಇಲ್ಲಿ ಇರಲು ಹೇಗೆ ಸಾಧ್ಯ? ॥19॥

ನೀನು ರಾಮನ ತೇಜದಿಂದ ಪರಾಜಿತನಾಗಿ ಬೇಗನೇ ನಾಶವಾಗಿ ಹೋಗುವೆ, ಏಕೆಂದರೆ ದಶರಥಕುಮಾರ ರಾಮನು ಬಹಳ ತೇಜಸ್ವಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನ ತಮ್ಮನೂ ಮಹಾ ಪರಾಕ್ರಮಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಅವನೇ ನನ್ನ ಮೂಗನ್ನು ಕಿವಿಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲವಾಗಿಸಿ ಅತ್ಯಂತ ಕುರೂಪಿಯಾಗಿಸಿರುವನು. ॥20॥

ಈ ಪ್ರಕಾರ ಬಹಳ ವಿಲಾಪ ಮಾಡಿ ಗುಹೆಯಂತಿರುವ ಹೊಟ್ಟೆಯುಳ್ಳ ಆ ರಾಕ್ಷಸಿಯು ಶೋಕಾತುರಳಾಗಿ ತನ್ನ ಅಣ್ಣನ ಬಳಿ ಮೂರ್ಛಿತಳಂತಾದಳು ಮತ್ತು ಅತ್ಯಂತ ದುಃಖಿಯಾಗಿ ಎರಡೂ ಕೃತ್ಯಗಳಿಂದ ಹೊಟ್ಟೆಯನ್ನು ಬಡಿದುಕೊಂಡು ಜೋರಾಗಿ ಅಳತೊಡಗಿದಳು. ॥21-22॥

ಶ್ರೀ ವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅರಣ್ಯಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದನೆಯ ಸರ್ಗ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಯಿತು.॥21॥

ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡನೆಯ ಸರ್ಗ

ಹದಿನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ ರಾಕ್ಷಸಯೋಧರೊಂದಿಗೆ ಖರ-ದೂಷಣರು ಪಂಚವಟಿಗೆ ಹೋದುದು

ಶೂರ್ಪಣಖಿಯಿಂದ ಹೀಗೆ ನಿಂದಿತನಾದ ಶೂರ-ವೀರ ಖರನು ರಾಕ್ಷಸರ ನಡುವೆ ಅತ್ಯಂತ ಕಠೋರ ವಾಣಿಯಲ್ಲಿ ಇಂತೆಂದನು-॥1॥ ತಂಗೀ! ನಿನ್ನ ಅಪಮಾನದಿಂದಾಗಿ ನನಗೆ ತಡೆಯಲಾರದಷ್ಟು ಕ್ರೋಧ ಉಂಟಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ಧರಿಸುವುದು ಅಥವಾ ಅದುಮಿ ಇಡಲು ಪೂರ್ಣಿಮೆಯಂದು ಉಕ್ಕಿದ ಸಮುದ್ರದ ನೀರನ್ನು ತಡೆಯಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗದಂತೆ, ಯಾವ ವಿಧದಿಂದಲೂ ಸಂಭವಿಸಲಾರದು. (ಅಥವಾ ಗಾಯದ ಮೇಲೆ ಉಪ್ಪಿನ ನೀರು ಹಾಕಿದಾಗ ಅಸಹ್ಯವಾಗುವಂತೆ ಸಹಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ.) ॥2॥ ನಾನು ಪರಾಕ್ರಮದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ರಾಮನನ್ನು ಗಣನೆಗೆ ತರುವುದಿಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ ಆ ಮನುಷ್ಯನ ಜೀವನ ಈಗ ಕ್ಷೀಣವಾಗುತ್ತಾ ಸಾಗಿದೆ. ಅವನು ತನ್ನ ದುಷ್ಕರ್ಮದಿಂದಲೇ ಸತ್ತುಹೋಗಿ, ಇಂದೇ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುವನು. ॥3॥ ನೀನು ನಿನ್ನ ಕಂಬನಿಯನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸು ಹಾಗೂ ಈ ಗಾಬರಿಯನ್ನು ಬಿಡು. ನಾನು ತಮ್ಮನೊಡನೆ ರಾಮನನ್ನು ಈಗಲೇ ಯಮಲೋಕಕ್ಕೆ ಕಳಿಸುವೆನು. ॥4॥

ರಾಕ್ಷಸೀ! ಇಂದೇ ನನ್ನ ಕೊಡಲಿಯ ಹೊಡೆತದಿಂದ ನಿಷ್ಪ್ರಾಣವಾಗಿ ಧರೆಯಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿರುವ ರಾಮನ ಬಿಸಿ-ಬಿಸಿ ರಕ್ತವು ನಿನಗೆ ಕುಡಿಯಲು ಸಿಗುವುದು. ॥5॥ ಖರನು ಹೇಳಿದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಶೂರ್ಪಣಖಿಗೆ ಬಹಳ ಸಂತೋಷವಾಯಿತು. ಅವಳು ಮೂರ್ಖತೆಯಿಂದ ರಾಕ್ಷಸರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಅಣ್ಣನಾದ ಖರನನ್ನು ಭೂರಿ-ಭೂರಿ ಪ್ರಶಂಸಿದಳು. ॥6॥ ತಾನು ಮೊದಲು ಯಾರನ್ನು ಕಠೋರವಾಣಿಯಿಂದ ತಿರಸ್ಕರಿಸಿದ್ದಳೋ, ಮತ್ತೆ ಯಾರನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ಹೊಗಳಿದ್ದಳೋ ಆ ಖರನು ಆಗ ತನ್ನ ಸೇನಾಪತಿಯಾದ ದೂಷಣನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು- ॥7॥

ಸೌಮ್ಯ! ನನ್ನ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಅನುಕೂಲವಾಗಿ ನಡೆಯುವ, ಯುದ್ಧದಿಂದ ಎಂದು ಹಿಂದೆಗೆಯದವ, ಭಯಂಕರ ವೇಗಶಾಲೀ, ಕರೀ ಮೊಡಗಳಂತೆ ಕಪ್ಪು ಬಣ್ಣದವ, ಜನರ ಹಿಂಸೆಯಿಂದ ಕ್ರೀಡಿಸುವ ಹಾಗೂ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಉತ್ಸಾಹಿಯಾಗಿ ಮುನ್ನುಗ್ಗುವ ದೂಷಣನೇ! ಹದಿನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಕಳಿಸುವ ಸಿದ್ಧತೆಯನ್ನು ಮಾಡು ॥8-9॥

ಸೇನಾಪತಿಯೇ! ನೀನು ಬೇಗನೇ ನನ್ನ ರಥವನ್ನು ಇಲ್ಲಿಗೆ ತರಿಸು. ಅದರಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಧನುರ್ಬಾಣ, ವಿಚಿತ್ರವಾದ ಖಡ್ಗಗಳನ್ನು ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ತೀಕ್ಷ್ಣ ಶಕ್ತಿಗಳನ್ನೂ ತುಂಬಿರಲಿ. ॥10॥

ರಣಕುಶಲ ವೀರನೇ! ಈ ದರ್ವಿನೀತನಾದ, ಅವಿಧೇಯನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ವಧಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಮಹಾಮನಸ್ವೀ ಪುಲಸ್ತ್ಯವಂಶೀ ರಾಕ್ಷಸರ ಮುಂದುಗಡೆ ನಾನೇ ಹೋಗಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ. ॥11॥ ಖರನು ಹೀಗೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಲೇ ಒಂದು ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾದ ಮತ್ತು ಚಿತ್ರವರ್ಣದ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಹೂಡಿದ ವಿಶಾಲರಥವು ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿರುವುದನ್ನು ದೂಷಣನು ಖರನಿಗೆ ಸೂಚಿಸಿದನು. ॥12॥

ಆ ರಥವು ಮೇರುಪರ್ವತದಂತೆ ಎತ್ತರವಾಗಿತ್ತು, ಅದನ್ನು ಪುಟಕ್ಕಿಟ್ಟ ಚಿನ್ನದಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಬಹಳ ವಿಸ್ತಾರವಾದ ಆ ರಥದ ಮೂಕಿಯು ವೈಢೂರ್ಯಮಯವಾಗಿತ್ತು, ಅದಕ್ಕೆ ಸುವರ್ಣಮಯವಾದ ಚಕ್ರಗಳಿದ್ದವು. ಅದನ್ನು ಅಲಂಕರಿಸಲು ಚಿನ್ನದ ಮೀನು, ಹೂವು, ವೃಕ್ಷ, ಪರ್ವತ, ಚಂದ್ರ, ಸೂರ್ಯ, ಮಾಂಗಲಿಕ ಪಕ್ಷಿಗಳ ಸಮುದಾಯ ಹಾಗೂ ನಕ್ಷತ್ರಗಳಿಂದ ಆ ರಥವು ಸುಶೋಭಿತವಾಗಿತ್ತು. ಅದರ ಮೇಲೆ ಧ್ವಜವು ಹಾರಾಡುತ್ತಿದ್ದು, ರಥದೊಳಗೆ ಖಡ್ಗವೇ ಮೊದಲಾದ ಅಸ್ತ್ರ-ಶಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಇರಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಸಣ್ಣ-ಸಣ್ಣ ಗಂಟೆಗಳಿಂದ, ಸುಂದರಗೆಜ್ಜೆಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಿದ, ಉತ್ತಮ ಕುದುರೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಆ ರಥದ ಮೇಲೆ ರಾಕ್ಷಸರಾಜ ಖರನು ಆರೂಢನಾದನು. ತನ್ನ ತಂಗಿಯ ಅಪಮಾನವನ್ನು ನೆನೆದು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಬಹಳ ಸಿಟ್ಟುಗೊಂಡಿದ್ದನು. ॥13-15॥

ರಥ, ಗುರಾಣಿ, ಅಸ್ತ್ರ-ಶಸ್ತ್ರ ಹಾಗೂ ಧ್ವಜದಿಂದ ಸಂಪನ್ನನಾದ ಆ ವಿಶಾಲ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ನೋಡಿ ಖರ ಮತ್ತು ದೂಷಣರು ಸಮಸ್ತ ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ, ‘ಹೊರಡಿ, ಮುಂದಕ್ಕೆ ನಡೆಯಿರಿ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದರು. ॥16॥ ಹೊರಡಲು ಅಪ್ಪಣೆಯಾಗುತ್ತಲೇ ಭಯಂಕರ ಗುರಾಣಿ, ಅಸ್ತ್ರ-ಶಸ್ತ್ರ ಹಾಗೂ ಧ್ವಜದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಆ ವಿಶಾಲರಾಕ್ಷಸ ಸೈನ್ಯವು ಜೋರು-ಜೋರಾಗಿ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಾ ಜನಸ್ಥಾನದಿಂದ ವೇಗವಾಗಿ ಹೊರಟಿತು.॥17॥

ಸೈನಿಕರ ಕೈಗಳಲ್ಲಿ ಮುದ್ಗರ, ಪಟ್ಟಿಶ, ಶೂಲ, ಹರಿತವಾದ ಗಂಡುಕೊಡಲಿ, ಖಡ್ಗ, ಚಕ್ರ, ಮುಸಲ, ವಜ್ರ (ಎಂಟು ಮೂಲೆಗಳುಳ್ಳ ವಿಶೇಷ ಆಯುಧ) ಇವು ಆ ರಾಕ್ಷಸರ ಕೈಗಳಲ್ಲಿ ಭಯಾನಕವಾಗಿ ತೋರುತ್ತಿದ್ದವು. ಈ ಅಸ್ತ್ರ-ಶಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಖರನ ಮನದ ಇಚ್ಛೆಗನುಸಾರ ನಡೆಯುವ ಅತ್ಯಂತ ಭಯಂಕರ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ ರಾಕ್ಷಸರು ಜನಸ್ಥಾನದಿಂದ ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಹೊರಟುಬಿಟ್ಟರು. ॥18-20॥ ಆ ಭಯಂಕರವಾಗಿ ಕಾಣುವ ರಾಕ್ಷಸರು ಹೋಗುವುದನ್ನು ನೋಡಿ, ಖರನ ರಥವು ಕೂಡ ಸ್ವಲ್ಪ ಹೊತ್ತು ಸೈನಿಕರು ಹೊರಡುವುದನ್ನು ಪ್ರತೀಕ್ಷೆಮಾಡಿ ಅವರೊಂದಿಗೆ ಮುಂದುವರೆಯಿತು. ॥21॥

ಅನಂತರ ಖರನ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ತಿಳಿದು ಅವನ ಸಾರಥಿಯು ಪುಟಕ್ಕಿಟ್ಟ ಚಿನ್ನದ ಆಭರಣಗಳಿಂದ ಭೂಷಿತವಾದ ಆ ಚಿತ್ರವರ್ಣದ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಓಡಿಸಿದನು. ॥22॥ ಅವನು ಓಡಿಸುತ್ತಲೇ ಶತ್ರುಘಾತಿ ಖರನ ರಥವು ಶೀಘ್ರವಾಗಿ, ಗರ-ಗರ ಶಬ್ದಮಾಡುತ್ತಾ ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸುತ್ತಾ ಮುಂದುವರೆಯಿತು. ॥23॥ ಆಗ ಖರನ ಕ್ರೋಧ ಹೆಚ್ಚಾಗಿತ್ತು. ಅವನ ಸ್ವರವು ಕಠೋರವಾಗಿತ್ತು. ಅವನು ಶತ್ರುವಿನ ವಧೆಗಾಗಿ ಆತುರನಾಗಿದ್ದು, ಯಮನಂತೆ ಭಯಂಕರವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದನು. ಆಲಿ ಕಲ್ಲುಗಳನ್ನು ಸುರಿಸುವ ಮೇಗಳು ಜೋರಾಗಿ ಗರ್ಜಿಸುವಂತೆಯೇ ಮಹಾಬಲಿ ಖರನು ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಸಿಂಹನಾದ ಮಾಡಿ ಪುನಃ ಸಾರಥಿಗೆ ರಥವನ್ನು ಮುನ್ನಡೆಸುವಂತೆ ಪ್ರೇರೇಪಿಸಿದನು. ॥24॥

ಶ್ರೀ ವಾಲ್ಮೀಕಿವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅರಣ್ಯಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡನೆಯ ಸರ್ಗ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥22॥

ಇಪ್ಪತ್ತಮೂರನೆಯ ಸರ್ಗ

ಭಯಂಕರವಾದ ಉತ್ಪಾತಗಳನ್ನು ನೋಡಿಯೂ ಲೆಕ್ಕಿಸದೆ ಖರನ ಮುನ್ನಡೆ, ರಾಕ್ಷಸ ಸೈನಿಕರು ಶ್ರೀರಾಮನ ಆಶ್ರಮದ ಬಳಿಗೆ ತೆರಳಿದುದು

ಜನಸ್ಥಾನದಿಂದ ಆ ಸೈನ್ಯವು ಪ್ರಯಾಣ ಹೊರಟೊಡನೆಯೇ, ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಕತ್ತೆಯಂತೆ ಕಂದುಬಣ್ಣದ ಮೇಗಳು ತುಮುಲ ಗರ್ಜನೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ಅಮಂಗಳಕರ ರಕ್ತಮಯ ಮಳೆಯನ್ನು ಸುರಿಸಿದವು. ॥1॥ ಖರನ ರಥಕ್ಕೆ ಹೂಡಿದ ಮಹಾವೇಗಶಾಲಿ ಕುದುರೆಗಳು ಹೂವುಗಳನ್ನು ಹಾಸಿದ್ದ ಸಮತಟ್ಟಾದ ರಸ್ತೆಯಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತಾ ಇರುವಂತೆ ಅಕಸ್ಮಾತ್ತಾಗಿ ಕುಸಿದು ಬಿದ್ದವು. ॥2॥ ಸೂರ್ಯನ ಸುತ್ತಲೂ ಕೆಂಪಾದ ತುದಿಯಿಂದ ಕೂಡಿದ ಶ್ಯಾಮಲವರ್ಣದ ಕೊಳ್ಳಿಯ ಚಕ್ರದಂತೆ ಪರಿವೇಷವು ಕಂಡು ಬರತೊಡಗಿತು. ॥3॥

ಖರನ ರಥದ ಸುವರ್ಣಮಯ ಎತ್ತರವಾದ ಧ್ವಜದ ಮೇಲೆ ದೊಡ್ಡದಾದ ಶರೀರವುಳ್ಳ ಭಯಂಕರವಾದ ಹದ್ದೊಂದು ಬಂದು ಕುಳಿತುಬಿಟ್ಟಿತು. ॥4॥

ಕಠೋರ ಸ್ವರವುಳ್ಳ ಮಾಂಸಭಕ್ಷಿ ಪಶು-ಪಕ್ಷಿಗಳು, ಜನಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಬಂದು ವಿಕತವಾದ ಧ್ವನಿಯಿಂದ ವಿಕಟವಾಗಿ ಕೂಗತೊಡಗಿದವು. ಸೂರ್ಯನ ಪ್ರಭೆಯಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಿತವಾದ ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿ ಬಾಯಿಯಿಂದ ಬೆಂಕಿಯನ್ನು ಉಗುಳುತ್ತಾ ಭಯಂಕರ ನರಿಗಳು ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ಅಮಂಗಳಕರವಾಗಿ ಜೋರು ಜೋರಾಗಿ ಭೈರವನಾದ ಮಾಡತೊಡಗಿದವು. ॥5-6॥

ಮದಜಲವನ್ನು ಸುರಿಸುತ್ತಿರುವ ಗಜರಾಜನಂತೆ ಭಯಂಕರ ಮೇಗಳು ಕಂಡುಬರುತ್ತಿದ್ದವು ಮತ್ತು ನೀರಿನ ಬದಲಿಗೆ ರಕ್ತವನ್ನು ಧರಿಸಿದ ಮೋಡಗಳು ಆವರಿಸಿಕೊಂಡವು. ಅವುಗಳು ಇಡೀ ಆಕಾಶವನ್ನೇ ಮುಚ್ಚಿಬಿಟ್ಟವು. ॥7॥

ಎಲ್ಲೆಡೆ ಅತ್ಯಂತ ಭಯಂಕರ ಹಾಗೂ ರೋಮಾಂಚಕಾರೀ ದಟ್ಟವಾದ ಕತ್ತಲೆ ಆವರಿಸಿತು. ಅದರಿಂದ ದಿಕ್ಕುಗಳು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕಾಣದಂತಾಗಿತ್ತು. ॥8॥ ಆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ರಕ್ತದಿಂದ ತೋಯ್ದ ಬಟ್ಟೆಯಂತೆ ಸಂಧ್ಯೆಯು ಪ್ರಕಟವಾಯಿತು. ಆಗ ಭಯಂಕರ ಪಶು-ಪಕ್ಷಿಗಳು ಖರನ ಮುಂದೆ ಬಂದು ಗರ್ಜಿಸತೊಡಗಿದವು. ॥9॥ ಭಯವು ಸನ್ನಿಹಿತವಾಗಿರುವುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುವ ಬಿಳೀಹದ್ದುಗಳು, ಕೆಂಪುಹದ್ದುಗಳೂ, ಗುಳ್ಳೇನರಿಗಳೂ ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಕಿರಿಚಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದವು. ಅಮಂಗಳವನ್ನು ಸೂಚಿಸುವ ಭಯಂಕರ ಹೆಣ್ಣು ಗುಳ್ಳೆನರಿಗಳು ಮುಖಗಳಿಂದ ಬೆಂಕಿಯನ್ನು ಉಗುಳುತ್ತಾ ಖರನ ಸೈನ್ಯದ ಎದುರಾಗಿ ನಿಂತು ಅರಚಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದವು. ॥10॥

ಪರಿದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದ ತಲೆಯಿಲ್ಲದ ಮುಂಡವು ಸೂರ್ಯನ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸತೊಡಗಿತು. ಮಹಾಗ್ರಹ ರಾಹುವು ಅಮಾವಾಸ್ಯೆ ಇಲ್ಲದಿದ್ದಾಗ ಸೂರ್ಯನನ್ನು ನುಂಗಿತು. ಸುಂಟರಗಾಳಿಯು ಎಲ್ಲೆಡೆ ರಭಸದಿಂದ ಬೀಸತೊಡಗಿತು. ಸೂರ್ಯನು ಕಾಂತಿಹೀನನಾದನು. ॥11-12॥ ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲದೆಯೇ ಮಿಣುಕುಹುಳಗಳಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ನಕ್ಷತ್ರಗಳು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಉದಯಿಸಿದವು. ಸರೋವರದಲ್ಲಿದ್ದ ಮೀನು, ನೀರುಹಕ್ಕಿಗಳು ಅಲ್ಲಿಯೇ ವಿಲೀನವಾದವು. ಕಮಲಗಳು ಒಣಗಿಹೋದವು. ॥13॥ ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ವೃಕ್ಷಗಳು ಪುಷ್ಪ-ಫಲಗಳಿಂದ ವಿಹೀನವಾದವು. ಗಾಳಿಯೇ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಮೇದಂತೆ ಎಣ್ಣೆಗೆಂಪಾದ ಧೂಳು ಮೇಲಕ್ಕೆದ್ದು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಆವರಿಸಿತು. ॥14॥

ಅಲ್ಲಿ ಕಾಡಿನ ಶಾರಿಕಾ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಚೀಚಿ-ಚೀಚಿ ಮಾಡತೊಡಗಿದವು. ಭಯಂಕರವಾದ ಉಲ್ಕೆಗಳು ಘೋರ ಶಬ್ಧ ಮಾಡುತ್ತಾ ಆಕಾಶದಿಂದ ಬೀಳತೊಡಗಿದವು. ॥15॥ ಪರ್ವತ, ವನ ಮತ್ತು ಕಾನನ ಸಹಿತ ಭೂಮಿಯು ನಡುಗಿತು. ಧೀಮಂತನಾದ ಖರನು ರಥದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿರುವಾಗ ಅವನ ಎಡಭುಜವು ಅದುರಿತು. ಅವನ ಸ್ವರವು ಕುಗ್ಗಿಹೋಗಿ ಸುತ್ತಲೂ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸನ ಕಣ್ಣುಗಳು ನೀರು ತುಂಬಿಕೊಂಡಿತು. ॥16-17॥ ಅವನ ತಲೆ ನೋಯತೊಡಗಿತು, ಹೀಗಿದ್ದರೂ ಮೊಹವಶ ಅವನು ಯುದ್ಧದಿಂದ ಹಿಂದಿರುಗಲಿಲ್ಲ. ಆಗ ಪ್ರಕಟವಾದ ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ರೋಮಾಂಚಕರ ಉತ್ಪಾತಗಳನ್ನು ನೋಡಿ ಖರನು ಜೋರಾಗಿ ನಗುತ್ತಾ, ಸಮಸ್ತ ರಾಕ್ಷಸರಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು - ॥18॥ ಭಯಾನಕವಾಗಿ ಕಂಡುಬರುವ ಈ ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ಉತ್ಪಾತಗಳು ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತಿವೆ. ನಾನು ನನ್ನ ಬಲದ ಭರವಸೆಯಿಂದ ಬಲಿಷ್ಠವಾದ ವೀರನು ದುರ್ಬಲ ಶತ್ರುವನ್ನು ಕಡೆಗಣಿಸುವಂತೆ ಇವೆಲ್ಲವನ್ನು ಗಣನೆಗೆ ತರುವುದಿಲ್ಲ. ನಾನು ನನ್ನ ಹರಿತವಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಆಕಾಶದ ನಕ್ಷತ್ರಗಳನ್ನು ಕೆಡಹಿಬಿಡಬಲ್ಲೆನು. ॥19-20॥ ನಾನು ಕುಪಿತನಾದರೆ ಮೃತ್ಯುವನ್ನೂ ಕೂಡ ಸಾವಿನ ದವಡೆಯಲ್ಲಿ ನೂಕಬಲ್ಲೆನು. ಬಲಗರ್ವಿತನಾದ ರಾಮ ಮತ್ತು ಅವನ ತಮ್ಮ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಇಂದು ಹರಿತವಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಕೊಲ್ಲದೆ ನಾನು ಹಿಂದಿರುಗಲಾರೆನು. ॥21॥ ಯಾರನ್ನು ದಂಡಿಸಲು ರಾಮ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ವಿಪರೀತ ಕ್ರೂರ ವಿಚಾರ ಉದಯಿಸಿದೆಯೋ ಆ ನನ್ನ ತಂಗಿ ಶೂರ್ಪಣಖೆಯು ಅವರಿಬ್ಬರ ರಕ್ತವನ್ನು ಕುಡಿದು ಸಫಲ ಮನೋರಥಳಾಗುವಳು. ॥22॥ ಇಂದಿನ ತನಕ ನಡೆದ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಯಾರಿಂದಲೂ ನನ್ನನ್ನು ಪರಾಜಯಗೊಳಿಸಲಾಗಲಿಲ್ಲ. ಇದನ್ನು ನೀವೆಲ್ಲ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ನೋಡಿರುವಿರಿ. ನಾನು ಸುಳ್ಳು ಹೇಳುತ್ತಿಲ್ಲ. ॥23॥ ಮದಿಸಿದ ಐರಾವತವನ್ನೇರಿದ ವಜ್ರಧಾರೀ ದೇವೇಂದ್ರನನ್ನು ಕೂಡ ರಣಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಕುಪಿತನಾದ ನಾನು ಕಾಲನ ದವಡೆಯಲ್ಲಿ ಹಾಕಬಲ್ಲೆನು. ಹಾಗಿರುವಾಗ ಈ ಇಬ್ಬರು ಮನುಷ್ಯರ ಮಾತೇನು? ॥24॥ ಖರನ ಈ ಗರ್ಜನೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ಮೃತ್ಯುಪಾಶದಿಂದ ಬಂಧಿತವಾದ ಆ ರಾಕ್ಷಸರ ವಿಶಾಲ ಸೈನ್ಯವು ಅನುಪಮ ಹರ್ಷಗೊಂಡಿತು. ॥25॥

ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧವನ್ನು ನೋಡುವ ಇಚ್ಛೆಯುಳ್ಳ ಅನೇಕ ಪುಣ್ಯಕರ್ಮ, ಮಹಾತ್ಮರೂ, ಋಷಿಗಳೂ, ದೇವತೆಗಳೂ, ಗಂಧರ್ವರೂ, ಸಿದ್ಧರೂ, ಚಾರಣರೂ ಅಲ್ಲಿ ಬಂದು ಸೇರಿದರು. ಒಟ್ಟಿಗೆ ಸೇರಿದ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಪರಸ್ಪರ ಹೀಗೆ ಮಾತನಾಡಿ ಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದರು. ॥26-27॥ ಗೋವುಗಳಿಗೆ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ. ಇತರ ಲೋಕಪ್ರಿಯ ಮಹಾತ್ಮರಿಗೂ ಕೂಡ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ, ಚಕ್ರಧಾರೀ ವಿಷ್ಣು ಸಮಸ್ತ ಅಸುರ ಶ್ರೇಷ್ಠರನ್ನು ಸೋಲಿಸುವಂತೆಯೇ ರಘುಕುಲಭೂಷಣ ಶ್ರೀರಾಮನು ಈ ಪುಲಸ್ತ್ಯವಂಶೀ ನಿಶಾಚರರನ್ನು ಸೋಲಿಸಲಿ. ॥28॥ ಇವರು ಹೀಗೆ ಅನೇಕ ಮಂಗಳಾಶಾಸನಪರ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಿರುವ ಮಹರ್ಷಿಗಳು ಮತ್ತು ದೇವತೆಗಳು ವಿವಾನದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು. ಆಯುಸ್ಸು ಮುಗಿದ ರಾಕ್ಷಸರ ಆ ವಿಶಾಲ ವಾಹಿನಿಯನ್ನು ನೋಡಿದರು. ॥29-30॥ ಖರನು ರಥದ ಮೂಲಕ ಬಹಳ ವೇಗದಿಂದ ನಡೆದು ಸೈನ್ಯದ ಮುಂಭಾಗಕ್ಕೆ ಬಂದನು. ಶ್ಯೇನಗಾಮೀ, ಪಥುಗ್ರೀವ, ಯಜ್ಞಶತ್ರು, ವಿಹಂಗಮ, ದುರ್ಜಯ, ಕವೀರಾಕ್ಷ, ಪರುಷ, ಕಾಲ ಕಾರ್ಮುಕ, ಹೇಮವಾಲೀ, ಮಹಾವಾಲೀ, ಸರ್ಪಾಶ್ವಸ್ಯ ಮತ್ತು ರುಧಿರಾಶನ ಈ ಹನ್ನೆರಡು ಮಹಾಪರಾಕ್ರಮಿ ರಾಕ್ಷಸರು ಖರನನ್ನು ಸುತ್ತುವರೆದು ಅವನೊಂದಿಗೆ ನಡೆಯ ತೊಡಗಿದರು. ॥31-32॥ ಮಹಾಕಪಾಲ, ಸ್ಥೂಲಾಕ್ಷ, ಪ್ರಮಾಥ, ತ್ರಿಶಿರ, ಈ ನಾಲ್ವರೂ ವೀರರು ಸೈನ್ಯದ ಮುಂದೆ ಮತ್ತು ಸೇನಾಪತಿ ದೂಷಣನ ಹಿಂದೆ-ಹಿಂದೆ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದರು. ॥33॥ ಯುದ್ಧದ ಅಭಿಲಾಷೆಯಿಂದ ಬಂದಿರುವ ರಾಕ್ಷಸವೀರರ ಆ ಭಯಂಕರ ವೇಗವುಳ್ಳ ಅತ್ಯಂತ ದಾರುಣಸೈನ್ಯವು ರಾಜಕುಮಾರ ಶ್ರೀರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಬಳಿಗೆ ಗ್ರಹಪಂಕ್ತಿಗಳು ಚಂದ್ರ ಮತ್ತು ಸೂರ್ಯರ ಸಮೀಪ ಪ್ರಾಕಶಿತವಾಗದಂತೆ ಬಂದು ತಲುಪಿತು. ॥34॥

ಶ್ರೀ ವಾಲ್ಮೀಕಿವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅರಣ್ಯಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಇಪ್ಪತ್ತಮೂರನೆಯ ಸರ್ಗ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಯಿತು.॥23॥

ಇಪ್ಪತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಸರ್ಗ

ಶ್ರೀರಾಮನು ಸಂಭವಿಸುತ್ತಿರುವ ಶಕುನಗಳಿಂದ ತನಗೆ ವಿಜಯವು ಲಭಿಸುವುದೆಂಬುದನ್ನು, ರಾಕ್ಷಸರ ವಿನಾಶವಾಗುವುದೆಂಬುದನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು, ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ಸೀತಾದೇವಿಯನ್ನು ಪರ್ವತದ ಗುಹೆಗೆ ಕಳಿಸಿಕೊಟ್ಟು, ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧನಾದುದು

ಪ್ರಚಂಡ ಪರಾಕ್ರಮಿ ಖರನು ಶ್ರೀರಾಮನ ಆಶ್ರಮದತ್ತ ಬರುತ್ತಿರುವಾಗ ತಮ್ಮ ಸಹಿತ ಶ್ರೀರಾಮನೂ ಕೂಡ ಆ ಉತ್ಪಾತಸೂಚಕ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ನೋಡಿದನು. ॥1॥ ಪ್ರಜೆಯ ಅಹಿತ ಸೂಚಕವಾದ ಆ ಮಹಾಭಯಂಕರ ಉತ್ಪಾತಗಳನ್ನು ನೋಡಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ರಾಕ್ಷಸರ ಉಪದ್ರವವನ್ನು ವಿಚಾರ ಮಾಡಿ ಅತ್ಯಂತ ಕ್ರೋಧಗೊಂಡು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಲ್ಲಿ ಇಂತೆಂದನು. ॥2॥ ಮಹಾಬಾಹೋ! ಪ್ರಕಟವಾದ ಈ ಮಹಾ ಉತ್ಪಾತಗಳ ಕಡೆಗೆ ದೃಷ್ಟಿಹಾಯಿಸು. ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಸಂಹಾರವನ್ನು ಸೂಚಿಸುವ ಈ ಮಹಾಉತ್ಪಾತಗಳು ಈಗ ರಾಕ್ಷಸರೆಲ್ಲರ ಸಂಹಾರಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಉಂಟಾಗಿದೆ. ॥3॥ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಕತ್ತೆಯಂತೆ ಬೂದು ಬಣ್ಣದ ಮೋಡಗಳು ಪ್ರಚಂಡವಾಗಿ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಾ ರಕ್ತದ ಮಳೆಯನ್ನು ಸುರಿಸುತ್ತಾ ಅತ್ತ-ಇತ್ತ ವಿಚರಿಸುತ್ತಿವೆ. ॥4॥ ಯುದ್ಧಕುಶಲ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೇ! ನನ್ನ ಎಲ್ಲ ಬಾಣಗಳು ಉತ್ಪಾತವಶ ಏಳುತ್ತಿರುವ ಧೂಮದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬದ್ಧವಾಗಿ ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಆನಂದಿತವಾದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಬೆನ್ನಿಗೆ ಸುವರ್ಣವನ್ನು ಹೊದ್ದಿದ್ದ ನನ್ನ ಧನುಸ್ಸೂ ಕೂಡ ಹೆದೆಯೇರಲು ಸ್ವತಃ ಚೇಷ್ಟಿತವಾದಂತೆ ಅನಿಸುತ್ತದೆ. ॥5॥ ಇಲ್ಲಿ ವನಚಾರೀ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಕೂಗುತ್ತಿರುವುದು ನಮಗೆ ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಅಭಯವನ್ನು ಮತ್ತು ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ಪ್ರಾಣಸಂಕಟವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಿವೆ. ॥6॥

ನನ್ನ ಬಲಭುಜವು ಪದೇ-ಪದೇ ಅದುರುತ್ತಿರುವುದರಿಂದ ಸ್ವಲ್ಪ ಹೊತ್ತಿನಲ್ಲೇ ದೊಡ್ಡ ಯುದ್ಧವಾಗುವುದೆಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಯಾವ ಸಂದೇಹವೂ ಇಲ್ಲ. ॥7॥ ಶೂರವೀರ ಲಕ್ಷ್ಮಣ! ಆದರೆ ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಬೇಗನೇ ನಮ್ಮ ವಿಜಯ ಮತ್ತು ಶತ್ರುವಿನ ಪರಾಜಯವಾಗುವುದು. ಏಕೆಂದರೆ ನಿನ್ನ ಮುಖವು ಕಾಂತಿಯುಕ್ತ ಮತ್ತು ಪ್ರಸನ್ನವಾಗಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿದೆ. ॥8॥ ಲಕ್ಷ್ಮಣ! ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧನಾದಾಗ ಯಾರ ಮುಖವು ಮ್ಲಾನವಾಗುತ್ತದೋ ಅವನ ಆಯುಸ್ಸು ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ. ॥9॥ ರಾಕ್ಷಸರು ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿರುವ ಘೋರ ಶಬ್ದಗಳು ಕೇಳಿಬರುತ್ತಿದೆ ಹಾಗೂ ಕ್ರೂರಕರ್ಮಿ ರಾಕ್ಷಸರು ನುಡಿಸುತ್ತಿರುವ ಭೇರಿಗಳ ಭಯಂಕರ ಧ್ವನಿಯೂ ಕಿವಿಗೆ ಬೀಳುತ್ತಿದೆ. ॥10॥ ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಬಯಸುವ ವಿದ್ವಾಂಸನು ಆಪತ್ತಿನ ಅಶಂಕೆ ಉಂಟಾದಾಗ ಮೊದಲಿನಿಂದಲೇ ಅದರಿಂದ ಬದುಕುಳಿಯುವ ಉಪಾಯ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ॥11॥ ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನೀನು ಧನುರ್ಬಾಣಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿ ವಿದೇಹಕುಮಾರಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಜೊತೆಗೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ವೃಕ್ಷಗಳಿಂದ ಆಚ್ಛಾದಿತವಾದ ಆ ಪರ್ವತದ ಗುಹೆಗೆ ಹೋಗು. ॥12॥

ವತ್ಸ! ನೀನು ನನ್ನ ಮಾತಿಗೆ ಪ್ರತಿಕೂಲನಾಗಿ ಏನೂ ಹೇಳಬೇಡ, ತಡಮಾಡಬೇಡ, ನನ್ನ ಪಾದಗಳ ಆಣೆಯಿಟ್ಟು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ, ಬೇಗನೆ ಹೊರಟುಹೋಗು. ॥13॥ ನೀನು ಬಲವಂತ, ಶೂರ-ವೀರನಾಗಿದ್ದು, ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ವಧಿಸಬಲ್ಲೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವೇ ಇಲ್ಲ; ಹಾಗಿದ್ದರೂ ನಾನು ಒಬ್ಬನೇ ಸ್ವತಃ ಈ ನಿಶಾಚರರನ್ನು ಸಂಹರಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ. (ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನೀನು ನನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಮನ್ನಿಸಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿಡಲು ಈಕೆಯನ್ನು ಗುಹೆಗೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗು) ॥14॥

ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಧನುರ್ಬಾಣಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿಕೊಂಡು ಸೀತೆಯೊಂದಿಗೆ ಪರ್ವತದ ದುರ್ಗಮ ಗುಹೆಗೆ ಹೊರಟುಹೋದನು. ॥15॥ ಸೀತಾ ಸಹಿತ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಗುಹೆಯೊಳಗೆ ಹೋದ ಬಳಿಕ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು-‘ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಕೂಡಲೇ ನನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಮನ್ನಿಸಿದನು ಮತ್ತು ಸೀತೆಯ ರಕ್ಷಣೆಯ ಸರಿಯಾದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಾದುದು ಹರ್ಷದ ಮಾತಾಗಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಕವಚವನ್ನು ಧರಿಸಿದನು. ॥16॥ ಪ್ರಜ್ವಲಿತ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುವ ಆ ಕವಚದಿಂದ ವಿಭೂಷಿತನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನು ಅಂಧಕಾರದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾದ ಮಹಾಯಜ್ಞೇಶ್ವರನಂತೆ ಶೋಭಿಸತೊಡಗಿದನು.॥17॥

ಪರಾಕ್ರಮಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ಮಹಾನ್ ಧನುಸ್ಸು ಹಾಗೂ ಬಾಣವನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲೆತ್ತಿಕೊಂಡು ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಸಿದ್ಧನಾಗಿ ನಿಂತುಕೊಂಡನು ಹಾಗೂ ಧನುಷ್ಟಂಕಾದಿಂದ ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳು ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸಿದವು. ॥18॥ ಅನಂತರ ಶ್ರೀರಾಮ ಮತ್ತು ರಾಕ್ಷಸರ ಯುದ್ಧವನ್ನು ನೋಡುವ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ದೇವತೆಗಳು, ಗಂಧರ್ವರು, ಸಿದ್ಧರು, ಚಾರಣರು ಮೊದಲಾದ ಮಹಾತ್ಮರು ಅಲ್ಲಿ ಬಂದು ಸೇರಿದರು. ॥19॥ ಇವರಲ್ಲದೆ ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧರಾದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಗಳೂ, ಪುಣ್ಯಕರ್ಮ ಮಹಾತ್ಮಾ ಋಷಿಗಳೂ ಅಲ್ಲಿ ಬಂದು ಒಟ್ಟಿಗೆ ನಿಂತುಕೊಂಡು ಪರಸ್ಪರ ಹೀಗೆ ಮಾತನಾಡಿಕೊಂಡರು - ಗೋವು, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಹಾಗೂ ಸಮಸ್ತ ಲೋಕಗಳ ಮಂಗಳವಾಗಲೀ. ಚಕ್ರಧಾರೀ ಮಹಾವಿಷ್ಣು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸಮಸ್ತ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಅಸುರರನ್ನು ಸೋಲಿಸಿದಂತೆಯೇ ಈ ಸಂಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ಪುಲಸ್ತ್ಯವಂಶೀ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಜಯಿಸಲಿ. ॥20-21॥

ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಅವರು ಪುನಃ ಒಬ್ಬರು ಮತ್ತೊಬ್ಬರನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ ನುಡಿದರು - ಒಂದು ಕಡೆ ಭಯಂಕರ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ ರಾಕ್ಷಸರಿದ್ದರೆ, ಮತ್ತೊಂದು ಕಡೆ ಒಬ್ಬಂಟಿಗ ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ಶ್ರೀರಾಮನಿದ್ದಾನೆ, ಹೀಗಿರುವಾಗ ಈ ಯುದ್ಧ ಹೇಗೆ ನಡೆಯುವುದು? ॥22-23॥ ಹೀಗೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾ ರಾಜರ್ಷಿಗಳು, ಸಿದ್ಧರು, ವಿದ್ಯಾಧರರು ಮೊದಲಾದ ದೇವಯೋನಿಗಳ ಸಹಿತ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಗಳು ಹಾಗೂ ವಿಮಾನಗಳಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿರುವ ದೇವತೆಗಳು ಕುತೂಹಲದಿಂದ ಅಲ್ಲಿ ನಿಂತುಕೊಂಡರು ॥24॥ ಯುದ್ಧದ ಸಂದರ್ಭ ವೈಷ್ಣವ ತೇಜದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಶ್ರೀರಾಮನು ನಿಂತಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಆಗ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳು (ಅವನ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ತಿಳಿಯದಿದ್ದುದರಿಂದ) ಭಯದಿಂದ ವ್ಯಥಿತರಾದವು. ॥25॥

ಆಯಾಸವಿಲ್ಲದೆ ಮಹಾನ್ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವ ಹಾಗೂ ರೋಷಗೊಂಡ ಮಹಾತ್ಮಾ ಶ್ರೀರಾಮನ ಆ ರೂಪವು ಕುಪಿತನಾದ ರುದ್ರದೇವರಂತೆ ತುಲನಾರಹಿತವಾಗಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿತ್ತು. ॥26॥ ದೇವತೆಗಳು, ಗಂಧರ್ವರು, ಚಾರಣರು ಹಿಂದಿನಂತೆ ಶ್ರೀರಾಮನ ಮಂಗಲಕಾಮನೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾಗ, ಭಯಂಕರ ಕತ್ತಿ-ಗುರಾಣಿ ಮೊದಲಾದ ಆಯುಧಗಳಿಂದ ಮತ್ತು ಧ್ವಜಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ನಿಶಾಚರರ ಆ ಸೈನ್ಯವು ಗಂಭೀರವಾಗಿ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಾ ನಾಲ್ಕು ಕಡೆಗಳಿಂದ ಶ್ರೀರಾಮನ ಬಳಿಗೆ ಬಂತು. ॥27॥ ಆ ರಾಕ್ಷಸ ಸೈನಿಕರು ವೀರೋಚಿತ ವಾರ್ತಾಲಾಪ ಮಾಡುತ್ತಾ, ಯುದ್ಧದ ಅಣಕು ಪ್ರದರ್ಶನ ಮಾಡುತ್ತಾ ಪರಸ್ಪರ ಎದುರಾಗಿ ಧನುಷ್ಟಂಕಾರ ಮಾಡುತ್ತಾ, ಪದೇ-ಪದೇ ಉನ್ಮತ್ತರಾಗಿ ಕುಣಿಯುತ್ತಾ, ಜೋರಾಗಿ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಾ, ಡೊಳ್ಳುಗಳನ್ನು ಬಾರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಅವರ ಆ ತುಮುಲನಾದವು ಆ ವನದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸಿತು. ॥28-29॥

ಆ ಶಬ್ಧದಿಂದ ಹೆದರಿದ ಕಾಡಿನ ಹಿಂಸಕ ಜಂತುಗಳು ಯಾವುದೇ ಕೋಲಾಹಲವಿಲ್ಲದ ಅರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಓಡಿಹೋದವು. ಆ ವನ್ಯಜಂತುಗಳು ಭಯದಿಂದಾಗಿ ತಿರುಗಿಯೂ ನೋಡುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ॥30॥ ಆ ಸೈನ್ಯವು ಬಹಳ ವೇಗವಾಗಿ ಶ್ರೀರಾಮನ ಕಡೆಗೆ ಬಂತು. ಅದರಲ್ಲಿ ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ ಸೈನಿಕರು ಇದ್ದರು. ಅದು ಸಮುದ್ರದಂತೆ ಗಂಭೀರವಾಗಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿತ್ತು. ॥31॥ ಯುದ್ಧಕಲಾ ವಿಶಾರದ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಸುತ್ತಲೂ ಕಣ್ಣಾಡಿಸುತ್ತಾ ಖರನ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ನಿರೀಕ್ಷಿಸಿದನು ಹಾಗೂ ಅವನು ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಅದರ ಕಡೆಗೆ ಮುಂದರಿದನು. ॥32॥ ಮತ್ತೆ ಅವನು ಬತ್ತಳಿಕೆ ಯಿಂದ ಅನೇಕ ಬಾಣ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು, ತನ್ನ ಭಯಂಕರ ಧನುಷ್ಯವನ್ನು ಸೆಳೆದು ಸಮಸ್ತ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ವಧಿಸಲು ತೀವ್ರವಾದ ಕ್ರೋಧವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿದನು. ಕುಪಿತನಾದ ಅವನು ಪ್ರಳಯಕಾಲದ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಪ್ರಜ್ವಲಿಸತೊಡಗಿದನು. ಆಗ ಅವನ ಕಡೆಗೆ ನೋಡುವುದೂ ಕಠಿಣವಾಗಿತ್ತು. ॥33-34॥ ತೇಜದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ನೋಡಿ ವನದ ದೇವತೆಗಳು ವ್ಯಥಿತರಾದರು. ಆಗ ರೋಷಗೊಂಡ ಶ್ರೀರಾಮನ ರೂಪವು ದಕ್ಷಯಜ್ಞವನ್ನು ವಿನಾಶ ಮಾಡಲು ಹೊರಟ ಪಿನಾಕಧಾರೀ ಮಹಾದೇವನಂತೆ ಕಂಡು ಬರತೊಡಗಿದನು. ॥35॥ ಧನುಷ್ಯಗಳಿಂದ, ಒಡವೆಗಳಿಂದ, ರಥಗಳಿಂದ, ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಕಾಂತಿಯುಕ್ತಹೊಳೆಯುವ ಕವಚ ಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಆ ಪಿಶಾಚಿಗಳ ಸೈನ್ಯವು ಸೂರ್ಯೋದಯ ಕಾಲದಲ್ಲಿನ ಕಪ್ಪು ಮೊಡಗಳಂತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿತ್ತು. ॥36॥

ಶ್ರೀ ವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅರಣ್ಯಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಇಪ್ಪತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಸರ್ಗ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಯಿತು.॥24॥

ಇಪ್ಪತ್ತೈದನೆಯ ಸರ್ಗ

ಶ್ರೀರಾಮನ ಮೇಲೆ ರಾಕ್ಷಸರ ಆಕ್ರಮಣ ಮತ್ತು ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನಿಂದ ರಾಕ್ಷಸರ ಸಂಹಾರ

ಖರನು ತನ್ನ ಸೈನಿಕರೊಂದಿಗೆ ಆಶ್ರಮದ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು ಕ್ರೋಧಗೊಂಡಿರುವ ಶತ್ರುಘಾತಿ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ನೋಡಿದನು. ಅವನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಧನುಸ್ಸನ್ನತ್ತೆಕೊಂಡು ನಿಂತಿದ್ದನು. ಅವನನ್ನು ನೋಡುತ್ತಲೇ ತನ್ನ ತೀವ್ರ ಟಂಕಾರ ಮಾಡುವ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ‘ನನ್ನ ರಥವನ್ನು ರಾಮನ ಎದುರಿಗೆ ಕೊಂಡು ಹೋಗು’ ಎಂದು ಸಾರಥಿಗೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದನು. ॥1-2॥ ಮಹಾಬಾಹು ಶ್ರೀರಾಮನು ಒಬ್ಬಂಟಿಗನಾಗಿ ನಿಂತು ತನ್ನ ಧನುಷ್ಟಂಕಾರ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಕಡೆಗೆ ಖರನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ರಥವನ್ನು ಓಡಿಸಿದನು. ॥3॥ ಶ್ರೀರಾಮನ ಸಮೀಪಕ್ಕೆ ತಲುಪಿರುವ ಖರನನ್ನು ನೋಡಿ ಶ್ಯೇನಗಾಮಿ ಮೊದಲಾದ ಅವನ ನಿಶಾಚರ ಮಂತ್ರಿಗಳೂ ಕೂಡ ಜೋರಾಗಿ ಸಿಂಹನಾದ ಮಾಡುತ್ತಾ ಅವನ ಸುತ್ತಲೂ ಆಕ್ರಮಿಸಿ ನಿಂತುಕೊಂಡರು. ॥4॥

ಆ ರಾಕ್ಷಸರ ನಡುವೆ ರಥದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿರುವ ಖರನು ನಕ್ಷತ್ರಗಳ ನಡುವೆ ಉದಯಿಸಿದ ಮಂಗಳನಂತೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ॥5॥ ಆಗ ಖರನು ಸಮರಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ಸಾವಿರಾರು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಅಪ್ರತಿಮ ಬಲಶಾಲಿ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಪೀಡಿತನಂತೆ ಮಾಡಿ ಬಹಳ ಜೋರಾಗಿ ಗರ್ಜಿಸಿದನು. ॥6॥ ಅನಂತರ ಕ್ರೋಧಗೊಂಡ ಸಮಸ್ತ ನಿಶಾಚರರು ಭಯಂಕರ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಧರಿಸಿದ ದುರ್ಜಯ ವೀರ ಶ್ರೀರಾಮನ ಮೇಲೆ ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಅಸ್ತ್ರ-ಶಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಮಳೆಗರೆದರು. ॥7॥

ಆ ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ದುಷ್ಟರಾದ ರಾಕ್ಷಸರು ಶೂರವೀರನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನ ಮೇಲೆ ಲೋಹ ಮುದ್ಗರಗಳಿಂದ, ಶೂಲಗಳಿಂದ, ಪ್ರಾಸಗಳಿಂದ, ಖಡ್ಗಗಳಿಂದ, ಕೊಡಲಿಗಳಿಂದ ಪ್ರಹಾರ ಮಾಡಿದರು. ॥8॥ ಆ ಮೇಘದಂತೆ ಕಪ್ಪಾದ, ವಿಶಾಲ ಕಾಯ, ಮಹಾಬಲಿ, ನಿಶಾಚರರು ರಥ, ಕುದುರೆ ಮತ್ತು ಪರ್ವತ ಶಿಖರದಂತಿರುವ ಆನೆ ಮೊದಲಾದವುಗಳಿಂದ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥ ಶ್ರೀರಾಮನ ಮೇಲೆ ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಿಂದ ಆಕ್ರಮಿಸಿದರು. ಅವರು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅವನನ್ನು ಕೊಂದುಬಿಡಲು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದರು. ॥9॥ ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ಮೋಡಗಳು ಪರ್ವತದ ಮೇಲೆ ನೀರನ್ನು ಸುರಿಸುವಂತೆಯೇ ಆ ರಾಕ್ಷಸರು ಶ್ರೀರಾಮನ ಮೇಲೆ ಬಾಣಗಳ ಮಳೆಗರೆದರು. ॥10॥ ಕ್ರೂರವಾಗಿ ನೋಡುವ ಆ ರಾಕ್ಷಸರೆಲ್ಲರೂ ಪ್ರದೋಷ ಸಂಜ್ಞಕ ತಿಥಿಯಲ್ಲಿ ಭಗವಾನ್ ಶಿವನ ಪಾರ್ಷದರು ಅವನನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿದು ಇರುವಂತೆಯೇ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿದಿದ್ದರು. ॥11॥

ಶ್ರೀರಘುನಾಥನು ರಾಕ್ಷಸರು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದ ಅಸ್ತ್ರ-ಶಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಸಮುದ್ರವು ನದಿಗಳ ಪ್ರವಾಹಗಳನ್ನು ಆತ್ಮಸಾತ್ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವಂತೆಯೇ ತನ್ನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ತಡೆದುಬಿಟ್ಟನು. ॥12॥ ಆ ರಾಕ್ಷಸರ ಘೋರ ಅಸ್ತ್ರ-ಶಸ್ತ್ರಗಳ ಪ್ರಹಾರದಿಂದ ಶ್ರೀರಾಮನ ಶರೀರವು ಕ್ಷತ-ವಿಕ್ಷತವಾಗಿದ್ದರೂ ಅನೇಕ ಸಂಖ್ಯೆಯ ದೀಪ್ತಿವಂತ ವಜ್ರಗಳ ಆಘಾತಗಳನ್ನು ಸಹಿಸಿಯೂ ಪರ್ವತಗಳು ಚಲಿಸದಂತೆ ಅವನು ವ್ಯಥಿತನಾಗಿ, ವಿಚಲಿತನಾಗಲಿಲ್ಲ. ॥13॥ ಶ್ರೀರಾಮನ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಅಸ್ತ್ರ-ಶಸ್ತ್ರಗಳ ಆಘಾತದಿಂದ ಗಾಯಗಳಾಗಿದ್ದವು. ಆಗ ಅವನು ಸಂಧ್ಯಾಕಾಲದ ಮೋಡಗಳಿಂದ ಆವರಿಸಿದ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ರಕ್ತಸಿಕ್ತನಾಗಿ ಕೆಂಪಾಗಿ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ॥14॥

ಶ್ರೀರಾಮನು ಒಬ್ಬಂಟಿಗನಾಗಿದ್ದನು. ಆಗ ಅವನು ಅನೇಕ ಸಾವಿರ ಶತ್ರುಗಳಿಂದ ಆವರಿಸಿದುದನ್ನು ನೋಡಿ ದೇವತೆಗಳು, ಸಿದ್ಧರು, ಗಂಧರ್ವರು, ಮಹರ್ಷಿಗಳು ವಿಷಾದಗೊಂಡರು. ॥15॥ ಅನಂತರ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಅತ್ಯಂತ ಕುಪಿತನಾಗಿ ತನ್ನ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಗೋಲಾಕಾರವಾಗಿ ಕಾಣುವಂತೆ ಸೆಳೆದನು. ಮತ್ತೆ ಅವನು ಧನುಸ್ಸಿನಿಂದ ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ನೂರಾರು ಸಾವಿರ ಹರಿತವಾದ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಬಿಡಲುತೊಡಗಿದನು, ಅವನ್ನು ತಡೆಯುವುದು ಕಷ್ಟಕರವಾಗಿತ್ತು. ಅವು ದುಃಸಹವಾಗಿದ್ದವು, ಜೊತೆಗೆ ಕಾಲಪಾಶದಂತೆ ಭಯಂಕರವಾಗಿದ್ದವು. ॥16-17॥ ಅವನು ಲೀಲಾಜಾಲವಾಗಿ ಗರಿಕಟ್ಟಿದ ಸ್ವರ್ಣಭೂಷಿತ ಅಸಂಖ್ಯ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದನು. ಶತ್ರು ಸೈನಿಕರ ಮೇಲೆ ಶ್ರೀರಾಮನು ಲೀಲಾಜಾಲವಾಗಿ ಬಿಟ್ಟ ಬಾಣಗಳು ಕಾಲಪಾಶದಂತೆ ರಾಕ್ಷಸರ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಆಹುತಿಗೊಂಡವು. ॥18॥ ರಾಕ್ಷಸರ ಶರೀರಗಳನ್ನು ಛೇದಿಸಿ ರಕ್ತದಿಂದ ತೋಯ್ದ ಆ ಬಾಣಗಳು ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ಹಾರಿದಾಗ ಪ್ರಜ್ವಲಿತ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. ॥19॥ ಶ್ರೀರಾಮನ ಮಂಡಲಾಕಾರ ಧನುಸ್ಸಿನಿಂದ ಅತ್ಯಂತ ಭಯಂಕರ, ರಾಕ್ಷಸರ ಪ್ರಾಣ ಹೀರುವ ಅಸಂಖ್ಯಬಾಣಗಳು ಹೊರಹೊಮ್ಮಿದವು. ॥20॥ ಆ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಶ್ರೀರಾಮನು ಸಮರಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ಶತ್ರುಗಳ ಸಾವಿರಾರು ಧನುಸ್ಸುಗಳನ್ನು, ಧ್ವಜಗಳನ್ನು, ಗುರಾಣಿಗಳನ್ನು, ಕವಚಗಳನ್ನು, ಆಭೂಷಣಗಳ ಸಹಿತ ಭುಜಗಳನ್ನು ಹಾಗೂ ಆನೆಯ ಸೊಂಡಿಲಿನಂತಿದ್ದ ತೊಡೆಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿಹಾಕಿದನು. ॥21-22॥ ಶ್ರೀರಾಮನ ಧನುಸ್ಸಿನ ಹಗ್ಗದಿಂದ ವೇಗವಾಗಿ ಹೊರಬರುತ್ತಿದ್ದ ಬಾಣಗಳು ರಥಕ್ಕೆ ಹೂಡಿದ, ಸುವರ್ಣಮಯ ಜೀನುಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು, ಸಾರಥಿಗಳನ್ನು, ಆನೆಗಳನ್ನೂ, ಗಜಾರೋಹಿಗಳನ್ನೂ, ಆಶ್ವಾರೋಹಿಗಳನ್ನೂ, ಕತ್ತರಿಸಿಹಾಕಿದವು. ಆ ಮಹಾಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಿದ ಪದಾತಿ ಸೈನ್ಯವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಶ್ರೀರಾಮನು ಸಂಹರಿಸಿ ಯಮಸದನಕ್ಕೆ ಕಳಿಸಿದನು. ॥23-24॥

ಶ್ರೀರಾಮನು ಪ್ರಯೋಗಿಸುತ್ತಿದ್ದ ನಾಲೀಕಗಳಿಂದಲೂ, ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ ತುದಿಗಳುಳ್ಳ ಬಾಣಗಳಿಂದಲೂ, ವಿಕರ್ಣಿಗಳಿಂದಲೂ ಛಿನ್ನ-ಭಿನ್ನರಾದ ರಾಕ್ಷಸರು ಭಯಂಕರ ಆರ್ತನಾದ ಮಾಡತೊಡಗಿದರು. ॥25॥ ಶ್ರೀರಾಮನು ಬಿಟ್ಟ ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಮರ್ಮಭೇದಿ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಪೀಡಿತವಾದ ಆ ರಾಕ್ಷಸ ಸೈನ್ಯವು ಕಾಳ್ಗಿಚ್ಚಿನಿಂದ ಭಸ್ಮವಾದ ಅರಣ್ಯದಂತಾಯಿತು. ಆ ಸೈನಿಕರಿಗೆ ಸುಖವೆಂಬುದೇ ಇಲ್ಲದಂತಾಯಿತು. ॥26॥ ಭೀಮಬಲರಾದ ಕೆಲವು ಶೂರ ನಿಶಾಚರರು ಅತ್ಯಂತ ಕುಪಿತರಾಗಿ ಶ್ರೀರಾಮನ ಮೇಲೆ ಪ್ರಾಸಗಳನ್ನೂ, ಶೂಲಗಳನ್ನೂ, ಗಂಡುಕೊಡಲಿಗಳನ್ನೂ ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದರು. ॥27॥ ಆದರೆ ಪರಾಕ್ರಮೀ ಮಹಾಬಾಹು ಶ್ರೀರಾಮನು ರಣಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಅವರ ಆ ಶಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ತಡೆದು, ಅವರ ತಲೆಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿ ಪ್ರಾಣಾಪಹಾರ ಮಾಡಿದನು. ॥28॥ ಗರುಡನ ರೆಕ್ಕೆಗಳ ಗಾಳಿಯಿಂದ ಮುರಿದುಬೀಳುವ ನಂದನ ವನದ ವೃಕ್ಷಗಳಂತೆ ತಲೆ, ಗುರಾಣಿ, ಧನುಸ್ಸು ತುಂಡಾಗಿ ನಿಶಾಚರರು ಧರೆಗುರುಳಿದರು. ಅಳಿದುಳಿದಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸರೂ ಶ್ರೀರಾಮನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಪೀಡಿತರಾಗಿ ವಿಷಣ್ಣರಾಗಿ ಪ್ರಾಣ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಖರನ ಸಮೀಪಕ್ಕೆ ಧಾವಿಸಿದರು. ॥29-30॥ ಆದರೆ ನಡುವೆಯೇ ದೂಷಣನು ಧನುಸ್ಸನ್ನೆತ್ತಿಕೊಂಡು ಅವರೆಲ್ಲರಿಗೆ ಧೈರ್ಯತುಂಬಿ, ಅತ್ಯಂತ ಕುಪಿತನಾಗಿ ರೋಷಗೊಂಡು, ಯಮನಂತೆ ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಶ್ರೀರಾಮನ ಕಡೆಗೆ ಓಡಿದನು. ॥31॥ ದೂಷಣನ ಆಸರೆ ದೊರೆತು ನಿರ್ಭಯರಾದ ಸೈನಿಕರೆಲ್ಲರೂ ಮತ್ತೆ ಮರಳಿ ಬಂದು ಸಾಲ-ವೃಕ್ಷಗಳನ್ನು ಹಾಗೂ ಬಂಡೆಗಳನ್ನೆತ್ತಿಕೊಂಡು ಪುನಃ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸಿದರು. ॥32॥ ಆ ಯುದ್ಧ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಕೈಗಳಲ್ಲಿ ಶೂಲ, ಮುದ್ಗರ, ಪಾಶಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿಕೊಂಡ ಆ ಮಹಾಬಲೀ ನಿಶಾಚರರು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಹಾಗೂ ಇತರ ಅಸ್ತ್ರ-ಶಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಮಳೆಗರೆಯತೊಡಗಿದರು. ॥33॥

ಕೆಲವು ರಾಕ್ಷಸರು ವೃಕ್ಷಗಳನ್ನು ಮಳೆಗರೆದರೆ ಕೆಲವರು ಕಲ್ಲುಬಂಡೆಗಳನ್ನು ಸುರಿಸಿದರು. ಆಗ ಶ್ರೀರಾಮ ಮತ್ತು ನಿಶಾಚರರಲ್ಲಿ ಪುನಃ ಅದ್ಭುತ, ಮಹಾಭಯಂಕರ, ರೋವಾಂಚಕಾರೀ ಘೋರ ಯುದ್ಧ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು. ॥34॥ ಆ ರಾಕ್ಷಸರು ಕುಪಿತರಾಗಿ ಸುತ್ತಲಿನಿಂದಲೂ ಪುನಃ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಪೀಡಿಸತೊಡಗಿದರು. ಆಗ ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಿಂದ ಬಂದಿರುವ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಸಮಸ್ತ ದಿಕ್ಕುಗಳು ಆವರಿಸಿ ಕೊಂಡಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿದ, ಬಾಣಗಳ ಮಳೆಯಿಂದ ಮುಚ್ಚಿಹೋದ ಮಹಾಬಲೀ ಶ್ರೀರಾಮನು ಭೈರವನಾದ ಮಾಡುತ್ತಾ ರಾಕ್ಷಸರ ಮೇಲೆ ಪರಮ ತೇಜಸ್ವೀ ಗಾಂಧರ್ವ ಎಂಬ ಅಸ್ತ್ರವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದನು. ॥35-37॥ ಮತ್ತೆ ಅವನ ಮಂಡಲಾಕಾರ ಧನುಸ್ಸಿನಿಂದ ಸಾವಿರಾರು ಬಾಣಗಳು ಹೊರಟವು. ಆ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಹತ್ತುದಿಕ್ಕುಗಳೂ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಮುಚ್ಚಿಹೋದವು. ॥38॥

ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಯಾವಾಗ ಭಯಂಕರ ಬಾಣವನ್ನು ಕೈಗೆತ್ತಿದನು, ಯಾವಾಗ ಆ ಉತ್ತಮ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಬಿಡುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಪೀಡಿತರಾದ ರಾಕ್ಷಸರು ನೋಡದಾದರು. ಅವರು ಕೇವಲ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಸೆಳೆಯುತ್ತಿರುವುದು ಮಾತ್ರ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದರು. ॥39॥

ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ಬಾಣಸಮುದಾಯರೂಪೀ ಅಂಧಕಾರವು ಸೂರ್ಯಸಹಿತ ಇಡೀ ಆಕಾಶಮಂಡಲ ಮುಚ್ಚಿ ಹೋಯಿತು. ಆಗ ಶ್ರೀರಾಮನು ಆ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಒಂದೇ ಸಮನೆ ಬಿಡುತ್ತಾ ಒಂದೇ ಕಡೆ ನಿಂತಿದ್ದನು. ॥40॥ ಒಮ್ಮೆಗೆ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಅತ್ಯಂತ ಗಾಯಗೊಂಡು ಒಟ್ಟಿಗೆ ಬಿದ್ದಿರುವ ಅಸಂಖ್ಯ ರಾಕ್ಷಸರ ಹೆಣಗಳಿಂದ ಅಲ್ಲಿ ಭೂಮಿ ತುಂಬಿ ಹೋಯಿತು. ॥41॥ ಕಣ್ಣು ಹರಿಸಿದಲ್ಲೆಲ್ಲ ಸಾವಿರಾರು ರಾಕ್ಷಸರು ಸತ್ತು ಬಿದ್ದಿರುವುದು, ಕ್ಷೀಣವಾಗಿ, ಅಂಗಾಂಗಗಳು ತುಂಡಾಗಿ ವಿದೀರ್ಣವಾಗಿರುವುದು ಕಂಡುಬರುತ್ತಿದ್ದವು. ॥42॥

ಅಲ್ಲಿ ಶ್ರೀರಾಮನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ತುಂಡಾದ ಶಿರಸ್ತ್ರಾಣ ಸಹಿತ ಮಸ್ತಕಗಳಿಂದ, ಭುಜಕೀರ್ತಿ ಸಹಿತ ಭುಜಗಳಿಂದ ತೊಡೆ, ತೋಳು, ಬಗೆ-ಬಗೆಯ ಆಭೂಷಣಗಳಿಂದ, ಕುದುರೆ, ಶ್ರೇಷ್ಠ ಆನೆ, ಪುಡಿ-ಪುಡಿಯಾದ ರಥಗಳಿಂದ, ಚಾಮರ, ವ್ಯಜನ, ಛತ್ರ, ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಧ್ವಜಗಳಿಂದ, ನುಚ್ಚುನೂರಾದ ಶೂಲ, ಪಟ್ಟಿಶ, ಬಾಣಗಳಿಂದ, ಹರಡಿಬಿದ್ದಿರುವ ಪ್ರಾಸ, ಗಂಡು ಕೊಡಲಿಗಳಿಂದ, ಚೂರು-ಚೂರಾದ ಶಿಲೆಗಳಿಂದ, ತುಂಡು-ತುಂಡಾದ ಅನೇಕ ಬಾಣಗಳಿಂದ ತುಂಬಿರುವ ಆ ಸಮರಾಂಗಣವು ಅತ್ಯಂತ ಭಯಂಕರವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು. ॥43-46॥

ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಸತ್ತುಹೋಗಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಉಳಿದ ರಾಕ್ಷಸರು ಅತ್ಯಂತ ಆತುರರಾಗಿ, ಶತ್ರುನಗರಿಯ ಮೇಲೆ ವಿಜಯ ಪಡೆಯುವ ಶ್ರೀರಾಮನ ಎದುರಿಗೆ ಹೋಗಲು ಅಸಮರ್ಥರಾದರು. ॥47॥

ಶ್ರೀ ವಾಲ್ಮೀಕಿವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅರಣ್ಯಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಇಪ್ಪತ್ತೈದನೆಯ ಸರ್ಗ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥25॥

ಇಪ್ಪತ್ತಾರನೆಯ ಸರ್ಗ

ದೂಷಣ ಸಹಿತ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಶ್ರೀರಾಮನು ವಧಿಸಿದುದು

ಮಹಾಬಾಹು ದೂಷಣನು ತನ್ನ ಸೈನಿಕರು ಕೆಟ್ಟದಾಗಿ ಸಾಯುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಯುದ್ಧದಿಂದ ಹಿಂದೆ ಓಡದಿರುವ ಗೆಲ್ಲಲು ಕಠಿಣರಾದ ಐದು ಸಾವಿರ ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ಮುಂದಕ್ಕೆ ಹೋಗುವಂತೆ ಹುರಿದುಂಬಿಸಿದನು.॥1॥ ಅವರು ಶ್ರೀರಾಮನ ಮೇಲೆ ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಿಂದ ಶೂಲ, ಪಟ್ಟಿಶ, ಖಡ್ಗ, ಕಲ್ಲುಬಂಡೆ, ವೃಕ್ಷ ಮತ್ತು ಬಾಣಗಳನ್ನು ಒಂದೇ ಸವನೆ ಮಳೆಗರೆಯತೊಡಗಿದರು. ॥2॥ ಇದನ್ನು ನೋಡಿದ ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ಶ್ರೀರಘುನಾಥನು ವೃಕ್ಷಗಳ, ಶಿಲೆಗಳ, ಪ್ರಾಣಹಾರಿಣಿ ಮಹಾವೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ತನ್ನ ತೀಕ್ಷ್ಣಬಾಣಗಳಿಂದ ತಡೆದನು. ॥3॥ ಆ ಎಲ್ಲ ಮಳೆಯನ್ನು ತಡೆದು ಕಣ್ಣು ಮುಚ್ಚಿಕೊಂಡ ಗೂಳಿಯಂತೆ ಅವಿಚಲಭಾವದಿಂದ ನಿಂತಿರುವ ಶ್ರೀರಾಮನು ಸಮಸ್ತ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ವಧಿಸಲು ಮಹಾ ಕ್ರೋಧವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿದನು. ॥4॥ ಕ್ರೋಧಗೊಂಡ ಹಾಗೂ ತೇಜದಿಂದ ಉದ್ದೀಪ್ತನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನು ದೂಷಣ ಸಹಿತ ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರ ಸೈನ್ಯದ ಮೇಲೆ ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಿಂದ ಬಾಣಗಳ ಮಳೆಗರೆಯತೊಡಗಿದನು. ॥5॥ ಇದರಿಂದ ಸೇನಾಪತಿಯಾದ ಶತ್ರುದೂಷಣನಿಗೆ ಭಾರೀ ಕ್ರೋಧ ಉಂಟಾಯಿತು ಹಾಗೂ ಅವನು ವಜ್ರದಂತಹ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನನ್ನು ತಡೆದನು. ॥6॥

ಆಗ ಅತ್ಯಂತ ಕುಪಿತನಾದ ವೀರ ಶ್ರೀರಾಮನು ಸಮರಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ಕ್ಷುರವೆಂಬ ಬಾಣದಿಂದ ದೂಷಣನ ವಿಶಾಲ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ತುಂಡರಿಸಿದನು ಮತ್ತು ನಾಲ್ಕು ಹರಿತವಾದ ಸಾಯಕಗಳಿಂದ ಅವನ ನಾಲ್ಕು ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಸಾಯಿಸಿ, ಒಂದು ಅರ್ಧಚಂದ್ರಾಕಾರ ಬಾಣದಿಂದ ಸಾರಥಿಯ ಶಿರಸ್ಸನ್ನು ಹಾರಿಸಿದನು. ಮೂರು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಆ ರಾಕ್ಷಸನ ಎದೆಯನ್ನು ನೋಯಿಸಿದನು. ॥7-8॥ ಧನುಷ್ಯ ತುಂಡಾಗಿ, ಕುದುರೆಗಳ ಸಹಿತ ಸಾರಥಿಯು ಮಡಿದುಹೋದಾಗ ರಥಹೀನನಾದ ದೂಷಣನು ಪರ್ವತ ಶಿಖರದಂತಹ ಒಂದು ರೋಮಾಂಚಕರ, ಚಿನ್ನದ ಪಟ್ಟಿಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದ ದೇವತೆಗಳ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಹೊಸಕಿ ಹಾಕುವಂತಹ ಪರಿವನ್ನೆತ್ತಿಕೊಂಡನು. ॥9-10॥

ಲೋಹಮಯವಾದ ಚೂಪಾದ ಗೂಟಗಳು ಆ ಪರಿಘಾಯುಧದ ಸುತ್ತಲೂ ಇದ್ದು ಶತ್ರುಗಳ ಚರ್ಬಿಯಿಂದ ಮೆತ್ತಿಕೊಂಡಿತ್ತು. ಅದರ ಸ್ಪರ್ಶ ವಜ್ರದಂತೆ ಕಠೋರವಾಗಿತ್ತು. ಅದು ಶತ್ರುಗಳ ನಗರದ್ವಾರಗಳನ್ನು ವಿದೀರ್ಣಗೊಳಿಸಲು ಸಮರ್ಥವಾಗಿತ್ತು. ॥11॥ ಭಾರೀ ದೊಡ್ಡ ಸರ್ಪದಂತೆ ಭಯಂಕರವಾದ ಪರಿಘವನ್ನು ಕೈಯ್ಯಲ್ಲೆತ್ತಿಕೊಂಡು ಕ್ರೂರಕರ್ಮಿ ದೂಷಣನು ರಣಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಶ್ರೀರಾಮನ ಮೇಲೆ ಎರಗಿದನು. ॥12॥ ಅವನು ತನ್ನ ಮೇಲೆ ಆಕ್ರಮಿಸುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ಎರಡು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಭೂಷಣ ಸಹಿತ ಅವನ ಎರಡೂ ಭುಜಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿ ಹಾಕಿದನು. ॥13॥ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಎರಡೂ ಭುಜಗಳು ತುಂಡಾಗಿ ದೂಷಣನ ಕೈಯಿಂದ ಆ ನಿಶಾಲಕಾಯ ಪರಿಘವು ಇಂದ್ರಧ್ವಜದಂತೆ ಜಾರಿ ಎದುರಿಗೆ ಬಿದ್ದುಹೋಯಿತು. ॥14॥ ಎರಡು ದಂತಗಳೂ ಕಿತ್ತು ಬಿಟ್ಟಾಗ ಮಹಾ ಮನಸ್ವೀ ಗಜರಾಜನು ಅದರೊಂದಿಗೇ ಧರಾಶಾಯಿಯಾಗುವಂತೆ ತುಂಡಾಗಿ ಬಿದ್ದ ಭುಜಗಳೊಂದಿಗೆ ದೂಷಣನೂ ಬಿದ್ದುಹೋದನು. ॥15॥

ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ಸತ್ತು ಧರಾಶಾಯಿಯಾದ ದೂಷಣನನ್ನು ನೋಡಿ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಸಾಧು-ಸಾಧು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸಿದರು. ॥16॥ ಇದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಸೈನ್ಯದ ಮುಂಭಾಗದಲ್ಲಿದ್ದ ಮಹಾ ಕಪಾಲಿ,
ಸ್ಥೂಲಾಕ್ಷ ಮತ್ತು ಮಹಾಬಲಿ ಪ್ರಮಾಥೀ ಈ ಮೂವರೂ ರಾಕ್ಷಸರು ಕುಪಿತರಾಗಿ ಮೃತ್ಯುಪಾಪದಿಂದ ಬಂಧಿತರಾಗಿ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಶ್ರೀರಾಮನ ಮೇಲೆ ಎರಗಿದರು. ॥17॥ ಮಹಾಕಪಾಲ ರಾಕ್ಷಸನು ಒಂದು ವಿಶಾಲ ತ್ರಿಶೂಲವನ್ನೆತ್ತಿಕೊಂಡು, ಸ್ಥೂಲಾಕ್ಷನು ಪಟ್ಟಿಶವನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲೆತ್ತಿಕೊಂಡು, ಪ್ರವಾಥಿಯು ಗಂಡುಗೊಡಲಿಯನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ರಾಮನ ಮೇಲೆ ಆಕ್ರಮಣ
ಮಾಡಿದರು. ॥18॥ ಈ ಮೂವರು ತನ್ನ ಕಡೆಗೆ ಬರುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನು ತೀಕ್ಷ್ಣಾಗ್ರವುಳ್ಳ ಹರಿತವಾದ ಸಾಯಕಗಳಿಂದ ಬಾಗಿಲಿಗೆ ಬಂದ ಅತಿಥಿಗಳನ್ನು ಸ್ವಾಗತಿಸಿದಂತೆ ಅವರನ್ನು ಸ್ವಾಗತಿಸಿದನು. ॥19॥

ಶ್ರೀರಘುನಂದನನು ಮಹಾಕಪಾಲನ ಶಿರವನ್ನು ಮತ್ತು ಕಪಾಲವನ್ನು ಹಾರಿಸಿದನು. ಪ್ರವಾಥಿಯನ್ನು ಅಸಂಖ್ಯ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಕೊಂದುಹಾಕಿದನು ಹಾಗೂ ಸ್ಥೂಲಾಕ್ಷನ ದೊಡ್ಡದಾದ ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಅಂಬುಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದನು. ॥20-21॥

ಅಗ್ರಗಾಮೀ ಆ ಮೂವರೂ ಸೈನಿಕರ ಗುಂಪು ಅನೇಕ ರೆಂಬೆಗಳುಳ್ಳ ವಿಶಾಲ ವೃಕ್ಷದಂತೆ ಭೂಮಿಗೆ ಬಿದ್ದುಹೋಯಿತು. ಅನಂತರ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಕುಪಿತನಾಗಿ ದೂಷಣನ ಅನುಯಾಯಿ ಐದುಸಾವಿರ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಅಷ್ಟೇ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಕ್ಷಣಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಯಮಸದನಕ್ಕೆ ಅಟ್ಟಿದನು. ॥22॥ ದೂಷಣ ಮತ್ತು ಅವನ ಅನುಯಾಯಿಗಳು ಸತ್ತು ಹೋಗಿರುವುದನ್ನು ಕೇಳಿ ಖರನಿಗೆ ಭಾರೀ ಕ್ರೋಧ ಉಂಟಾಯಿತು. ಅವನು ತನ್ನ ಸೇನಾಪತಿಗಳಿಗೆ ‘ವೀರರೇ! ಈ ದೂಷಣನು ತನ್ನ ಸೇವಕರೊಂದಿಗೆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸತ್ತುಹೋದನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಈಗ ರಾಕ್ಷಸರಾದ ನೀವೆಲ್ಲರೂ ದೊಡ್ಡ ಸೈನ್ಯದೊಂದಿಗೆ ಆಕ್ರಮಣ ಮಾಡಿ ಈ ದುಷ್ಟ ಮನುಷ್ಯ ರಾಮನ ಜೊತೆಗೆ ಯುದ್ಧ ಮಾಡಿ ಮತ್ತು ನಾನಾ ವಿಧದ ಶಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ಇವನನ್ನು ವಧಿಸಿಬಿಡಿರಿ’ ಎಂದು ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದನು. ॥23-25॥ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಕುಪಿತನಾದ ಖರನು ಶ್ರೀರಾಮನ ಮೇಲೆ ಆಕ್ರಮಿಸಿದನು. ಜೊತೆಗೆ ಶ್ಯೇನಗಾಮಿ, ಪಥುಗ್ರೀವ, ಯಜ್ಞಶತ್ರು, ವಿಹಂಗಮ, ದುರ್ಜಯ, ಕರವೀರಾಕ್ಷ, ಪರುಷ, ಕಾಲಕಾರ್ಮುಕ, ಹೇಮವಾಲೀ, ಮಹಾವಾಲೀ, ಸರ್ಪಾಸ್ಯ ಮತ್ತು ರುಧಿರಾಶನ ಹೀಗೆ ಹನ್ನೆರಡು ಮಹಾಪರಾಕ್ರಮಿ ಸೇನಾಪತಿಗಳೂ ಉತ್ತಮ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಮಳೆಗರೆಯುತ್ತಾ ತಮ್ಮ ಸೈನಿಕರೊಂದಿಗೆ ಶ್ರೀರಾಮನ ಮೇಲೆ ಎರಗಿದರು. ॥26-28॥

ಆಗ ತೇಜಸ್ವೀ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಚಿನ್ನ ಮತ್ತು ರತ್ನಗಳಿಂದ ವಿಭೂಷಿತ ಅಗ್ನಿತುಲ್ಯ ಪ್ರಕಾಶಮಾನ ಸಾಯಕಗಳಿಂದ ಆ ಸೈನ್ಯದ ಅಳಿದುಳಿದ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿಬಿಟ್ಟನು. ॥29॥ ವಜ್ರವು ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ವೃಕ್ಷಗಳನ್ನು ನಾಶಮಾಡಿ ಬಿಡುವಂತೆಯೇ ಹೊಗೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಕಾಣುವ, ಬಂಗಾರದ ಗರಿಗಳುಳ್ಳ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಆ ಸಮಸ್ತ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ವಿನಾಶಗೊಳಿಸಿದನು. ॥30॥ ಆ ಯುದ್ಧಮುಖದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ಕರ್ಣಿ ಎಂಬ ನೂರು ಬಾಣಗಳಿಂದ ನೂರು ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಮತ್ತು ಸಾವಿರ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಸಾವಿರ ನಿಶಾಚರರನ್ನು ಒಂದೇ ಸಲ ಸಂಹಾರಮಾಡಿಬಿಟ್ಟನು. ॥31॥ ಆ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಅಸುರರ ಕವಚ, ಆಭೂಷಣ ಹಾಗೂ ಧನುಸ್ಸುಗಳು ಛಿನ್ನ-ಭಿನ್ನವಾದುವು. ಅವರು ರಕ್ತದಿಂದ ತೋಯ್ದು ಭೂಮಿಗುರುಳಿದರು. ॥32॥ ದರ್ಭೆಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಿರುವ ವಿಶಾಲ ವೇದಿಯಂತೆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ರಕ್ತಸಿಕ್ತವಾಗಿ ಬಿದ್ದಿರುವ ಬಿಟ್ಟ ಮಂಡೆಯ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಇಡೀ ರಣಭೂಮಿಯು ಮುಚ್ಚಿಹೋಯಿತು. ॥33॥

ರಾಕ್ಷಸರು ಸತ್ತುಹೋಗಿ ಆಗ ಅಲ್ಲಿ ರಕ್ತ-ಮಾಂಸದ ಕೆಸರೇ ಉಂಟಾಯಿತು, ಆದ್ದರಿಂದ ಆ ಭಯಂಕರ ವನವು ನರಕದಂತೆ ಅನಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ॥34॥ ಮಾನವ ರೂಪಧಾರೀ ಶ್ರೀರಾಮನು ಒಬ್ಬಂಟಿಗನಾಗಿದ್ದು, ಪಾದಚಾರಿಯಾಗಿದ್ದರೂ ಅವನು ಭಯಾನಕ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ತತ್ಕಾಲ ಮೃತ್ಯುವಶವಾಗಿಸಿದನು. ॥35॥ ಆ ಇಡೀ ಸೈನ್ಯದಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಮಹಾರಥೀ ಖರ ಮತ್ತು ತ್ರಿಶಿರಾ ಇವರಿಬ್ಬರೇ ರಾಕ್ಷಸರು ಉಳಿದಿದ್ದರು. ಅತ್ತ ಶತ್ರು ಸಂಹಾರಕ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನು ಹಾಗೆಯೇ ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಸಿದ್ಧನಾಗಿದ್ದನು. ॥36॥ ಮೇಲಿನ ಇಬ್ಬರು ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಉಳಿದ ಮಹಾ ಪರಾಕ್ರಮಿ, ಭಯಂಕರ ದುರ್ದರ್ಷರಾದ ಎಲ್ಲ ನಿಶಾಚರರು ಯುದ್ಧಮುಖದಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣಾಗ್ರಜ ಶ್ರೀರಾಮನ ಕೈಯಿಂದ ಹತರಾದರು. ॥37॥ ಅನಂತರ ಮಹಾಸಮರದಲ್ಲಿ ಮಹಾಬಲಿ ಶ್ರೀರಾಮನಿಂದ ತನ್ನ ಭಯಂಕರ ಸೈನ್ಯವು ಸತ್ತು ಹೋಗಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಖರನು ಒಂದು ವಿಶಾಲ ರಥದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ವಜ್ರಧಾರೀ ಇಂದ್ರನು ಯಾವುದೋ ಶತ್ರುವಿನ ಮೇಲೆ ಆಕ್ರಮಿಸಿದಂತೆ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಎದುರಿಸಲು ಬಂದನು. ॥38॥

ಶ್ರೀ ವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅರಣ್ಯಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಇಪ್ಪತ್ತಾರನೆಯ ಸರ್ಗ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥26॥

ಇಪ್ಪತ್ತೇಳನೆಯ ಸರ್ಗ

ತ್ರಿಶಿರನ ವಧೆ

ಖರನು ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಸಮ್ಮುಖನಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಸೇನಾಪತಿ ರಾಕ್ಷಸ ತ್ರಿಶಿರನು ಕೂಡಲೇ ಅವನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಹೇಳಿದನು. ॥1॥

ರಾಕ್ಷಸರಾಜನೇ! ಪರಾಕ್ರಮೀ ವೀರನಾದ ನನ್ನನ್ನು ಈ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿ, ನೀವು ಸ್ವತಃ ಈ ಸಾಹಸ ಪೂರ್ಣ ಕಾರ್ಯದಿಂದ ದೂರವುಳಿಯಿರಿ. ನೋಡಿ, ನಾನು ಈಗಲೇ ಮಹಾಬಾಹು ರಾಮನನ್ನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕೊಂದುಬಿಡುವೆ. ॥2॥ ‘ಸಮಸ್ತ ರಾಕ್ಷಸರಿಗಾಗಿ ವಧೆಗೆ ಯೋಗ್ಯನಾದ ರಾಮನನ್ನು ನಾನು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ವಧಿಸುವೆ’ ಎಂದು ನಿಮ್ಮ ಮುಂದೆ ಆಯುಧದ ಮೇಲೆ ಆಣೆ ಮಾಡಿ, ನಿಜವಾದ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಮಾಡುವೆನು. ॥3॥ ಈ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಒಂದೋ ನನಗೆ ಮೃತ್ಯು ಬಂದೀತು ಅಥವಾ ಇದೇ ಸಮರಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ನನ್ನಿಂದ ರಾಮನ ಮೃತ್ಯುವಾಗುವುದು. ನೀವು ಈಗ ನಿಮ್ಮ ಯುದ್ಧೋತ್ಸಾಹವನ್ನು ತಡೆದು ಮುಹೂರ್ತ ಕಾಲ ಜಯ-ಪರಾಜಯ ನಿರ್ಣಯಿಸುವ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿರಿ. ॥4॥

ನನ್ನಿಂದ ರಾಮನು ಸತ್ತುಹೋದರೆ ನೀವು ಸಂತೋಷವಾಗಿ ಜನಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಮರಳಿ ಹೋಗಿರಿ, ಅಥವಾ ರಾಮನೇ ನನ್ನನ್ನು ಕೊಂದುಹಾಕಿದರೆ ನೀವು ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಇವನ ಮೇಲೆ ಆಕ್ರಮಣ ಮಾಡಿರಿ. ॥5॥ ಭಗವಂತನ ಕೈಯಿಂದ ಮೃತ್ಯುವಿನ ಲೋಭವಿದ್ದ ಕಾರಣ ತ್ರಿಶಿರನು ಹೀಗೆ ಖರನನ್ನು ಒಪ್ಪಿಸಿದಾಗ ಅವನು ‘ಸರಿ, ಹೋಗು ಯುದ್ಧಮಾಡು’ ಎಂದು ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದನು. ಅಪ್ಪಣೆ ಪಡೆದು ಅವನು ರಾಮನ ಕಡೆಗೆ ಹೊರಟನು. ॥6॥ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಹೂಡಿದ ಒಂದು ತೇಜಸ್ವೀ ರಥದಲ್ಲಿ ತ್ರಿಶಿರನು ರಣಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಶ್ರೀರಾಮನ ಮೇಲೆ ಆಕ್ರಮಿಸಿದನು. ಆಗ ಅವನು ಮೂರು ಶಿಖರಗಳುಳ್ಳ ಪರ್ವತದಂತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿದ್ದನು. ॥7॥

ಬರುತ್ತಲೇ ಅವನು ಭಾರೀ ಮೋಡದಂತೆ ಬಾಣಗಳ ಮಳೆಗರೆಯಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದನು ಮತ್ತು ಅವನು ಒದ್ದೆಯಾದ ನಗಾರಿಯಂತೆ ವಿಕಟವಾಗಿ ಗರ್ಜಿಸಿದನು. ॥8॥ ತ್ರಿಶಿರನೆಂಬ ರಾಕ್ಷಸನು ಬರುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಶ್ರೀರಘುನಾಥನು ಧನುಸ್ಸಿನಿಂದ ಹರಿತವಾದ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಬಿಡುತ್ತಾ ಅವನನ್ನು ಸ್ವಾಗತಿಸಿದನು. ॥9॥ ಅತ್ಯಂತ ಬಲಶಾಲಿ ಶ್ರೀರಾಮ ಮತ್ತು ತ್ರಿಶಿರನ ಆ ಸಂಗ್ರಾಮವು ಮಹಾಬಲಿ ಸಿಂಹ ಮತ್ತು ಗಜರಾಜನ ಯುದ್ಧದಂತೆ ಭಾರೀ ಭಯಂಕರವಾಗಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿತ್ತು. ॥10॥ ಆಗ ತ್ರಿಶಿರನು ಮೂರು ಬಾಣಗಳನ್ನು ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ಹಣೆಗೆ ಹೊಡೆದನು. ಶ್ರೀರಾಮನು ಅವನ ಉದ್ಧಟತನವನ್ನು ಸಹಿಸದಾದನು. ಅವನು ಕುಪಿತನಾಗಿ ರೋಷಾವೇಶಗೊಂಡು ಇಂತೆಂದನು. ॥11॥

ಎಲವೋ! ಪರಾಕ್ರಮ ಪ್ರಕಟಿಸುವ ಶೂರವೀರ ರಾಕ್ಷಸನಿಗೆ ಇಂತಹ ಬಲವಿದ್ದು ನೀನು ಹೂವಿನಂತಹ ಬಾಣಗಳಿಂದ ನನ್ನ ಲಲಾಟಕ್ಕೆ ಪ್ರಹರಿಸಿದೆ. ಸರಿ, ಈಗ ಧನುಸ್ಸಿನಿಂದ ಚಿಮ್ಮುವ ನನ್ನ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸು. ॥12॥

ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ರೋಷಗೊಂಡು ಶ್ರೀರಾಮನು ತ್ರಿಶಿರನ ಎದೆಗೆ ಕ್ರೋಧದಿಂದ ವಿಷಧರ ಸರ್ಪದಂತಹ ಭಯಂಕರವಾದ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಬಾಣಗಳನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದನು. ॥13॥

ಅನಂತರ ತೇಜಸ್ವೀ ರಘುನಾಥನು ಬಾಗಿದ ಗಿಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದ ನಾಲ್ಕು ಬಾಣಗಳಿಂದ ನಾಲ್ಕು ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಹೊಡೆದು ಉರುಳಿಸಿದನು. ಮತ್ತೆ ಎಂಟು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಸಾರಥಿಯನ್ನು ಕುಳಿತಲ್ಲೇ ಮಲಗಿಸಿದನು. ॥14-15॥ ಬಳಿಕ ಶ್ರೀರಾಮನು ಒಂದು ಬಾಣದಿಂದ ಧ್ವಜವನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿಬಿಟ್ಟನು. ಅನಂತರ ಅವನು ನಾಶವಾದ ರಥದಿಂದ ಹಾರಲು ತೊಡಗಿದಾಗ ಶ್ರೀರಾಘವೇಂದ್ರನು ಅನೇಕ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಆ ನಿಶಾಚರನ ಎದೆಯನ್ನು ಭೇದಿಸಿದನು ಮತ್ತೆ ಅವನು ಜಡದಂತಾದನು. ॥16॥ ಅನಂತರ ಅಪ್ರಮೇಯ ಸ್ವರೂಪ ಶ್ರೀರಾಮನು ಕ್ರೋಧಗೊಂಡು ಮೂರು ವೇಗಶಾಲೀ ಹಾಗೂ ವಿನಾಶಕಾರೀ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಆ ರಾಕ್ಷಸನ ಮೂರು ತಲೆಗಳನ್ನು ಕಡಿದು ಉರುಳಿಸಿದನು. ॥17॥ ಸಮರಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುವ ಆ ನಿಶಾಚರನು ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಪೀಡಿತನಾಗಿ ತನ್ನ ಮುಂಡದಿಂದ ಹೊಗೆಯಾಡುತ್ತಿದ್ದ ರಕ್ತವನ್ನು ಉಗುಳುತ್ತಾ ಮೊದಲೇ ಬಿದ್ದ ಮಸ್ತಕಗಳೊಂದಿಗೆ ಧರಾಶಾಯಿಯಾದನು. ॥18॥ ಅನಂತರ ಖರನ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ಸಾಯದೆ ಇದ್ದ ರಾಕ್ಷಸರು ಓಡಿಹೋದರು. ಅವರು ಹುಲಿಗೆ ಹೆದರಿದ ಜಿಂಕೆಯಂತೆ ಓಡುತ್ತಾ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದರು. ॥19॥

ಅವರು ಓಡುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ರೋಷಗೊಂಡ ಖರನು ಕೂಡಲೇ ಹಿಂದಿರುಗಿಸಿನು. ರಾಹುವು ಚಂದ್ರನ ಮೇಲೆ ಆಕ್ರಮಣ ಮಾಡುವಂತೆ ಅವನು ಶ್ರೀರಾಮನ ಮೇಲೆ ಆಕ್ರಮಣ ಮಾಡಿದರು. ॥20॥

ಶ್ರೀ ವಾಲ್ಮೀಕಿವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅರಣ್ಯಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಇಪ್ಪತ್ತೇಳನೆಯ ಸರ್ಗ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥27॥

ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟನೆಯ ಸರ್ಗ

ಖರನೊಡನೆ ಶ್ರೀರಾಮನ ಘೋರ ಯುದ್ಧ

ತ್ರಿಶಿರಾ ಸಹಿತ ದೂಷಣನು ಯುದ್ಧರಂಗದಲ್ಲಿ ಸತ್ತುಹೋಗಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಖರನಿಗೂ ಶ್ರೀರಾಮನ ಪರಾಕ್ರಮ ವನ್ನು ನೋಡಿ ಬಹಳ ಭಯವಾಯಿತು. ॥1॥ ಒಬ್ಬಂಟಿಗನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನು ಮಹಾಬಲಶಾಲಿ, ಅಸಹ್ಯ ರಾಕ್ಷಸ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ವಧಿಸಿಬಿಟ್ಟನು. ದೂಷಣ ಮತ್ತು ತ್ರಿಶಿರಾರನ್ನು ಕೊಂದು, ನನ್ನ ಸೈನ್ಯದ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ ಪ್ರಮುಖ ವೀರರನ್ನೂ ಕಾಲವಶರಾಗಿಸಿದನು. ಇದೆಲ್ಲವನ್ನು ನೋಡಿ, ಯೋಚಿಸಿ ರಾಕ್ಷಸ ಖರನು ಬೇಸರಗೊಂಡನು. ಅವನು ನಮೂಚಿಯು ಇಂದ್ರನ ಮೇಲೆ ಆಕ್ರಮಣ ಮಾಡಿದಂತೆ ಶ್ರೀರಾಮನ ಮೇಲೆ ಆಕ್ರಮಣಮಾಡಿದನು. ॥2-3॥ ಖರನು ಪ್ರಬಲವಾದ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಸೆಳೆದು ಶ್ರೀರಾಮನ ಮೇಲೆ ರಕ್ತ ಕುಡಿಯುವಂತಹ ಅನೇಕ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದನು. ಆ ಎಲ್ಲ ಬಾಣಗಳು ರೋಷಗೊಂಡ ವಿಷಧರ ಸರ್ಪಗಳಂತೆ ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಅಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸುತ್ತಾ, ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧದ ಅನೇಕ ವರಸೆಗಳನ್ನು ತೋರುತ್ತಾ ವಿಚರಿಸಿದನು. ॥4-5॥ ಆ ಮಹಾರಥಿ ವೀರನು ತನ್ನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಬಿಟ್ಟನು. ಇದನ್ನು ನೋಡಿದ ಶ್ರೀರಾಮನು ತನ್ನ ವಿಶಾಲ ಧನುಸ್ಸನ್ನೆತ್ತಿಕೊಂಡು ಸಮಸ್ತ ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನು ತನ್ನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಆವರಿಸಿಬಿಟ್ಟನು.॥6॥

ಮೇಘಗಳು ಜಲವರ್ಷಣದಿಂದ ಆಕಾಶವನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಬಿಡುವಂತೆ ಶ್ರೀರಘುನಾಥನು ಬೆಂಕಿಯ ಕಿಡಿಗಳಂತೆ ದುಃಸಹ ಸಾಯಕಗಳ ಮಳೆಗರೆಯುತ್ತಾ ಆಕಾಶವನ್ನು ನಿಬಿಡವಾಗಿ ತುಂಬಿ ಬಿಟ್ಟನು.॥7॥ ಖರ ಮತ್ತು ಶ್ರೀರಾಮನು ಬಿಟ್ಟ ಬಾಣ ಗಳಿಂದ ವ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಹರಡಿದ ಆಕಾಶವು ಅಂಬುಗಳು ತುಂಬಿದ್ದರಿಂದ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಇಂಬಿಲ್ಲದಂತಾಯಿತು. ॥8॥

ಒಬ್ಬರು ಮತ್ತೊಬ್ಬರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದಕ್ಕಾಗಿ ರೋಷದಿಂದ ಕಾದಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಅವರಿಬ್ಬರ ಬಾಣಜಾಲದಿಂದ ಮುಚ್ಚಿಹೋಗಿ ಸೂರ್ಯನು ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ॥9॥ ಅನಂತರ ಖರನು ರಣಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಶ್ರೀರಾಮನ ಮೇಲೆ ಯಾವುದಾದರೂ ಮಹಾಗಜವನ್ನು ಅಂಕುಶದಿಂದ ತಿವಿಯುವಂತೆ ನಾಲೀಕ, ನಾರಾಚ, ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ ತುದಿಗಳುಳ್ಳ ವಿಕೀರ್ಣವೆಂಬ ಬಾಣ ಗಳಿಂದ ಪ್ರಹರಿಸಿದನು. ॥10॥ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಧನುಸ್ಸನ್ನೆತ್ತಿಕೊಂಡು ರಥದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ಕುಳಿತಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸಖರನನ್ನು ಪಾಶಧಾರೀ ಯಮನಂತೆ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ನೋಡಿದರು. ॥11॥

ಆಗ ಸಮಸ್ತ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ವಧಿಸುವ ಹಾಗೂ ಪುರುಷಾರ್ಥದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರನಾದ ಮಹಾನ್ ಬಲಶಾಲಿ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಬಳಲಿದವನಂತೆ ಖರನು ನೋಡಿದನು. ॥12॥ ಅವನು ಸಿಂಹದಂತೆ ನಡೆಯುಳ್ಳ, ಸಿಂಹದಂತೆ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಿದ್ದರೂ ಆ ಖರನನ್ನು ನೋಡಿ ಸಣ್ಣದಾದ ಜಿಂಕೆಯನ್ನು ನೋಡಿದ ಸಿಂಹವು ಭಯಗೊಳ್ಳದಂತೆ ಶ್ರೀರಾಮನು ಯಾವರೀತಿಯಿಂದಲೂ ಉದ್ವಿಗ್ನನಾಗಲಿಲ್ಲ. ॥13॥ ಅನಂತರ ಪತಂಗವು ಬೆಂಕಿಯ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗುವಂತೆ ಖರನು ತನ್ನ ಸೂರ್ಯತುಲ್ಯ ತೇಜಸ್ವಿ ವಿಶಾಲ ರಥದಿಂದ ಶ್ರೀರಾಮನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದನು. ॥14॥ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗಿ ಆ ರಾಕ್ಷಸ ಖರನು ತನ್ನ ಕೈಚಳಕವನ್ನು ತೋರುತ್ತಾ ಮಹಾತ್ಮಾ ಶ್ರೀರಾಮನ ಧನುಸ್ಸಿನ ನಡುಭಾಗವನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿ ಬಿಟ್ಟನು. ॥15॥ ಮತ್ತೆ ಇಂದ್ರನ ವಜ್ರದಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿರುವ ಏಳು ಬಾಣಗಳನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ಖರನು ರಣಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಕುಪಿತನಾಗಿ ಶ್ರೀರಾಮನ ಮರ್ಮಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದನು. ॥16॥ ಅನಂತರ ಅಪ್ರತಿಮ ಬಲಶಾಲೀ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಸಾವಿರಾರು ಬಾಣಗಳಿಂದ ನೋಯಿಸಿದ ನಿಶಾಚರ ಖರನು ಸಮರ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಜೋರಾಗಿ ಗರ್ಜಿಸತೊಡಗಿದನು. ॥17॥ ಖರನು ಬಿಟ್ಟ ಉತ್ತಮ ಗಂಟುಗಳಿದ್ದ ಬಾಣಗಳಿಂದಾಗಿ ಶ್ರೀರಾಮನ ಸೂರ್ಯತುಲ್ಯ ತೇಜಸ್ವೀ ಕವಚವು ತುಂಡಾಗಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದುಹೋಯಿತು. ॥18॥ ಅವನ ಸರ್ವಾಂಗದಲ್ಲಿ ಖರನ ಬಾಣಗಳು ನೆಟ್ಟಿದ್ದವು. ಆಗ ಕುಪಿತನಾಗಿ ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದ ಶ್ರೀರಘುನಾಥನು ಹೊಗೆಯಿಲ್ಲದೆ ಉರಿಯುವ ಬೆಂಕಿಯಂತೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ॥19॥ ಆಗ ಶತ್ರುನಾಶಕ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನು ತನ್ನ ವಿಪಕ್ಷಿಯನ್ನು ನಾಶಗೊಳಿಸಲು ಮತ್ತೊಂದು ವಿಶಾಲ ಧನುಸ್ಸಿಗೆ ಹೆದೆಯೇರಿಸಿದನು. ಅದರ ಧ್ವನಿಯು ಬಹಳ ಗಂಭೀರವಾಗಿತ್ತು. ॥20॥

ಮಹರ್ಷಿ ಅಗಸ್ತ್ಯರು ಕೊಟ್ಟಿದ್ದ ಮಹೋತ್ತಮ ವೈಷ್ಣವ ಧನುಸ್ಸನ್ನೆತ್ತಿಕೊಂಡು ಅವನು ಖರನನ್ನು ಎದುರಿಸಲು ಹೋದನು. ॥21॥ ಆಗ ಅತ್ಯಂತ ಕ್ರೋಧಗೊಂಡು ಶ್ರೀರಾಮನು ಚಿನ್ನದ ಗರಿಗಳಿದ್ದ ಬಾಗಿದ ಗಂಟುಗಳಿದ್ದ ಬಾಣಗಳ ಮೂಲಕ ಸಮರಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ಖರನ ಧ್ವಜವನ್ನು ತುಂಡರಿಸಿಬಿಟ್ಟನು. ॥22॥ ಆ ದರ್ಶನೀಯ ಸುವರ್ಣಮಯ ಧ್ವಜವು ದೇವತೆಗಳ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಸೂರ್ಯನು ಧರೆಗೆ ಇಳಿದುಬಂದಂತೆ, ಅನೇಕ ತುಂಡು-ತುಂಡುಗಳಾಗಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದುಹೋಯಿತು. ॥23॥ ಕ್ರೋಧತುಂಬಿದ ಖರನಿಗೆ ಮರ್ಮಸ್ಥಾನಗಳ ಜ್ಞಾನವಿತ್ತು. ಮಾವುತನು ಗಜರಾಜನನ್ನು ತೊಮರದಿಂದ ಪ್ರಹರಿಸುವಂತೆ ಅವನು ಶ್ರೀರಾಮನ ಶರೀರಕ್ಕೆ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಎದೆಗೆ ನಾಲ್ಕು ಬಾಣಗಳನ್ನು ಹೊಡೆದನು. ॥24॥

ಖರನ ಧನುಸ್ಸಿನಿಂದ ಚಿಮ್ಮಿದ ಅಸಂಖ್ಯಬಾಣಗಳಿಂದ ಗಾಯಗೊಂಡ ಶ್ರೀರಾಮನ ಶರೀರವೆಲ್ಲ ರಕ್ತಸಿಕ್ತವಾಯಿತು. ಇದರಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಭಾರೀ ರೋಷ ಉಂಟಾಯಿತು. ॥25॥ ಧನುರ್ಧರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನು ಯುದ್ಧರಂಗದಲ್ಲಿ ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಧನುಸ್ಸನ್ನೆತ್ತಿಕೊಂಡು ಸರಿಯಾದ ಗುರಿಯನ್ನಿಟ್ಟು ಖರನಿಗೆ ಆರು ಬಾಣಗಳನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದನು. ॥26॥ ಅವನು ಒಂದು ಬಾಣವನ್ನು ಅವನ ತಲೆಗೆ, ಎರಡರಿಂದ ಭುಜಗಳಿಗೆ, ಮೂರು ಅರ್ಧಚಂದ್ರಾಕಾರ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಎದೆಗೆ ಆಳವಾಗಿ ಏಟನ್ನು ಮಾಡಿದನು.॥27॥

ಅನಂತರ ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಕುಪಿತನಾಗಿ ಆ ರಾಕ್ಷಸನಿಗೆ ಹರಿತಗೊಳಿಸಿದ, ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಹದಿಮೂರು ಬಾಣಗಳನ್ನು ಹೊಡೆದನು. ॥28॥ ಒಂದು ಬಾಣದಿಂದ ಅವನ ರಥದ ನೊಗವನ್ನು ತುಂಡರಿಸಿ, ನಾಲ್ಕು ಬಾಣಗಳಿಂದ ನಾಲ್ಕು ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಕೊಂದುಹಾಕಿ, ಆರನೆಯ ಬಾಣದಿಂದ ಖರನ ಸಾರಥಿಯ ತಲೆಯನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿಬಿಟ್ಟನು. ॥29॥ ಮೂರು ಬಾಣಗಳಿಂದ ನೊಗಕ್ಕೆ ಆಧಾರವಾದ ದಂಡವನ್ನೂ, ಮತ್ತೆರಡು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಚಕ್ರಗಳ ಅಚ್ಚು ಮರವನ್ನೂ, ಹನ್ನೆರಡನೆಯ ಬಾಣದಿಂದ ಖರನ ಶರಸಹಿತ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿ ಇಂದ್ರನಂತೆ ತೇಜಸ್ವೀ ಶ್ರೀರಾಮನು ನಗು-ನಗುತ್ತಾ ಹದಿಮೂರನೆಯ ಬಾಣದಿಂದ ಸಮರಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ಖರನನ್ನು ಘಾಸಿಗೊಳಿಸಿದನು. ॥30-31॥

ಧನುಸ್ಸು ತುಂಡಾಗಿ, ರಥವು ಮುರಿದು, ಕುದುರೆಗಳು ಸತ್ತುಹೋಗಿ, ಸಾರಥಿಯೂ ಮಡಿದಾಗ ಖರನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಭಾರೀ ಗದೆಯನ್ನೆತ್ತಿಕೊಂಡು ರಥದಿಂದ ಹಾರಿ ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ ನಿಂತುಕೊಂಡನು. ॥32॥ ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ವಿಮಾನದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿರುವ ದೇವತೆಗಳು ಮತ್ತು ಮಹರ್ಷಿಗಳು ಹರ್ಷೋಲ್ಲಾಸದಿಂದ ಪರಸ್ಪರ ಸೇರಿ ಕೈಗಳನ್ನು ಮುಗಿದು ಮಹಾರಥಿ ಶ್ರೀರಾಮನ ಆ ಕರ್ಮವನ್ನು ಭೂರಿ-ಭೂರಿ ಪ್ರಶಂಸಿಸಿದರು. ॥33॥

ಶ್ರೀ ವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅರಣ್ಯಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟನೆಯ ಸರ್ಗ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥28॥

ಇಪ್ಪತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ

ಶ್ರೀರಾಮನಿಂದ ಖರನ ನಿಂದನೆ, ಖರನ ಕಠೋರವಾದ ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರ, ಖರನಿಂದ ಗದಾಪ್ರಹಾರ, ಶ್ರೀರಾಮನಿಂದ ಅದರ ಖಂಡನೆ

ರಥಹೀನನಾಗಿ ಗದೆಯನ್ನೆತ್ತಿಕೊಂಡು ಎದುರಿಗೆ ನಿಂತಿದ್ದ ಖರನನ್ನು ನೋಡಿ ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ, ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನು ಮೊದಲಿಗೆ ಮೃದುವಾಗಿ ಮತ್ತೆ ಕಠೋರವಾಣಿಯಿಂದ ನುಡಿದನು-॥1॥

ನಿಶಾಚರನೇ! ಆನೆ, ಕುದುರೆ, ಮತ್ತು ರಥಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ವಿಶಾಲ ಸೈನ್ಯದ ನಡುವೆ ನಿಂತು (ಅಸಂಖ್ಯ ರಾಕ್ಷಸರ ಒಡೆಯನೆಂಬ ಅಭಿವಾನದಿಂದ) ನೀನು ಸದಾ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಕ್ರೂರವಾದ ಕರ್ಮವು ಸಮಸ್ತ ಜನರಿಂದ ನಿಂದಿತವಾಗಿದೆ. ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಉದ್ವೇಗಗೊಳಿಸುವ ಕ್ರೂರಿ ಮತ್ತು ಪಾಪಾಚಾರಿಯು ಮೂರು ಲೋಕಗಳ ಒಡೆಯನಾಗಿದ್ದರೂ ಹೆಚ್ಚುಕಾಲ ಉಳಿಯಲಾರನು. ಲೋಕ ವಿರೋಧಿ ಕಠೋರ ಕರ್ಮಮಾಡುವಂತಹವನನ್ನು ಎಲ್ಲ ಜನರು ಎದುರಿಗೆ ಬಂದಿರುವ ಸರ್ಪದಂತೆ ಹೊಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ॥2-4॥ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗದ ವಸ್ತುವಿನ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ‘ಕಾಮ’ ವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಪ್ರಾಪ್ತವಾದ ವಸ್ತುವು ಹೆಚ್ಚೆಚ್ಚು ಪಡೆಯುವ ಇಚ್ಛೆಯ ಹೆಸರು ‘ಲೋಭ’ವಾಗಿದೆ. ಕಾಮ ಅಥವಾ ಲೋಭದಿಂದ ಪ್ರೇರಿತನಾಗಿ ಪಾಪ ಮಾಡುವವನು ತನ್ನ ವಿನಾಶಕಾರಿ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ತಿಳಿಯದೆ ಆ ಪಾಪದಲ್ಲೇ ಹರ್ಷಪಡುವವನು - ಮಳೆಯ ಜೊತೆಗೆ ಬಿದ್ದ ಆಲಿಕಲ್ಲುಗಳನ್ನು ತಿಂದು ಬ್ರಾಹ್ಮಣೀ (ರಕ್ತಪುಚ್ಛಕ) ಎಂಬ ಹುಳ ತನ್ನ ನಾಶಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವಂತೆ, (ಕೆಂಪುಬಾಲವುಳ್ಳ ಒಂದು ಹುಳು ಆಲಿಕಲ್ಲು ತಿಂದಾಗ ಸತ್ತುಹೋಗುತ್ತದೆ. ಅದು ಅದಕ್ಕೆ ವಿಷದಂತೆ ಆಗಿದೆ. ಈ ಮಾತು ಲೋಕ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ.) ತನ್ನ ವಿನಾಶರೂಪೀ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ನೋಡುವುದಿಲ್ಲ. ॥5॥

ರಾಕ್ಷಸನೇ! ದಂಡಕಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ತಪಸ್ವೀ, ಧರ್ಮಪರಾಯಣ ಮಹಾಭಾಗ ಮುನಿಗಳನ್ನು ಹತ್ಯೆಮಾಡಿ ನೀನು ಯಾವ ಫಲವನ್ನು ಪಡೆಯುವೆಯೋ ತಿಳಿಯದು. ॥6॥ ಬೇರುಗಳು ಸಡಿಲಾದ ಮರವು ಹೆಚ್ಚುದಿನ ಉಳಿಯಲಾರದೋ ಹಾಗೆಯೇ ಪಾಪಕರ್ಮ ಮಾಡುವ ಲೋಕನಿಂದಿತ ಕ್ರೂರ ಪುರುಷರು (ಯಾವುದೋ ಪೂರ್ವದ ಪುಣ್ಯದ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ) ಐಶ್ವರ್ಯವನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದರೂ ಚಿರಕಾಲ ಅದರಲ್ಲಿ ಇರಲಾರರು. (ಅದರಿಂದ ಭ್ರಷ್ಟರಾಗುತ್ತಾರೆ.) ॥7॥ ಸಮಯ ಬಂದಾಗ ವೃಕ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಋತುಗಳಿಗನುಸಾರ ಹೂವು ಬಿಡುವಂತೆಯೇ ಪಾಪಕರ್ಮ ಮಾಡುವ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಸಮಯಾನುಸಾರ ತನ್ನ ಪಾಪಕರ್ಮದ ಭಯಂಕರ ಫಲವು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ॥8॥

ನಿಶಾಚರನೇ! ತಿಂದಿರುವ ವಿಷಮಿಶ್ರಿತ ಅನ್ನದ ಪರಿಣಾಮವು ಕೂಡಲೇ ಭೋಗಿಸಬೇಕಾಗುವಂತೆಯೇ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದ ಪಾಪಕರ್ಮಗಳ ಫಲವು ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುತ್ತದೆ. ॥9॥

ರಾಕ್ಷಸನೇ! ಜಗತ್ತಿನ ಕೆಡುಕನ್ನು ಬಯಸುವವರಿಗೆ, ಘೋರ ಪಾಪ ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವವನಿಗೆ, ಪ್ರಾಣದಂಡ ಕೊಡಲಿಕ್ಕಾಗಿಯೇ ನನ್ನ ತಂದೆ ದಶರಥ ಮಹಾರಾಜರು ನನ್ನನ್ನು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಕಳಿಸಿರುವರು. ॥10॥ ಇಂದು ನಾನು ಬಿಟ್ಟ ಸುವರ್ಣಭೂಷಿತ ಬಾಣಗಳು ಹಾವು ಹುತ್ತವನ್ನು ಒಡೆದು ಹೊರಬರುವಂತೆ, ನಿನ್ನ ಶರೀರವನ್ನು ಹರಿದು ಭೂಮಿಯನ್ನು ವಿದೀರ್ಣಗೊಳಿಸಿ ಪಾತಾಳಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಬೀಳುವವು. ॥11॥ ನೀನು ದಂಡಕಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಧರ್ಮಪರಾಯಣ ಋಷಿಗಳನ್ನು ಭಕ್ಷಿಸಿರುವೆಯೋ, ಇಂದು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸತ್ತು ಹೋಗಿ ನೀನೂ ಕೂಡ ಅವರನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವೆ. ॥12॥ ನೀನು ಮೊದಲು ಯಾರನ್ನು ವಧಿಸಿರುವೆಯೋ, ಆ ಮಹರ್ಷಿಗಳು ವಿಮಾನದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ಇಂದು ನನ್ನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ನೀನು ಸತ್ತುಹೋಗಿ ನರಕತುಲ್ಯ ಕಷ್ಟಭೋಗಿಸುವುದನ್ನು ನೋಡುವರು. ॥13॥

ಕುಲಾಧಮನೇ! ನಿನಗೆ ಇಚ್ಛೆ ಇದ್ದಷ್ಟು ಪ್ರಹಾರ ಮಾಡು, ಸಾಧ್ಯವಿದ್ದಷ್ಟು ನನ್ನನ್ನು ಸೋಲಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸು. ಆದರೆ ಇಂದು ನಾನು ನಿನ್ನ ತಲೆಯನ್ನು ತಾಳೆಹಣ್ಣನ್ನು ಕೀಳುವಂತೆ ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಕಡಿದು ಉರುಳಿಸುವೆನು. ॥14॥ ಶ್ರೀರಾಮನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಖರನು ಕುಪಿತನಾಗಿ, ಅವನ ಕಣ್ಣುಗಳು ಕೆಂಪಾದವು. ಅವನು ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಮೈಮರೆತು ನಗುತ್ತಾ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರಿಸತೊಡಗಿದನು. ॥15॥ ದಶರಥಕುಮಾರ! ನೀನು ಸಾಧಾರಣ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕೊಂದು ಸ್ವತಃ ತನ್ನನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿರುವೆಯಲ್ಲ? ನೀನು ಪ್ರಶಂಸೆಗೆ ಸರ್ವಥಾ ಯೋಗ್ಯನಲ್ಲ. ॥16॥ ಯಾವ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪುರುಷನು ಪರಾಕ್ರಮಿ ಅಥವಾ ಬಲವಂತನಾಗಿರುವನೋ, ಅವನು ತನ್ನ ಪ್ರತಾಪದ ಗರ್ವದಿಂದ ಯಾವ ಮಾತನ್ನೂ ಆಡುವುದಿಲ್ಲ. ತನ್ನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಮೌನವಾಗಿಯೇ ಇರುತ್ತಾನೆ. ॥17॥

ರಾಮಾ! ಈಗ ನೀನು ತನ್ನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಹೊಗಳಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿರುವೆಯೋ ಅಂತೆಯೇ ಕ್ಷುದ್ರನೂ, ಅಜಿತಾತ್ಮನೂ, ಕ್ಷತ್ರಿಯ ಕುಲಕಲಂಕನೂ, ಆದವನೇ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಹಿರಿಮೆಯನ್ನು ವ್ಯರ್ಥವಾಗಿ ಕೊಚ್ಚಿಕೊಳ್ಳುವನು. ॥18॥ ಮೃತ್ಯುವಿಗೆ ಸಮಾನವಾದ ಯುದ್ಧದ ಸಂದರ್ಭ ಒದಗಿದಾಗ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಸ್ತಾಪವಿಲ್ಲದೆಯೇ ಸಮರಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ಯಾವ ವೀರನು ತನ್ನ ಕುಲೀನತೆಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾ ತನ್ನನ್ನು ತಾನೇ ಸ್ತುತಿಸಿಕೊಳ್ಳುವನು? ॥19॥ ಹಿತ್ತಾಳೆಯು ಸುವರ್ಣಶೋಧಕ ಬೆಂಕಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಯಿಸಿದಾಗ ತನ್ನ ಲಘುತ್ವ (ಕಪ್ಪುಬಣ್ಣ)ವನ್ನೇ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುವಂತೆಯೇ ನೀನು ಬಡಾಯಿ ಕೊಚ್ಚಿದ್ದರಿಂದ ತನ್ನ ಸಣ್ಣತನ ಪ್ರದರ್ಶನ ಮಾಡಿಕೊಟ್ಟಂತೆ ಆಯಿತು. ॥20॥ ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಧಾತುಗಳ ಗಣಿಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಪೃಥ್ವಿವಿಯನ್ನು ಧಾರಣಮಾಡುವ ಅವಿಚಲ ಕುಲ ಪರ್ವತದಂತೆ ನಾನು ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರಭಾವದಿಂದ ನಿನ್ನ ಎದುರಿಗೆ ಗದೆಯನ್ನೆತ್ತಿಕೊಂಡು ನಿಂತಿರುವುದು ನಿನಗೆ ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲವೆ. ॥21॥ ನಾನೊಬ್ಬನೇ ಪಾಶಧಾರೀ ಯಮನಂತೆ ಗದೆಯನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲೆತ್ತಿಕೊಂಡು ರಣಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಮತ್ತು ಮೂರು ಲೋಕಗಳ ಜನರ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ತೆಗೆಯಲು ಶಕ್ತನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ॥22॥ ನಿನ್ನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ನಾನು ಇಚ್ಛಾನುಸಾರ ಬಹಳಷ್ಟು ಹೇಳಬಲ್ಲೆನು, ಆದರೂ ಈಗ ಏನನ್ನೂ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ ಸೂರ್ಯನು ಅಸ್ತಾಚಲಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದಾನೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ವಿಘ್ನ ಉಂಟಾದೀತು. ॥23॥ ನೀನು ಹದಿನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿರುವೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಇಂದು ನಿನ್ನನ್ನು ವಿನಾಶಗೈದು ನಾನು ಅವರ ಬಂಧುಗಳ ಕಣ್ಣೀರನ್ನು ಒರೆಸುವೆನು ಮತ್ತು ಅವರ ಸಾವಿನ ಪ್ರತೀಕಾರ ತೀರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವೆನು.॥24॥ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಅತ್ಯಂತ ಕ್ರೋಧಗೊಂಡು ಖರನು ಸ್ವರ್ಣವಿಭೂಷಿತ, ಪ್ರಜ್ವಲಿತ ಭಯಂಕರ ವಜ್ರದಂತಹ ಗದೆಯನ್ನು ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ಮೇಲೆ ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದನು. ॥25॥ ಖರನು ಎಸೆದಿರುವ ಆ ಪ್ರಕಾಶ ವಾನ ವಿಶಾಲಗದೆಯು ವೃಕ್ಷಗಳನ್ನೂ, ಲತೆಗಳನ್ನೂ ಭಸ್ಮಗೊಳಿಸುತ್ತಾ ಶ್ರೀರಾಮನ ಸಮೀಪಕ್ಕೆ ಬಂದಿತು. ॥26॥

ಮೃತ್ಯುಪಾಶದಂತೆ ಆ ವಿಶಾಲ ಗದೆಯು ತನ್ನೆಡೆಗೆ ಬರುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ಬಾಣವನ್ನು ಹೂಡಿ ಅದನ್ನು ಆಕಾಶದಲ್ಲೇ ನುಚ್ಚುನೂರಾಗಿಸಿಬಿಟ್ಟನು. ॥27॥ ಯಾವುದಾದರೂ ಸರ್ಪಿಣಿಯನ್ನು ಮಂತ್ರ ಮತ್ತು ಔಷಧಗಳ ಬಲದಿಂದ ಬೀಳಿಸುವಂತೆಯೇ ಬಾಣಗಳಿಂದ ವಿವರ್ಣವಾಗಿ ತುಂಡು-ತುಂಡಾಗಿ ಆ ಗದೆಯು ಭೂಮಿಗೆ ಬಿದ್ದುಹೋಯಿತು. ॥28॥

ಶ್ರೀ ವಾಲ್ಮೀಕಿವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅರಣ್ಯಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಇಪ್ಪತ್ತೊಂಭತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಯಿತು.॥29॥

ಮೂವತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ

ಶ್ರೀರಾಮನ ವ್ಯಂಗ್ಯವಾದ ನುಡಿಗೆ ಖರನೂ ನಿಂದಿಸುತ್ತಾ ಅವನ ಮೇಲೆ ಸಾಲವೃಕ್ಷದಿಂದ ಪ್ರಹಾರ ಮಾಡಿದುದು, ಶ್ರೀರಾಮನು ಆ ವೃಕ್ಷವನ್ನು ತುಂಡರಿಸಿ ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ ಬಾಣದಿಂದ ಖರನ್ನನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿದುದು, ಮಹರ್ಷಿಗಳು ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸಿದುದು

ಧರ್ಮಪ್ರೇಮಿ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನು ತನ್ನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಖರನ ಗದೆಯನ್ನು ವಿವೀಣಗೊಳಿಸಿ ಮುಗುಳ್ನಗುತ್ತಾ, ರೋಷಸೂಚಕವಾಗಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು ॥1॥

ರಾಕ್ಷಸಾಧಮನೇ! ನೀನು ಈ ಗದೆಯೊಂದಿಗೆ ನಿನ್ನ ಎಲ್ಲ ಬಲವನ್ನು ತೋರಿಸಿರುವೆ. ಇದರಿಂದ ನೀನು ನನಗಿಂತ ಅತ್ಯಂತ ಶಕ್ತಿಹೀನನಾಗಿದ್ದು, ವ್ಯರ್ಥವಾಗಿ ಬಡಾಯಿ ಕೊಚ್ಚಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿರುವೆ ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಯಿತು. ॥2॥ ನನ್ನ ಬಾಣ ಗಳಿಂದ ನಿನ್ನ ಈ ಗದೆಯು ನುಚ್ಚುನೂರಾಗಿ ಭೂಮಿಗೆ ಬಿದ್ದಿದೆ. ಈ ಗದೆಯಿಂದ ಶತ್ರುವನ್ನು ವಧಿಸುವೆ ಎಂಬ ನಿನ್ನ ವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ಈ ಗದೆಯೇ ಸುಳ್ಳಾಗಿಸಿತು. ನೀನು ಕೇವಲ ಮಾತಿನಲ್ಲೇ ಪ್ರೌಢಿಮೆಯನ್ನು ತೊರಿಸುವವನು ಎಂಬುದು ಈಗ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಯಿತು. (ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಯಾವ ಪರಾಕ್ರಮವೂ ಇಲ್ಲ.) ॥3॥

‘ನಿನ್ನನ್ನು ವಿನಾಶಗೊಳಿಸಿ ಅದರ ಮೂಲಕ ಹತರಾದ ರಾಕ್ಷಸರ ಬಂಧುಗಳ ಕಣ್ಣೀರನ್ನು ಒರೆಸುತ್ತೇನೆ’ ಎಂದು ಸ್ವಲ್ಪ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಮುಂಚೆ ಆಡಿದ ನಿನ್ನ ಮಾತೂ ಸುಳ್ಳಾಯಿತು. ॥4॥ ನೀನು ನೀಚನೂ, ಕ್ಷುದ್ರಸ್ವಭಾವದವನೂ, ಮಿಥ್ಯಾಚಾರಿಯೂ ಆದ ರಾಕ್ಷಸನಾಗಿರುವೆ. ಗರುಡನು ದೇವತೆಗಳಿಂದ ಅಮೃತವನ್ನು ಅಪಹರಣ ಮಾಡಿದಂತೆ ನಾನು ನಿನ್ನ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಹರಣ ಮಾಡುವೆನು.॥5॥ ಈಗ ನಾನು ನನ್ನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ನಿನ್ನ ಶರೀರವನ್ನು ವಿದೀರ್ಣಗೊಳಿಸಿ ನಿನ್ನ ಕತ್ತನ್ನು ತುಂಡರಿಸಿ ಬಿಡುವೆ. ಮತ್ತೆ ಈ ಪೃಥಿವಿಯು ನೊರೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದ ನಿನ್ನ ಬಿಸಿ ಬಿಸಿ ರಕ್ತವನ್ನು ಪಾನಮಾಡುವುದು. ॥6॥ ನಿನ್ನ ಇಡೀ ದೇಹವು ಧೂಳಿಧೂಸರಿತವಾಗಿ, ಎರಡು ಭುಜಗಳೂ ಶರೀರದಿಂದ ಬೇರ್ಪಟ್ಟು ಭೂಮಿಗೆ ಬಿದ್ದು ಹೋಗುವುದು ಹಾಗೂ
ಆ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ನೀನು ದುರ್ಲಭ ಯುವತಿಯಂತೆ ಈ ಪೃಥ್ವಿಯನ್ನು ಆಲಂಗಿಸಿ ಎಂದೆಂದಿಗೂ ಮಲಗಿಬಿಡುವೆ. ॥7॥ ನಿನ್ನಂತಹ ರಾಕ್ಷಸಕುಲ ಕಲಂಕಿತನು ಎಂದೆಂದಿಗೂ ಮಹಾ ನಿದ್ದೆಯಲ್ಲಿ ಮಲಗಿದಾಗ ಈ ದಂಡಕಾರಣ್ಯ ಪ್ರದೇಶವು ರಕ್ಷಕರೇ ಇಲ್ಲದ ಮಹರ್ಷಿಗಳಿಗೆ ಆಶ್ರಯಸ್ಥಾನವಾಗುವುದು. ॥8॥

ರಾಕ್ಷಸನೇ! ಈ ಜನಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಇದ್ದ ನಿನ್ನ ನಿವಾಸಸ್ಥಾನವು ನನ್ನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ನಾಶವಾದಬಳಿಕ ಮುನಿಗಳು ಈ ವನದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ನಿರ್ಭಯರಾಗಿ ಸಂಚರಿಸುವರು. ॥9॥ ಇಷ್ಟರವರೆಗೆ ಬೇರೆಯವರನ್ನು ಭಯಪಡಿಸುತ್ತಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸಿಯರು ಇಂದು ತಮ್ಮ ಬಾಂಧವರು ಸತ್ತುಹೋಗಿದ್ದರಿಂದ ದೀನರಾಗಿ ಕಂಬನಿಗಳನ್ನು ಸುರಿಸುತ್ತಾ ಜನಸ್ಥಾನದಿಂದ ಸ್ವತಃ ಭಯದಿಂದ ಓಡಿಹೋಗುವರು. ॥10॥ ದುರಾಚಾರಿಯಾದ ನಿನ್ನಂತಹ ಪತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ ನಿನ್ನ ಪತ್ನಿಯರು ಇಂದು ನೀನು ಸತ್ತುಹೋದಾಗ ಕಾಮಾದಿ ಪುರುಷಾರ್ಥದಿಂದ ವಂಚಿತರಾಗಿ ಶೋಕರೂಪೀ ಸ್ಥಾಯೀ ಭಾವವುಳ್ಳ ಕರುಣರಸವನ್ನು ಅನುಭವಿಸ ತೊಡಗುವರು. ॥11॥

ಕ್ರೂರಸ್ವಭಾವವುಳ್ಳ ನಿಶಾಚರನೇ! ನಿನ್ನ ಮನಸ್ಸು ಸದಾ ಕ್ಷುದ್ರ ವಿಚಾರಗಳಿಂದ ತುಂಬಿರುತ್ತದೆ. ನೀನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಕಂಟಕ ಪ್ರಾಯನಾಗಿರುವೆ. ನಿನ್ನ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ ಮುನಿಗಳು ಶಂಕಿತರಾಗಿಯೇ ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಹವಿಸ್ಸನ್ನು ಅರ್ಪಿಸುತ್ತಾರೆ. ॥12॥ ವನದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಹೀಗೆ ರೋಷಪೂರ್ಣ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಆಡುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಖರನ ಸ್ವರವೂ ಅತ್ಯಂತ ಕಠೋರವಾಗಿ, ಅವನು ರಾಮನನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸುತ್ತಾ ಹೇಳಿದನು. ॥13॥

ಅಯ್ಯಾ! ನೀನು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಭಾರೀ ಗರ್ವಿಷ್ಠನಾಗಿರುವೆ, ಭಯದ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿಯೂ ನಿರ್ಭಯನಾಗಿರುವೆ. ನೀನು ಮೃತ್ಯುವಿಗೆ ಅಧೀನನಾಗಿರುವಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ. ಯಾವಾಗ ಏನು ಹೇಳಬೇಕು, ಯಾವುದನ್ನು ಹೇಳಬಾರದು ಎಂಬುದೂ ನಿನಗೆ ತಿಳಿಯದು. ॥14॥ ಕಾಲಪಾಶದಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿಹಾಕಿಕೊಂಡಿರುವವನು ಆರು ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನೂ ಕಳೆದುಕೊಂಡು ಕಾರ್ಯಾಕಾರ್ಯಗಳ ವಿವೇಚನೆಯ ಜ್ಞಾನವನ್ನೂ ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುವನು. ॥15॥ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಆ ನಿಶಾಚರನು ಓರೆ ನೋಟದಿಂದ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಒಮ್ಮೆ ನೋಡಿ, ರಣಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಅವನ ಮೇಲೆ ಪ್ರಹಾರ ಮಾಡಲು ಸುತ್ತಲೂ ಕಣ್ಣಾಡಿಸಿದನು. ಅಷ್ಟರಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ಹತ್ತಿರದಲ್ಲೇ ಇದ್ದ ಒಂದು ಎತ್ತರವಾದ ಸರ್ಜವೃಕ್ಷವು ಕಣ್ಣಿಗೆ ಬಿತ್ತು. ಖರನು ಅವುಡು ಕಚ್ಚಿ ಆ ವೃಕ್ಷವನ್ನು ಕಿತ್ತುಕೊಂಡನು. ॥16-17॥

ಮತ್ತೆ ಮಹಾಬಲಿ ಆ ನಿಶಾಚರನು ವಿಕಟವಾಗಿ ಗರ್ಜಿಸಿ ಎರಡೂ ಕೈಗಳಿಂದ ಆ ವೃಕ್ಷವನ್ನು ಎತ್ತಿ ಶ್ರೀರಾಮನ ಮೇಲೆ ರಭಸದಿಂದ ಎಸೆದು ‘ನೋಡು, ಈಗ ನೀನು ಸತ್ತೇಹೋದೆ’ ಎಂದು ಬೊಬ್ಬಿರಿಸಿದನು. ॥18॥ ಪರಮಪ್ರತಾಪೀ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನು ತನ್ನ ಮೇಲೆ ಬೀಳಲಿರುವ ಆ ವೃಕ್ಷವನ್ನು ಬಾಣ ಸಮೂಹದಿಂದ ಕತ್ತರಿಸಿ ಬೀಳಿಸಿದನು ಮತ್ತು ಆ ಸಮರ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಖರನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಅತ್ಯಂತ ಕ್ರೋಧವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿದನು. ॥19॥

ಆಗ ಶ್ರೀರಾಮನ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಬೆವರು ಬಂದಿತ್ತು. ಅವನ ನೇತ್ರಗಳು ರೋಷದಿಂದ ಕೆಂಪಾಗಿದ್ದವು. ಅವನು ಸಾವಿರಾರು ಬಾಣಗಳನ್ನು ಪ್ರಹರಿಸಿ ಸಮರಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ಖರನನ್ನು ಕ್ಷತ-ವಿಕ್ಷತಗೊಳಿಸಿದನು. ॥20॥ ಅವನ ಬಾಣಗಳ ಆಘಾತದಿಂದ ಆ ನಿಶಾಚರನ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಆದ ಗಾಯಗಳಿಂದ ಪರ್ವತದಿಂದ ಜಲಗಳ ಧಾರೆಯು ಹರಿಯುವಂತೆ ಬಹಳವಾಗಿ ನೊರೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದ ರಕ್ತವು ಹರಿಯತೊಡಗಿತು. ॥21॥

ಶ್ರೀರಾಮನು ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಖರನನ್ನು ವ್ಯಾಕುಲಗೊಳಿಸಿದ್ದರೂ (ಅವನ ಸಾಹಸ ಕಡಿಮೆ ಆಗಲಿಲ್ಲ.) ಅವನು ರಕ್ತದ ವಾಸನೆಯಿಂದ ಉನ್ಮತ್ತನಾಗಿ ವೇಗವಾಗಿ ಶ್ರೀರಾಮನ ಕಡೆಗೇ ಧಾವಿಸಿದನು. ॥22॥

ಅಸ ವಿದ್ಯಾವಿಶಾರದ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನು ಈ ರಾಕ್ಷಸನು ರಕ್ತದಿಂದ ತೋಯ್ದಹೋಗಿದ್ದರೂ ಅತ್ಯಂತ ಕ್ರೋಧಗೊಂಡು ನನ್ನ ಕಡೆಗೆ ಬರುತ್ತಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ನೋಡಿ ಕೂಡಲೇ ಎರಡು ಮೂರು ಹೆಜ್ಜೆ ಹಿಂದೆ ಸರಿದನು. (ಏಕೆಂದರೆ ಬಹಳ ಹತ್ತಿರವಾದಾಗ ಬಾಣಬಿಡಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ.) ॥23॥ ಅನಂತರ ಶ್ರೀರಾಮನು ಸಮರಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ಖರನ್ನು ವಧಿಸಲು ಇನ್ನೊಂದು ಬ್ರಹ್ಮದಂಡದಂತೆ ಭಯಂಕರವಾಗಿದ್ದ ಒಂದು ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ತೇಜಸ್ವಿ ಬಾಣವನ್ನು ಕೈಗೆತ್ತಿಕೊಂಡನು. ॥24॥ ಆ ಬಾಣವನ್ನು ದೇವೇಂದ್ರನು ಕೊಟ್ಟಿದ್ದನು. ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ಶ್ರೀರಾಮನು ಅದನ್ನು ಧನುಸ್ಸಿಗೆ ಹೂಡಿ, ಖರನಿಗೆ ಗುರಿಯಿಟ್ಟು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದನು. ॥25॥ ಆ ಬಾಣವನ್ನು ಬಿಟ್ಟಾಗ ವಜ್ರಪಾತದಂತೆ ಭಯಾನಕ ಶಬ್ಧವಾಯಿತು. ಶ್ರೀರಾಮನು ತನ್ನ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಕಿವಿವರೆಗೆ ಸೆಳೆದುಬಿಟ್ಟಿದ್ದನು. ಅದು ಖರನ ಎದೆಗೆ ತಾಕಿತು. ॥26॥

ಶ್ವೇತವನದಲ್ಲಿ ಭಗವಾನ್ ರುದ್ರನು ಅಂಧಕಾಸುರನನ್ನು ಸುಟ್ಟು ಭಸ್ಮಮಾಡಿದ್ದಂತೆಯೇ ದಂಡಕಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀರಾಮನ ಆ ಬಾಣದ ಬೆಂಕಿಯಲ್ಲಿ ಬೆಂದುಹೋಗಿ ನಿಶಾಚರ ಖರನು ಭೂಮಿಗೆ ಕುಸಿದುಬಿದ್ದನು. ॥27॥ ವಜ್ರದಿಂದ ವತ್ರಾಸುರ, ನೊರೆಯಿಂದ ನಮೂಚಿ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರನ ಅಶನಿಯಿಂದ ಬಲಾಸುರ ಸತ್ತುಹೋದಂತೆ ಶ್ರೀರಾಮನ ಆ ಬಾಣದಿಂದ ಖರನು ಹತನಾಗಿ ಧರಾಶಾಯಿಯಾದನು. ॥28॥

ಅದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳು ಚಾರಣರೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದರು ಹಾಗೂ ಹರ್ಷಗೊಂಡು ದುಂದುಭಿ ಗಳನ್ನು ನುಡಿಸುತ್ತಾ ಶ್ರೀರಾಮನ ಮೇಲೆ ಎಲ್ಲೆಡೆಗಳಿಂದ ಪುಷ್ಪವೃಷ್ಟಿ ಮಾಡತೊಡಗಿದರು. ಶ್ರೀರಾಮನು ತನ್ನ ಹರಿತವಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಒಂದೂವರೆ ಮುಹೂರ್ತದಲ್ಲಿ ಇಚ್ಛಾನುರೂಪ ಧರಿಸುವ ಖರ-ಧೂಷಣ ಮೊದಲಾದ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಈ ಮಹಾಸಮರದಲ್ಲಿ ಸಂಹಾರ ಮಾಡಿದುದನ್ನು ನೋಡಿ ಅವರಿಗೆ ಬಹಳ ಆಶ್ಚರ್ಯವಾಯಿತು. ॥29-31॥

ಆಹಾ! ವಿದಿತಾತ್ಮನಾದ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನ ಈ ಕರ್ಮವು ಮಹಾನ್ ಮತ್ತು ಅದ್ಭುತವಾಗಿದೆ, ಇವನ ಬಲ- ಪರಾಕ್ರಮವೂ ಅದ್ಭುತವಾಗಿದೆ. ಇವನಲ್ಲಿ ವಿಷ್ಣುವಿನಂತೆ ಆಶ್ಚರ್ಯಜನಕ ದೃಢತೆ ಇದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದರು. ॥32॥ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಆ ದೇವತೆಗಳು ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಲೋಕಗಳಿಗೆ ತೆರಳಿದರು. ಅನಂತರ ಅನೇಕ ರಾಜರ್ಷಿಗಳು, ಅಗಸ್ತ್ಯಾದಿ ಮಹರ್ಷಿಗಳು ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದು ಸಂತೋಷವಾಗಿ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಸತ್ಕರಿಸಿ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಹೇಳಿದರು. ॥33॥

ರಘುನಂದನ! ಇದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಪಾಕಶಾಸನ ಪುರಂದರ ಇಂದ್ರನು ಶರಭಂಗ ಮುನಿಯ ಪವಿತ್ರ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಬಂದಿದ್ದನು. ಇದೇ ಕಾರ್ಯದ ಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿ ಮಹರ್ಷಿಗಳ ವಿಶೇಷ ಉಪಾಯ ಮಾಡಿ ನಿನ್ನನ್ನು ಪಂಚವಟಿಯ ಈ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಕರೆತಂದಿರುವರು. ॥34-35॥ ಮುನಿಗಳ ಶತ್ರುವಾದ ಈ ಪಾಪಾಚಾರೀ ರಾಕ್ಷಸನ ವಧೆಗಾಗಿಯೇ ನಿನ್ನ ಶುಭಾಗಮನವಾಗಿದೆ ಎಂದೇ ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ. ದಶರಥನಂದನ! ನೀನು ನಮ್ಮೆಲ್ಲರ ಈ ಬಹಳ ದೊಡ್ಡ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಿರುವೆ. ಇನ್ನೂ ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ಋಷಿ ಮುನಿಗಳು ದಂಡಕಾರಣ್ಯದ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ನಿರ್ಭಯರಾಗಿ ತಮ್ಮ ಧರ್ಮಾನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡುವರು. ॥36॥

ಇಷ್ಟರಲ್ಲಿ ವೀರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ ಸೀತೆಯೊಂದಿಗೆ ಪರ್ವತದ ಗುಹೆಯಿಂದ ಹೊರಬಂದು ಸಂತೋಷವಾಗಿ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಬಂದನು. ॥37॥ ಅನಂತರ ಮಹರ್ಷಿಗಳಿಂದ ಪ್ರಶಂಸಿತ ಹಾಗೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಂದ ಪೂಜಿತ ವಿಜಯೀ ವೀರ ಶ್ರೀರಾಮನು ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ॥38॥

ಮಹರ್ಷಿಗಳಿಗೆ ಸುಖಕೊಡುವ ಶತ್ರುಹಂತಾ ತನ್ನ ಪತಿಯನ್ನು ದರ್ಶಿಸಿ ವಿದೇಹನಂದಿನಿ ಸೀತೆಗೆ ಬಹಳ ಹರ್ಷವಾಯಿತು. ಅವಳು ಪರಮಾನಂದದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿ ತನ್ನ ಸ್ವಾಮಿಯನ್ನು ಆಲಂಗಿಸಿಕೊಂಡಳು. ರಾಕ್ಷಸ ಸಮೂಹವೆಲ್ಲ ಸತ್ತುಹೋಗಿ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಕ್ಷತಿ ಉಂಟಾಗಲಿಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನು ನೋಡಿ, ತಿಳಿದು ಜಾನಕಿಗೆ ಬಹಳ ಸಂತೋಷವಾಯಿತು. ॥39-40॥ ಸಂತೋಷಗೊಂಡು ಮಹಾತ್ಮಾ ಮುನಿಗಳು ಯಾರನ್ನು ಭೂರಿ-ಭೂರಿ ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಿದ್ದರೋ, ಯಾರು ರಾಕ್ಷಸ ಸಮುದಾಯವನ್ನು ಹೊಸಕಿ ಹಾಕಿದನೋ, ಆ ಪ್ರಾಣವಲ್ಲಭ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಪದೇ ಪದೇ ಆಲಂಗಿಸುತ್ತಾ ಆಗ ಜನಕನಂದಿನೀ ಸೀತೆಗೆ ಬಹಳ ಹರ್ಷವಾಯಿತು. ಆಕೆಯ ಮುಖ ಪ್ರಸನ್ನತೆಯಿಂದ ಅರಳಿತು. ॥41॥

ಶ್ರೀ ವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅರಣ್ಯಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಮೂವತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥30॥

ಮೂವತ್ತೊಂದನೆಯ ಸರ್ಗ

ರಾವಣನು ಅಕಂಪನ ಸಲಹೆಯಂತೆ ಸೀತಾಪಹರಣಕ್ಕಾಗಿ ಹೋದುದು ಹಾಗೂ ಮಾರೀಚನ ಸಲಹೆಯಂತೆ ಲಂಕೆಗೆ ಹಿಂದಿರುಗಿದುದು

ಅನಂತರ ಅಕಂಪನ ಎಂಬ ರಾಕ್ಷಸನು ಜನಸ್ಥಾನದಿಂದ ಹೊರಟು ಬಹಳ ಆತುರವಾಗಿ ಲಂಕೆಯ ಕಡೆಗೆ ಹೊರಟು, ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಆ ಪುರಿಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ರಾವಣನಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು. ॥1॥

ರಾಜನೇ! ಜನಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದ್ದ ಅನೇಕ ರಾಕ್ಷಸರು ಹತರಾದರು. ಖರನೂ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸತ್ತುಹೋದನು. ನಾನು ಹೇಗೋ ಜೀವ ಉಳಿಸಿಕೊಂಡು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿರುವೆನು. ॥2॥ ಅಕಂಪನು ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಲೇ ರಾವಣನು ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಉರಿದೆದ್ದನು. ಕಣ್ಣು ಕೆಂಪಾಗಿಸಿ ಅವನು ತನ್ನ ತೇಜದಿಂದ ಸುಟ್ಟುಬಿಡುವನೋ ಎಂಬಂತೆ ನೋಡಿ, ಕೇಳಿದನು. ॥3॥ ಸಾವಿನ ಮುಖದಲ್ಲಿ ಬೀಳಲು ಯಾರು ತಾನೇ ಬಯಸುತ್ತಾರೆ? ನನ್ನ ಭಯಂಕರವಾದ ಜನಸ್ಥಾನವನ್ನು ಯಾರು ವಿನಾಶ ಮಾಡಿದರು? ಅಂತಹ ದುಃಸಾಹಸಿಯು ಯಾರು? ಅವನಿಗೆ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೂ ಠಾವು ದೊರೆಯಲಾರದು. ॥4॥ ನನಗೆ ಅಪರಾಧಮಾಡಿ ಇಂದ್ರ, ಯಮ, ಕುಬೇರ ಮತ್ತು ವಿಷ್ಣು ಕೂಡ ನೆಮ್ಮದಿಯಾಗಿ ಇರಲಾರರು. ॥5॥ ನಾನು ಕಾಲಕ್ಕೂ ಕಾಲನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ಬೆಂಕಿಯನ್ನು ಸುಟ್ಟು ಹಾಕಬಲ್ಲೆ. ಸಾವನ್ನೂ ಕೂಡ ಮೃತ್ಯುಮುಖವಾಗಿಸಬಲ್ಲೆನು.॥6॥

ನಾನು ಕ್ರೋಧಗೊಂಡರೆ ನನ್ನ ವೇಗದಿಂದ ವಾಯುವಿನ ಗತಿಯನ್ನು ತಡೆಯಬಲ್ಲೆನು ಹಾಗೂ ತನ್ನ ತೇಜದಿಂದ ಸೂರ್ಯ ಮತ್ತು ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಸುಟ್ಟು ಬೂದಿಮಾಡಿಬಿಡಬಲ್ಲೆ. ॥7॥ ರಾವಣನು ಈ ಪ್ರಕಾರ ಕ್ರೋಧಗೊಂಡಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಬಡ ಅಕಂಪನನ ಮಾತು ನಿಂತುಹೋಯಿತು. ಅವನಿಗೆ ಕೈಮುಗಿದು ಸಂಶಯಯುಕ್ತ ವಾಣಿಯಿಂದ ರಾವಣನಲ್ಲಿ ಅಭಯವನ್ನು ಯೋಚಿಸಿದನು. ॥8॥ ಆಗ ರಾಕ್ಷಸ ಶ್ರೇಷ್ಠ ದಶಗ್ರೀವನು ಅವನಿಗೆ ಅಭಯದಾನ ನೀಡಿದನು. ಇದರಿಂದ ಅಕಂಪನಿಗೆ ಬದುಕಿದೆ ಎಂಬ ವಿಶ್ವಾಸ ಉಂಟಾಗಿ ಅವನು ಸಂಶಯರಹಿತನಾಗಿ ಹೇಳಿದನು.॥9॥

ರಾಕ್ಷಸರಾಜನೇ! ದಶರಥ ರಾಜನ ನವಯುವಕ ಪುತ್ರ ಶ್ರೀರಾಮನು ಪಂಚವಟಿಯಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ಸುಂದರವಾದ ಶರೀರವುಳ್ಳವನೂ, ಎತ್ತರವಾದ ಹೆಗಲುಗಳುಳ್ಳವನೂ, ನೀಳವಾಗಿಯೂ ದುಂಡಾಗಿಯೂ ಇರುವ ತೋಳುಗಳುಳ್ಳವನು. ಶ್ಯಾಮಲವರ್ಣನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನು ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯೂ, ತೇಜಸ್ವಿಯೂ ಆಗಿ ಕಂಡು ಬರುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಬಲ ಮತ್ತು ಪರಾಕ್ರಮಕ್ಕೆ ತುಲನೆಯೇ ಇಲ್ಲ. ಅವನೇ ಜನಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಇದ್ದ ಖರ ಮತ್ತು ದೂಷಣಾದಿಗಳನ್ನು ವಧಿಸಿಬಿಟ್ಟಿರುವನು. ॥10-11॥ ಅಕಂಪನ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಕ್ಷಸರಾಜ ರಾವಣನು ಮಹಾಸರ್ಪದಂತೆ ದೀರ್ಘವಾಗಿ ನಿಟ್ಟುಸಿರು ಬಿಟ್ಟು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು.॥12॥

ಅಕಂಪನನೇ! ರಾಮನು ಸಮಸ್ತ ದೇವತೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಮತ್ತು ದೇವೇಂದ್ರನೊಂದಿಗೆ ಜನಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಬಂದಿರುವನೋ? ಹೇಳು. ॥13॥ ರಾವಣನು ಈ ಪ್ರಶ್ನೆ ಕೇಳಿ ಅಕಂಪನನು ಮಹಾತ್ಮಾ ಶ್ರೀರಾಮನ ಬಲ-ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಪುನಃ ಹೀಗೆ ವರ್ಣಿಸಿದನು - ॥14॥

ಲಂಕೇಶ್ವರನೇ! ರಾಮನು ಜಗತ್ತಿನ ಸಮಸ್ತ ಧನುರ್ಧರರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮತ್ತು ಅತ್ಯಂತ ತೇಜಸ್ವಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ. ದಿವ್ಯಾಸಗಳ ಪ್ರಯೋಗದ ಗುಣಗಳಿಂದ ಪೂರ್ಣ ಸಂಪನ್ನನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಯುದ್ಧ ಕಲೆಯಲ್ಲಾದರೋ ಅವನು ಪರಾಕಾಷ್ಠೆಯನ್ನು ತಲುಪಿರುವನು.॥15॥

ಶ್ರೀರಾಮನೊಡನೆ ಅವನಷ್ಟೇ ಬಲವಂತನಾದ ಸಹೋದರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ ಇದ್ದಾನೆ ಅವನ ಮುಖ ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರನಂತೆ ಮನೋಹರವಾಗಿದೆ. ಅವನ ಕಣ್ಣುಗಳು ಸ್ವಲ್ಪ ಕೆಂಪಾಗಿದ್ದು, ಸ್ವರ ದುಂದುಬಿಯಂತೆ ಗಂಭೀರವಾಗಿದೆ. ॥16॥ ಅಗ್ನಿ ಯೊಂದಿಗೆ ವಾಯು ಇರುವಂತೆ ತನ್ನ ತಮ್ಮನೊಡನೆ ಇರುವ ರಾಜಾಧಿರಾಜ ಶ್ರೀಮಾನ್ ರಾಮನು ಬಹಳ ಪ್ರಬಲನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನೇ ಜನಸ್ಥಾನದವನ್ನು ಹಾಳುಗೆಡಹಿದನು. ॥17॥ ಅವನೊಡನೆ ಯಾವುದೇ ದೇವತೆಯಾಗಲೀ, ಮಹಾತ್ಮಾ ಮುನಿಯಾಗಲೀ ಇಲ್ಲ. ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ನೀನು ಏನನ್ನು ಯೋಚಿಸಬೇಡ. ಶ್ರೀರಾಮನು ಬಿಟ್ಟ ಸ್ವರ್ಣರೆಕ್ಕೆಗಳುಳ್ಳ ಬಾಣಗಳು ಐದು ಮುಖದ ಸರ್ಪಗಳಾಗಿ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ತಿಂದುಬಿಡುವನು. ॥18॥ ಭಯದಿಂದ ಕಾತರರಾದ ರಾಕ್ಷಸರು ಓಡಿದಲ್ಲೆಲ್ಲಾ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನೇ ತನ್ನ ಎದುರಿಗೆ ನಿಂತಂತೆ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಅನಘನೇ! ಈ ಪ್ರಕಾರ ಒಬ್ಬಂಟಿಗನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನೇ ನಿನ್ನ ಜನಸ್ಥಾನವನ್ನು ನಾಶಮಾಡಿದನು. ॥19-20॥ ಅಕಂಪನ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾವಣನು - ‘ನಾನು ಈಗಲೇ ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಸಹಿತ ರಾಮನನ್ನು ವಧಿಸಲು ಜನಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತೇನೆ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ॥21॥ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಅಕಂಪನು ನುಡಿದನು-ರಾಜನೇ! ಶ್ರೀರಾಮನ ಬಲ ಮತ್ತು ಪುರುಷಾರ್ಥ ಹೇಗಿದೆ ಎಂಬುದರ ಯಥಾರ್ಥ ವರ್ಣನೆ ನನ್ನಿಂದ ಕೇಳಿರಿ. ॥22॥

ಮಹಾಯಶಸ್ವೀ ಶ್ರೀರಾಮನು ಕುಪಿತನಾದರೆ ಅವನನ್ನು ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ಯಾರೂ ನಿಯಂತ್ರಿಸಲಾರರು. ಅವನು ತನ್ನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ನದಿಯ ವೇಗವನ್ನು ತಿರುಗಿಸಬಲ್ಲನು. ತಾರಾ ಗ್ರಹ-ನಕ್ಷತ್ರಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಸಂಪೂರ್ಣ ಆಕಾಶವನ್ನು ಆಕ್ರಾಂತವಾಗಿಸಬಲ್ಲನು. ॥23॥

ಶ್ರೀಮಾನ್ ರಾಮನು ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ ಪೃಥ್ವಿಯನ್ನು ಮೇಲೆತ್ತಬಲ್ಲನು. ಮಹಾಸಾಗರದ ಮೇರೆಯನ್ನು ಭೇದಿಸಿ ಸಮಸ್ತ ಲೋಕಗಳನ್ನು ಮುಳುಗಿಸಬಲ್ಲನು. ತನ್ನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಸಮುದ್ರದವೇಗ ಅಥವಾ ವಾಯುವನ್ನೂ ಕೂಡ ನಾಶಮಾಡಬಲ್ಲನು. ॥24-25॥ ಆ ಮಹಾಯಶಸ್ವೀ ಪುರುಷೋತ್ತಮನು ತನ್ನ ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ಸಮಸ್ತ ಲೋಕಗಳನ್ನು ಸಂಹಾರ ಮಾಡಿ ಪುನಃ ಹೊಸದಾಗಿ ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಲು ಸಮರ್ಥನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ॥26॥

ದಶಗ್ರೀವನೇ! ಪಾಪಿಯು ಸ್ವರ್ಗದ ಮೇಲೆ ಅಧಿಕಾರ ಪಡೆಯಲಾರದವನಂತೆ ನೀವು ಅಥವಾ ಸಮಸ್ತ ರಾಕ್ಷಸ ಜಗತ್ತೂ ಕೂಡ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಗೆಲ್ಲಲಾರದು. ॥27॥ ನಾನು ತಿಳಿದಂತೆ ಸಮಸ್ತ ದೇವತೆಗಳು ಮತ್ತು ಅಸುರರು ಸೇರಿಯೂ ಅವನನ್ನು ವಧಿಸಲಾರರು. ಅವನ ವಧೆಯ ಒಂದು ಉಪಾಯ ನನಗೆ ಹೊಳೆದಿದೆ, ಅದನ್ನು ಏಕಾಗ್ರವಾಗಿ ಕೇಳು. ॥28॥ ಶ್ರೀರಾಮನ ಪತ್ನೀ ಸೀತೆಯು ಜಗತ್ತಿನ ಸರ್ವೋತ್ತಮ ಸುಂದರಿಯಾಗಿದ್ದಾಳೆ. ಆಕೆ ನಡುಜವ್ವನೆಯಾಗಿದ್ದಾಳೆ. ಆಕೆಯ ಸರ್ವಾಂಗಗಳೂ ಸುಂದರವಾಗಿದ್ದು, ರತ್ನಮಯ ಆ ಭೂಷಣಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತಳಾಗಿರುತ್ತಾಳೆ. ಸೀತೆಯು ಸಮಸ್ತ ಸ್ತ್ರೀಯರಲ್ಲಿ ರತ್ನಪ್ರಾಯಳಾಗಿದ್ದಾಳೆ. ॥29॥

ದೇವಕನ್ಯೆ, ಗಂಧರ್ವಕನ್ಯೆ, ಅಪ್ಸರೆ ಅಥವಾ ನಾಗಕನ್ಯೆ ಯಾರೂ ಕೂಡ ಆಕೆಗೆ ಸಮಾನರಾಗಲಾರರು, ಹಾಗಿರುವಾಗ ಮನುಷ್ಯ ಜಾತಿಯ ಬೇರೆ ಯಾವುದಾದರೂ ನಾರಿಯು ಹೇಗೆ ಸಮಾನವಾಗಬಲ್ಲಳು? ॥30॥ ಆ ವಿಶಾಲ ವನದಲ್ಲಿ ಯಾವುದಾದರೂ ಉಪಾಯದಿಂದ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಮೋಸಗೊಳಿಸಿ ನೀನು ಅವನ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಅಪಹರಣಮಾಡು. ಸೀತೆಯಿಂದ ಅಗಲಿದ ಶ್ರೀರಾಮನು ಎಂದಿಗೂ ಜೀವಿಸಲಾರನು. ॥31॥ ರಾಕ್ಷಸರಾಜ ರಾವಣನಿಗೆ ಅಕಂಪನ ಮಾತು ಮೆಚ್ಚಿಕೆಯಾಯಿತು. ಆ ಮಹಾಬಾಹು ದಶಗ್ರೀವನು ಸ್ವಲ್ಪ ಯೋಚಿಸಿ ಅಕಂಪನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು. ॥32॥ ಸರಿ, ನಾಳೆ ಪ್ರಾತಃಕಾಲವೇ ಸಾರಥಿಯೊಂದಿಗೆ ನಾನು ಒಬ್ಬನೇ ಹೋಗಿ ವಿದೇಹಕುಮಾರೀ, ಸೀತೆಯನ್ನು ಸಂತೋಷವಾಗಿ ಈ ಲಂಕಾಪುರಿಗೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಬರುವೆನು. ॥33॥ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ರಾವಣನು ಕತ್ತೆಗಳನ್ನು ಹೂಡಿದ ಸೂರ್ಯನಂತಹ ತೇಜಸ್ವೀ ರಥಾರೂಢನಾಗಿ ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಬೆಳಗುತ್ತಾ ಅಲ್ಲಿಂದ ಹೊರಟನು. ॥34॥

ನಕ್ಷತ್ರಗಳ ಮಾರ್ಗದಿಂದ ಸಾಗುತ್ತಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸರಾಜನ ಆ ವಿಶಾಲರಥವು ಮೋಡಗಳ ಮರೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿರುವ ಚಂದ್ರನಂತೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ॥35॥ ಸ್ವಲ್ಪದೂರದಲ್ಲಿದ್ದ ಒಂದು ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಅವನು ತಾಟಕಾ ಪುತ್ರ ಂೈರೀಚನನ್ನು ಭೆಟ್ಟಿಯಾದನು. ಮಾರೀಚನು ಅಲೌಕಿಕ ಭಕ್ಷ್ಯ-ಭೋಜ್ಯಗಳನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿ ರಾವಣನನ್ನು ಸ್ವಾಗತಿಸಿದನು. ॥36॥ ಆಸನ, ನೀರು ಮುಂತಾದವುಗಳಿಂದ ಸ್ವತಃ ಅವನನ್ನು ಪೂಜಿಸಿ ಮಾರೀಚನು ಅರ್ಥಯುಕ್ತವಾಗಿ ಇಂತೆಂದನು. ॥37॥

ರಾಕ್ಷಸರಾಜನೇ! ನಿನ್ನ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಕ್ಷೇಮ ತಾನೇ? ನೀನು ಬಹಳ ಅವಸರದಿಂದ ಬಂದಂತಿದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಅಶಂಕೆ ಉಂಟಾಗಿದೆ. ನಿನ್ನಲ್ಲಿಯ ಸ್ಥಿತಿ ಚೆನ್ನಾಗಿಲ್ಲ ಎಂದು ನಾನು ತಿಳಿಯುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ॥38॥ ಮಾರೀಚನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ವಾಕ್ಯಕೋವಿದನಾದ ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ರಾವಣನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು. ॥39॥

ಅಯ್ಯಾ! ಮಹಾನ್ ಪರಾಕ್ರಮ ತೋರಿಸುವ ಶ್ರೀರಾಮನು ಆಯಾಸವಿಲ್ಲದೆ ನನ್ನ ರಾಜ್ಯದ ಸೀಮೆಯ ರಕ್ಷಕರಾದ ಖರ-ದೂಷಣಾದಿಗಳನ್ನು ಕೊಂದುಹಾಕಿದನು ಹಾಗೂ ಅವಧ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿದಿರುವ ಜನಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿನ ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಅವನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ವಧಿಸಿಬಿಟ್ಟನು. ॥40॥ ಆದ್ದರಿಂದ ಇದರ ಪ್ರತೀಕಾರಕ್ಕಾಗಿ ನಾನು ಅವನ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಿರುವೆನು. ಈ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ನೀನು ನನಗೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡು. ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಮಾರೀಚನು ಹೇಳಿದನು- ॥41॥ ನಿಶಾಚರ ಶಿರೋಮಣಿಯೇ! ನಿನಗೆ ಸೀತೆಯನ್ನು ಕದ್ದು ತರುವ ಸಲಹೆ ಕೊಟ್ಟ ಆ ಮಿತ್ರ ರೂಪೀ ಶತ್ರುವು ಯಾರಾಗಿದ್ದಾನೆ? ನಿನ್ನಿಂದ ಸುಖ ಮತ್ತು ಆದರ ಪಡೆದರೂ ಸಂತೋಷವಾಗಿರದೆ ನಿನ್ನ ಕೆಡುಕನ್ನು ಮಾಡುವ ಆ ಪುರುಷನು ಯಾರು? ॥42॥ ನೀನು ಸೀತೆಯನ್ನು ಕದ್ದುಕೊಂಡು ಬಾ ಎಂದು ಯಾರು ಹೇಳಿದರು? ನನಗೆ ಅವನ ಹೆಸರು ಹೇಳು. ಸಮಸ್ತ ರಾಕ್ಷಸ ಜಗತ್ತಿನ ಕೊಂಬನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಲು ಬಯಸುವವನು ಯಾರವನು? ॥43॥ ಈ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ನಿನಗೆ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸುವವನು ನಿನ್ನ ಶತ್ರುವೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವೇ ಇಲ್ಲ. ಅವನು ನಿನ್ನ ಕೈಯಿಂದ ವಿಷಸರ್ಪದ ಬಾಯಿಯಿಂದ ಅದರ ಹಲ್ಲನ್ನು ಕೀಳಲು ಬಯಸುತ್ತಿರುವನು. ॥44॥

ರಾಜನೇ! ಯಾರು ನಿನಗೆ ಇಂತಹ ತಪ್ಪು ಸಲಹೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಕೆಟ್ಟ ದಾರಿಗೆ ಹಚ್ಚಿರುವನು? ಸುಖವಾಗಿ ಮಲಗಿರುವ ನಿನ್ನ ತಲೆಗೆ ಯಾರು ಒದ್ದಿರುವನು? ॥45॥

ರಾವಣನೇ! ರಾವೇಂದ್ರ ಶ್ರೀರಾಮನು ಗಂಧಯುಕ್ತ ಗಜರಾಜನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನ ವಾಸನೆಯಿಂದಲೇ ಗಜರೂಪೀ ಯೋಧರು ದೂರ ಓಡಿಹೋಗುವರು. ವಿಶುದ್ಧ ಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದುದೇ ರಾಮರೂಪೀ ಗಜದ ಸೊಂಡಿಲಾಗಿದೆ. ಪ್ರತಾಪವೇ ಮದವಾಗಿದೆ, ನೀಳವಾದ ತೋಳುಗಳೇ ಎರಡು ದಂತಗಳಾಗಿವೆ. ಯುದ್ಧ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಅವನ ಕಡೆಗೆ ನೋಡುವುದೂ ಕೂಡ ನಿನಗೆ ಉಚಿತವಲ್ಲ, ಮತ್ತೆ ಕಾದಾಡುವ ಮಾತು ಎಲ್ಲಿ ಉಳಿಯಿತು? ॥46॥ ಆ ಶ್ರೀರಾಮನು ಮನುಷ್ಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಸಿಂಹನಾಗಿರುವನು. ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗುವುದೇ ಅವನ ಶರೀರದ ಸಂಧಿಗಳು ಮತ್ತು ಕೂದಲಾಗಿದೆ. ಆ ಸಿಂಹವು ಚತುರ ರಾಕ್ಷಸರೂಪೀ ಮೃಗಗಳನ್ನು ವಧಿಸುವವನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಬಾಣರೂಪೀ ಅಂಗಗಳಿಂದ ಪರಿಪೂರ್ಣವಾಗಿದ್ದು, ಖಡ್ಗವೇ ಅವನ ತೀಕ್ಷ್ಣ ಕೊರೆದಾಡೆಯಾಗಿದೆ. ಆ ಮಲಗಿರುವ ಸಿಂಹನನ್ನು ನೀನು ಎಚ್ಚರಿಸಬೇಡ. ॥47॥

ರಾಕ್ಷಸರಾಜನೇ! ಶ್ರೀರಾಮನು ಪಾತಾಳತಲವ್ಯಾಪೀ ವಹಾಸಮುದ್ರನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಧನುಸ್ಸೇ ಆ ಸಮುದ್ರದೊಳಗೆ ಇರುವ ಮೊಸಳೆಯಾಗಿದೆ, ಭುಜಗಳ ವೇಗವೇ ಕೆಸರಾಗಿದೆ, ಬಾಣಗಳೇ ತರಂಗಗಳಾಗಿವೆ, ಮಹಾಯುದ್ಧವೇ ಅದರ ಅಗಾಧ ಜಲರಾಶಿಯಾಗಿದೆ. ಅವನ ಅತ್ಯಂತ ಭಯಂಕರ ಮುಖದಲ್ಲಿ ಅರ್ಥಾತ್ ವಡವಾನಲದಲ್ಲಿ ಹಾರುವುದು ನಿನಗೆ ಎಂದಿಗೂ ಉಚಿತವಲ್ಲ.॥48॥ ಲಂಕೇಶ್ವರನೇ! ಪ್ರಸನ್ನನಾಗು, ರಾಕ್ಷಸರಾಜನೇ! ಆನಂದವಾಗಿ ಇರು ಮತ್ತು ಕ್ಷೇಮವಾಗಿ ಲಂಕೆಗೆ ಮರಳಿ ಹೋಗು. ನೀನು ಸದಾ ಪುರಿಯಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಪತ್ನಿಯರೊಂದಿಗೆ ರಮಿಸುತ್ತಾ ಇರು ಮತ್ತು ರಾಮನು ತನ್ನ ಪತ್ನಿಯೊಂದಿಗೆ ವನದಲ್ಲಿ ವಿಹರಿಸಲಿ. ॥49॥ ಮಾರೀಚನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ದಶಮುಖ ರಾವಣನು ಲಂಕೆಗೆ ಮರಳಿದನು ಹಾಗೂ ತನ್ನ ಸುಂದರ ಭವನವನ್ನು ಹೊಕ್ಕನು. ॥50॥

ಶ್ರೀ ವಾಲ್ಮೀಕಿವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅರಣ್ಯಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಮೂವತ್ತೊಂದನೆಯ ಸರ್ಗ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಯಿತು.॥31॥

ಮೂವತ್ತೆರಡನೆಯ ಸರ್ಗ

ಶೂರ್ಪಣಖೆಯು ಲಂಕೆಗೆ ರಾವಣನ ಬಳಿಗೆ ಹೋದುದು

ಶ್ರೀರಾಮನು ಭಯಂಕರ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಒಬ್ಬಂಟಿಗನಾಗಿ ಕೊಂದು ಕಳೆದು, ಖರ-ದೂಷಣ ಮತ್ತು ತ್ರಿಶಿರರನ್ನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸಂಹಾರ ಮಾಡಿದುದನ್ನು ನೋಡಿದಾಗ ಶೂರ್ಪಣಖಿಯು ಶೋಕದಿಂದ ಮೇಘಗಳಂತೆ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಾ ಪುನಃ ಜೋರಾಗಿ ಕಿರುಚ ತೊಡಗಿದಳು. ॥1-2॥ ಇತರರಿಗೆ ಅತ್ಯಂತ ದುಷ್ಕರವಾದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಶ್ರೀರಾಮನು ಮಾಡಿ ತೋರಿದುದನ್ನು ನೋಡಿ, ಅವಳು ಅತ್ಯಂತ ಉದ್ವಿಗ್ನಳಾಗಿ ರಾವಣನಿಂದ ರಕ್ಷಿತವಾದ ಲಂಕಾಪುರಿಗೆ ಹೋದಳು. ॥3॥ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗಿ ರಾವಣನು ಏಳು ಅಂತಸ್ತಿನ ಮೇಲಿನ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿದಳು. ಅವನ ರಾಜೋಚಿತ ತೇಜ ಉದ್ದೀಪ್ತವಾಗಿತ್ತು, ಮರುದ್ಗಣರಿಂದ ಸೇವಿತ ಇಂದ್ರನಂತೆ ಅವನು ಮಂತ್ರಿಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು ಕುಳಿತಿದ್ದನು. ॥4॥

ರಾವಣನು ವಿರಾಜಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಸಿಂಹಾಸನವು ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿತ್ತು. ಚಿನ್ನದ ಇಟ್ಟಿಗೆಗಳಿಂದ ಮಾಡಿದ ವೇದಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾದ ಅಗ್ನಿಯು ತುಪ್ಪದ ಆಹುತಿಗಳಿಂದ ಧಗ-ಧಗನೆ ಪ್ರಜ್ವಲಿಸುವಂತೆ ಆ ಸ್ವರ್ಣ ಸಿಂಹಾಸನದಲ್ಲಿ ರಾವಣನು ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ॥5॥

ದೇವತೆಗಳು, ಗಂಧರ್ವರು, ಭೂತರು, ಮಹಾತ್ಮಾ ಋಷಿಗಳೂ ಅವನನ್ನು ಗೆಲ್ಲಲು ಅಸಮರ್ಥರಾಗಿದ್ದರು. ಸಮರಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ಬಾಯನ್ನು ಅಗಲಿಸಿ ನಿಂತಿರುವ ಯಮನಂತೆ ಅವನು ಭಯಾನಕವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದನು. ದೇವತೆಗಳ ಮತ್ತು ಅಸುರರ ಸಂಗ್ರಾಮದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಅವನ ಶರೀರದಲ್ಲಾದ ವಜ್ರ ಮತ್ತು ಶಸ್ತ್ರಾಸ್ತ್ರಗಳ ಗಾಯಗಳ ಚಿಹ್ನೆಗಳು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದ್ದವು. ಐರಾವತವು ಅವನ ಎದೆಗೆ ದಂತದಿಂದ ತಿವಿದ ಗುರುತು ಇನ್ನೂ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿತ್ತು. ॥6-7॥

ಅವನಿಗೆ ಇಪ್ಪತ್ತು ಭುಜಗಳು, ಹತ್ತು ತಲೆಗಳಿದ್ದವು. ಅವನ ಛತ್ರ-ಚಾಮರ, ಆಭೂಷಣಾದಿ ಉಪಕರಣಗಳು ನೋಡಲು ಯೋಗ್ಯವಾಗಿದ್ದವು. ವಕ್ಷಸ್ಥಲವು ವಿಶಾಲವಾಗಿತ್ತು. ವೀರ ರಾಜೋಚಿತ ಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಸಂಪನ್ನನಾದ ಅವನು ಶರೀರದಲ್ಲಿ ನೀಲಮಣಿಯ ಒಡವೆಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದನು. ಪುಟಕ್ಕಿಟ್ಟ ಚಿನ್ನದ ಆಭರಣಗಳನ್ನು ತೊಟ್ಟಿದ್ದನು. ಅವನು ಸುಂದರವಾದ ಭುಜಗಳಿಂದ, ಬೆಳ್ಳಗಿನ ದಂತಪಂಕ್ತಿಯಿಂದ, ವಿಶಾಲವಾದ ಮುಖಗಳಿಂದ, ಪರ್ವತದಂತಹ ಶರೀರದಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ॥8-9॥

ದೇವತೆಗಳೊಂದಿಗೆ ನಡೆದ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅವನ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ನೂರಾರುಬಾರಿ ಭಗವಾನ್ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಚಕ್ರದ ಪ್ರಹಾರವಾಗಿತ್ತು. ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ಯುದ್ಧಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಇತರ ಅಸ್ತ್ರ-ಶಸ್ತ್ರಗಳ ಏಟುಗಳೂ ಬಿದ್ದಿದ್ದವು. (ಅವುಗಳ ಗುರುತು ಗಳೂ ಕಂಡು ಬರುತ್ತಿದ್ದವು) ॥10॥

ದೇವತೆಗಳ ಸಮಸ್ತ ಆಯುಧಗಳ ಪ್ರಹಾರದಿಂದಲೂ ಭಂಗವಾಗದ ಅಂಗಗಳಿಂದಲೇ ಅವನು ಅಕ್ಷೋಭ್ಯ ಸಮುದ್ರಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಕ್ಷೋಭೆಯನ್ನುಂಟುಮಾಡುತ್ತಿದ್ದನು. ಅವನು ಎಲ್ಲ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಮಾಡಿ ಮುಗಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ॥11॥ ಪರ್ವತ ಶಿಖರಗಳನ್ನು ಕಿತ್ತು ಎಸೆಯುತ್ತಿದ್ದನು. ದೇವತೆಗಳನ್ನೂ ಹೊಸಕಿ ಹಾಕುತ್ತಿದ್ದನು. ಅವನು ಧರ್ಮದ ಬೇರುಗಳನ್ನೇ ತುಂಡರಿಸಿ ಬಿಡುತ್ತಿದ್ದು, ಪರಸ್ತ್ರೀಯರ ಸತೀತ್ವವನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವಂತಹವನಾಗಿದ್ದನು. ॥12॥

ಅವನು ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯ ದಿವ್ಯಾಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸುವವನಾಗಿದ್ದು, ಸದಾ ಯಜ್ಞಗಳಲ್ಲಿ, ವಿಘ್ನಗಳನ್ನೊಡ್ಡುತ್ತಿದ್ದನು. ಒಮ್ಮೆ ಪಾತಾಳದ ಭೋಗವತೀ ಪುರಿಗೆ ಹೋಗಿ ನಾಗರಾಜ ವಾಸುಕಿಯನ್ನು ಸೋಲಿಸಿ, ತಕ್ಷಕನನ್ನು ಗೆದ್ದು ಅವನ ಪ್ರಿಯ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಕದ್ದುತಂದಿದ್ದನು. ॥13॥ ಹೀಗೆಯೇ ಕೈಲಾಸ ಪರ್ವತಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಕುಬೇರನನ್ನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸೋಲಿಸಿ ಅವನು ಕುಬೇರನ ಇಚ್ಛಾನುಸಾರ ಸಂಚರಿಸುವ ಪುಷ್ಪಕ ವಿಮಾನವನ್ನು, ತನ್ನ ಅಧಿಕಾರದಲ್ಲಿ ಇರಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದನು. ॥14॥ ಆ ಪರಾಕ್ರಮೀ ನಿಶಾಚರನು ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಕುಬೇರನ ಚೈತ್ರರಥವನವನ್ನು ಹಾಗೂ ದೇವತೆಗಳ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಉದ್ಯಾನ ವನಗಳನ್ನು ನಾಶಮಾಡುತ್ತಿದ್ದನು. ॥15॥ ಪರ್ವತ ಶಿಖರದಂತೆ ಆಕಾರ ಹೊಂದಿ ಶತ್ರುಗಳಿಗೆ ಸಂತಾಪ ಕೊಡುವ ಆತನು ಮಹಾಭಾಗ ಚಂದ್ರ-ಸೂರ್ಯರನ್ನು ಉದಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಕೈಗಳಿಂದ ತಡೆದುಬಿಡುತ್ತಿದ್ದನು. ॥16॥ ಆ ಧೀರ ಸ್ವಭಾವದ ರಾವಣನು ಹಿಂದೆ ಒಂದು ವಿಶಾಲ ವನದಲ್ಲಿ ಹತ್ತುಸಾವಿರ ವರ್ಷ ಘೋರ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರಿಗೆ ತನ್ನ ತಲೆಗಳನ್ನೇ ಬಲಿಕೊಟ್ಟಿದ್ದನು. ॥17॥

ಅದರ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ದೇವತೆಗಳಿಂದ ದಾನವರಿಂದ, ಗಂಧರ್ವ, ಪಿಶಾಚ, ಪಕ್ಷಿ ಮತ್ತು ಸರ್ಪಗಳಿಂದಲೂ ಸಂಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ಅಭಯ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಿತ್ತು. ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲದೆ ಬೇರೆಯಾರಿಂದಲೂ ಅವನಿಗೆ ಮೃತ್ಯುಭಯ ಇರಲಿಲ್ಲ. ॥18॥ ಆ ಮಹಾಬಲಿ ರಾಕ್ಷಸನು ಸೋಮಸವನ ಯಜ್ಞಗಳಲ್ಲಿ ದ್ವಿಜಾತಿಗಳಿಂದ ವೇದಮಂತ್ರೋಚ್ಛಾರಪೂರ್ವಕ ತೆಗೆದ ವೈದಿಕ ಮಂತ್ರಗಳಿಂದ ಸುಸಂಕ್ಕೃತವಾದ ಪವಿತ್ರ ಸೋಮರಸವನ್ನು ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗಿ ನಾಶಮಾಡುತ್ತಿದ್ದನು. ॥19॥

ಸಮಾಪ್ತಿಗೊಳ್ಳಲಿರುವ ಯಜ್ಞಗಳನ್ನು ವಿಧ್ವಂಸಗೊಳಿಸುವ ಆ ದುಷ್ಟ ನಿಶಾಚರನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಹತ್ಯೆಯನ್ನು ಹಾಗೂ ಇತರ ಕ್ರೂರಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದನು. ಅವನು ಬಹಳ ಶುಷ್ಕ ಮತ್ತು ನಿರ್ದಯ ಸ್ವಭಾವದವನಾಗಿದ್ದನು. ಸದಾಕಾಲ ಪ್ರಜೆಯ ಅಹಿತದಲ್ಲೇ ತೊಡಗಿರುತ್ತಿದ್ದನು. ॥20॥ ಸಮಸ್ತ ಲೋಕಗಳನ್ನು ಭಯಪಡಿಸುವ ಮತ್ತು ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಅಳುವಂತೆ ಮಾಡುವ ಈ ಮಹಾಬಲಿ ತನ್ನ ಕ್ರೂರ ಅಣ್ಣನನ್ನು ರಾಕ್ಷಸೀ ಶೂರ್ಪಣಖಿಯು ಆಗ ನೋಡಿದಳು. ॥21॥

ಅವನು ದಿವ್ಯವಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ಮತ್ತು ಆಭೂಷಣಗಳಿಂದ ವಿಭೂಷಿತನಾಗಿದ್ದನು. ದಿವ್ಯಪುಷ್ಪಗಳ ಮಾಲೆಗಳು ಅವನ ಶೋಭೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿತ್ತು. ಸಿಂಹಾಸನದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತ ರಾಕ್ಷಸರಾಜ ಪುಲಸ್ತ್ಯನಂದನ ಮಹಾಭಾಗ ದಶಗ್ರೀವನು ಪ್ರಳಯ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸಂಹಾರಕ್ಕಾಗಿ ಹೊರಟ ಮಹಾಕಾಲನಂತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿದ್ದನು. ॥22-23॥ ಮಂತ್ರಿಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಶತ್ರುಹಂತಾ ಅಣ್ಣನಾದ ರಾವಣನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಭಯದಿಂದ ವಿಹ್ವಲಳಾದ ಆ ಶೂರ್ಪಣಖಿಯು ಏನೋ ಹೇಳಲು ಮುಂದಾದಳು. ॥24॥ ಮಹಾತ್ಮಾ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಮೂಗು-ಕಿವಿಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿ ಯಾರನ್ನು ವಿರೂಪಗೊಳಿಸಿದ್ದನೋ, ಯಾರು ನಿರ್ಭಯವಾಗಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದಳೋ, ಅವಳು ಭಯ ಮತ್ತು ಲೋಭದಿಂದ ಮೋಹಿತಳಾದ ಆ ಶೂರ್ಪಣಖಿಯು ಹೊಳೆಯುವ ವಿಶಾಲ ನೇತ್ರವುಳ್ಳ ಅತ್ಯಂತ ಕ್ರೂರ ರಾವಣನಿಗೆ ತನ್ನ ದುರ್ದಶೆಯನ್ನು ತೋರಿಸಿ ಅವನಲ್ಲಿ ಇಂತೆಂದಳು. ॥25॥

ಶ್ರೀ ವಾಲ್ಮೀಕಿವಿರಚಿತ ಆರ್ಷ ರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅರಣ್ಯಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಮೂವತ್ತೆರಡನೆಯ ಸರ್ಗ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಯಿತು.॥32॥

ಮೂವತ್ತಮೂರನೆಯ ಸರ್ಗ

ಶೂರ್ಪಣಖಿಯು ರಾವಣನನ್ನು ಜರೆದುದು

ಶ್ರೀರಾಮನಿಂದ ತಿರಸ್ಕೃತಳಾದ್ದರಿಂದ ಶೂರ್ಪಣಖಿಯು ಆಗ ಬಹಳ ದುಃಖಿತಳಾಗಿದ್ದಳು. ಮಂತ್ರಿಗಳ ನಡುವೆ ಕುಳಿತಿರುವ, ಸಮಸ್ತ ಲೋಕಗಳನ್ನು ಆಳಿಸುತ್ತಿರುವ ರಾವಣನಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಕುಪಿತಳಾಗಿ ಅವಳು ಕಠೋರವಾಗಿ ಹೇಳಿದಳು. ॥1॥

ರಾಕ್ಷಸರಾಜನೇ! ನೀನು ಸ್ವೇಚ್ಛಾಚಾರಿ ಮತ್ತು ನಿರಂಕುಶನಾಗಿ ವಿಷಯಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಉನ್ಮತ್ತನಾಗಿರುವೆ. ನಿನಗೆ ಘೋರಭಯ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗಿದೆ, ಅದು ನಿನಗೆ ತಿಳಿದಿರಬೇಕಾಗಿತ್ತು, ಆದರೆ ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಏನನ್ನೂ ಅರಿಯದಿರುವೆ. ॥2॥ ಯುವರಾಜನು ನಿಮ್ನ ಶ್ರೇಣಿಯ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತನಾಗಿ, ಸ್ವೇಚ್ಛಾಚಾರಿ ಮತ್ತು ಲೋಭಿಯಾಗುತ್ತಾನೋ ಅವನನ್ನು ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ಆದರಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ॥3॥ ಸರಿಯಾದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಸ್ವತಃ ತನ್ನ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ನೆರವೇರಿಸದವನು, ರಾಜ್ಯ ಮತ್ತು ಆ ಕಾರ್ಯಗಳೊಂದಿಗೆ ನಾಶವಾಗುತ್ತಾನೆ. ॥4॥

ರಾಜ್ಯದ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಗುಪ್ತಚರನನ್ನು ನೇಮಿಸುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಪ್ರಜೆಗಳಿಗೆ ಯಾರ ದರ್ಶನ ದುರ್ಲಭವಾಗುತ್ತದೋ, ಕಾಮಿನೀ ಮೊದಲಾದ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತನಾದ್ದರಿಂದ ತನ್ನ ಸ್ವಾಧೀನತೆಯನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುವನೋ, ಇಂತಹ ರಾಜನನ್ನು ಪ್ರಜೆಗಳು ಆನೆಯು ನದಿಯ ಕೆಸರಿನಿಂದ ದೂರ ಉಳಿಯುವಂತೆ ದೂರದಿಂದಲೇ ತ್ಯಜಿಸಿಬಿಡುತ್ತಾರೆ. ॥5॥ ಯಾವ ನರೇಶನು ತನ್ನ ರಾಜ್ಯದ ಪ್ರಾಂತವು ನಿರ್ಲಕ್ಷದಿಂದ ಬೇರೆಯವರ ಅಧಿಕಾರಕ್ಕೆ ಹೊರಟುಹೋಗುತ್ತದೋ, ರಕ್ಷಿಸುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಅದನ್ನು ಪುನಃ ತನ್ನ ಅಧಿಕಾರಕ್ಕೆ ತರಲಾರನು. ಅವನು ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ ಪರ್ವತದಂತೆ ತನ್ನ ಅಭ್ಯುದಯದಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ॥6॥

ತನ್ನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಹತೋಟಿಯಲ್ಲಿರಿಸಿಕೊಳ್ಳದೆ ಪ್ರಯತ್ನಶೀಲನಾಗಿರುವ, ದೇವ-ಗಂಧರ್ವ-ದಾನವರೊಡನೆ ದ್ವೇಷವನ್ನು ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡಿರುವ, ಸರಿಯಾದ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಬೇಹುಗಾರರನ್ನು ನಿಯಮಿಸದಿರುವ, ಚಪಲಚಿತ್ತನಾದ ನೀನು ರಾಜನೆಂತಾಗುವೆ? ॥7॥ ರಾಕ್ಷಸನೇ! ನೀನು ಬಾಲಕನಂತೆ, ವಿವೇಕಶೂನ್ಯನೂ, ಬುದ್ಧಿಹೀನನೂ ಆಗಿರುವೆ. ತಿಳಿಯಲು ಯೋಗ್ಯವಾದ ಮಾತೂ ನಿನಗೆ ಅರಿವಿಲ್ಲ. ಇಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ನೀನು ಹೇಗೆ ರಾಜನಾಗಿ ಉಳಿಯುವೆ? ॥8॥ ವಿಜಯೀ ವೀರರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ನಿಶಾಚರನೇ! ಯಾವ ರಾಜನಿಗೆ ಗೂಢಚಾರರು, ಕೋಶ ಮತ್ತು ನೀತಿ ಇವು ತನ್ನ ಅಧೀನವಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅವನು ಸಾಧಾರಣ ಜನರಂತೆ ಆಗುತ್ತಾನೆ. ॥9॥ ಗೂಢಚಾರರ ಸಹಾಯದಿಂದ ದೂರ-ದೂರದ ಎಲ್ಲ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾ ಇರುವ ರಾಜರನ್ನು ದೀರ್ಘದರ್ಶೀ ಅಥವಾ ದೂರದರ್ಶೀ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ॥10॥ ಮೂರ್ಖರಾದ ಮಂತ್ರಿಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು ಕೊಂಡಿರುವುದರಿಂದಲೇ ನೀನು ತನ್ನ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಗೂಢಚಾರರನ್ನು ನೇಮಿಸಿಲ್ಲ ಎಂದೇ ನಾನು ತಿಳಿಯುತ್ತೇನೆ. ನಿನ್ನ ಸ್ವಜನರು ಸತ್ತುಹೋದರು, ಜನಸ್ಥಾನವು ಹಾಳಾಯಿತು. ಹೀಗಿದ್ದರೂ ನಿನಗೆ ಇದರ ಸುಳಿವೇ ಇಲ್ಲ. ॥11॥

ಒಬ್ಬಂಟಿಗನಾದ ರಾಮನೇ ಈ ಮಹಾನ್ ಕರ್ಮವನ್ನು ಸುಲಭವಾಗಿ ಮಾಡಿರುವನು. ಭೀಮಕರ್ಮಾ ರಾಕ್ಷಸರ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಯಮಸದನಕ್ಕೆ ಅಟ್ಟಿದನು. ಖರ-ದೂಷಣರ ಪ್ರಾಣವನ್ನು ಹರಣ ಮಾಡಿದನು. ಋಷಿಗಳಿಗೆ ಅಭಯದಾನ ಕೊಟ್ಟು, ದಂಡಕಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸರ ಬಾಧೆಗಳನ್ನು ದೂರ ಮಾಡಿ ಅಲ್ಲಿ ಶಾಂತಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದನು. ಜನಸ್ಥಾನವನ್ನಾದರೋ ಅವನು ಕೆಡಿಸಿಬಿಟ್ಟನು. ॥12-13॥ ರಾಕ್ಷಸನೇ! ನೀನಾದರೋ ಲೋಭ ಮತ್ತು ಪ್ರಮಾದದಲ್ಲಿ ಸಿಲುಕಿ ಪರಾಧೀನನಾಗಿರುವೆ. ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಉಂಟಾದ ಭಯದ ಯಾವುದೇ ಸುಳಿವು ನಿನಗೇ ಇಲ್ಲ. ॥14॥

ಯಾವ ರಾಜನು ಕಠೋರವಾಗಿ ವರ್ತಿಸುವನೋ ಅಥವಾ ಕ್ರೂರಿಯಾಗಿರುವನೋ, ಸೇವಕರಿಗೆ ಅತ್ಯಲ್ಪವೇತನವನ್ನು ಕೊಡುವನೋ, ಪ್ರಮತ್ತನಾಗಿರುವನೋ, ಗರ್ವಿಷ್ಠನಾಗಿದ್ದಾನೋ, ಅವನು ಸಂಕಟದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿದ್ದರೂ ಯಾವ ಪ್ರಾಣಿಯು ರಕ್ಷಿಸಲು ಮುಂದಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ॥15॥ ಅತಿಮಾನಿಷ್ಠನೂ, ಸಾಧು ಸಮ್ಮತನಲ್ಲದವನೂ, ಆತ್ಮಪ್ರತಿಷ್ಠೆಯಿರುವವನೂ, ಕೋಪಿಷ್ಠನೂ ಆಗಿರುವ ರಾಜನನ್ನು ಕಷ್ಟವು ಸಂಭವಿಸಿದಾಗ ಸ್ವಜನರೇ ಸಂಹಾರ ಮಾಡಿಬಿಡುತ್ತಾರೆ. ॥16॥ ಮಾಡಬೇಕಾದ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಸಮಯವರಿತು ಯಾವನು ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಭಯವು ಹತ್ತಿರ ಬಂದಾಗಲೂ ಭಯಪಡದೆ ಇರುವನೋ ಮತ್ತು ಭಯವನ್ನು ಹೋಗಲಾಡಿಸಲು ಸರಿಯಾದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಕೈಗೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಅಂತಹ ರಾಜನು ಬಹಳ ಬೇಗ ರಾಜ್ಯದಿಂದ ಚ್ಯುತನಾಗಿ ದೀನನೂ, ತೃಣಪ್ರಾಯನಾಗುತ್ತಾನೆ. ॥17॥ ಜನರಿಗೆ ಒಣಗಿದ ಕಟ್ಟಿಗೆಗಳಿಂದ, ಮಣ್ಣಿನ ಹೆಂಟೆಯಿಂದ, ಧೂಳಿನಿಂದಲೂ ಉಪಯೋಗವಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಸ್ಥಾನಭ್ರಷ್ಟನಾದ ರಾಜನಿಂದ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಯೋಜನ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ॥18॥ ಉಟ್ಟು ಬಿಚ್ಚಿಟ್ಟ ಬಟ್ಟೆಯು, ಬಾಡಿಹೋದ ಹೂವಿನ ಮಾಲೆಯು ಬೇರೆಯವರ ಉಪಯೋಗಕ್ಕೆ ಅನರ್ಹ ವಾಗುವಂತೆಯೇ, ರಾಜ್ಯಭ್ರಷ್ಟನಾದ ರಾಜನು ಸಮರ್ಥನಾಗಿದ್ದರೂ ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ನಿರರ್ಥಕನಾಗುತ್ತಾನೆ. ॥19॥ ಆದರೆ ಯಾವ ರಾಜನು ಸದಾ ಎಚ್ಚರವಾಗಿರುತ್ತಾನೋ, ರಾಜ್ಯದ ಸಮಸ್ತ ಕಾರ್ಯಗಳ ತಿಳುವಳಿಕೆ ಇರುತ್ತದೋ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡಿರುವನೋ, ಕೃತಜ್ಞ ಹಾಗೂ ಧರ್ಮಪರಾಯಣನಾಗಿರುತ್ತಾನೋ, ಆ ರಾಜನು ಬಹಳ ದಿನಗಳವರೆಗೆ ರಾಜ್ಯಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ॥20॥

ಸ್ಥೂಲ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಮಲಗಿದ್ದರೂ ನೀತಿಯ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಸದಾ ಎಚ್ಚರವಾಗಿರುವನೋ, ಯಾರ ಕ್ರೋಧ ಮತ್ತು ಅನುಗ್ರಹಗಳ ಫಲ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೋ, ಆ ರಾಜನನ್ನೇ ಜನರು ಪೂಜಿಸುತ್ತಾರೆ. ॥21॥ ರಾವಣ! ನಿನ್ನ ಬುದ್ಧಿ ದೂಷಿತವಾಗಿದೆ. ನೀನು ಈ ಎಲ್ಲ ರಾಜೋಚಿತ ಗುಣಗಳಿಂದ ವಂಚಿತನಾಗಿರುವೆ, ಏಕೆಂದರೆ ನಿನಗೆ ಇಷ್ಟರವರೆಗೆ ಗುಪ್ತಚರರ ಸಹಾಯದಿಂದ ರಾಕ್ಷಸರ ಇಂತಹ ಮಹಾಸಂಹಾರದ ಸಮಾಚಾರ ತಿಳಿಯದೇ ಹೋಗಿದೆ. ॥22॥ ವಿಷಯಾಸಕ್ತನಾದ ನೀನು ಬೇರೆಯವರನ್ನು ಆದರಿಸುವುದು, ದೇಶ-ಕಾಲಗಳ ವಿಭಾಗವನ್ನು ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ತಿಳಿಯದಿರುವವನಾಗಿರುವೆ. ಗುಣ-ದೋಷಗಳ ವಿಚಾರದಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ನಿಶ್ಚಯದಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಎಂದೂ ತೊಡಗಿಸಲಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ನಿನ್ನ ರಾಜ್ಯವು ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ನಾಶವಾಗಿ ಹೋಗುವುದು ಮತ್ತು ನೀನು ಸ್ವತಃ ಭಾರೀ ವಿಪತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಬೀಳುವೆ. ॥23॥

ಶೂರ್ಪಣಖೆಯು ಹೇಳಿದ ತನ್ನ ದೋಷಗಳ ಕುರಿತು ಬುದ್ಧಿಪೂರ್ವಕ ವಿಚಾರ ಮಾಡಿ, ಧನ-ಅಭಿವಾನ ಮತ್ತು ಬಲ ಸಂಪನ್ನನಾದ ಆ ನಿಶಾಚರ ರಾವಣನು ಬಹಳ ಹೊತ್ತು ಯೋಚಿಸುತ್ತಾ ಚಿಂತೆಗೊಳಗಾದನು. ॥24॥

ಶ್ರೀ ವಾಲ್ಮೀಕಿವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅರಣ್ಯಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಮೂವತ್ತಮೂರನೆಯ ಸರ್ಗ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಯಿತು.॥33॥

ಮೂವತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಸರ್ಗ

ರಾವಣನು ಕೇಳಿದಾಗ ಶೂರ್ಪಣಖಿಯು ರಾಮ - ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಮತ್ತು ಸೀತೆಯರ ಪರಿಚಯ ಮಾಡಿ ಕೊಡುತ್ತಾ, ಸೀತೆಯನ್ನು ಭಾರ್ಯೆಯನ್ನಾಗಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಪ್ರೇರೇಪಿಸಿದುದು

ಶೂರ್ಪಣಖಿಯು ಈ ಪ್ರಕಾರ ಕಠೋರ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಮಂತ್ರಿಗಳ ನಡುವೆ ಕುಳಿತಿದ್ದ ರಾವಣನು ಅತ್ಯಂತ ಕುಪಿತನಾಗಿ ಕೇಳಿದನು - ॥1॥

ರಾಮನೆಂದರೆ ಯಾರು? ಅವನ ಬಲ ಎಂತಹುದು? ರೂಪ ಮತ್ತು ಪರಾಕ್ರಮ ಹೇಗಿದೆ? ಅತ್ಯಂತ ದುಸ್ತರ ದಂಡಕಾರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಅವನು ಏಕೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದ್ದಾನೆ? ॥2॥ ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರು ಸತ್ತುಹೋಗಿ ಖರ-ದೂಷಣ ಮತ್ತು ತ್ರಿಶಿರರೂ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸಂಹಾರವಾಗಿ ಹೋದರು; ಹಾಗಿರುವಾಗ ರಾಮನ ಬಳಿ ಯಾವ-ಯಾವ ಅಸ್ತ್ರಗಳಿವೆ? ॥3॥ ಮನೋಹರ ರೂಪವುಳ್ಳ ಶೂರ್ಪಣಖೇ! ಯಾರು ನಿನ್ನನ್ನು ಕುರೂಪಗೊಳಿಸಿದರು? ಯಾರು ನಿನ್ನ ಮೂಗು ಮತ್ತು ಕಿವಿಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿದರು? ಸರಿಯಾಗಿ ಹೇಳು. ರಾಕ್ಷಸರಾಜ ರಾವಣನು ಹೀಗೆ ಕೇಳಿದಾಗ ಆ ರಾಕ್ಷಸಿಯು ಕ್ರೋಧ ಮೂರ್ಛಿತಳಂತಾದಳು. ॥4॥ ಅನಂತರ ಆಕೆಯು ಶ್ರೀರಾಮನ ಯಥಾವತ್ ಪರಿಚಯ ಮಾಡಿಕೊಡಲು ಪ್ರಾರಂಭಮಾಡಿದಳು - ಅಣ್ಣಾ! ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ದಶರಥರಾಜನ ಪುತ್ರನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನು ದೀರ್ಘಬಾಹು ಆಗಿದ್ದು ಅವನ ಕಣ್ಣುಗಳು ವಿಶಾಲವಾಗಿದೆ. ರೂಪವು ಕಾಮ ದೇವನಂತೆ ಇದೆ. ಅವನು ನಾರುಮಡಿಯನ್ನು ಮೃಗಚರ್ಮವನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದಾನೆ. ॥5॥

ಶ್ರೀರಾಮನು ಇಂದ್ರಧನುಸ್ಸಿನಂತಹ ಸ್ವರ್ಣಭೂಷಿತ ವಿಶಾಲಧನುಸ್ಸನ್ನು ಸೆಳೆದು ಅದರ ಮೂಲಕ ಮಹಾ ವಿಷವುಳ್ಳ ಸರ್ಪಗಳಂತಹ ತೇಜಸ್ವೀ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಮಳೆಗರೆಯುತ್ತಾನೆ. ॥6॥ ಆ ಮಹಾಬಾಹು ರಾಮನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಯಾವಾಗ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಸೆಳೆಯುತ್ತಾನೋ, ಯಾವಾಗ ಭಯಂಕರ ಬಾಣವನ್ನು ಕೈಗೆತ್ತಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೋ, ಯಾವಾಗ ಬಿಡುತ್ತಾನೋ ಎಂಬುದನ್ನು ನನ್ನಿಂದ ನೋಡಲಾಗಲಿಲ್ಲ. ॥7॥ ಅವನ ಬಾಣಗಳ ಮಳೆಯಿಂದ ರಾಕ್ಷಸರ ಸೈನ್ಯ ಸಾಯುತ್ತಾ ಇದೆ; ಅಷ್ಟೇ ನನಗೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಇಂದ್ರನು ಮೇಘಗಳ ಮೂಲಕ ಸುರಿಸುತ್ತಿರುವ ಆಲಿಕಲ್ಲಿನ ಮಳೆಯಿಂದ ಒಳ್ಳೆಯ ಫಸಲು ನಾಶವಾಗುವಂತೆಯೇ ರಾಮನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ರಾಕ್ಷಸರ ವಿನಾಶವಾಯಿತು. ॥8॥

ಶ್ರೀರಾಮನು ಒಬ್ಬಂಟಿಗನಾಗಿದ್ದು ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಲ್ಲೇ ಇದ್ದರೂ ಅವನು ಮೂರು ಗಳಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಖರ-ದೂಷಣ ಸಹಿತ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ ಭಯಂಕರ ಬಲಶಾಲಿ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಹರಿತವಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಸಂಹಾರ ಮಾಡಿಬಿಟ್ಟನು. ಋಷಿಗಳಿಗೆ ಅಭಯನೀಡಿ, ಸಮಸ್ತ ದಂಡಕಾರಣ್ಯವನ್ನು ರಾಕ್ಷಸರ ವಿಘ್ನಗಳಿಂದ ರಹಿತವನ್ನಾಗಿಸಿದನು. ॥9-11॥ ಆತ್ಮಜ್ಞಾನೀ ಮಹಾತ್ಮಾ ಶ್ರೀರಾಮನು ಸ್ತ್ರೀವಧೆಯ ಭಯದಿಂದ ಏಕಮಾತ್ರ ನನ್ನನ್ನು ಕೇವಲ ಅವಮಾನಿತಳನ್ನಾಗಿಸಿ ಬಿಟ್ಟುಬಿಟ್ಟಿರುವನು. ॥12॥ ಅವನಿಗೆ ಒಬ್ಬ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ತಮ್ಮನಿದ್ದಾನೆ, ಅವನು ಗುಣ-ಪರಾಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ಸಮಾನನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನ ಹೆಸರು ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಎಂದಾಗಿದೆ. ಆ ಪರಾಕ್ರಮೀ ವೀರನು ತನ್ನ ಅಣ್ಣನ ಪ್ರೇಮೀ ಮತ್ತು ಭಕ್ತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನ ಬುದ್ಧಿ ಬಹಳ ತೀಕ್ಷ್ಣವಾಗಿದ್ದು, ಅವನು ಕ್ರೋಧಿ, ದುರ್ಜಯಿ, ವಿಜಯೀ ಹಾಗೂ ಬಲ-ವಿಕ್ರಮದಿಂದ ಸಂಪನ್ನನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನು ಶ್ರೀರಾಮನ ಬಲ ಕೈ ಮತ್ತು ಸದಾ ಹೊರಗೆ ಸಂಚರಿಸುವ ಪ್ರಾಣನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ॥13-14॥ ಶ್ರೀರಾಮನ ಧರ್ಮಪತ್ನಿಯೂ ಅವನ ಜೊತೆಗೆ ಇದ್ದಾಳೆ. ಅವಳು ಪತಿಗೆ ಬಹಳ ಪ್ರಿಯಳಾಗಿದ್ದು, ಸದಾ ತನ್ನ ಸ್ವಾಮಿಯ ಪ್ರಿಯವನ್ನು ಹಾಗೂ ಹಿತವನ್ನು ಮಾಡುವುದರಲ್ಲೇ ತೊಡಗಿರುತ್ತಾಳೆ. ಆಕೆಯ ಕಣ್ಣುಗಳು ವಿಶಾಲವಾಗಿದ್ದು, ಮುಖವು ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರನಂತೆ ಮನೋಹರವಾಗಿದೆ. ॥15॥

ಆಕೆಯ ಕೂದಲು, ಮೂಗು, ತೊಡೆ ಹಾಗೂ ರೂಪ ಬಹಳ ಸುಂದರ ಮತ್ತು ಮನೋಹರವಾಗಿದೆ. ಆ ಯಶಸ್ವಿನೀ ರಾಜ ಕುಮಾರಿಯು ಈ ದಂಡಕಾರಣ್ಯದ ದೇವಿಯಂತೆ ಕಾಣುವಳು ಹಾಗೂ ಇನ್ನೋರ್ವ ಲಕ್ಷ್ಮಿಯಂತೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿರುವಳು. ॥16॥ ಆಕೆಯ ಸುಂದರ ಶರೀರವು ಪುಟಕ್ಕಿಟ್ಟ ಸುವರ್ಣಕಾಂತಿಯಿಂದ ಒಡಗೊಂಡಿದೆ, ಉಗುರುಗಳು ಕೆಂಪಾಗಿದ್ದು ಉಬ್ಬಿಕೊಂಡಿವೆ. ಅವಳು ಶುಭಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಸಂಪನ್ನಳಾಗಿದ್ದು, ಕಟಿ ಭಾಗವು ಸಣ್ಣದಾಗಿದ್ದು, ಸರ್ವಾಂಗಗಳು ಸುಂದರವಾಗಿವೆ. ಅವಳ ಹೆಸರು ಸೀತೆಯಾಗಿದ್ದು, ವಿದೇಹರಾಜಾ ಜನಕನ ಕನ್ಯೆಯಾಗಿದ್ದಾಳೆ. ॥17॥ ದೇವತೆಗಳ, ಗಂಧರ್ವರ, ಯಕ್ಷರ, ಕಿನ್ನರರ ಸ್ತ್ರೀಯರಲ್ಲಿ ಯಾರೂ ಆಕೆಗೆ ಸಮಾನರಾಗಿಲ್ಲ. ಈ ಭೂತಳದಲ್ಲಿ ಇಂತಹ ರೂಪವತಿ ನಾರಿಯನ್ನು ನಾನು ಮೊದಲು ಎಂದೂ ನೋಡಿಲ್ಲ. ॥18॥ ಸೀತೆ ಯಾರ ಭಾರ್ಯೆಯಾಗುವಳೋ, ಅವಳು ಹರ್ಷದಿಂದ ಯಾರನ್ನು ಆಲಂಗಿಸಿಕೊಳ್ಳುವಳೋ ಅವನ ಜೀವನ ಸಮಸ್ತಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರನಿಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಭಾಗ್ಯಶಾಲಿಯಾಗಿದೆ. ॥19॥ ಆಕೆಯ ಶೀಲ ಸ್ವಭಾವ ಬಹಳ ಉತ್ತಮವಾಗಿದೆ, ಆಕೆಯ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಅಂಗವೂ ಶ್ಲಾಘನೀಯವಾಗಿದೆ. ರೂಪದಲ್ಲಿ ಆಕೆಗೆ ಸರಿಗಟ್ಟುವ ಸ್ತ್ರೀಯು ಭೂಮಂಡಲದಲ್ಲಿ ಬೇರೆಯಾರೂ ಇಲ್ಲ. ಅವಳು ನಿನಗೆ ಯೋಗ್ಯಭಾರ್ಯೆ ಆಗುವಳು ಮತ್ತು ನೀನು ಆಕೆಗೆ ಯೋಗ್ಯ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪತಿಯಾಗಿರುವೆ. ॥20॥ ಮಹಾಬಾಹುವೇ! ಸುಂದರಳೂ, ಸುಮುಖಿಯೂ ಆದ ಆ ಸ್ತ್ರೀಯನ್ನು ನಾನು ನಿನಗೆ ಭಾರ್ಯೆಯಾಗಿಸಲು ತರಲು ಮುಂದಾದಾಗ ಕ್ರೂರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ನನ್ನನ್ನು ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ ಕುರೂಪಗೊಳಿಸಿದನು. ॥21॥ ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರನಂತೆ ಮನೋಹರ ಮುಖವುಳ್ಳ ವಿದೇಹರಾಜಕುಮಾರೀ ಸೀತೆಯನ್ನು ನೀನು ನೋಡುತ್ತಲೇ ಕಾಮದೇವನಿಗೆ ಗುರಿಯಾಗುವೆ. ॥22॥ ನಿನಗೆ ಸೀತೆಯನ್ನು ತನ್ನ ಭಾರ್ಯೆಯಾಗಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಇಚ್ಛೆ ಇದ್ದರೆ ಬೇಗನೇ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಗೆಲ್ಲಲು ಇಗಲೇ ಬಲಗಾಲನ್ನು ಮುಂದಿಡು. ॥23॥ ರಾಕ್ಷಸರಾಜ ರಾವಣನೇ! ನಿನಗೆ ನನ್ನ ಮಾತು ಮೆಚ್ಚಿಕೆಯಾದರೆ ನಿಃಶಂಕವಾಗಿ ನಾನು ಹೇಳಿದಂತೆ ಮಾಡು ॥24॥ ಮಹಾಬಲೀ ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರನೇ! ಈ ರಾಮಾದಿಗಳ ಅಸಮರ್ಥತೆ ಮತ್ತು ತನ್ನ ಶಕ್ತಿಯ ವಿಚಾರ ಮಾಡಿ, ಸರ್ವಾಂಗ ಸುಂದರೀ ಸೀತೆಯನ್ನು ತನ್ನ ಭಾರ್ಯೆಯಾಗಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡು (ಆಕೆಯನ್ನು ಕದ್ದುತಾ) ॥25॥ ಶ್ರೀರಾಮನು ತನ್ನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಜನಸ್ಥಾನ ನಿವಾಸಿ ನಿಶಾಚರರನ್ನು ಕೊಂದುಹಾಕಿದನು ಮತ್ತು ಖರ ದೂಷಣರನ್ನೂ ಮೃತ್ಯುಮುಖವಾಗಿಸಿದನು. ಇದೆಲ್ಲವನ್ನು ಕೇಳಿ, ನೋಡಿ ಈಗ ನಿನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯವೇನೆಂಬುದನ್ನು ನಿಶ್ಚಯಿಸು. ॥26॥

ಶ್ರೀ ವಾಲ್ಮೀಕಿವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅರಣ್ಯಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಮೂವತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಸರ್ಗ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಯಿತು.॥34॥

ಮೂವತ್ತೈದನೆಯ ಸರ್ಗ

ರಾವಣನು ಸಮುದ್ರತೀರದಲ್ಲಿದ್ದ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ವೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಾ ಪುನಃ ಮಾರೀಚನ ಬಳಿಗೆ ಹೋದುದು

ಶೂರ್ಪಣಖಿಯ ರೋಮಾಂಚಕರ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾವಣನು ಮಂತ್ರಿಗಳಲ್ಲಿ ಸಲಹೆ ಪಡೆದು ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ ಅಲ್ಲಿಂದ ಹೊರಟನು. ॥1॥ ಅವನು ಮೊದಲಿಗೆ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ಸೀತಾಪಹರಣ ಕಾರ್ಯದ ಕುರಿತು ವಿಚಾರ ಮಾಡಿದನು. ಮತ್ತೆ ಅದರ ಗುಣ-ದೋಷಗಳನ್ನು ಯಥಾವತ್ತಾಗಿ ವಿಮರ್ಶಿಸಿ ಬಲಾಬಲಗಳನ್ನು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದನು. ಕೊನೆಗೆ ಈ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಲೇಬೇಕು ಎಂದು ಗಟ್ಟಿಮಾಡಿದನು. ಈ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಅವನ ಬುದ್ಧಿ ನೆಟ್ಟುಹೋದಾಗ ಅವನು ರಮಣೀಯ ರಥಶಾಲೆಗೆ ಹೋದನು. ॥2-3॥ ಅಡಗಿಕೊಂಡೇ ರಥಶಾಲೆಗೆ ಹೋಗಿ ರಾಕ್ಷಸರಾಜ ರಾವಣನು ‘ನನ್ನ ರಥವನ್ನು ಹೂಡಿ ಸಿದ್ಧಗೊಳಿಸು’ ಎಂದು ಸಾರಥಿಗೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದನು. ॥4॥

ಸಾರಥಿಯು ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಕಾರ್ಯಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಕುಶಲನಾಗಿದ್ದನು. ರಾವಣನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಡೆದು ಅವನು ಒಂದೇ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಅವನ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಅನುಕೂಲವಾದ ರಥವನ್ನು ಸಿದ್ಧಗೊಳಿಸಿದನು. ॥5॥ ಆ ಸುವರ್ಣಮಯ ರಥವು ಇಚ್ಛಾನುಸಾರ ಸಂಚರಿಸುವುದಾಗಿತ್ತು. ಅದನ್ನು ರತ್ನಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಅದಕ್ಕೆ ಚಿನ್ನದ ಒಡವೆಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಪಿಶಾಚಿಗಳಂತೆ ಮುಖವುಳ್ಳ ಕತ್ತೆಗಳನ್ನು ಹೂಡಲಾಗಿತ್ತು. ರಾವಣನು ಆ ರಥಾರೂಢನಾಗಿ ಹೊರಟನು. ॥6॥ ಆ ರಥವು ಮೇಘಗರ್ಜನೆಯಂತೆ ಶಬ್ದವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾ ಹೋಗುತ್ತಿತ್ತು. ಅದರ ಮೂಲಕ ಆ ಕುಬೇರನ ತಮ್ಮನಾದ ಶ್ರೀಮಾನ್ ರಾಕ್ಷಸರಾಜ ರಾವಣನು ಸಮುದ್ರ ತೀರಕ್ಕೆ ಬಂದನು. ॥7॥

ಆಗ ಅವನಿಗೆ ಬಿಳಿಯ ಚಾಮರ ಬೀಸುತ್ತಿದ್ದರು. ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಶ್ವೇತಚ್ಛತ್ರವಿತ್ತು. ಅವನ ಅಂಗಕಾಂತಿಯು ಸ್ನಿಗ್ಧ ವೈಡೂರ್ಯಮಣಿಯಂತೆ ನೀಲಿ ಅಥವಾ ಕಪ್ಪಾಗಿತ್ತು. ಅವನು ಪುಟಕ್ಕಿಟ್ಟ ಚಿನ್ನದ ಆಭೂಷಣಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತನಾಗಿದ್ದನು. ಅವನಿಗೆ ಹತ್ತು ತಲೆ, ಇಪ್ಪತ್ತು ತೋಳುಗಳಿದ್ದವು. ಅವನ ವಸ್ತ್ರಾಭೂಣಾದಿಗಳು ಇತರ ಉಪಕರಣಗಳೂ ನೋಡಲು ಯೋಗ್ಯವಾಗಿದ್ದವು. ದೇವತೆಗಳ ಶತ್ರು ಮತ್ತು ಮುನೀಶ್ವರರ ಹತ್ಯೆಮಾಡುವವನೂ ಆದ ನಿಶಾಚರನು ಹತ್ತು ಶಿಖರವುಳ್ಳ ಪರ್ವತದಂತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿದ್ದನು. ॥8-9॥

ಇಚ್ಛಾನುಸಾರವಾಗಿ ಸಾಗುವ ಆ ರಥದಲ್ಲಿ ಆರೂಢನಾಗಿ ರಾವಣನು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಬೆಳ್ವಕ್ಕಿಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮಿಂಚಿನ ಸಮೂಹವುಳ್ಳ ಮೇಘದೋಪಾದಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ॥10॥ ಪರಾಕ್ರಮಿ ರಾವಣನು ಪರ್ವತಯುಕ್ತ ಸಮುದ್ರ ತೀರಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಅದರ ಶೋಭೆಯನ್ನು ನೋಡತೊಡಗಿದನು. ಸಾಗರದ ಆ ತಟವು ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಹೂವು-ಹಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಸಾವಿರಾರು ವೃಕ್ಷಗಳಿಂದ ವ್ಯಾಪಿಸಿತ್ತು. ಎಲ್ಲೆಡೆ ಮಂಗಳಕರ ಶೀತಲ ಜಲತುಂಬಿದ ಪುಷ್ಕರಣಿಗಳು ಹಾಗೂ ವೇದಿಕೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ವಿಶಾಲ ಆಶ್ರಮಗಳು ಆ ಸಿಂಧುತೀರದ ಶೋಭೆ ಹೆಚ್ಚಿಸಿದ್ದವು. ॥11-12॥

ಕೆಲವೆಡೆ ಬಾಳೆವನಗಳು ಮತ್ತು ಕೆಲವೆಡೆ ತೆಂಗಿನ ತೋಟಗಳು ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಸಾಲ, ತಾಲ, ತಮಾಲ ಹಾಗೂ ಸುಂದರ ಹೂವುಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಇತರ ವೃಕ್ಷಗಳೂ ಆ ತೀರವನ್ನು ಅಲಂಕೃತವಾಗಿಸಿದ್ದವು. ॥13॥ ನಿಯಮಿತ ಆಹಾರ ಸೇವಿಸುವ ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ಮಹರ್ಷಿಗಳಿಂದ, ನಾಗಗಳಿಂದ ಸುಪರ್ಣ (ಗರುಡ)ಗಳಿಂದ, ಗಂಧರ್ವರಿಂದ ಸಾವಿರಾರು ಕಿನ್ನರರಿಂದ ಆ ಸ್ಥಾನವು ಬಹಳ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ॥14॥ ಕಾಮವಿಜಯೀ ಸಿದ್ಧರಿಂದ, ಚಾರಣರಿಂದ, ಬ್ರಹ್ಮಪುತ್ರರಿಂದ, ವಾನಪ್ರಸ್ಥರಿಂದ, ಮಾಷಗೋತ್ರೋತ್ಪನ್ನ ಮುನಿಗಳಿಂದ, ವಾಲಖಿಲ್ಯ ಮಹಾತ್ಮರಿಂದ, ಕೇವಲ ಸೂರ್ಯಕಿರಣಗಳನ್ನು ಪಾನಮಾಡುವ ತಪಸ್ವಿಗಳಿಂದಲೂ ಆ ಸಾಗರತೀರವು ಸುಶೋಭಿತವಾಗಿತ್ತು. ॥15॥ ದಿವ್ಯಾಭರಣಗಳನ್ನು, ಪುಷ್ಪ ಮಾಲೆಗಳನ್ನೂ ಧರಿಸಿದ, ಕ್ರೀಡಾ-ವಿಹಾರದ ವಿಧಿಯನ್ನು ಬಲ್ಲ ಸಾವಿರಾರು ದಿವ್ಯರೂಪಿಣಿಯರಾದ ಅಪ್ಸರೆಯರು ಅಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ವಿಹರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಎಷ್ಟೋ ಶೋಭಾಶಾಲಿನಿ ದೇವಾಂಗನೆಯರು ಆ ಸಿಂಧುತಟವನ್ನು ಸೇವಿಸುತ್ತಾ ಕುಳಿತಿದ್ದರು. ಅಮೃತಭೋಜೀ ದೇವತೆಗಳು ಮತ್ತು ದಾನವರ ಸಮೂಹಗಳು ಅಲ್ಲಿ ವಿಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. ॥16-17॥ ಸಾಗರದ ಆ ತೀರವು ಸಮುದ್ರದ ತೇಜದಿಂದ ಅದರ ತರಂಗ ಮಾಲೆಗಳ ಸ್ಪರ್ಶದಿಂದ ಸ್ನಿಗ್ಧ ಹಾಗೂ ಶೀತಲವಾಗಿತ್ತು. ಅಲ್ಲಿ ಹಂಸ ಕ್ರೌಂಚ, ಕಪ್ಪೆಗಳು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಇದ್ದವು ಮತ್ತು ಸಾರಸ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಅದರ ಶೋಭೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. ಆ ತಟದಲ್ಲಿ ವೈಢೂರ್ಯಮಣಿಯಂತೆ ಶ್ಯಾಮವರ್ಣದ ಪ್ರಸ್ತರಭೂಮಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿತ್ತು. ॥18॥

ಆಕಾಶಮಾರ್ಗದಿಂದ ಪ್ರಯಾಣಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಕುಬೇರನ ತಮ್ಮನಾದ ರಾವಣನು ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಅನೇಕ ಶ್ವೇತವರ್ಣದ ವಿಮಾನಗಳನ್ನು, ಗಂಧರ್ವರನ್ನು, ಅಪ್ಸರೆಯನ್ನು ನೋಡಿದನು. ಇಚ್ಛಾನುಸಾರ ಸಂಚರಿಸುವ ಆ ವಿಶಾಲ ವಿಮಾನಗಳು ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಪರಲೋಕಗಳನ್ನು ಗೆದ್ದಿರುವ ಪುಣ್ಯಾತ್ಮ ಪುರುಷರದ್ದಾಗಿದ್ದವು. ಆ ವಿಮಾನಗಳನ್ನು ಪುಷ್ಪಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಿದ್ದು, ಅವುಗಳೊಳಗೆ ಗೀತ-ವಾದ್ಯಗಳ ಧ್ವನಿ ಹೊರಹೊಮ್ಮುತ್ತಿತ್ತು. ॥19-20॥ ಮುಂದೆ ಸಾಗಿದಾಗ ಬುಡದಲ್ಲಿ ಅಂಟಿನ ರಸವಿರುವ ಸಾವಿರಾರು ಚಂದನ ವನಗಳನ್ನು ನೋಡಿದನು. ಅವು ಬಹಳ ಸುಂದರವಾಗಿದ್ದು, ತನ್ನ ಸುಗಂಧದಿಂದ ಮೂಗನ್ನು ತೃಪ್ತಿಪಡಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. ॥21॥

ಕೆಲವು ಕಡೆ ಅಗರುವಿನ ವನಗಳಿದ್ದವು. ಕೆಲವು ಕಡೆ ಉತ್ತಮ ಜಾತಿಯ ಸುಗಂಧಿತ ಫಲಗಳುಳ್ಳ ಅಂಕೋಲ ವೃಕ್ಷಗಳ ಉಪವನಗಳಿದ್ದವು. ಕೆಲವು ಕಡೆ ತಮಾಲದ ಹೂವುಗಳು ಅರಳಿದ್ದವು. ಕೆಲವು ಕಡೆ ಕಾಳುಮಣಸಿನ ಬಳ್ಳಿಗಳು ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. ಕೆಲವು ಕಡೆ ಸಮುದ್ರ ತೀರದಲ್ಲಿ ರಾಶಿ-ರಾಶಿಯಾಗಿ ಮುತ್ತುಗಳು ಬಿದ್ದಿದ್ದವು. ಕೆಲವು ಕಡೆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪರ್ವತ ಮಾಲೆಗಳು, ಕೆಲವುಕಡೆ ಹವಳದ ರಾಶಿಗಳು, ಕೆಲವು ಕಡೆ ಚಿನ್ನ-ಬೆಳ್ಳಿಯ ಶಿಖರಗಳು, ಕೆಲವುಕಡೆ ಸುಂದರ ಅದ್ಭುತ ಮತ್ತು ಸ್ವಚ್ಛ ನೀರಿನ ಝರಿಗಳು ಕಂಡುಬರುತ್ತಿದ್ದವು. ಕೆಲವು ಕಡೆ ಧನ-ಧಾನ್ಯಸಂಪನ್ನ, ಸ್ತ್ರೀರತ್ನಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ, ಆನೆ, ಕುದುರೆ, ರಥಗಳಿಂದ ವ್ಯಾಪ್ತವಾದ ನಗರಗಳು ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದವು. ಇವೆಲ್ಲವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ ರಾವಣನು ಮುಂದರಿದನು. ॥22-25॥ ಅವನು ಪುನಃ ಸ್ವರ್ಗದಂತೆ ಮನೋಹರ, ಎಲ್ಲೆಡೆ ಸಮತಟ್ಟಾದ, ಸ್ನಿಗ್ಧವಾದ ಒಂದು ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ನೋಡಿದನು ಅಲ್ಲಿ ವಾಯು ಮಂದ-ಮಂದವಾಗಿ ಬೀಸುತ್ತಿತ್ತು, ಅದರ ಸ್ಪರ್ಶ ಕೋಮಲವಾಗಿತ್ತು. ॥26॥

ಅಲ್ಲಿ ಸಾಗರ ತೀರದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಆಲದ ಮರವನ್ನು ನೋಡಿದನು, ಅದು ತನ್ನ ನೆರಳಿನಿಂದ ಮೇಚ್ಛಾಯೆಯಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು. ಅದರ ಕೆಳಗೆ ಸುತ್ತಲೂ ಮುನಿಗಳು ನಿವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಅದರ ರೆಂಬೆಗಳು ಸುತ್ತಲೂ ನೂರು ಯೋಜನ ಹರಡಿದ್ದವು. ॥27॥ ಹಿಂದೊಮ್ಮೆ ಮಹಾಬಲಿ ಗರುಡನು ಒಂದು ವಿಶಾಲಕಾಯ ಆನೆ ಮತ್ತು ಆಮೆಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ಬಂದು ಇದೇ ಮರದ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತಿದ್ದನು. ॥28॥ ಪಕ್ಷಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮಹಾಬಲಿ ಗರುಡನು ಅಸಂಖ್ಯ ಎಲೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಆ ಕೊಂಬೆಯನ್ನು ತನ್ನ ಭಾರದಿಂದ ಮುರಿದುಹಾಕಿದ್ದನು. ॥29॥

ಆ ರೆಂಬೆಯ ಕೆಳಗೆ ಅನೇಕ ವೈಖಾನಸರು, ವಾಷ, ವಾಲಖಿಲ್ಯ, ಮರೀಚಿಪರು (ಸೂರ್ಯಕಿರಣಗಳನ್ನು ಕುಡಿಯುವಂತಹ), ಬ್ರಹ್ಮಪುತರು ಮತ್ತು ಧೂಮ್ರಪಾನೀ ಮಹರ್ಷಿಗಳು ಒಟ್ಟಿಗೆ ಇರುತ್ತಿದ್ದರು. ॥30॥ ಅದರ ಮೇಲೆ ದಯೆ ಬಂದು ಅವರ ಜೀವನದ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಪಕ್ಷಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ಗರುಡನು ಆ ನೂರು ಯೋಜನ ಉದ್ದವಾದ ತುಂಡಾದ ರೆಂಬೆಯನ್ನು ಮತ್ತು ಆ ಎರಡು ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ವೇಗವಾಗಿ ಒಂದೇ ಕಾಲಿನಿಂದ ಹಿಡಿದು ಕೊಂಡು, ಆಕಾಶದಲ್ಲೇ ಆ ಆನೆ ಮತ್ತು ಆಮೆಗಳ ಮಾಂಸವನ್ನು ತಿಂದು ಎಸೆದಿರುವ ಆ ಕೊಂಬೆಯಿಂದ ನಿಷಾದ ದೇಶದ ಸಂಹಾರ ಮಾಡಿಬಿಟ್ಟನು. ಆಗ ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿದ ಮಹಾ ಮುನಿಗಳನ್ನು ಮೃತ್ಯುವಿನಿಂದ ಕಾಪಾಡಿದ್ದರಿಂದ ಗರುಡನಿಗೆ ಅನುಪಮ ಹರ್ಷಪ್ರಾಪ್ತವಾಯಿತು. ॥31-33॥ ಆ ಮಹಾ ಹರ್ಷದಿಂದ ಬುದ್ಧಿವಂತ ಗರುಡನ ಪರಾಕ್ರಮ ಇಮ್ಮಡಿಯಾಯಿತು ಹಾಗೂ ಅವನು ಅಮೃತವನ್ನು ತರಲಿಕ್ಕಾಗಿ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದನು. ॥34॥ ಅನಂತರ ಇಂದ್ರಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಅವನು ಇಂದ್ರಭವನದ ಕಬ್ಬಿಣದ ಸರಪಳಿಗಳಿಂದ ಮಾಡಿದ ಜಾಲರಿಗಳನ್ನು ತುಂಡರಿಸಿ, ರತ್ನನಿರ್ಮಿತ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಭವನವನ್ನು ನಷ್ಟ-ಭ್ರಷ್ಟಮಾಡಿ ಅಲ್ಲಿ ಅಡಗಿಸಿಟ್ಟಿದ್ದ ಅಮೃತವನ್ನು ಮಹೇಂದ್ರ ಭವನದಿಂದ ಅಪಹರಿಸಿದನು. ॥35॥ ಗರುಡನಿಂದ ಮುರಿದ ರೆಂಬೆಯ ಗುರುತು ಆ ಆಲದ ಮರದಲ್ಲಿ ಆಗಲೂ ಇತ್ತು. ಸುಭದ್ರವಟ ಎಂಬ ಹೆಸರುಳ್ಳ ಆ ವೃಕ್ಷದ ಛಾಯೆಯಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಮಹರ್ಷಿಗಳು ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ರಾವಣನು ಆ ಮರವನ್ನು ನೋಡಿದನು.॥36॥ ನದಿಗಳ ಸ್ವಾಮಿ ಸಮುದ್ರದ ಇನ್ನೊಂದು ತೀರಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಅವನು ರಮಣೀಯ ವನದೊಳಗೆ ಪವಿತ್ರವಾದ, ಏಕಾಂತ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಆಶ್ರಮವನ್ನು ದರ್ಶಿಸಿದನು. ॥37॥

ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಮೃಗಚರ್ಮವನ್ನು, ತಲೆಯಲ್ಲಿ ಜಟೆಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ, ನಿಯಮಿತ ಆಹಾರ ಮಾಡುವ ಮಾರೀಚನೆಂಬ ರಾಕ್ಷಸನು ಅಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ರಾವಣನು ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗಿ ಅವನನ್ನು ಸಂಧಿಸಿದನು. ॥38॥ ರಾಕ್ಷಸ ಮಾರೀಚನು ಎಲ್ಲ ವಿಧದ ಅಲೌಕಿಕ ಕಮನೀಯ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿ ರಾಜಾ ರಾವಣನನ್ನು ವಿಧಿವಾತ್ತಾಗಿ ಆತಿಥ್ಯ ಸತ್ಕಾರ ಮಾಡಿದನು. ॥39॥ ಅನ್ನ-ನೀರಿನಿಂದ ಸ್ವತಃ ಅವನ ಪೂರ್ಣ ಸತ್ಕಾರ ಮಾಡಿ ಮಾರೀಚನು ಬಂದ ಪ್ರಯೋಜನವನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು.॥40॥ ರಾಜನೇ! ನಿನ್ನ ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ಕ್ಷೇಮ ತಾನೇ? ರಾಕ್ಷಸರಾಜನೇ! ನೀನು ಯಾವ ಕಾರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಪುನಃ ಇಷ್ಟು ಬೇಗ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿರುವೆ? ॥41॥ ಮಾರೀಚನು ಹೀಗೆ ಕೇಳಿದಾಗ ವಾಕ್ಯಕೋವಿದನಾದ ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ರಾವಣನು ಅವನಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದನು. ॥42॥

ಶ್ರೀ ವಾಲ್ಮೀಕಿವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅರಣ್ಯಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಮೂವತ್ತೈದನೆಯ ಸರ್ಗ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಯಿತು.॥35॥

ಮೂವತ್ತಾರನೆಯ ಸರ್ಗ

ರಾವಣನು ಶ್ರೀರಾಮನ ಅಪರಾಧವನ್ನು ತಿಳಿಸಿ, ಅವನ ಪತ್ನಿಯಾದ ಸೀತೆಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸಲು ಮಾರೀಚನಲ್ಲಿ ಸಹಾಯವನ್ನು ಕೋರಿದುದು

ಅಯ್ಯಾ ಮಾರೀಚನೇ! ನಾನು ಎಲ್ಲವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ ಕೇಳು. ಈಗ ನಾನು ಬಹಳ ದುಃಖಿತನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ಈ ದುಃಖದ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಆಸರೆ ಕೊಡುವವರು ನಿನಗಿಂತ ಬೇರೆ ಯಾರಿದ್ದಾರೆ? ॥1॥ ನನ್ನ ತಮ್ಮ ಖರ, ಮಹಾಬಾಹು ದೂಷಣ, ನಮ್ಮ ತಂಗೀ ಶೂರ್ಪಣಖೆ, ಮಾಂಸಭೋಜೀ ಮಹಾಬಾಹು ರಾಕ್ಷಸ ತ್ರಿಶರ, ಹಾಗೂ ಇನ್ನೂ ಅನೇಕ ಲಕ್ಷವೇಧೀ ಕುಶಲ ಶೂರವೀರ ನಿಶಾಚರರಿದ್ದ ಜನಸ್ಥಾನವನ್ನು ನೀನು ಬಲ್ಲೆ. ॥2-3॥ ಆ ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರು ನನ್ನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಅಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತಿದ್ದರು ಮತ್ತು ಆ ವಿಶಾಲ ವನದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮಾಚರಣೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಮುನಿಗಳನ್ನು ಸತಾಯಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ॥4॥

ಅಲ್ಲಿ ಖರನನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವ, ಯುದ್ಧೋತ್ಸಾಹಿಗಳಾದ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ ಭಯಂಕರ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವ ಶೂರ ರಾಕ್ಷಸರು ಇರುತ್ತಿದ್ದರು. ॥5॥ ಜನಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಇದ್ದ ಎಲ್ಲ ಬಹಾಬಲೀ ರಾಕ್ಷಸರು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಯುದ್ಧ ಸನ್ನದ್ಧರಾಗಿ ರಣರಂಗ ದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಎದುರಿಸಿದರು. ॥6॥ ಆ ಖರನೇ ಮೊದಲಾದ ರಾಕ್ಷಸರು ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಶಸ್ತ್ರಾಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಲು ಕುಶಲರಾಗಿದ್ದರು. ಆದರೆ ಯುದ್ಧಮುಖದಲ್ಲಿ ರೋಷಗೊಂಡ ರಾಮನು ಯಾವುದೇ ಕೆಟ್ಟ ಮಾತನ್ನಾಡದೆ ಬಾಣಗಳೊಂದಿಗೆ ಧನುಸ್ಸಿನ ವ್ಯಾಪಾರವನ್ನೇ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದನು. ॥7॥ ಮನುಷ್ಯನಾಗಿದ್ದು ಪಾದಚಾರಿಯಾಗಿದ್ದರೂ ಶ್ರೀರಾಮನು ತನ್ನ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿರುವ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಭಯಂಕರ ತೇಜವುಳ್ಳ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ವಿನಾಶಗೊಳಿಸಿದನು. ಅದೇ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಖರ-ದೂಷಣರನ್ನು ಕೊಂದನು. ಜೊತೆಗೆ ತ್ರಿಶಿರಾನನ್ನೂ ವಧಿಸಿ ಅವನು ದಂಡಕಾರಣ್ಯವನ್ನು ಇತರರಿಗೆ ನಿರ್ಭಯನಾಗಿಸಿದನು. ॥8-9॥ ಅವನ ಪಿತನು ಕುಪಿತನಾಗಿ ಅವನನ್ನು ಪತ್ನೀ ಸಹಿತ ಮನೆಯಿಂದ ಹೊರಹಾಕಿದನು. ಅವನ ಜೀವನ ಕ್ಷೀಣವಾಗುತ್ತಾ ಇದೆ. ಈ ಕ್ಷತ್ರಿಯಕುಲ ಕಲಂಕಿತನೇ ಆ ರಾಕ್ಷಸ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ನಾಶಮಾಡಿದನು. ॥10॥

ಅವನು ಶೀಲರಹಿತ, ಕ್ರೂರೀ, ಕರ್ಕಶ ಸ್ವಭಾವವುಳ್ಳ, ಮೂರ್ಖ, ಲೋಭಿ, ಅಜಿತೇಂದ್ರಿಯ, ಧರ್ಮತ್ಯಾಗೀ, ಅಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ಮತ್ತು ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಅಹಿತದಲ್ಲಿ ತತ್ಪರನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಯಾರು ಕೇವಲ ಬಲವನ್ನಾಶ್ರಯಿಸಿ ವೈರ ವಿರೋಧವಿಲ್ಲದ ನನ್ನ ತಂಗಿಯ ಮೂಗು-ಕಿವಿಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿದನೋ ಅದರ ಪ್ರತೀಕಾರ ಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿಯೇ ನಾನು ಅವನ ದೇವಕನ್ಯೆಯಂತೆ ಸುಂದರವಾದ ಪತ್ನಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಜನಸ್ಥಾನದಿಂದ ಬಲಾತ್ಕಾರವಾಗಿ ಕದ್ದು ತರುವೆನು. ನೀನು ಈ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಹಾಯಕನಾಗು. ॥11-13॥

ಮಹಾಬಲಿ ರಾಕ್ಷಸನೇ! ನಿನ್ನಂತಹ ಸಹಾಯಕನು ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿರುವುದರಿಂದ ಮತ್ತು ನನ್ನ ತಮ್ಮನ ಬಲದಿಂದಲೇ ನಾನು ಸಮಸ್ತ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ನನ್ನ ಸಹಾಯಕನಾಗು; ಏಕೆಂದರೆ ನೀನು ನನಗೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡಲು ಸಮರ್ಥನಾಗಿರುವೆ. ॥14-15॥

ಪರಾಕ್ರಮದಲ್ಲಿ, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ವೀರೋಚಿತ ಅಭಿಮಾನದಲ್ಲಿ ನಿನಗೆ ಸಮಾನರು ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ. ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಉಪಾಯಗಳನ್ನು ತಿಳಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಬಹಳ ಶೂರನಾಗಿರುವೆ. ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ಮಾಯೆಗಳನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸುವುದರಲ್ಲಿಯೂ ನೀನು ವಿಶೇಷ ಕುಶಲನಾಗಿರುವೆ. ॥16॥

ನಿಶಾಚರನೇ! ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನಾನು ನಿನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದಿರುವೆನು. ನನ್ನ ಸಹಾಯಕ್ಕಾಗಿ ನೀನು ಮಾಡಬೇಕಾದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಕೇಳು ॥17॥ ನೀನು ಬೆಳ್ಳಿಚುಕ್ಕಿಗಳುಳ್ಳ ಬಂಗಾರದ ಜಿಂಕೆಯ ರೂಪಧರಿಸಿ, ಶ್ರೀರಾಮನ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯು ನೋಡುವಂತೆ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಾ ಇರು. ॥18॥ ವಿಚಿತ್ರ ಮೃಗರೂಪನಾದ ನಿನ್ನನ್ನು ನೋಡಿ ಸೀತೆಯು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ತನ್ನ ಪತಿ ರಾಮನಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಲ್ಲಿ ‘ನೀವು ಅದನ್ನು ಹಿಡಿದು ತನ್ನಿ’ ಎಂದು ಹೇಳುವಳು. ॥19॥ ಅವರಿಬ್ಬರೂ ನಿನ್ನನ್ನು ಹಿಡಿಯಲು ದೂರ ಹೊರಟು ಹೋದಾಗ ನಾನು ಯಾವುದೇ ವಿಘ್ನ-ಬಾಧೆಗಳಿಂದ ಬರಿದಾದ ಆಶ್ರಮದಿಂದ ರಾಹುವು ಚಂದ್ರನ ಪ್ರಭೆಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸುವಂತೆ ಸೀತೆಯನ್ನು ಸುಖವಾಗಿ ಕದ್ದುಕೊಂಡು ಹೋಗುವೆನು. ॥20॥

ಅನಂತರ ಪತ್ನಿಯ ಅಪಹರಣವಾದ್ದರಿಂದ ರಾಮನು ಅತ್ಯಂತ ದುಃಖಿ ಮತ್ತು ದುರ್ಬಲನಾದಾಗ ನಾನು ನಿರ್ಭಯನಾಗಿ ಅವನ ಮೇಲೆ ಕೃತಾರ್ಥಚಿತ್ತದಿಂದ ಪ್ರಹಾರ ಮಾಡುವೆನು. ॥21॥ ರಾವಣನಿಂದ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ಕಥೆ ಕೇಳಿ ಮಹಾತ್ಮಾ ಮಾರೀಚನ ಗಂಟಲು ಒಣಗಿ ಗಡ-ಗಡನೆ ನಡುಗಿಹೋದನು. ॥22॥

ಅವನು ರೆಪ್ಪೆ ಮಿಟುಕಿಸದೆ ಒಣಗಿದ ತುಟಿಯನ್ನು ನಾಲಿಗೆಯಿಂದ ಸವರಿದನು. ದುಃಖದಿಂದ ಅವನು ಹೆಣದಂತಾದನು. ಅದೇ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ರಾವಣನನ್ನು ನೋಡಿದನು. ॥23॥ ಅವನಿಗೆ ಮಹಾವನದಲ್ಲಿ ಹಿಂದೆ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ಪರಾಕ್ರಮದ ಪರಿಚಯವಾಗಿತ್ತು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ಅತ್ಯಂತ ಭಯಗೊಂಡು ದುಃಖಿಯಾಗಿ, ಕೈಮುಗಿದುಕೊಂಡು ರಾವಣನಲ್ಲಿ ಯಥಾರ್ಥವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ಅವನ ಆ ಮಾತು ರಾವಣನಿಗೆ ಹಾಗೂ ತನಗೂ ಹಿತಕರವಾಗಿತ್ತು. ॥24॥

ಶ್ರೀ ವಾಲ್ಮೀಕಿವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅರಣ್ಯಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಮೂವತ್ತಾರನೆಯ ಸರ್ಗ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥36॥

ಮೂವತ್ತೇಳನೆ ಸರ್ಗ

ಮಾರೀಚನು ರಾವಣನಿಗೆ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ಗುಣ-ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ತಿಳಿಸಿ ಸೀತಾಪಹರಣವನ್ನು ತಡೆದುದು

ರಾಕ್ಷಸರಾಜ ರಾವಣನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ, ವಾಕ್ಯ ವಿಶಾರದನಾದ ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ಮಾರೀಚನು ಅವನಿಗೆ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಉತ್ತರಿಸಿದನು. ॥1॥ ರಾಜನೇ! ಸದಾ ಪ್ರಿಯವನ್ನೇ ಮಾತನಾಡುವ ಪುರುಷರು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಸುಲಭವಾಗಿ ಸಿಗುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ಅಪ್ರಿಯವಾದರೂ ಹಿತಕರವಾಗುವಂತಹ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುವವನು ಮತ್ತು ಕೇಳುವವನು ಇಬ್ಬರೂ ದುರ್ಲಭರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ॥2॥

ನೀನು ಯಾರೇ ಗೂಢಚಾರರನ್ನು ಇರಿಸುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ನಿನ್ನ ಹೃದಯವೂ ಬಹಳ ಚಂಚಲವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿಯೂ ನೀನು ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನನ್ನು ಏನೂ ತಿಳಿದಿಲ್ಲ. ಅವನು ಪರಾಕ್ರಮೋಚಿತ ಗುಣಗಳಿಂದ ಇಂದ್ರ ವರುಣರಿಗೆ ಸಮಾನವಾಗಿದ್ದಾನೆ. ॥3॥

ಅಯ್ಯಾ! ಸಮಸ್ತ ರಾಕ್ಷಸರ ಕಲ್ಯಾಣವಾಗಬೇಕೆಂದೇ ನಾನು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ. ಎಲ್ಲಾದರೂ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಅತ್ಯಂತ ಕುಪಿತನಾಗಿ ಸಮಸ್ತ ಲೋಕಗಳನ್ನು ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಶೂನ್ಯವಾಗಿಸದಿರಲಿ. ॥4॥ ನಿನ್ನಂತಹ ಸ್ವೇಚ್ಛಾಚಾರೀ, ಉಚ್ಛ್ರಂಖಲ ರಾಜನನ್ನು ಪಡೆದು ನಿನ್ನ ಮತ್ತು ರಾಕ್ಷಸರೊಂದಿಗೆ ಲಂಕೆಯು ನಾಶವಾಗದಿರಲಿ. ॥6॥ ನಿನ್ನಂತಹ ದುರಾಚಾರೀ, ಸ್ವೇಚ್ಛಾಚಾರೀ, ಪಾಪಪೂರ್ಣ ವಿಚಾರವುಳ್ಳ ಹಾಗೂ ಕೆಟ್ಟಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳ ರಾಜನು ತನ್ನ ಮತ್ತು ತನ್ನ ಸ್ವಜನರನ್ನು ಹಾಗೂ ಇಡೀ ರಾಷ್ಟ್ರವನ್ನೇ ವಿನಾಶ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ॥7॥

ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನನ್ನು ತಂದೆಯು ತ್ಯಜಿಸಲಿಲ್ಲ, ಅವನು ಧರ್ವಾಮರ್ಯಾದೆಯನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಲಿಲ್ಲ, ಅವನು ಲೋಭಿಯೂ ಅಲ್ಲ, ದೂಷಿತವಿಚಾರವುಳ್ಳವನೂ ಅಲ್ಲ ಮತ್ತು ಕ್ಷತ್ರಿಯ ಕುಲಕಲಂಕಿತನೂ ಅಲ್ಲ. ॥8॥ ಕೌಸಲ್ಯಾ ನಂದವರ್ಧನ ಶ್ರೀರಾಮನು ಧರ್ಮಸಂಬಂಧೀ ಗುಣಗಳಿಂದ ಹೀನನಾಗಿಲ್ಲ. ಅವನ ಸ್ವಭಾವವೂ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಾಣಿಯ ಕುರಿತು ತೀಕ್ಷ್ಣವಾಗಿಲ್ಲ. ಅವನು ಸದಾ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಹಿತದಲ್ಲೇ ತತ್ಪರನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ॥9॥ ಸತ್ಯವಾದಿಯಾದ ತಂದೆಯು ಕೈಕೇಯಿಯಿಂದ ವಂಚಿತರಾದರು ಎಂದು ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನು ತಿಳಿದು ‘ತಂದೆಯ ಮಾತನ್ನು ನಡೆಸಿಕೊಡುತ್ತೇನೆ, ಅವನನ್ನು ಮಿಥ್ಯಾ ಪ್ರತಿಜ್ಞನನ್ನಾಗಿಸುವುದಿಲ್ಲ’ ಎಂದು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ ಸ್ವೇಚ್ಛೆಯಿಂದಲೇ ಅರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಹೊರಟುಬಂದಿರುವನು. ॥10॥ ತಾಯಿ ಕೈಕೇಯಿ ಮತ್ತು ತಂದೆ ದಶರಥ ರಾಜನ ಪ್ರಿಯಮಾಡುವ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಅವನು ಸ್ವತಃ ರಾಜ್ಯ ಮತ್ತು ಭೋಗಗಳನ್ನು ಪರಿತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿ ದಂಡಕಾರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಆಗಮಿಸಿರುವನು. ॥11॥

ಅಯ್ಯಾ! ಶ್ರೀರಾಮನು ಕ್ರೂರಿಯಲ್ಲ, ಮೂರ್ಖ ಮತ್ತು ಅಜಿತೇಂದ್ರಿಯನೂ ಅಲ್ಲ, ಶ್ರೀರಾಮನಲ್ಲಿ ಸುಳ್ಳನ್ನು ಹೇಳುವ ದೋಷವನ್ನು ನಾನು ಎಂದೂ ನೋಡಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ವಿಪರೀತವಾಗಿ ಎಂದೂ ಮಾತನಾಡಬಾರದು. ॥12॥ ಶ್ರೀರಾಮನು ಧರ್ಮದ ಮೂರ್ತಿಮಂತ ಸ್ವರೂಪನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನು ಸಾಧು ಮತ್ತು ಸತ್ಯ ಪರಾಕ್ರಮಿಯೂ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಇಂದ್ರನು ಸಮಸ್ತ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಅಧಿಪತಿ ಇರುವಂತೆಯೇ ಶ್ರೀರಾಮನು ಇಡೀ ಜಗತ್ತಿಗೆ ರಾಜನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ॥13॥

ಅವನ ಪತ್ನಿ ವಿದೇಹಕುಮಾರೀ ಸೀತೆಯು ತನ್ನ ಪಾತಿವ್ರತ್ಯದಿಂದಲೇ ಸುರಕ್ಷಿತಳಾಗಿದ್ದಾಳೆ. ಸೂರ್ಯನ ಪ್ರಭೆಯನ್ನು ಅವನಿಂದ ಬೇರ್ಪಡಿಸದಂತೆ ಸೀತೆಯನ್ನು ರಾಮನಿಂದ ಬೇರ್ಪಡಿಸುವುದು ಅಸಂಭವವಾಗಿದೆ. ಇಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ನೀನು ಬಲಾತ್ಕಾರವಾಗಿ ಆಕೆಯನ್ನು ಹೇಗೆ ಅಪಹರಣ ಮಾಡಲು ಬಯಸುತ್ತಿರುವೆ? ॥14॥ ಶ್ರೀರಾಮನು ಪ್ರಜ್ವಲಿತ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಇದ್ದಾನೆ. ಬಾಣವೇ ಆ ಅಗ್ನಿಯ ಜ್ವಾಲೆಯಾಗಿದೆ. ಧನುಸ್ಸು ಮತ್ತು ಖಡ್ಗವೇ ಅದರ ಉರುವಲು ಆಗಿದೆ. ನೀನು ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಒಮ್ಮೆಲೇ ಆ ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಬೇಡ. ॥15॥

ಅಯ್ಯಾ! ಧನುಸ್ಸೇ ಯಾರ ತೆರೆದ ಪ್ರಕಾಶಮಾನ ಬಾಯಿಯಾಗಿದೆಯೋ, ಬಾಣವೇ ಪ್ರಭೆಯಾಗಿದೆಯೋ, ಸಿಟ್ಟಿನಿಂದ ಕೂಡಿರುವನೋ, ಧನುರ್ಬಾಣಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿ ನಿಂತಿರುವನೋ, ತೀಕ್ಷ್ಣ ಸ್ವಭಾವ ಪರಿಚಯವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಿರುವನೋ, ಶತ್ರುಗಳ ಪ್ರಾಣಾಪಹಾರದಲ್ಲಿ ಸಮರ್ಥವಾಗಿರುವನೋ ಅಂತಹ ರಾಮರೂಪೀ ಯಮನ ಬಳಿಗೆ ನೀನು ಇಲ್ಲಿ ತನ್ನ ರಾಜ್ಯಸುಖ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣಗಳ ಮೋಹವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಹೋಗಬಾರದು. ॥16-17॥ ಜನಕಕಿಶೋರೀ, ಸೀತೆಯು ಆತನ ಧರ್ಮಪತ್ನಿಯಾಗಿದ್ದಾಳೆ. ಆಕೆಯ ತೇಜ ಅಪ್ರಮೇಯವಾಗಿದೆ. ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ಧನುಸ್ಸೇ ಆಕೆಯ ಆಶ್ರಯವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ವನದಲ್ಲಿ ಆಕೆಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸುವಷ್ಟು ಶಕ್ತಿ ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ॥18॥

ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಸಿಂಹದಂತೆ ಪರಾಕ್ರಮಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನ ವಕ್ಷಸ್ಥಳವು ಸಿಂಹದಂತೆ ಉನ್ನತವಾಗಿದೆ. ಭಾಮಿನೀ ಸೀತೆಯು ಅವನಿಗೆ ಪ್ರಾಣಗಳಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಿಯ ಪತ್ನಿಯಾಗಿದ್ದಾಳೆ. ಅವಳು ಸದಾ ತನ್ನ ಪತಿಯನ್ನೇ ಅನುಸರಿಸುತ್ತಿರುವಳು.॥19॥ಮಿಥಿಲೇಶಕುಮಾರಿ ಸೀತೆಯು ಓಜಸ್ವೀ ಶ್ರೀರಾಮನ ಪ್ರಿಯಪತ್ನಿಯಾಗಿರುವಳು. ಅವಳು ಉರಿಯುವ ಬೆಂಕಿಯ ಜ್ವಾಲೆಯಂತೆ ಅಹನೀಯಳಾಗಿದ್ದಾಳೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಆ ಸುಂದರೀ ಸೀತೆಯ ಮೇಲೆ ಬಲಾತ್ಕಾರ ಮಾಡಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ॥20॥

ರಾಕ್ಷಸರಾಜನೇ! ಈ ವ್ಯರ್ಥವಾದ ಉದ್ಯೋಗ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ನಿನಗೆ ಏನು ಲಾಭವಾಗಬಹುದು? ಯಾವ ದಿನ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಮೇಲೆ ಶ್ರೀರಾಮನ ದೃಷ್ಟಿ ಬೀಳುವುದೋ, ಅದೇ ದಿನ ನಿನ್ನ ಜೀವನದ ಕೊನೆ ಎಂದು ತಿಳಿ. ॥21॥ ನೀನು ತನ್ನ ಜೀವನದ, ಸುಖದ ಮತ್ತು ಪರಮ ದುರ್ಲಭ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಚಿರಕಾಲ ಅನುಭವಿಸಲು ಬಯಸುವೆಯಾದರೆ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಅಪರಾಧ ಮಾಡಬೇಡ. ॥22॥

ನೀನು ವಿಭಿಷಣಾದಿ ಎಲ್ಲ ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ಮಂತ್ರಿಗಳಿಂದ ಸಲಹೆ ಪಡೆದು ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ನಿಶ್ಚಯಿಸು. ತನ್ನ ಮತ್ತು ಶ್ರೀರಾಮನ ಗುಣ-ದೋಷಗಳ ಬಲಾಬಲ ಕುರಿತು ವಿಚಾರ ಮಾಡಿ, ತನ್ನ ಮತ್ತು ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೋ. ಮತ್ತೆ ಏನು ಮಾಡುವುದರಿಂದ ನಿನ್ನ ಹಿತವಾಗುವುದೋ ಇದನ್ನು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ ಉಚಿತವೆನಿಸುವುದನ್ನೇ ನೀನು ಮಾಡಬೇಕು. ॥23-24॥ ನಿಶಾಚರರಾಜನೇ! ಕೋಸಲ ರಾಜಕುಮಾರ ಶ್ರೀರಾಮ ಚಂದ್ರನೊಂದಿಗೆ ನೀನು ಯುದ್ಧಮಾಡುವುದು ಉಚಿತವಲ್ಲ ಎಂದು ನಾನು ತಿಳಿಯುತ್ತೇನೆ. ಈಗ ಪುನಃ ನನ್ನದೊಂದು ಮಾತನ್ನು ಕೇಳು, ಇದು ನಿನಗಾಗಿ ಬಹಳ ಉತ್ತಮ ಮತ್ತು ಉಪಯುಕ್ತವಾದೀತು. ॥25॥

ಶ್ರೀ ವಾಲ್ಮೀಕಿವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅರಣ್ಯಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಮೂವತ್ತೇಳನೆಯು ಸರ್ಗ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಯಿತು.॥37॥

ಮೂವತ್ತೆಂಟನೆಯ ಸರ್ಗ

ಶ್ರೀರಾಮನ ಶಕ್ತಿಯ ವಿಷಯವಾಗಿ ಮಾರೀಚನು ತನ್ನ ಅನುಭವವನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಾ ರಾಮನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಅಪರಾಧವನ್ನೆಸಗದಿರುವಂತೆ ರಾವಣನಿಗೆ ಹೇಳಿದುದು

ಹಿಂದೊಮ್ಮೆ ನಾನು ನನ್ನ ಪರಾಕ್ರಮಕ್ಕೆ ಅಧೀನನಾಗಿ ಪರ್ವತದಂತಹ ಶರೀರವನ್ನು ಧರಿಸಿಕೊಂಡು ಈ ಪಥ್ವಿಯ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡುತ್ತಿದೆ. ಆಗ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸಾವಿರ ಆನೆಗಳ ಬಲವಿತ್ತು. ॥1॥ ನೀಲಮೇಘದಂತೆ ತನ್ನ ಶರೀರ ಕಪ್ಪಾಗಿತ್ತು. ನಾನು ಕಿವಿಗಳಲ್ಲಿ ಅಚ್ಚ ಚಿನ್ನದ ಕುಂಡಲಗಳನ್ನು, ತಲೆಯಲ್ಲಿ ಕಿರೀಟವನ್ನು, ಕೈಯಲ್ಲಿ ಪರಿಘವನ್ನು, ಧರಿಸಿದ್ದೆ, ನಾನು ಋಷಿಗಳ ಮಾಂಸವನ್ನು ತಿನ್ನುತ್ತಾ ಜಗತ್ತನ್ನೇ ಭಯಗೊಳಿಸುತ್ತಾ ದಂಡಕಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದೆ. ॥2॥

ಆ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ಮಹಾತ್ಮಾ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರಿಗೆ ನನ್ನಿಂದ ಬಹಳ ಭಯ ಉಂಟಾಗಿತ್ತು. ಅವರು ಸ್ವತಃ ದಶರಥ ರಾಜನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಅವನಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದರು. ॥3॥

ನರೇಶ್ವರನೇ! ನನಗೆ ಮಾರೀಚನೆಂಬ ರಾಕ್ಷಸನಿಂದ ಘೋರ ಭಯ ಉಂಟಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ರಾಮನು ನನ್ನ ಜೊತೆಗೆ ಬರಲಿ ಹಾಗೂ ಪರ್ವದಿನದಲ್ಲಿ ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತನಾಗಿ ನನ್ನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲಿ. ॥4॥ ಮುನಿಯು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ದಶರಥನು ಮಹಾಭಾಗ ಮಹಾಮುನಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ಇಂತೆಂದರು. ॥5॥

ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠರೇ! ರಘುಕುಲನಂದನ ರಾಮನ ವಯಸ್ಸು ಈಗ ಹನ್ನೆರಡು ವರ್ಷಗಳಿಗಿಂತ ಕಡಿಮೆಯೇ ಇದೆ. ಇವನಿಗೆ ಶಸ್ತ್ರಾಸ್ತ್ರಗಳ ಪ್ರಯೋಗವೂ ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿದಿಲ್ಲ. ನೀವು ಬಯಸಿದರೆ ನಿಮ್ಮೊಂದಿಗೆ ನನ್ನ ಸೈನ್ಯ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬರುವುದು, ನಾನೇ ಸ್ವತಃ ಚತುರಂಗಿಣಿ ಸೈನ್ಯದೊಂದಿಗೆ ಬಂದು ನಿಮ್ಮಿಚ್ಛೆಗನುಸಾರ ಆ ಶತ್ರುರೂಪೀ ನಿಶಾಚರನನ್ನು ವಧಿಸುವೆನು. ॥6-7॥ ರಾಜನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಮುನಿಯು ಅವನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದರು - ‘ಆ ರಾಕ್ಷಸನಿಗಾಗಿ ಶ್ರೀರಾಮನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಯಾರ ಶಕ್ತಿಯೂ ಸಾಕಾಗದು. ॥8॥ ರಾಜನೇ! ನೀನು ಸಮರಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ಸಮರ್ಥನಿದ್ದೀಯೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂದೇಹವೇ ಇಲ್ಲ. ನೀನು ಮಾಡಿದ ಮಹತ್ಕಾರ್ಯವು ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ॥9॥

ಪರಂತಪ ನರೇಶನೇ! ನಿನ್ನ ಬಳಿ ಇರುವ ವಿಶಾಲ ಸೈನ್ಯವು ನೀನು ಇಚ್ಛಿಸಿದರೆ ಇಲ್ಲೇ ಇರಲಿ, ನೀನೂ ಇಲ್ಲೇ ಇರು. ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ಶ್ರೀರಾಮನು ಬಾಲಕನಾಗಿದ್ದರೂ ಆ ರಾಕ್ಷಸನ ದಮನಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಸಮರ್ಥನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನಾನು ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನೇ ಜೊತೆಗೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗುವೆನು. ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ. ॥10-11॥

ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಸಹಿತ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಜೊತೆಗೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಮಹಾಮುನಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ಬಹಳ ಆನಂದವಾಗಿ ತಮ್ಮ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಅವರು ಯಜ್ಞಕ್ಕಾಗಿ ದೀಕ್ಷಾಬದ್ಧರಾದರು. ಶ್ರೀರಾಮನು ತನ್ನ ಅದ್ಭುತ ಧನುಷ್ಟಂಕಾರ ಮಾಡುತ್ತಾ ಅವರ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಬಳಿಯಲ್ಲೇ ನಿಂತುಕೊಂಡನು. ॥13॥ ಆಗ ಶ್ರೀರಾಮನು ಇನ್ನೂ ತರುಣನಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಅವನು ಓರ್ವ ಶೋಭಾಶಾಲೀ ಬಾಲಕನಂತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿದ್ದನು. ಶ್ಯಾಮಲಾಂಗನಾದ ಅವನ ಕಣ್ಣುಗಳು ವಿಶಾಲವಾಗಿ ಸುಂದರವಾಗಿದ್ದವು. ಅವನು ಒಂದು ವಸ್ತ್ರ ಧರಿಸಿದ್ದು, ಕೈಯಲ್ಲಿ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು, ಸುಂದರ ಶಿಖೆ ಮತ್ತು ಚಿನ್ನದ ಹಾರದಿಂದ ಸುಶೋಭಿತನಾಗಿದ್ದನು. ॥14॥ ಆಗ ತನ್ನ ಉದ್ದೀಪ್ತ ತೇಜದಿಂದ ದಂಡಕಾರಣ್ಯದ ಶೋಭೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಾ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಆಗಲೇ ಉದಿಸಿದ ಬಾಲಚಂದ್ರನಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದನು. ॥15॥ ಇತ್ತ ನಾನೂ ಕೂಡ ಮೇದಂತೆ ಕಪ್ಪಾದ ಶರೀರದಿಂದ ದರ್ಪದೊಂದಿಗೆ ಆಶ್ರಮದೊಳಗೆ ನುಗ್ಗಿದೆ. ನನ್ನ ಕಿವಿಗಳಲ್ಲಿ ಕಾದ ಚಿನ್ನದ ಕುಂಡಲಗಳು ಓಲಾಡುತ್ತಿದ್ದವು. ನಾನು ಬಲವಂತನಾಗಿಯೇ ಇದ್ದೆ, ‘ದೇವತೆಗಳೂ ನನ್ನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲಾರರು’ ಎಂಬ ವರವೂ ನನಗೆ ದೊರಕಿತ್ತು. ॥16॥ ಒಳಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಲೇ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ದೃಷ್ಟಿ ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಬಿತ್ತು. ನನ್ನನ್ನು ನೋಡುತ್ತಲೇ ಅವನು ಕೂಡಲೇ ಧನುಸ್ಸನ್ನೆತ್ತಿ ಯಾವ ಗಾಬರಿಪಡದೆ ಧನುಸ್ಸಿಗೆ ಹೆದೆಯೇರಿಸಿದನು. ॥17॥

ನಾನು ಮೋಹವಶ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನನ್ನು ಇವನು ಬಾಲಕನೆಂದು ತಿಳಿದು, ಅವನನ್ನು ನಿಂದಿಸುತ್ತಾ ಅತಿವೇಗದಿಂದ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರ ಯಜ್ಞವೇದಿಯ ಕಡೆಗೆ ಧಾವಿಸಿದೆ. ॥18॥ ಅಷ್ಟರಲ್ಲಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ಶತ್ರುವನ್ನು ಸಂಹರಿಸುವಂತಹ ಒಂದು ಬಾಣವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದನು. ಆದರೆ ಆ ಬಾಣದಿಂದ ನಾನು ಸಾಯದೆ ನೂರು ಯೋಜನ ದೂರ ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಬಂದು ಬಿದ್ದೆನು. ॥19॥

ಅಯ್ಯಾ! ವೀರ ರಾಮಚಂದ್ರನು ಆಗ ನನ್ನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಬಯಸುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ನನ್ನ ಪ್ರಾಣ ಉಳಿಯಿತು. ಅವನ ಬಾಣದ ವೇಗದಿಂದ ನಾನು ಭ್ರಾಂತಚಿತ್ತನಾಗಿ ದೂರಕ್ಕೆ ಎಸೆಯಲ್ಪಟ್ಟು ಸಮುದ್ರದ ಆಳವಾದ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದೆ. ಅಯ್ಯಾ! ಮತ್ತೆ ದೀರ್ಘಕಾಲದ ಬಳಿಕ ನಾನು ಎಚ್ಚರಗೊಂಡು ಲಂಕೆಗೆ ಬಂದೆ. ॥20-21॥ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಆಗ ಸಾವಿನಿಂದ ಬದುಕಿದೆ. ಆಯಾಸವಿಲ್ಲದೆ ಕರ್ಮಮಾಡುವ ಶ್ರೀರಾಮನು ಆಗ ಬಾಲಕನಾಗಿದ್ದನು ಹಾಗೂ ಅಸ್ತ್ರ ಪ್ರಯೋಗದ ಅಭ್ಯಾಸವು ಪೂರ್ಣವಾಗದಿದ್ದರೂ ಅವನು ನನ್ನ ಜೊತೆಗೆ ಬಂದಿರುವ ಸಹಾಯಕರೆಲ್ಲರನ್ನು ಕೊಂದು ಕಳೆದನು. ॥22॥ ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನಾನು ತಡೆದರೂ ನೀನು ಶ್ರೀರಾಮನೊಂದಿಗೆ ವಿರೋಧ ಮಾಡಿದರೆ ಬೇಗನೇ ಘೋರ ಆಪತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಬೀಳುವೆ ಮತ್ತು ಕೊನೆಗೆ ನಿನ್ನ ಜೀವನವೂ ಕೊನೆಗೊಳ್ಳುವುದು. ॥23॥ ಭೋಗ ವಿಲಾಸ, ಆಟ - ವಿನೋದಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲ, ಸಾಮಾಜಿಕ ಉತ್ಸವಗಳನ್ನು ನೋಡಿ ಸಂತೋಷಪಡುವ ರಾಕ್ಷಸರಿಗಾಗಿ ನೀನು ಸಂತಾಪ ಮತ್ತು ಸಾವನ್ನು ಕರೆದುಕೊಳ್ಳುವೆ. ॥24॥ ಮಿಥಿಲೇಶಕುಮಾರಿ ಸೀತೆಗಾಗಿ, ಧನಿಕರ ಭವನಗಳಿಂದ ಹಾಗೂ ರಾಜಭವನಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ನಾನಾ ರತ್ನಗಳಿಂದ ವಿಧೂಷಿತ ಲಂಕೆಯ ವಿನಾಶವನ್ನು ನೀನು ಕಣ್ಣಾರೆ ನೋಡುವೆ. ॥25॥ ಆಚಾರ-ವಿಚಾರದಿಂದ ಶುದ್ಧರಾದ, ಪಾಪ, ಅಪರಾಧಮಾಡದ ಜನರೂ ಕೂಡ ಪಾಪಿಗಳ ಸಂಪರ್ಕಕ್ಕೆ ಒಳಗಾದರೆ ಬೇರೆಯವರ ಪಾಪದಿಂದ ನಾಶವಾಗುತ್ತಾರೆ. ಸರ್ಪಗಳಿರುವ ಸರೋವರದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ಮೀನುಗಳೂ ಆ ಸರ್ಪದೊಂದಿಗೆ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಡುತ್ತವೆ. ॥26॥ ದಿವ್ಯ ಚಂದನದಿಂದ ಚರ್ಚಿತವಾದ ಶರೀರದಿಂದ ಕೂಡಿದ, ದಿವ್ಯಾಭರಣಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತರಾದ ರಾಕ್ಷಸರು ನಿನ್ನ ಅಪರಾಧದಿಂದ ಸತ್ತುಹೋಗಿ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಬೀಳುವುದನ್ನು ನೀನು ನೋಡುವೆ. ॥27॥ ಎಷ್ಟೋ ನಿಶಾಚರರ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಅಪಹರಣವಾಗಿರುವುದನ್ನೂ, ಕೆಲವರ ಪತ್ನಿಯರು ಜೊತೆಯಲ್ಲಿದ್ದರೂ ಅವರು ಯುದ್ಧದಿಂದ ಬದುಕುಳಿದು ಅಸಹಾಯಕ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಹತ್ತು ದಿಕ್ಕುಗಳಿಗೂ ಓಡಿ ಹೋಗುವುದನ್ನೂ ನೀನು ನೋಡುವೆ. ॥28॥ ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ಬಾಣಗಳ ಬಲೆಯೇ ಹರಡಿಕೊಂಡಿದೆ, ಅದು ಬೆಂಕಿಯ ಜ್ವಾಲೆಗಳಿಂದ ಆವರಿಸಿಕೊಂಡು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಮನೆಯು ಸುಟ್ಟು ಬೂದಿಯಾಗಿರುವುದನ್ನು ನೀನು ಕಣ್ಣಾರೆ ನೋಡುವೆ. ॥29॥ ರಾಜನೇ! ಪರಸ್ತ್ರೀಯ ಸಂಸರ್ಗದಂತಹ ಮಹಾಪಾಪ ಬೇರೊಂದಿಲ್ಲ. ನಿನ್ನ ಅಂತಃಪುರದಲ್ಲಿ ಸಾವಿರಾರು ಯುವತಿ, ಸ್ತ್ರೀಯರು ಇದ್ದಾರೆ, ಆ ತನ್ನ ಸ್ತ್ರೀಯರಲ್ಲೇ ಅನುರಾಗವಿಡು. ತನ್ನ ಕುಲವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸು, ರಾಕ್ಷಸರ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಕಾಪಾಡು. ತನ್ನ ಮಾನ, ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ, ಗೌರವ, ಉನ್ನತಿ, ರಾಜ್ಯ ಮತ್ತು ಪ್ರಿಯ ಜೀವನವನ್ನು ನಾಶವಾಗದಂತೆ ನೋಡು. ॥30-31॥ ನೀನು ನಿನ್ನ ಸುಂದರ ಪತ್ನಿಯರ ಮತ್ತು ಮಿತ್ರರ ಸುಖ ಹೆಚ್ಚುಕಾಲದವರೆಗೆ ಭೋಗಿಸಲು ಬಯಸುವೆಯಾದರೆ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಅಪರಾಧ ಮಾಡಬೇಡ. ॥32॥ ನಾನು ನಿನ್ನ ಹಿತೈಷಿ ಸುಹೃದ್ ಆಗಿದ್ದೇನೆ. ನಾನು ಪದೇ ಪದೇ ತಡೆಯುತ್ತಿದ್ದರೂ ನೀನು ಹಟದಿಂದ ಸೀತೆಯ ಅಪಹರಣ ಮಾಡಿದರೆ ನಿನ್ನ ಎಲ್ಲ ಸೈನ್ಯನಾಶವಾಗಿ ಹೋದೀತು ಮತ್ತು ನೀನು ಶ್ರೀರಾಮನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ತನ್ನ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡು ಬಂಧು-ಬಾಂಧವರೊಂದಿಗೆ ಯಮಲೋಕಕ್ಕೆ ಪ್ರಯಾಣಮಾಡುವೆ. ॥33॥

ಶ್ರೀ ವಾಲ್ಮೀಕಿವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅರಣ್ಯಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಮುವತ್ತೆಂಟನೆಯ ಸರ್ಗ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥38॥

ಮೂವತ್ತೊಂಭತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ

ಮಾರೀಚನು ರಾವಣನಿಗೆ ಪುನಃ ಸಮಜಾಯಿಸಿದುದು

ಈ ಪ್ರಕಾರ ಆಗ ನಾನು ಹೇಗೋ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ಕೈಯಿಂದ ಬದುಕುಳಿದೆ. ಅನಂತರದ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಘಟನೆಗಳನ್ನು ನೀನು ಕೇಳು. ॥1॥ ಶ್ರೀರಾಮನು ನನ್ನ ಅಂತಹ ದುರ್ದೆಶೆ ಮಾಡಿದ್ದರೂ ನಾನು ಧೈರ್ಯಗೆಡಲಿಲ್ಲ. ಒಂದುದಿನ ಮೃಗರೂಪಧಾರೀ ರಾಕ್ಷಸರಿಬ್ಬರೊಡನೆ ನಾನೂ ಮೃಗರೂಪಧರಿಸಿ ದಂಡಕಾರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಹೋದೆ. ॥2॥

ನಾನು ಮಹಾಬಲಶಾಲಿ ಆಗಿಯೇ ಇದ್ದೆ, ನನ್ನ ನಾಲಿಗೆ ಬೆಂಕಿಯಂತೆ ಉರಿಯುತ್ತಿತ್ತು. ಕೊರೆದಾಡಿಗಳು ದೊಡ್ಡದಾಗಿದ್ದು, ಕೊಂಬುಗಳು ತಿಕ್ಷಣವಾಗಿದ್ದವು. ಮಹಾಮೃಗ ರೂಪದಿಂದ ಮಾಂಸವನ್ನು ತಿನ್ನುತ್ತಾ ದಂಡಕಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದೆ. ॥3॥ ರಾವಣ! ನಾನು ಭಯಂಕರ ರೂಪ ಧರಿಸಿಕೊಂಡು ಅಗ್ನಿಶಾಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಜಲಾಶಯಗಳ ಸೋಪಾನಗಳಲ್ಲಿ, ದೇವ ವೃಕ್ಷಗಳ ಕೆಳಗೆ ಕುಳಿತಿರುವ ತಪಸ್ವಿಗಳನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸುತ್ತಾ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದೆ. ॥4॥ ದಂಡಕಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮಾನುಷ್ಠಾನದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವ ತಪಸ್ವಿಗಳನ್ನು ಕೊಂದು ಅವರ ರಕ್ತವನ್ನು ಕುಡಿಯುತ್ತಾ ಮಾಂಸವನ್ನು ತಿನ್ನುವುದೇ ನನ್ನ ಕೆಲಸವಾಗಿತ್ತು. ॥5॥

ಕ್ರೂರ ಸ್ವಭಾವದ ನಾನು ಋಷಿಗಳ ಮಾಂಸವನ್ನು ತಿನ್ನುತ್ತಾ, ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಹೆದರಿಸುತ್ತಾ ರಕ್ತಪಾನ ಮಾಡಿ ಉನ್ಮತ್ತವಾಗಿ ದಂಡಕಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸತೊಡಗಿದೆ. ॥6॥ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಆಗ ದಂಡಕಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಾ ಧರ್ಮವನ್ನು ಕಲಂಕಿತಗೊಳಿಸುವ ಮಾರೀಚನಾದ ನಾನು ತಪಸ್ವೀ ಧರ್ಮವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದ ಶ್ರೀರಾಮ, ವಿದೇಹನಂದಿನಿ ಸೀತೆ ಹಾಗೂ ಮಿತಾಹಾರೀ ತಪಸ್ವಿಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಹಿಡಿತದಲ್ಲಿ ತತ್ಪರನಾದ ಮಹಾರಥಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಇವರ ಬಳಿಗೆ ಹೋದೆ. ॥7-8॥ ವನಕ್ಕೆ ಬಂದಿರವ ಮಹಾಬಲಿ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ‘ಇವನೊಬ್ಬ ತಪಸ್ವಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ’ ಎಂದು ತಿಳಿದು ಅವನನ್ನು ಅವಹೇಳನ ಮಾಡುತ್ತಾ ನಾನು ಹಿಂದಿನ ವೈರವನ್ನು ಪದೇ-ಪದೇ ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾ ಅತ್ಯಂತ ಕುಪಿತನಾಗಿ ಅವನ ಕಡೆಗೆ ಓಡಿದೆ. ಆಗ ನಾನು ಮೃಗರೂಪದಂತೆ ಇದ್ದು, ಕೊಂಬುಗಳು ಚೂಪಾಗಿದ್ದವು. ಅವನ ಹಿಂದಿನ ಪ್ರಹಾರವನ್ನು ನೆನೆದು ನಾನು ಅವನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಬೇಕೆಂದು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದೆ. ನನ್ನ ಬುದ್ಧಿಯು ಶುದ್ಧವಿಲ್ಲದ್ದರಿಂದ ನಾನು ಅವನ ಶಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಮರೆತುಹೋಗಿದ್ದೆ. ॥9-10॥ ನಾವು ಮೂವರು ಬರುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ತನ್ನ ಧನುಸ್ಸನ್ನೆಳೆದು ಗರುಡ ಮತ್ತು ವಾಯುವಿನಂತೆ ಶೀಘ್ರಗಾಮಿ ಹಾಗೂ ಶತ್ರುವಿನ ಪ್ರಾಣಹರಣ ಮಾಡುವಂತಹ, ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ ಮೂರು ಬಾಣಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟನು. ॥11॥

ಬಾಗಿದ ಗಂಟುಳ್ಳ ಆ ಮೂರು ಬಾಣಗಳು ವಜ್ರದಂತೆ ದುಸ್ಸಹ, ಅತ್ಯಂತ ಭಯಂಕರ ಹಾಗೂ ರಕ್ತವನ್ನು ಕುಡಿಯುವಂತಹವಾಗಿದ್ದವು. ಅವು ಒಟ್ಟಿಗೆ ನಮ್ಮ ಕಡೆಗೆ ಬಂದವು. ॥12॥ ನಾನಾದರೋ ಶ್ರೀರಾಮನ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ತಿಳಿದಿದ್ದೆ ಮತ್ತು ಹಿಂದೊಮ್ಮೆ ಅವನ ಭಯವನ್ನು ಎದುರಿಸಿದ್ದೆ. ಶಠತೆಯಿಂದ ನೆಗೆದು ಓಡಿ ಹೋದೆ. ಓಡಿದ್ದರಿಂದ ನಾನೇನೋ ಬದುಕಿದೆ ಆದರೆ ನನ್ನ ಜೊತೆಗಿನ ಆ ರಾಕ್ಷಸರು ಸತ್ತು ಹೋದರು. ॥13॥

ಈ ಸಲ ಶ್ರೀರಾಮನ ಬಾಣದಿಂದ ಹೇಗೋ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದಿ ನನಗೆ ಹೊಸ ಜೀವನ ದೊರೆಯಿತು. ಅಂದಿನಿಂದ ಸಂನ್ಯಾಸ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಎಲ್ಲ ದುಷ್ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ, ಸ್ಥಿರಚಿತ್ತದಿಂದ ಯೋಗಾಭ್ಯಾಸದಲ್ಲಿ ತತ್ಪರನಾಗಿ ತಪಸ್ಸಿಗೆ ತೊಡಗಿರುವೆ. ॥14॥ ಈಗ ನನಗೆ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ವೃಕ್ಷದಲ್ಲಿ ನಾರುಮಡಿ, ಮೃಗಚರ್ಮ, ಮತ್ತು ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಧರಿಸಿದ ಶ್ರೀರಾಮನೇ ಕಂಡು ಬರುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ನನಗೆ ಪಾಶಧಾರೀ ಯಮನಂತೆ ತೋರುತ್ತಾ ಇರುವನು. ॥15॥

ರಾವಣ! ನಾನು ಭಯಭೀತನಾಗಿ ಸಾವಿರಾರು ರಾಮರನ್ನು ಹಿಂದೆ-ಮುಂದೆ ನಿಂತಿರುವಂತೆ ನೋಡುತ್ತೇನೆ. ಈ ಇಡೀ ವನವು ನನಗೆ ರಾಮಮಯವಾಗಿ ಕಂಡು ಬರುತ್ತಿದೆ. ॥16॥ ರಾಕ್ಷಸರಾಜನೇ! ನಾನು ಏಕಾಂತದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತುಕೊಂಡಾಗ ನನಗೆ ಶ್ರೀರಾಮನದೇ ದರ್ಶನವಾಗುತ್ತದೆ. ಕನಸಿನಲ್ಲೂ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ನೋಡಿ ಭ್ರಾಂತನಾಗಿ ಚೇತನಾರಹಿತನಂತಾಗುತ್ತೇನೆ.॥17॥

ರಾವಣ! ರತ್ನ, ರಥ ಮೊದಲಾದ ರಕಾರದಿಂದ ಇರುವ ಹೆಸರನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಲೇ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಭಯ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುವಷ್ಟು ನಾನು ರಾಮನಿಂದ ಭಯಭೀತನಾಗಿರುವೆನು. ॥18॥

ನಾನು ಅವನ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿದಿದ್ದೇನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಶ್ರೀರಾಮನೊಂದಿಗೆ ನೀನು ಯುದ್ಧಮಾಡುವುದು ಎಂದಿಗೂ ಉಚಿತವಲ್ಲ ಎಂದೇ ನಾನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ. ರಘುಕುಲನಂದನ ಶ್ರೀರಾಮನು ಬಲಿ ಅಥವಾ ನಮೂಚಿಯವರನ್ನು ವಧಿಸಬಲ್ಲನು. ॥19॥

ರಾವಣ! ನಿನಗೆ ಇಚ್ಛೆ ಇದ್ದರೆ ರಣಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಶ್ರೀರಾಮನೊಂದಿಗೆ ಯುದ್ಧ ಮಾಡು ಅಥವಾ ಅವನನ್ನು ಕ್ಷಮಿಸಿಬಿಡು, ಆದರೆ ನನ್ನನ್ನು ಜೀವಂತವಾಗಿ ನೋಡಲು ಬಯಸುವೆಯಾದರೆ ನನ್ನ ಎದುರಿಗೆ ಶ್ರೀರಾಮನ ಚರ್ಚೆ ಮಾಡಬೇಡ. ॥20॥ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯೋಗಯುಕ್ತರಾಗಿ ಕೇವಲ ಧರ್ಮಾನುಷ್ಠಾನದಲ್ಲೇ ತೊಡಗಿದ್ದ ಅನೇಕ ಸಾಧು-ಸತ್ಪುರುಷರು ಬೇರೆಯವರ ಅಪರಾಧದಿಂದಲೇ ಪರಿಕರದೊಂದಿಗೆ ನಾಶವಾಗಿ ಹೋಗುವರು. ॥21॥

ನಿಶಾಚರನೇ! ನಾನೂ ಕೂಡ ಹೇಗೋ ಬೇರೆಯವರ ಅಪರಾಧದಿಂದ ನಾಶವಾಗಬಲ್ಲೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ನಿನಗೆ ಉಚಿತವಾದುದನ್ನು ಮಾಡು. ನಾನು ಈ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ನಿನಗೆ ಸಹಾಯಕನಾಗಲಾರೆ. ॥22॥ ಏಕೆಂದರೆ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ದೊಡ್ಡ ತೇಜಸ್ವೀ, ಮಹಾ ಆತ್ಮಬಲದಿಂದ ಸಂಪನ್ನ ಹಾಗೂ ಹೆಚ್ಚು ಬಲಶಾಲಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನು ಸಮಸ್ತ ರಾಕ್ಷಸ ಜಗತ್ತನ್ನು ಸಂಹಾರ ಮಾಡಬಲ್ಲನು. ॥23॥

ಶೂರ್ಪಣಖಿಯ ಕುರಿತಾದ ಪ್ರತೀಕಾರ ಮಾಡಲು ಜನಸ್ಥಾನ ನಿವಾಸಿ ಖರನು ಮೊದಲಿಗೆ ಶ್ರೀರಾಮನ ಮೇಲೆ ಆಕ್ರಮಣ ಮಾಡಿದನು ಹಾಗೂ ಅನಾಯಾಸ ಮಹತ್ಕರ್ಮ ಮಾಡುವ ಶ್ರೀರಾಮನ ಕೈಯಿಂದ ಸತ್ತುಹೋದನು. ಎಂದಾಗ ನೀನು ಸತ್ಯವಾಗಿ ಹೇಳು ಇದರಲ್ಲಿ ಶ್ರೀರಾಮನ ಅಪರಾಧವೇನಿದೆ? ॥24॥ ನೀನು ನನಗೆ ಬಂಧುವಾಗಿರುವೆ. ನಾನು ನಿನ್ನ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳದಿದ್ದರೆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನೇರವಾಗಿ ಹೋಗುವ ಶ್ರೀರಾಮನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಘಾಸಿಗೊಂಡು ನೀನು ಬಂಧು ಬಾಂಧವರ ಸಹಿತ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಬಿಡಬೇಕಾದೀತು. ॥25॥

ಶ್ರೀ ವಾಲ್ಮೀಕಿವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅರಣ್ಯಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಮೂವತ್ತೊಂಭತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಯಿತು.॥39॥

ನಲವತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ

ರಾವಣನು ಮಾರೀಚನ ಮಾತನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸಿ ಸೀತಾಪಹರಣದಲ್ಲಿ ಸಹಾಯಕನಾಗುವಂತೆ ಆಜ್ಞೆ ಮಾಡಿದುದು

ಮಾರೀಚನ ಮಾತು ಉಚಿತ ಹಾಗೂ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಲು ಯೋಗ್ಯವಾಗಿದ್ದರೂ ಸಾಯುವ ಇಚ್ಛೆಯುಳ್ಳವನು ಔಷಧಿಯನ್ನು ಕುಡಿಯದಂತೆ, ಅವನು ಬಹಳವಾಗಿ ಹೇಳಿದರೂ ರಾವಣನು ಅವನ ಮಾತನ್ನು ಮನ್ನಿಸಲಿಲ್ಲ. ॥1॥ ಕಾಲ ಪ್ರೇರಿತನಾದ
ಆ ರಾಕ್ಷಸರಾಜನು ಯಥಾರ್ಥ ಮತ್ತು ಹಿತಕರ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುವ ಮಾರೀಚನಲ್ಲಿ ಅನುಚಿತ ಹಾಗೂ ಕಠೋರ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಹೇಳಿದನು. ॥2॥

ದೂಷಿತಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ಮಾರೀಚನೇ! ನೀನು ನನ್ನ ಕುರಿತು ಅನುಚಿತ, ಅಸಂಗತ, ಬಾಯಿಗೆ ಬಂದ ಹಾಗೆ ಹೇಳಿದ ಮಾತುಗಳು, ಬಂಜರು ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಬಿತ್ತಿದ ಬೀಜಗಳು ನಿಷ್ಪಲವಾಗುವಂತೆ ಅತ್ಯಂತ ನಿಷ್ಪಲವಾದವುಗಳು.॥3॥ ನಿನ್ನ ಈ ಮಾತುಗಳು ಮೂರ್ಖ, ಪಾಪಾಚಾರೀ ಮತ್ತು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಮನುಷ್ಯನಾದ ರಾಮನೊಡನೆ ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವುದು ಅಥವಾ ಅವನ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಅಪಹರಣ ಮಾಡುವ ನಿಶ್ಚಯದಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ವಿಚಲಿತವಾಗಿಸಲಾರವು. ॥4॥ ಓರ್ವ ಸ್ತ್ರೀ(ಕೈಕೇಯಿಯ ಮೂರ್ಖತಾಪೂರ್ಣ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಯಾರು ರಾಜ್ಯ, ಮಿತ್ರ, ತಂದೆ-ತಾಯಿಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಕಾಡಿಗೆ ಬಂದಿರುವನೋ, ಯಾರು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಖರನನ್ನು ವಧಿಸಿರುವನೋ, ಆ ರಾಮಚಂದ್ರನ ಪ್ರಾಣಗಳಿಗಿಂತ ಪ್ರಿಯಳಾದ ಭಾರ್ಯೆ ಸೀತೆಯನ್ನು ನಾನು ನಿನ್ನ ಮುಂದೆಯೇ ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಅಪಹರಣ ಮಾಡುವೆನು. ॥5-6॥

ಮಾರೀಚನೇ! ಹೀಗೆ ನನ್ನ ಹೃದಯದ ನಿಶ್ಚಿತ ವಿಚಾರವಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ಇಂದ್ರಾದಿ ದೇವತೆಗಳು ಮತ್ತು ಎಲ್ಲ ಅಸುರರು ಸೇರಿದರೂ ಬದಲಿಸಲಾರರು. ॥7॥ ಇದರಲ್ಲಿ ದೋಷವೇನಿದೆ, ಗುಣ ಏನಿದೆ? ಇದರ ಸಿದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಯಾವ ವಿಘ್ನವಿದೆ? ಅಥವಾ ಈ ಕಾರ್ಯದ ಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿ ಯಾವ ಉಪಾಯವಿದೆ? ಎಂಬುದರ ನಿರ್ಣಯವನ್ನು ನಿನ್ನ ಕೇಳಿದರೆ ನೀನು ಅಂತಹ ಮಾತು ಹೇಳಬೇಕಾಗಿತ್ತು. ॥8॥

ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಬಯಸುವ ಬುದ್ಧಿವಂತ ಮಂತ್ರಿಯು ರಾಜನು ಅವನಲ್ಲಿ ಕೇಳಿದಾಗಲೇ ತನ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸಬೇಕು, ಅದೂ ಕೂಡ ಕೈಮುಗಿದು ನಮ್ರತೆಯಿಂದ ತಿಳಿಸಬೇಕು. ॥9॥ ರಾಜನ ಮುಂದೆ ಸರ್ವಥಾ ಅನುಕೂಲ, ಮಧುರ, ಉತ್ತಮ, ಹಿತಕರ, ಆದರದಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಉಚಿತವಾದ ಮಾತನ್ನೇ ಹೇಳಬೇಕು. ॥10॥ ರಾಜನಿಗೆ ಸಮ್ಮಾನದ ಹಸಿವು ಇರುತ್ತದೆ. ಅವನ ಮಾತನ್ನು ಖಂಡಿಸಿ, ಆಕ್ಷೇಪಪೂರ್ಣ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಹಿತಕರ ವಚನವನ್ನಾಡಿದರೂ ಆ ಅಪಮಾನ ಪೂರ್ಣಮಾತನ್ನು ಅವನು ಎಂದೂ ಅಭಿನಂದಿಸಲಾರನು. ॥11॥

ನಿಶಾಚರನೇ! ಅಮಿತ ತೇಜಸ್ವೀ, ಮಹಾಮನಸ್ವೀ, ರಾಜನು-ಅಗ್ನಿ, ಇಂದ್ರ, ಸೋಮ, ಯಮ ಮತ್ತು ವರುಣ ಈ ಐದು ದೇವತೆಗಳ ರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿ ಇರುತ್ತಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ತನ್ನಲ್ಲಿ ಪ್ರತಾಪ, ಪರಾಕ್ರಮ, ಸೌಮ್ಯ ಭಾವ, ದಂಡ ಮತ್ತು ಪ್ರಸನ್ನತೆ ಈ ಐದುಗುಣಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿಕೊಂಡಿರುತ್ತಾನೆ. ॥12-13॥

ಆದ್ದರಿಂದ ಎಲ್ಲ ಅವಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಸದಾ ರಾಜನ ಸಮ್ಮಾನ ಮಾಡಬೇಕು, ಪೂಜಿಸಬೇಕು. ನೀನಾದರೋ ತನ್ನ ಧರ್ಮವನ್ನು ತಿಳಿಯದೆ ಕೇವಲ ಮೋಹಕ್ಕೆ ವಶನಾಗಿರುವೆ. ನಾನು ನಿನ್ನ ಅತಿಥಿಯಾಗಿದ್ದೇನೆ ಹೀಗಿದ್ದರೂ ನೀನು ದುಷ್ಟತೆಯಿಂದ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಇಂತಹ ಕಠೋರ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಿರುವೆ. ರಾಕ್ಷಸನೇ! ನಾನು ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯದ ಗುಣ-ದೋಷಗಳನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ನನಗೆ ಏನು ಉಚಿತವಾಗಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ತಿಳಿಯಲೂ ಬಯಸುತ್ತಿಲ್ಲ. ॥14-15॥ ಅಮಿತ ಪರಾಕ್ರಮೀ ಮಾರೀಚನೇ! ಈ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ನೀನು ನನಗೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡಬೇಕು, ಇಷ್ಟೇ ನಾನು ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಕೇಳಿದ್ದೆ. ॥16॥

ಈಗ ನೀನು ನನ್ನ ಸಹಾಯಕ್ಕಾಗಿ ಮಾಡುವ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಕೇಳು-ನೀನು ಸುವರ್ಣಮಯ ಚರ್ಮದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಚುಕ್ಕೆಗಳುಳ್ಳ ಮೃಗವಾಗಬೇಕು. ನಿನ್ನ ಶರೀರದಲ್ಲೆಲ್ಲ ಬೆಳ್ಳಿಯ ಚುಕ್ಕೆಗಳಿರಬೇಕು. ಇಂತಹ ರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿ ನೀನು ರಾಮನ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಮುಂದೆ ಸಂಚರಿಸು. ಒಮ್ಮೆ ವಿದೇಹಕುಮಾರಿಯನ್ನು ಮರಳು ಮಾಡಿ ನೀನು ಬೇಕಾದಲ್ಲಿಗೆ ಹೊರಟು ಹೋಗು. ॥17-18॥ ನಿನ್ನ ಕಾಂಚನಮೃಗವನ್ನು ನೋಡಿ ಮಿಥಿಲೇಶಕುಮಾರಿ ಸೀತೆಗೆ ಬಹಳ ಆಶ್ಚರ್ಯವಾಗಬಹುದು. ಅವಳು ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ರಾಮನಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ಹಿಡಿದು ತನ್ನಿರಿ ಎಂದು ಹೇಳುವಳು. ॥19॥ ರಾಮನು ನಿನ್ನನ್ನು ಹಿಡಿಯಲು ಆಶ್ರಮದಿಂದ ದೂರ ಹೊರಟುಹೋದಾಗ, ನೀನೂ ದೂರ ಹೋಗಿ ಶ್ರೀರಾಮನ ಧ್ವನಿಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ ‘ಹಾ ಸೀತೆ! ಹಾ ಲಕ್ಷ್ಮಣ!’ ಎಂದು ಕೂಗಬೇಕು. ॥20॥

ನಿನ್ನ ಆ ಕೂಗನ್ನು ಕೇಳಿ ಸೀತೆಯ ಪ್ರೇರಣೆಯಿಂದ ಸುಮಿತ್ರಾಕುಮಾರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ ಸ್ನೇಹವಶದಿಂದ ಗಾಬರಿಗೊಂಡು ತನ್ನ ಅಣ್ಣನ ದಾರಿಯನ್ನೇ ಹಿಡಿಯುವನು. ॥21॥ ಈ ಪ್ರಕಾರ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಇಬ್ಬರೂ ಆಶ್ರಯದಿಂದ ದೂರ ಹೋದಾಗ ನಾನು ಸುಖವಾಗಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಇಂದ್ರನು ಶಚಿಯನ್ನು ಕದ್ದು ತಂದಂತೆ ಅಪಹರಣಮಾಡುವೆನು. ॥22॥ ಸುವ್ರತನಾದ ಮಾರೀಚನೇ! ಈ ಪ್ರಕಾರ ಈ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿ ನಿನಗೆ ಇಚ್ಛೆ ಇದ್ದಲ್ಲಿಗೆ ಹೊರಟುಹೋಗು. ನಾನು ಇದಕ್ಕಾಗಿ ನಿನಗೆ ನನ್ನ ಅರ್ಧರಾಜ್ಯವನ್ನೇ ಕೊಡುವೆನು. ॥23॥ ಸೌಮ್ಯ! ಈಗ ಈ ಕಾರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಹೊರಡು. ನಿನ್ನ ದಾರಿಯು ಮಂಗಳವಾಗಲಿ, ನಾನು ರಥದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ದಂಡಕಾರಣ್ಯದವರೆಗೆ ನಿನ್ನ ಹಿಂದೆ-ಹಿಂದೇ ಬರುವೆನು. ॥24॥ ರಾಮನನ್ನು ವಂಚಿಸಿ ಯುದ್ಧವಿಲ್ಲದೆಯೇ ಸೀತೆಯನ್ನು ಕೈವಶಮಾಡಿಕೊಂಡು ಕೃತಾರ್ಥವಾಗಿ ನಿನ್ನೊಂದಿಗೆ ಲಂಕೆಗೆ ಮರಳಿ ಹೋಗುವೆನು. ॥25॥

ಮಾರೀಚನೇ! ನೀನು ಇದನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸಿದರೆ ನಿನ್ನನ್ನು ಈಗಲೇ ಕೊಂದುಬಿಡುವೆನು. ನನ್ನ ಈ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ನೀನು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಮಾಡಬೇಕಾದೀತು. ನಾನು ಬಲಾತ್ಕಾರವಾಗಿ ನಿನ್ನಿಂದ ಈ ಕಾರ್ಯ ಮಾಡಿಸುವೆನು. ರಾಜನಿಗೆ ಪ್ರತಿಕೂಲವಾಗಿ ನಡೆಯುವವನು ಎಂದೂ ಸುಖಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ॥26॥

ರಾಮನ ಮುಂದೆ ಹೋದಾಗ ನಿನ್ನ ಪ್ರಾಣಹೋಗುವ ಸಂದೇಹ ನಿನಗೆ ಇದೆ. ಆದರೆ ನನ್ನೊಂದಿಗೆ ವಿರೋಧ ಮಾಡಿದಾಗ ಇಂದೇ ನಿನ್ನ ಮೃತ್ಯು ನಿಶ್ಚಿತವಾಗಿದೆ. ಇದರ ಕುರಿತು ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಚೆನ್ನಾಗಿ ವಿಚಾರ ಮಾಡು. ಬಳಿಕ ಈಗ ಹಿತಕರವೆಂದು ತಿಳಿದುದನ್ನು ನೀನು ಮಾಡು ॥27॥

ಶ್ರೀ ವಾಲ್ಮೀಕಿವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅರಣ್ಯಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ನಲವತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥ 40 ॥

ನಲವತ್ತೊಂದನೆಯ ಸರ್ಗ

ಮಾರೀಚನು ರಾವಣನಿಗೆ ವಿನಾಶದ ಭಯ ತೋರಿಸಿ ಪುನಃ ಸಮಜಾಯಿಸಿದುದು

ರಾವಣನು ರಾಜನಂತೆ ಮಾರೀಚನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಪ್ರತಿಕೂಲವಾದ ಅಪ್ಪಣೆ ಮಾಡಿದಾಗ ಅವನು ನಿಃಶಂಕನಾಗಿ ಆ ರಾಕ್ಷಸ ರಾಜನಲ್ಲಿ ಕಠೋರ ವಾಣಿಯಿಂದ ಇಂತು ಹೇಳಿದನು. ॥1॥ ನಿಶಾಚರನೇ! ಪುತ್ರ, ರಾಜ್ಯ, ಮಂತ್ರಿಗಳ ಸಹಿತ ನಿನ್ನ ವಿನಾಶದ ಈ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಯಾವ ಪಾಪಿಯು ನಿನಗೆ ಹೇಳಿದನು? ॥2॥

ರಾಜನೇ! ನೀನು ಸುಖಿಯಾಗಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಸಂತೋಷಗೊಳ್ಳದ ಪಾಪಾಚಾರಿಯು ಯಾರಾಗಿದ್ದಾನೆ? ಯಾರು ಯುಕ್ತಿಯಿಂದ ನೀನು ಸಾವಿನ ಬಾಗಿಲಿಗೆ ಹೋಗುವಂತಹ ಈ ಸಲಹೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟನು? ॥3॥ ನಿಶಾಚರನೇ! ದುರ್ಬಲನಾದ ನಿನ್ನ ಶತ್ರುವು ನಿನ್ನಿಂದ ಯಾವುದೋ ಬಲವಂತನೊಡನೆ ಯುದ್ಧ ಮಾಡಿಸಿ ನೀನು ನಾಶವಾಗುವುದನ್ನು ನೋಡಲು ಬಯಸುತ್ತಿರುವನೆಂದು ಇದರಿಂದ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ॥4॥ ರಾಕ್ಷಸರಾಜನೇ! ನಿನ್ನ ಅಹಿತದ ವಿಚಾರವನ್ನು ಇರಿಸಿಕೊಂಡ ಯಾವ ನೀಚನು ನಿನಗೆ ಈ ಪಾಪ ಮಾಡುವ ಉಪದೇಶಕೊಟ್ಟಿರುವನು? ಅವನು ನಿನ್ನನ್ನು ತನ್ನ ಕುಕರ್ಮದಿಂದಲೇ ನಾಶವಾಗುವುದನ್ನು ನೋಡಲು ಬಯಸುತ್ತಿರುವನು. ॥5॥

ರಾವಣನೇ! ಕೆಟ್ಟದಾರಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ನಿನ್ನ ಮಂತ್ರಿಗಳು ನಿನ್ನಂತಹ ರಾಜನನ್ನು ಈ ಪಾಪಕರ್ಮದಿಂದ ಎಲ್ಲರೀತಿಯಿಂದಲೂ ತಡೆಯುತ್ತಿಲ್ಲ. ಅವರು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ವಧೆಗೆ ಯೋಗ್ಯರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಅದರೆ ನೀನು ಅವರನ್ನು ವಧಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ. ॥6॥ ರಾಜನು ಸ್ವೇಚ್ಛಾಚಾರಿಯಾಗಿ ಕೆಟ್ಟಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ನಡೆಯತೊಡಗಿದರೆ ಅವನನ್ನು ಎಲ್ಲ ವಿಧದಿಂದ ತಡೆಯುವುದು ಒಳ್ಳೆ ಮಂತ್ರಿಗಳ ಕರ್ತವ್ಯವಾಗಿದೆ. ನೀನು ತಡೆಯಲು ಯೋಗ್ಯನಾಗಿದ್ದೀಯ, ಹೀಗಿದ್ದರೂ ಆ ಮಂತ್ರಿಗಳು ತಡೆಯುತ್ತಿಲ್ಲ. ॥7॥ ವಿಜಯೀವೀರರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ನಿಶಾಚರನೇ! ಮಂತ್ರಿಗಳು ತನ್ನ ಸ್ವಾಮಿ ರಾಜನ ಕೃಪೆಯಿಂದಲೇ ಧರ್ಮ, ಅರ್ಥ, ಕಾಮ ಮತ್ತು ಯಶ ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ॥8॥

ರಾವಣ! ಸ್ವಾಮಿಯ ಕೃಪೆ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಎಲ್ಲವೂ ವ್ಯರ್ಥವಾಗುತ್ತದೆ. ರಾಜನ ದೋಷದಿಂದ ಇತರ ಜನರಿಗೂ ಕಷ್ಟ ಅನುಭವಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ॥9॥ ವಿಜಯಶೀಲರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ರಾಕ್ಷಸರಾಜನೇ! ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಯಶದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗೆ ಮೂಲ ಕಾರಣನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಎಲ್ಲ ಅವಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ ರಾಜನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಬೇಕು. ॥10॥ ನಿಶಾಚರ ರಾಕ್ಷಸನೇ! ಯಾರ ಸ್ವಭಾವ ಅತ್ಯಂತ ತಿಕ್ಷ್ಣವಾಗಿರುತ್ತದೋ, ಯಾರು ಜನತೆಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರತಿಕೂಲನಾಗಿ ನಡೆಯುವನೋ, ವಿನಯವಿಲ್ಲದವನೋ, ಇಂತಹ ರಾಜನಿಂದ ರಾಜ್ಯದ ರಕ್ಷಣೆ ಆಗಲಾರದು. ॥11॥ ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ ಉಪಾಯವನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುವ ಮಂತ್ರಿಗಳು ತಮ್ಮ ಸಲಹೆಯನ್ನು ಮನ್ನಿಸುವ ರಾಜನೊಂದಿಗೆ ದುಃಖ ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾರೆ. ಮೂರ್ಖ ಸಾರಥಿಯ ರಥವು ಎತ್ತರ-ತಗ್ಗು ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಓಡಿದಾಗ ಸಾರಥಿಯ ಜೊತೆಗೆ ರಥಿಕನೂ ಸಂಕಟದಲ್ಲಿ ಬೀಳುತ್ತಾನೆ. ॥12॥ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಧರ್ಮವನ್ನು ಅನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡುವ ಅನೇಕ ಸಾಧು-ಸತ್ಪುರುಷರು ಈ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಬೇರೆಯವರ ಅಪರಾಧದಿಂದ ಪರಿವಾರಸಹಿತ ನಷ್ಟವಾಗಿ ಹೋಗಿರುವರು. ॥13॥

ರಾವಣ! ಪ್ರತಿಕೂಲ ವರ್ತನೆ ಮತ್ತು ತೀಕ್ಷ್ಣ ಸ್ವಭಾವವುಳ್ಳ ರಾಜನಿಂದ ರಕ್ಷಿತವಾದ ಪ್ರಜೆಯು-ತೋಳಗಳಿಂದ ರಕ್ಷಿತವಾದ ಕುರಿಗಳಂತೆ ವೃದ್ಧಿಯನ್ನು ಹೊಂದುವುದಿಲ್ಲ. ॥14॥ ರಾವಣ! ಕ್ರೂರಿಯಾದ, ದುಷ್ಟಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳ, ಜಿತೇಂದ್ರಿಯನಲ್ಲದ ನಿನ್ನಿಂದ ರಾಕ್ಷಸರೆಲ್ಲರೂ ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ನಾಶವಾಗಿ ಹೋಗುವರು. ॥15॥ ಕಾಕತಾಲೀಯ ನ್ಯಾಯಕ್ಕನುಸಾರ ನನಗೆ ನಿನ್ನೊಂದಿಗೆ ಅಕಸ್ಮತ್ತಾಗಿ ಈ ಘೋರ ದುಃಖಪ್ರಾಪ್ತವಾಯಿತು. ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ನನಗೆ ನೀನೇ ಶೋಕಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯನೆಂದು ಅನಿಸುತ್ತದೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಸೈನ್ಯದೊಂದಿಗೆ ನಿನ್ನ ನಾಶವಾಗಿ ಹೋಗುವುದು. ॥16॥

ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ನನ್ನನ್ನು ಕೊಂದು, ನಿನ್ನನ್ನೂ ಬೇಗನೇ ವಧಿಸುವನು. ಎರಡು ರೀತಿಯಿಂದಲೂ ನನ್ನ ಮೃತ್ಯುವು ನಿಶ್ಚಿತವಾದಾಗ ಶ್ರೀರಾಮನ ಕೈಯಿಂದ ಆಗುವ ಈ ಮೃತ್ಯುವಿನಿಂದ ನಾನು ಕೃತಕೃತ್ಯನಾಗುವೆನು. ಏಕೆಂದರೆ ಶತ್ರುವಿನಿಂದ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸತ್ತು ಪ್ರಾಣತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವೆನು. (ನಿನ್ನಂತಹ ರಾಜನ ಕೈಯಿಂದ ಬಲವಂತವಾಗಿ ಪ್ರಾಣವನ್ನು ದಂಡ ಪಡೆಯುವ ಕಷ್ಟ ಅನುಭವಿಸಲಾರೆನು.) ॥17॥ ರಾಜನ್! ಶ್ರೀರಾಮನ ಮುಂದೆ ಹೋಗಿ ಅವನ ದೃಷ್ಟಿ ಬೀಳುತ್ತಲೇ ನಾನು ಸತ್ತುಹೋಗುವೆನು. ನೀನು ಸೀತೆಯನ್ನು ಅಪಹರಣ ಮಾಡಿದರೆ ನಿನ್ನ ಬಂಧು-ಬಾಂಧವರೊಂದಿಗೆ ಸತ್ತೆ ಎಂದೇ ತಿಳಿ. ॥18॥ ನೀನು ನನ್ನೊಂದಿಗೆ ಹೋಗಿ ಶ್ರೀರಾಮನ ಆಶ್ರಮದಿಂದ ಸೀತೆಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದರೆ ನೀನಾಗಲೀ, ನಾನಾಗಲೀ, ಉಳಿಯಲಾರೆವು. ಲಂಕಾಪುರಿಯು ಮತ್ತು ಅಲ್ಲಿಯ ನಿವಾಸಿ ರಾಕ್ಷಸರು ಉಳಿಯಲಾರರು. ॥19॥

ನಿಶಾಚರನೇ! ನಾನು ನಿನ್ನ ಹಿತೈಷಿಯಾಗಿದ್ದೇನೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನಿನ್ನನ್ನು ಪಾಪಕರ್ಮದಿಂದ ತಡೆಯುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ಆದರೆ ನಿನಗೆ ನನ್ನ ಮಾತು ಸಹನವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆಯುಷ್ಯ ಮುಗಿದು ಮರಣಾಸನ್ನನಾದ ಪುರುಷನು ತನ್ನ ಸುಹೃದರು ಹೇಳಿದ ಮಾತನ್ನು ಹಿತಕರವೆಂದು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಇದು ಸತ್ಯವಾಗಿದೆ. ॥20॥

ಶ್ರೀ ವಾಲ್ಮೀಕಿವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅರಣ್ಯಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ನಲವತ್ತೊಂದನೆಯ ಸರ್ಗ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಯಿತು.॥41॥

ನಲವತ್ತೆರಡನೆಯ ಸರ್ಗ

ಮಾರೀಚನು ಚಿನ್ನದ ಜಿಂಕೆಯಾಗಿ ಶ್ರೀರಾಮನ ಆಶ್ರಮದ ಬಳಿಗೆ ಹೋದುದು, ಸೀತೆಯು ಅದನ್ನು ನೋಡಿದುದು

ರಾವಣನಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಕಠೋರ ಮಾತುಗಳನ್ನಾಡಿದಾಗ, ಮಾರೀಚನು ರಾಜನ ಭಯದಿಂದ ದುಃಖಿಯಾಗಿ ‘ನಾವಿನ್ನು ಹೊರಡೋಣ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ॥1॥ ನನ್ನ ವಧೆಗಾಗಿಯೇ ಯಾವನ ಆಯುಧ ಸದಾ ಸಜ್ಜಾಗಿರುತ್ತದೋ, ಆ ಧನುರ್ಬಾಣ ಮತ್ತು ಖಡ್ಗಧಾರೀಯಾದ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನೊಂದಿಗೆ ಪರಾಕ್ರಮ ತೋರಿ ಯಾರೂ ಬದುಕಿಬರುವುದಿಲ್ಲ. ನೀನು ಯಮದಂಡಕ್ಕೆ ಗುರಿಯಾಗಿರುವೆ. ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ನನ್ನನ್ನು ನೋಡಿದರೆ ನನ್ನ ಜೀವನದ ಅಂತ್ಯ ನಿಶ್ಚಿತವಾದುದು. (ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನನ್ನು ಎದುರಿಸಲು ಯೋಚಿಸುತ್ತಿರುವೆ.) ಆ ರಾಮಚಂದ್ರನು ನಿನಗಾಗಿ ಯಮದಂಡದಂತೆ ಇದ್ದಾನೆ. ॥3॥

ಆದರೆ ನೀನು ಇಂತಹ ದುಷ್ಟತೆಗೆ ಹೊರಟಿರುವಾಗ ನಾನು ಏನು ಮಾಡಬಲ್ಲೆನು? ನಡಿ. ನಾನು ಹೊರಟೆ. ಅಯ್ಯಾ ನಿಶಾಚರನೇ! ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ. ॥4॥ ಮಾರೀಚನ ಮಾತಿನಿಂದ ರಾಕ್ಷಸ ರಾವಣನಿಗೆ ಬಹಳ ಸಂತೋಷವಾಯಿತು. ಅವನು ಮಾರೀಚನನ್ನು ಬಿಗಿಯಾಗಿ ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು. ॥5॥ ಇದು ನೀನು ವೀರತೆಯ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿರುವೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಈಗ ನೀನು ನನ್ನ ಇಚ್ಛೆಗೆ ವಶವರ್ತಿಯಾಗಿರುವೆ. ಈಗ ನೀನು ನಿಜವಾದ ಮಾರೀಚನಾಗಿರುವೆ. ಮೊದಲು ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಯವುದೇ ಬೇರೆ ರಾಕ್ಷಸನ ಆವೇಶವಾಗಿತ್ತು. ॥6॥ ಈ ರತ್ನಗಳಿಂದ ವಿಭೂಷಿತ ಆಕಾಶಗಾಮಿ ರಥವು ಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಪಿಶಾಚಿಮುಖವುಳ್ಳ ಕತ್ತೆಗಳನ್ನು ಹೂಡಲಾಗಿವೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ನನ್ನೊಂದಿಗೆ ಬೇಗನೆ ಕುಳಿತುಕೋ. ॥7॥

(ನಿನಗೆ ಇದೊಂದೇ ಕೆಲಸದ ಜವಾಬ್ದಾರಿ ಇದೆ.) ವಿದೇಹ ಕುಮಾರಿ ಸೀತೆಯ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಕುರಿತು ಲೋಭ ಉಂಟು ಮಾಡು. ಆಕೆಯನ್ನು ಮರುಳುಗೊಳಿಸಿ ನೀನು ಬೇಕಾದಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗು ಆಶ್ರಮ ಬರಿದಾದಾಗ ನಾನು ಮಿಥಿಲೇಶ ಕುಮಾರಿಯನ್ನು ಬಲಾತ್ಕಾರವಾಗಿ ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ಹೋಗುವೆನು. ॥8॥ ಆಗ ತಾಟಕಾಕುಮಾರ ಮಾರೀಚನು ರಾವಣನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು - ‘ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ’ ಅನಂತರ ರಾವಣ ಮತ್ತು ಮಾರೀಚರಿಬ್ಬರೂ ವಿಮಾನಾಕಾರದ ರಥದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಆ ಆಶ್ರಮಮಂಡಲದಿಂದ ಹೊರಟರು. ॥9॥ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮೊದಲಿನಂತೆ ಅನೇಕಾನೇಕ ಪಟ್ಟಣ, ವನ, ಪರ್ವತ, ನದಿ, ರಾಷ್ಟ್ರ, ನಗರ, ಮುಂತಾದವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ ಇಬ್ಬರೂ ದಂಡಕಾರಣ್ಯವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರು. ಅಲ್ಲಿ ಮಾರೀಚನೊಂದಿಗೆ ರಾಕ್ಷಸರಾಜ ರಾವಣನು ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ಆಶ್ರಮವನ್ನು ನೋಡಿದನು. ॥10-11॥ ಆಗ ಸುವರ್ಣಭೂಷಿತ ರಥದಿಂದ ಕೆಳಗಿಳಿದು ರಾವಣನು ಮಾರೀಚನ ಕೈ ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು ॥12॥

ಮಿತ್ರನೇ! ಇದೋ ಬಾಳೆಗಿಡಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ರಾಮನ ಆಶ್ರಮ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿದೆ. ಈಗ ಬೇಗನೇ ನಾವು ಬಂದಿರುವ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಕೈಗೊಳ್ಳು. ॥13॥ ರಾವಣನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಕ್ಷಸ ಮಾರೀಚನು ಆಗ ಮೃಗರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿ ಶ್ರೀರಾಮನ ಆಶ್ರಮದ ಬಾಗಿಲಿಗೆ ಹೋಗಿ ಸಂಚರಿಸತೊಡಗಿದನು. ॥14॥ ಆಗ ಅವನು ನೋಡಲು ಬಹಳ ಅದ್ಭುತ ರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದನು. ಅದರ ಕೊಂಬಿನ ತುದಿಗಳು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಇಂದ್ರನೀಲ ಮಣಿಯಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದವು. ತಲೆಯ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಬಿಳಿ ಮತ್ತು ಕಪ್ಪು ಚುಕ್ಕೆಗಳಿದ್ದವು. ಮುಖವು ಕೆಂಪು ಕಮಲದಂತೆ ಇತ್ತು. ಅದರ ಕಿವಿಗಳು ನೀಲಕಮಲಗಳಂತೆ ಇದ್ದವು, ಕತ್ತು ಮೇಲಕ್ಕೆತ್ತಿದಂತೆ ಇತ್ತು. ಹೊಟ್ಟೆಯ ಭಾಗವು ಇಂದ್ರನೀಲಮಣಿಯಂತೆ ಶುಭ್ರವಾಗಿತ್ತು. ಶರೀರ ಬಂಗಾರ ಬಣ್ಣದ ಕಮಲ ಕೇಸರದಂತೆ ಸುಶೋಭಿತವಾಗಿತ್ತು. ॥15-17॥ ಅದರ ಗೊರಸು ವೈಢೂರ್ಯಮಣಿಯಂತೆ, ಸೊಂಟವು ತೆಳ್ಳಗಿದ್ದು, ಸಂಧಿಬಂಧಗಳು ಹೊಂದಿಕೆಯಾಗಿ ಸೇರಿಕೊಂಡಿದ್ದವು. ಕಾಮನ ಬಿಲ್ಲಿನಂತೆ ಬಾಲವು ನಿಮಿರಿ ನಿಂತು ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾಗಿ ಕಾಣುತಿದ್ದಿತು. ॥18॥ ಅದರ ದೇಹಕಾಂತಿಯು ಬಹಳ ಮನೋಹರ ಮತ್ತು ಸ್ನಿಗ್ಧವಾಗಿತ್ತು. ಅದು ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಚುಕ್ಕೆಗಳಿಂದ ವಿಭೂಷಿತವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು. ರಾಕ್ಷಸ ಮಾರೀಚನು ಕ್ಷಣಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಪರಮ ಶೋಭಾಶಾಲೀ ಮೃಗ ರೂಪನಾದನು. ॥19॥ ಸೀತೆಯನ್ನು ಮರುಳುಗೊಳಿಸಲು ವಿವಿಧ ಧಾತುಗಳಿಂದ ಚಿತ್ರಿತ ಮನೋಹರ, ದರ್ಶನೀಯ ರೂಪವನ್ನಾಂತು ಆ ನಿಶಾಚರನು ಆ ವನ ಮತ್ತು ಶ್ರೀರಾಮನ ಆಶ್ರಮವನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಿತಗೊಳಿಸುತ್ತಾ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಉತ್ತಮ ಹುಲ್ಲನ್ನು ಮೇಯುತ್ತಾ ಓಡಾಡಲುತೊಡಗಿದನು. ॥20-21॥

ಸಾವಿರಾರು ಬೆಳ್ಳಿಯ ಚುಕ್ಕಿಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ವಿಚಿತ್ರ ರೂಪಧರಿಸಿಕೊಂಡ ಆ ಮೃಗವು ಬಹಳ ಪ್ರಿಯಾವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು. ಅದು ವೃಕ್ಷಗಳ ಎಳೆಯ ತಳಿರುಗಳನ್ನು ತಿನ್ನುತ್ತಾ ಅತ್ತ-ಇತ್ತ ಸಂಚರಿಸತೊಡಗಿತು. ॥22॥ ಬಾಳೆಯ ತೋಟಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ, ಅದು ಕಣಗಿಲೆ ಕುಂಜಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಾ, ಮತ್ತೆ ಪುನಃ ಸೀತೆಯ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಬೀಳುವಂತಹ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಸುತ್ತಲೂ ಸುತ್ತತೊಡಗಿತು. ॥23॥ ಅದರ ಪೃಷ್ಠಭಾಗವು ಕಮಲದ ಕೇಸರದಂತೆ ಸ್ವರ್ಣ ವರ್ಣ ಇರುವುದರಿಂದ ವಿಚಿತ್ರವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು. ಇದರಿಂದ ಆ ಮಹಾಮೃಗವು ಶೋಭಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಶ್ರೀರಾಮನ ಆಶ್ರಮದ ಬಳಿಯಲ್ಲೇ ಅದು ಸ್ವೇಚ್ಛೆಯಾಗಿ ವಿಹರಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ॥24॥ ಆ ಶ್ರೇಷ್ಠಮೃಗವು ನೆಗೆಯುತ್ತಾ ಸ್ವಲ್ಪ ದೂರ ಹೋಗಿ ಪುನಃ ಹತ್ತಿರ ಬರುತ್ತಿತ್ತು. ಮತ್ತು ಅಲ್ಲೇ ಸುತ್ತಾಡುತ್ತಿತ್ತು. ಮುಹೂರ್ತಮಾತ್ರ ಮರೆಯಾಗಿ ಮತ್ತೆ ತಕ್ಷಣ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ॥25॥ ಅದು ಕೆಲವೆಡೆ ಆಡುತ್ತಾ, ನೆಗೆಯುತ್ತಾ, ಮತ್ತೆ ನೆಲದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತುಬಿಡುತ್ತಿತ್ತು. ಬಳಿಕ ಆಶ್ರಮದ ಬಾಗಿಲಿಗೆ ಬಂದು ಜಿಂಕೆಗಳ ಗುಂಪಿನ ಹಿಂದೆ ಹಿಂದೆ ಹೋಗುತ್ತಿತ್ತು. ॥26॥ ಅನಂತರ ಮೃಗಗಳ ಗುಂಪಿನೊಂದಿಗೆ ಪುನಃ ಮರಳಿ ಬರುತ್ತಿತ್ತು. ಆ ಮೃಗರೂಪೀ ರಾಕ್ಷಸನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಹೇಗಾದರೂ ಸೀತೆಯ ದೃಷ್ಟಿ ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಬೀಳಲಿ ಎಂಬ ಅಭಿಲಾಶೆ ಇತ್ತು. ॥27॥ ಸೀತೆಯ ಬಳಿಗೆ ಬಂದಾಗ ಅದು ವಿಚಿತ್ರ ಚೇಷ್ಟೆಗಳನ್ನು ತೋರುತ್ತಾ ಸುತ್ತುತ್ತಿತ್ತು. ಆ ವನದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವ ಇತರ ಮೃಗಗಳೆಲ್ಲ ಅದನ್ನು ನೋಡಿ ಹತ್ತಿರ ಬಂದು ಅದನ್ನು ಮೂಸಿ ಹತ್ತು ದಿಕ್ಕುಗಳಿಗೆ ಓಡಿ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದವು. ॥28॥

ರಾಕ್ಷಸ ಮಾರೀಚನು ಮೃಗಗಳ ವಧೆಯಲ್ಲೇ ತತ್ಪರನಾಗಿದ್ದರೂ ಆಗ ತನ್ನ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಅಡಗಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಆ ಕಾಡಿನ ಜಿಂಕೆಗಳು ಸ್ಪರ್ಶಿಸಿದರೂ ಅವನ್ನು ತಿನ್ನುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ॥29॥ ಅದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಶುಭದರ್ಶನಳಾದ ವಿದೇಹನಂದಿನೀ ಸೀತೆಯು ಅಶೋಕ, ಕಣಗಿಲೆ, ಮುಂತಾದ ಹೂವನ್ನು ಕೀಳುವ ಉತ್ಸಾಹದಿಂದ ಮಾವಿನ ಮರವನ್ನು ದಾಟಿ ಆ ಕಡೆಗೆ ಬಂದಳು. ॥30-31॥ ಹೂವುಗಳನ್ನು ಬಿಡಿಸುತ್ತಾ ಅವಳು ಅಲ್ಲೇ ತಿರುಗುತ್ತಿದ್ದಳು. ಆಕೆಯ ಮುಖ ಬಹಳ ಸುಂದರವಾಗಿತ್ತು. ಆಕೆಯು ವನವಾಸದ ಕಷ್ಟಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸಲು ಯೋಗ್ಯಳಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಪರಮಸುಂದರೀ ಸೀತೆಯು ಆ ರತ್ನಮಯ ಮೃಗವನ್ನು ನೋಡಿದಳು. ಅದರ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಅಂಗವು ಮುಕ್ತಾಮಣಿಗಳಿಂದ ಚಿತ್ರಿಸಿದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು. ॥32॥

ಅದರ ಹಲ್ಲು, ತುಟಿಗಳು ಬಹಳ ಸುಂದರವಾಗಿತ್ತು ಹಾಗೂ ಶರೀರದ ರೋಮಗಳು ಬೆಳ್ಳಿ, ತಾಮ್ರ ಮುಂತಾದ ಧಾತುಗಳಿಂದ ಉಂಟಾದಂತೆ ಅನಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಅದರ ಮೇಲೆ ದೃಷ್ಟಿ ಬೀಳುತ್ತಲೇ ಸೀತೆಯ ಕಣ್ಣುಗಳು ಆಶ್ಚರ್ಯದಿಂದ ಅರಳಿತು ಮತ್ತು ಅವಳು ಬಹಳ ಸ್ನೇಹದಿಂದ ಅದನ್ನು ಅವಲೋಕಿಸತೊಡಗಿದಳು. ॥33॥ ಆ ಮಾಯಾಮೃಗವೂ ಕೂಡ ಪ್ರಾಣವಲ್ಲಭೆ ಸೀತೆಯನ್ನು ನೋಡಿ, ಆ ವನವನ್ನು ಬೆಳಗುತ್ತಾ ಅಲ್ಲೇ ಸಂಚರಿಸತೊಡಗಿತು. ॥34॥

ಸೀತೆಯು ಅಂತಹ ಮೃಗವನ್ನು ಹಿಂದೆಂದೂ ನೋಡಿರಲಿಲ್ಲ. ಅದು ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ರತ್ನಗಳಿಂದ ಮಾಡಿದಂತೆ ಅನಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಅದನ್ನು ನೋಡಿ ಜಾನಕಿಗೆ ಬಹಳ ವಿಸ್ಮಯವಾಯಿತು. ॥35॥

ಶ್ರೀ ವಾಲ್ಮೀಕಿವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅರಣ್ಯಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ನಲವತ್ತೆರಡನೆಯ ಸರ್ಗ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಯಿತು.॥42॥

ನಲವತ್ತ ಮೂರನೆಯ ಸರ್ಗ

ಮಾಯಾ ಜಿಂಕೆಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಸಂದೇಹ, ಜಿಂಕೆಯನ್ನು ಜೀವಂತವಾಗಿ ಅಥವಾ ಕೊಂದಾದರೂ ತರಲು ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಸೀತೆಯ ಒತ್ತಾಯ, ಶ್ರೀರಾಮನು ಸೀತೆಯ ರಕ್ಷಣಾಭಾರವನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಸಿ ಮಾಯಾಮೃಗವನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದುದು

ಆ ಮೃಗದ ಪಾರ್ಶ್ವಭಾಗವು ಚಿನ್ನ-ಬೆಳ್ಳಿಯಂತೆ ಕಾಂತಿಯಿಂದ ಸುಶೋಭಿತವಾಗಿತ್ತು. ಶುದ್ಧ ಸುವರ್ಣ ವರ್ಣದಂತಹ ಕಾಂತಿಯಿಂದ ಹಾಗೂ ನಿರ್ದೋಷ ಸುಂದರೀ ಸೀತೆಯು ಹೂವುಗಳನ್ನು ಬಿಡಿಸುತ್ತಾ ಆ ಮೃಗವನ್ನು ನೋಡಿ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ಬಹಳ ಪ್ರಸನ್ನಳಾಗಿ, ತನ್ನ ಪತಿ ಶ್ರೀರಾಮ ಹಾಗೂ ಮೈದುನ ಲಕ್ಷ್ಮಣರಿಗೆ ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ಬನ್ನಿ ಎಂದು ಕೂಗಿದಳು. ॥1-2॥ ಅವಳು ಪದೇಪದೇ ಅವರನ್ನು ಕರೆಯುತ್ತಾ, ಮತ್ತೆ ಆ ಮೃಗವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ನೋಡತೊಡಗಿದಳು. ಅವಳು ಹೇಳಿದಳು ಆರ್ಯಪುತ್ರನೇ! ಸಹೋದರನೊಡನೆ ಬೇಗನೇ ಬನ್ನಿ-ಬೇಗ ಬನ್ನಿರಿ. ॥3॥ ವಿದೇಹ ಕುಮಾರಿಯು ಕರೆಯುತ್ತಿರುವಾಗ ನರಶ್ರೇಷ್ಠ ಶ್ರೀರಾಮ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದು, ಎಲ್ಲೆಡೆ ಕಣ್ಣು ಹಾಯಿಸಿದಾಗ ಅವರು ಆ ಮೃಗವನ್ನು ನೋಡಿದರು. ॥4॥ ಅದನ್ನು ನೋಡಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸಂದೇಹ ಉಂಟಾಯಿತು. ಹಾಗೂ ಹೇಳಿದನು- ಅಣ್ಣಾ! ಈ ಮೃಗದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಆ ಮಾರೀಚನೆಂಬ ರಾಕ್ಷಸನೇ ಬಂದಿರುವಂತೆ ನಾನು ತಿಳಿಯುತ್ತೇನೆ. ॥5॥

ಶ್ರೀರಾಮಾ! ಸ್ವೇಚ್ಛಾನುಸಾರ ರೂಪ ಧರಿಸುವ ಈ ಪಾಪಿಯು ಕಪಟ ವೇಷಧರಿಸಿ ಕಾಡಿಗೆ ಬೇಟೆಗಾಗಿ ಬಂದಿರುವ ಎಷ್ಟೋ ಹರ್ಷೋತ್ಪುಲ್ಲ ನರೇಶರನ್ನು ವಧಿಸಿಬಿಟ್ಟಿರುವನು. ॥6॥ ಪುರುಷಸಿಂಹನೇ! ಇವನು ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರದ ಮಾಯೆಯನ್ನು ತಿಳಿದಿರುವನು. ಇವನ ಮಾಯೆಯೇ ಈ ಮೃಗರೂಪದಿಂದ ಪರಿಣತವಾಗಿದೆ. ಇದು ಗಂಧರ್ವ ನಗರದಂತೆ ನೋಡಲು ಮಾತ್ರ ಇದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ವಾಸ್ತವಿಕತೆ ಇಲ್ಲ. ॥7॥

ರಘುನಂದನ! ಪೃಥ್ವಿನಾಥನೆ! ಈ ಭೂತಳದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಇಂತಹ ವಿಚಿತ್ರ ರತ್ನಮಯ ಮೃಗವಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಖಂಡಿತವಾಗಿಯೂ ಇದು ಮಾಯೆಯೇ ಆಗಿದೆ. ॥8॥ ಮಾರೀಚನ ಕಪಟದಿಂದ ವಿಚಾರಶಕ್ತಿ ಕಳೆದುಕೊಂಡಿದ್ದ ಪವಿತ್ರ ನಗುವುಳ್ಳ ಸೀತೆಯು ಮೇಲಿನಂತೆ ನುಡಿಯುತ್ತಿರುವ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ತಡೆದು ಬಹಳ ಹರ್ಷದಿಂದ ಹೇಳಿದಳು. ॥9॥ ಆರ್ಯಪುತ್ರ!
ಈ ಮೃಗವು ಬಹಳ ಸುಂದರವಾಗಿದೆ. ಇದು ನನ್ನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಆವರಿಸಿಬಿಟ್ಟಿದೆ. ಮಹಾಬಾಹೋ! ಇದನ್ನು ತಂದುಕೊಡಿರಿ. ಇದು ನನಗೆ ಆಟವಾಡಿಕೊಂಡಿರಲು ಸಹಾಯವಾಗಬಹುದು ॥10॥

ಮಹಾಬಾಹು! ರಾಜಾ! ನಮ್ಮ ಈ ಆಶ್ರಯದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಪವಿತ್ರ ಹಾಗೂ ಸುಂದರ ಮೃಗಗಳು ಒಟ್ಟಿಗೆ ಬಂದು ಮೇಯುತ್ತಿವೆ ಮತ್ತು ಸಮರ (ಕಪ್ಪು ಬಾಲವುಳ್ಳ ಚಮರೀ ಹಸು) ಚಮರ (ಬಿಳಿಯ ಬಾಲವುಳ್ಳ ಚಮರೀ ಹಸು) ಕರಡಿಗಳು, ಚುಕ್ಕೆಗಳುಳ್ಳ ಜಿಂಕೆಗಳ ಗುಂಪು, ವಾನರರು, ಸುಂದರ ರೂಪವುಳ್ಳ ಕಿನ್ನರರೂ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿವೆ. ಹೀಗಿದ್ದರೂ ಇಂದಿನಿಂದ ಮೊದಲು ನಾನು ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ಈ ಶ್ರೇಷ್ಠಮೃಗವು ಕಾಣುವಂತೆ ತೇಜಸ್ವೀ, ಸೌಮ್ಯ, ಪ್ರಕಾಶಮಾನ ಮೃಗವನ್ನು ನೋಡಿರಲಿಲ್ಲ. ॥11-13॥

ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಬಣ್ಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದರಿಂದ ಇದರ ಮೈ ವಿಚಿತ್ರವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ ನನ್ನ ಮುಂದೆ ನಿರ್ಭಯವಾಗಿ, ಶಾಂತಭಾವದಿಂದ ನಿಂತುಕೊಂಡು ಈ ವನವನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಾ ಇದು ಚಂದ್ರನಂತೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದೆ. ॥14॥ ಇದರ ರೂಪ ಅದ್ಭುತವಾಗಿದೆ. ಇದರ ಶೋಭೆ ಅವರ್ಣನೀಯವಾಗಿದೆ. ಇದರ ಸ್ವರವೂ ಸುಂದರವಾಗಿದೆ. ಚಿತ್ರಿತ ಅಂಗಗಳಿಂದ ಸುಶೋಭಿತ ಈ ಅದ್ಭುತ ಮೃಗವು ನನ್ನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಮೋಹಿಸಿಬಿಟ್ಟಿದೆ. ॥15॥ ಈ ಮೃಗವು ಜೀವಂತವಾಗಿ ನಿಮ್ಮ ಹಿಡಿತದಲ್ಲಿ ಬಂದರೆ ಒಂದು ಆಶ್ಚರ್ಯದ ವಸ್ತು ಆಗುವುದು ಮತ್ತು ಎಲ್ಲರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ವಿಸ್ಮಯ ಉಂಟು ಮಾಡಬಹುದು. ॥16॥ ನಮ್ಮ ವನವಾಸದ ಅವಧಿ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಮುಗಿಸಿ ನಾವು ಪುನಃ ನಮ್ಮ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಡೆದಾಗ, ಈ ಮೃಗವು ನಮ್ಮ ಅಂತಃಪುರದ ಶೋಭೆ ಹೆಚ್ಚಿಸುವುದು. ॥17॥

ಪ್ರಭುವೇ! ಮೃಗದ ಈ ದಿವ್ಯರೂಪವು ಭರತನಿಗೆ, ನಿಮಗೆ, ನನ್ನ ಅತ್ತೆಯರಿಗೆ ಮತ್ತು ನನಗೂ ವಿಸ್ಮಯಜನಕವಾಗಬಹುದು. ॥18॥

ಪುರುಷಸಿಂಹ! ಒಂದೊಮ್ಮೆ ಈ ಶ್ರೇಷ್ಠಮೃಗವು ಜೀವಂತವಾಗಿ ಹಿಡಿಯಲಾಗದಿದ್ದರೂ, ಇದರ ಚರ್ಮವೂ ಬಹಳ ಸುಂದರವಾಗಿದೆ. ॥19॥ ಹುಲ್ಲಿನ ಚಾಪೆಯ ಮೇಲೆ ಈ ಸತ್ತಿರುವ ಮೃಗದ ಸುವರ್ಣಮಯ ಚರ್ಮವನ್ನು ಹಾಸಿ ನಾನು ನಿಮ್ಮೊಂದಿಗೆ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳಲು ಬಯಸುತ್ತಿರುವೆನು. ॥20॥ ಸ್ವೆಚ್ಛೆಯಿಂದ ಪ್ರೇರಿತವಾಗಿ ತನ್ನ ಪತಿಯನ್ನು ಇಂತಹ ಕೆಲಸದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುವುದು ಭಯಂಕರ ಸ್ವೇಚ್ಛಾಚಾರವಾಗಿದೆ. ಮತ್ತು ಸಾಧ್ವಿ ಸ್ತ್ರೀಯರಿಗಾಗಿ ಉಚಿತವಲ್ಲದಿದ್ದರೂ, ಈ ಪ್ರಾಣಿಯಿಂದಾಗಿ ನನ್ನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ವಿಸ್ಮವನ್ನುಂಟುಮಾಡಿಬಿಟ್ಟಿದೆ. (ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನಾನು ಇದನ್ನು ಹಿಡಿದುತರಲು ಒತ್ತಾಯಿಸುತ್ತಾ ಇದ್ದೇನೆ.) ॥21॥

ಬಂಗಾರದಂತಹ ರೋಮರಾಜಿ, ಇಂದ್ರನೀಲ ಮಣಿಯಂತಹ ಕೊಂಬುಗಳು, ಉದಯಕಾಲದ ಸೂರ್ಯನಂತಹ
ಶಾಂತಿ ಹಾಗೂ ನಕ್ಷತ್ರಲೋಕದಂತೆ ಚುಕ್ಕೆಗಳ ತೇಜದಿಂದ ಸುಶೋಭಿತ ಮೃಗವನ್ನು ನೋಡಿ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ಮನಸ್ಸೂ ಕೂಡ ವಿಸ್ಮಯವಾಯಿತು. ಸೀತೆಯು ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ, ಆ ಮೃಗದ ಅದ್ಭುತ ರೂಪವನ್ನು ನೋಡಿ ಅದರ ರೂಪಕ್ಕೆ ಮಾರು ಹೋಗಿ, ಸೀತೆಯಿಂದ ಪ್ರೇರಿತನಾಗಿ ಹರ್ಷಗೊಂಡು ಶ್ರೀರಾಮನು ತಮ್ಮನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು - ॥22-24॥

ಲಕ್ಷ್ಮಣ! ನೋಡಲ್ಲಿ ವಿದೇಹನಂದಿನೀ ಸೀತೆಯ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಈ ಮೃಗವನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಎಷ್ಟು ಪ್ರಬಲ ಇಚ್ಛೆ ಉಂಟಾಗಿದೆ? ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಇದರ ರೂಪವೂ ಬಹಳ ಸುಂದರವಾಗಿದೆ. ತನ್ನ ರೂಪದ ಈ ಶ್ರೇಷ್ಠತೆಯ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ ಈ ಮೃಗವು ಇಂದು ಜೀವಿತವಾಗಿ ಇರಲಾರದು. ॥25॥

ಸುಮಿತ್ರಾನಂದನ! ದೇವೇಂದ್ರನ ನಂದನವನದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಕುಬೇರನ ಚೈತ್ರರಥ ವನದಲ್ಲಿಯೂ ಇದಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾದ ಯಾವುದೇ ಮೃಗವು ಇರಲಾರದು. ಹಾಗಿರುವಾಗ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ಇರಬಲ್ಲದು? ॥26॥ ಕೆಲವೆಡೆ ಬಾಗಿದ, ಕೆಲವೆಡೆ ನಿಮಿರಿ ನಿಂತ ಸುಂದರ ರೋಮರಾಜಿಗಳು ಈ ಮೃಗದ ಶರೀರವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ, ಸ್ವರ್ಣಬಿಂದುಗಳಿಂದ ಚಿತ್ರಿತವಾಗಿ ಬಹಳ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದೆ. ॥27॥ ನೋಡು, ನೋಡು! ಇದು ಆಕಳಿಸಿದಾಗ ಇದೆ ಬಾಯಿಯಿಂದ ಉರಿಯುವ ಬೆಂಕಿಯ ಜ್ವಾಲೆಯಂತೆ ನಾಲಿಗೆ ಹೊರಗೆ ಚಾಚಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಮೇಘಗಳಿಂದ ಪ್ರಕಟವಾದ ಮಿಂಚಿನಂತೆ ಹೊಳೆಯತೊಡಗುತ್ತದೆ. ॥28॥ ಇದರ ಮುಖ-ಸಂಪುಟವು ಇಂದ್ರನೀಲಮಣಿಯಿಂದ ಮಾಡಿದ ಪಾನಪಾತ್ರೆಯಂತೆ ಅನಿಸುತ್ತಿದೆ. ಉದರವು ಶಂಖ ಮತ್ತು ಮುತ್ತಿನಂತೆ ಬೆಳ್ಳಗಿದೆ. ಈ ಅವರ್ಣನೀಯ ಮೃಗವನ್ನು ನೋಡಿ ಯಾರ ಮನಸ್ಸು ತಾನೇ ಮಾರುಹೋಗದು? ॥29॥ ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ರತ್ನಗಳಿಂದ ವಿಭೂಷಿತ ಇದರ ಬಂಗಾರದಂತಹ ಪ್ರಭೆಯುಳ್ಳ ದಿವ್ಯ ರೂಪವನ್ನು ನೋಡಿ ಯಾರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ತಾನೇ ವಿಸ್ಮಯವಾಗಲಾರದು? ॥30॥

ಲಕ್ಷ್ಮಣ! ರಾಜರುಗಳು ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ವನಗಳಲ್ಲಿ ಬೇಟೆಯಾಡುತ್ತಾ ಮೃಗಚರ್ಮಕ್ಕಾಗಿ ಹಾಗೂ ಬೇಟೆಯ ವ್ಯಸನಕ್ಕಾಗಿ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ಮೃಗಗಳನ್ನು ಕೊಲ್ಲುತಾರೆ. ॥31॥ ಬೇಟೆಯ ಉದ್ಯೋಗದಿಂದಲೇ ರಾಜರು ವಿಶಾಲವನದಲ್ಲಿ ಧನವನ್ನೂ ಸಂಗ್ರಹಿಸುತ್ತಾರೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಅಲ್ಲಿ ಮಣಿಗಳು ರತ್ನಗಳು, ಸುವರ್ಣಾದಿಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಧಾತುಗಳು ದೊರೆಯುತ್ತವೆ. ॥32॥

ಲಕ್ಷ್ಮಣ! ಕೋಶವನ್ನು ವೃದ್ಧಿಪಡಿಸುವ ವನ್ಯಧನವು ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಉತ್ತಮವಾಗಿದೆ ಹಾಗೆಯೇ ಬ್ರಹ್ಮಭಾವವನ್ನು ಪಡೆದಿರುವ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಮನಸ್ಸಿನ ಚಿಂತನ ಮಾತ್ರದಿಂದ ದೊರೆತ ಎಲ್ಲ ವಸ್ತುಗಳು ಅತ್ಯಂತ ಉತ್ತಮವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ॥33॥

ಲಕ್ಷ್ಮಣನೇ! ಅರ್ಥೀ ಮನುಷ್ಯ ಯಾವ ಅರ್ಥ (ಪ್ರಯೋಜನ) ವನ್ನು ಸಂಪಾದಿಸಲು ಅದರ ಕುರಿತು ಆಕೃಷ್ಟನಾಗಿ ವಿಚಾರ ಮಾಡದೆಯೇ ಹೊರಟು ಬಿಡುತ್ತಾನೋ, ಆ ಅತ್ಯಂತ ಆವಶ್ಯಕ ಪ್ರಯೋಜನವನ್ನೇ ಅರ್ಥ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಚತುರ ಹಾಗೂ ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರದ ವಿದ್ವಾಂಸರು ‘ಅರ್ಥ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ॥34॥ ಈ ರತ್ನಪ್ರಾಯ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮೃಗದ ಅಮೂಲ್ಯ ಚಿನ್ನದಂತಹ ತೊಗಲಿನ ಮೇಲೆ ಸುಂದರಿ ವಿದೇಹನಂದಿನಿ ಸೀತೆಯು ನನ್ನೊಂದಿಗೆ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುವಳು. ॥35॥ ಕದಲೀ (ಕೊಮಲ ಎತ್ತರವಾದ ಚುಕ್ಕೆಗಳಿರುವ, ನೀಲಾಗ್ರರೋಮವುಳ್ಳ ಮೃಗ ವಿಶೇಷ), ಪ್ರಿಯಕ (ಸ್ನಿಗ್ಧವಾದ ಉದ್ದವಾದ, ದಟ್ಟವಾಗಿ ರೋಮವುಳ್ಳ ಮೃಗವಿಶೇಷ), ಪ್ರವೇಣ (ವಿಶೇಷ ಪ್ರಕಾರದ ಆಡು) ಅವಿ(ಕುರಿ)ಯ ತ್ವಚೆಯೂ ಸ್ಪರ್ಶವೂ ಈ ಕಾಂಚನ ಮೃಗದ ಚರ್ಮಕ್ಕೆ ಸರಿಯಾಗಿ ಕೋಮಲ ಹಾಗೂ ಸುಖಕರವಾಗಲಾರದು ಎಂದೇ ನನ್ನ ವಿಶ್ವಾಸವಾಗಿದೆ. ॥36॥ (ಈ ಸುಂದರಮೃಗ ಮತ್ತು ಆ ದಿವ್ಯ ಆಕಾಶಚಾರೀ ಮೃಗವು ಮೃಗಶಿರಾ ನಕ್ಷತ್ರ) ಇವೆರಡೂ ದಿವ್ಯ ಮೃಗಗಳಾಗಿವೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು ತಾರಾಮೃಗ ಮತ್ತು ಇನ್ನೊಂದು ಮಹೀಮೃಗವಾಗಿದೆ, (ನಕ್ಷತ್ರ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವ ಮೃಗ (ಮೃಗಶಿರಾ ನಕ್ಷತ್ರ) ಇನ್ನೊಂದು ಪೃಥಿವಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವ ಕಾಂಚನ ಮೃಗ)॥37॥

ಲಕ್ಷ್ಮಣ! ನೀನು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದಂತೆ ಇದು ಮೃಗವಾದರೂ, ಇದು ರಾಕ್ಷಸನ ಮಾಯೆಯೇ ಆಗಿದ್ದರೂ ನಾನು
ಇದನ್ನು ವಧಿಸಲೇಬೇಕು. ॥38॥ ಏಕೆಂದರೆ ಅಪವಿತ್ರ (ದುಷ್ಟ) ಚಿತ್ತವುಳ್ಳ ಈ ಕ್ರೂರ ಕರ್ಮಾ ಮಾರೀಚನು ವನದಲ್ಲಿ ತಿರುಗಾಡುತ್ತಿರುವಾಗ ಮೊದಲು ಅನೇಕಾನೇಕ ಶ್ರೇಷ್ಠಮುನಿಗಳ ಹತ್ಯೆ ಮಾಡಿರುವನು. ॥39॥ ಇವನು ಬೇಟೆಯ ಸಮಯ ಪ್ರಕಟನಾಗಿ ಅನೇಕ ಮಹಾಧನುರ್ಧರ ರಾಜರನ್ನು ವಧಿಸಿರುವನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಮೃಗ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಇವನ ವಧೆಯು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಮಾಡಲು ಯೋಗ್ಯವಾಗಿದೆ. ॥40॥ ಇದೇ ವನದಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ವಾತಾಪಿ ಎಂಬ ರಾಕ್ಷಸನಿದ್ದನು. ಅವನು ತಪಸ್ವೀ ಮಹಾತ್ಮರನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸಿ ಕಪಟ ಉಪಾಯದಿಂದ ಅವರ ಹೊಟ್ಟೆಯೊಳಗೆ ಹೋಗಿ ಅನಂತರ ಹೆಸರಗತ್ತೆಯ ಗರ್ಭವು ತಾಯಿಯ ಹೊಟ್ಟೆಯನ್ನೇ ಸೀಳಿಕೊಂಡು ಹೊರಬರುವಂತೆ, ಆ ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಗಳನ್ನು ನಾಶಮಾಡಿ ಬಿಡುತ್ತಿದ್ದನು. ॥41॥ ಆ ವಾತಾಪಿಯು ಒಂದು ದಿನ ಬಹುದಿನಗಳ ಬಳಿಕ ಲೋಭವಶನಾಗಿ ತೇಜಸ್ವಿ ಮಹಾಮುನೀ ಅಗಸ್ತ್ಯರ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ (ಶ್ರಾದ್ಧಕಾಲದಲ್ಲಿ) ಅವರ ಆಹಾರವಾಗಿ, ಅವರ ಹೊಟ್ಟೆಯೊಳಗೆ ಸೇರಿದನು. ॥42॥

ಶ್ರಾದ್ಧದ ಕೊನೆಗೆ ಅವನು ತನ್ನ ರಾಕ್ಷಸರೂಪವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಲು ಇಚ್ಛಿಸಿದಾಗ - ಅವರ ಹೊಟ್ಟೆಯನ್ನು ಸೀಳಿ ಹೊರ ಬರಲು ತೊಡಗಿದ್ದಾಗ ಆ ವಾತಾಪಿಯನ್ನು ಉದ್ದೇಶಿಸಿ ಭಗವಾನ್ ಅಗಸ್ತ್ಯರು ಮುಗುಳ್ನಕ್ಕು ಅವನಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದರು. ॥43॥ ವಾತಾಪಿಯೇ! ನೀನು ಯೋಚಿಸದೆಯೇ ಈ ಜೀವ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಬಹಳ ಶ್ರೇಷ್ಠರಾದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು ತನ್ನ ತೇಜದಿಂದ ತಿರಸ್ಕರಿಸಿರುವೆ, ಅದೇ ಪಾಪದಿಂದ ಈಗ ನೀನು ಜೀರ್ಣವಾಗಿ ಹೋಗುವೆ. ॥44॥ ಲಕ್ಷ್ಮಣ! ಸದಾ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ತತ್ಪರನಾಗಿರುವ ನನ್ನಂತಹ ಜಿತೇಂದ್ರಿಯ ಪುರುಷನನ್ನು ಅತಿಕ್ರಮಣ ಮಾಡುವ ಮಾರೀಚನೆಂಬ ರಾಕ್ಷಸನೂ ವಾತಾಪಿಯಂತೆಯೇ ನಾಶವಾಗಿಹೋಗುವನು. ॥45॥ ಅಗಸ್ತ್ಯರಿಂದ ವಾತಾಪಿಯು ನಾಶವಾದಂತೆಯೇ ಈ ಮಾರೀಚನು ಈಗ ನನ್ನ ಎದುರಿಗೆ ಬಂದು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಸತ್ತುಹೋಗುವನು. ನೀನು ಅಸ್ತ್ರ-ಕವಚಾದಿಗಳಿಂದ ಸುಸಜ್ಜಿತನಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ಮಿಥಿಲೇಶ ಕುಮಾರಿಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸು. ॥46॥ ರಘುನಂದನ! ನಮಗೆ ಅವಶ್ಯವಾಗಿರುವ ಕರ್ತವ್ಯವು ಸೀತೆಯ ರಕ್ಷಣೆಯೇ ಆಗಿದೆ. ನಾನು ಈ ಮೃಗವನ್ನು ಕೊಂದುಹಾಕುವೆನು ಅಥವಾ ಇದನ್ನು ಜೀವಂತವಾಗಿ ಹಿಡಿದುತರುವೆನು. ॥47॥

ಸುಮಿತ್ರಾ ಕುಮಾರ ಲಕ್ಷ್ಮಣ! ನೋಡು, ಈ ಮೃಗದ ಚರ್ಮವನ್ನು ಹಸ್ತಗತವಾಗಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ವಿದೇಹನಂದಿನಿಗೆ ಬಹಳ ಉತ್ಕಂಠತೆ ಉಂಟಾಗಿದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಮೃಗವನ್ನು ತರಲು ನಾನು ಈಗಲೇ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ॥48॥ ಈ ಮೃಗವನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವ ಮುಖ್ಯ ಉದ್ದೇಶ ಇದರ ಚರ್ಮವನ್ನು ಪಡೆಯುವುದಾಗಿದೆ. ಇಂದು ಇದರಿಂದಲೇ ಈ ಮೃಗವು ಜೀವಂತವಾಗಿರಲಾರದು. ಲಕ್ಷ್ಮಣ! ನೀನು ಆಶ್ರಮದಲ್ಲೇ ಇದ್ದು ಸೀತೆಯ ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಎಚ್ಚರವಾಗಿ ಮಾಡು. ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ನಾನು ಒಂದೇ ಬಾಣದಿಂದ ಈ ಜಿಂಕೆಯನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವ ತನಕ ಈಕೆಯನ್ನು ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ಕಾಯ್ದುಕೊಂಡಿರು. ಕೊಂದು ಇದರ ಚರ್ಮವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ನಾನು ಬೇಗನೇ ಬಂದುಬಿಡುವೆನು. ॥49-50॥

ಲಕ್ಷ್ಮಣ! ಬುದ್ಧಿವಂತ ಗೃಧ್ರರಾಜ ಜಟಾಯು ಪಕ್ಷಿಯು ಬಹಳ ಬಲಿಷ್ಠನಾಗಿವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಸಾಮರ್ಥ್ಯಶಾಲಿಯಾಗಿದೆ. ಅದರೊಂದಿಗೆ ಇಲ್ಲಿ ಸದಾ ಎಚ್ಚರವಾಗಿರು. ಮಿಥಿಲೇಶಕುಮಾರಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಾ ಪ್ರತಿಕ್ಷಣವೂ ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿ ಇರುವ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಜಾಗ್ರತನಾಗಿರಬೇಕು. ॥51॥

ಶ್ರೀ ವಾಲ್ಮೀಕಿವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅರಣ್ಯಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ನಲವತ್ತಮೂರನೆಯ ಸರ್ಗ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಯಿತು.
॥ 43 ॥

ನಲವತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಸರ್ಗ

ಶ್ರೀರಾಮನಿಂದ ಮಾರೀಚನ ಸಂಹಾರ, ಸಾಯುವಾಗ ಮಾರೀಚನು ಹಾ! ಸೀತೇ! ಹಾ ಲಕ್ಷ್ಮಣಾ!
ಎಂದು ಕೂಗಿಕೊಂಡಿದ್ದನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಮನ ಚಿಂತೆ

ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ರಘುನಂದನನು ತಮ್ಮನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿ ಸುವರ್ಣಮಯ ಹಿಡಿಯುಳ್ಳ ಖಡ್ಗವನ್ನು ಸೊಂಟಕ್ಕೆ ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡನು. ॥1॥ ಅನಂತರ ಮಹಾಪರಾಕ್ರಮಿ ರಘುನಾಥನು ಮೂರು ಕಡೆ ಬಾಗಿದ ಆಭೂಷಣ ರೂಪ ತನ್ನ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಕೈಲ್ಲೆತ್ತಿಕೊಂಡು, ಬೆನ್ನಿಗೆ ಎರಡು ಬತ್ತಳಿಕೆಗಳನ್ನು ಬಿಗಿದುಕೊಂಡು ಅಲ್ಲಿಂದ ಹೊರಟನು. ॥2॥ ರಾಜಾಧಿರಾಜ ಶ್ರೀರಾಮನು ಬಂದಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಆ ಕಾಡಿನ ಮೃಗಗಳ ರಾಜ ಆ ಕಾಂಚನ ಮೃಗವು ಅಡಗಿಕೊಂಡಿತು; ಆದರೆ ಮತ್ತೆ ಕೂಡಲೇ ಅವನ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಕಾಣಿಸಿತು. ॥3॥

ಖಡ್ಗವನ್ನು, ಧನುಸ್ಸನ್ನೂ, ಧರಿಸಿದ ಶ್ರೀರಾಮನು ಆ ಮೃಗ ಇರುವ ಕಡೆಗೆ ಓಡಿದನು. ಧನುರ್ಧರ ಶ್ರೀರಾಮನು ನೋಡಿದ ಅದು ತನ್ನ ರೂಪದಿಂದ ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಆ ಮಹಾವನದಲ್ಲಿ ಅದು ಹಿಂದಿರುಗಿ ನೋಡುತ್ತಾ ಮುಂದೆ ಓಡುತ್ತಿತ್ತು. ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ನೆಗೆದು ಬಹಳ ದೂರ ಹೋದರೆ, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಕೈಗೆಟುಕುವಷ್ಟು ಹತ್ತಿರ ಕಂಡು ಬಂದು ಹಿಡಿಯುವ ಲೋಭವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತಿತ್ತು. ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಹೆದರಿ, ಗಾಬರಿಗೊಂಡರೆ, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಹಾರುವಂತೆ ಕಂಡು ಬರುತ್ತಿತ್ತು. ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಅಡಗಿಕೊಂಡು ಶರದ್ ಋತುವಿನ ಚಂದ್ರನು ಮೋಡಗಳಲ್ಲಿ ಅಡಗಿಕೊಳ್ಳುವಂತೆ ಅದೃಶ್ಯವಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಒಂದೇ ಮೂಹೂರ್ತದಲ್ಲಿ ಅದು ಹತ್ತಿರ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡರೆ, ಮರುಕ್ಷಣ ಬಹಳ ದೂರ ಹೋಗಿರುತ್ತಿತ್ತು. ॥4-7॥ ಹೀಗೆ ತೋರುತ್ತಾ, ಮರೆಯಾಗುತ್ತಾ ಆ ಮೃಗರೂಪಧಾರೀ ಮಾರೀಚನು ಶ್ರೀರಘುನಾಥನನ್ನು ಆಶ್ರಮದಿಂದ ಬಹಳ ದೂರ ಸೆಳೆದುಕೊಂಡು ಹೋದನು. ॥8॥

ಆಗ ಅದರಿಂದ ಮೋಹಿತ ಮತ್ತು ವಿವಶನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನು ಸ್ವಲ್ಪ ಕುಪಿತನಾದನು. ಒಂದೆಡೆ ನೆರಳಿನಲ್ಲಿ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆದು ಹಸಿರಾದ ಹುಲ್ಲಿನ ಜಾಗದಲ್ಲಿ ದಣಿದು ನಿಂತುಕೊಂಡನು. ॥9॥ ಈ ಮೃಗರೂಪೀ ನಿಶಾಚರನು ಅವನನ್ನು ಉನ್ಮತ್ತನಂತೆ ಮಾಡಿ ಬಿಟ್ಟಿದ್ದನು. ಸ್ವಲ್ಪ ಹೊತ್ತಿನಲ್ಲೇ ಅವನು ಇತರ ಮೃಗಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು ಬಳಿಯಲ್ಲೇ ಕಂಡುಬಂದನು. ॥10॥ ಶ್ರೀರಾಮನು ನನ್ನನ್ನು ಹಿಡಿಯಲು ಬಯಸುತ್ತಿರುವನೆಂದು ನೋಡಿ ಅವನು ತತ್ಕಾಲ ಓಡಿ ಭಯದಿಂದಾಗಿ ಪುನಃ ಅದೃಶ್ಯನಾದನು. ॥11॥ ಅನಂತರ ಅವನು ದೂರದಲ್ಲಿದ್ದ ವೃಕ್ಷ ಸಮೂಹದಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡನು. ಅವನನ್ನು ನೋಡಿ ಮಹಾ ತೇಜಸ್ವೀ ಶ್ರೀರಾಮನು ಕೊಂದು ಹಾಕಲು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದನು. ॥12॥

ಕ್ರೋಧಗೊಂಡ ಬಲವಂತನಾದ ರಾಘವೇಂದ್ರ ಶ್ರೀರಾಮನು ಬತ್ತಳಿಕೆಯಿಂದ ಸೂರ್ಯಕಿರಣಗಳಂತೆ ತೇಜಸ್ವೀ ಒಂದು ಪ್ರಜ್ವಲಿತ ಹಾಗೂ ಶತ್ರು ಸಂಹಾರಕ ಬಾಣವನ್ನು ತೆಗೆದು ಅದನ್ನು ಧನುಸ್ಸಿಗೆ ಹೂಡಿ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಜೋರಾಗಿ ಸೆಳೆದು ಆ ಮೃಗಕ್ಕೆ ಗುರಿಯಿಟ್ಟು, ಬ್ರಹ್ಮನಿಂದ ನಿರ್ಮಿತವಾದ, ಹಾವಿನಂತೆ ಬುಸುಗುಟ್ಟುತ್ತಿರುವ ಆ ಬಾಣವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದನು. ॥13-14॥ ವಜ್ರದಂತಹ ತೇಜಸ್ವೀ ಆ ಉತ್ತಮ ಬಾಣವು ಮೃಗರೂಪಧಾರೀ ಮಾರೀಚನ ಶರೀರವನ್ನು ಸೀಳಿ, ಅವನ ಹೃದಯವನ್ನು ವಿದಿರ್ಣಗೊಳಿಸಿತು.॥15॥ ಆ ಏಟಿನಿಂದ ಪೀಡಿತನಾದ ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ತಾಳೆ ಮರದಷ್ಟು ಎತ್ತರಕ್ಕೆ ಹಾರಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದನು. ಅವನು ಸಾಯುತ್ತಿರುವಾಗ ಭೂಮಿಗೆ ಬಿದ್ದುಕೊಂಡೇ ಭಯಂಕರವಾಗಿ ಗರ್ಜಿಸತೊಡಗಿದನು. ॥16॥ ಸಾಯುತ್ತಿರುವ ಸಮಯ ತನ್ನ ಕೃತ್ರಿಮ ದೇಹವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದನು ಮತ್ತು ರಾವಣನು ಹೇಳಿದುದನ್ನು ನೆನೆದು ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ಯಾವ ಉಪಾದಿಂದ ಸೀತೆಯು ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಕಳಿಸುವಳು? ಮತ್ತು ಬರಿದಾದ ಆಶ್ರಮದಿಂದ ಸೀತೆಯನ್ನು ರಾವಣನು ಹೇಗೆ ಅಪಹರಿಸುವನು? ಎಂದು ಯೋಚಿಸಿದನು. ॥17-18॥ ರಾವಣನು ತಿಳಿಸಿದ ಉಪಾಯವನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸುವ ಸಂದರ್ಭ ಬಂದಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿದು ಅವನು ಶ್ರೀರಾಮನ ಸ್ವರದಂತೆ ‘ಹಾ ಸೀತೇ! ಹಾ ಲಕ್ಷ್ಮಣ!’ ಎಂದು ಜೋರಾಗಿ ಕೂಗಿದನು. ॥19॥

ಶ್ರೀರಾಮನ ಅನುಪಮ ಬಾಣದಿಂದ ಅವನ ಮರ್ಮವಿದೀರ್ಣವಾಗಿ, ಆ ಮೃಗರೂಪವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಅವನು ರಾಕ್ಷಸ ರೂಪ ಧರಿಸಿದ್ದನು. ॥20॥ ಪ್ರಾಣತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವಾಗ ಮಾರೀಚನು ತನ್ನ ಶರೀರವನ್ನು ಬಹಳ ದೊಡ್ಡದಾಗಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದನು. ಭಯಂಕರವಾಗಿ ಕಾಣುವ ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದು ರಕ್ತಸಿಕ್ತನಾಗಿ ಹೊರಳಾಡುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಹೇಳಿದ ಮಾತು ನೆನಪಾಯಿತು ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ಸೀತೆಯ ಕುರಿತು ಚಿಂತಿಸತೊಡಗಿದನು.॥21-22॥

ಅಯ್ಯೋ! ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಮೊದಲು ಹೇಳಿದಂತೆಯೇ ಇದು ನಿಜವಾಗಿ ಮಾರೀಚನ ಮಾಯೆಯೇ ಆಗಿತ್ತು. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮಾತು ನಿಜವಾಯಿತು. ಇಂದು ನನ್ನಿಂದ ಈ ಮಾರೀಚನೇ ಹತನಾದನು. ॥23॥ ಆದರೆ ಈ ರಾಕ್ಷಸನು ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಹಾ ಸೀತೇ! ಹಾ ಲಕ್ಷ್ಮಣ! ಎಂದು ಕೂಗಿ ಸತ್ತುಹೋದನಲ್ಲ. ಅವನ ಆ ಶಬ್ದವನ್ನು ಕೇಳಿ ಸೀತೆಯ ಅವಸ್ಥೆ ಏನಾಗಿರಬಹುದು? ಮಹಾಬಾಹು ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಸ್ಥಿತಿ ಏನಾದೀತು? ॥24॥ ಹೀಗೆ ಯೋಚಿಸಿ ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ಶ್ರೀರಾಮನ ರೋಮಗಳು ನಿಮಿರಿ ನಿಂತವು. ಆಗ ಅಲ್ಲಿ ಮೃಗರೂಪೀ ಆ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ಕೊಂದು, ಅವನ ಶಬ್ದವನ್ನು ಕೇಳಿ ಶ್ರೀರಾಮನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ವಿಷಾದ ತುಂಬಿದ ತೀವ್ರ ಭಯ ಆವರಿಸಿತು. ॥25-26॥ ಆ ಲೋಕವಿಲಕ್ಷಣ ಮೃಗವನ್ನು ವಧಿಸಿ, ತಪಸ್ವಿಗಳಿಗೆ ಉಪಯುಕ್ತ ಫಲ-ಮೂಲಗಳನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ಶ್ರೀರಾಮನು ತತ್ಕ್ಷಣ ಜನಸ್ಥಾನದ ಪಂಚವಟಿಯಲ್ಲಿದ್ದ ತನ್ನ ಆಶ್ರಮದ ಕಡೆಗೆ ಲಗುಬಗೆಯಿಂದ ಹೊರಟನು. ॥27॥

ಶ್ರೀ ವಾಲ್ಮೀಕಿವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅರಣ್ಯಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ನಲವತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಸರ್ಗ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಯಿತು.॥44॥

ನಲವತ್ತೈದನೆಯ ಸರ್ಗ

ಸೀತೆಯ ಮಾರ್ಮಿಕ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಪ್ರೇರಿತನಾಗಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಶ್ರೀರಾಮನ ಬಳಿಗೆ ಹೋದುದು

ಆಗ ವನದಲ್ಲಿ ಕೇಳಿದ ಆರ್ತನಾದವು ತನ್ನ ಪತಿಯದೇ ಎಂದು ತಿಳಿದ ಸೀತೆಯು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದಳು - ತಮ್ಮ! ಹೋಗು ಶ್ರೀರಘುನಾಥನ ಸಮಾಚಾರವನ್ನು ತಿಳಿ ॥1॥ ಅವರು ನಮ್ಮನ್ನು ಆರ್ತಸ್ವರದಿಂದ ಕರೆದಿರುವರು, ನಾನು ಅವರ ಶಬ್ದ ಕೇಳಿರುವೆನು. ಅದು ಬಹಳ ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಕೂಗಿದ್ದರು. ಅದನ್ನು ಕೇಳಿ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸು ಚಂಚಲವಾಗಿದೆ, ನಾನು ಗಾಬರಿಗೊಂಡಿರುವೆನು. ॥2॥

ನಿನ್ನ ಅಣ್ಣನವರು ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಆರ್ತನಾದ ಮಾಡುತ್ತಿರುವರು. ಅವರು ಯಾರದಾದರೂ ರಕ್ಷಣೆಯ ಆಸರೆ ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ನೀನು ಅವರನ್ನು ಕಾಪಾಡು. ಬೇಗನೇ ನಿನ್ನ ಅಣ್ಣನ ಬಳಿಗೆ ಓಡಿ ಹೋಗು. ಯಾವುದೇ ಗೂಳಿಯು ಸಿಂಹದ ಹಿಡಿತದಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿಹಾಕಿಕೊಂಡಂತೆ ಅವರು ರಾಕ್ಷಸರ ವಶವಾಗಿರುವರು, ಆದ್ದರಿಂದ ಹೋಗು, ಸೀತೆಯು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗಲೂ ಅಣ್ಣನ ಅದೇಶವನ್ನು ನೆನೆದು ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಹೋಗಲಿಲ್ಲ. ॥3-4॥ ಅವನ ಈ ವ್ಯವಹಾರದಿಂದ ಜನಕ ಕಿಶೋರಿ ಸೀತೆಯು ಕ್ಷುಬ್ಧಳಾಗಿ, ಅವನಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಳು-ಸುಮಿತ್ರಾಕುಮಾರ! ನೀನು ಮಿತ್ರರೂಪದಿಂದ ನಿನ್ನ ಅಣ್ಣನ ಶತ್ರುವೇ ಆಗಿರುವೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸಂಕಟದ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಅಣ್ಣನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿಲ್ಲ. ಲಕ್ಷ್ಮಣ ನೀನು ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಅಧಿಕಾರ ಮಾಡಲೆಂದೇ ಈಗ ಶ್ರೀರಾಮನ ವಿನಾಶವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಿರುವುದು; ನಾನು ಬಲ್ಲೆನು. ॥5-6॥ ನನ್ನ ಕುರಿತು ನಿನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಲೋಭ ಉಂಟಾಗಿದೆ, ಖಂಡಿತವಾಗಿಯೂ ಅದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ನೀನು ರಘುನಾಥನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿಲ್ಲ. ಶ್ರೀರಾಮನು ಸಂಕಟದಲ್ಲಿ ಬೀಳುವುದೇ ನಿನಗೆ ಪ್ರಿಯವಾಗಿದೆ ಎಂದು ನಾನು ತಿಳಿಯುತ್ತೇನೆ. ನಿನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನಿನ್ನಣ್ಣನ ಕುರಿತು ಸ್ನೇಹವೇ ಇಲ್ಲ. ॥7॥ ನೀನು ಆ ಮಹಾ ತೇಜಸ್ವೀ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ನೋಡಲು ಹೋಗದೆ ಇಲ್ಲೇ ನಿಶ್ಚಿಂತನಾಗಿ ನಿಂತಿರಲು ಇದೇ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ. ಅವರು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ನನ್ನ ಸೇವ್ಯರಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಅವರ ರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ಸೇವೆಗಾಗಿಯೇ ನೀನು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿರುವೆ. ಅವರು ಪ್ರಾಣಸಂಕಟದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದರೆ ಇಲ್ಲಿ ನನ್ನ ರಕ್ಷಣೆಯಿಂದ ಏನಾದೀತು? ॥8॥ ವಿದೇಹಕುಮಾರಿ ಸೀತೆಯ ಸ್ಥಿತಿ ಭಯಭೀತವಾದ ಹೆಣ್ಣು ಜಿಂಕೆಯಂತೆ ಆಗಿತ್ತು. ಅವಳು ಶೋಕಮಗ್ನಳಾಗಿ ಕಣ್ಣೀರು ಸುರಿಸುತ್ತಾ ಮೇಲಿನ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದಾಗ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಆಕೆಯಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಹೇಳಿದನು. ॥9॥

ವಿದೇಹನಂದಿನಿ! ನೀನು ವಿಶ್ವಾಸವಿಡು, ನಾಗ, ಅಸುರ, ಗಂಧರ್ವ, ದೇವತೆ, ದಾನವ ಹಾಗೂ ರಾಕ್ಷಸ ಇವರೆಲ್ಲರೂ ಸೇರಿಯೂ ನಿಮ್ಮ ಪತಿಯನ್ನು ಸೋಲಿಸಲಾರರು, ನನ್ನ ಈ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವೇ ಇಲ್ಲ. ॥10॥

ದೇವಿ! ಶೋಭನೇ! ದೇವತೆಗಳಲ್ಲಿ, ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ, ಗಂಧರ್ವರಲ್ಲಿ, ಪಕ್ಷಿಗಳಲ್ಲಿ, ರಾಕ್ಷಸರಲ್ಲಿ, ಪಿಶಾಚರಲ್ಲಿ, ಕಿನ್ನರರಲ್ಲಿ, ಮೃಗಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಘೋರ ದಾನವರೊಳಗೆ ಸಮರಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರನಂತೆ ಪರಾಕ್ರಮಿ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಎದುರಿಸಬಲ್ಲ ಯಾವ ವೀರನೂ ಇಲ್ಲ. ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅವಧ್ಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಇಂತಹ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಬಾರದು. ॥11-13॥

ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ಅನುಪಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಈ ವನದಲ್ಲಿ ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ಒಬ್ಬಂಟಿಗಳಾಗಿ ಬಿಡಲಾರೆನು. ಸೈನಿಕ ಬಲದಿಂದ ಸಂಪನ್ನರಾದ ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ರಾಜರು ತಮ್ಮ ಎಲ್ಲ ಸೈನಿಕರ ಮೂಲಕವೂ ಶ್ರೀರಾಮನ ಬಲವನ್ನು ಕುಂಠಿತವಾಗಿಸಲಾರರು. ದೇವತೆಗಳು ಇಂದ್ರಾದಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಮೂರು ಲೋಕಗಳೂ ಆಕ್ರಮಣ ಮಾಡಿದರೂ ಶ್ರೀರಾಮನ ಬಲದ ವೇಗವನ್ನು ತಡೆಯಲಾರರು. ಆದ್ದರಿಂದ ನಿನ್ನ ಹೃದಯವನ್ನು ಶಾಂತವಾಗಿಡು. ನೀನು ಸಂತಾಪವನ್ನು ಬಿಡು. ॥14-15॥

ನಿನ್ನ ಪತಿಯು ಆ ಸುಂದರ ಮೃಗವನ್ನು ಕೊಂದು ಬೇಗನೇ ಮರಳಿ ಬರುವನು. ನೀನು ಕೇಳಿದ ಶಬ್ದವು ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಅಣ್ಣನದ್ದಲ್ಲ. ಅದು ಯಾವುದೋ ದೇವತೆ ಪ್ರಕಟಿಸಿದ ಶಬ್ದವೂ ಅಲ್ಲ. ಅದಾದರೋ ಆ ರಾಕ್ಷಸನ ಗಂಧರ್ವನಗರದಂತೆ ಮಿಥ್ಯಾ ಮಾಯೆಯಾಗಿದೆ. ॥16॥

ಸುಂದರೀ! ವಿದೇಹ ನಂದಿನೀ! ಮಹಾತ್ಮಾ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ನಿನ್ನ ರಕ್ಷಣೆಯ ಭಾರ ನನಗೆ ಒಪ್ಪಿಸಿರುವನು. ಈಗ ನೀನು ನನ್ನ ಬಳೀ ನ್ಯಾಸರೂಪದಲ್ಲಿ ಇರುವೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ನಿನ್ನನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬಂಟಿಗಳಾಗಿ ಬಿಡಲಾರೆನು. ॥17॥ ಕಲ್ಯಾಣಮಯಿ ದೇವಿ! ಖರನ ವಧೆ ಮಾಡಿದಾಗ ಜನಸ್ಥಾನವಾಸೀ ಬೇರೆ ಅನೇಕ ರಾಕ್ಷಸರೂ ಸತ್ತುಹೋಗಿದ್ದರು. ಇದರಿಂದ ಈ ನಿಶಾಚರರು ನಮ್ಮೊಂದಿಗೆ ವೈರವನ್ನು ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡಿರುವರು. ॥18॥ ವಿದೇಹನಂದಿನೀ! ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಹಿಂಸೆಯೇ ಕ್ರಿಡಾ ವಿಹಾರ, ಮನೋರಂಜನೆಯಾದ ರಾಕ್ಷಸರೂ ಈ ವಿಶಾಲ ವನದಲ್ಲಿ ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಆಡುತ್ತಾ ಇರುತ್ತಾರೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ಚಿಂತಿಸಬಾರದು. ॥19॥ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಸೀತೆಗೆ ಭಾರೀ ಸಿಟ್ಟು ಬಂತು, ಆಕೆಯ ಕಣ್ಣು ಕೆಂಪಾದವು ಮತ್ತು ಸತ್ಯವಾದೀ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಲ್ಲಿ ಕಠೋರವಾದ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳತೊಡಗಿದಳು. ॥20॥

ಅನಾರ್ಯನೇ! ನೀನು ನಿರ್ದಯಿ! ಕ್ರೂರಕರ್ಮಿ! ಕುಲಾಂಗಾರನೇ! ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ತುಂಬಾ ಬಲ್ಲೆನು. ಶ್ರೀರಾಮನು ಯಾವುದಾದರೂ ವಿಪತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಬಿಳುವುದೇ ನಿನಗೆ ಇಷ್ಟವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನೀನು ರಾಮನ ಮೇಲೆ ಸಂಕಟ ಬಂದಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿಯೂ ಇಂತಹ ಮಾತನ್ನು ಆಡುತ್ತಿರುವೆ. ॥21-22॥ ಲಕ್ಷ್ಮಣ ನಿನ್ನಂತಹ ಕ್ರೂರ ಹಾಗೂ ಸದಾ ಅಡಗಿಕೊಂಡ ಶತ್ರುಗಳ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಇಂತಹ ಪಾಪಪೂರ್ಣ ವಿಚಾರ ಉಂಟಾಗುವುದು ಆಶ್ಚರ್ಯದ ಮಾತಲ್ಲ. ॥23॥

ನೀನು ಬಹಳ ದುಷ್ಟನಾಗಿರುವೆ, ಶ್ರೀರಾಮನು ಒಬ್ಬನೇ ಕಾಡಿಗೆ ಬರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ನನ್ನನ್ನು ಪಡೆಯಲಿಕ್ಕಾಗಿಯೇ ತನ್ನ ಭಾವವನ್ನು ಮರೆಮಾಡಿ ನೀನೊಬ್ಬನೇ ಅವನ ಹಿಂದೆ ಹಿಂದೆ ಬಂದಿರುವೆ, ಅಥವಾ ಭರತನೇ ನಿನ್ನನ್ನು ಕಳಿಸಿರುವ ಸಂಭವೂ ಇರಬಲ್ಲದು. ॥24॥ ಆದರೆ ಸುಮಿತ್ರಾಕುಮಾರ! ನಿನ್ನ ಅಥವಾ ಭರತನ ಆ ಮನೋರಥ ಸಿದ್ಧವಾಗಲಾರದು. ನೀಲಕಮಲದಂತೆ ಶ್ಯಾಮಸುಂದರ, ಕಮಲನಯನ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಪತಿಯಾಗಿ ಪಡೆದ ನಾನು ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ಕ್ಷುದ್ರ ಪುರುಷನ ಕಾಮನೆ ಹೇಗೆ ಮಾಡಬಲ್ಲೆನು? ॥25॥ ಸುಮಿತ್ರಾಕುಮಾರ! ನಾನು ನಿನ್ನ ಮುಂದೆಯೇ ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಪ್ರಾಣ ತ್ಯಾಗಮಾಡುವೆನು, ಆದರೆ ಶ್ರೀರಾಮನಿಲ್ಲದೆ ಒಂದು ಕ್ಷಣವೂ ಈ ಭೂಮಂಡಲದಲ್ಲಿ ಜೀವಿಸಿ ಇರಲಾರೆನು. ॥26॥

ಸೀತೆಯು ಇಂತಹ ಕಠೋರ ಮತ್ತು ರೋಮಾಂಚಕರವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದಾಗ ಜಿತೇಂದ್ರಿಯ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಕೈ ಮುಗಿದು ಆಕೆಯಲ್ಲಿ ಹೇಳೀದನು - ದೇವಿ! ನಿಮ್ಮ ಮಾತಿಗೆ ನಾನು ಉತ್ತರಿಸಲಾರೆನು. ಏಕೆಂದರೆ ನೀವು ನನಗೆ ಆರಾಧ್ಯ ದೇವಿಯಂತೆ ಇರುವಿರಿ ॥27-28॥ ಮಿಥಿಲೇಶಕುಮಾರೀ! ಇಂತಹ ಅನುಚಿತ, ಪ್ರತಿಕೂಲವಾದ ಮಾತನ್ನು ಆಡುವುದು ಸ್ತ್ರೀಯರಿಗಾಗಿ ಆಶ್ಚರ್ಯದ ಮಾತಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ ಈ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ನಾರಿಯರ ಇಂತಹ ಸ್ವಭಾವವೇ ಕಂಡು ಬರುತ್ತದೆ. ॥29॥

ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಸ್ತ್ರೀಯರು ವಿನಯಾದಿ ಧರ್ಮಗಳಿಂದ ರಹಿತ, ಚಂಚಲರು, ಕಠೋರ ಹಾಗೂ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಒಡಕನ್ನುಂಟು ಮಾಡುವಂತಹವರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ವಿದೇಹಕುಮಾರೀ ಜಾನಕಿ! ನಿಮ್ಮ ಮಾತು ನನ್ನ ಕಿವಿಗಳಲ್ಲಿ ಕಾದ ಕಬ್ಬಿಣದ ರಸ ಸುರಿದಂತಾಯಿತು. ನಾನು ಇಂತಹ ಮಾತನ್ನು ಸಹಿಸಲಾರೆನು. ॥30॥ ಈ ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿ ನನ್ನ ಮಾತು ಕೇಳಲಿ. ನಾನು ನ್ಯಾಯಯುಕ್ತ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದರೂ ನೀವು ನನ್ನ ಕುರಿತು ಇಂತಹ ಕಠೋರ ಮಾತನ್ನು ಆಡಿದಿರಿ, ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಇಂದು ನಿಮ್ಮ ಬುದ್ಧಿ ಕೆಟ್ಟುಹೋಗಿದೆ. ನೀವು ನಾಶವಾಗಲು ಬಯಸುತ್ತಿರುವಿರಿ. ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಇಂತಹ ಸಂದೇಹಪಡುತ್ತಿರುವ ನಿಮಗೆ ಧಿಕ್ಕಾರವಿರಲಿ. ನಾನು ಅಣ್ಣನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸಲು ದೃಢತೆಯಿಂದ ತತ್ಪರನಾಗಿ ಇರುವೆನು. ನೀವು ಸಾಮಾನ್ಯ ನಾರಿಯಾದ್ದರಿಂದ ಸ್ತ್ರೀಯರ ದುಷ್ಟ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ತನ್ನದಾಗಿಸಿಕೊಂಡು ನನ್ನ ಕುರಿತು ಸಂಶಯಪಡುತ್ತಿರುವಿರಿ. ಸರಿ, ಈಗ ನಾನು ಅಣ್ಣ ಶ್ರೀರಾಮನು ಹೋದಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗುವೆನು. ಸುಮುಖಿ! ನಿಮಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ. ॥31-33॥

ವಿಶಾಲಲೋಚನೆ! ವನದ ಸಮಸ್ತ ದೇವತೆಗಳು ನಿಮ್ಮನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲಿ, ಏಕೆಂದರೆ ಈಗ ನನ್ನ ಎದುರಿಗೆ ಪ್ರಕಟವಾದ ಭಯಂಕರ ಅಪಶಕುನದಿಂದ ನಾನು ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನೊಡನೆ ಮರಳಿ ಬಂದು ಪುನಃ ನಿಮ್ಮನ್ನು ನೋಡುವೆನೋ ಇಲ್ಲವೋ? ಎಂಬ ಸಂಶಯವುಂಟಾಗಿದೆ. ॥34॥ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಜನಕಕಿಶೋರಿ ಸೀತೆಯು ಅಳತೊಡಗಿದಳು. ಆಕೆಯ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಕಂಬನಿ ಹರಿಯಿತು. ಅವಳು ಈ ಪ್ರಕಾರ ಉತ್ತರಿಸಿದಳು. ॥35॥

ಲಕ್ಷ್ಮಣನೇ! ನಾನು ಶ್ರೀರಾಮನಿಂದ ಅಗಲಿ ಹೋದರೆ ಗೋದಾವರಿಯಲ್ಲಿ ಸೇರಿಹೋಗುವೆ ಅಥವಾ ನೇಣುಹಾಕಿಕೊಳ್ಳುವೆನು, ಇಲ್ಲವೇ ಪರ್ವತದ ದುರ್ಗಮ ಶಿಖರದಿಂದ ಹಾರಿಬಿಡುವೆನು ಅಥವಾ ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ ವಿಷವನ್ನು ಕುಡಿಯುವೆನು. ಇಲ್ಲವೆ ಉರಿಯುವ ಬೆಂಕಿಗೆ ಬೀಳುವೆನು. ಅದರೂ ಶ್ರೀರಘುನಾಥನ ಹೊರತು ಇತರ ಯಾವುದೇ ಪುರುಷನನ್ನು ಸ್ಪರ್ಷಿಸಲಾರೆನು.॥36-37॥ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮುಂದೆ ಹೀಗೆ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಮಾಡಿ, ಶೋಕಮಗ್ನಳಾಗಿ ಅಳುತ್ತಿರುವ ಸೀತೆಯು ಅತಿ ದುಃಖದಿಂದಾಗಿ ಎರಡೂ ಕೈಗಳಿಂದ ಎದೆ ಬಡಿದುಕೊಳ್ಳತೊಡಗಿದಳು. ॥38॥

ವಿಶಾಲಲೋಚನೆ ಸೀತೆಯು ಹೀಗೆ ಆರ್ತಳಾಗಿ ಅಳುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಸುಮಿತ್ರಾಕುಮಾರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಆಕೆಗೆ
ಮನಃಪೂರ್ವಕ ಸಾಂತ್ವನ ನೀಡಿದನು. ಆದರೆ ಸೀತೆಯು ಆಗ ಮೈದುನನಲ್ಲಿ ಏನನ್ನೂ ಹೇಳಲಿಲ್ಲ. ॥39॥ ಆಗ ಮನಸ್ಸನ್ನು ವಶವಿರಿಸಿಕೊಂಡ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಎರಡೂ ಕೈಮುಗಿದು, ಬಾಗಿ ಸೀತೆಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿದನು ಮತ್ತು ಪದೇ ಪದೇ ಆಕೆಯ ಕಡೆಗೆ ನೋಡುತ್ತಾ ಅವನು ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ಬಳಿಗೆ ಹೊರಟುಹೋದನು. ॥40॥

ಶ್ರೀ ವಾಲ್ಮೀಕಿವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅರಣ್ಯಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ನಲವತ್ತೈದನೆಯ ಸರ್ಗ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥45॥

ನಲವತ್ತಾರನೆಯ ಸರ್ಗ

ರಾವಣನು ಸಂನ್ಯಾಸಿಯ ವೇಷದಿಂದ ಸೀತೆಯ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದುದು, ಸೀತೆಯಿಂದ ಅತಿಥಿ ಸತ್ಕಾರ

ಸೀತೆಯು ಕಠೋರ ವಚನವನ್ನು ಹೇಳಿದಾಗ ಕುಪಿತನಾಗಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಸೇರುವ ವಿಶೇಷ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಅಲ್ಲಿಂದ ಹೊರಟನು. ॥1॥ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಹೊರಟುಹೋದಾಗ ರಾವಣನಿಗೆ ಅವಕಾಶ ಸಿಕ್ಕಿ, ಅವನು ಸಂನ್ಯಾಸಿಯ ವೇಷವನ್ನು ಧರಿಸಿ ಬೇಗನೇ ವಿದೇಹಕುಮಾರಿ ಸೀತೆಯ ಬಳಿಗೆ ಬಂದನು. ॥2॥ ಆಗ ರಾವಣನು ನವುರಾದ ಕಾಷಾಯ ವಸ್ತ್ರವನ್ನುಟ್ಟಿದ್ದನು. ಮಸ್ತಕದಲ್ಲಿ ಶೀಖೆ, ಕೈಯಲ್ಲಿ ಛತ್ರ, ಕಾಲುಗಳಲ್ಲಿ ಪಾದರಕ್ಷೆಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದನು. ಅವನ ಎಡ ಭುಜದ ಮೇಲೆ ದಂಡವಿದ್ದು, ಕಮಂಡಲು ತೂಗುಹಾಕಿದ್ದನು. ॥3॥ ಅತ್ಯಂತ ಬಲಿಷ್ಠನಾದ ರಾವಣನು ಆ ವನದಲ್ಲಿ ಪರಿವ್ರಾಜಕನ ರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿ ಶ್ರೀರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರಿಲ್ಲದೆ ಒಂಬ್ಬೊಂಟಿಗಳಾದ ವೈದೇಹಿಯ ಬಳಿಗೆ ಬಂದನು. ॥4॥

ಸೂರ್ಯಚಂದ್ರರಿಲ್ಲದ ಸಂಧ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಮಹಾನ್ ಅಂಧಕಾರ ಕವಿಯುವಂತೆ ಅವನು ಸೀತೆಯ ಬಳಿಗೆ ಹೋದನು. ಚಂದ್ರನಿಂದ ರಹಿತವಾದ ರೋಹಿಣಿಯ ಮೇಲೆ ದಾರುಣ ಮಂಗಳ ಅಥವಾ ಶನೈಶ್ಚರನ ದೃಷ್ಟಿ ಬೀಳುವಂತೆ ಅತಿಶಯ ಕ್ರೂರಿ ರಾವಣನು ಆ ಮುಗ್ಧಯಶಸ್ವಿನೀ ರಾಜಕುಮಾರಿಯನ್ನು ನೋಡಿದನು. ॥5॥ ಆ ಭಯಂಕರ ಪಾಪಾಚಾರಿಯನ್ನು ಕಂಡು ಜನಸ್ಥಾನದ ವೃಕ್ಷಗಳು ಅಲುಗಾಡುವುದನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಿ, ಗಾಳಿಯ ವೇಗ ನಿಂತುಬಿಟ್ಟಿತು. ಕೆಂಗಣ್ಣಿನ ರಾವಣನು ತನ್ನತ್ತ ನೋಡುವುದನ್ನು ಗಮನಿಸಿ ತೀವ್ರಗತಿಯಿಂದ ಹರಿಯುವ ಗೋದಾವರಿಯು ಭಯದಿಂದ ನಿಧಾನವಾಗಿ ಹರಿಯ ತೊಡಗಿದಳು. ॥6-7॥ ರಾಮನಿಗೆ ಪ್ರತಿಕಾರ ಮಾಡುವ ಸಂದರ್ಭವನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಿದ್ದ ರಾವಣನು ಆಗ ಭಿಕ್ಷುರೂಪದಿಂದ ವೈದೇಹಿಯ ಬಳಿಗೆ ಸಾರಿದನು. ॥8॥

ಆಗ ವಿದೇಹಕುಮಾರಿ ಸೀತೆಯು ತನ್ನ ಪತಿಯ ಕುರಿತು ಶೋಕಿಸುತ್ತಾ ಚಿಂತೆಯಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ್ದಳು. ಅದೇ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಅಭವ್ಯರಾವಣನು ಭವ್ಯರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿ ಶನೈಶ್ಚರನು ಚಿತ್ರಾ ನಕ್ಷತ್ರದ ಬಳಿಗೆ ತಲುಪುವಂತೆಯೇ ಸೀತೆಯ ಎದುರಿಗೆ ಉಪಸ್ಥಿತನಾದನು. ॥9॥ ಹುಲ್ಲಿನಿಂದ ಮುಚ್ಚಿರುವ ಬಾವಿಯಂತೆ ಭವ್ಯರೂಪದಿಂದ ತನ್ನ ಅಭವ್ಯತೆಯನ್ನು ಅಡಗಿಸಿಕೊಂಡ ರಾವಣನು ಒಮ್ಮೆಲೆ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗಿ ಯಶಸ್ವಿನೀ ರಾಮಪತ್ನೀ ಸೀತೆಯನ್ನು ನೋಡಿ ನಿಂತುಕೊಂಡನು. ॥10॥

ಆಗ ರಾವಣನು ಅಲ್ಲಿ ನಿಂತುಕೊಂಡೇ ಸೀತೆಯನ್ನು ನೋಡತೊಡಗಿದನು. ಅವಳು ಬಹಳ ಸುಂದರಿಯಾಗಿದ್ದಳು. ಆಕೆಯ ಹಲ್ಲು, ತುಟಿಗಳು ಅಂದವಾಗಿದ್ದವು. ಮುಖವು ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರನಂತಿತ್ತು. ಆಕೆ ಪರ್ಣಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ಶೋಕದಿಂದ ಕಣ್ಣೀರನ್ನು ಸುರಿಸುತ್ತಿದ್ದಳು. ॥11-12॥

ಆ ನಿಶಾಚರನು ಪ್ರಸನ್ನಚಿತ್ತನಾಗಿ ರೇಶ್ಮೆ ಪೀತಾಂಬರದಿಂದ ಸುಶೋಭಿತ ಕಮಲನಯನಿ ವೈದೇಹಿಯ ಎದುರಿಗೆ ಹೋದನು. ॥13॥ ಆಕೆಯನ್ನು ನೋಡುತ್ತಲೇ ಮನ್ಮಥನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಘಾಸಿಗೊಂಡು ರಾಕ್ಷಸರಾಜ ರಾವಣನು ವೇದ ಮಂತ್ರಗಳನ್ನು ಉಚ್ಚರಿಸತೊಡಗಿದನು. ಆ ಏಕಾಂತ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ವಿನೀತ ಭಾವದಿಂದ ಆಕೆಯಲ್ಲಿ ಏನೋ ಹೇಳಲು ಪಕ್ರಮಿಸಿದನು. ॥14॥ ತ್ರಿಲೋಕಸುಂದರೀ ಸೀತೆಯು ತನ್ನ ಶರೀರದಿಂದ ಕಮಲರಹಿತ ಕಮಲಾಲಯಾ ಲಕ್ಷ್ಮೀಯಂತೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದಳು. ರಾವಣನು ಆಕೆಯನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಾ ನುಡಿದನು. ॥15॥ ಉತ್ತಮ ಸುವರ್ಣದಂತೆ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ, ರೇಶ್ಮೆ ಪೀತಾಂಬರ ಧರಿಸಿದ ಸುಂದರೀ! ನೀನು ಯಾರು? ನಿನ್ನ ಮುಖ, ನೇತ್ರ, ಕೈ, ಕಾಲುಗಳು ಕಮಲದಂತೆ ಇವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ಪದ್ಮಿನೀ (ಪುಷ್ಕರಣಿ)ಯಂತೆ ಕಮಲಗಳ ಸುಂದರ ಮಾಲೆಯನ್ನು ಧರಿಸಿರುವೆ. ॥16॥

ಶುಭಾವನೇ! ನೀನು ಶ್ರೀ, ಹ್ರೀ, ಕೀರ್ತಿ, ಶುಭಸ್ವರೂಪ ಲಕ್ಷ್ಮೀ ಅಥವಾ ಅಪ್ಸರೆಯಲ್ಲವಲ್ಲ? ಅಥವಾ ಸುಂದರೀ! ನೀನು ಭೂತಿ ಇಲ್ಲವೇ ಸ್ವೇಚ್ಛೆಯಿಂದ ವಿಹರಿಸುವ ಕಾಮಪತ್ನೀ ರತಿಯಲ್ಲ ತಾನೇ? ॥17॥ ನಿನ್ನ ಹಲ್ಲುಗಳು ಸಮಾನವಾಗಿದ್ದು, ಕುಂದಪುಷ್ಪದ ಮೊಗ್ಗಿನಂತೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿವೆ. ಅವು ಸ್ನಿಗ್ಧವಾಗಿದ್ದು, ಬೆಳ್ಳಗಿವೆ. ನಿನ್ನ ಕಣ್ಣುಗಳು ವಿಶಾಲ ಮತ್ತು ನಿರ್ಮಲವಾಗಿವೆ. ಅವುಗಳ ತುದಿ ಕೆಂಪಾಗಿದ್ದು, ಗುಡ್ಡೆಗಳು ಕಪ್ಪಾಗಿವೆ, ನಿನ್ನ ಸೊಂಟದ ಮುಂಭಾಗವು ವಿಶಾಲವಾಗಿದ್ದು, ಎರಡೂ ತೊಡೆಗಳು ಆನೆಯ ಸೊಂಡಲಿನಂತಿವೆ. ॥18॥

ನಿನ್ನ ಎರಡೂ ಸ್ತನಗಳು ಪುಷ್ಟವಾಗಿ ದುಂಡಾಗಿದ್ದು, ಒಂದಕ್ಕೊಂದು ಅಂಟಿಕೊಂಡಿವೆ, ಭಾರದಿಂದ ಬಳುಕುತ್ತಿವೆ. ಉಬ್ಬಿಕೊಂಡಿರುವ ನುಣುಪಾಗಿ ತಾಳೆ ಹಣ್ಣಿನಂತಿವೆ. ಒಂದೇ ಆಕಾರದಿಂದ ಇರುವ ಕಮನೀಯ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಅವು ಮಣಿಮಯ ಆಭೂಷಣಗಳಿಂದ ವಿಭೂಷಿತವಾಗಿವೆ. ॥19-20॥

ಸುಂದರ ಮಂದಹಾಸ, ಸುಂದರ ದಂತಪಂಕ್ತಿಗಳಿದ್ದು, ಮನೋಹರ ನೇತ್ರವುಳ್ಳ ವಿಲಾಸಿನೀ ರಮಣಿಯೇ! ನೀನು ತನ್ನ ರೂಪ ಸೌಂದರ್ಯದಿಂದ ನದಿಯು ನೀರಿನಿಂದ ತನ್ನ ದಡಗಳನ್ನು ಕೊಚ್ಚಿಕೊಂಡು ಹೋಗುವಂತೆಯೇ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಸೂರೆಗೊಂಡುಬಿಟ್ಟಿರುವೆ. ॥21॥ ಹಿಡಿಯಷ್ಟು ನಿನ್ನ ಸೊಂಟವು ಕೃಶವಾಗಿದೆ, ಕೂದಲು ನುಣುಪಾಗಿ ಮನೋಹರವಾಗಿದೆ. ಎರಡು ಸ್ತನಗಳು ಸೇರಿಕೊಂಡಿವೆ. ಸುಂದರೀ! ದೇವತೆಗಳಲ್ಲಿ ಗಂಧರ್ವರಲ್ಲಿ, ಯಕ್ಷರಲ್ಲಿ ಕಿನ್ನರರಲ್ಲಿ ಯಾವ ಸ್ತ್ರೀಯೂ ನಿನಗೆ ಸರಿಗಟ್ಟಲಾರರು. ॥22॥

ಪೃಥಿವಿಯಲ್ಲಿ ನಿನ್ನಂತಹ ರೂಪವತಿ ನಾರಿಯನ್ನು ನಾನು ಇಂದಿನ ತನಕ ಎಂದೂ ನೋಡಿಲ್ಲ. ನಿನ್ನ ಈ ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರಿಗಿಂತ ಸುಂದರ ರೂಪ, ತಾರುಣ್ಯ, ಸೌಕುಮಾರ್ಯ ಎಲ್ಲಿ? ಈ ದುರ್ಗಮ ವನವಾಸವೆಲ್ಲಿ? ಇದೆಲ್ಲ ಗಮನಿಸಿದರೆ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಬಹಳ ಕಳವಳ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ; ಇಲ್ಲಿಂದ ಹೊರಟು ಹೋಗು. ನೀನು ಇಲ್ಲಿ ಇರಲು ಯೋಗ್ಯಳಲ್ಲ. ॥23-24॥

ಇದಾದರೋ ಕಾಮರೂಪಿಗಳಾದ ಭಯಂಕರ ರಾಕ್ಷಸರು ಇರುವ ಜಾಗವಾಗಿದೆ. ನೀನಾದರೋ ರಮಣೀಯ ಅರಮನೆಯಲ್ಲಿ, ಸಮೃದ್ಧಶಾಲಿ ನಗರದಲ್ಲಿ, ಸುಗಂಧಯುಕ್ತ ಉಪವನಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಾ ಸಂಚರಿಸಬೇಕು. ॥25॥

ಸುಂದರೀ! ನೀನ್ನ ಉಪಯೋಗದಲ್ಲಿ ಇರುವ ಪುರುಷನೇ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಅದೇ ಗಂಧ, ಅದೇ ಸುಂದರ ವಸ್ತ್ರವಾಗಿದೆ. ಕಾಡಿಗೆ ಹಚ್ಚಿದ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ ಸುಂದರೀ! ನಿನ್ನ ಸುಖಮಯ ಸಂಯೋಗ ಪ್ರಾಪ್ತವಾದ ಪತಿಯನ್ನೇ ಶ್ರೇಷ್ಠನೆಂದು ನಾನು ತಿಳಿಯುತ್ತೇನೆ. ॥26॥ ಪವಿತ್ರ ಮಂದಹಾಸ ಮತ್ತು ಸುಂದರ ಅಂಗಗಳುಳ್ಳ ದೇವಿ! ನೀನು ಯಾರಾಗಿರುವೆ? ನನಗಾದರೋ ನೀನು ರುದ್ರರ ವರುದ್ಗಣರ, ವಸುಗಳ ಸಂಬಂಧವಿರುವ ದೇವಿಯಂತೆ ಅನಿಸುತ್ತದೆ. ॥27॥ ಇಲ್ಲಿ ಗಂಧರ್ವರು, ದೇವತೆಗಳು, ಕಿನ್ನರರು ಬಂದು ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇದು ರಾಕ್ಷಸರ ನಿವಾಸ ಸ್ಥಾನವಾಗಿದೆ. ಹಾಗಿರುವಾಗ ನೀನು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಹೇಗೆ ಬಂದೆ? ॥28॥ ಇಲ್ಲಿ ವಾನರ, ಸಿಂಹ, ಚಿರತೆ, ಹುಲಿ, ಜಿಂಕೆ, ತೋಳ, ಕರಡಿ, ಹದ್ದು ಮೊದಲಾದ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಇರುತ್ತವೆ. ನಿನಗೆ ಇವುಗಳಿಂದ ಭಯವಾಗುವುದಿಲ್ಲವೇ? ॥29॥ ವಾನರನೇ! ಈ ವಿಶಾಲ ಅರಣ್ಯದೊಳಗೆ ಅತ್ಯಂತ ವೇಗಶಾಲಿ ಮತ್ತು ಭಯಂಕರ ಮದಮತ್ತ ಆನೆಗಳ ನಡುವೆ ಒಬ್ಬಳೇ ಇರಲು ನಿನಗೆ ಭಯವೇಕೆ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ? ॥30॥ ಕಲ್ಯಾಣಿಯೇ! ನೀನು ಯಾರೆಂದು ಹೇಳು. ನೀನು ಯಾರವಳು? ಎಲ್ಲಿಂದ ಯಾವ ಕಾರಣಕ್ಕಾಗಿ ಬಂದು ಈ ರಾಕ್ಷಸರು ತುಂಬಿದ ಘೋರ ದಂಡಕಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬಂಟಿಗಳಾಗಿ ವಿಚರಿಸುತ್ತಿರುವೆಯಲ್ಲ? ॥31॥ ವೇಷಭೂಷಣಗಳಿಂದ ಮಹಾತ್ಮನಾಗಿ ಬಂದಿರುವ ರಾವಣನು ವಿದೇಹಕುಮಾರಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಹೀಗೆ ಪ್ರಶಂಸಿಸಿದಾಗ ಬ್ರಾಹ್ಮಣವೇಷದಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಆಗಮಿಸಿದ ರಾವಣನನ್ನು ನೋಡಿ ಮೈಥಿಲಿಯು ಅತಿಥಿ-ಸತ್ಕಾರಕ್ಕಾಗಿ ಬೇಕಾದ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳ ಮೂಲಕ ಅವನನ್ನು ಪೂಜಿಸಿದಳು. ॥32-33॥ ಅನಂತರ ಹೊರಗಿನಿಂದ ಸೌಮ್ಯವಾಗಿ ಕಾಣುವ ಆ ಅತಿಥಿಗೆ ಭೋಜನಕ್ಕಾಗಿ ಆಮಂತ್ರಣ ಕೊಡುತ್ತಾ ಬ್ರಹ್ಮನ್! ಭೋಜನ ಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ, ಸ್ವೀಕರಿಸಿರಿ ಎಂದು ಹೇಳಿದಳು. ॥34॥ ಅವನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ವೇಷದಿಂದ ಬಂದಿದ್ದನು, ಕಮಂಡಲು ಮತ್ತು ಕಾಷಾಯ ವಸ್ತ್ರ ಧರಿಸಿದ್ದನು. ಬ್ರಾಹ್ಮಣವೇಷದಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ಅತಿಥಿಯ ಉಪೇಕ್ಷೆ ಅಸಂಭವವಾಗಿತ್ತು, ಆದ್ದರಿಂದ ಆ ರೂಪದಿಂದ ಬಂದಿರುವ ಆ ರಾವಣನನ್ನು ನೋಡಿ ಮೈಥಿಲಿಯು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಯೋಗ್ಯವಾದ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಸತ್ಕರಿಸಲು ಅವನನ್ನು ಆಮಂತ್ರಿಸಿದ್ದಳು. ॥35॥ ಸೀತೆಯು ಹೇಳಿದಳು-ಬ್ರಾಹ್ಮಣರೇ! ಇದೋ ಚಾಪೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಸ್ವಸ್ಥರಾಗಿ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳಿರಿ.ಕಾಲು ತೊಳೆಯಲು ನೀರನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿರಿ. ಇವು ಕಾಡಿನ ಉತ್ತಮ ಫಲ-ಮೂಲಗಳು ನಿಮಗಾಗಿ ಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಶಾಂತ ಭಾವದಿಂದ ಕುಳಿತು ಸೇವಿಸಿರಿ. ॥36॥ ‘ಅತಿಥಿಗಾಗಿ ಎಲ್ಲವೂ ಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಸೀತೆಯು ಅವನನ್ನು ಭೋಜನಕ್ಕಾಗಿ ಆಮಂತ್ರಿಸಿದಾಗ ರಾವಣನು ‘ಸರ್ವಂ ಸಂಪನ್ನಮ್’ ಎಂದು ಹೇಳುವ ರಾಜಪತ್ನೀ ಮೈಥಿಲಿಯ ಕಡೆಗೆ ನೋಡಿ, ತನ್ನ ವಧೆಗಾಗಿಯೇ ಅವನು ಹಟಪೂರ್ವಕ ಸೀತೆಯನ್ನು ಅಪಹರಣ ಮಾಡಲು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ದೃಢವಾಗಿ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದನು. ॥37॥ ಅನಂತರ ಸೀತೆಯು ಬೇಟೆಗಾಗಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಂದಿಗೆ ಹೋಗಿರುವ ಸುಂದರ ವೇಷಧಾರಿ ತನ್ನ ಪತಿ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನನ್ನು ಪ್ರತೀಕ್ಷಿಸತೊಡಗಿದಳು. ಅವಳು ಸುತ್ತಲೂ ಕಣ್ಣಾಡಿಸಿದಳು, ಆದರೆ ಅವಳಿಗೆ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಹಸುರಾದ ವಿಶಾಲವನವೇ ಕಂಡುಬಂತು. ಶ್ರೀರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಕಣ್ಣಿಗೆ ಬೀಳಲಿಲ್ಲ. ॥38॥

ಶ್ರೀ ವಾಲ್ಮೀಕಿವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅರಣ್ಯಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ನಲವತ್ತಾರನೆಯ ಸರ್ಗ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥46॥

ನಲವತ್ತೇಳನೆಯ ಸರ್ಗ

ಸೀತಾದೇವಿಯು ರಾವಣನಿಗೆ ತನ್ನ ಪರಿಚಯವನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಟ್ಟು ಅರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಬಂದ ಕಾರಣವನ್ನು ತಿಳಿಸಿದುದು, ರಾವಣನು ಸೀತೆಯನ್ನು ತನ್ನ ಪಟ್ಟದರಸಿಯನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಆಸೆಯನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿದುದು, ಸೀತಾದೇವಿಯ ತಿರಸ್ಕಾರ

ಸೀತೆಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸುವ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಪರಿವ್ರಾಜಕ ಸನ್ಯಾಸಿಯ ರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿ ಬಂದಿರುವ ರಾವಣನು ಆಗ ವಿದೇಹನಂದಿನಿಯಲ್ಲಿ ಈ ರೀತಿ ಕೇಳಿದಾಗ, ಅವಳು ಸ್ವತಃ ತನ್ನ ಪರಿಚಯವನ್ನು ಹೇಳಿದಳು. ॥1॥ ಇವರು ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಮತ್ತು ಅತಿಥಿಯಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಇವರ ಮಾತಿಗೆ ಉತ್ತರಿಸದಿದ್ದರೆ ಇವರು ಶಾಪ ಕೊಡುವರು ಎಂದು ಮುಹೂರ್ತ ಕಾಲ ಯೋಚಿಸಿ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಹೇಳತೊಡಗಿದಳು. ॥2॥

ಬ್ರಾಹ್ಮಣರೇ! ನಿಮಗೆ ಒಳ್ಳೆಯದಾಗಲಿ, ನಾನು ಮಿಥಿಲೆಯ ರಾಜಾ ಮಹಾತ್ಮಾ ಜನಕನ ಮಗಳು ಮತ್ತು ಅವಧ ನರೇಶ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ಪ್ರಿಯರಾಣಿಯಾಗಿದ್ದೇನೆ. ನನ್ನ ಹೆಸರು ಸೀತೆ ಎಂದಾಗಿದೆ. ॥3॥ ವಿವಾಹದ ಬಳಿಕ ಹನ್ನೆರಡು ವರ್ಷ ಇಕ್ವಾಕ್ಷುವಂಶೀ ದಶರಥ ಮಹಾರಾಜನ ಅರಮನೆಯಲ್ಲಿ ಇದ್ದು, ನಾನು ನನ್ನ ಪತಿಯೊಂದಿಗೆ ಎಲ್ಲ ಮನೋವಾಂಛಿತ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿದೆ. ನಾನು ಅಲ್ಲಿ ಸುಖವಾಗಿ ಇದ್ದೆ. ॥4॥

ಹದಿಮೂರನೆಯ ವರ್ಷದ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಸಮರ್ಥ ದಶರಥ ಮಹಾರಾಜರು ಮಂತ್ರಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಚರ್ಚಿಸಿ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನಿಗೆ ಯುವರಾಜನಾಗಿ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕ ಮಾಡಲು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದರು. ॥5॥ ಶ್ರೀರಘುನಾಥನ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕದ ಸಾಮಗ್ರಿಯನ್ನು ಸಿದ್ಧಗೊಳಿಸಿದಾಗ ನನ್ನ ಅತ್ತೆ ಕೈಕೇಯಿಯು ತನ್ನ ಪತಿಯ ಬಳಿ ವರಗಳನ್ನು ಬೇಡಿದಳು. ॥6॥ ಕೈಕೇಯಿಯು ನನ್ನ ಮಾವನವರಿಂದ ಸತ್ಯದ ಮೇಲೆ ಆಣೆಮಾಡಿಸಿ, ವಚನಬದ್ಧಳಾಗಿಸಿದಳು. ಮತ್ತೆ ತನ್ನ ಸತ್ಯಪ್ರತಿಜ್ಞ ಪತಿಯಾದ ರಾಜಶಿರೋಮಣಿಯಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಪತಿಗಾಗಿ ವನವಾಸ ಮತ್ತು ಭರತನಿಗೆ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕ ಎಂಬ ಎರಡು ವರಗಳನ್ನು ಬೇಡಿದಳು. ॥7॥

ಇಂದು ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಅಭಿಷೇಕ ಮಾಡಿದರೆ, ನಾನು ಏನನ್ನು ತಿನ್ನುವುದಿಲ್ಲ, ಕುಡಿಯುವುದಿಲ್ಲ ಹಾಗೂ ಎಂದೂ ನಿದ್ದೆ ಮಾಡದೆ ನನ್ನ ಜೀವನವನ್ನು ಕೊನೆಗೊಳಿಸುವೆನೆಂದು ಕೈಕೇಯಿಯು ಹಟ ಹಿಡಿದಳು. ॥8॥

ಹೀಗೆ ನುಡಿಯುವ ಕೈಕೇಯಿಯ ಬಳಿ ನನ್ನ ಮಾವಂದಿರು - ‘ನೀನು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದ ಉತ್ತಮ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೋ, ಆದರೆ ಶ್ರೀರಾಮನ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕದಲ್ಲಿ ವಿಘ್ನವನ್ನುಂಟುಮಾಡಬೇಡ’ ಎಂದು ಬೇಡಿಕೊಂಡರು. ಆದರೆ ಈ ಬೇಡಿಕೆ ಕೈಕೇಯಿಯಲ್ಲಿ ಸಫಲವಾಗಲಿಲ್ಲ. ॥9॥ ಆಗ ನನ್ನ ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ಪತಿಯ ವಯಸ್ಸು ಇಪ್ಪತ್ತೈದು ವರ್ಷಗಳಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿತ್ತು. ಹುಟ್ಟಿದಂದಿನಿಂದ ಲೆಕ್ಕಹಾಗಿದರೆ ನನ್ನ ವಯಸ್ಸು ಹದಿನೆಂಟು ವರ್ಷ ಆಗಿತ್ತು. ॥10॥

ಶ್ರೀರಾಮನು ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಸತ್ಯವಾದೀ, ಸುಶೀಲ ಮತ್ತು ಪವಿತ್ರನೆಂದು ವಿಖ್ಯಾತನಾಗಿರುವನು. ಅವರ ನೇತ್ರಗಳು ವಿಶಾಲವಾಗಿದ್ದು, ಭುಜಗಳು ನೀಳವಾಗಿವೆ. ಅವರು ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಹಿತದಲ್ಲೇ ತತ್ಪರರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ॥11॥ ಅವರ ತಂದೆ ಮಹಾರಾಜರು ಕಾಮಪೀಡಿತರಾದ್ದರಿಂದ ಕೈಕೇಯಿಯ ಪ್ರಿಯವನ್ನುಮಾಡುವ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಶ್ರೀರಾಮನ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕ ಮಾಡಲಿಲ್ಲ. ॥12॥ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಅಭಿಷೇಕಕ್ಕಾಗಿ ತಂದೆಯ ಬಳಿಗೆ ಬಂದಾಗ ಕೈಕೇಯಿಯು ನನ್ನ ಪತಿಯಾದ ರಾಮನಲ್ಲಿ ಕೂಡಲೇ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಳು. ॥13॥

ರಘುನಂದನ! ನಿನ್ನ ತಂದೆಯವರು ಕೊಟ್ಟ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ನನ್ನ ಬಾಯಿಂದ ಕೇಳು. ಈ ನಿಷ್ಕಂಟಕ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಭರತನಿಗೆ ಕೊಡಲಾಗುವುದು, ನೀನಾದರೋ ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷ ವನದಲ್ಲೇ ವಾಸಿಸಬೇಕಾಗುವುದು. ಕಾಕುತ್ಸ್ಥ! ನೀನು ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗಿ ತಂದೆಯನ್ನು ಅಸತ್ಯ ಬಂಧನದಿಂದ ಬಿಡಿಸು. ॥14-15॥

ಯಾವುದಕ್ಕೂ ಭಯಪಡದ ಶ್ರೀರಾಮನು ಕೈಕೇಯಿಯ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ‘ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದರು. ನನ್ನ ಸ್ವಾಮಿ ದೃಢತೆಯಿಂದ ತನ್ನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸುವವರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ॥16॥ ಶ್ರೀರಾಮನು ಕೇವಲ ಕೊಡುವುದಲ್ಲದೆ ಯಾರಿಂದ ಏನನ್ನೂ ಪಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ಅವರು ಸದಾ ಸತ್ಯವನ್ನೇ ನುಡಿಯುವರು, ಸುಳ್ಳಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಬ್ರಾಹ್ಮಣನೇ! ಇದು ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ಸರ್ವೋತ್ತಮ ವ್ರತವಾಗಿದೆ. ಅದನ್ನು ಧರಿಸಿಕೊಂಡಿರುವರು. ॥17॥ ಶ್ರೀರಾಮನ ಮಲತಾಯಿಯ ಮಗ ತಮ್ಮನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಬಹಳ ಪರಾಕ್ರಮಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಯುದ್ಧರಂಗದಲ್ಲಿ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಸಂಹರಿಸುವ ಪುರುಷಸಿಂಹ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಸಹಾಯಕನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನು ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯ ಮತ್ತು ಉತ್ತಮ ವ್ರತವನ್ನು ದೃಢವಾಗಿ ಪಾಲಿಸುವವನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ॥18-19॥

ಶ್ರೀರಘುನಾಥನು ನನ್ನೊಂದಿಗೆ ಕಾಡಿಗೆ ಹೊರಡುವಾಗ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ ಧನುರ್ಬಾಣಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿ ಅವರ ಹಿಂದೆಯೇ ನಡೆದನು. ಹೀಗೆ ನಾನು ಮತ್ತು ಅನುಜನೊಂದಿಗೆ ಶ್ರೀರಾಮನು ಈ ದಂಡಕಾರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಬಂದಿರುವೆವು. ಅವರು ದೃಢಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಹಾಗೂ ನಿತ್ಯ ನಿರಂತರ ಧರ್ಮದಲ್ಲೇ ತತ್ಪರರಾಗಿರುವರು. ತಲೆಯಲ್ಲಿ ಜಟೆಧರಿಸಿ ತಪಸ್ವೀವೇಷದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತಾರೆ. ॥20॥ ದ್ವಿಜಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ಹೀಗೆ ನಾವು ಮೂವರು ಕೈಕೆಯಿಂದಾಗಿ ರಾಜ್ಯದಿಂದ ವಂಚಿತರಾಗಿ ಈ ಗಂಭೀರ ವನದಲ್ಲಿ ನಮ್ಮ ಬಲದ ಭರವಸೆಯಿಂದ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದೇವೆ. ತಾವು ಇಲ್ಲಿ ಎರಡುಗಳಿಗೆ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಮಾಡಿರಿ. ಈಗಲೇ ನನ್ನ ಸ್ವಾಮಿಯು ಸಾಕಷ್ಟು ಕಾಡಿನ ಫಲ-ಮೂಲಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಬರುವರು ॥21-22॥

ಕ್ರೂರ ಮೃಗಗಳನ್ನು, ಆಡುಗಳನ್ನು, ಕಾಡುಹಂದಿಗಳನ್ನು ಕೊಂದು, ತಪಸ್ವೀ ಜನರಿಗೆ ಉಪಯುಕ್ತವಾದ ಅನೇಕ ಫಲ ಮೂಲಗಳನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ಈಗಲೇ ಬರುವರು. ಆಗ ನಿಮ್ಮ ವಿಶೇಷ ಸತ್ಕಾರವಾಗುವುದು. ಬ್ರಾಹ್ಮಣನೇ! ಈಗ ನೀವೂ ನಿಮ್ಮ ನಾಮ-ಗೋತ್ರ ಮತ್ತು ಕುಲದ ಪರಿಚಯ ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿಸಿರಿ. ನೀವು ಏಕಾಂಗಿಯಾಗಿ ಈ ದಂಡಕಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಏಕೆ ತಿರುಗಾಡುತ್ತಿರುವಿರಿ? ॥23-24॥ ರಾಮಪತ್ನೀ ಸೀತೆಯು ಹೀಗೆ ಕೇಳಿದಾಗ ಮಹಾಬಲ ರಾಕ್ಷಸರಾಜ ರಾವಣನು ಅತ್ಯಂತ ಕಠೋರ ಶಬ್ದಗಳಲ್ಲಿ ಉತ್ತರಿಸಿದನು. ॥25॥

ಸೀತೆ! ಯಾರ ಹೆಸರಿನಿಂದ ದೇವತೆಗಳು, ಅಸುರರು, ಮನುಷ್ಯರ ಸಹಿತ ಗಡ-ಗಡನೆ ನಡುಗುತ್ತಿರುವರೋ ಆ ರಾಕ್ಷಸರಾಜ ರಾವಣನು ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ. ॥26॥ ಅನಿಂದ್ಯಸುಂದರೀ! ನಿನ್ನ ಅಂಗಾಂಗಗಳ ಕಾಂತಿ ಸುವರ್ಣದಂತೆ ಇದೆ, ಅದರ ಮೇಲೆ ರೇಶ್ಮೆ ಸೀರೆಯು ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದೆ. ನಿನ್ನನ್ನು ನೋಡಿದ ಮೇಲೆ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸು ನನ್ನ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ. ॥27॥ ನಾನು ಅಲ್ಲಿಂದ-ಇಲ್ಲಿಂದ ಅನೇಕ ಸುಂದರಿಯರಾದ ಸ್ತ್ರೀಯರನ್ನು ಕದ್ದು ತಂದಿರುವೆನು. ಅವರೆಲ್ಲರಲ್ಲಿ ನೀನು ನನ್ನ ಪಟ್ಟ ರಾಣಿಯಾಗು, ನಿನಗೆ ಒಳ್ಳೆಯದಾಗಲಿ. ॥28॥ ಲಂಕೆ ನನ್ನ ರಾಜಧಾನಿಯಾಗಿದೆ. ಆ ಮಹಾಪುರಿಯು ಸಮುದ್ರದ ನಡುವೆ ಒಂದು ಪರ್ವತದ ಮೇಲೆ ನೆಲೆಸಿದೆ. ಸುತ್ತಲೂ ಸಮುದ್ರದಿಂದ ಆವರಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ. ॥29॥ ಸೀತೆ! ಅಲ್ಲಿ ನೀನು ಇದ್ದು ನನ್ನೊಂದಿಗೆ ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ವನಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವೆ, ಭಾಮಿನಿ! ಮತ್ತೆ ನಿನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ವನವಾಸದ ಇಚ್ಛೆ ಎಂದಿಗೂ ಉಂಟಾಗಲಾರದು. ॥30॥ ಸೀತೆ! ನೀನು ನನ್ನ ಭಾರ್ಯೆಯಾದರೆ ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯ ಆಭರಣಗಳಿಂದ ವಿಭೂಷಿತರಾದ ಐದು ಸಾವಿರ ದಾಸಿಯರು ಸದಾ ನಿನ್ನ ಸೇವೆ ಮಾಡುವರು. ॥31॥

ರಾವಣನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ನಿರ್ದೋಷ ಅಂಗಗಳುಳ್ಳ ಜನಕನಂದಿನೀ ಸೀತೆಯು ಕುಪಿತಳಾಗಿ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸುತ್ತಾ ಅವನಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದಳು. ॥32॥ ನನ್ನ ಪತಿದೇವರು ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನು ಮಹಾಪರ್ವತದಂತೆ ಅವಿಚಲವಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಇಂದ್ರನಂತೆ ಪರಾಕ್ರಮಿಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಮಹಾಸಾಗರದಂತೆ ಪ್ರಶಾಂತರಾಗಿದ್ದು, ಎಂದೂ ಯಾರೂ ಕ್ಷುಬ್ಧರಾಗಿಸಲಾರರು. ನಾನು ತನು-ಮನ-ಪ್ರಾಣಗಳಿಂದ ಅವರನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವವಳು ಹಾಗೂ ಅವರಲ್ಲೇ ಅನುರಾಗಿಯಾಗಿದ್ದೇನೆ. ॥33॥

ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಸಮಸ್ತ ಶುಭ ಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಸಂಪನ್ನನೂ, ವಟವೃಕ್ಷದಂತೆ ಎಲ್ಲರಿಗೆ ತನ್ನ ಛತ್ರಛಾಯೆಯಲ್ಲಿ ಆಶ್ರಯ ಕೊಡುವವನೂ, ಸತ್ಯಪ್ರತಿಜ್ಞನೂ, ಮಹಾ ಸೌಭಾಗ್ಯಶಾಲಿಯು ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ನಾನು ಅವರ ಅನನ್ಯ ಅನುರಾಗಿಣಿ ಆಗಿದ್ದೇನೆ. ॥34॥ ಅವರ ಎದೆಯು ವಿಶಾಲವಾಗಿದ್ದು, ಭುಜಗಳು ಉದ್ದವಾಗಿವೆ. ಅವರು ಸಿಂಹದಂತೆ ಬಹಳ ಗರ್ವದಿಂದ ನಡೆಯುತ್ತಾರೆ ಹಾಗೂ ಸಿಂಹದಂತೆ ಪರಾಕ್ರಮಿಯಾಗಿದ್ದಾರೆ. ನಾನು ಆ ಪುರುಷಸಿಂಹ ಶ್ರೀರಾಮನಲ್ಲೇ ಅನನ್ಯ ಭಕ್ತಿಯನ್ನಿಡುವವಳು. ॥35॥ ರಾಜಕುಮಾರ ಶ್ರೀರಾಮನ ಮುಖವು ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರನಂತೆ ಮನೋಹರವಾಗಿದೆ. ಅವರು ಜಿತೇಂದ್ರಿಯರಾಗಿದ್ದು, ಅವರ ಯಶಸ್ಸು ಮಹತ್ತರವಾಗಿದೆ. ಆ ಮಹಾಬಾಹು ಶ್ರೀರಾಮನಲ್ಲೇ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸು ದೃಢವಾಗಿ ನೆಟ್ಟಿದೆ. ॥36॥

ಪಾಪೀ ನಿಶಾಚರನೇ! ನೀನು ನರಿ ಮತ್ತು ನಾನು ಸಿಂಹಿಣಿಯಾಗಿದ್ದೇನೆ. ನಾನು ನಿನಗೆ ಸರ್ವಥಾ ದುರ್ಲಭಳಾಗಿದ್ದೇನೆ. ಏನು, ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಬಯಸುವೆಯಾ? ಎಲವೊ! ಸೂರ್ಯಪ್ರಭೆಯನ್ನು ಯಾರೂ ಮುಟ್ಟಲಾರರು; ಅಂತೆಯೇ ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸಲಾರೆ; ॥37॥

ಮಂದಭಾಗ್ಯ ರಾಕ್ಷಸನೇ! ಇಷ್ಟು ನಿನ್ನ ಸಾಹಸವೇ? ನೀನು ಶ್ರೀರಘುನಾಥನ ಪ್ರಿಯಪತ್ನಿಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಿರುವೆಯಾ? ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿಯೂ ನಿನಗೆ ಅನೇಕ ಚಿನ್ನದ ವೃಕ್ಷಗಳು ಕಾಣುತ್ತಿವೆ. ಈಗ ನೀನು ಮೃತ್ಯುವಿನ ಬಳಿಗೆ ತಲುಪಿರುವೆ. ॥38॥ ನೀನು ಶ್ರೀರಾಮನ ಪ್ರಿಯ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಹಸ್ತಗತಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುಲು ಬಯಸುತ್ತಿರುವೆ. ಅತ್ಯಂತ ವೇಗಶಾಲಿ ಮೃಗವೈರೀ ಹಸಿದ ಸಿಂಹದ ಮತ್ತು ವಿಷದ ಹಾವಿನ ಹಲ್ಲುಗಳನ್ನು ಕಿತ್ತುಕೊಳ್ಳಲು ಬಯಸಿದಂತೆ ಅನಿಸುತ್ತದೆ. ಪರ್ವತಶ್ರೇಷ್ಠ ಮಂದರಾಚಲವನ್ನು ಕೈಯಿಂದ ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ಹೋಗಲು ಇಚ್ಛಿಸುತ್ತಿರುವೆ. ಕಾಲಕೂಟ ವಿಷವನ್ನು ಕುಡಿದು ಕ್ಷೇಮವಾಗಿ ಇರಲು ಆಶಿಸುತ್ತಿರುವೆ. ಸೂಜಿಯಿಂದ ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಚುಚ್ಚಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿರುವೆ, ನಾಲಿಗೆಯಿಂದ ಹರಿತವಾದ ಕತ್ತಿಯನ್ನು ನೆಕ್ಕುತ್ತಿರುವೆ. ॥39-41॥

ಕತ್ತಿಗೆ ಕಲ್ಲನ್ನು ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡು ಸಮುದ್ರವನ್ನು ದಾಟಬೇಕೆಂದಿರುವೆಯಾ? ಸೂರ್ಯ-ಚಂದ್ರರನ್ನು ತನ್ನ ಕೈಯಿಂದ ತುಡುಕಲು ಬಯಸುವೆಯಾ? ನೀನು ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ಪ್ರಿಯ ಪತ್ನಿಯಮೇಲೆ ಬಲಾತ್ಕಾರಮಾಡಲು ಹೊರಟಿರುವೆಯಲ್ಲ? ॥42॥ ನೀನು ಕಲ್ಯಾಣಮಯ ಆಚಾರವನ್ನೂ ಪಾಲಿಸುವ ಶ್ರೀರಾಮನ ಭಾರ್ಯೆಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸಲು ಬಯಸಿದರೆ ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಉರಿಯುತ್ತಿರುವ ಬೆಂಕಿಯನ್ನು ನೋಡಿಯೂ ಬಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳಲು ಇಚ್ಚಿಸುತ್ತಿರುವೆ. ॥43॥

ಸರ್ವಥಾ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಯೋಗ್ಯಳಾದ ಅವನ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಕೈವಶಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ನೀನು ಬಯಸಿದರೆ ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಕಬ್ಬಿಣದ ಶೂಲಗಳ ತುದಿಯ ಮೇಲೆ ಕಾಲಿಟ್ಟು ನಡೆಯಲು ಬಯಸಿದಂತೆ ಆಗಿದೆ. ॥44॥ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿರುವ ಸಿಂಹ ಮತ್ತು ನರಿಗೂ, ಸಮುದ್ರ ಹಾಗೂ ಸಣ್ಣ ನದಿಗೂ, ಅಮೃತ ಮತ್ತು ನವಣೆಯ ಗಂಜಿಗೂ, ಅಂತರ ಇರುವಷ್ಟೇ ದಶರಥನಂದನ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೂ, ನಿನಗೂ ಅಂತರವಿದೆ. ॥45॥ ಬಂಗಾರ ಮತ್ತು ಸೀಸಕ್ಕೂ, ಚಂದನಮಿಶ್ರಿತ ನೀರಿಗೂ-ಕೆಸರಿಗೂ, ಕಾಡಾನೆಗೂ-ಕಾಡುಬೆಕ್ಕಿಗೂ ಅಂತರ ಇರುವಷ್ಟೇ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೂ ನಿನಗೂ ಅಂತರವಿದೆ. ॥46॥

ಗರುಡ ಮತ್ತು ಕಾಗೆಗೂ, ನವಿಲು ಹಾಗೂ ನೀರು ಕಾಗೆಗೂ, ರಾಜಹಂಸಕ್ಕೂ-ರಣಹದ್ದಿಗೂ, ಅಂತರ ವಿರುವಷ್ಟೇ ಶ್ರೀರಾಮ ಮತ್ತು ನಿನಗೂ ಅಂತರವಿದೆ. ॥47॥ ಸಹಸ್ರ ನೇತ್ರಧಾರೀ ಇಂದ್ರನಂತೆ ಪ್ರಭಾವಶಾಲೀ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಧನುಷ್ಯ ಮತ್ತು ಬಾಣಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿ ನಿಂತುಕೊಂಡಾಗ ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ಅಪಹರಣ ಮಾಡಿಯೂ ನೊಣದೊಡನೆ ನುಂಗಿದ ತುಪ್ಪವನ್ನು ಜೀರ್ಣಿಸಿಕೊಳ್ಳದಂತೆ ನೀನು ಜೀರ್ಣಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾರೆ. ॥48॥ ಸೀತೆಯ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ದುರ್ಭಾವ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಆ ರಾಕ್ಷಸನಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಅತ್ಯಂತ ದುಃಖಜನಕ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿ ಸೀತೆಯು ರೊಷದಿಂದ ನಡುಗತೊಡಗಿದಳು. ಶರೀರದ ಕಂಪನದಿಂದ ಕೃಶಾಂಗೀ ಸೀತೆಯು ಗಾಳಿಯಿಂದ ನಡುಗುವ ಬಾಳೆಗಿಡದಂತೆ ವ್ಯಥಿತಳಾದಳು. ॥49॥

ನಡುಗುತ್ತಿರುವ ಸೀತೆಯನ್ನು ನೋಡಿ ಮೃತ್ಯುವಿನಂತೆ ಪ್ರಭಾವವುಳ್ಳ ರಾವಣನು ಆಕೆಯ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಭಯವನ್ನುಂಟು ಮಾಡಲು ತನ್ನ ಕುಲ, ಬಲ, ನಾಮ, ಕರ್ಮದ ಪರಿಚಯ ಮಾಡಿಸಲು ತೊಡಗಿದನು. ॥50॥

ಶ್ರೀ ವಾಲ್ಮೀಕಿವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅರಣ್ಯಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ನಲವತ್ತೇಳನೆಯ ಸರ್ಗ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥47॥

ನಲವತ್ತೆಂಟನೆಯ ಸರ್ಗ

ರಾವಣನ ಆತ್ಮ ಪ್ರಶಂಸೆ, ಸೀತೆಯ ಧಿಕ್ಕಾರ

ಸೀತೆಯು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ರಾವಣನು ರೋಷಗೊಂಡು ಹುಬ್ಬುಗಂಟಿಕ್ಕಿಕೊಂಡು ಕಠೋರವಾಗಿ ಇಂತೆಂದನು. ॥1॥ ಸುಂದರೀ! ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ, ನಾನು ಕುಬೇರನ ಬಲತಾಯಿಯ ಮಗ, ಪರಮಪ್ರತಾಪಿ ದಶಗ್ರೀವ ರಾವಣನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ॥2॥ ಮೃತ್ಯುವಿಗೆ ಪ್ರಜೆಗಳು ಸದಾಕಾಲ ಹೆದರುತ್ತಿರುವಂತೆಯೇ ನನ್ನನ್ನು ಕಂಡೊಡನೆಯೇ ಭಯಗೊಂಡು ದೇವತೆಗಳು, ಗಂಧರ್ವರು, ಪಿಶಾಚ, ಪಕ್ಷಿ, ನಾಗ ಹೀಗೆ ಎಲ್ಲರೂ ಓಡಿಹೋಗುವರು. ಯಾವುದೋ ಕಾರಣದಿಂದ ನನ್ನ ತಾಯಿಯ ಸವತಿಯ ಮಗ ಕುಬೇರನೊಂದಿಗೆ ದ್ವಂದ್ವ ಯುದ್ಧಮಾಡಿ, ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ಸೋಲಿಸಿಬಿಟ್ಟಿರುವ ಆ ರಾವಣ ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ. ॥3-4॥ ನನ್ನ ಭಯದಿಂದಲೇ ನರವಾಹನ ಕುಬೇರನು ತನ್ನ ಸಮೃದ್ಧಶಾಲಿ ಲಂಕಾಪುರಿಯನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಈಗ ಪರ್ವತ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಕೈಲಾಸವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿರುವನು. ॥5॥

ಭದ್ರೆ! ಅವನ ಇಚ್ಛಾನುಸಾರ ಸಂಚರಿಸುವ ಅವನ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ಸುಂದರ ಪುಷ್ಪಕವಿಮಾನವನ್ನು ನಾನು ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ಗೆದ್ದುಕೊಂಡಿರುವೆನು. ಅದೇ ವಿಮಾನದಿಂದ ನಾನು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ವಿಚರಿಸುತ್ತಾ ಇರುತ್ತೇನೆ. ॥6॥

ಮಿಥಿಲೇಶ ಕುಮಾರಿ! ನನಗೆ ಕೋಪವು ಕೆಂಡಾಮಂಡಲವಾದಾಗ ಇಂದ್ರಾದಿ ಸಮಸ್ತ ದೇವತೆಗಳು ನನ್ನ ಮುಖ ನೋಡಿಯೇ ಭಯದಿಂದ ಗಡ-ಗಡನೆ ನಡುಗುತ್ತಾ ಪಲಾಯನ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ.॥7॥ ನಾನು ನಿಂತಿರುವಲ್ಲಿ ವಾಯು ಹೆದರಿ ಮಂದವಾಗಿ ಬೀಸುತ್ತಿರುತ್ತದೆ. ನನ್ನ ಭಯದಿಂದಲೇ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಪ್ರಚಂಡ ಕಿರಣಗಳುಳ್ಳ ಸೂರ್ಯನೂ ಕೂಡ ಚಂದ್ರನಂತೆ ಶೀತಲನಾಗುತ್ತಾನೆ. ॥8॥ ನಾನು ತಿರುಗಾಡುವಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಇರುವಲ್ಲಿ ಮರಗಳ ಎಲೆಗಳೂ ಕೂಡ ಅಲುಗಾಡುವುದಿಲ್ಲ ಹಾಗೂ ನದಿಗಳೂ ಕೂಡ ಹರಿಯದೆ ಸ್ಥಿರವಾಗಿರುತ್ತವೆ. ॥9॥ ಸಮುದ್ರದ ಆಚೆ ಲಂಕೆ ಎಂಬ ನನ್ನ ಸುಂದರ ಪುರಿ ಇದೆ. ಅದು ಇಂದ್ರನ ಅಮರಾವತಿಯಂತೆ ಮನೋಹರ ಹಾಗೂ ಘೋರ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ತುಂಬಿಕೊಂಡಿದೆ. ॥10॥ ಅದರ ಸುತ್ತಲೂ ಇರುವ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಅದರ ಶೋಭೆ ಹೆಚ್ಚಿದೆ. ಲಂಕಾಪುರಿಯ ಸೌಧಗಳ ಹಜಾರ, ನೆಲ, ಸುವರ್ಣದಿಂದ ರಚಿತವಾಗಿದೆ. ಅದರ ಹೊರ ಬಾಗಿಲುಗಳು ವೈಢೂರ್ಯಮಯವಾಗಿದ್ದು, ಅದು ಬಹಳ ರಮಣೀಯವಾಗಿದೆ. ॥11॥

ಆನೆ, ಕುದುರೆ, ರಥಗಳಿಂದ ಅಲ್ಲಿಯ ಬೀದಿಗಳು ತುಂಬಿರುತ್ತವೆ. ಬಗೆ-ಬಗೆ ವಾದ್ಯಗಳ ಧ್ವನಿಗಳು ಅಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸುತ್ತವೆ. ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯ ಮನೋಕಾಮನೆಯ ಫಲಗಳನ್ನು ಕೊಡುವ ವೃಕ್ಷಗಳಿಂದ ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಉದ್ಯಾನ ವನಗಳಿಂದ ಆ ಲಂಕೆಯು ವ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿದೆ. ॥12॥ ರಾಜಕುಮಾರೀ ಸೀತೆ! ನೀನು ನನ್ನೊಂದಿಗೆ ಆ ಪುರಿಗೆ ಹೋಗಿ ವಾಸಿಸು. ಮನಸ್ವಿನೀ! ಅಲ್ಲಿ ಇದ್ದು ನೀನು ಮಾನವೀ ಸ್ತ್ರೀಯೆಂಬುದನ್ನು ಮರೆತುಬಿಡು. ॥13॥

ಸುಂದರೀ! ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ದಿವ್ಯಮಾನುಷ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾ ನೀನು ಆ ಮನುಷ್ಯ ರಾಮನನ್ನು ಎಂದೂ ಸ್ಮರಿಸಲಾರೆ, ಅವನ ಆಯುಸ್ಸು ಈಗ ಮುಗಿಯುತ್ತಾ ಸಾಗಿದೆ. ॥14॥ ವಿಶಾಲಲೋಚನೇ! ದಶರಥರಾಜನು ತನ್ನ ಪ್ರಿಯ ಪುತ್ರನಿಗೆ ರಾಜನನ್ನಾಗಿಸಿ, ಅಲ್ಪ ಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ಜೇಷ್ಠಪುತ್ರನನ್ನು ಅರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಕಳಿಸಿರುವನು. ಆ ರಾಜ್ಯಭ್ರಷ್ಠ, ಬುದ್ಧಿ ಹೀನ ಹಾಗೂ ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ ತಾಪಸೀ ರಾಮನನ್ನು ಪಡೆದು ಏನು ಮಾಡುವೆ? ॥15-16॥ ಈ ರಾಕ್ಷಸರ ಒಡೆಯ ಸ್ವತಃ ನಿನ್ನ ಬಾಗಿಲಿಗೇ ಬಂದಿರುವನು, ನೀನು ಅವನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸು, ಅವನನ್ನು ಮನಃಪೂರ್ವಕ ಬಯಸು. ಅವನು ಮನ್ಮಥನ ಬಾಣದಿಂದ ಪೀಡಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸುವುದು ನಿನಗೆ ಉಚಿತವಲ್ಲ. ॥17॥

ಭೀರು! ನನ್ನನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸಿ, ಪುರೂರವನನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸಿ ಊರ್ವಶಿಯಂತೆ ನೀನೂ ಪಶ್ಚಾತ್ತಾಪ ಪಡುವೆ ॥18॥ ಸುಂದರೀ! ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನಾದ ರಾಮನು ನನ್ನ ಒಂದು ಬೆರಳಿಗೂ ಸಮಾನನಲ್ಲ. ನಿನ್ನ ಭಾಗ್ಯದಿಂದಲೇ ನಾನು ಬಂದಿರುವೆನು. ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸು. ॥19॥ ರಾವಣನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ವಿದೇಹಕುಮಾರಿ ಸೀತೆಯ ಕಣ್ಣುಗಳು ಸಿಟ್ಟಿನಿಂದ ಕೆಂಪಾದವು. ಅವಳು ಆ ಏಕಾಂತಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪ ರಾವಣನಲ್ಲಿ ಕಠೋರವಾಗಿ ಇಂತೆಂದಳು.॥20॥

ಎಲವೋ! ಭಗವಾನ್ ಕುಬೇರನಾದರೋ ಸಮಸ್ತ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ವಂದನೀಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ನೀನು ಅವನನ್ನು ತನ್ನ ಅಣ್ಣನೆಂದು ತಿಳಿಸಿ ಇಂತಹ ಪಾಪಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡಲು ಏಕೆ ಬಯಸಿದೆ? ॥21॥ ರಾವಣ! ನಿನ್ನಂತಹ ಕ್ರೂರಿ, ದುರ್ಬುದ್ಧಿ, ಅಜಿತೇಂದ್ರಿಯ ರಾಜನಾಗಿರುವ ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರು ಖಂಡಿತವಾಗಿ ನಾಶವಾಗಿ ಹೋಗುವರು. ॥22॥ ಇಂದ್ರನ ಪತ್ನೀ ಶಚಿಯನ್ನು ಕದ್ದುಕೊಂಡು ಯಾರಾದರೂ ಬದುಕಿರುವ ಸಂಭವವಿದೆ, ಆದರೆ ರಾಮಪತ್ನಿಯಾದ ನನ್ನನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿ ಯಾರೂ ಕ್ಷೇಮದಿಂದ ಇರಲಾರನು. ॥23॥

ರಾಕ್ಷಸನೇ! ವಜ್ರಧಾರೀ ಇಂದ್ರನ ಅನುಪಮ ರೂಪವತೀ ಭಾರ್ಯೆ ಶಚಿಯನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸಿದರೂ ಯಾರಾದರೂ ಮತ್ತೆ ಚಿರಕಾಲ ಬದುಕಿರುವ ಸಂಭವವಿದೆ, ಆದರೆ ನನ್ನಂತಹ ಸ್ತ್ರೀಯ ಅಪಮಾನ ಮಾಡಿ ನೀನು ಅಮೃತ ಕುಡಿದರೂ ನೀನು ಬದುಕಿರಲಾರೆ. ॥24॥

ಶ್ರೀ ವಾಲ್ಮೀಕಿವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅರಣ್ಯಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ನಲವತ್ತೆಂಟನೆಯ ಸರ್ಗ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥48॥

ನಲವತ್ತೊಂಭತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ

ರಾವಣನಿಂದ ಸೀತೆಯ ಅಪಹರಣ, ಸೀತೆಯ ವಿಲಾಪ, ಜಟಾಯುವಿನ ವಿರೋಧ

ಸೀತೆಯ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಪ್ರತಾಪಿ ದಶಮುಖ ರಾವಣನು ಚಪ್ಪಾಳೆ ತಟ್ಟಿ ಶರೀರವನ್ನು ಬಹಳ ದೊಡ್ಡದಾಗಿಸಿ ಕೊಂಡನು. ॥1॥ ಅವನು ವಾಕ್ಯಕೋವಿದನಾಗಿದ್ದನು. ಅವನು ಮೈಥಿಲಿಯಲ್ಲಿ ಪುನಃ ಹೀಗೆ ಹೇಳತೊಡಗಿದನು. ನಾನು ತಿಳಿದಂತೆ ನೀನು ಹುಚ್ಚಿಯಾಗಿರುವೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನೀನು ನನ್ನ ಬಲ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ನಿರ್ಲಕ್ಷಿಸಿದೆ. ॥2॥

ಎಲಗೇ! ನಾನು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ನಿಂತುಕೊಂಡೇ ಈ ಇಡೀ ಪೃಥ್ವಿಯನ್ನು ಎತ್ತಬಲ್ಲೆ; ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಕುಡಿಯಬಲ್ಲೆನು ಮತ್ತು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿ ಮೃತ್ಯುವನ್ನು ಕೊಲ್ಲಬಲ್ಲೆ. ॥3॥ ಕಾಮ ಮತ್ತು ರೂಪದಿಂದ ಉನ್ಮತ್ತಳಾದ ನಾರಿಯೇ! ನಾನು ಬಯಸಿದರೆ ನನ್ನ ತೀಕ್ಷ್ಣಬಾಣಗಳಿಂದ ಸೂರ್ಯನನ್ನೂ ನೋಯಿಸಬಲ್ಲೆನು. ಈ ಭೂತಳವನ್ನೇ ವಿದೀರ್ಣಗೊಳಿಸುವೆನು. ನಾನು ಇಚ್ಛಾನುಸಾರ ರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಲು ಸಮರ್ಥನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ನೀನು ನನ್ನ ಕಡೆಗೆ ನೋಡು. ॥4॥ ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾ ಕ್ರೋಧಗೊಂಡ ರಾವಣನ ಕಣ್ಣುಗಳು ಉರಿಯುವ ಬೆಂಕಿಯಂತೆ ಕೆಂಪಾದವು. ॥5॥

ಕುಬೇರನ ತಮ್ಮನಾದ ರಾವಣನು ತನ್ನ ಸೌಮ್ಯರೂಪವನ್ನು ಮರೆಮಾಡಿ ತೀಕ್ಷ್ಣಕಾಲನಂತೆ ವಿಕರಾಳ ತನ್ನ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿದನು. ॥6॥ ಆಗ ರಾವಣನ ಎಲ್ಲ ನೇತ್ರಗಳೂ ಕೆಂಪಾಗಿದ್ದವು. ಅವನು ಪುಟಕ್ಕಿಟ್ಟ ಚಿನ್ನದ ಒಡವೆಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತನಾಗಿದ್ದನು. ಮಹಾಕ್ರೋಧದಿಂದಾಗಿ ನೀಲಮೇದಂತೆ ಕಪ್ಪಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದನು. ॥7॥ ಆ ವಿಶಾಲಕಾಯ ನಿಶಾಚರನು ಪರಿವ್ರಾಜಕ ಕಪಟ ವೇಷವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ, ಹತ್ತು ಮುಖ ಮತ್ತು ಇಪ್ಪತ್ತು ತೋಳುಗಳಿಂದ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡನು. ॥8॥ ಆಗ ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪ ರಾವಣನು ಸಹಜ ರೂಪವನ್ನಾಂತು ಕೆಂಪಾದ ಬಟ್ಟೆ ತೊಟ್ಟುಕೊಂಡು, ಸ್ತ್ರೀರತ್ನ ಸೀತೆಯ ಕಡೆಗೆ ನೋಡುತ್ತಾ ನಿಂತುಕೊಂಡನು. ॥9॥

ಕಪ್ಪಾದ ಕೂದಲುಳ್ಳ ಮೈಥಿಲಿಯು ವಸ್ತ್ರಾಭೂಷಣಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತಳಾಗಿ ಸೂರ್ಯಪ್ರಭೆಯಂತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿದ್ದಳು. ರಾವಣನು ಆಕೆಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು. ॥10॥ ಸುಂದರಿಯೇ! ನೀನು ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ವಿಖ್ಯಾತ ಪುರುಷನನ್ನು ತನ್ನ ಪತಿಯನ್ನಾಗಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಬಯಸುವೆಯಾದರೆ ನನ್ನನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸು. ನಾನೇ ನಿನಗೆ ಯೋಗ್ಯಪತಿಯಾಗಿದ್ದೇನೆ. ॥11॥ ಭದ್ರೆ! ನನ್ನನ್ನು ದೀರ್ಘಕಾಲಕ್ಕಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸು ನಾನು ನಿನಗೆ ಗೌರವಾನ್ವಿತ, ಪ್ರಶಂಸನೀಯ ಪತಿಯಾಗುವೆನು. ಎಂದಿಗೂ ನಿನ್ನ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಪ್ರತಿಕೂಲವಾಗಿ ವರ್ತಿಸಲಾರೆನು. ॥12॥

ಮನುಷ್ಯನಾದ ರಾಮನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ನಿನಗೆ ಇರುವ ಅನುರಾಗವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿಬಿಡು. ತನ್ನನ್ನು ಬುದ್ಧಿವಂತೆ ಎಂದು ತಿಳಿದಿರುವ ನಾರಿಯೇ! ರಾಜ್ಯಭ್ರಷ್ಟನಾದ, ವಿಫಲ ಮನೋರಥನಾದ, ಸೀಮಿತ ಆಯುಸ್ಸುಳ್ಳ ಆ ರಾಮನಲ್ಲಿ ಯಾವ ಗುಣಗಳಿಂದ ನೀನು ಅನುರಕ್ತಳಾಗಿರುವೆ? ॥13॥ ಒಂದು ಸ್ತ್ರೀಯು ಹೇಳಿದ್ದರಿಂದ ಸುಹೃದರ ಸಹಿತ ಇಡೀ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ, ಈ ಹಿಂಸಕ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ವನದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ರಾಮನ ಬುದ್ಧಿ ಎಂತಹುದು? ಅವನು ಸರ್ವದಾ ಮೂಢನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ॥14॥

ಪ್ರಿಯವಚನಗಳನ್ನು ಕೇಳಲು ಯೋಗ್ಯಳಾದ, ಎಲ್ಲರೊಡನೆ ಪ್ರಿಯವಾಗಿ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಮೈಥಿಲಿಯಲ್ಲಿ ಇಂತಹ ಅಪ್ರಿಯವಾಗಿ ಮಾತನ್ನಾಡಿ ಕಾಮಮೋಹಿತನಾಗಿ ಆ ಅತ್ಯಂತ ದುಷ್ಟಾತ್ಮಾ ರಾವಣನು ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ, (ತಾಯಿಯಂತೆ ಆದರಣೀಯಳಾಗಿದ್ದ) ಸೀತೆಯನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡನು. *ಬುಧನು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ತಾಯಿ ರೋಹಿಣಿಯನ್ನು ಹಿಡಿದಂತೆ ॥15-16॥ ಅವನು ಎಡಕೈಯಿಂದ ಕಮಲನಯನೀ ಸೀತೆಯ ಕೂದಲು ಸಹಿತ ತಲೆಯನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು, ಬಲಕೈಯಿಂದ ಆಕೆಯ ತೊಡೆಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದೆತ್ತಿಕೊಂಡನು. ॥17॥

*ಬುಧನು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಮಾತೆ ರೋಹಿಣಿಯನ್ನು ಹಿಡಿಯುವ ದುಸ್ಸಾಹಸ ಮಾಡಿದಂತೆ, ಇಲ್ಲಿ ಅಭೂತೋಪವಾಲಂಕಾರವಿದೆ. ಬುಧನು ಚಂದ್ರನ ಪುತ್ರನು, ರೋಹಿಣಿ ಚಂದ್ರನ ಪತ್ನೀ. ಬುಧನು ಎಂದೂ ರೋಹಿಣಿಯನ್ನು ಹಿಡಿದಿರಲಿಲ್ಲ, ಹೀಗೆ ಮಾಡಲೂ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಒಂದೊಮ್ಮೆ ಬುಧನು ಕಾಮವಶನಾಗಿ ತನ್ನ ತಾಯಿ ರೋಹಿಣಿಯನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೋಂಡರೆ ಅದು ಎಂತಹ ಘೋರ ಪಾಪವಾಗುವುದೋ ಅದನ್ನೇ ರಾವಣನು ಸೀತೆಯನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ಮಾಡಿದ್ದನು ಎಂದು ಇಲ್ಲಿ ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಆಗ ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ ಕೋರೆದಾಡೆಗಳುಳ್ಳ, ವಿಶಾಲಭುಜಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಪರ್ವತ ಶಿಖರದಂತೆ ಕಂಡು ಬರುವ ಆ ಕಾಲನಂತಹ ವಿಕರಾಳ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ನೋಡಿ ಸಮಸ್ತ ವನದೇವತೆಗಳು ಭಯಗೊಂಡು ಓಡಿಹೋದರು. ॥18॥ ಅಷ್ಟರಲ್ಲಿ ಕತ್ತೆಗಳಿಂದ ಹೂಡಿದ ಹಾಗೂ ಕತ್ತೆಯಂತೆ ಶಬ್ದ ಮಾಡುವ ರಾವಣನ ವಿಶಾಲ ಸುವರ್ಣಮಯ ಮಾಯಾ ನಿರ್ಮಿತ ದಿವ್ಯರಥವು ಅಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಿತು. ॥19॥ ರಥವು ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತಲೇ ಜೋರಾಗಿ ಗರ್ಜಿಸುವ ರಾವಣನು ಕಠೋರ ವಚನಗಳಿಂದ ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ಗದರಿಸುತ್ತಾ ಹಿಂದಿನಂತೆ ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ರಥದಲ್ಲಿ ಕುಳ್ಳಿರಿಸಿದನು. ॥20॥ ರಾವಣನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡಾಗ ಯಶಸ್ವಿನೀ ಸೀತೆಯು ದುಃಖದಿಂದ ವ್ಯಾಕುಲಳಾದಳು. ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ದೂರ ಹೋಗಿರುವ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ‘ಹೇ ರಾಮಾ!’ ಎಂದು ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಕೂಗತೊಡಗಿದಳು. ॥21॥ ಸೀತೆಯ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಕಾಮನೆ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಆಕೆಯು ಅವನಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ವಿರಕ್ತಳಾಗಿದ್ದಳು. ಅವನ ಸೆರೆಯಿಂದ ತನ್ನನ್ನು ಬಿಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಏಟುತಿಂದ ಸರ್ಪಿಣಿಯಂತೆ ರಥದಲ್ಲಿ ಚಡಪಡಿಸುತ್ತಿದ್ದಳು. ಅದೇ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಮಪೀಡಿತನಾದ ರಾಕ್ಷಸನು ಆಕೆಯನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ಹಾರಿ ಹೊರಟನು. ॥22॥ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನು ಸೀತೆಯನ್ನು ಕದ್ದು ಆಕಾಶಮಾರ್ಗದಿಂದ ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಆಕೆಯ ಚಿತ್ತ ಭ್ರಮಿತವಾಯಿತು. ಅವಳು ಹುಚ್ಚಳಂತಾಗಿ ದುಃಖಾತುರಳಾಗಿ ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ವಿಲಾಪ ಮಾಡತೊಡಗಿದಳು. ॥23॥

ಹಾ ಮಹಾಬಾಹು ಲಕ್ಷ್ಮಣಾ! ನೀನು ಗುರುಹಿರಿಯರ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸುವವನು; ಈಗ ಕಾಮರೂಪೀ ರಾಕ್ಷಸನು ನನ್ನನ್ನು ಕದ್ದುಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತಿರುವನು, ಆದರೆ ನಿನಗೆ ಇದು ತಿಳಿಯದೇ? ॥24॥ ಹಾ ರಘುನಂದನ! ನೀವು ಧರ್ಮಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಾಣಗಳ ಮೋಹ, ಶರೀರದ ಸುಖ, ರಾಜ್ಯವೈಭವ ಎಲ್ಲವನ್ನು ಬಿಟ್ಟಿರುವಿರಿ. ಈ ರಾಕ್ಷಸನು ನನ್ನನ್ನು ಅಧರ್ಮದಿಂದ ಕದ್ದುಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದಾನೆ, ಆದರೆ ನಿನಗೆ ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲವೆ? ॥25॥ ಪರಂತಪ ಆರ್ಯಪುತ್ರ! ನೀವಾದರೋ ದುಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ದುರ್ಜನರನ್ನು ದಂಡಿಸಿ, ಸರಿದಾರಿಗೆ ತರುವವನಾಗಿರುವೆ. ಹೀಗಿರುವಾಗ ಇಂತಹ ಪಾಪೀ ರಾವಣನನ್ನು ಏಕೆ ದಂಡಿಸುವುದಿಲ್ಲ? ॥26॥

ದುರ್ಜನರಿಗೆ ದುಷ್ಟಕರ್ಮದ ಫಲ ಆಗಲೇ ಸಿಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಪೈರು ಬೆಳೆಯಲು ಅನುಕೂಲ ಸಮಯದ ಅಪೇಕ್ಷೆ ಇರುವಂತೆ ಇದರ ಕಾರಣ ಕಾಲವೂ ಸಹಕಾರಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ॥27॥ ರಾವಣ! ನಿನ್ನ ತಲೆಯಮೇಲೆ ಕಾಲನು ಕುಣಿಯುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಅದೇ ನಿನ್ನ ವಿಚಾರಶಕ್ತಿ ನಾಶಮಾಡಿಬಿಟ್ಟಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನೀನು ಇಂತಹ ಪಾಪಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡಿದೆ. ನಿನಗೆ ಶ್ರೀರಾಮನಿಂದ ಪ್ರಾಣಾಂತಕವಾದ ಭಯಂಕರ ಸಂಕಟಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಲಿ. ॥28॥ ಅಯ್ಯೋ! ಈಗ ಕೈಕೇಯಿಯು ತನ್ನ ಬಂಧು ಬಾಂಧವರೊಂದಿಗೆ ಸಫಲ ಮನೋರಥವಾದಳು, ಏಕೆಂದರೆ ಧರ್ಮದ ಅಭಿಲಾಶೆಯುಳ್ಳ ಯಶಸ್ವೀ ಶ್ರೀರಾಮನ ಧರ್ಮ ಪತ್ನಿಯಾಗಿದ್ದರೂ ನನ್ನನ್ನು ರಾಕ್ಷಸನೊಬ್ಬನು ಕದ್ದುಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ॥29॥ ಜನಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಅರಳಿದ ಕಣಗಿಲೆ ವೃಕ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ನಾನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ನೀವು ಬೇಗನೆ ಸೀತೆಯನ್ನು ರಾವಣನು ಕದ್ದುಕೊಂಡು ಹೋದನು ಎಂದು ಶ್ರೀರಾಮನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿರಿ. ॥30॥ ಹಂಸ ಮತ್ತು ಸಾರಸಗಳ ಕಲರವದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಗೋದಾವರಿನದಿಯನ್ನು ನಾನು ವಂದಿಸುತ್ತೇನೆ. ಅಮ್ಮಾ ಸೀತೆಯನ್ನು ರಾವಣ ಕದ್ದುಕೊಂಡು ಹೋದನು ಎಂದು ನೀನು ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ತಿಳಿಸು. ॥31॥ ಈ ವನದಲ್ಲಿರುವ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ವೃಕ್ಷಗಳಲ್ಲಿರುವ ದೇವತೆಗಳೆಲ್ಲರಿಗೆ ನಾನು ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತೇನೆ. ನೀವೆಲ್ಲರೂ ಬೇಗನೇ ಶ್ರೀರಾಮನಲ್ಲಿ-ನಿನ್ನ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ರಾಕ್ಷಸನು ಕದ್ದುಕೊಂಡು ಹೋದನು ಎಂದು ಸೂಚಿಸಿರಿ. ॥32॥ ಇಲ್ಲಿ ಇರುವ ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಪಶು-ಪಕ್ಷಿಗಳೆಲ್ಲರಿಗೆ ನಾನು ಶರಣಾಗಿದ್ದೇನೆ. ನನ್ನ ಸ್ವಾಮಿ ಶ್ರೀರಾಮ ಚಂದ್ರನಲ್ಲಿ ‘ನಿನ್ನ ಪ್ರಾಣಪ್ರಿಯಳಾಗಿದ್ದ ಸೀತೆಯನ್ನು ಅಸಹಾಯ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ರಾವಣನು ಕದ್ದುಕೊಂಡು ಹೋದನು’ ಎಂದು ಹೇಳಿರಿ. ॥33-34॥ ಮಹಾಬಾಹು ಶ್ರೀರಾಮನು ಬಹಳ ಬಲಾಢ್ಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ನಾನು ಪರಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋಗಿರುವೆ ಎಂದು ತಿಳಿದರೆ ಯಮನಿಂದ ಅಪಹತಳಾದೆನೆಂದು ತಿಳಿದರೆ ನನ್ನನ್ನು ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ಅಲ್ಲಿಂದ ಮರಳಿ ಕರೆತರುವನು. ॥35॥ ಆಗ ಅತ್ಯಂತ ದುಃಖಿತೆಯಾಗಿ ಕರುಣಾಜನಕ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾ ವಿಲಾಪಿಸುತ್ತಿರುವ ಸೀತೆಯು ಒಂದು ಮರದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿರುವ ಗೃಧ್ರರಾಜ ಜಟಾಯುವನ್ನು ನೋಡಿದಳು. ॥36॥ ರಾವಣನ ವಶವಾಗಿದ್ದ ಸುಂದರಿ ಸೀತೆಯು ಅತ್ಯಂತ ಭಯಭೀತಳಾಗಿದ್ದಳು. ಜಟಾಯುವನ್ನು ನೋಡಿ ಅವಳು ದುಃಖದಿಂದ ಕರುಣಾಕ್ರಂದನ ಮಾಡುತ್ತಾ ಹೇಳಿದಳು. ॥37॥

ಆರ್ಯ ಜಟಾಯುವೇ! ನೋಡು, ಈ ಪಾಪಾಚಾರೀ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನು ಅನಾಥಳಂತೆ ನನ್ನನ್ನು ನಿರ್ದಯವಾಗಿ ಕದ್ದುಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ॥38॥ ಆದರೆ ನೀನು ಈ ಕ್ರೂರೀ ನಿಶಾಚರನನ್ನು ತಡೆಯುತ್ತಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಇವನು ಬಲಿಷ್ಠನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅನೇಕ ಯುದ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ವಿಜಯ ಪಡೆದಿದ್ದರಿಂದ ಇವನ ದುಸ್ಸಾಹಸ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ. ಇವನ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಆಯುಧವಿದೆ ಮತ್ತು ಇವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ದುಷ್ಟತೆ ತುಂಬಿದೆ. ॥39॥ ಆರ್ಯ ಜಟಾಯುವೇ! ನನ್ನ ಅಪಹರಣವಾದ ಎಲ್ಲ ಸಮಾಚಾರವನ್ನು ನೀನು ಶ್ರೀರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮರಲ್ಲಿ ಹಾಗೆಯೇ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತಿಳಿಸು. ॥40॥

ಶ್ರೀ ವಾಲ್ಮೀಕಿವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅರಣ್ಯಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ನಲವತ್ತೊಂಭತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಯಿತು.
॥ 49 ॥

ಐವತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ

ಜಟಾಯು ರಾವಣನಿಗೆ ದುಷ್ಕರ್ಮದಿಂದ ಹಿಂದೆಗೆಯುವಂತೆ ತಿಳಿಯ ಹೇಳಿದುದು,
ಅವನು ಕೇಳದಿರಲು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಆಹ್ವಾನಿಸಿದುದು

ಆಗ ಜಟಾಯು ಮಲಗಿದ್ದನು. ಅದೇ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಅವನು ಸೀತೆಯ ಕರುಣಕ್ರಂದನ ಕೇಳಿದನು. ಕೇಳುತ್ತಲೇ ಕೂಡಲೇ ಕಣ್ಣುತೆರೆದು ವಿದೇಹನಂದಿನೀ ಮತ್ತು ರಾವಣನನ್ನು ನೋಡಿದನು. ॥1॥ ಪಕ್ಷಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಶ್ರೀಮಾನ್ ಜಟಾಯುವಿನ ಶರೀರ ಪರ್ವತ ಶಿಖರದಂತೆ ಎತ್ತರವಾಗಿತ್ತು. ಅವನ ಕೊಕ್ಕು ಬಹಳ ತೀಕ್ಷ್ಣವಾಗಿತ್ತು. ಅವನು ಮರದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತೇ ರಾವಣನನ್ನು ಸಂಬೋಧಿಸಿ ಹೀಗೆ ಶುಭವಚನವನ್ನಾಡಿದನು. ॥2॥ ದಶಮುಖ ರಾವಣನೇ! ನಾನು ಸನಾತನ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾದ, ಸತ್ಯಪ್ರತಿಜ್ಞ ಹಾಗೂ ಮಹಾಬಲವಂತನಾದ ಗೃಧ್ರರಾಜ ಜಟಾಯುವಾಗಿದ್ದೇನೆ. ತಮ್ಮ! ಈಗ ನನ್ನ ಮುಂದೆ ನೀನು ಇಂತಹ ನಿಂದಿತ ಕರ್ಮಮಾಡಬಾರದು ॥3॥

ದಶರಥನಂದನ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತಿಗೆ ಸ್ವಾಮಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಇಂದ್ರ, ವರುಣರಂತೆ ಪರಾಕ್ರಮಿ ಹಾಗೂ ಸರ್ವಲೋಕಗಳ ಹಿತದಲ್ಲಿ ತತ್ಪರನಾಗಿರುವವನು. ॥4॥ ಇವಳು ಆ ಜಗದೀಶ್ವರ ಶ್ರೀರಾಮನ ಯಶಸ್ವಿನೀ ಧರ್ಮಪತ್ನಿಯಾಗಿರುವಳು. ನೀನು ಕದ್ದುಕೊಂಡು ಹೋಗಲು ಬಯಸುತ್ತಿರುವ ಈ ಸುಂದರ ಶರೀರವುಳ್ಳ ದೇವಿಯ ಹೆಸರು ಸೀತೆಯಾಗಿದೆ. ॥5॥ ತನ್ನ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರನಾಗಿದ್ದ ಯಾರೇ ರಾಜನು ಪರಸ್ತ್ರೀಯನ್ನು ಹೇಗೆ ತಾನೇ ಸ್ಪರ್ಶಿಸಬಲ್ಲನು? ಮಹಾಬಲಿ ರಾವಣ! ರಾಜರ ಸ್ತ್ರೀಯರನ್ನು ಎಲ್ಲರೂ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ರಕ್ಷಿಸಬೇಕು. ಪರಸ್ತ್ರೀಯ ಸ್ಪರ್ಶದಿಂದ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುವ ನೀಚಗತಿಯಿಂದ ದೂರವುಳಿಯಬೇಕು. ॥6-7॥ ಧೀರನೇ! ಬೇರೆಯವರು ನಿಂದಿಸುವ ಕರ್ಮವನ್ನು ನೀನು ಮಾಡಬೇಡ. ಪರಪುರಷನಿಂದ ತನ್ನ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವಂತೆಯೇ ಇತರರ ಪತ್ನಿಯರನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಬೇಕು. ॥8॥

ಪುಲಸ್ತ್ಯಕುಲನಂದನ! ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳದಿರುವ ಧರ್ಮವನ್ನಾಗಲೀ, ಅರ್ಥವನ್ನಾಗಲೀ ಕಾಮವನ್ನಾಗಲೀ ರಾಜರು ಆಚರಿಸಿದರೆ, ಅದನ್ನು ನೋಡಿ ಇತರರೂ ಆಚರಿಸತೊಡಗುತ್ತಾರೆ. (ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಜನು ಅನುಚಿತ ಅಥವಾ ಅಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತನಾಗಬಾರದು.) ॥9॥ ರಾಜನು ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಕಾಮದ ಪ್ರವರ್ತಕ ಹಾಗೂ ದ್ರವ್ಯಗಳ ಉತ್ತಮನಿಧಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಧರ್ಮ, ಸದಾಚಾರ ಅಥವಾ ಪಾಪ ಇವುಗಳ ಪ್ರವತ್ತಿಯ ಮೂಲ ಕಾರಣ ರಾಜನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ॥10॥ ನಿನ್ನ ಸ್ವಭಾವ ಇಂತಹ ಪಾಪಪೂರ್ಣವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ನೀನು ಇಷ್ಟು ಚಪಲನಾಗಿರುವೆ. ಹಾಗಿರುವಾಗ ಪಾಪಿಗೆ ದೇವತೆಗಳ ವಿಮಾನಪ್ರಾಪ್ತವಾದಂತೆ ನಿನಗೆ ಈ ಐಶ್ವರ್ಯ ಹೇಗೆ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಯಿತು? ॥11॥

ಯಾರ ಸ್ವಭಾವದಲ್ಲಿ ಕಾಮದ ಪ್ರಧಾನತೆ ಇದೆಯೋ ಅವನ ಆ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ತೋಳೆದುಹಾಕಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ ದುಷ್ಟಾತ್ಮರ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ದೀರ್ಘಕಾಲದ ಬಳಿಕವೂ ಪುಣ್ಯವು ನೆಲೆಸುವುದಿಲ್ಲ. ॥12॥

ಮಹಾಬಲಿ ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ಶ್ರೀರಾಮನು ನಿನ್ನ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ನಗರದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಅಪರಾಧ ಮಾಡದಿದ್ದಾಗ ನೀನು ಅವನಲ್ಲಿ ಅಪರಾಧ ಏಕೆ ಮಾಡುತ್ತಿರುವೆ? ॥13॥ ಮೊದಲು ಶೂರ್ಪಣಖಿಯ ಸೇಡು ತೀರಿಸಲು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಬಂದ ಅತ್ಯಾಚಾರೀ ಖರನನ್ನು ಸುಲಭವಾಗಿ ಮಹಾಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡುವ ಇದರಲ್ಲಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ವಧಿಸಿದರೆ ಅಪರಾಧವೇನಿದೆ? ನೀನು ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿಸು. ಅದರಿಂದ ನೀನು ಆ ಜಗಧೀಶ್ವರನ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಕದ್ದುಕೊಂಡು ಹೋಗಲು ಬಯಸುತ್ತಿರುವೆಯಲ್ಲ? ॥14-15॥ ರಾವಣ! ಈಗ ಬೇಗನೇ ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ಬಿಡು, ಅದರಿಂದ ಶ್ರೀರಾಮನಚಂದ್ರನು ತನ್ನ ಅಗ್ನಿಯಂತಹ ಭಯಂಕರ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನಿನ್ನನ್ನು ಸುಟ್ಟು ಭಸ್ಮವಾಗಿಸದಿರಲಿ. ಇಂದ್ರನು ವಜ್ರದಿಂದ ವೃತ್ರಾಸುರನನ್ನು ವಿನಾಶ ಮಾಡಿದಂತೆಯೇ ಶ್ರೀರಾಮನ ರೋಷಪೂರ್ಣ ದೃಷ್ಟಿ ದಗ್ಧ ಮಾಡಿಬಿಟ್ಟೀತು. ॥16॥ ನೀನು ನಿನ್ನ ಬಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ವಿಷಧರ ಸರ್ಪವನ್ನು ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡಿರುವೆ ಆದರೂ ನಿನಗೆ ತಿಳಿಯುತ್ತಿಲ್ಲ. ನೀನು ಕತ್ತಿಗೆ ಸಾವಿನ ಉರುಳನ್ನು ಹಾಕಿಕೊಂಡಿರುವುದೂ ನಿನಗೆ ಹೊಳೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ॥17॥

ಸೌಮ್ಯ! ಮನುಷ್ಯನು ಕತ್ತು ಉಳುಕಿಹೋಗದಷ್ಟೇ ಭಾರವನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಹೊಟ್ಟೆಗೆ ಹೋಗಿ ಪಚನವಾಗುವಷ್ಟೇ ಅನ್ನವನ್ನು ತಿನ್ನಬೇಕು. ಅದು ಹೊಟ್ಟೆಗೆ ಹೋಗಿ ರೋಗವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಬಾರದು. ॥18॥ ಯಾವ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಧರ್ಮವಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಕೀರ್ತಿ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಅಕ್ಷಯ ಯಶಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಬದಲಿಗೆ ಶರೀರಕ್ಕೆ ಕ್ಲೇಶವೇ ಯಾವುದೋ, ಅಂತಹ ಕರ್ಮವನ್ನು ಯಾರು ತಾನೇ ಮಾಡುವನು? ॥19॥

ರಾವಣ! ತಂದೆ ತಾತಂದಿರಿಂದ ಪ್ರಾಪ್ತವಾದ ಈ ಪಕ್ಷಿಗಳ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಪಾಲಿಸುತ್ತಾ ನನಗೆ ಈಗ ಅರವತ್ತು ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳು ಕಳೆದಿವೆ. ॥20॥

ಈಗ ನಾನು ಮುದುಕನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ನೀನು ಯುವಕನಾಗಿರುವೆ. (ನನ್ನ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧ ಸಾಮಗ್ರಿಯೂ ಇಲ್ಲ,) ಆದರೂ ನಿನ್ನ ಬಳಿ ಧನುಸ್ಸು, ಕವಚ, ಬಾಣ, ರಥ ಎಲ್ಲವೂ ಇದ್ದರೂ ನೀನು ಸೀತೆಯನ್ನೆತ್ತಿಕೊಂಡು ಕ್ಷೇಮವಾಗಿ ಹೋಗಲಾರೆ. ॥21॥ ಯಾವುದೇ ನ್ಯಾಯ ಸಂಗದ ಹೇತುಗಳಿಂದ ಸತ್ಯ, ಸಿದ್ಧವಾದ ವೈದಿಕ ಶ್ರುತಿಯನ್ನು ತನ್ನ ಯುಕ್ತಿಗಳಿಂದ ಬದಲಾಗಿಸಲಾಗದಂತೆ ನಾನು ನೋಡು ನೋಡುತ್ತಿರುವಾಗ ನೀನು ಸೀತೆಯನ್ನು ಬಲವಂತವಾಗಿ ಅಪಹರಿಸಿಕೊಂಡು ಹೋಗಲಾರೆ. ॥22॥

ರಾವಣ! ನೀನು ಶೂರವೀರನಾಗಿದ್ದರೆ ಯುದ್ಧ ಮಾಡು, ನನ್ನೆದುರಿಗೆ ಮೂಹೂರ್ತಕಾಲ ನಿಂತುಕೋ, ಮತ್ತೆ ಮೊದಲು ಖರನು ಸತ್ತುಹೋದಂತೆ ನೀನೂ ನನ್ನಿಂದ ಹತನಾಗಿ ಎಂದೆಂದಿಗೂ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಮಲಗಿ ಬಿಡುವೆ. ॥23॥ ನಾರುಮಡಿಯನ್ನು ಧರಿಸಿದ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಬಾರಿ ದೈತ್ಯರನ್ನು ದಾನವರನ್ನು ವಧಿಸಿದಂತೆ ನಿನ್ನನ್ನೂ ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಯುದ್ಧ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ವಿನಾಶಗೊಳಿಸುವೆನು. ॥24॥ ಆ ರಾಜಕುಮಾರರಿಬ್ಬರೂ ಬಹುದೂರ ಹೋಗಿರುವರು, ಈಗ ನಾನೇನು ಮಾಡಬಲ್ಲೆ ನೀಚನೇ! (ನಾನು ಅವರನ್ನು ಕರೆಯಲು ಹೋದರೆ) ನೀನು ಆ ಇಬ್ಬರಿಗೂ ಹೆದರಿ ಕಣ್ಮರೆಯಾಗುವೆ ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವೇ ಇಲ್ಲ. ॥25॥ ಕಮಲನಯನೇ ಈ ಶುಭಲಕ್ಷಣ ಸೀತೆಯು ಶ್ರೀರಾಮನ ಪ್ರಿಯ ಪಟ್ಟದರಸಿಯಾಗಿದ್ದಾಳೆ. ಈಕೆಯನ್ನು ನಾನು ಜೀವಂತವಾಗಿರುವಾಗ ನೀನು ಕೊಂಡುಹೋಗಲಾರೆ. ॥26॥ ನಾನು ಪ್ರಾಣವನ್ನಾದರೂ ಕೊಟ್ಟು ಮಹಾತ್ಮಾ ಶ್ರೀರಾಮ ಮತ್ತು ದಶರಥನ ರಾಜನ ಪ್ರಿಯ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಮಾಡಬೇಕು. ॥27॥ ದಶಮುಖ ರಾವಣನೇ! ನಿಲ್ಲು, ನಿಲ್ಲು! ಕೇವಲ ಎರಡುಗಳಿಗೆ ನಿಲ್ಲು ಮತ್ತೆ ನೋಡು, ತೊಟ್ಟಿನಿಂದ ಹಣ್ಣುಬೀಳುವಂತೆ ನಿನ್ನನ್ನು ಈ ಉತ್ತಮ ರಥದಿಂದ ಕೆಳಕ್ಕೆ ಬೀಳಿಸುವೆನು. ನಿಶಾಚರನೇ! ನನ್ನ ಶಕ್ತಿಗನುಸಾರ ನಾನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನಿನಗೆ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಆತಿಥ್ಯ ಸತ್ಕಾರ ಮಾಡುವೆನು. ನಿನಗೆ ಸರಿಯಾದ ಕಾಣಿಕೆಕೊಡುವೆನು ॥28॥

ಶ್ರೀ ವಾಲ್ಮೀಕಿವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅರಣ್ಯಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಐವತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥ 50 ॥

ಐವತ್ತೊಂದನೆಯ ಸರ್ಗ

ಜಟಾಯು ಮತ್ತು ರಾವಣರ ಘೋರಯುದ್ಧ, ರಾವಣನು ಜಟಾಯುವಿನ ರೆಕ್ಕೆಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿದುದು

ಜಟಾಯು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ರಾವಣನು ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಕಣ್ಣುಕೆಂಪಾಗಿಸಿ ಸಿಟ್ಟುಗೊಂಡು ಆ ಪಕ್ಷಿರಾಜನ ಕಡೆಗೆ ಓಡಿದನು. ಆಗ ಅವನ ಕಿವಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ವರ್ಣಕುಂಡಲಗಳು ಓಲಾಡುತ್ತಿದ್ದವು.॥1॥ ಆ ಮಹಾಸಮರದಲ್ಲಿ ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಭಯಂಕರ ಪ್ರಹಾರ ಮಾಡತೊಡಗಿದರು. ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ವಾಯುವು ಹಾರಿಸಿದ ಎರಡು ಮೇಘಗಳು ಪರಸ್ಪರ ಅಪ್ಪಳಿಸಿದಂತೆ ತೋರುತ್ತಿತ್ತು. ॥2॥ ಆಗ ಗೃಧ್ರ ಮತ್ತು ರಾಕ್ಷಸನಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ಯುದ್ಧವು ಹತ್ತಿಕೊಂಡಿತು, ಎರಡು ರೆಕ್ಕೆಗಳುಳ್ಳ ಮೌಲ್ಯವಂತ ಪರ್ವತಗಳು ಒಂದು ಮತ್ತೊಂದರೊಡನೆ ಡಿಕ್ಕಿಹೊಡೆದಂತೆ ಅನ್ನಿಸುತ್ತಿತ್ತು.* ॥3॥

*ಮೌಲ್ಯವಂತ ಪರ್ವತಗಳು ಎರಡು ಎಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ. ಒಂದು ದಂಡಕಾರಣ್ಯದ ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಯ ಸಮೀಪವಿದೆ. ಮತ್ತೊಂದು ಮೇರು ಪರ್ವತದ ಬಳಿ ಇದೆ. ಇವೆರಡೂ ಪರ್ವತಗಳು ಬಹಳ ದೂರದಲ್ಲಿವೆ, ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಸಂರ್ಷದ ಸಂಭವವೇ ಇರಲಾರದು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ‘ಸಪಕ್ಷ’ (ರೆಕ್ಕೆಗಳುಳ್ಳ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಕೊಡಲಾಗಿದೆ. ರೆಕ್ಕೆಗಳುಳ್ಳ ಪರ್ವತಗಳು ಎಂದಾದರೂ ಹಾರಿ ಒಂದರ ಬಳಿಗೆ ಇನ್ನೊಂದು ಬಂದಂತಿದೆ.

ರಾವಣನು ಮಹಾಬಲಿ ಗೃಧ್ರರಾಜ ಜಟಾಯುವಿನ ಮೇಲೆ ನಾಲೀಕ, ನಾರಾಚು ಹಾಗು ಹರಿತವಾದ ತುದಿಗಳುಳ್ಳ ವಿಕರ್ಣಿ ಎಂಬ ಮಹಾಭಯಂಕರ ಅಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಮಳೆಗರೆದನು. ॥4॥ ಪಕ್ಷಿರಾಜ ಗೃಧ್ರಜಾತಿಯ ಜಟಾಯು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಆ ಬಾಣ ಸಮೂಹಗಳನ್ನು ಹಾಗೂ ಇತರ ಅಸ್ತ್ರಗಳ ಆಘಾತವನ್ನು ಸಹಿಸಿಕೊಂಡನು. ॥5॥ ಜೊತೆಗೆ ಆ ಮಹಾಬಲಿ ಪಕ್ಷಿ ಶಿರೋಮಣಿಯು ತನ್ನ ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ ಉಗುರುಗಳಿಂದ ಪ್ರಹರಿಸಿ ರಾವಣನ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಗಾಯಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದನು. ॥6॥ ಆಗ ದಶಗ್ರೀವನು ಕ್ರೋಧಗೊಂಡು ತನ್ನ ಶತ್ರುವನ್ನು ಕೊಂದುಹಾಕುವ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಕಾಲ ದಂಡಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾದ ಹತ್ತು ಬಾಣಗಳನ್ನು ಕೈಗೆತ್ತಿಕೊಂಡನು. ॥7॥

ಮಹಾಪರಾಕ್ರಮಿ ರಾವಣನು ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಆಕಾರ್ಣಾಂತ ಸೆಳೆದು, ತುದಿಯಲ್ಲಿ ಮುಳ್ಳುಗಳುಳ್ಳ ಹರಿತವಾದ ನೇರವಾಗಿ ಹೋಗುವ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದನು. ಅವುಗಳಿಂದ ಗೃಧ್ರರಾಜನನ್ನು ಕ್ಷತ ವಿಕ್ಷತಗೊಳಿಸಿದನು. ॥8॥ ಜನಕ ನಂದಿನೀ ಸೀತೆಯು ರಾಕ್ಷಸನ ರಥದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ಅಳುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಜಟಾಯು ನೋಡಿ, ತನ್ನ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ನೆಟ್ಟಿದ್ದ ಬಾಣಗಳ ಪರಿವೆ ಮಾಡದೆ ಒಮ್ಮೆಲೇ ರಾಕ್ಷಸನ ಮೇಲೆ ಎರಗಿದನು. ॥9॥ ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ಪಕ್ಷಿರಾಜ ಜಟಾಯುವು ಮುತ್ತು ರತ್ನಗಳಿಂದ ವಿಭೂಷಿತ, ಬಾಣಸಹಿತ ರಾವಣನ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ತನ್ನ ಎರಡೂ ಕಾಲುಗಳಿಂದ ಒದೆದು ತುಂಡರಿಸಿಬಿಟ್ಟನು. ॥10॥ ಮತ್ತೆ ರಾವಣನು ಕ್ರೋಧಗೊಂಡು ಇನ್ನೊಂದು ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಕೈಗೆತ್ತಿಕೊಂಡು ಅವನು ನೂರಾರು ಸಾವಿರ ಬಾಣಗಳ ಮಳೆಯನ್ನು ಸುರಿಸಿದನು. ॥11॥ ಆಗ ಆ ಯುದ್ಧರಂಗದಲ್ಲಿ ಗೃಧ್ರರಾಜನ ಸುತ್ತಲು ಬಾಣಗಳ ಬಲೆಯೇ ನೇಯ್ದಂತಿತ್ತು. ಅವನು ಆಗ ಗೂಡಿನಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿರುವ ಪಕ್ಷಿಯಂತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿದ್ದನು. ॥12॥ ಬಳಿಕ ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ಜಟಾಯುವು ತನ್ನ ಎರಡೂ ರೆಕ್ಕೆಗಳಿಂದಲೇ ಆ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಹಾರಿಸಿಬಿಟ್ಟನು ಮತ್ತು ಪಂಜದಿಂದ ಹೊಡೆದು ಪುನಃ ರಾವಣನ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ತುಂಡರಿಸಿದನು. ॥13॥ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಪ್ರಜ್ವಲಿತವಾದ ರಾವಣನ ಕವಚವನ್ನು ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ಪಕ್ಷಿರಾಜನು ರೆಕ್ಕೆಗಳಿಂದಲೇ ಪುಡಿ ಪುಡಿ ಮಾಡಿಬಿಟ್ಟನು. ॥14॥ ಅನಂತರ ಆ ಬಲವಂತ ವೀರನು ಸಮರದಲ್ಲಿ ಪಿಶಾಚಿಯಂತೆ ಮುಖವುಳ್ಳ, ಎದೆಯ ಮೇಲೆ ಸ್ವರ್ಣಕವಚ ಕಟ್ಟಿರುವ ರಥಕ್ಕೆ ಹೂಡಿದ ಆ ವೇಗಶಾಲೀ ಕತ್ತೆಗಳನ್ನು ಹೊಡೆದುರುಳಿಸಿದನು. ॥15॥ ಬಳಿಕ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಪ್ರಕಾಶವುಳ್ಳ, ಮಣಿಮಯ ಮೆಟ್ಟುಲುಗಳುಳ್ಳ, ವಿಚಿತ್ರ ಅಂಗಗಳುಳ್ಳ, ಇಚ್ಛಾನುಸಾರ ನಡೆಯುವ ರಾವಣನ ‘ತ್ರಿವೇಣು’ (ರಥದ ನೊಗ) ಸಂಪನ್ನ ವಿಶಾಲ ರಥವನ್ನು ಮುರಿದು ಹಾಕಿದನು. ॥16॥ ಇದಾದ ಬಳಿಕ ಪೂರ್ಣ ಚಂದ್ರನಂತೆ ಸುಶೋಭಿತ ಛತ್ರವನ್ನು ಮತ್ತು ಚಾಮರಗಳನ್ನು, ಅದನ್ನು ಧರಿಸಿರುವ ರಾಕ್ಷಸರ ಸಹಿತ ವೇಗವಾಗಿ ಹೊಡೆದುರುಳಿಸಿದನು. ಮತ್ತೆ ಆ ಮಹಾಬಲಿ ತೇಜಸ್ವೀ ಪಕ್ಷಿರಾಜನು ಅತಿ ವೇಗದಿಂದ ಕೊಕ್ಕಿನಿಂದ ರಾವಣನ ಸಾರಥಿಯ ತಲೆಯನ್ನು ಶರೀರದಿಂದ ಬೇರ್ಪಡಿಸಿದನು. ॥17-18॥ ಹೀಗೆ ಧನುಸ್ಸು ತುಂಡಾಯಿತು, ರಥಮುರಿದು ಹೋಯಿತು, ಕುದುರೆ ಸತ್ತುಹೋದವು, ಸಾರಥಿಯು ಕಾಲವಶನಾದನು ಆಗ ರಾವಣನು ಸೀತೆಯನ್ನೆತ್ತಿಕೊಂಡೇ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದುಬಿಟ್ಟನು. ॥19॥ ರಥ ಮುರಿದು ರಾವಣನು ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ‘ಭಲೆ, ಭಲೆ’ ಎಂದುಹೇಳುತ್ತಾ ಗೃಧ್ರರಾಜನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸಿದವು. ॥20॥ ವೃದ್ಧನಾದ ಕಾರಣ ಪಕ್ಷಿರಾಜನು ಬಳಲಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ರಾವಣನಿಗೆ ಬಹಳ ಹರ್ಷವಾಯಿತು. ಮತ್ತು ಅವನು ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡೇ ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ಹಾರಿದನು. ॥21॥ ಜಾನಕಿಯನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ರಾವಣನು ಆನಂದದಿಂದ ಹೋಗಲು ತೊಡಗಿದಾಗ ಅವನ ಇತರ ಎಲ್ಲ ಸಾಧನೆಗಳು ನಾಶವಾಗಿದ್ದರೂ ಒಂದು ಖಡ್ಗ ಅವನ ಬಳಿ ಉಳಿದಿತ್ತು. ಅವನು ಹೋಗುವುದನ್ನು ಕಂಡು ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ಗೃಧ್ರರಾಜ ಜಟಾಯು ಹಾರಿ ರಾವಣನ ಕಡೆಗೆ ಓಡಿ, ಅವನನ್ನು ತಡೆದು ಈ ಪ್ರಕಾರ ಹೇಳಿದನು-॥22-23॥ ಮಂದಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳ ರಾವಣನೇ! ಯಾರ ಬಾಣಗಳ ಸ್ಪರ್ಶ ವಜ್ರದಂತೆ ಇದೆಯೋ, ಆ ರಾಮನ ಧರ್ಮಪತ್ನಿ ಈ ಸೀತೆಯನ್ನು ನೀನು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿಯೂ ರಾಕ್ಷಸರ ವಧೆಗಾಗಿಯೇ ಕೊಂಡುಹೋಗುತ್ತಿರುವೆ. ॥24॥ ಬಾಯಾರಿದ ಮನುಷ್ಯನು ನೀರನ್ನು ಕುಡಿಯುವಂತೆಯೇ ನೀನು ಮಿತ್ರ, ಬಾಂಧವ, ಮಂತ್ರಿ, ಸೈನ್ಯ ಹಾಗೂ ಪರಿವಾರ ಸಹಿತ ಹೀಗೆ ವಿಷಪಾನಮಾಡುತ್ತಿರುವೆ. ॥25॥ ತನ್ನ ಕರ್ಮಗಳ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ತಿಳಿಯದ ಅಜ್ಞಾನಿ ಜನರು ಶೀಘ್ರವಾಗಿಯೇ ನಾಶವಾಗುವಂತೆಯೇ ನೀನೂ ಕೂಡ ವಿನಾಶದ ಹೊಂಡದಲ್ಲಿ ಬೀಳುತ್ತಿರುವೆ. ॥26॥ ನೀನು ಕಾಲಪಾಶದಿಂದ ಬಂಧಿತನಾಗಿರುವೆ. ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗಿ ಅದರಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದುವೆ? ನೀರಿನಲ್ಲಿರುವ ಮೀನು ಮಾಂಸದ ತುಂಡನ್ನು ಗಾಳದ ಸಹಿತ ತನ್ನ ವಧೆಗಾಗಿಯೇ ನುಂಗುವಂತೆ ನೀನೂ ಕೂಡ ತನ್ನ ಸಾವಿಗಾಗಿಯೇ ಸೀತೆಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸುತ್ತಿರುವೆ. ॥27॥

ರಾವಣ! ಕಾಕುತ್ಸ್ಥರಾದ ಶ್ರೀರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ದುರ್ಧರ್ಷವೀರರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ನೀನು ಅವರ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದ ಅಪಮಾನಜನಕ ಅಪರಾಧವನ್ನು ಅವರು ಎಂದೂ ಕ್ಷಮಿಸಲಾರರು. ॥28॥ ನೀನು ಹೇಡಿ ಮತ್ತು ಅಂಜು ಬುರುಕನಾಗಿರುವೆ. ನೀನು ಮಾಡಿದ ಲೋಕನಿಂದಿತ ಕರ್ಮವು ಕಳ್ಳರ ದಾರಿಯಾಗಿದೆ. ವೀರಪುರುಷರು ಎಂದಿಗೂ ಇಂತಹ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ॥29॥ ರಾವಣ! ನೀನು ಶೂರನಾಗಿದ್ದರೆ ಎರಡು ಘಳಿಗೆ ನಿಲ್ಲು ಮತ್ತು ನನೊಡನೆ ಯುದ್ಧಮಾಡು.
ಮತ್ತೆ ನಿನ್ನ ತಮ್ಮ ಖರನು ಸತ್ತುಹೋದಂತೆ ನೀನೂ ಕೂಡ ಧರೆಗೆ ಒರಗುವೆ. ॥30॥

ವಿನಾಶಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನು ಕರ್ಮಮಾಡುವಂತೆಯೇ ನೀನೂ ಕೂಡ ನಿನ್ನ ವಿನಾಶಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಇಂತಹ ಅಧರ್ಮಪೂರ್ಣ ಕರ್ಮವನ್ನು ತನ್ನದಾಗಿಸಿಕೊಂಡಿರುವೆ. ॥31॥ ಯಾವ ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಕರ್ತೃವು ಪಾಪದ ಫಲಕ್ಕೆ ಭಾಗಿಯಾಗುತ್ತಾನೋ, ಆ ಕರ್ಮವನ್ನು ಯಾವನು ತಾನೇ ಮಾಡಬಲ್ಲನು? ಲೋಕಪಾಲ ಇಂದ್ರ, ಸ್ವಯಂಭೂ ಬ್ರಹ್ಮನೂ ಕೂಡ ಅಂತಹ ಕರ್ಮಮಾಡಲಾರರು. ॥32॥ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಉತ್ತಮ ವಚನವನ್ನಾಡಿ ಪರಾಕ್ರಮಿ ಜಟಾಯು ರಾಕ್ಷಸ ದಶಗ್ರೀವನ ಬೆನ್ನ ಮೇಲೆ ಜೋರಾಗಿ ಹೋಗಿ ಕುಳಿತುಕೊಂಡು ಅವನನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ಯಾವನೋ ಮಾವುತನು ದುಷ್ಟ ಆನೆಯ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತುಕೊಂಡು ಅಂಕುಶದಿಂದ ತಿವಿಯುವಂತೆ ಹರಿತವಾದ ಉಗುರುಗಳಿಂದ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಪರಚಲು ತೊಡಗಿದನು. ॥33-34॥

ಉಗುರು, ರೆಕ್ಕೆ ಮತ್ತು ಕೊಕ್ಕು ಇವೇ ಜಟಾಯುವಿನ ಆಯುಧಗಳಾಗಿದ್ದವು. ಅವನು ಉಗುರುಗಳಿಂದ ಪರಚುತ್ತಾ, ಬೆನ್ನಿಗೆ ಕೊಕ್ಕಿನಿಂದ ಚುಚ್ಚುತ್ತಾ ಕೂದಲಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ಕೀಳುತ್ತಿದ್ದನು. ॥35॥ ಹೀಗೆ ಗೃಧ್ರರಾಜನು ಪದೇ-ಪದೇ ನೋಯಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಗ ರಾವಣನು ನಡುಗಿಹೋದನು. ಸಿಟ್ಟಿನಿಂದ ಅವನ ತುಟಿಗಳು ಅದುರತೊಡಗಿದವು ॥36॥ ಆಗ ಕ್ರೋಧ ತುಂಬಿದ ರಾವಣನು ಸೀತೆಯನ್ನು ಎಡಕೈಗಳಿಂದ ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ಅತ್ಯಂತ ಪೀಡಿತನಾಗಿ ಬಲಗೈಯಿಂದ ಜಟಾಯುವಿಗೆ ಒಂದು ಏಟನ್ನು ಕೊಟ್ಟನು. ॥37॥

ಆದರೆ ಆ ಏಟನ್ನು ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಂಡು ಶತ್ರುದಮನ ಗೃಧ್ರರಾಜ ಜಟಾಯು ತನ್ನ ಕೊಕ್ಕಿನಿಂದ ಕುಟುಕಿಕುಟುಕಿ ರಾವಣನ ಎಡಭುಜಗಳನ್ನು ಕಿತ್ತು ಹಾಕಿದನು. ॥38॥ ಬಾಹುಗಳು ತುಂಡಾದಾಗ ಹುತ್ತದಿಂದ ಪ್ರಕಟಗೊಳ್ಳುವ ವಿಷಜ್ವಾಲೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಸರ್ಪಗಳಂತೆ ಕೂಡಲೇ ಬೇರೆ ಹೊಸ ಭುಜಗಳು ಚಿಗುರಿದವು. ॥39॥ ಆಗ ಪರಾಕ್ರಮಿ ದಶಾನನ ಸೀತೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಗೃಧ್ರರಾಜನನ್ನು ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಮುಷ್ಟಿಗಳಿಂದ ಹಾಗೂ ಒದೆಗಳಿಂದ ಹೊಡೆಯಲುತೊಡಗಿದನು. ॥40॥ ಆಗ ಆ ಇಬ್ಬರೂ ಅನುಪಮ ಪರಾಕ್ರಮಿ ವೀರ ರಾಕ್ಷಸರಾಜ ರಾವಣ ಮತ್ತು ಪಕ್ಷಿರಾಜ ಜಟಾಯು ಇದರಲ್ಲಿ ಎರಡುಗಳಿಗೆ ಘೋರ ಸಂಗ್ರಾಮ ನಡೆಯುತ್ತಿತ್ತು. ॥41॥ ಅನಂತರ ರಾವಣನು ಖಡ್ಗವನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ಶ್ರೀರಾಮನಿಗಾಗಿ ಪರಾಕ್ರಮ ತೋರುವ ಜಟಾಯುವಿನ ಎರಡು ರೆಕ್ಕೆಗಳನ್ನು ಕಾಲು ಹಾಗೂ ಪಕ್ಕೆಯನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿಹಾಕಿದನು.. ॥42॥ ಭಯಂಕರ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವ ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ರಕ್ಕೆಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿದಾಗ ಮಹಾಗೃಧ್ರ ಜಟಾಯುವು ಮರಣಾಸನ್ನನಾಗಿ ಭೂಮಿಗೆ ಬಿದ್ದು ಬಿಟ್ಟನು. ॥43॥ ತನ್ನ ಬಾಂಧವರಂತಿದ್ದ ಜಟಾಯು ರಕ್ತಸಿಕ್ತನಾಗಿ ನೆಲದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಸೀತೆಯು ದುಃಖದಿಂದ ವ್ಯಾಕುಲಳಾಗಿ ಅವನ ಕಡೆಗೆ ಓಡಿದಳು. ॥44॥

ಜಟಾಯುವಿನ ಶರೀರ ಕಾಂತಿಯು ನೀಲಿ ಮೋಡದಂತೆ ಕಪ್ಪಾಗಿತ್ತು. ಅವನ ಎದೆಯ ಭಾಗವು ಬೆಳ್ಳಗಿತ್ತು. ಅವನು ಮಹಾಪರಾಕ್ರಮಿಯಾಗಿದ್ದರೂ ಆಗ ಆರಿದ ದಾವಾನಲದಂತೆ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿದ್ದನು. ಲಂಕಾಪತಿ ರಾವಣನು ಅವನನ್ನು ಈ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ನೋಡಿದನು.॥45॥ ಅನಂತರ ರಾವಣನು ವೇಗದಿಂದ ಹೊಸಕಿ ಹಾಕಿ ಧರಾಶಾಯಿಯಾದ ಜಟಾಯುವನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ಚಂದ್ರಮುಖೀ ಜನಕನಂದಿನಿ ಸೀತೆಯು ಪುನಃ ಆಗ ಅಳತೊಡಗಿದಳು. ॥46॥

ಶ್ರೀ ವಾಲ್ಮೀಕಿವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅರಣ್ಯಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಐವತ್ತೊಂದನೆಯ ಸರ್ಗ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥51॥

ಐವತ್ತೆರಡನೆಯ ಸರ್ಗ

ರಾವಣನಿಂದ ಸೀತಾಪಹರಣ

ರಾವಣನು ರೆಕ್ಕೆ ಕತ್ತರಿಸಿದ್ದರಿಂದ ಬಿದ್ದ ಗೃಧ್ರರಾಜ ಜಟಾಯುವನ್ನು ನೋಡಿ ಚಂದ್ರಮುಖಿ ಸೀತೆಯು ಅತ್ಯಂತ ದುಃಖಿತಳಾಗಿ ವಿಲಾಪಿಸತೊಡಗಿದಳು. ॥1॥ ಮನುಷ್ಯರ ಸುಖ-ದುಃಖ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಸೂಚಕ ಲಕ್ಷಣಗಳು, ಸ್ವಪ್ನ, ಪಕ್ಷಿಗಳ ಸ್ವರ, ಅವುಗಳ ಎಡಬಲ ದರ್ಶನ ಮುಂತಾದ ಶುಭಾಶುಭ ನಿಮಿತ್ತ ಶಕುನಗಳು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. ॥2॥ ಕಕುತ್ಸ್ಥ ಕುಲಭೂಷಣ ಶ್ರೀರಾಮಾ! ನನ್ನ ಅಪಹರಣದ ಸೂಚನೆಯನ್ನು ಕೊಡಲು ಈ ಮೃಗ, ಪಕ್ಷಿಗಳು ಅಶುಭ ಸೂಚಕವಾಗಿ ಓಡುತ್ತಿವೆ, ಆದರೆ ಅದರಿಂದ ಸೂಚಿತವಾದರೂ ನೀವು ನನಗೊದಗಿದ ಈ ಮಹಾಸಂಕಟವನ್ನು ಖಂಡಿತವಾಗಿ ತಿಳಿಯಲಾರಿರಿ. (ಏಕೆಂದರೆ ತಿಳಿದಮೇಲೆ ನೀವು ಇದನ್ನು ಉಪೇಕ್ಷಿಸುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ.) ॥3॥ ಅಯ್ಯೋ ರಾಮಾ! ಕೃಪೆಮಾಡಿ ನನ್ನನ್ನು ಕಾಪಾಡಲು ಬಂದಿರುವ ಈ ಪಕ್ಷಿಶ್ರೇಷ್ಠ ಜಟಾಯು ಈ ನಿಶಾಚರನಿಂದ ಗಾಯಗೊಂಡು ನೆಲದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿರುವನು. ಇದು ನನ್ನ ದುರ್ಭಾಗ್ಯವೇ ಆಗಿದೆ. ॥4॥

ಹಾ ರಾಮಾ! ಹಾ ಲಕ್ಷ್ಮಣ! ಈಗ ನೀವಿಬ್ಬರೂ ನನ್ನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಿರಿ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾ ಅತ್ಯಂತ ಹೆದರಿದ ಸುಂದರೀ ಸೀತೆಯು ಹೀಗೆ ಬಳಿ ಇರುವ ದೇವತೆಗಳು ಮತ್ತು ಮನುಷ್ಯರು ಕೇಳುವಂತೆ ಆಕ್ರಂದನ ಮಾಡತೊಡಗಿದಳು. ॥5॥ ಆಕೆಯ ಪುಷ್ಪಹಾರ, ಒಡವೆಗಳು ಮಲಿನವಾಗಿ ಚೆಲ್ಲಿಹೋಗಿದ್ದವು. ಅವಳು ಅನಾಥಳಂತೆ ವಿಲಾಪಿಸುತ್ತಿದ್ದಳು. ಆ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪ ರಾವಣನು ಆ ವೈದೇಹಿ ಕಡೆಗೆ ಓಡಿದನು. ॥6॥

ಅವಳು ಹಬ್ಬಿದ ಲತೆಯಂತೆ ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ಮರಗಳನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದಳು ಮತ್ತು ‘ನನ್ನನ್ನು ಸಂಕಟದಿಂದ ಪಾರು ಮಾಡಿರಿ, ಬಿಡಿಸಿರಿ’ ಎಂದು ಪದೇ ಪದೇ ಹೇಳುತ್ತಿರುವಾಗಲೇ ರಾವಣನು ಆಕೆಯ ಬಳಿಗೆ ಬಂದನು. ॥7॥ ವನದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀರಾಮನಿಂದ ಅಗಲಿದ ಸೀತೆಯು ರಾಮಾ ರಾಮಾ ಎಂದು ಜಪಿಸುತ್ತಿದ್ದುದನ್ನು ನೋಡಿ ಆ ಕಾಲನಂತಹ ವಿಕರಾಳ ರಾಕ್ಷಸನು ತನ್ನ ವಿನಾಶಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಅವಳ ಕೂದಲನ್ನು ಹಿಡಿದನು. ಸೀತೆಯನ್ನು ಹೀಗೆ ತಿರಸ್ಕರಿಸಿದಾಗ ಸಮಸ್ತ ಚರಾಚರ ಜಗತ್ತಿಗೂ ಮರ್ಯಾದಾರಹಿತ ಹಾಗೂ ಅಂಧಕಾರ ಆವರಿಸಿದಂತಾಯ್ತು. ॥8-9॥ ಅಲ್ಲಿ ವಾಯುವಿನ ಗತಿ ನಿಂತು ಹೋಯಿತು. ಸೂರ್ಯನು ಮಂಕಾದನು. ಶ್ರೀಮಾನ್ ಪಿತಾಮಹ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರು ದಿವ್ಯದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಆ ರಾಕ್ಷಸನಿಂದ ವಿದೇಹನಂದಿನಿಯ ಕೇಶಾಕರ್ಷಣರೂಪೀ ಅಪಮಾನವನ್ನು ನೋಡಿ ‘ಸರಿ, ಈಗ ಕಾರ್ಯ ಸಿದ್ಧವಾಯಿತು’ ಎಂದು ನುಡಿದರು. ॥10॥

ಸೀತೆಯ ಕೂದಲನ್ನು ಹಿಡಿದೆಳೆಯುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ದಂಡಕಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿರುವ ಎಲ್ಲ ಮಹರ್ಷಿಗಳು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ವ್ಯಥಿತರಾದರು. ಜೊತೆಗೆ ರಾವಣನ ವಿನಾಶಕಾಲವು ಹತ್ತಿರ ಬಂದಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿದು ಬಹಳ ಹರ್ಷಗೊಂಡರು. ॥11-12॥

ಅಯ್ಯೋ ರಾಮ! ಹಾ ಲಕ್ಷ್ಮಣ! ಎಂದು ಅಳುತ್ತಿದ್ದ ಸೀತೆಯನ್ನು ಅದೇ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ರಾವಣನು ಆಕೆಯನ್ನೆತ್ತಿಕೊಂಡು ಆಕಾಶಮಾರ್ಗವಾಗಿ ಹೊರಟುಹೋದನು. ॥13॥ ಪುಟಕ್ಕಿಟ್ಟ ಚಿನ್ನದ ಒಡವೆಗಳಿಂದ ಸೀತೆಯ ಶರೀರ ಅಲಂಕೃತವಾಗಿತ್ತು. ಅವಳು ಹಳದಿ ರೇಶ್ಮೆ ಸೀರೆಯನ್ನುಟ್ಟಿದ್ದಳು. ಆದ್ದರಿಂದ ಆಗ ಸೀತೆಯು ಸುದಾಮ ಪರ್ವತದಿಂದ ಪ್ರಕಟವಾದ ವಿದ್ಯುಲ್ಲತೆಯಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿದ್ದಳು. ॥14॥ ಹಾರಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಹಳದಿ ಸೀರೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದ ಸೀತೆಯನ್ನೆತ್ತಿಕೊಂಡ ರಾವಣನು ದಾವಾನಲದಿಂದ ಉರಿಯುತ್ತಿರುವ ಪರ್ವತದಂತೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ॥15॥ ಆ ಪರಮಕಲ್ಯಾಣಿ ವಿದೇಹಕುಮಾರಿಯ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಧರಿಸಿದ ಕಿಂಚಿತ್ ಅರುಣಕಮಲ ಪುಷ್ಪಗಳ ಸುಗಂಧಿತ ಎಸಳುಗಳು ಕಿತ್ತು-ಕಿತ್ತು ರಾವಣನ ಮೇಲೆ ಬೀಳುತ್ತಿದ್ದವು. ॥16॥ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಹಾರಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಅವನ ಸುವರ್ಣಕಾಂತಿಯ ರೇಶ್ಮೆ ಪೀತಾಂಬರವು ಸಂಧ್ಯಾಕಾಲದ ಸೂರ್ಯನ ಕಿರಣಗಳಿಂದ ತಾಮ್ರವರ್ಣ ಪಡೆದ ಮೇಘ ಖಂಡದಂತೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ॥17॥ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಹಿಡಿತದಲ್ಲಿದ್ದ ಸೀತೆಯ ನಿರ್ಮಿಲ ಮುಖವು ಶ್ರೀರಾಮನಿಲ್ಲದೆ ನಾಳರಹಿತ ಕಮಲದಂತೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ॥18॥

ಸುಂದರ ಲಲಾಟ ಮತ್ತು ಮನೋಹರ ಕೇಶಯುಕ್ತ, ಕಮಲದ ಒಳಭಾಗದಂತೆ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ, ಯಾವುದೇ ಕಲೆಗಳಿಲ್ಲದ, ಬಿಳಿಯ ನಿರ್ಮಲವಾಗಿ ಹೊಳೆಯುವ ದಂತಪಂಕ್ತಿಯಿಂದ ಅಲಂಕೃತ, ಸುಂದರ ನೇತ್ರಗಳಿಂದ ಸುಶೋಭಿತ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಅಧೀನದಲ್ಲಿದ್ದ ಸೀತೆಯ ಮುಖವು ಕಪ್ಪಾದ ಮೋಡಗಳನ್ನು ಭೇದಿಸಿ ಉದಯಿಸಿದ ಚಂದ್ರನಂತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿತ್ತು. ॥19-20॥ ಚಂದ್ರನಂತೆ ಪ್ರಿಯವಾಗಿ ಕಾಣುವ ಸೀತೆಯ ಆ ಸುಂದರ ಮುಖವು ಆಗಲೇ ಅತ್ತಿರುವಂತಿತ್ತು. ಕಂಬನಿ ಒರೆಸಲಾಗಿತ್ತು. ಅವಳ ನೀಳವಾದ ಮೂಗು ಹಾಗೂ ತಾಮ್ರದಂತಹ ಕೆಂಪಾದ ಮನೋಹರ ತುಟಿಗಳಿದ್ದವು. ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಅವಳು ತನ್ನ ಸ್ವರ್ಣಕಾಂತಿಯನ್ನು ಚೆಲ್ಲುತ್ತಿದ್ದವು. ರಾಕ್ಷಸರಾಜ ವೇಗವಾಗಿ ಹೋಗುವುದರಿಂದ ಅವಳು ನಡುಗುತ್ತಿದ್ದಳು. ಹೀಗೆ ಆಕೆಯ ಆ ಮನೋಹರ ಮುಖವು ಶ್ರೀರಾಮನಿಲ್ಲದೆ ಹಗಲಿನಲ್ಲಿ ಉದಯಿಸಿದ ಚಂದ್ರನಂತೆ ಕಾಂತಿಹೀನವಾಗಿತ್ತು. ॥21-22॥ ಮೈಥಿಲಿಯ ಶ್ರೀ ಅಂಗಕಾಂತಿಯು ಸುವರ್ಣದಂತೆ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿತ್ತು ಮತ್ತು ರಾವಣನ ಶರೀರವು ಕಡು ಕಪ್ಪಾಗಿತ್ತು.ಅವನ ಹಿಡಿತದಲ್ಲಿದ್ದ ಸೀತೆಯು ಕಪ್ಪಾದ ಆನೆಗೆ ಚಿನ್ನದ ಉಡಿದಾರ ತೊಡಿಸಿದಂತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿದ್ದಳು. ॥23॥ ಕಮಲ ಕೇಸರದಂತೆ ಹಳದಿ ಮತ್ತು ಸುವರ್ಣ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ ಸೀತೆಯು ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದಳು. ॥24॥ ವೈದೇಹಿಯ ಆಭೂಷಣಗಳ ಝಣತ್ಕಾರದಿಂದ ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರನು ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿರುವ ನಿರ್ಮಲ ನೀಲಮೇಘದಂತೆ ಗೋಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ॥25॥ ಕದ್ದುಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತಿರುವ ಸೀತೆಯ ಮುಡಿಯಿಂದ ಹೂವುಗಳು ಚೆಲ್ಲಿ ಪೃಥ್ವಿಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಬೀಳುತ್ತಿದ್ದವು. ॥26॥ ಸುತ್ತಲೂ ಆಗುತ್ತಿರುವ ಆ ಹೂವುಗಳ ವೃಷ್ಟಿಯು ರಾವಣನ ವೇಗದಿಂದ ಎದ್ದಿರುವ ಗಾಳಿಯಿಂದ ಪುನಃ ಆ ದಶಾನನ ಮೇಲೆಯೇ ಬೀಳುತ್ತಿತ್ತು. ॥27॥

ಕುಬೇರನ ತಮ್ಮ ರಾವಣನ ಮೇಲೆ ಬೀಳುತ್ತಿದ್ದ ಹೂ ಮಳೆಯು ಆಗ ಎತ್ತರವಾದ ಮೇರುಪರ್ವತದ ಮೇಲೆ ಇಳಿಯುವ ನಿರ್ಮಲ ನಕ್ಷತ್ರಮಾಲೆಯಂತೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ॥28॥ ವೈದೇಹಿಯ ರತ್ನಖಚಿತ ಒಂದು ಕಾಲಿನ ನೂಪುರವು ಜಾರಿ ವಿದ್ಯುನ್ಮಂಡಲದಂತೆ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿತ್ತು.॥29॥ ನವಪಲ್ಲವಗಳಂತೆ ಕೊಂಚ ಅರುಣವರ್ಣವುಳ್ಳ ಸೀತೆಯು ಆ ಕಾಡಿಗೆಯ ಬೆಟ್ಟದಂತೆ ಇದ್ದ ರಾಕ್ಷಸನ ಶೋಭೆಯು ಆನೆಯನ್ನು ಕಟ್ಟುವ ಬಂಗಾರದ ಸರಪಳಿಯಂತೆ ಅದರ ಶೋಭೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು. ॥30॥ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಬಹಳ ದೊಡ್ಡ ಉಲ್ಕೆಯು ಹೊಳೆಯುವಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿತ ಸೀತೆಯನ್ನು ರಾವಣನು ಆಕಾಶಮಾರ್ಗವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಕದ್ದುಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದನು. ॥31॥ ಜಾನಕಿಯ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿಯಂತಹ ಪ್ರಕಾಶವುಳ್ಳ ಆಭೂಷಣಗಳಿದ್ದವು. ಅವು ಖಣ್-ಖಣ್ ಎಂದು ಶಬ್ಧಮಾಡುತ್ತಾ ಆಕಾಶದಿಂದ ತಾರೆಗಳು ಕಳಚಿ ಭೂಮಿಗೆ ಬೀಳುವಂತೆ ಒಂದೊಂದಾಗಿ ಬೀಳತೊಡಗಿದವು. ॥32॥ ಆ ವಿದೇಹನಂದಿನೀ ಸೀತೆಯ ವಕ್ಷಸ್ಥಳದಿಂದ ಜಾರಿ ಬೀಳುತ್ತಿರುವ ಚಂದ್ರಹಾರವು ಗಗನ ಮಂಡಲದಿಂದ ಕೆಳಗೆ ಇಳಿಯುತ್ತಿರುವ ಗಂಗೆಯಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು. ॥33॥

ರಾವಣನ ವೇಗದಿಂದ ಉಂಟಾದ ಉತ್ಪಾತಸೂಚಕ ವಾಯುವಿನ ಹೊಡೆತಕ್ಕೆ ಅಲುಗಾಡುತ್ತಿರುವ ವೃಕ್ಷಗಳ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತ ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಹಕ್ಕಿಗಳು ಕೋಲಾಹಲ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದವು. ಆ ವೃಕ್ಷಗಳು ತಮ್ಮ ತಲೆಗಳನ್ನು ಅಲ್ಲಾಡಿಸುತ್ತಾ ಇರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಅವುಗಳು ‘ನೀನು ಹೆದರಬೇಡ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಿರುವವೋ ಎಂದೆನಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ॥34॥ ಕಮಲಗಳು ಒಣಗಿದ್ದು, ಮೀನು ಮೊದಲಾದ ಜಲಚರಗಳು ಭಯಗೊಂಡಿದ್ದ ಪುಷ್ಕರಣಿಗಳು ಉತ್ಸಾಹಹೀನಳಾದ ಸೀತೆಯನ್ನು ತನ್ನ ಸಖಿ ಎಂದು ತಿಳಿದು ಶೋಕಿಸುತ್ತಿರುವಂತೆ ಇದ್ದವು. ॥35॥

ಸೀತಾಪಹರಣದ ಸಮಯ ರಾವಣನ ಮೇಲೆ ಸಿಟ್ಟು ಬಂದು ಸಿಂಹ, ಹುಲಿ, ಜಿಂಕೆ,ಪಕ್ಷಿ ಮುಂತಾದ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಸೀತೆಯ ನೆರಳನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಓಡಾಡುತ್ತಿದ್ದವು. ॥36॥ ಸೀತೆಯ ಅಪರಹಣವಾದಾಗ ಅಲ್ಲಿಯ ಪರ್ವತಗಳು ಜಲಪಾತ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಕಂಬನಿಯನ್ನು ಸುರಿಸುತ್ತಾ ಎತ್ತರ ಶಿಖರಗಳ ರೂಪದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಭುಜಗಳನ್ನೆತ್ತಿ ಜೋರಾಗಿ ಕಿರಿಚಿ ಕೊಳ್ಳುತ್ತಿರುವಂತೆ ಇತ್ತು. ॥37॥ ಸೀತೆಯ ಅಪಹರಣವನ್ನು ನೋಡಿ ಶ್ರೀಮಾನ್ ಸೂರ್ಯನು ದುಃಖಿತನಾಗಿ, ಅವನ ಪ್ರಭೆಯು ಮರೆಯಾಗಿ ಮುಖಮಂಡಲವು ಮಂಕಾಯಿತು. ॥38॥ ಅಯ್ಯೋ! ಶಿವನೇ! ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ಧರ್ಮಪತ್ನಿ ವಿದೇಹ ನಂದಿನೀ ಸೀತೆಯನ್ನು ರಾವಣನು ಕದ್ದುಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತಿರುವಾಗ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಧರ್ಮವೇ ಇಲ್ಲವಾಗಿದೆ, ಸತ್ಯವೂ ಎಲ್ಲೋ ಹೊರಟುಹೋಗಿದೆ, ಸರಳತೆ ದಯೆಯು ಸರ್ವಥಾ ಲೋಪವಾಯಿತು ಎಂದು ಹೇಳಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಅಲ್ಲಿಯ ಪ್ರಣಿಗಳು ಗುಂಪು-ಗುಂಪಾಗಿ ವಿಲಾಪಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. ಮೃಗಗಳ ಮರಿಗಳೂ ಭಯಭೀತರಾಗಿ, ದೀನವದನದಿಂದ ಅಳುತ್ತಿದ್ದವು. ॥39-40॥

ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಜೋರು-ಜೋರಾಗಿ ಕೂಗುತ್ತಾ, ಭಾರೀ ದುಃಖದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿರುವ ಸೀತೆಯನ್ನು ತಮ್ಮ ವಿಲಕ್ಷಣ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಪದೇ-ಪದೇ ನೋಡುತ್ತಾ ವನದೇವತೆಗಳು ಭಯದಿಂದ ಗಡ-ಗಡನೆ ನಡುಗತೊಡಗಿದವು. ॥41॥ ವಿದೇಹನಂದಿನಿಯು ಹಾ ರಾಮಾ! ಹಾ ಲಕ್ಷ್ಮಣಾ! ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾ ಪುನಃ ಪುನಃ ಭೂಮಿಯ ಕಡೆಗೆ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದಳು. ಆಕೆಯ ಮುಡಿಯು ಬಿಚ್ಚಿ ಕೆದರಿಕೊಂಡಿತ್ತು. ಹಣೆಯ ಕುಂಕುಮ ಹರಡಿಕೊಂಡಿತ್ತು. ಅಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ದಶಗ್ರೀವ ರಾವಣನು ತನ್ನ ವಿನಾಶಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಮನಸ್ವಿನೀ ಸೀತೆಯನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದನು. ॥42-43॥ ಆಗ ಮನೋಹರ ಹಲ್ಲು ಮತ್ತು ಮುಗುಳ್ನಗೆಯ ಮೈಥಿಲಿಯು ತನ್ನ ಬಂಧುಗಳಿಂದ ಅಗಲಿದ್ದಳು. ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರನ್ನು ನೋಡದೆ ಭಯದಿಂದ ವ್ಯಾಕುಲಳಾಗಿದ್ದಳು. ಆಕೆಯ ಮುಖಕಾಂತಿಯು ಮಂಕಾಗಿತ್ತು. ॥44॥

ಶ್ರೀ ವಾಲ್ಮೀಕಿವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅರಣ್ಯಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಐವತ್ತೆರಡನೆಯ ಸರ್ಗ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥52॥

ಐವತ್ತಮೂರನೆಯ ಸರ್ಗ

ಸೀತೆಯು ರಾವಣನನ್ನು ಧಿಕ್ಕರಿಸಿದುದು

ರಾವಣನು ಆಕಾಶದಿಂದ ಹಾರಿ ಹೋಗುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಮೈಥಿಲಿಯು ದುಃಖಮಗ್ನಳಾಗಿ ಅತ್ಯಂತ ಉದ್ವಿಗ್ನವಾಗಿದ್ದಳು. ಅವಳು ಭಾರೀ ದುಃಖದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿದ್ದಳು. ॥1॥ ಅಳುವುದರಿಂದ ಮತ್ತು ರೋಷದಿಂದ ಆಕೆಯ ಕಣ್ಣುಗಳು ಕೆಂಪಾಗಿದ್ದವು. ಅಪಹೃತಳಾದ ಸೀತೆಯು ಕರುಣಾಜನಕವಾಗಿ ಅಳುತ್ತಾ ಆ ಭಯಂಕರ ನೇತ್ರವುಳ್ಳ ರಾವಣನಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಳು. ॥2॥ ಎಲವೋ ನೀಚ ರಾವಣನೇ! ನಿನಗೆ ನಿನ್ನ ಈ ಕೆಟ್ಟ ಕರ್ಮದಿಂದ ನಾಚಿಕೆಯಾಗುವುದಿಲ್ಲವೇ? ನನ್ನ ಸ್ವಾಮಿಯು ಇಲ್ಲದಿರುವಾಗ, ಒಬ್ಬಂಟಿಗಳಾದ, ಅಸಹಾಯಕಳಾದ ನನ್ನನ್ನು ಕದ್ದುಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತಿರುವೆಯಲ್ಲ? ॥3॥

ದುಷ್ಟನೇ! ನೀನು ಬಹಳ ಅಂಜುಬುರುಕ ಮತ್ತು ಹೇಡಿಯಾಗಿರುವೆ. ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿಯೂ ನನ್ನನ್ನೇ ಕದ್ದುಕೊಂಡು ಹೋಗಲು ನೀನೇ ಮಾಯೆಯಿಂದ ಮೃಗರೂಪದಲ್ಲಿ ಬಂದು ನನ್ನ ಸ್ವಾಮಿಯನ್ನು ಆಶ್ರಮದಿಂದ ದೂರಮಾಡಿರುವೆ. ॥4॥ ನನ್ನ ಮಾವನವರ ಸ್ನೇಹಿತ ಆ ಮುದುಕ ಜಟಾಯು ನನ್ನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ಮುಂದಾದಾಗ ಅವನನ್ನೂ ನೀನು ಕೊಂದು ಹಾಕಿದೆ. ॥5॥ ನೀಚರಾಕ್ಷಸನೇ! ಖಂಡಿತವಾಗಿ ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಭಾರೀ ಬಲ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಏಕೆಂದರೆ ನೀನು ಮುದಿ ಪಕ್ಷಿಯನ್ನು ಕೊಂಡು ಕೆಡಹಿದೆ. ನೀನು ನಿನ್ನ ನಾಮವನ್ನು ತಿಳಿಸಿ ಶ್ರೀರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರೊಡನೆ ಯುದ್ಧಮಾಡಿ ನನ್ನನ್ನು ಗೆದ್ದುಕೊಂಡಿಲ್ಲ. ಎಲವೋ ನೀಚನೇ! ಯಾರೂ ರಕ್ಷಕರಿಲ್ಲದ ಜಾಗಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಪರಸ್ತ್ರೀಯನ್ನು ಅಪಹರಣದಂತಹ ನಿಂದಿತ ಕಾರ್ಯ ಮಾಡಿಯೂ ನಿನಗೆ ನಾಚಿಕೆಯಾಗುವುದಿಲ್ಲವೇ? ॥6-7॥ ನೀನಾದರೋ ತನ್ನನ್ನು ದೊಡ್ಡ ಶೂರ-ವೀರನೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಿರುವೆ, ಆದರೆ ಜಗತ್ತಿನ ಎಲ್ಲ ವೀರ ಪುರುಷರು ನಿನ್ನ ಈ ಕರ್ಮವನ್ನು ನಿಂದಿತ, ಕ್ರೂರತಾಪೂರ್ಣ ಮತ್ತು ಪಾಪಪೂರ್ಣವೆಂದು ಹೇಳುವರು. ॥8॥ ನೀನು ಮೊದಲು ತನ್ನ ಶೌರ್ಯದ ಬಡಾಯಿ ಕೊಚ್ಚಿಕೊಂಡಿರುವುದಕ್ಕೆ ಧಿಕ್ಕಾರವಿರಲಿ. ಕುಲಕ್ಕೆ ಕಳಂಕವನ್ನು ಹಚ್ಚುವ ನಿನ್ನ ಇಂತಹ ಚರಿತ್ರೆಗೆ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಧಿಕ್ಕಾರ ಉಂಟಾದೀತು. ॥9॥ ಆದರೆ ಈಗ ಏನು ಮಾಡಲಾಗುವುದು? ಏಕೆಂದರೆ ನೀನು ತುಂಬಾ ವೇಗವಾಗಿ ಓಡಿಹೋಗುತ್ತಿರುವೆ. ಎಲವೋ! ಎರಡುಗಳಿಗೆ ನಿಲ್ಲು, ಮತ್ತೆ ನೀನು ಇಲ್ಲಿಂದ ಜೀವಂತವಾಗಿ ಹೋಗಲಾರೆ. ॥10॥ ಆ ಇಬ್ಬರೂ ರಾಜಕುಮಾರರ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಬಿದ್ದರೆ ನೀನು ಸೈನ್ಯ ಸಹಿತನಾಗಿದ್ದರೂ ಎರಡು ಗಳಿಗೆ ಬದುಕಿ ಇರಲಾರೆ. ॥11॥ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಹಾರುವ ಪಕ್ಷಿಯು ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಉರಿಯುವ ಕಾಡ್ಗಿಚ್ಚನ್ನು ಸಹಿಸಲಾರದೋ ಹಾಗೆಯೇ ನೀನು ನನ್ನ ಪತಿ ಮತ್ತು ಅವರ ತಮ್ಮನ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಯಾವ ರೀತಿಯಿಂದಲೂ ಸಹಿಸಲಾರೆ. ॥12॥

ರಾವಣ! ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ಬಿಡದಿದ್ದರೆ ನನ್ನ ಅವಮಾನದಿಂದ ಕುಪಿತರಾದ ನನ್ನ ಪತಿದೇವರು ತನ್ನ ಸಹಭವನೊಡನೆ ಆಕ್ರಮಣ ಮಾಡುವರು ಹಾಗೂ ನಿನ್ನ ವಿನಾಶದ ಉಪಾಯ ಮಾಡುವರು. ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ತನ್ನ ಒಳಿತನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಯೋಚಿಸಿ ನನ್ನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಬಿಡು. ಇದರಿಂದ ನಿನಗೆ ಒಳ್ಳೆಯದಾಗಬಹುದು ॥13॥ ನೀಚನೇ! ನೀನು ಯಾವ ಅಭಿಪ್ರಾಯದಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ಕದಿಯಲು ಬಯಸುತ್ತಿರುವೆಯೋ ಆ ನಿನ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ವ್ಯರ್ಥವಾಗುವುದು. ॥14॥ ನಾನು ನನ್ನ ದೇವರಂತಹ ಪತಿಯನ್ನು ಕಾಣದಿರುವಾಗ ಶತ್ರುವಿನ ಅಧೀನದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಕಾಲ ಬದುಕಿರಲಾರೆ. ॥15॥ ಖಂಡಿತವಾಗಿ ನೀನು ನಿನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಮತ್ತು ಹಿತವನ್ನು ವಿಚಾರ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಸಾವು ಹತ್ತಿರವಾದಾಗ ಮನುಷ್ಯನು ಆರೋಗ್ಯಕ್ಕೆ ಹಾನಿಕಾರಕ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ತಿನ್ನತೊಡಗುವನೋ, ಅದೇ ಸ್ಥಿತಿಯೇ ನಿನ್ನದಾಗಿದೆ. ಸಾಧಾರಣವಾಗಿ ಮರಣಾಸನ್ನ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಪಥ್ಯ ರುಚಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ॥16-17॥

ನಿಶಾಚರನೇ! ನಿನ್ನ ಕತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಕಾಲಪಾಶ ಬಿದ್ದಿದೆ ಎಂದೇ ನಾನು ತಿಳಿಯುತ್ತೇನೆ; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಭಯದ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿಯೂ ನೀನು ನಿರ್ಭಯನಾಗಿರುವೆ. ॥18॥ ರಾವಣ! ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ನೀನು ಈಗ ಸುವರ್ಣಮಯ ವೃಕ್ಷಗಳನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿರಬೇಕು. ರಕ್ತವೇ ಹರಿಯುತ್ತಿರುವ ಭಯಂಕರ ವೈತರಣೀ ನದಿಯ ದರ್ಶನ ಮಾಡುತ್ತಿರಬೇಕು. ಭಯಾನಕ ಅಸಿಪತ್ರವನವನ್ನು ನೋಡಲು ಬಯಸುತ್ತಿರುವೆ. ಕಾದ ಸುವರ್ಣದಂತೆ ಹೂವುಗಳುಳ್ಳ, ಶ್ರೇಷ್ಠ ವೈಢೂರ್ಯಮಣಿಯಂತೆ ಎಲೆಗಳುಳ್ಳ ತೀಕ್ಷ್ಣ ಕಬ್ಬಿಣದ ಮುಳ್ಳುಗಳಿರುವ ಬೂರುಗದ ವೃಕ್ಷವನ್ನೂ ಈಗ ನೀನು ಬೇಗನೇ ನೋಡಲಿರುವೆ. ॥19-20॥

ನಿರ್ದಯೀ ನಿಶಾಚರನೇ! ನೀನು ಮಹಾತ್ಮಾ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಇಂತಹ ಮಹಾಪರಾಧ ಮಾಡಿ ವಿಷಪಾನ ಮಾಡಿದ ಮನುಷ್ಯನಂತೆ ಹೆಚ್ಚುಕಾಲ ಬದುಕಿರಲಾರೆ. ರಾವಣ! ನೀನು ಅಟಲ ಕಾಲಪಾಶದಿಂದ ಬಂಧಿತನಾಗಿರುವೆ. ॥21-22॥ ನನ್ನ ಮಹಾತ್ಮಾ ಪತಿಯಿಂದ ಬದುಕುಳಿದು ನೀನು ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗಿ ಶಾಂತಿ ಪಡೆಯಬಲ್ಲೆ? ಅವರು ತನ್ನ ಅನುಜ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಸಹಾಯವಿಲ್ಲದೆಯೇ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ರೆಪ್ಪೆ ಮಿಟಕಿಸುವಷ್ಟರಲ್ಲಿ ಹದಿನಾಲ್ಕುಸಾವಿರ ರಾಕ್ಷಸರ ವಿನಾಶ ಮಾಡಿಬಿಟ್ಟಿರುವರು. ಸಮಸ್ತ ಅಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಕುಶಲರಾದ ಬಲವಂತ ವೀರ ರಘುನಾಥನು ತನ್ನ ಪ್ರಿಯಪತ್ನಿಯ ಅಪಹರಣ ಮಾಡುವ ನಿನ್ನಂತಹ ಪಾಪಿಯನ್ನು ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಮೃತ್ಯುವಶನಾಗಿಸದೆ ಬಿಡಲಾರರು. ॥23-24॥ ರಾವಣನ ಹಿಡಿತದಲ್ಲಿ ಸಿಲುಕಿರುವ ವೈದೇಹಿಯು ಭಯ, ಶೋಕದಿಂದ ವ್ಯಾಕುಲಳಾಗಿ, ಇನ್ನೂ ಅನೇಕ ಕಠೋರ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳಿ, ಕರುಣಾ ಸ್ವರದಲ್ಲಿ ವಿಲಾಪಿಸತೊಡಗಿದಳು. ॥25॥ ಅತ್ಯಂತ ದುಃಖಾತುರಳಾಗಿ ವಿಲಾಪಪೂರ್ವಕ ಅನೇಕ ಕರುಣಾ ಪೂರ್ಣ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಿರುವ, ಬಿಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಿರುವ ತರುಣ ಭಾಮಿನಿ ರಾಜಕುಮಾರಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಆ ಪಾಪಿ ನಿಶಾಚರನು ಕದ್ದುಕೊಂಡು ಹೋದನು. ಆಗ ಹೆಚ್ಚಿನ ಭಾರದಿಂದ ಅವನ ಶರೀರ ನಡುಗುತ್ತಿತ್ತು. ॥26॥

ಶ್ರೀ ವಾಲ್ಮೀಕಿವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅರಣ್ಯಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಐವತ್ತಮೂರನೆಯ ಸರ್ಗ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಯಿತು.॥53॥

ಐವತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಸರ್ಗ

ಸೀತಾದೇವಿಯು ತನ್ನ ಆಭರಣಗಳನ್ನು, ವಸ್ತ್ರವನ್ನೂ ಕಪಿಗಳ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಎಸೆದುದು, ಲಂಕೆಯನ್ನು ಸೇರಿದ ರಾವಣನು ಸೀತೆಯನ್ನು ಅಂತಃಪುರದಲ್ಲಿಟ್ಟುದುದು, ಎಂಟು ಮಂದಿ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಜನಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಗುಪ್ತಚಾರರನ್ನು ನಿಯಮಿಸಿದುದು

ರಾವಣನಿಂದ ಅಪಹೃತಳಾದ ವೈದೇಹಿಯು ಆಗ ಯಾರೂ ತನ್ನ ಸಹಾಯಕ್ಕೆ ಕಾಣದಿದ್ದಾಗ, ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಪರ್ವತದ ಶಿಖರದಲ್ಲಿ ಐದು ಶ್ರೇಷ್ಠ ವಾನರರು ಕುಳಿತಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿದಳು. ॥1॥ ಆಗ ಸುಂದರ ಅಂಗಗಳುಳ್ಳ ವಿಶಾಲಲೋಚನೆ ಭಾಮಿನಿ ಸೀತೆಯು ಇವರು ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಏನಾದರೂ ಸಮಾಚಾರ ಹೇಳಬಹುದು ಎಂದು ಯೋಚಿಸಿ, ತನ್ನ ಪೀತಾಂಬರದ ಉತ್ತರಿಯದಲ್ಲಿ ಒಡವೆಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟಿ ವಾನರರ ನಡುವೆ ಎಸೆದಳು. ॥2-3॥ ರಾವಣನು ಅವಸರದಲ್ಲಿದ್ದರಿಂದ ಸೀತೆಯ ಈ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿಯದೇ ಹೋದನು. ಆ ಪಿಂಗಳ ಕಣ್ಣಿನ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾನರರು ಆಗ ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ವಿಲಪಿಸುತ್ತಿರುವ ವಿಶಾಲಾಕ್ಷಿ ಸೀತೆಯ ಕಡೆಗೆ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದರು. ॥4॥ ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರ ರಾವಣನು ಪಂಪಾ ಸರೋವರವನ್ನು ದಾಟಿ ಅಳುತ್ತಿರುವ ಸೀತೆಯನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ಲಂಕಾಪುರಿಗೆ ಹೊರಟುಹೋದನು. ॥5॥ ನಿಶಾಚರ ರಾವಣನು ಬಹಳ ಹರ್ಷದಿಂದ ಸೀತಾರೂಪೀ ತನ್ನ ಮೃತ್ಯುವನ್ನೇ ಕದ್ದುಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದನು. ಅವನು ವೈದೇಹಿ ರೂಪದ ತೀವ್ರವಾದ ಕೊರೆದಾಡೆಯ ಮಹಾವಿಷದ ಸರ್ಪಿಣಿಯನ್ನೇ ಎತ್ತಿಕೊಂಡಿದ್ದನು. ॥6॥ ಅವನು ಧನುಸ್ಸಿನಿಂದ ಬಿಟ್ಟ ಬಾಣದಂತೆ ವೇಗವಾಗಿ ಆಕಾಶಮಾರ್ಗದಿಂದ ಅನೇಕ ವನ, ನದಿ, ಪರ್ವತಗಳನ್ನು, ಸರೋವರಗಳನ್ನು ದಾಟಿ ಹೋದನು. ॥7॥ ವಿದೇಹ ನಂದಿನೀ ಜಗನ್ಮಾತೆ ಜಾನಕಿಯ ಅಪಹರಣವಾಗುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ವರುಣಾಲಯ ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ತುಂಬಾ ಗಾಬರಿಯಾಯಿತು. ಅದರಿಂದ ಏಳುತ್ತಿದ್ದ ಅಲೆಗಳು ಶಾಂತವಾಗಿದ್ದು ಅದರೊಳಗೆ ವಾಸಿಸುವ ಮೀನುಗಳ, ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ಸರ್ಪಗಳ ಗತಿ ನಿಂತುಹೋಯಿತು. ॥9॥ ಆಗ ಆಕಾಶ ಸಂಚಾರಿಗಳಾದ ಚಾರಣರು ಹಾಗೂ ಸಿದ್ಧರೂ-ಈಗ ದಶಗ್ರೀವ ರಾವಣನ ಅಂತ್ಯಕಾಲ ಸಮಿಪಿಸಿತು ಎಂದು ಅಂದುಕೊಂಡರು. ॥10॥ ಸೀತೆಯು ಒದ್ದಾಡುತ್ತಿದ್ದಳು. ರಾವಣನು ತನ್ನ ಸಾಕಾರ ಮೃತ್ಯುವಿನಂತೆ ಆಕೆಯನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ಲಂಕಾಪುರಿಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ॥11॥ ಅಲ್ಲಿ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ವಿಶಾಲ ರಾಜಮಾರ್ಗಗಳಿದ್ದವು. ಪುರಿಯ ದ್ವಾರದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ರಾಕ್ಷಸರು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಆವರಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದರು. ಆ ನಗರಿಯು ತುಂಬಾ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿತ್ತು. ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗಿ ರಾವಣನು ತನ್ನ ಅಂತಃಪುರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ॥12॥ ಕಾಡಿಗೆಯಂತೆ ಕಣ್ಣುಳ್ಳ ಸೀತೆಯು ಶೋಕ-ಮೋಹದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ್ದಳು. ರಾವಣನು ಆಕೆಯನ್ನು ಮಯಾಸುರನು ಮೂರ್ತಿಮಂತ ಆಸುರೀ ಮಾಯೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ್ದ ಆ ಅಂತಃಪುರದಲ್ಲಿ ಇರಿಸಿದನು.* ॥13॥

*ರಾಮಾಯಣ ತಿಲಕ ವ್ಯಾಖ್ಯೆಯ ವಿದ್ವಾಂಸನು ಇಲ್ಲಿ ಕೊಟ್ಟಿರುವ ಸೀತೆಯ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಮಾಯಾಮಯಿ ಸೀತೆಯೇ ಲಂಕೆಗೆ ಬಂದಿದ್ದಳು ಎಂಬ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿರುವನು. ಮುಖ್ಯ ಸೀತೆಯಾದರೋ ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರವಿಷ್ಟಳಾಗಿದ್ದಳು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ರಾವಣನಿಂದ ಅವಳನ್ನು ತರಲಾಗಲಿಲ್ಲ. ಮಾಯಾರೂಪಿಣೀಯಾದ್ದರಿಂದಲೇ ರಾವಣನಿಗೆ ಈಕೆಯ ಸ್ವರೂಪದ ಜ್ಞಾನವಾಗಲಿಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು.

ಅನಂತರ ದಶಗ್ರೀವನು ಭಯಂಕರ ಆಕಾರವುಳ್ಳ ಹೆಣ್ಣು ಪಿಶಾಚಿಗಳನ್ನು ಕರೆದು-‘ನೀವೆಲ್ಲರೂ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ಸೀತೆಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಿರಿ. ಯಾವುದೇ ಸ್ತ್ರೀಯಾಗಲೀ, ಪುರುಷರಾಗಲಿ ನನ್ನ ಆಜ್ಞೆಯಿಲ್ಲದೆ ಸೀತೆಯನ್ನು ನೋಡುವುದು ಅಥವಾ ಭೆಟ್ಟಿಯಾಗುವುದು ಕೂಡದು’ ಎಂದು ಅಪ್ಪಣೆ ಮಾಡಿದನು. ॥14॥ ಅವಳಿಗೆ ಮುತ್ತು ಮಣಿ, ಸುವರ್ಣ, ವಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಆಭೂಷಣಾದಿಗಳು ಅವಳು ಇಚ್ಛಿಸಿದ ವಸ್ತ್ರವನ್ನು ಕೂಡಲೇ ಪೂರೈಸಬೇಕು. ಇದಕ್ಕೆ ಯಾವುದೇ ನನ್ನ ಅಡ್ಡಿ ಇಲ್ಲ. ॥15॥

ನಿಮ್ಮಲ್ಲಿ ಯಾರಾದರೂ ತಿಳಿದೋ ತಿಳಿಯದೆಯೋ ವಿದೇಹ ಕುಮಾರೀ ಸೀತೆಯಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಅಪ್ರಿಯವಾದ ಮಾತನ್ನು ಆಡಿದುದು ನನಗೆ ತಿಳಿದರೆ ನೀವು ಮೃತ್ಯುವಿನಿಂದ ಕೈತೊಳೆದುಕೊಳ್ಳಬೇಕಾದೀತು. ॥16॥ ರಾಕ್ಷಸಿಯರಿಗೆ ಹೀಗೆ ಅಜ್ಞಾಪಿಸಿ ಪ್ರತಾಪಿ ರಾವಣನು ‘ಈಗ ಮುಂದೇನು ಮಾಡುವುದು’ ಎಂದು ಯೋಚಿಸುತ್ತಾ ಅಂತಃಪುರದಿಂದ ಹೊರಗೆ ಬಂದು, ಹಸಿಮಾಂಸವನ್ನು ತಿನ್ನುವ ಎಂಟುಮಂದಿ ಮಹಾ ಪರಾಕ್ರಮಿ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಕರೆಸಿದನು. ॥17-18॥ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರ ವರದಿಂದ ಮೋಹಿತನಾದ ಮಹಾಪರಾಕ್ರಮಿ ರಾವಣನು ಅವರ ಬಲ-ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಹೊಗಳುತ್ತಾ ಅವರಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಹೇಳಿದನು. ॥19॥

ವೀರರೇ! ನೀವೆಲ್ಲರೂ ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಅಸ್ತ್ರ-ಶಸ್ತ್ರಗಳೊಂದಿಗೆ ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಮೊದಲು ಖರನು ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಜನಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ತೆರಳಿರಿ. ಆ ಸ್ಥಾನ ಈಗ ಹಾಳುಬಿದ್ದಿದೆ. ॥20॥ ಅಲ್ಲಿಯ ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರು ಸತ್ತುಹೋಗಿರುವರು. ಶೂನ್ಯವಾದ ಜನಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ನೀವು ನಿಮ್ಮ ಬಲ-ಪೌರುಷದ ಭರವಸೆಯಿಂದ ಭಯವನ್ನು ದೂರಗೊಳಿಸಿ ಇರಿ. ॥21॥ ನಾನು ಅಲ್ಲಿ ಬಹಳ ದೊಡ್ಡ ಸೈನ್ಯದೊಂದಿಗೆ ಮಹಾಪರಾಕ್ರಮಿ ಖರ-ದೂಷಣರನ್ನು ನೆಲೆಗೊಳಿಸಿದ್ದೆ. ಆದರೆ ಅವರೆಲ್ಲರನ್ನೂ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಕೊಂದುಹಾಕಿದನು. ॥22॥ ಇದರಿಂದ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಭಾರೀ ಕ್ರೋಧ ಉಂಟಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅವನ ಧೈರ್ಯದ ಮೇರೆ ಮೀರಿ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿದೆ. ಇದಕ್ಕಾಗಿ ರಾಮನೊಂದಿಗೆ ನನಗೆ ಭಯಂಕರ ಭಾರೀ ವೈರ ಉಂಟಾಗಿದೆ. ॥23॥ ನಾನು ನನ್ನ ಮಹಾಶತ್ರುವಿನೊಂದಿಗೆ ಸೇಡು ತೀರಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕೆಂದು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ. ಆ ಶತ್ರುವನ್ನು ಸಂಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಕೊಲ್ಲದೆ ನನಗೆ ಸಮಾಧಾನವಿರದು. ॥24॥

ರಾಮನು ಖರ-ದೂಷಣರನ್ನು ವಧಿಸಿರುವನು, ಆದ್ದರಿಂದ ನಾನೂ ಕೂಡ ಈಗ ಅವನನ್ನು ಕೊಂದು ಸೇಡು ತೀರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವೆನು, ಆಗಲೇ ನನಗೆ ಶಾಂತಿ ಸಿಗಬಹುದು. ನಿರ್ಧನ ಮನುಷ್ಯನು ಧನವನ್ನು ಪಡೆದು ಸಂತುಷ್ಟನಾಗುವಂತೆಯೇ ನಾನು ರಾಮನನ್ನು ವಧಿಸಿ ಶಾಂತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯಬಲ್ಲೆ. ॥25॥ ಜನಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಇದ್ದು ನೀವು ರಾಮನ ಸಮಾಚಾರ ತಿಳಿಯಿರಿ ಮತ್ತು ಅವನು ಯಾವಾಗ ಏನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ? ಇದನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿಯುತ್ತಾ ಇರಿ. ನೀವು ತಿಳಿದಿರುವುದನ್ನು ನನಗೆ ತಿಳಿಸುತ್ತಾ ಇರಿ. ॥26॥ ನೀವೆಲ್ಲ ನಿಶಾಚರರು ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗಿ ರಾಮನ ವಧೆಗಾಗಿ ಸದಾ ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಾ ಇರಿ. ॥27॥ ಅನೇಕ ಸಲ ಯುದ್ಧದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ನಿಮ್ಮ ಬಲದ ಪರಿಚಯ ನನಗೆ ಆಗಿದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಜನಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ನಿಮ್ಮನ್ನು ಇರಿಸಲು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿರುವೆನು. ॥28॥ ರಾವಣನ ಈ ಮಹಾನ್ ಪ್ರಯೋಜನದಿಂದ ತುಂಬಿದ ಪ್ರಿಯಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಆ ಎಂಟು ರಾಕ್ಷಸರೂ ಅವನಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ಅದೃಶ್ಯರಾಗಿ ಒಮ್ಮೆಲೇ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಜನಸ್ಥಾನದ ಕಡೆಗೆ ಹೊರಟು ಹೋದರು. ॥29॥ ಅನಂತರ ಮಿಥಿಲೇಶಕುಮಾರಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಪಡೆದು, ಆಕೆಯನ್ನು ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ಕಣ್ಗಾವಲಿನಲ್ಲಿರಿಸಿ ರಾವಣನಿಗೆ ಬಹಳ ಹರ್ಷವಾಯಿತು. ಶ್ರೀರಾಮನೊಂದಿಗೆ ಭಾರೀ ವೈರವನ್ನು ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡು ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ಮೋಹವಶ ಆನಂದಪಟ್ಟನು. ॥30॥

ಶ್ರೀ ವಾಲ್ಮೀಕಿವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅರಣ್ಯಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಐವತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಸರ್ಗ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಯಿತು.॥54॥

ಐವತ್ತೈದನೆಯ ಸರ್ಗ

ರಾವಣನು ಸೀತೆಗೆ ತನ್ನ ಅಂತಃಪುರವನ್ನು ತೋರಿಸಿದುದು ಮತ್ತು ತನ್ನ ಭಾರ್ಯೆ ಆಗುವಂತೆ ಪುನಃ ಅವಳನ್ನು ಒತ್ತಾಯಿಸಿದುದು

ಈ ಪ್ರಕಾರ ಎಂಟು ಮಹಾಬಲಿ ಭಯಂಕರ ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ಜನಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಹೋಗಲು ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿ ರಾವಣನು ವಿಪರೀತ ಬುದ್ಧಿಯ ಕಾರಣ ತನ್ನನ್ನು ಕೃತಕೃತ್ಯನೆಂದು ತಿಳಿದನು. ॥1॥

ಅವನು ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾ ಕಾಮಬಾಣದಿಂದ ಅತ್ಯಂತ ಪೀಡಿತನಾಗಿದ್ದನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಆಕೆಯನ್ನು ನೋಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಲಗುಬಗೆಯಿಂದ ತನ್ನ ರಮಣೀಯ ಅಂತಃಪುರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ॥2॥ ಆ ಭವನವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ರಾವಣನು - ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ನಡುವೆ ದುಃಖದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ್ದ ಸೀತೆಯನ್ನು ನೋಡಿದನು. ಆಕೆಯು ಕಂಬನಿಗರೆಯುತ್ತಿದ್ದಳು. ದುಸ್ಸಹ ಶೋಕದಿಂದ ಅತ್ಯಂತ ಪೀಡಿತ ಹಾಗೂ ದೀನಳಾಗಿ ವಾಯುವೇಗದಿಂದ ಅಶಾಂತವಾದ ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗುತ್ತಿರುವ ನೌಕೆಯಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದಳು. ನಾಯಿಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರೆದ ಗುಂಪಿನಿಂದ ಅಗಲಿದ ಒಂಟಿ ಹೆಣ್ಣು ಜಿಂಕೆಯಂತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿದ್ದಳು. ॥3-4॥ ಶೋಕದಿಂದ ದೀನಳಾಗಿ ವಿವಶಳಾಗಿ ತಲೆತಗ್ಗಿಸಿಕೊಂಡು ಕುಳಿತಿರುವ ಸೀತೆಯ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪ ನಿಶಾಚರ ರಾವಣನು ಆಕೆಯನ್ನು ಒತ್ತಾಯಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ದೇವಗೃಹದಂತಿರುವ ತನ್ನ ಸುಂದರ ಭವನವನ್ನು ತೋರಿಸಿದನು.॥5-6॥

ಅದು ಎತ್ತರವಾದ ಸೌಧಗಳಿಂದ ಏಳು ಅಂತಸ್ತಿನ ಮನೆಗಳಿಂದ ತುಂಬಿತ್ತು. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಸಾವಿರಾರು ಸ್ತ್ರೀಯರು ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಗುಂಪು ಗುಂಪಾದ ನಾನಾ ಜಾತಿಯ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಅಲ್ಲಿ ಕಲರವ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದವು. ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ರತ್ನಗಳು ಆ ಅಂತಃಪುರದ ಶೋಭೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿದ್ದವು. ॥7॥ ಅದರಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಕಂಬಗಳಿದ್ದು, ಆನೆಯದಂತ, ಶುದ್ಧ ಚಿನ್ನ, ಸ್ಫಟಿಕ ಮಣಿ, ಬೆಳ್ಳಿ, ವಜ್ರ, ವೈಢೂರ್ಯಗಳಿಂದ ಜಟಿತವಾಗಿ ಬಹಳ ವಿಚಿತ್ರವಾಗಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿದ್ದವು. ॥8॥

ಆ ಭವನದಲ್ಲಿ ದಿವ್ಯ ದುಂದುಭಿಗಳ ಮಧುರ ಘೋಷ ಆಗುತ್ತಿತ್ತು. ಆ ಅಂತಃಪುರವನ್ನು ಪುಟಕ್ಕಿಟ್ಟ ಬಂಗಾರದ ಒಡವೆಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ರಾವಣನು ಸೀತೆಯನ್ನು ಕರೆದುಕೊಂಡು ಚಿನ್ನದಿಂದ ನಿರ್ಮಿಸಿದ ವಿಚಿತ್ರ ಮೆಟ್ಟಿಲುಗಳನ್ನು ಹತ್ತಿದನು. ॥9॥ ಅಲ್ಲಿ ಹಸ್ತಿದಂತದಿಂದ ಹಾಗೂ ಬೆಳ್ಳಿಯಿಂದ ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಸುಂದರವಾಗಿ ಕಂಡುಬರುವ ಕಿಟಕಿಗಳು ಇದ್ದವು. ಚಿನ್ನದ ಜಾಲರಿಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ್ದ ಪ್ರಾಸಾದಗಳ ಸಾಲುಗಳೂ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದವು. ॥10॥ ಆ ಭವನದ ನೆಲವು ಸುಣ್ಣ-ಸುರ್ಖಿಯಿಂದ ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿಸಿ, ಅದರಲ್ಲಿ ಮಣಿಗಳನ್ನು ಜೋಡಿಸಿದ್ದರು. ಅದರಿಂದ ಅದೆಲ್ಲವೂ ವಿಚಿತ್ರವಾಗಿ ಕಂಡುಬರುತಿತ್ತು. ದಶಗ್ರೀವನು ತನ್ನ ಭವನದ ಎಲ್ಲ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಮೈಥಿಲಿಗೆ ತೋರಿಸಿದನು. ॥11॥

ರಾವಣನು ಅನೇಕ ಬಾವಿಗಳನ್ನು ಬಗೆ ಬಗೆಯ ಹೂವುಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ್ದ ಅನೇಕ ಕಲ್ಯಾಣಿಗಳನ್ನು ಸೀತೆಗೆ ತೊರಿಸಿದನು. ಸೀತೆಯು ಅದೆಲ್ಲವನ್ನು ನೋಡಿ ಶೋಕದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದಳು. ॥12॥ ಆ ಪಾಪಾತ್ಮಾ ನಿಶಾಚರನು ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ತನ್ನ ಸುಂದರ ಭವನವನ್ನು ತೋರಿಸಿ ಆಕೆಯನ್ನು ಮರಳುಗೊಳಿಸುವ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಹೇಳಿದನು. ॥13॥

ಸೀತೇ! ನನ್ನ ಅಧೀನದಲ್ಲಿ ಮೂವತ್ತೆರಡು ಕೋಟಿ ರಾಕ್ಷಸರಿದ್ದಾರೆ. ಈ ಸಂಖ್ಯೆಯು ಮುದುಕರು ಮತ್ತು ಬಾಲಕ ನಿಶಾಚರರನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಹೇಳಿರುವೆನು. ಭಯಂಕರ ಕರ್ಮಮಾಡುವ ಈ ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ನಾನು ಒಡೆಯನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ನನ್ನೊಬ್ಬನ ಸೇವೆಯಲ್ಲೇ ಒಂದು ಸಾವಿರ ರಾಕ್ಷಸರಿದ್ದಾರೆ. ॥14-15॥ ವಿಶಾಲಲೋಚನೇ! ನನ್ನ ಈ ಎಲ್ಲ ರಾಜ್ಯ ಮತ್ತು ಜೀವನ ನಿನ್ನ ಮೇಲೆಯೇ ಅವಲಂಬಿಸಿದೆ. (ಅಥವಾ ಇದೆಲ್ಲವೂ ನಿನ್ನ ಚರಣಗಳಲ್ಲಿ ಅರ್ಪಿತವಾಗಿದೆ.) ನೀನು ನನಗೆ ಪ್ರಾಣಗಳಿಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಿಯಳಾಗಿರುವೆ. ॥16॥

ಸೀತೇ! ನನ್ನ ಅಂತಃಪುರವು ನನ್ನ ಅನೇಕ ಸುಂದರೀ ಭಾರ್ಯೆಯರಿಂದ ತುಂಬಿರುವುದು, ನೀನು ಅವರೆಲ್ಲರ ಒಡತಿಯಾಗು. ಪ್ರಿಯೆ! ನನ್ನ ಭಾರ್ಯೆಯಾಗು. ॥17॥ ನನ್ನ ಈ ಹಿತಕರ ಮಾತನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೋ, ಇದನ್ನು ಮೆಚ್ಚಿಕೋ. ಇದಕ್ಕೆ ವಿಪರೀತ ವಿಚಾರವನ್ನು ಮನಸ್ಸಿಗೆ ತರುವುದರಿಂದ ಏನು ಲಾಭ? ನನ್ನನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸು. ನಾನು ಪೀಡಿತನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಕೃಪೆ ಮಾಡು. ॥18॥

ಸಮುದ್ರದಿಂದ ಆವರಿಸಿರುವ ಈ ಲಂಕೆಯ ರಾಜ್ಯದ ವಿಸ್ತಾರ ನೂರು ಯೋಜನವಾಗಿದೆ. ಇಂದ್ರನ ಸಹಿತ ಸಮಸ್ತ ದೇವತೆಗಳೂ ಅಸುರರೂ ಸೇರಿದರೂ ಇದನ್ನು ಧ್ವಂಸಮಾಡಲಾರರು. ॥19॥ ನನ್ನ ಪರಾಕ್ರಮಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾಗಿ ದೇವತೆಗಳಲ್ಲಿ, ಯಕ್ಷರಲ್ಲಿ, ಗಂಧರ್ವರಲ್ಲಿ, ಋಷಿಗಳಲ್ಲಿ, ಯಾರನ್ನೂ ನಾನು ನೊಡುವುದಿಲ್ಲ. ॥20॥ ರಾಮನಾದರೋ ರಾಜ್ಯಭ್ರಷ್ಟ, ದೀನ, ತಪಸ್ವೀ, ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಿಂದ ನಡೆಯುವ ಮನುಷ್ಯನಾದ್ದರಿಂದ ಅಲ್ಪ ತೇಜವುಳ್ಳವನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನನ್ನು ನಂಬಿ ಏನು ಮಾಡುವೆ? ॥21॥ ಸೀತೆ! ನನ್ನನ್ನು ತನ್ನವನಾಗಿಸಿಕೋ. ನಾನು ನಿನಗೆ ಯೋಗ್ಯಪತಿಯಾಗಿದ್ದೇನೆ. ಭೀರು! ಯೌವ್ವನವು ಸದಾ ಇರುವಂತಹುದಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಇದ್ದು ನನ್ನೊಂದಿಗೆ ರಮಿಸು. ॥22॥

ವರಾನನೇ! ಸೀತೆ! ಇನ್ನು ನೀನು ರಾಮನ ದರ್ಶನದ ವಿಚಾರವನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಬಿಡು. ಇಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಬರುವ ಮನೋರಥ ಮಾಡಲೂ ಕೂಡ ಆ ರಾಮನಲ್ಲಿ ಇಷ್ಟು ಶಕ್ತಿ ಎಲ್ಲಿದೆ? ॥23॥ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಮಹಾವೇಗದಿಂದ ಬೀಸುವ ವಾಯುವನ್ನು ಹಗ್ಗಗಳಿಂದ ಕಟ್ಟಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಅಥವಾ ಪ್ರಜ್ವಲಿಸುವ ಅಗ್ನಿಯ ನಿರ್ಮಲ ಜ್ವಾಲೆಗಳನ್ನು ಕೈಯಿಂದ ಹಿಡಿದುಕೊಳ್ಳಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ॥24॥ ಶೋಭನೇ! ನನ್ನ ಭುಜಗಳಿಂದ ಸುರಕ್ಷಿತವಾದ ನಿನ್ನನ್ನು ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ಇಲ್ಲಿಂದ ಕೊಂಡು ಹೋಗುವ ವೀರನನ್ನು ನಾನು ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಯಾರನ್ನೂ ನೋಡುವುದಿಲ್ಲ.॥25॥ ಲಂಕೆಯ ಈ ವಿಶಾಲ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ನೀನೇ ಆಳು. ನನ್ನಂತಹ ರಾಕ್ಷಸನು, ದೇವತೆಗಳು ಹಾಗೂ ಸಮಸ್ತ ಚರಾಚರ ಜಗತ್ತು ನಿನಗೆ ಸೇವಕರಾಗಿ ಇರುವೆವು.॥26॥ ಲಂಕೆಯ ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಪಟ್ಟಾಭಿಷಿಕ್ತಳಾಗಿ, ಆ ಜಲದಿಂದ ಆರ್ಧ್ರಳಾಗಿ, ಸುಂತುಷ್ಟವಾಗಿ ನೀನು ಕ್ರೀಡಾ ವಿನೋದಲ್ಲಿ ತೊಡಗು. ನಿನ್ನ ಮೊದಲಿನ ದುಷ್ಕರವಾದ ವನವಾಸದ ಕಷ್ಟ ಮುಗಿದುಹೋಯಿತು. ಇನ್ನು ನಿನ್ನ ಉಳಿದಿರುವ ಪುಣ್ಯ ಕರ್ಮದ ಫಲವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಅನುಭವಿಸು. ॥27॥

ಮಿಥಿಲೇಶಕುಮಾರೀ! ನೀನು ನನ್ನೊಂದಿಗೆ ಇಲ್ಲಿ ಇದ್ದು, ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದ ಪುಷ್ಪಹಾರ, ದಿವ್ಯಗಂಧ ಮತ್ತು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಆಭೂಷಣಾದಿಗಳನ್ನು ಸೇವಿಸುತ್ತಾ ಇರು. ॥28॥ ಸುಂದರೀ! ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿತವಾದ ಈ ಪುಷ್ಪಕವಿಮಾನ ನನ್ನ ಅಣ್ಣ ಕುಬೇರನದ್ದಾಗಿತ್ತು. ಅದನ್ನು ನಾನು ಬಲವಂತವಾಗಿ ಗೆದ್ದುಕೊಂಡಿರುವೆ. ಇದು ಅತ್ಯಂತ ರಮಣೀಯ, ವಿಶಾಲ ಹಾಗೂ ಮನೋವೇಗದಿಂದ ಚಲಿಸುವುದಾಗಿದೆ. ಸೀತೆ! ನೀನು ಅದರಲ್ಲಿ ನನ್ನೊಂದಿಗೆ ಕುಳಿತು ಸುಖವಾಗಿ ವಿಹರಿಸು. ॥29-30॥ ವರಾರೋಹೇ ಸುಮುಖೀ! ಈ ಕಮಲದಂತಹ ಸುಂದರ, ನಿರ್ಮಲ ಮತ್ತು ಮನೋಹರವಾಗಿ ಕಾಣುವ ನಿನ್ನ ಮುಖವು ಶೋಕದಿಂದ ಪೀಡಿತವಾದ್ದರಿಂದ ಶೋಭಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ॥31॥ ರಾವಣನು ಹೀಗೆ ಮಾತನಾಡತೊಡಗಿದಾಗ, ಪರಮ ಸುಂದರೀ ಸೀತಾದೇವಿಯು ಚಂದ್ರನಂತಹ ಮನೋಹರ ತನ್ನ ಮುಖವನ್ನು ಸೆರಗಿನಿಂದ ಮುಚ್ಚಿಕೊಂಡು ನಿಧಾನವಾಗಿ ಕಂಬನಿಗರೆದಳು. ॥32॥ ಸೀತೆಯು ಶೋಕದಿಂದ ಅಸ್ವಸ್ಥಳಂತಾಗಿದ್ದಳು. ಚಿಂತೆಯಿಂದ ಆಕೆಯ ಕಾಂತಿಯು ಮರೆಯಾಗಿತ್ತು ಮತ್ತು ಅವಳು ಭಗವಾನ್ ರಾಮನನ್ನು ಧ್ಯಾನಿಸತೊಡಗಿದಳು. ಆ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಆಕೆಯ ಬಳಿ ಆ ವೀರ ನಿಶಾಚರ ರಾವಣನು ಈ ಪ್ರಕಾರ ನುಡಿದನು. ॥33॥

ವಿದೇಹನಂದಿನೀ! ತನ್ನ ಪತಿಯ ತ್ಯಾಗ ಮತ್ತು ಪರ ಪುರುಷನ ಅಂಗೀಕಾರದಿಂದ ಆಗುವ ಧರ್ಮಲೋಪದ ಆಶಂಕೆ ಯಿಂದ ನೀನು ನಾಚಿಕೊಳ್ಳಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ, ಇಂತಹ ಲಜ್ಜೆಯು ವ್ಯರ್ಥವಾಗಿದೆ. ದೇವಿ! ನಿನ್ನೊಂದಿಗೆ ಆದ ನನ್ನ ಸ್ನೇಹ ಸಂಬಂಧವು ಆರ್ಷಧರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ಮೂಲಕ ಸಮರ್ಥಿತವಾಗಿದೆ.* ॥34॥ ನಿನ್ನ ಈ ಕೋಮಲ ಮತ್ತು ನುಣುಪಾದ ಚರಣಗಳಲ್ಲಿ ನಾನು ನನ್ನ ಹತ್ತು ತಲೆಗಳನ್ನು ಇಡುವೆನು. ಈಗ ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಕೃಪೆ ಮಾಡು. ನಾನು ಸದಾ ನಿನ್ನ ಅಧೀನವಾಗಿರುವ ದಾಸನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ॥35॥

* ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ರಾವಣನು ಸೀತಾದೇವಿಗೆ ಮೋಸಮಾಡಲು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದನು. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಇಂತಹ ಪಾಪಕತ್ಯಗಳನ್ನು ಧರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರಗಳು ಸಮರ್ಥನ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಕುಮಾರಿ ಕನ್ಯೆಯನ್ನು ಬಲವಂತವಾಗಿ ಅಪಹರಣವು ಶಾಸಗಳಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸ ವಿವಾಹವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಅದನ್ನು ನಿಂದ್ಯವೆಂದೇ ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ. ಈ ಪಾಪದಿಂದಲೇ ಚಿನ್ನದ ಲಂಕೆಯು ಮಣ್ಣುಗೂಡಿತು ಮತ್ತು ರಾವಣನ ಸೈನ್ಯಬಲ-ಕುಲ-ಪರಿವಾರ ಸಹಿತವಾಗಿ ನಾಶವಾಗಿ ಹೋಯಿತು.

ನಾನು ಕಾಮಾಗ್ನಿಯಿಂದ ಬೆಂದು ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿರುವೆನು. ಇವು ನಿಷ್ಪಲವಾಗದಿರುವಂತೆ ಕೃಪೆ ಮಾಡು. ಏಕೆಂದರೆ ರಾವಣನು ಯಾವುದೇ ಸ್ತ್ರೀಯಳಿಗೆ ತಲೆಬಾಗಿ ವಂದಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಕೇವಲ ನಿನ್ನ ಎದುರಿಗೆ ತಲೆ ಬಾಗಿರುವೆನು. ॥36॥ ಮಿಥಿಲೇಶಕುಮಾರಿ ಜಾನಕಿಯ ಬಳಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಕಾಲಕ್ಕೆ ವಶೀಭೂತನಾದ ರಾವಣನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ‘ಈಗ ಇವಳು ನನ್ನ ಅಧೀನಳಾದಳು’ ಎಂದುಕೊಂಡನು. ॥37॥

ಶ್ರೀ ವಾಲ್ಮೀಕಿವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅರಣ್ಯಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಐವತ್ತೈದನೆಯ ಸರ್ಗ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥ 55 ॥

ಐವತ್ತಾರನೆಯ ಸರ್ಗ

ಸೀತೆಯು ರಾಮನ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಅವನಲ್ಲಿ ತನಗಿರುವ ಅನನ್ಯವಾದ ಅನುರಾಗವನ್ನೂ ವಿವರಿಸುತ್ತಾ ರಾವಣನನ್ನು ಧಿಕ್ಕರಿಸಿದುದು, ರಾವಣನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ರಾಕ್ಷಸಿಯರು ಸೀತೆಯನ್ನು ಅಶೋಕವನಕ್ಕೊಯ್ದು ಭಯಪಡಿಸಿದುದು

ರಾವಣನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಶೋಕದಿಂದ ಕಷ್ಟಪಡುತ್ತಾ ಸೀತೆಯು ನಡುವಿನಲ್ಲಿ ಹುಲ್ಲಿನ ಕಡ್ಡಿ ಇಟ್ಟು ಆ ನಿಶಾಚರನಲ್ಲಿ ನಿರ್ಭಯಳಾಗಿ ಹೇಳಿದಳು. ॥1॥

ದಶರಥ ಮಹಾರಾಜರು ಧರ್ಮದ ಅಚಲ ಸೇತುವಿನಂತೆ ಇದ್ದರು. ಅವರು ತನ್ನ ಸತ್ಯಪ್ರತಿಜ್ಞೆಗಾಗಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ವಿಖ್ಯಾತರಾಗಿದ್ದರು. ಅವರ ಪುತ್ರ ರಘುಕುಲ ಭೂಷಣ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನೂ ತನ್ನ ಧರ್ಮ ಪರಾಯಣತೆಗಾಗಿ ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನು ದೀರ್ಘಬಾಹುವಾಗಿದ್ದಾನೆ, ನೇತ್ರಗಳು ವಿಶಾಲವಾಗಿದೆ. ಅವರೇ ನನ್ನ ಪತಿ ಮತ್ತು ಆರಾಧ್ಯ ದೇವರಾಗಿದ್ದಾರೆ.
॥2-3॥ ಅವರು ಇಕ್ಷಾಕು ವಂಶದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದವರು. ಅವರ ಹೆಗಲು ಸಿಂಹದಂತೆ ಇದ್ದು, ತೇಜಸ್ವಿಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಅವರು ತನ್ನ ಸಹೋದರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಂದಿಗೆ ಬಂದು ನಿನ್ನ ಪ್ರಾಣವನ್ನು ಕಳೆಯುವರು. ॥4॥ ನೀನು ಅವರ ಎದುರಿಗೆ ಬಲಾತ್ಕಾರವಾಗಿ ನನ್ನನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದ್ದರೆ ನಿನ್ನ ತಮ್ಮ ಖರನಂತೆಯೇ ಜನಸ್ಥಾನದಲ್ಲೇ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸತ್ತು ಎಂದೆಂದಿಗೂ ಮಲಗಿಬಿಡುತ್ತಿದ್ದೆ. ॥5॥

ನೀನು ಯಾವ ಘೋರರೂಪೀ ಮಹಾಬಲಿ ರಾಕ್ಷಸರ ಕುರಿತು ಹೇಳಿರುವೆಯೋ, ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಶ್ರೀರಾಮನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಲೇ ಗರುಡನ ಹತ್ತಿರ ಎಲ್ಲ ಸರ್ಪಗಳು ವಿಷರಹಿತವಾಗುವಂತೆ ಪರಾಕ್ರಮರಹಿತರಾಗುವರು. ॥6॥ ಗಂಗೆಯ ಮಹಾ ಪ್ರವಾಹದಿಂದ ದಡಗಳು ಕೊಚ್ಚಿಕೊಂಡು ಹೋಗುವಂತೆ ಶ್ರೀರಾಮನ ಧನುಸ್ಸಿನಿಂದ ಹೊರಟ ಸುವರ್ಣ ಭೂಷಿತವಾದ ಬಾಣಗಳು ನಿನ್ನ ಶರೀರವನ್ನು ಛಿನ್ನ-ಭಿನ್ನವಾಗಿಸುವವು. ॥7॥

ರಾವಣನೇ! ಅಸುರರಿಗೆ, ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಅವಧ್ಯವಾಗಿದ್ದ ನಿನ್ನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಸಂಭವ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಶ್ರೀರಾಮನೊಡನೆ ವೈರ ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡು ನೀನು ಹೇಗೆ ಜೀವಂತವಾಗಿ ಉಳಿಯುವೆ? ॥8॥ ರಘುನಾಥನು ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವರು ನಿನ್ನ ಉಳಿದ ಜೀವನವನ್ನು ಕೊನೆಗೊಳಿಸುವರು. ಕಟ್ಟಿಹಾಕಿದ ಪಶುವಿನಂತೆ ನಿನ್ನ ಜೀವನ ದುರ್ಲಭವಾದೀತು. ॥9॥ ರಾಕ್ಷಸನೇ! ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ತನ್ನ ರೋಷತುಂಬಿದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನಿನ್ನನ್ನು ನೋಡುತ್ತಲೇ ಭಗವಾನ್ ಶಂಕರನ ಉರಿಗಣ್ಣಿನಿಂದ ಮನ್ಮಥನು ಭಸ್ಮವಾದಂತೆ ನೀನು ಸುಟ್ಟು ಬೂದಿಯಾಗಿ ಹೋಗುವೆ. ॥10॥

ಚಂದ್ರನನ್ನು ಆಕಾಶದಿಂದ ಕೆಡಹಿ ನಾಶಮಾಡಬಲ್ಲ, ಸಮುದ್ರವನ್ನೂ ಒಣಗಿಸಿಬಿಡಬಲ್ಲ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದು ನನ್ನನ್ನು ಬಿಡಿಸಲಾರನೇ? ॥11॥ ನಿನ್ನ ಪ್ರಾಣ ಈಗ ಹೊರಟುಹೋಗಿದೆ; ನಿನ್ನ ರಾಜ್ಯ ಲಕ್ಷ್ಮಿಯು ನಾಶವಾಯಿತು. ನಿನ್ನ ಬಲ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳೂ ನಾಶವಾಗಿದೆ. ನಿನ್ನ ಪಾಪದಿಂದಾಗಿಯೇ ನಿನ್ನ ಲಂಕೆಯೂ ಈಗ ವಿಧವೆಯಾಗಿರುವಳು.॥12॥ ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ಬಲಾತ್ಕಾರವಾಗಿ ಪತಿಯಿಂದ ಬೇರ್ಪಡಿಸಿದ ಈ ಪಾಪಕರ್ಮವು ನಿನಗೆ ಸುಖವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಲು ಬಿಡಲಾರದು. ॥13॥ ನನ್ನ ಸ್ವಾಮಿ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾಗಿದ್ದು, ನನ್ನ ಮೈದುನನೊಂದಿಗೆ ತಮ್ಮ ಪರಾಕ್ರಮದ ಭರವಸೆಯಿಂದಲೇ ಶೂನ್ಯವಾದ ದಂಡಕಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಭಯವಾಗಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ॥14॥

ಅವರು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಬಾಣಗಳ ಮಳೆಗರೆದು ನಿನ್ನ ಶರೀರದಿಂದ ಬಲ, ಪರಾಕ್ರಮ, ದರ್ಪ ಹಾಗೂ ಇಂತಹ ಉಚ್ಛೃಂಖಲ ಆಚರಣವನ್ನು ಹೊರೆಗೆ ಹಾಕುವರು. ॥15॥

ಕಾಲನ ಪ್ರೇರಣೆಯಿಂದ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ವಿನಾಶ ಹತ್ತಿರವಾದಾಗ, ಮೃತ್ಯುವಿಗೆ ಅಧೀನನಾದ ಜೀವಿಯು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿಯೂ ಪ್ರಮಾದವನ್ನೇ ಮಾಡುತ್ತಾ ಇರುತ್ತಾನೆ. ॥16॥ ಅಧಮ ನಿಶಾಚರನೇ! ನನ್ನನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದ್ದರಿಂದ ನಿನಗೂ ಆ ಕಾಲವು ಬಳಿ ಬಂದಿದೆ. ನಿನಗೆ, ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ಹಾಗೂ ಅಂತಃಪುರಕ್ಕಾಗಿಯೂ ವಿನಾಶದ ಗಳಿಗೆ ಹತ್ತಿರ ಬಂದಿದೆ. ॥17॥ ದ್ವಿಜಾತಿಯರು ಮಂತ್ರದಿಂದ ಪವಿತ್ರಗೊಳಿಸಿದ, ಸ್ರುಕ್, ಸ್ರುವಾದಿ ಯಜ್ಞಪಾತ್ರಗಳಿಂದ ಸುಶೋಭಿತವಾದ ಯಜ್ಞಶಾಲೆಯ ವೇದಿಯಲ್ಲಿ ಚಾಂಡಾಲನು ತನ್ನ ಕಾಲನ್ನು ಇರಿಸಲಾರನು. ॥18॥

ಅದರಂತೆಯೇ ನಾನು ನಿತ್ಯ ಧರ್ಮಪರಾಯಣ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನ ಧರ್ಮಪತ್ನಿಯಾಗಿದ್ದೇನೆ ಹಾಗೂ ದೃಢವಾಗಿ ಪಾತಿವ್ರತ್ಯಧರ್ಮವನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. (ಆದ್ದರಿಂದ ಯಜ್ಞವೇದಿಯಂತೆ ಇದ್ದೇನೆ) ರಾಕ್ಷಸಾಧಮನೇ! ನೀನು ಮಹಾ ಪಾಪಿಯಾಗಿರುವೆ (ಆದ್ದರಿಂದ ಚಾಂಡಲನಂತೆ ಇರುವೆ), ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನನ್ನನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸಲಾರೆ. ॥19॥ ಸದಾ ಕಮಲಗಳ ಸಮೂಹಗಳಲ್ಲಿ ರಾಜಹಂಸನೊಡನೆ ಕ್ರೀಡಿಸುತ್ತಿರುವ ಹೆಣ್ಣು ಹಂಸವು ಹುಲ್ಲಿನಲ್ಲಿ ಇರುವ ನೀರುಕೋಳಿಯ ಕಡೆಗೆ ಕಣ್ಣೆತ್ತಿಯೂ ನೋಡಲಾರದು. ॥20॥

ರಾಕ್ಷಸನೇ! ನೀನು ಈ ಸಂಜ್ಞಾ ಶೂನ್ಯ ಜಡ ಶರೀರವನ್ನು ಕಟ್ಟಿಹಾಕು ಇಲ್ಲವೇ ತುಂಡರಿಸಿಬಿಡು. ನಾನು ಸ್ವತಃ ಈ ಶರೀರವನ್ನು ಜೀವಂತವಾಗಿಡಲು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ. ॥21॥ ನಾನು ಈ ಭೂತಳದಲ್ಲಿ ತನಗಾಗಿ ನಿಂದಿತ ಅಥವಾ ಕಲಂಕ ಉಂಟಾಗುವಂತಹ ಯಾವುದೇ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಲಾರೆನು. ರಾವಣನಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಕಠೋರವಾದ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳಿ ಜಾನಕಿಯು ಸುಮ್ಮನಾದಳು. ಅವಳು ಅಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಏನನ್ನು ಮಾತನಾಡಲಿಲ್ಲ. ॥22॥ ಮನೋಹರ ಹಾಸ್ಯವುಳ್ಳ ಭಾಮಿನಿ! ಮಿಥಿಲೇಶಕುವಾರೀ! ನನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳು, ನಾನು ನಿನಗೆ ಹನ್ನೆರಡು ತಿಂಗಳು ಸಮಯ ಕೊಡುತ್ತೇನೆ. ಅಷ್ಟರಲ್ಲಿ ನೀನು ಸ್ವೇಚ್ಛೆಯಿಂದ ನನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಬಾರದಿದ್ದರೆ ನನ್ನ ಅಡಿಗೆಯವರು ಬೆಳಗಿನ ಉಪಹಾರಕ್ಕಾಗಿ ನಿನ್ನ ಶರೀರವನ್ನು ತುಂಡು-ತುಂಡು ಮಾಡಿಬಿಡುವರು. ॥24-25॥ ಸೀತೆಯ ಬಳಿ ಹೀಗೆ ಕಠೋರವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಅಳಿಸುವ ರಾವಣನು ಕುಪಿತನಾಗಿ ರಾಕ್ಷಸಿಯರಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು. ॥26॥ ತನ್ನ ವಿಕರಾಳ ರೂಪವುಳ್ಳ ಭಯಂಕರವಾಗಿ ಕಾಣುವ, ರಕ್ತ-ಮಾಂಸವನ್ನು ತಿನ್ನುವ ರಾಕ್ಷಸಿಯರೇ! ನೀವು ಬೇಗನೇ ಈ ಸೀತೆಯ ಅಹಂಕಾರ ದೂರಗೊಳಿಸಿರಿ. ॥27॥ ರಾವಣನು ಇಷ್ಟು ಹೇಳುತ್ತಲೇ ಆ ಭಯಂಕರವಾಗಿ ಕಾಣುವ ಅತ್ಯಂತ ಘೋರ ರಾಕ್ಷಸಿಯರು ಕೈಮುಗಿದುಕೊಂಡಿದ್ದ ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿದು ನಿಂತುಕೊಂಡರು. ॥28॥ ಆಗ ರಾವಣನು ತನ್ನ ಕಾಲುಗಳಿಂದ ಭೂಮಿಯನ್ನು ನಡುಗಿಸುತ್ತಾ ಮೂರು ನಾಲ್ಕು ಹೆಜ್ಜೆ ನಡೆದು ಆ ಭಯಾನಕ ರಾಕ್ಷಸಿಯರಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು - ॥29॥

ನಿಶಾಚರಿಯರೇ! ನೀವು ಮಿಥಿಲೇಶಕುಮಾರೀ ಸೀತೆಯನ್ನು ಅಶೋಕವನಕ್ಕೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗಿ ಹಾಗೂ ಸುತ್ತಲು ಆವರಿಸಿಕೊಂಡು ಅಲ್ಲಿ ಗುಪ್ತವಾಗಿ ಈಕೆಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಿರಿ. ॥30॥ ಅಲ್ಲಿ ಮೊದಲಿಗೆ ಭಯಂಕರ ಗರ್ಜಿಸಿ ಇವಳನ್ನು ಹೆದರಿಸಿರಿ, ಮತ್ತೆ ಸಿಹಿಯಾದ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಸಮಜಾಯಿಸಿ, ಕಾಡಿನ ಹೆಣ್ಣಾನೆಯಂತೆ ಈ ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ನೀವೆಲ್ಲರೂ ವಶದಲ್ಲಿ ತರಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿರಿ. ॥31॥

ರಾವಣನು ಈ ಪ್ರಕಾರ ಆದೇಶಿಸಿದಾಗ ಆ ರಾಕ್ಷಸಿಯರು ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ಕರೆದುಕೊಂಡು ಅಶೋಕವನಕ್ಕೆ ಹೋದರು. ॥32॥ ಆ ವಾಟಿಕೆಯು ಎಲ್ಲ ಕಾಮನೆಗಳನ್ನು ಫಲಪ್ರದ ಮಾಡುವ ಕಲ್ಪವೃಕ್ಷಗಳಿಂದ ಹಾಗೂ ಬಗೆ ಬಗೆಯ ಹೂವು ಹಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ ಇತರ ವೃಕ್ಷಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ್ದು, ಎಲ್ಲ ಕಾಲಗಳಲ್ಲಿ ಮದಮತ್ತ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಅಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. ॥33॥ ಆದರೆ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋದಾಗ ಜಾನಕಿಗೆ ಅಂಗಾಂಗಗಳಲ್ಲಿ ಶೋಕವೇ ವ್ಯಾಪಿಸಿತು. ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ವಶದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿರುವ ಆಕೆಯ ಸ್ಥಿತಿಯು ಹೆಣ್ಣುಹುಲಿಗಳ ನಡುವೆ ಸಿಕ್ಕಿಕೊಂಡ ಹೆಣ್ಣು ಜಿಂಕೆಯಂತೆ ಆಯಿತು. ॥34॥ ಮಹಾ ಶೋಕದಿಂದ ಗ್ರಸ್ತಳಾದ ಜಾನಕಿಯು ಬಲೆಯಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿಹಾಕಿಕೊಂಡ ಹೆಣ್ಣು ಜಿಂಕೆಯಂತೆ ಭಯಭೀತಳಾಗಿ ನೆಮ್ಮದಿಯನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡಳು. ॥35॥

ವಿಕರಾಳ ರೂಪ ಮತ್ತು ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ ರಾಕ್ಷಸಿಯರು ಅತ್ಯಂತ ನಿಂದನೆಯನ್ನು ಕೇಳಿದ್ದರಿಂದ ಮಿಥಿಲೇಶ ಕುಮಾರಿ ಸೀತೆಗೆ ಅಲ್ಲಿ ಶಾಂತಿ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಅವಳು ಭಯ-ಶೋಕದಿಂದ ಪೀಡಿತಳಾಗಿ ಪ್ರಿಯತಮ ಪತಿಯನ್ನು ಹಾಗೂ ಮೈದುನನನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾ ಎಚ್ಚರತಪ್ಪಿದಂತಾದಳು. ॥36॥

ಶ್ರೀ ವಾಲ್ಮೀಕಿವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅರಣ್ಯಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಐವತ್ತಾರನೆಯ ಸರ್ಗ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥56॥

ಪ್ರಕ್ಷಿಪ್ತ ಸರ್ಗ*

*ಈ ಸರ್ಗವು ಪ್ರಸಂಗಕ್ಕೆ ಅನುಕೂಲ ಮತ್ತು ಉತ್ತಮವಾಗಿದೆ. ಕೆಲವು ಪ್ರತಿಗಳಲ್ಲಿ ಇದು ಅನುವಾದ ಸಹಿತ ಪ್ರಕಾಶಿತವೂ ಆಗಿದೆ. ಆದರೆ ಇದರ ಮೇಲೆ ತಿಲಕಾದಿ ಸಂಸ್ಕೃತ ಟೀಕೆಗಳು ಉಪಲಬ್ಧವಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಕೆಲವರು ಇದನ್ನು ಪ್ರಕ್ಷಿಪ್ತವೆಂದು ತಿಳಿದಿರುವರು. ಉಪಯೋಗಿಯಾದ್ದರಿಂದ ಇದನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಅನುವಾದ ಸಹಿತ ಪ್ರಕಾಶಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಬ್ರಹ್ಮದೇವರ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಇಂದ್ರನು ನಿದ್ರಾದೇವಿಯೊಂದಿಗೆ ಆಶೋಕವನಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಸೀತಾದೇವಿಗೆ ದಿವ್ಯಪಾಯಸವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಆಕೆಯಿಂದ ಬೀಳ್ಕೊಂಡು ಹಿಂದಿರುಗಿದುದು

ಸೀತೆಯು ಲಂಕೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದಾಗ ಪಿತಾಮಹ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರಿಗೆ ಸಂತೋಷವಾಗಿ ದೇವೇಂದ್ರನಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದರು. ॥1॥ ದೇವೇಂದ್ರನೇ! ಮೂರು ಲೋಕಗಳ ಹಿತ ಮತ್ತು ರಾಕ್ಷಸರ ವಿನಾಶಕ್ಕಾಗಿ ದುರಾತ್ಮನಾದ ರಾವಣನು ಸೀತೆಯನ್ನು ಲಂಕೆಗೆ ಕೊಂಡು ಹೋದನು. ॥2॥ ಪತಿವ್ರತೆ ಮಹಾಭಾಗಾ ಜಾನಕಿಯು ಸದಾ ಸುಖದಲ್ಲೇ ಬೆಳೆದವಳು. ಈಗ ಅವಳು ತನ್ನ ಪತಿಯ ದರ್ಶನದಿಂದ ವಂಚಿತಳಾಗಿರುವಳು. ರಾಕ್ಷಸಿಯರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು ಇರುವುದರಿಂದ ಸದಾ ಅವರನ್ನೇ ಎದುರಿಗೆ ನೋಡುತ್ತಾ ಇರುವಳು. ಆಕೆಯ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಪತಿದರ್ಶನಕ್ಕಾಗಿ ತೀವ್ರಲಾಲಸೆ ಇದೆ. ॥3॥ ಲಂಕಾಪುರಿಯು ಸಮುದ್ರತೀರದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದೆ. ಅಲ್ಲಿರುವ ಸತೀ-ಸಾಧ್ವೀ ಸೀತೆಯ ಸುಳಿವು ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನಿಗೆ ಹೇಗೆ ತಿಳಿಯುವುದು? ॥4॥ ಸೀತೆಯು ದುಃಖದೊಂದಿಗೆ ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಚಿಂತೆಗಳಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿರುವಳು. ಪತಿಗಾಗಿ ಈಗ ಅವಳು ಅತ್ಯಂತ ದುರ್ಲಭವಾಗಿರುವಳು. ಭೋಜನವನ್ನು ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಅವಳು ಪ್ರಾಣವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುವಳು. ಸೀತೆಯ ಪ್ರಾಣಕ್ಷಯವಾದರೆ ನಮ್ಮ ಉದ್ದೇಶದ ಸಿದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಪುನಃ ಹಿಂದಿನಂತೆ ಸಂದೇಹ ಉಪಸ್ಥಿತವಾದೀತು. ॥5-6॥ ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿಂದ ಹೋಗಿ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ, ಸುಮುಖಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಂಡು ಆಕೆಗೆ ಉತ್ತಮ ಹವಿಸ್ಸನ್ನು ಪ್ರಧಾನ ಮಾಡು. ॥7॥

ಬ್ರಹ್ಮದೇವರು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಪಾಕಶಾಸನ ಭಗವಾನ್ ಇಂದ್ರನು ನಿದ್ರಾದೇವಿಯನ್ನು ಜೊತೆಗೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ರಾವಣಪಾಲಿತ ಲಂಕೆಗೆ ಬಂದನು. ॥8॥ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದು ನಿದ್ರಾದೇವಿಗೆ - ‘ನೀನು ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಮೋಹಿತಗೊಳಿಸು’ ಎಂದು ಇಂದ್ರನಿಂದ ಆಜ್ಞಪ್ತಳಾಗಿ ನಿದ್ರಾದೇವಿಗೆ ಬಹಳ ಸಂತೋಷವಾಯಿತು. ದೇವತೆಗಳ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಸಿದ್ಧಿ ಗೊಳಿಸಲು ಆಕೆಯು ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಮೋಹ (ನಿದ್ದೆ)ಯಲ್ಲಿ ಕೆಡವಿದಳು. ॥9॥ ಇಷ್ಟರಲ್ಲಿ ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷ ಶಚೀಪತಿ ದೇವೇಂದ್ರನು ಅಶೋಕವನದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿರುವ ಸಿತೆಯ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಹೇಳಿದನು. ॥10॥

ಪವಿತ್ರಮುಗುಳ್ನಗೆಯುಳ್ಳ ದೇವಿ! ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ. ದೇವರಾಜನಾದ ಇಂದ್ರನಾದ ನಾನು ನಿಮ್ಮ ಬಳಿಗೆ ಬಂದಿರುವೆನು. ಜಾನಕಿ! ನಿಮ್ಮ ಉದ್ಧಾರದ ಕಾರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಮಹಾತ್ಮಾ ಶ್ರೀರಘುನಾಥನಿಗೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡುವೆನು. ಆದ್ದರಿಂದ ನೀವು ಶೋಕಿಸಬೇಡಿ. ॥11-12॥ ಅವನು ನನ್ನ ಪ್ರಸಾದದಿಂದ ದೊಡ್ಡ ಸೈನ್ಯದೊಂದಿಗೆ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ದಾಟುವನು. ನಾನೇ ಇಲ್ಲಿ ಈ ರಾಕ್ಷಸಿಯರನ್ನು ಮೋಹಿತಗೊಳಿಸಿರುವೆನು. ॥13॥ ವೈದೇಹಿ! ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನಾನೇ ಸ್ವತಃ ಈ ಭೊಜನ-ಹವಿಷ್ಯಾನ್ನವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ನಿದ್ರಾದೇವಿಯೊಂದಿಗೆ ನಿಮ್ಮ ಬಳಿಗೆ ಬಂದಿರುವೆನು. ॥14॥ ಸುಂದರಿಯೇ! ನನ್ನ ಕೈಯಿಂದ ಈ ಹವಿಷ್ಯವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ಭಕ್ಷಿಸಿದರೆ ನಿಮಗೆ ಸಾವಿರಾರು ವರ್ಷಗಳವರೆಗೆ ಹಸಿವು-ಬಾಯಾರಿಕೆ ಸತಾಯಿಸಲಾರದು. ॥15॥ ದೇವೇಂದ್ರನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಶಂಕಿತಳಾದ ಸೀತೆಯು ಅವನಲ್ಲಿ ಕೇಳಿದಳು- ನೀನು ಶಚೀಪತಿ ದೇವರಾಜ ಇಂದ್ರನೇ ಆಗಮಿಸಿರುವುದು ಎಂದು ನಾನು ಹೇಗೆ ವಿಶ್ವಾಸವಿಡಲಿ? ॥16॥ ದೇವೇಂದ್ರ! ನಾನು ಶ್ರೀರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಸಮೀಪ ದೇವತೆಗಳ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಕಣ್ಣಾರೆ ಕಂಡಿರುವೆನು. ನೀನು ಸಾಕ್ಷಾತ್ ದೇವರಾಜ ನಾಗಿದ್ದರೆ ಆ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ತೋರಿಸು. ॥17॥ ಸೀತೆಯ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಇಂದ್ರನು ಹಾಗೆಯೇ ಮಾಡಿದನು. ಅವನು ಕಾಲುಗಳಿಂದ ಪೃಥ್ವಿಯನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸಲಿಲ್ಲ. ಆಕಾಶದಲ್ಲೇ ನಿಂತುಕೊಂಡನು. ಕಣ್ಣುರೆಪ್ಪೆ ಮಿಟುಕಿಸುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಧರಿಸಿದ ವಸ್ತ್ರದ ಮೇಲೆ ಧೂಳು ಮೆತ್ತಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಕೊರಳಲ್ಲಿ ಧರಿಸಿದ ಹೂವಿನ ಹಾರ ಬಾಡುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ದೇವೋಚಿತ ಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಇಂದ್ರನನ್ನು ಗುರುತಿಸಿ ಸೀತೆಯು ಬಹಳ ಸಂತಸಪಟ್ಟಳು. ॥18-19॥ ಅವಳು ಶ್ರೀರಾಮನಿಗಾಗಿ ಅಳುತ್ತಾ ಹೇಳಿದಳು. ಭಗವನ್! ಇಂದು ಸಹೋದರ ಸಹಿತ ಮಹಾಬಾಹು ಶ್ರೀರಾಮನ ಹೆಸರು ನನ್ನ ಕಿವಿಗೆ ಬಿತ್ತು. ಇದು ಸೌಭಾಗ್ಯದ ಮಾತಾಗಿದೆ. ॥20॥ ನನ್ನ ಮಾವನವರಾದ ದಶರಥ ಮಹಾರಾಜರ ಮತ್ತು ತಂದೆ ಮಿಥಿಲಾಧಿಪ ಜನಕ ಇವರ ರೂಪದಲ್ಲೇ ನಾನು ಇಂದು ನಿನ್ನನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ನನ್ನ ಪತಿಯು ನಿನ್ನಿಂದ ಸನಾಥರಾದರು. ॥21॥

ದೇವೇಂದ್ರನೇ! ನಿನ್ನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ನೀನು ಕೊಡುತ್ತಿರುವ ಹಾಲಿನಿಂದ ಮಾಡಿದ ಪಾಯಸವನ್ನು ತಿನ್ನುವೆನು. ಇದು ರಘುಕುಲವನ್ನು ವೃದ್ಧಿಪಡಿಸುವಂತಾಗಲಿ. ॥22॥ ಇಂದ್ರನ ಕೈಯಿಂದ ಆ ಪಾಯಸವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಶುಚಿಸ್ಮಿತೆಯಾದ ಮೈಥಿಲಿಯು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ಮೊದಲಿಗೆ ತನ್ನ ಸ್ವಾಮಿ ಶ್ರೀರಾಮ ಮತ್ತು ಮೈದುನ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ನಿವೇದಿಸಿ, ಈ ಪ್ರಕಾರ ನುಡಿದಳು. ॥23॥ ಮಹಾಬಲಿ ನನ್ನ ಸ್ವಾಮಿ ಅನುಜನೊಡನೆ ಜೀವಂತರಾಗಿದ್ದರೆ ಇದು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಅವರಿಬ್ಬರಿಗೆ ಅರ್ಪಿತವಾಗಿದೆ. ಇಷ್ಟು ಹೇಳಿದ ಬಳಿಕ ಅವಳು ಆ ಪಾಯಸವನ್ನು ಭುಂಜಿಸಿದಳು. ॥24॥ ಹೀಗೆ ಆ ಹವಿಷ್ಯಾನ್ನವನ್ನು ತಿಂದು ಸುಂದರೀ ಜಾನಕಿಯು ಹಸಿವು-ಬಾಯಾರಿಕೆಯ ಕಷ್ಟಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದಳು. ಇಂದ್ರನ ಬಾಯಿಯಿಂದ ಶ್ರೀರಾಮ ಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಸಮಾಚಾರ ಪಡೆದು ಆ ಜನಕನಂದಿನಿಯು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ಬಹಳ ಪ್ರಸನ್ನಳಾದಳು. ॥25॥

ಆಗ ನಿದ್ರಾದೇವಿಯೊಂದಿಗೆ ಮಹಾತ್ಮಾ ಇಂದ್ರನೂ ಪ್ರಸನ್ನನಾಗಿ ಸೀತೆಯಿಂದ ಬೀಳ್ಕೊಂಡು ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ಕಾರ್ಯದ ಸಿದ್ದಿಗಾಗಿ ತನ್ನ ನಿವಾಸಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಹೊರಟುಹೋದನು. ॥26॥

ಶ್ರೀ ವಾಲ್ಮೀಕಿವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅರಣ್ಯಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕ್ಷಿಪ್ತ ಸರ್ಗ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಯಿತು.

ಐವತ್ತೇಳನೆಯ ಸರ್ಗ

ಶ್ರೀರಾಮನು ಮಾರೀಚನನ್ನು ಕೊಂದು ಹಿಂದಿರುಗಿ ಬರುವಾಗ ಆಗುತ್ತಿದ್ದ ಅಪಶಕುನಗಳನ್ನು ನೋಡಿ ಚಿಂತಿಸಿದುದು, ಸೀತೆಯು ಸಂಕಟದಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿರುವಳೆಂದು ಶಂಕಿಸಿದುದು

ಇತ್ತ ಮೃಗರೂಪದಿಂದ ಸಂಚರಿಸುವ ಕಾಮರೂಪೀ ರಾಕ್ಷಸ ಮಾರೀಚನನ್ನು ವಧಿಸಿ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಕೂಡಲೇ ಆಶ್ರಮದ ಕಡೆಗೆ ಹಿಂದಿರುಗಿದನು. ॥1॥ ಅವನು ಸೀತೆಯನ್ನು ನೋಡಲು ಬೇಗ ಬೇಗನೇ ಬರುತ್ತಿದ್ದನು. ಅಷ್ಟರಲ್ಲಿ ಹಿಂದಿನಿಂದ ಒಂದು ಹೆಣ್ಣು ನರಿಯು ತುಂಬಾ ಕರ್ಕಶವಾಗಿ ಕೂಗಿಕೊಂಡಿತು. ॥2॥ ಆ ನರಿಯ ಕೂಗಿನಿಂದ ಶ್ರೀರಾಮನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ಸ್ವಲ್ಪ ಶಂಕಿತನಾದನು. ಅದರ ಧ್ವನಿಯು ತುಂಬಾ ಭಯಂಕರವಾಗಿದ್ದು, ರೋಮಾಂಚಕರವಾಗಿತ್ತು. ಇದನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾ ಅವನು ಬಹಳ ಚಿಂತೆಗೊಳಗಾದನು. ॥3॥ ಅವನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ಅಂದುಕೊಂಡನು - ಈ ನರಿಯ ಕೂಗಿನಿಂದ ಯಾವುದೋ ಅಶುಭ ಘಟನೆ ಘಟಿಸಿದಂತೆ ನನಗೆ ಅನಿಸುತ್ತಿದೆ. ವಿದೇಹನಂದಿನಿ ಸೀತೆಯು ಕ್ಷೇಮದಿಂದ ಇರುವವಳು ತಾನೇ! ಆಕೆಯನ್ನು ರಾಕ್ಷಸರು ತಿಂದುಹಾಕಿಲ್ಲವಲ್ಲ! ॥4॥

ಮೃಗರೂಪಧಾರೀ ಮಾರೀಚನು ತಿಳಿದು-ತಿಳಿದು ನನ್ನ ಸ್ವರವನ್ನು ಅನುಕರಣಮಾಡಿ ಆರ್ತನಾದ ಮಾಡಿದುದು, ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಕೇಳಬೇಕೆಂದೇ ಕೂಗಿದುದಾಗಿದೆ. ॥5॥ ಸುಮಿತ್ರಾನಂದನ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಆ ದನಿಯನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಲೇ, ಸೀತೆಯು ಕಳಿಸಿದಾಗ ಆಕೆಯನ್ನು ಒಬ್ಬೊಂಟಿಗಳಾಗಿ ಬಿಟ್ಟು ಕೂಡಲೇ ನನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಬರಲು ಹೊರಟಿರಬಹುದು. ॥6॥ ರಾಕ್ಷಸರೆಲ್ಲರೂ ಸೇರಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ವಧಿಸಲು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಬಯಸುತ್ತಿರುವರು. ಇದೇ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಈ ಮಾರೀಚನು ಮೃಗವಾಗಿ ನನ್ನನ್ನು ಆಶ್ರಮದಿಂದ ದೂರಕ್ಕೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಬಂದಿದ್ದನು. ನನ್ನ ಬಾಣದಿಂದ ಗಾಯಗೊಂಡಾಗ ‘ಹಾ! ಲಕ್ಷ್ಮಣಾ! ನಾನು ಸತ್ತೆ’ ಎಂದು ಮಾಡಿದ ಆರ್ತನಾದದಲ್ಲಿಯೂ ಇದೇ ಉದ್ದೇಶ ಆಡಗಿದೆ. ॥7-8॥ ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ನಾವಿಬ್ಬರೂ ಆಶ್ರಮದಿಂದ ಹೊರಗುಳಿಯುವಾಗ ಸೀತೆಯು ಕ್ಷೇಮದಿಂದ ಅಲ್ಲಿರಲು ಸಾಧ್ಯವಿದೆಯೇ? ಜನಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಆದ ರಾಕ್ಷಸರ ವಧೆಯಿಂದ ರಾಕ್ಷಸರು ನನ್ನೊಂದಿಗೆ ವೈರಕಟ್ಟಿಕೊಂಡಿರುವರು.॥9॥

ಇಂದು ಅನೇಕ ಭಯಂಕರ ಅಪಶಕುನಗಳು ಕಂಡುಬರುತ್ತಿವೆ. ನರಿಯ ಕೂಗನ್ನು ಕೇಳಿ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಮನಸ್ಸನ್ನು ವಶದಲ್ಲಿರಿಸಿಕೊಂಡ ಶ್ರೀರಾಮನು ಕೂಡಲೇ ಮರಳಿ ಆಶ್ರಮದ ಕಡೆಗೆ ನಡೆದನು. ॥10॥ ಮೃಗರೂಪಧಾರೀ ರಾಕ್ಷಸನಿಂದ ತನ್ನನ್ನು ಆಶ್ರಮದಿಂದ ದೂರ ಒಯ್ಯುವ ಘಟನೆಯ ಕುರಿತು ವಿಚಾರಮಾಡುತ್ತಾ ಶ್ರೀರಾಮನು ಶಂಕಿತ ಹೃದಯದಿಂದ ಜನಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಬಂದನು. ॥11॥

ಅವನ ಮನಸ್ಸು ಬಹಳ ದುಃಖಿತವಾಗಿತ್ತು. ದೀನಸ್ಥಿತಿಯ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಕಾಡಿನ ಮೃಗಗಳು ಪಕ್ಷಿಗಳು ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಅಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆಯಾಗಿ ಬಳಸಿಕೊಂಡು ಭಯಂಕರವಾಗಿ ಕೂಗುತ್ತಾ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದವು. ॥12॥ ಆ ಮಹಾ ಭಯಂಕರ ಅಪಶಕುನಗಳನ್ನು ನೋಡಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ಕೂಡಲೇ ವೇಗವಾಗಿ ತನ್ನ ಆಶ್ರಮದ ಕಡೆಗೆ ಮರಳಿದನು. ॥13॥ ಅಷ್ಟರಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಬರುತ್ತಿರುವುದು ಕಾಣಿಸಿತು. ಅವನ ಮುಖವು ಬಾಡಿತ್ತು. ಕೂಡಲೇ ಹತ್ತಿರ ಬಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು - ॥14॥ ದುಃಖ ಮತ್ತು ವಿಷಾದದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ದುಃಖಿಯಾಗಿಯೇ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಭೆಟ್ಟಿಯಾದನು. ಆಗ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ತುಂಬಿದ ನಿರ್ಜನವನದಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಒಬ್ಬಂಟಿಗಳಾಗಿ ಬಿಟ್ಟು ಬಂದಿರುವ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ನೋಡಿ ರಾಮನು ಅವನನ್ನು ನಿಂದಿಸಿದನು. ॥15॥ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಬಲಕೈಯನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ರಘುನಂದನನು ಆರ್ತನಂತಾದನು ಹಾಗೂ ಮೊದಲಿಗೆ ಕಠೋರವಾಗಿ ಕೊನೆಗೆ ಮಧುರವಾಗಿ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಹೇಳಿದನು. ॥16॥

ಎಲೈ! ಸೌಮ್ಯ ಲಕ್ಷ್ಮಣ! ಸೀತೆಯನ್ನು ಒಬ್ಬಂಟಿಗಳಾಗಿ ಬಿಟ್ಟು ಬಂದುದು ನೀನು ಮಾಡಿದ್ದು ಸರಿಯಲ್ಲ. ಏನು ಸೀತೆಯು ಅಲ್ಲಿ ಕ್ಷೇಮದಿಂದ ಇರುವಳೆ? ॥17॥ ವೀರನೇ! ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವ ರಾಕ್ಷಸರು ಜಾನಕಿಯನ್ನು ಒಂದೋ ಸರ್ವಥಾ ನಾಶಮಾಡಿಬಿಟ್ಟಿರಬಹುದು, ಇಲ್ಲವೇ ತಿಂದು ಹಾಕಿರಬಹುದು, ಇದರಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಸಂದೇಹವೇ ಇಲ್ಲ. ॥18॥ ಏಕೆಂದರೆ ನನ್ನ ಸುತ್ತಲೂ ಅನೇಕ ಅಪಶಕುನಗಳು ಆಗುತ್ತಿವೆ. ಪುರುಷಸಿಂಹ ಲಕ್ಷ್ಮಣ! ನಾವು ಜೀವಂತಳಾಗಿರುವ ಜನಕನಂದಿನೀ ಸೀತೆಯನ್ನು ಪೂರ್ಣಕ್ಷೇಮವಾಗಿ ಪಡೆಯಬಹುದೇ? ॥19-20॥ ಮಹಾಬಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣ! ಈ ಜಿಂಕೆಗಳ ಗುಂಪು ಅಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಬಂದು ಅಮಂಗಳವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಿದೆ. ಗೂಬೆಗಳು ಭೈರವನಾದ ಮಾಡುತ್ತಿವೆ. ಉರಿಯುತ್ತಿರುವಂತೆ ಇರುವ ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಕರ್ಕಶವಾಗಿ ಕೂಗುತ್ತಿವೆ. ಇವೆಲ್ಲವುಗಳಿಂದ ರಾಜಕುಮಾರಿ ಸೀತೆಯು ಕ್ಷೇಮದಿಂದ ಇರುವ ಕುರಿತು ಅನುಮಾನವಾಗುತ್ತಿದೆ. ॥21॥ ಈ ರಾಕ್ಷಸನು ಮೃಗದಂತೆ ರೂಪಧರಿಸಿ ನನ್ನನ್ನು ಮರಳುಗೊಳಿಸಿ ದೂರಕ್ಕೆ ಕೊಂಡುಹೋಗಿದ್ದನು. ಮಹಾ ಪರಿಶ್ರಮ ಮಾಡಿ ನಾನು ಅವನನ್ನು ಹೇಗೋ ಕೊಂದಾಗ, ಸಾಯುವಾಗ ಅವನು ರಾಕ್ಷಸನಾದನು. ॥22॥ ಲಕ್ಷ್ಮಣ! ಆದ್ದರಿಂದ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸು ಅತ್ಯಂತ ದೀನ ಮತ್ತು ಬೇಸರಗೊಂಡಿದೆ. ನನ್ನ ಎಡಕಣ್ಣು ಹಾರುತ್ತಾ ಇದೆ. ಇದರಿಂದ ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಸೀತೆ ಇಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಗೊತ್ತಾಗುತ್ತದೆ. ಆಕೆಯನ್ನು ಯಾರಾದರೂ ಕದ್ದುಕೊಂಡು ಹೋಗಿರುವನೋ, ಇಲ್ಲವೇ ಸತ್ತು ಹೋಗಿರುವಳೋ ಅಥವಾ ರಾಕ್ಷಸನೊಂದಿಗೆ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಇರುವಳೋ? ॥23॥

ಶ್ರೀ ವಾಲ್ಮೀಕಿವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅರಣ್ಯಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಐವತ್ತೇಳನೆಯ ಸರ್ಗ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥ 57 ॥

ಐವತ್ತೆಂಟನೆಯ ಸರ್ಗ

ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರ ಸಂಶಯಪಡುತ್ತಾ ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಸಹಿತ ಶ್ರೀರಾಮನು ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಬಂದು ಸೀತೆಯನ್ನು ನೋಡದೆ ವ್ಯಥಿತನಾದುದು

ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ದಾಶರಥಿಯು ಸೀತೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಏಕಾಕಿಯಾಗಿ ಬರುತ್ತಿರುವ, ದೀನನಾಗಿಯೂ, ಸಂತೋಷಶೂನ್ಯನೂ ಆಗಿದ್ದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಲ್ಲಿ ಕೇಳಿದನು - ॥1॥ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೇ! ನನ್ನನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ ದಂಡಕಾರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಬಂದಿರುವ ನೀನು ಒಬ್ಬಳನ್ನೇ ಬಿಟ್ಟು ಬಂದಿರುವ ಆ ವೈದೇಹಿಯು ಈಗ ಎಲ್ಲಿರುವಳು? ॥2॥ ನಾನು ರಾಜ್ಯಭ್ರಷ್ಟನಾಗಿ, ದೀನನಾಗಿ ದಂಡಕಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಅಲೆಯುತ್ತಿದೇನೆ. ಈ ದುಃಖದಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಸಹಾಯಕಳಾದ ಸುಂದರೀ ವಿದೇಹಕುಮಾರಿ ಎಲ್ಲಿರುವಳು? ॥3॥

ವೀರನೇ! ಯಾರನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ನಾನು ಎರಡು ಗಳಿಗೆಯೂ ಬದುಕಿರಲಾರೆನೋ, ಯಾರು ನನ್ನ ಪ್ರಾಣಗಳ ಸಹಚರಿಯಾಗಿರುವಳೋ ಆ ದೇವಕನ್ಯೆಯಂತಿದ್ದ ಸುಂದರೀ ಸೀತೆಯು ಈಗ ಎಲ್ಲಿರುವಳು? ॥4॥ ಲಕ್ಷ್ಮಣ! ಪುಟಕ್ಕಿಟ್ಟ ಚಿನ್ನದಂತೆ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ ಜನಕನಂದಿನೀ ಸೀತೆಯ ಹೊರತು ನಾನು ಪೃಥಿವಿಯ ರಾಜ್ಯ ಹಾಗೂ ದೇವತೆಗಳ ಒಡೆತನವನ್ನು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ. ॥5॥ ವೀರನೇ! ನನಗೆ ಪ್ರಾಣಕ್ಕಿಂತಲೂ ಪ್ರಿಯಳಾದ ವಿದೇಹಕುಮಾರಿ ಸೀತೆಯು ಈಗ ಬದುಕಿರಬಲ್ಲಳೇ? ನಾನು ಕಾಡಿಗೆ ಬಂದುದು, ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡಿದ್ದರಿಂದ ವ್ಯರ್ಥವಾಗಲಿಕ್ಕಿಲ್ಲವಲ್ಲ? ॥6॥

ಸುಮಿತ್ರಾನಂದನ! ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡಿದ್ದರಿಂದ ನಾನು ಸತ್ತುಹೋಗಿ, ನೀನೊಬ್ಬನೇ ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಮರಳಿ ಹೋದಾಗ ತಾಯಿ ಕೌಸಲ್ಯೆಯು ಸಫಲ ಮನೋರಥಳಾಗಿ ಸುಖಿಯಾಗುವಳೇ? ॥7॥ ಪುತ್ರನಿಂದಲೂ, ನಿಷ್ಕಂಟಕ ರಾಜ್ಯದಿಂದಲೂ ಕೃತಕೃತ್ಯಳಾದ ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನು ದಯನೀಯಳಾದ, ಮಗನನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡ ಕೌಸಲ್ಯೆಯು ವಿನೀತಭಾವದಿಂದ ಉಪಚರಿಸುತ್ತಾ ಇರಬಲ್ಲಳೇ? ॥8॥ ಲಕ್ಷ್ಮಣ! ವಿದೇಹನಂದಿನೀ ಸೀತೆಯು ಜೀವಂತವಾಗಿದ್ದರೆ ನಾನು ಮತ್ತೆ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಕಾಲಿರಿಸುವೆನು. ಸದಾಚಾರ ಪರಾಯಣ ಮೈಥಿಲಿಯು ಸತ್ತುಹೋದರೆ ನಾನು ಪ್ರಾಣತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವೆನು. ॥9॥

ಲಕ್ಷ್ಮಣ! ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಹೋದಾಗ ವಿದೇಹಕುಮಾರಿ ಸೀತೆಯು ನಗುಮುಖದಿಂದ ಎದುರಿಗೆ ಬಂದು ನನ್ನೊಂದಿಗೆ ಮಾತನಾಡದಿದ್ದರೆ ನಾನು ಬದುಕಿ ಉಳಿಯಲಾರೆನು. ॥10॥ ಲಕ್ಷ್ಮಣ! ನೀನೇಕೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿಲ್ಲ, ವೈದೇಹಿಯು ಜೀವಿಸಿರುವಳೇ? ನೀನು ಎಚ್ಚರ ತಪ್ಪಿದ್ದರಿಂದ ರಾಕ್ಷಸರು ಆ ತಪಸ್ವಿನಿಯನ್ನು ತಿಂದುಹಾಕಿಲ್ಲವಲ್ಲ! ॥11॥

ಸುಕುಮಾರಿಯಾದ, ಮುಗ್ಧಳಾದ, ವನವಾಸದ ದುಃಖವನ್ನು ಮೊದಲು ಅನುಭವಿಸದಿರುವ, ವೈದೇಹಿಯು ಇಂದು ನನ್ನ ವಿಯೋಗದಿಂದ ವ್ಯಥಿತಳಾಗಿ ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಶೋಕಪಡುತ್ತಿರಬಹುದು. ॥12॥ ಆ ಕುಟಿಲ ಹಾಗೂ ದುರಾತ್ಮ ರಾಕ್ಷಸನು ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ‘ಹಾ ಲಕ್ಷ್ಮಣ!’ ಎಂದು ಕೂಗಿ ನಿನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲೂ ಸರ್ವಥಾ ಭಯವನ್ನುಂಟುಮಾಡಿದನು. ॥13॥ ವೈದೇಹಿಯೂ ನನ್ನ ಧ್ವನಿಯಂತಿರುವ ರಾಕ್ಷಸನ ಸ್ವರವನ್ನು ಕೇಳಿ ಭಯಗೊಂಡು ನಿನ್ನನ್ನು ಕಳಿಸಿದಳೆಂದು ನೀನೂ ಕೂಡಲೇ ನನ್ನನ್ನು ನೋಡಲು ಬಂದುಬಿಟ್ಟಿರುವೆ. ॥14॥ ಏನೇ ಆದರೂ ನೀನು ವನದಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಒಬ್ಬಂಟಿಗಳಾಗಿ ಬಿಟ್ಟುಬಂದುದು ಸರ್ವಥಾ ದುಃಖಕರ ಕಾರ್ಯಮಾಡಿದೆ. ಕ್ರೂರಕರ್ಮ ಮಾಡುವ ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ಸೇಡು ತೀರಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಅವಕಾಶ ಮಾಡಿಕೊಟ್ಟೆ. ॥15॥ ನನ್ನ ಕೈಯಿಂದ ಖರನು ಸತ್ತು ಹೋದದ್ದರಿಂದ ಮಾಂಸಭಕ್ಷಿ ನಿಶಾಚರರು ಬಹಳ ದುಃಖಿತರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಆ ಘೋರ ರಾಕ್ಷಸರು ಸೀತೆಯನ್ನು ಕೊಂದುಹಾಕಿರಬಹುದು. ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವೇ ಇಲ್ಲ. ॥16॥

ಶತ್ರುಸೂದನ! ನಾನು ಸರ್ವಥಾ ಸಂಕಟ ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿಹೋದೆ. ಇಂತಹ ದುಃಖವನ್ನು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಅನುಭವಿಸಬೇಕಾದೀತು ಎಂಬ ಶಂಕೆ ಆಗುತ್ತಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈಗ ನಾನು ಏನು ಮಾಡಲಿ? ॥17॥ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಸುಂದರೀ ಸೀತೆಯ ಕುರಿತು ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಂದಿಗೆ ಶ್ರೀರಘುನಾಥನು ಕೂಡಲೇ ಜನಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಬಂದನು. ॥18॥ ದುಃಖಿತನಾದ ತಮ್ಮ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಜರೆಯುತ್ತಾ ಹಸಿವು - ಬಾಯಾರಿಕೆಯಿಂದ ದೀರ್ಘವಾಗಿ ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಡುತ್ತಾ ಬಾಡಿದ ಮುಖವುಳ್ಳ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಆಶ್ರಮದ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು ಬರಿದಾದ ಅದನ್ನು ನೋಡಿ ವಿಷಾದದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದನು. ॥19॥ ವೀರ ಶ್ರೀರಾಮನು ಆಶ್ರಮವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಅಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯು ಇಲ್ಲದಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ, ಸೀತೆಯ ವಿಹಾರ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಹುಡುಕಿದನು. ಅದೂ ಕೂಡ ಬರಿದಾಗಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು ಇದು ಆಕೆಯ ಕ್ರೀಡಾಸ್ಥಳವಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ನಾವು ಕ್ರೀಡಿಸುತ್ತಿದ್ದೆವು ಎಂದು ಸ್ಮರಿಸಿ ರೋಮಾಂಚಿತನಾಗಿ ದುಃಖಿತನಾದನು. ॥20॥

ಶ್ರೀ ವಾಲ್ಮೀಕಿವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅರಣ್ಯಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಐವತ್ತೆಂಟನೆಯ ಸರ್ಗ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥58॥

ಐವತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ

ಶ್ರೀರಾಮ - ಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಮಾತುಕತೆ

(ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಬರುವ ಮೊದಲು ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಶ್ರೀರಾಮ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣರಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಪರಸ್ಪರ ಮಾತನ್ನು ಪುನಃ ವಿಸ್ತಾರದಿಂದ ತಿಳಿಸುತ್ತಾ ಇದ್ದಾರೆ.) ಸೀತೆಯ ಮಾತಿನಂತೆ ಆಶ್ರಮದಿಂದ ಹೊರಟು ತನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದಿರುವ ಸುಮಿತ್ರಾಕುಮಾರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಲ್ಲಿ ರಘುಕುಲನಂದನ ಶ್ರೀರಾಮನು ಬಹಳ ದುಃಖದಿಂದ ಕೇಳಿದನು. ॥1॥ ಲಕ್ಷ್ಮಣ! ನಾನು ನಿನ್ನ ವಿಶ್ವಾಸದಮೇಲೆ ವನದಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಬಂದಿದ್ದಾಗ ನೀನು ಆಕೆಯನ್ನು ಒಬ್ಬಳನ್ನಾಗಿ ಬಿಟ್ಟು ಏಕೆ ಬಂದೆ? ॥2॥

ಲಕ್ಷ್ಮಣ! ಮಿಥಿಲೇಶ ಕುಮಾರಿಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ನೀನು ನನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿದರೆ ಯಾವ ಅನಿಷ್ಟದ ಆಶಂಕೆಯಿಂದ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸು ದುಃಖಿತವಾಗಿದೆಯೋ ಅದು ನಿಜವಾದುದೆಂದೇ ಅನಿಸುತ್ತಿದೆ. ॥3॥ ಲಕ್ಷ್ಮಣಾ! ನನ್ನ ಎಡ ಭುಜ ಮತ್ತು ಎಡಗಣ್ಣು ಹಾರುತ್ತಿವೆ. ನೀನು ಆಶ್ರಮದಿಂದ ದೂರ ಸೀತೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಬರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ನನ್ನ ಎದೆ ನಡುಗುತ್ತಿದೆ. ॥4॥ ಶ್ರೀರಾಮನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಉತ್ತಮ ಲಕ್ಷಣ-ಸಂಪನ್ನ ಸುಮಿತ್ರಾಕುಮಾರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಅತ್ಯಂತ ದುಃಖಿತನಾಗಿ ಶೋಕಗ್ರಸ್ತ ಅಣ್ಣನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು - ॥5॥

ಅಣ್ಣಾ! ನಾನು ಸ್ವತಃ ನನ್ನ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಆಕೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಬಂದಿಲ್ಲ. ಅವಳ ಕಠೋರ ವಚನಗಳಿಂದ ಪ್ರೇರಿತನಾಗಿ ನನಗೆ ನಿನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಬರಬೇಕಾಯಿತು. ॥6॥ ನಿನ್ನ ಸ್ವರದಂತೆ ಯಾರೋ ಜೋರಾಗಿ ‘ಲಕ್ಷ್ಮಣ! ನನ್ನನ್ನು ಕಾಪಾಡು!’ ಎಂದು ಕೂಗಿದ ವಾಕ್ಯವು ಮೈಥಿಲಿಯ ಕಿವಿಗೆ ಬಿತ್ತು. ॥7॥

ಆ ಆರ್ತನಾದವನ್ನು ಕೇಳಿ ಮೈಥಿಲಿಯು ನಿನ್ನ ಕುರಿತು ಇರುವ ಸ್ನೇಹದಿಂದಾಗಿ ಭಯದಿಂದ ವ್ಯಾಕುಲಳಾಗಿ ಅಳುತ್ತಾ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಕೂಡಲೇ ‘ಹೋಗು, ಹೋಗು!’ ಎಂದು ಹೇಳಿದಳು. ॥8॥ ಅವಳು ಪದೇ ಪದೇ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ನನ್ನನ್ನು ಪ್ರೇರೇಪಿಸಿದಾಗ ಆಕೆಗೆ ವಿಶ್ವಾಸ ಉಂಟಾಗುವಂತೆ ನಾನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದೆ. ॥9॥ ದೇವಿ! ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಭಯಪಡಿಸುವಂತಹ ಯಾವುದೇ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ನಾನು ನೋಡಿಲ್ಲ. ನೀವು ಶಾಂತವಾಗಿರಿ, ಇದು ಅಣ್ಣನ ಕೂಗು ಅಲ್ಲ. ಬೇರೆ ಯಾರೋ
ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ ಕೂಗಿರುವನು. ॥10॥

ಸೀತೆ! ದೇವತೆಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಿರುವ ನನ್ನ ಅಣ್ಣ ‘ನನ್ನನ್ನು ಕಾಪಾಡು’ ಎಂದು ಇಂತಹ ನಿಂದಿತ (ಹೇಡಿತನದ) ಮಾತನ್ನು ಹೇಗೆ ಹೇಳುವನು? ॥11॥ ಯಾರೋ ಬೇರೆಯವರು ಯಾವುದೋ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ನನ್ನ ಅಣ್ಣನ ಸ್ವರವನ್ನು ಅಣಕಮಾಡಿ ‘ಲಕ್ಷ್ಮಣ! ನನ್ನನ್ನು ಕಾಪಾಡು’ ಎಂದು ಜೋರಾಗಿ ಹೇಳಿರಬೇಕು. ॥12॥ ಶೋಭನೇ! ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ಭಯದಿಂದಾಗಿಯೇ (ನನ್ನನ್ನು ಕಾಪಾಡು) ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿರುವನು. ನೀವು ದುಃಖಿಗಳಾಗಬಾರದು. ಇಂತಹ ವ್ಯಥೆಯನ್ನು ನೀಚ ಸ್ತ್ರೀಯರೇ ತನ್ನ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ತರುತ್ತಾರೆ. ॥13॥ ನೀವು ವ್ಯಾಕುಲರಾಗಬೇಡಿ, ಸ್ವಸ್ಥರಾಗಿರಿ, ಚಿಂತೆಯನ್ನು ಬಿಡಿರಿ. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಸೋಲಿಸುವಂತಹ ಯಾರೇ ಪುರುಷನು ಮೂರು ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿಲ್ಲ, ಮುಂದೆಯೂ ಹುಟ್ಟಲಾರನು. ಸಂಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಾದಿ ದೇವತೆಗಳೂ ಕೂಡ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಗೆಲ್ಲಲಾರರು. ॥14-15॥

ನಾನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ವಿದೇಹ ಕುಮಾರಿಯನ್ನು ಸಮಾಧಾನಗೊಳಿಸಲು ಯತ್ನಿಸಿದರೂ ಕಲುಷಿತವಾದ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದ ಅವಳು ಕಣ್ಣೀರಿಡುತ್ತಾ ಅತಿದಾರುಣವಾದ ಎದೆಯೇ ಸೀಳಿ ಹೋಗುವ ಇಂತಹ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದಳು. ॥16॥ ಲಕ್ಷ್ಮಣ! ನಿನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಕುರಿತು ಅತ್ಯಂತ ಪಾಪಪೂರ್ಣಭಾವ ತುಂಬಿದೆ. ನೀನು ನಿನ್ನ ಅಣ್ಣ ಸತ್ತ ಮೇಲೆ ನನ್ನನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಬಯಸುತ್ತಿರುವೆ, ಆದರೆ ನನ್ನನ್ನು ಪಡೆಯಲಾರೆ. ॥17॥

ನೀನು ಭರತನ ಸೂಚನೆಯಂತೆ ತನ್ನ ಸ್ವಾರ್ಥಕ್ಕಾಗಿ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ಹಿಂದೆ ಹಿಂದೆ ಬಂದಿರುವೆ ಮತ್ತು ರಾಮನ ಛಿದ್ರವನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಿರುವೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಸಂಕಟ ಸಮಯದಲ್ಲೂ ಅವರ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗುವ ಹೆಸರೆತ್ತುವುದಿಲ್ಲ. ॥19॥

ವಿದೇಹಕುಮಾರಿಯು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ನಾನು ರೋಷಗೊಂಡೆ ನನ್ನ ಕಣ್ಣು ಕೆಂಪಾದವು ಮತ್ತು ಸಿಟ್ಟಿನಿಂದ ತುಟಿಗಳು ಅದುರತೊಡಗಿದವು. ಈ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ನಾನು ಆಶ್ರಮದಿಂದ ಹೊರಟು ಬಂದೆ. ॥20॥ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಇಂತಹ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ಸಂತಾಪದಿಂದ ಮೋಹಿತನಾಗಿ ಅವನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು - ಸೌಮ್ಯ! ಸೀತೆಯೊಬ್ಬಳನ್ನೇ ಬಿಟ್ಟು ನೀನು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದು ಬಹಳ ದೊಡ್ಡ ತಪ್ಪುಮಾಡಿದೆ. ॥21॥ ನಾನು ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ನಿವಾರಣೆ ಮಾಡಲು ಸಮರ್ಥನಾಗಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು ತಿಳಿದರೂ ನೀನು ಮೈಥಿಲಿಯ ಕ್ರೋಧಯುಕ್ತ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಉತ್ತೇಜಿತನಾಗಿ ಹೊರಟು ಬಂದೆ. ॥22॥ ಕ್ರೋಧ ಗೊಂಡ ನಾರಿಯ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ನೀನು ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿರುವುದರಿಂದ ನಾನು ನಿನ್ನ ಮೇಲೆ ಸಂತುಷ್ಟನಾಗಿಲ್ಲ. ॥23॥ ಸೀತೆಯಿಂದ ಪ್ರೇರಿತನಾಗಿ ಕ್ರೋಧಕ್ಕೆ ವಶೀಭೂತನಾಗಿ ನೀನು ನನ್ನ ಅದೇಶವನ್ನು ಪಾಲಿಸದಿರುವುದು ಸರ್ವಥಾ ಅನ್ಯಾಯವಾಗಿದೆ. ॥24॥ ಮೃಗರೂಪಧರಿಸಿ ನನ್ನನ್ನು ಆಶ್ರಮದಿಂದ ದೂರಕ್ಕೆ ಒಯ್ದಿರುವ ರಾಕ್ಷಸನು ನನ್ನ ಬಾಣದಿಂದ ಗಾಯಗೊಂಡು ಎಂದೆಂದಿಗೂ ಒರಗಿಕೊಂಡಿರುವನು. ॥24॥ ಧನುಸ್ಸಿಗೆ ಬಾಣವನ್ನು ಅನುಸಂಧಾನ ಮಾಡಿ ಲೀಲಾಜಾಲವಾಗಿ ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದ ಬಾಣದಿಂದ ಆ ಮೃಗವನ್ನು ಹೊಡೆದಾಗಲೇ ಅವನು ಮೃಗದ ಶರೀರವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ, ಬಾಹುಗಳಲ್ಲಿ ಭುಜ ಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ಧರಿಸಿದ ರಾಕ್ಷಸನಾದನು. ಅವನ ಸ್ವರದಲ್ಲಿ ಬಹಳ ವ್ಯಾಕುಲತೆ ಇತ್ತು. ॥26॥ ಬಾಣದಿಂದ ಗಾಯಗೊಂಡಾಗ ಅವನು ನನ್ನ ದನಿಯನ್ನು ಅನುಕರಣಮಾಡಿ ಆರ್ತ ಸ್ವರದಿಂದ ದೂರಕ್ಕೆ ಕೇಳುವಂತೆ ಆ ಅತ್ಯಂತ ದಾರುಣ ವಚನವನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದನು. ಅದರಿಂದ ನೀನು ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿರುವೆ. ॥27॥

ಶ್ರೀ ವಾಲ್ಮೀಕಿವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅರಣ್ಯಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಐವತ್ತೊಂಭತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಯಿತು.॥59॥

ಅರವತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ

ಶ್ರೀರಾಮನ ವಿಲಾಪ, ಸೀತೆಯ ವಿಷಯವಾಗಿ ಮರ-ಗಿಡ-ಬಳ್ಳಿ-ಪಶುಗಳನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾ,
ಎಲ್ಲೆಡೆಗಳಲ್ಲೂ ಹುಡುಕಿದುದು

ಆಶ್ರಮದ ಕಡೆಗೆ ಬರುವಾಗ ಶ್ರೀರಾಮನ ಎಡಕಣ್ಣಿನ ಕೆಳರೆಪ್ಪೆ ಜೋರಾಗಿ ಅದುರತೊಡಗಿತು. ಶ್ರೀರಾಮನು ನಡೆಯುತ್ತಾ ಎಡವಿದನು ಹಾಗೂ ಅವನ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ನಡುಕ ಉಂಟಾಯಿತು. ॥1॥ ಪದೇ-ಪದೇ ಈ ಅಪಶಕುನಗಳನ್ನು ನೋಡಿ ಅವನು ಹೇಳತೊಡಗಿದನು. ಏನು ಸೀತೆ ಕ್ಷೇಮದಿಂದ ಇರುವಳಲ್ಲ? ॥2॥ ಸೀತೆಯನ್ನು ನೋಡಲು ಉತ್ಕಂಠಿತನಾಗಿ ಅವನು ಲಗುಬಗೆಯಿಂದ ಆಶ್ರಮದೊಳಗೆ ಹೋದನು. ಅಲ್ಲಿ ಪರ್ಣಶಾಲೆಯು ಬರಿದಾಗಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಅವನ ಮನಸ್ಸು ಅತ್ಯಂತ ಉದ್ವಿಗ್ನವಾಯಿತು. ॥3॥ ರಘುನಂದನನು ವೇಗವಾಗಿ ಅತ್ತಿತ್ತ ಓಡಾಡಿದನು. ಅಲ್ಲಿದ್ದ ಪರ್ಣಶಾಲೆಗಳನ್ನು ಸುತ್ತಲೂ ಹುಡುಕಿದನು, ಆದರೆ ಆಗ ಸೀತೆಯು ಕಂಡುಬರಲಿಲ್ಲ. ಹೇಮಂತ ಋತುವಿನಲ್ಲಿ ಹಿಮದಿಂದ ಕಮಲಗಳು ಧ್ವಸ್ಥವಾಗಿ ಅಂದಗೆಟ್ಟಂತೆ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪರ್ಣಶಾಲೆಯೂ ಶೋಭಾಶೂನ್ಯವಾಗಿತ್ತು. ॥4-5॥ ಆ ಸ್ಥಾನವು ವೃಕ್ಷಗಳ ಮೂಲಕ ಅಳುತ್ತಿರುವಂತೆ ಅನಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಹೂವುಗಳು ಬಾಡಿಹೋಗಿದ್ದವು. ಮೃಗ-ಪಕ್ಷಿಗಳು ಗ್ಲಾನಿಗೊಂಡು ಸುಮ್ಮನೆ ಕುಳಿತಿದ್ದವು. ಅಲ್ಲಿಯ ಎಲ್ಲ ಶೋಭೆಯೂ ನಾಶವಾಗಿ ಹೋಗಿತ್ತು. ಆಶ್ರಮವು ಪಾಳುಬಿದ್ದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು. ವನದೇವತೆಗಳೂ ಆ ಸ್ಥಳವನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಹೋಗಿದ್ದರು. ॥6॥

ಎಲ್ಲೆಡೆ ಮೃಗಚರ್ಮ, ದರ್ಭೆಗಳು ಚೆಲ್ಲಿಹೋಗಿದ್ದವು. ಚಾಪೆಗಳು ಅಸ್ತವ್ಯಸ್ತವಾಗಿ ಬಿದ್ದಿದ್ದವು. ಬರಿದಾದ ಪರ್ಣಶಾಲೆಯನ್ನು ನೋಡಿ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನು ಪದೇ-ಪದೇ ವಿಲಾಪಿಸತೊಡಗಿದನು. ॥7॥ ಅಯ್ಯೋ! ಸೀತೆಯನ್ನು ಯಾರಾದರೂ ಕದ್ದುಕೊಂಡು ಹೋಗಿಲ್ಲವಲ್ಲ? ಆಕೆಯ ಮೃತ್ಯುವಾಗಲಿಲ್ಲವಲ್ಲ? ಅವಳು ಎಲ್ಲಿ ಕಳೆದುಹೋದಳು ಅಥವಾ ಯಾವನಾದರೂ ರಾಕ್ಷಸನು ತಿಂದು ಹಾಕಿರಲಿಕ್ಕಿಲ್ಲವಲ್ಲ! ಆ ಭೀರು ಎಲ್ಲಾದರೂ ಅಡಗಿ ಕೊಂಡಿಲ್ಲವಲ್ಲ! ಹೂವು-ಹಣ್ಣು ತರಲು ಕಾಡೊಳಗೆ ಹೋಗಿಲ್ಲವಲ್ಲ? ॥8॥

ಫಲ-ಮೂಲ ತರಲೆಂದೇ ಹೋಗಿರಬಹುದು ಅಥವಾ ನೀರು ತರಲು ಯಾವುದಾದರೂ ಪುಷ್ಕರಿಣಿಗೆ ಅಥವಾ ನದಿಗೆ ಹೋಗಿರುವಳೋ? ॥9॥ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಪ್ರಯತ್ನಪೂರ್ವಕ ತನ್ನ ಪ್ರಿಯಪತ್ನಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಹುಡುಕಿದನು. ಆದರೆ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಸಿಗಲಿಲ್ಲ. ಶೋಕದಿಂದಾಗಿ ಶ್ರೀರಾಮನ ಕಣ್ಣುಗಳು ಕೆಂಪಾದವು. ಅವನು ಉನ್ಮತ್ತನಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದನು. ॥10॥

ಒಂದು ಮರದಿಂದ ಮತ್ತೊಂದು ಮರದ ಬಳಿ ಓಡುತ್ತಾ ಅವನು ಪರ್ವತ, ನದಿಗಳ ತೀರದಲ್ಲಿ ಅಲೆಯತೊಡಗಿದನು. ಶೋಕಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ ಶ್ರೀರಾಮನು ವಿಲಪಿಸುತ್ತಾ ವೃಕ್ಷಗಳ ಬಳಿ ಕೇಳತೊಡಗಿದನು. ॥11॥

ಕದಂಬವೇ! ನನ್ನ ಪ್ರಿಯೆ ಸೀತೆಯು ನಿನ್ನ ಪುಷ್ಪಗಳನ್ನು ಬಹಳ ಪ್ರೇಮಿಸುತ್ತಿದ್ದಳು, ಅವಳು ಇಲ್ಲಿರುವಳೇ? ನೀನು ಆಕೆಯನ್ನು ನೋಡಿರುವೆಯಾ? ತಿಳಿದಿದ್ದರೆ ಆ ಶುಭಾನನೆ ಸೀತೆಯ ಸುಳಿವನ್ನು ಹೇಳು. ಆಕೆಯ ಶರೀರವು ಸ್ನಿಗ್ಧ ಪಲ್ಲವಗಳಂತೆ ಕೋಮಲವಾಗಿದೆ. ಶರೀರದ ಮೇಲೆ ರೇಶ್ಮೆ ಪೀತಾಂಬರ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದೆ. ಬಿಲ್ವವೇ! ನನ್ನ ಪ್ರಿಯೆಯ ಸ್ತನಗಳು ನಿನ್ನ ಹಣ್ಣಿನಂತೆ ಇವೆ. ನೀನು ಆಕೆಯನ್ನು ನೋಡಿದ್ದರೆ ತಿಳಿಸು ಎಲ್ಲಿದ್ದಾಳೆ? ॥12-13॥ ಅರ್ಜುನ ವೃಕ್ಷವೇ! ನಿನ್ನ ಹೂವುಗಳಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಪ್ರಿಯೆಗೆ ವಿಶೇಷ ಅನುರಾಗವಿತ್ತು. ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನೇ ಆಕೆಯ ಏನಾದರೂ ಸವಾಚಾರ ತಿಳಿಸು. ಕೃಶಾಂಗಿಯಾದ ಜಾನಕಿ ಬದುಕಿರುವಳಲ್ಲ? ॥14॥ ಈ ಕಕುಭಕುಟಜ ವೃಕ್ಷವೇ! ನಿನ್ನಂತೆ ಊರುಗಳಿರುವ ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ನೀನು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ತಿಳಿದಿರಬಹುದು. ಏಕೆಂದರೆ ಇದು ವನಸ್ಪತಿ, ಲತೆ, ಚಿಗುರು ಹೂವುಗಳಿಂದ ಸಂಪನ್ನವಾಗಿ ಬಹಳ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದೆ. ಕಕುಭವೇ! ನೀನು ಎಲ್ಲ ವೃಕ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾಗಿರುವೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಈ ಭ್ರಮರಗಳು ನಿನ್ನ ಹತ್ತಿರ ಬಂದು ಗುಂಜಾರವ ಮಾಡುತ್ತಾ ನಿನ್ನ ಯಶೋಗಾನ ಮಾಡುತ್ತಿವೆ. (ನೀನಾದರೂ ಸೀತೆಯು ಎಲ್ಲಿರುವಳೆಂದು ಹೇಳು. ಅಯ್ಯೋ! ಇದೂ ಕೂಡ ಉತ್ತರಿಸುವುದಿಲ್ಲವಲ್ಲ?) ಈ ತಿಲಕವೃಕ್ಷವು ಸೀತೆಯ ಕುರಿತು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ತಿಳಿದಿರಬಹುದು. ಏಕೆಂದರೆ ನನ್ನ ಪ್ರಿಯೆ ಸೀತೆಗೆ ತಿಲಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರೇಮವಿತ್ತು. ॥15-16॥

ಅಶೋಕವೇ! ನೀನು ಶೋಕವನ್ನು ದೂರಗೊಳಿಸುವಂತಹವನು, ನಾನು ಶೋಕದಿಂದ ಚೈತನ್ಯಶೂನ್ಯವಾಗುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ನನಗೆ ನನ್ನ ಪ್ರಿಯೆಯ ದರ್ಶನ ಮಾಡಿಸಿ ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ನಿನ್ನ ಹೆಸರಿನಂತೆ ಮಾಡು - ನನ್ನನ್ನು ಅಶೋಕ (ಶೋಕ ರಹಿತ) ನನ್ನಾಗಿಸು. ॥17॥

ತಾಲ ವೃಕ್ಷವೇ! ನಿನ್ನ ಪಕ್ವ ಫಲಗಳಂತೆ ಸ್ತನವುಳ್ಳ ಸೀತೆಯನ್ನು ನೀನು ನೋಡಿರುವೆಯಾದರೆ ತಿಳಿಸು. ನನ್ನ ಮೇಲೆ ದಯೆ ಇದ್ದರೆ ಆ ಸುಂದರಿಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಏನಾದರೂ ಹೇಳು. ॥18॥ ಜಂಬೂವೃಕ್ಷವೇ! ಜಾಂಬೂನದ (ಚಿನ್ನ)ದಂತೆ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ ನನ್ನ ಪ್ರಿಯೆ ನಿನ್ನ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಬಿದ್ದಿದ್ದರೆ, ನೀನು ಆಕೆಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಏನಾದರೂ ತಿಳಿದಿದ್ದರೆ ನಿಶ್ಶಂಕನಾಗಿ ನನಗೆ ತಿಳಿಸು. ॥19॥

ಕಣಗಿಲೆಯೇ! ಇಂದಾದರೋ ನಿನ್ನ ಹೂವುಗಳು ಅರಳಿ ನೀನು ತುಂಬಾ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿರುವೆ. ಅಯ್ಯಾ! ನನ್ನ ಪ್ರಿಯೆ ಸಾಧ್ವೀ ಸೀತೆಗೆ ನಿನ್ನ ಈ ಹೂವು ಬಹಳ ಪ್ರಿಯವಾಗಿವೆ. ನೀನು ಆಕೆಯನ್ನು ನೋಡಿದ್ದರೆ ನನಗೆ ಹೇಳು. ॥20॥ ಹೀಗೆಯೇ ಮಾವು, ಕದಂಬ, ವಿಶಾಲ ಸಾಲ, ಹಲಸು, ಕುರವ, ಧವ ಮತ್ತು ದಾಳಿಂಬೆ ಮೊದಲಾದ ವೃಕ್ಷಗಳನ್ನು ನೋಡಿ ಮಹಾ ಯಶಸ್ವೀ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಅವುಗಳ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ, ಬಕುಳ, ಪುನ್ನಾಗ, ಚಂದನ ಕೇದಗೆ ಆದಿ ವೃಕ್ಷಗಳನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾ ತಿರುಗಾಡುತ್ತಿದ್ದನು. ಆಗ ಅವನು ವನದಲ್ಲಿ ಉನ್ಮತ್ತನಂತೆ ಅತ್ತ-ಇತ್ತ ಅಲೆಯುತ್ತಿದ್ದನು. ॥21- 22॥ ಎದುರಿಗೆ ಕಂಡುಬಂದ ಜಿಂಕೆಯನ್ನು ನೋಡಿ - ಎಲೈ ಜಿಂಕೆಯೇ! ನೀನಾದರೂ ಹೇಳು ಮೃಗನಯನೀ ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ನೋಡಿರುವೆಯಾ? ನನ್ನ ಪ್ರಿಯೆಯ ದೃಷ್ಟಿಯೂ ಜಿಂಕೆಗಳಾದ ನಿಮ್ಮಂತೆಯೇ ಇದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವಳು ಜಿಂಕೆಗಳೊಡನೆ ಇರುವ ಸಂಭವವಿದೆ. ॥23॥

ಗಜರಾಜ ಶ್ರೇಷ್ಠನೆ! ನಿನ್ನ ಸೊಂಡಿಲಿನಂತೆ ಸೀತೆಯ ತೊಡೆಗಳಿವೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ನೀವು ಆಕೆಯನ್ನು ನೋಡಿರಬಹುದು ಅವಳೆಲ್ಲಿ ಇರುವಳೆಂದು ನಿಮಗೆ ತಿಳಿದಿದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವಳೆಲ್ಲಿ ಇರುವಳು? ॥24॥ ಹುಲಿಯೇ! ನೀನು ನನ್ನ ಪ್ರಿಯೆ ಚಂದ್ರಮುಖಿ ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ನೋಡಿದ್ದರೆ ಹೆದರದೆ ತಿಳಿಸಿರಿ. ನಿಮಗೆ ನನ್ನಿಂದ ಯಾವ ಭಯವೂ ಇರಲಾರದು ॥25॥ (ಅಷ್ಟರಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯು ಆ ಕಡೆ ಓಡಿ ಅಡಗಿಕೊಂಡಿರುವಳು ಎಂಬ ಭ್ರಮೆ ಉಂಟಾಗಿ ಹೇಳಿದನು) ಪ್ರಿಯೆ! ಏಕೆ ಓಡುತ್ತಿರುವೆ? ಕಮಲನಯನೇ! ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ನೋಡಿ ಬಿಟ್ಟೆ, ನೀನು ಮರಗಳ ಮರೆಯಲ್ಲಿ ಅಡಗಿದ್ದುಕೊಂಡು ಏಕೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿಲ್ಲ? ॥26॥ ವರಾರೋಹೆ! ನಿಲ್ಲು! ನಿಲ್ಲು! ಏಕೆ ನನ್ನ ಮೇಲೆ ದಯೆ ಇಲ್ಲವೇ? ವಿನೋದಮಾಡುವ ಸ್ವಭಾವ ನಿನ್ನದಾಗಿರಲಿಲ್ಲ, ಹೀಗಿದ್ದರೂ ಏತಕ್ಕಾಗಿ ನನ್ನನ್ನು ಉಪೇಕ್ಷಿಸುತ್ತಿರುವೆ? ॥27॥

ಸುಂದರೀ! ಹಳದಿ ರೇಷ್ಮೆ ಸೀರೆಯನ್ನು ಉಟ್ಟಿದ್ದ ನೀನೆಲ್ಲಿರುವೆ? ಓಡುತ್ತಿರುವೆಯಾದರೂ ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ನೋಡಿಬಿಟ್ಟೆ. ನನ್ನ ಕುರಿತು ಸ್ನೇಹ, ಸೌಹಾರ್ದ ಇದ್ದರೆ ನಿಂತುಕೋ. ॥28॥

(ಮತ್ತೆ ಭ್ರಮೆ ದೂರವಾದಾಗ) ಆ ಮನೋಹರ ಮುಗುಳ್ನಗೆಯುಳ್ಳ ಸೀತೆಯನ್ನು ರಾಕ್ಷಸರು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಕೊಂದು ಹಾಕಿದ್ದಾರೆ, ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಈ ಸಂಕಟದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದ ನನ್ನನ್ನು ಎಂದೂ ಉಪೇಕ್ಷಿಸುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ॥29॥ ಮಾಂಸಭಕ್ಷಿ ರಾಕ್ಷಸರು ನನ್ನಿಂದ ಅಗಲಿದ ಮುಗ್ಧ ಪ್ರಿಯೆ ಮೈಥಿಲಿಯ ಶರೀರವನ್ನು ತುಂಡು-ತುಂಡು ಮಾಡಿ ಹಂಚಿ ತಿಂದಿರಬೇಕೆಂದೇ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ತಿಳಿದುಬರುತ್ತಿದೆ. ॥30॥ ಸುಂದರ ಹಲ್ಲುಗಳು, ಮನೋಹರ ತುಟಿಗಳು, ನೀಳವಾದ ಮೂಗು ಹಾಗೂ ಸುಂದರ ಕುಂಡಲಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತಳಾದ ಪೂರ್ಣ ಚಂದ್ರನಂತೆ ಇದ್ದ ಮುಖವು ಖಂಡಿತವಾಗಿ ರಾಕ್ಷಸರ ತುತ್ತಾಗಿ ಕಳೆಗುಂದಿಹೋಗಿದೆ. ॥31॥ ಅಳುತ್ತಾ ಬಳಲಿದ್ದ ಪ್ರಿಯತಮೆ ಸೀತೆಯ, ಸಂಪಿಗೆಯಂತೆ ಬಣ್ಣವುಳ್ಳ ಕೋಮಲ ಸುಂದರ, ಹಾರಗಳನ್ನು ತೊಡಲು ಯೋಗ್ಯವಾದ ಕೊರಳು ರಾಕ್ಷಸರ ಆಹಾರವಾಗಿರಬೇಕು. ॥32॥ ಆ ಎಳೆಯ ಚಿಗುರಿನಂತೆ ಕೋಮಲ ಭುಜಗಳು ಆಕಡೆ ಈಕಡೆ ಚೆಲ್ಲಿ ಹೋಗಿರಬಹುದು. ನಡುಗುತ್ತಿರುವ ಕೈಗಳು ಆಭೂಷಣ ಮತ್ತು ತೋಳ್ಬಂದಿ ಸಹಿತ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ರಾಕ್ಷಸರ ಹೊಟ್ಟೆ ಸೇರಿರಬಹುದು.॥33॥ ರಾಕ್ಷಸರ ಆಹಾರಕ್ಕಾಗಿಯೇ ನಾನು ಆ ಬಾಲೆಯನ್ನು ಒಬ್ಬಳನ್ನಾಗಿ ಬಿಟ್ಟೆ. ಬಂಧು-ಬಾಂಧವರು ಅನೇಕರಿದ್ದರೂ ಯಾತ್ರಿಗಳಿಂದ ಬೇರ್ಪಟ್ಟ ಒಬ್ಬಂಟಿಗಳಾದ ಸ್ತ್ರೀಯಂತೆ ಸೀತೆಯು ನಿಶಾಚರರ ತುತ್ತಾದಳು.॥34॥

ಅಯ್ಯೋ ಮಹಾಬಾಹು ಲಕ್ಷ್ಮಣ! ನೀನು ಎಲ್ಲಾದರೂ ನನ್ನ ಪ್ರಿಯತಮೆಯನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದಿಯಾ? ಹಾ ಪ್ರಿಯೇ! ಹಾ ಭದ್ರೆ! ಹಾ ಸೀತೆ! ನೀನು ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗಿರುವೆ? ಹೀಗೆ ಪದೇ-ಪದೇ ವಿಲಾಪಮಾಡುತ್ತಾ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಒಂದು ವನದಿಂದ ಇನ್ನೊಂದಕ್ಕೆ ಓಡತೊಡಗಿದನು. ಅವನು ಕೆಲವೆಡೆ ಸೀತೆಯ ಸಮಾನತೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ಭ್ರಾಂತನಾಗುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಕೆಲವೆಡೆ ಶೋಕದ ಪ್ರಬಲತೆಯಿಂದ ಸುಂಟರಗಾಳಿಯಂತೆ ಸುತ್ತುತ್ತಿದ್ದನು. ॥35-36॥ ತನ್ನ ಪ್ರಿಯತಮೆಯನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಾ ಅವನು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಹುಚ್ಚರಂತೆ ಚೇಷ್ಟೆಮಾಡುತ್ತಿದ್ದನು. ಅವನು ಎಲ್ಲಿಯೂ ನಿಲ್ಲದೆ ಬಹಳವಾಗಿ ಓಡಾಡಿ ವನ, ನದೀ, ಪರ್ವತ, ಗುಡ್ಡ-ಬೆಟ್ಟ, ಜಲಪಾತ, ಹೀಗೆ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಕಾಡುಗಳಲ್ಲಿ ಅಲೆಯುತ್ತಾ ಸೀತೆಯನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಿದ್ದನು. ॥37॥ ಆಗ ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ಹುಡುಕಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ಆ ವಿಶಾಲವಾದ ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ಅರಣ್ಯಗಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಹುಡುಕುತ್ತಾ ಬಳಲಿದನು. ಆದರೂ ಬೇಸರಿಸದೆ ಪುನಃ ತನ್ನ ಪ್ರಿಯತಮೆಯನ್ನು ಹುಡುಕುವ ಪರಿಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದನು. ॥38॥

ಶ್ರೀ ವಾಲ್ಮೀಕಿವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅರಣ್ಯಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಅರವತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥ 60 ॥

ಅರವತ್ತೊಂದನೆಯ ಸರ್ಗ

ಶ್ರೀರಾಮ ಲಕ್ಷ್ಮಣರಿಂದ ಪುನಃ ಸೀತೆಯ ಅನ್ವೇಷಣೆ, ಶ್ರೀರಾಮನ ವಿಲಾಪ

ಎಲ್ಲೆಡೆ ಹುಡುಕಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ಪುನಃ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಬಂದಾಗಲೂ ಪರ್ಣಶಾಲೆಯು ಶೂನ್ಯವಾಗಿತ್ತು. ಸೀತೆಯು ಇರಲಿಲ್ಲ. ಆಸನಗಳೆಲ್ಲ ಅಸ್ತವ್ಯಸ್ತವಾಗಿ ಬಿದ್ದಿದ್ದವು. ಆಶ್ರಮದ ಎಲ್ಲಕಡೆ ದಿಟ್ಟಿಸಿನೋಡಿದರೂ ವೈದೇಹಿಯು ಕಾಣದಿದ್ದಾಗ ಶ್ರೀರಾಮನು ತನ್ನ ಸುಂದರ ಭುಜಗಳನ್ನೆತ್ತಿ ಸೀತಾ-ಸೀತಾ ಎಂದು ಜೋರಾಗಿ ಕರೆಯುತ್ತಾ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು. ॥1-2॥ ತಮ್ಮ ಲಕ್ಷ್ಮಣ! ವೈದೇಹಿ ಎಲ್ಲಿರುವಳು? ಇಲ್ಲಿಂದ ಯಾವ ದೇಶಕ್ಕೆ ಹೋದಳು? ಸುಮಿತ್ರಾನಂದನ! ನನ್ನ ಪ್ರಿಯೆ ಸೀತೆಯನ್ನು ಯಾರು ಕದ್ದುಕೊಂಡು ಹೋದರು? ಅಥವಾ ಯಾವ ರಾಕ್ಷಸನು ತಿಂದುಹಾಕಿದನು? ॥3॥ (ಮತ್ತೆ ಅವನು ಸೀತೆಯನ್ನು ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾ) ಸೀತೇ! ನೀನು ಮರಗಳ ಮರೆಯಲ್ಲಿ ಅಡಗಿದ್ದು ನನ್ನೊಂದಿಗೆ ವಿನೋದ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೆ ಈ ಸಮಯ ಸರಿಯಲ್ಲ, ನಾನು ಬಹಳ ದುಃಖಿತನಾಗಿದ್ದನೆ. ನನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಬಾ. ॥4॥

ಸೌಮ್ಯಳಾದ ಸೀತೇ! ನೀನು ಅಪಾರ ವಿಶ್ವಾಸವನ್ನಿಟ್ಟಿದ್ದ ಈ ಜಿಂಕೆಮರಿಗಳೊಂದಿಗೆ ನೀನು ಆಟವಾಡುತ್ತಿದ್ದೆಯಲ್ಲ? ಅವು ಇಂದು ನೀನಿಲ್ಲದೆ ದುಃಖಿಯಾಗಿ ಕಣ್ಣೀರು ಸುರಿಸುತ್ತಾ ಚಿಂತಿತವಾಗಿವೆ. ॥5॥ ಲಕ್ಷ್ಮಣ! ಸೀತೆಯಿಲ್ಲದೆ ನಾನು ಬದುಕಿರಲಾರೆ, ಸೀತಾಪಹಾರದ ಮಹಾಶೋಕವು ನನ್ನನ್ನು ಆವರಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ. ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಈಗ ಪರಲೋಕದಲ್ಲಿ ಇರುವ ನನ್ನ ತಂದೆಯು ನನ್ನನ್ನು ನೋಡುವರು. ॥6॥ ಅವರು ನನ್ನನ್ನು ನಿಂದಿಸುತ್ತಾ ಹೇಳುವರು - ನಾನಾದರೋ ನಿನಗೆ ವನವಾಸಕ್ಕಾಗಿ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದ್ದೆ. ನೀನೂ ಕೂಡ ಅಲ್ಲಿರಲು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಮಾಡಿದ್ದೆ. ಮತ್ತೆ ಅಷ್ಟು ಸಮಯ ಅಲ್ಲಿರದೆ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸದೆಯೇ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಏಕೆ ಬಂದೆ? ॥7॥ ನಿನ್ನಂತಹ ಸ್ವೇಚ್ಛಾಚಾರೀ, ಅನಾರ್ಯ, ಮಿಥ್ಯಾವಾದಿಗೆ ಧಿಕ್ಕಾರವಿರಲಿ. ಹೀಗೆ ಪರಲೋಕದಲ್ಲಿ ತಂದೆಯವರು ನನ್ನನ್ನು ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಕೇಳುವರು. ॥8॥

ವರಾರೋಹೆ! ಸೀತೇ! ನಾನು ವಿವಶ, ಶೋಕಸಂತಪ್ತ, ದೀನ, ಭಗ್ನಮನೋರಥನಾಗಿ ಕರುಣಾಜನಕ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿರುವೆನು. ಕುಟಿಲ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಕೀರ್ತಿಯು ತ್ಯಜಿಸುವಂತೆಯೇ ನೀನು ಇಲ್ಲಿ ನನ್ನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೊರಟು ಹೋಗಿರುವೆ? ನನ್ನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಹೋಗಬೇಡ, ಬಿಟ್ಟು ಹೋಗಬೇಡ. ॥9-10॥ ನಿನ್ನ ವಿಯೋಗದಲ್ಲಿ ನಾನು ಪ್ರಾಣ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವೆನು. ಹೀಗೆ ಅತ್ಯಂತ ದುಃಖಿತನಾಗಿ ವಿಲಾಪಿಸುತ್ತಿರುವ ರಘುಕುಲನಂದನ ಶ್ರೀರಾಮನು ಸೀತೆಯ ದರ್ಶನಕ್ಕಾಗಿ ಅತ್ಯಂತ ಉತ್ಕಂಠಿತನಾದವನು, ಆದರೂ ಅವನಿಗೆ ಜಾನಕಿಯು ಕಂಡುಬಂದಿಲ್ಲ. ॥11॥ ಭಾರೀ ಕೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿಹಾಕಿಕೊಂಡು ಕಷ್ಟಪಡುತ್ತಿರುವ ಆನೆಯಂತೆ ಸೀತೆಯನ್ನು ಪಡೆಯದೆ ಅತ್ಯಂತ ಶೋಕದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ ಶ್ರೀರಾಮನ ಹಿತದ ಕಾಮನೆಯಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಅವನಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು. ॥12-13॥

ಮಹಾಬಾಹೋ! ನೀನು ವಿಷಾದಪಡಬೇಡ, ನನ್ನೊಂದಿಗೆ ಸೀತೆಯನ್ನು ಹುಡುಕಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸು. ವೀರವರನೇ! ಎದುರಿಗೆ ಅನೇಕ ಗುಹೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಎತ್ತರವಾದ ಪರ್ವತವು ಕಂಡು ಬರುತ್ತಿದೆಯಲ್ಲ, ಮಿಥಿಲೇಶಕುಮಾರಿಗೆ ವನದಲ್ಲಿ ತಿರುಗಾಡುವುದು ಪ್ರಿಯವಾಗಿತ್ತು. ಆದ್ದರಿಂದ ವನಕ್ಕೆ ಹೋಗಿರಬಹುದು, ಅಥವಾ ಸುಂದರ ಕಮಲಪುಷ್ಪಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಈ ಸರೋವರದ ಬಳಿಗೆ ಅಥವಾ ಬೆಟ್ಟಗಳಿಂದ ಸುಶೋಭಿತ ನದಿಯ ತೀರಕ್ಕೆ ಹೋಗಿರಬಹುದು. ಪುರುಷ ಪ್ರವರ! ನಮ್ಮನ್ನು ಹೆದರಿಸಲು ಅಥವಾ ನಾವಿಬ್ಬರು ಹೆದರುತ್ತೇವೊ ಇಲ್ಲವೋ ಎಂಬುದನ್ನು ನೋಡಲು ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಾದರೂ ಅಡಗಿರಬಹುದು. ॥14-16॥ ಆದ್ದರಿಂದ ಶ್ರೀಮಾನ್ ರಾಮ! ವನದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲೇ ಎಲ್ಲಾದರೂ ಜಾನಕಿಯು ಇರುವ ಸಂಭವವಿದೆ. ಆ ಎಲ್ಲ ಸ್ಥಾನಗಳನ್ನು ನಾವಿಬ್ಬರೂ ಬೇಗನೇ ಆಕೆಯನ್ನು ಹುಡುಕಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸೋಣ.॥17॥

ರಘುನಂದನ! ನನ್ನ ಮಾತು ನಿನಗೆ ಸರಿಕಂಡರೆ ನೀನು ಶೋಕವನ್ನು ಬಿಡು. ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಈ ಪ್ರಕಾರ ಸೌಹಾರ್ದತೆಯಿಂದ ಸಮಜಾಯಿಸಿದಾಗ ಶ್ರೀರಾಮದಂದ್ರನು ಎಚ್ಚರಗೊಂಡು, ಅವನು ಸುಮಿತ್ರಾನಂದನನ ಜೊತೆಗೆ ಸೀತೆಯನ್ನು ಹುಡುಕಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದನು. ॥18-19॥ ದಶರಥನ ಆ ಪುತ್ರರಿಬ್ಬರೂ ಸೀತೆಯನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಾ ವನಗಳಲ್ಲಿ, ಪರ್ವತಗಳಲ್ಲಿ, ನದಿಗಳಲ್ಲಿ, ಸರೋವರದ ತೀರಗಳಲ್ಲಿ ಸುತ್ತುತ್ತಾ ಪೂರ್ಣ ಪ್ರಯತ್ನದೊಂದಿಗೆ ಅರಸಿದರು. ಆ ಪರ್ವತ ಶಿಖರಗಳಲ್ಲಿ, ಬಂಡೆಗಳ ನಡುವೆ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಹುಡುಕಿದರು. ಆದರೆ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಆಕೆಯ ಸುಳಿವು ಸಿಗಲಿಲ್ಲ. ॥20-21॥ ಪರ್ವತದ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಹುಡುಕಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು - ಸೌಮಿತ್ರಿಯೇ! ಈ ಪರ್ವತದಲ್ಲಾದರೋ ನಾನು ಸುಂದರ ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ನೋಡಿಲ್ಲ. ॥22॥ ದುಃಖದಿಂದ ಸಂತಪ್ತನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ದಂಡಕಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಅಲೆಯುತ್ತಾ ಉದ್ದೀಪ್ತ ತೇಜಸ್ವೀ ತನ್ನಣ್ಣನಲ್ಲಿ ಹೀಗೆಂದನು - ॥23॥

ಮಹಾಮತೇ! ಮಹಾಬಾಹು ಭಗವಾನ್ ವಿಷ್ಣು ಬಲಿರಾಜನನ್ನು ಬಂಧಿಸಿ ಈ ಪೃಥಿವಿಯನ್ನು ಪಡೆದಂತೆಯೇ, ನೀವೂ ಕೂಡ ಮಿಥಿಲೇಶ ಕುಮಾರಿ ಜಾನಕಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುವಿರಿ. ॥24॥ ವೀರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ದುಃಖದಿಂದ ವ್ಯಾಕುಲಚಿತ್ತನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನು ದೀನವಾಣಿಯಿಂದ ಇಂತೆಂದನು. ॥25॥

ಮಹಾಪ್ರಾಜ್ಞ ಲಕ್ಷ್ಮಣ! ನಾನು ಇಡೀ ವನವನ್ನು ಹುಡುಕಿದೆ. ಅರಳಿದ ಕಮಲಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಸರೋವರಗಳನ್ನು ನೋಡಿ ಬಿಟ್ಟೆ. ಅನೇಕ ಗುಹೆಗಳಿಂದ, ಜಲಪಾತಗಳಿಂದ ಸುಶೋಭಿತ ಈ ಪರ್ವತವನ್ನೂ ಪೂರಾ ಹುಡುಕಿಬಿಟ್ಟೆ ಆದರೆ ನನಗೆ ನನ್ನ ಪ್ರಾಣಕ್ಕಿಂತಲೂ ಪ್ರಿಯಳಾದ ವೈದೇಹಿಯು ಎಲ್ಲಿಯೂ ಕಂಡುಬಂದಿಲ್ಲ. ॥26॥ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಸೀತಾಪಹರಣದ ಕಷ್ಟದಿಂದ ಪೀಡಿತನಾಗಿ, ವಿಲಾಪಿಸುತ್ತಿರುವ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ದೀನ ಮತ್ತು ಶೋಕಮಗ್ನನಾಗಿ ಎರಡುಗಳಿಗೆ ಅತ್ಯಂತ ದುಃಖಿತನಾಗಿದ್ದನು. ॥27॥

ಅವನ ಶರೀರವೆಲ್ಲ ಶಿಥಿಲವಾಯಿತು, ಬುದ್ಧಿಯು ಕೆಲಸ ಮಾಡದಾಯಿತು, ಚೈತನ್ಯ ಉಡುಗಿದಂತಾಯಿತು, ಅವನು ಬಿಗಿಯುಸಿರು ಬಿಡುತ್ತಾ ದೀರ್ಘವಾಗಿ ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಡುತ್ತಾ ವಿಷಾದದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದನು. ॥28॥ ಪದೇ-ಪದೇ ನಿಟ್ಟುಸಿರು ಬಿಡುತ್ತಾ ಕಮಲನಯನ ಶ್ರೀರಾಮನು ಕಂಬನಿ ತುಂಬಿ ಗದ್ಗದ ವಾಣಿಯಿಂದ ಹಾ ಪ್ರಿಯೇ! ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾ ಬಹಳವಾಗಿ ಅಳತೊಡಗಿದನು.॥29॥ ಆಗ ಶೋಕವಿಹ್ವಲನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ವಿನೀತಭಾವದಿಂದ ಕೈ ಮುಗಿದುಕೊಂಡು ತನ್ನ ಪ್ರೀತಿಯ ಅಣ್ಣನಿಗೆ ಅನೇಕ ವಿಧದಿಂದ ಸಾಂತ್ವನ ನೀಡಿದನು. ॥30॥

ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಆಡಿದ ಮಾತನ್ನು ಆದರಿಸದೆ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ತನ್ನ ಪ್ರಿಯ ಪತ್ನೀ ಸೀತೆಯನ್ನು ನೋಡದಿದ್ದರಿಂದ ಆಕೆಯನ್ನು ಪದೇ-ಪದೇ ಕರೆಯತೊಡಗಿದನು. ॥31॥

ಶ್ರೀ ವಾಲ್ಮೀಕಿವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅರಣ್ಯ ಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಅರವತ್ತೊಂದನೆಯ ಸರ್ಗ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಯಿತು.॥61॥

ಅರವತ್ತೆರಡನೆಯ ಸರ್ಗ

ಶ್ರೀರಾಮನ ವಿಲಾಪ

ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಾಣದೆ ಶೋಕದಿಂದ ವ್ಯಾಕುಲಚಿತ್ತನಾದ ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ, ಮಹಾತ್ಮಾ, ಮಹಾಬಹು ಶ್ರೀರಾಮನು ವಿಲಾಪಿಸ ತೊಡಗಿದನು. ॥1॥ ರಘುನಾಥನು ಸೀತೆಯ ಕುರಿತು ಹೆಚ್ಚಾದ ಪ್ರೇಮದಿಂದ ವಿಯೋಗದ ಕಷ್ಟಪಡುತ್ತಿದ್ದನು. ಅವನು ಸೀತೆಯನ್ನು ನೋಡದೇ ಇದ್ದರೂ ನೋಡಿದವನಂತೆ ವಿಲಾಪದ ಕಾರಣ ಗದ್ಗದಿತನಾಗಿ ಕಷ್ಟದಿಂದ ಹೀಗೆ ಹೇಳ ತೊಡಗಿದನು. ॥2॥ ಪ್ರಿಯೆ! ನಿನಗೆ ಹೂವುಗಳು ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಿಯವಾದ್ದರಿಂದ ಅರಳಿದ ಹೂವುಗಳಿದ್ದ ಅಶೋಕದ ರೆಂಬೆಗಳಿಂದ ತನ್ನ ಶರೀರವನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಕೊಂಡು, ನನ್ನ ಶೋಕವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಿರುವೆ. ॥3॥

ದೇವಿ! ಬಾಳೆಯಂತಿರುವ ನಿನ್ನ ತೊಡೆಗಳನ್ನು ಬಾಳೆಯ ಎಲೆಗಳಿಂದ ಮರೆಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದರೂ ನಾನು ಅವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ನೀನು ಅವನ್ನು ಮರೆಮಾಚಲಾರೆ. ॥4॥

ಮಂಗಳಾಂಗಿ ದೇವಿ! ನೀನು ನಗುತ್ತಾ ಕಣಗಿಲೆ ಪುಷ್ಪ ವಾಟಿಕೆಯನ್ನು ಸೇವಿಸುತ್ತಿರುವೆ. ಈ ಪರಿಹಾಸವನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸು ಇದರಿಂದ ನನಗೆ ಬಹಳ ಕಷ್ಟವಾಗುತ್ತಿದೆ. ॥5॥ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಆಶ್ರಮದಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಈ ಪರಿಹಾಸವು ಚೆನ್ನಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಪ್ರಿಯೆ! ನಿನ್ನ ಸ್ವಭಾವ ಪರಿಹಾಸ ಪ್ರಿಯವಾಗಿರುವುದನ್ನು ನಾನು ಬಲ್ಲೆನು. ವಿಶಾಲಾಕ್ಷಿ! ನೋಡು ನಿನ್ನ ಪರ್ಣಶಾಲೆ ಬರಿದಾಗಿದೆ, ಬಂದುಬಿಡು ॥ 6 ॥

(ಮತ್ತೆ ಭ್ರಮೆಯು ದೂರವಾದಾಗ ಸುಮಿತ್ರಾ ಕುವಾರ ನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು.) ಲಕ್ಷ್ಮಣ! ಸೀತೆಯನ್ನು ರಾಕ್ಷಸರು ತಿಂದು ಬಿಟ್ಟಿರುವರು ಅಥವಾ ಕದ್ದುಕೊಂಡು ಹೋಗಿರುವರು ಎಂಬುದು ಈಗ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಯಿತು. ಏಕೆಂದರೆ ನಾನು ವಿಲಾಪ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ಅವಳು ಬಳಿಗೆ ಬರುತ್ತಿಲ್ಲ. ॥ 7 ॥

ಲಕ್ಷ್ಮಣ! ಈ ಜಿಂಕೆಗಳ ಗುಂಪು ತಮ್ಮ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಕಂಬನಿ ಸುರಿಸುತ್ತಾ ‘ದೇವೀಸೀತೆಯನ್ನು ರಾಕ್ಷಸರು ತಿಂದು ಹಾಕಿರುವರು’ ಎಂದು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಿವೆಯೋ ಎಂಬಂತಿದೆ. ॥ 8 ॥ ಹಾ ನನ್ನ ಆದರಣೀಯ ಆರ್ಯೆ! ನೀನು ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗಿ ಬಿಟ್ಟೆ? ಎಲೈ ಸಾಧ್ವಿಯೇ! ವರರ್ವಣಿನಿಯೇ! ನೀನು ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೋದೆ? ಅಯ್ಯೋ! ದೇವಿ! ಇಂದು ಕೈಕೇಯಿಯು ಸಫಲ ಮನೋರಥಳಾದಳು. ॥ 9 ॥ ಸೀತೆಯೊಂದಿಗೆ ಅಯೋಧ್ಯೆಯಿಂದ ಹೊರಟಿದ್ದೆ. ಸೀತೆಯ ಹೊರತು ಮರಳಿ ಹೋದರೆ ನನ್ನ ಬರಿದಾದ ಅಂತಃಪುರವನ್ನು ಹೇಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಲಿ? ॥ 10 ॥ ಇಡೀ ಜಗತ್ತೇ ನನ್ನನ್ನು ಪರಾಕ್ರಮ ಹೀನ, ನಿರ್ದಯಿ ಎಂದು ಹೇಳೀತು. ಸೀತೆಯ ಅಪಹರಣದಿಂದಾಗಿ ನನ್ನ ಹೇಡಿತನ ಪ್ರಕಟವಾದೀತು. ॥ 11 ॥ ವನವಾಸದಿಂದ ಮರಳಿದಾಗ ಮಿಥಿಲೇಶ ಜನಕನು ಸೀತೆ ಎಲ್ಲಿ? ಎಂದು ನನ್ನ ಬಳಿ ಕೇಳಿದಾಗ ನಾನು ಅವನ ಮುಖ ಹೇಗೆ ನೋಡುವೆ? ॥ 12 ॥

ಸೀತಾರಹಿತನಾದ ನನ್ನನ್ನು ನೋಡಿದ ವಿದೇಹರಾಜ ಜನಕನು ತನ್ನ ಪುತ್ರಿಯ ವಿನಾಶದಿಂದ ಸಂತಪ್ತನಾಗಿ ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಮೂರ್ಛಿತನಾಗುವನು. ॥ 13 ॥ ಇನ್ನೂ ನಾನು ಭರತನಿಂದ ಪಾಲಿತ ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ. ಸೀತೆಯಿಲ್ಲದೆ ನನಗೆ ಸ್ವರ್ಗವೂ ಶೂನ್ಯವಾಗಿಯೇ ಕಂಡೀತು. ॥14॥ ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಈಗ ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ಕಾಡಿನಲ್ಲೇ ಬಿಟ್ಟು ಸುಂದರ ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಮರಳಿ ಹೋಗು. ನಾನಾದರೋ ಈಗ ಸೀತೆಯಿಲ್ಲದೆ ಯಾವ ರೀತಿಯಿಂದಲೂ ಬದುಕಿರಲಾರೆನು. ॥ 15 ॥ ನೀನು ಭರತನನ್ನು ಗಾಢವಾಗಿ ಆಲಂಗಿಸಿ ‘ಕೈಕೇಯಿ ನಂದನ! ನೀನು ಇಡೀ ಪಥ್ವಿಯನ್ನು ಪಾಲಿಸು ಅದಕ್ಕಾಗಿ ರಾಮನು ನಿನಗೆ ಆಜ್ಞೆ ಕೊಟ್ಟಿರುವನು’ ಎಂಬ ನನ್ನ ಸಂದೇಶವನ್ನು ತಿಳಿಸು.॥ 16 ॥ ವಿಭೋ! ನನ್ನ ತಾಯಿ ಕೌಸಲ್ಯೆ, ಕೈಕೇಯಿ ಹಾಗೂ ಸುಮಿತ್ರೆಯರನ್ನು ಪ್ರತಿದಿನ ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ ವಂದಿಸಿ ಅವರೆಲ್ಲರನ್ನು ರಕ್ಷಿಸು. ಸದಾ ಅವರ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ನಡೆ. ಇದು ನನ್ನ ಆಜ್ಞೆಯಾಗಿದೆ ಎಂದು ನೀನು ಅವನಲ್ಲಿ ಹೇಳು ॥ 17-18 ॥

ಶತ್ರುಸೂದನ! ನನ್ನ ತಾಯಿಯ ಮುಂದೆ ಸೀತೆಯ ವಿನಾಶದ ಈ ಸಮಾಚಾರವನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ತಿಳಿಸು. ॥19॥ ಸುಂದರ ಕೂದಲುಳ್ಳ ಸೀತೆಯ ವಿರಹದಲ್ಲಿ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನು ಕಾಡಿನೊಳಗೆ ಹೋಗಿ ಹೀಗೆ ದೀನಭಾವದಿಂದ ವಿಲಾಪಿಸತೊಡಗಿದಾಗ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮುಖದಲ್ಲಿಯೂ ಭಯದ ವ್ಯಾಕುಲತೆಯ ಚಿಹ್ನೆಗಳು ಕಂಡು ಬಂದವು. ಅವನ ಮನಸ್ಸು ವ್ಯಥಿತವಾಗಿ ಅತ್ಯಂತ ಗಾಬರಿ ಗೊಂಡನು. ॥20॥

ಶ್ರೀ ವಾಲ್ಮೀಕಿವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅರಣ್ಯಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಅರವತ್ತೆರಡನೆಯ ಸರ್ಗ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥62॥

ಅರವತ್ತ ಮೂರನೆಯ ಸರ್ಗ

ಶ್ರೀ ರಾಮನ ವಿಲಾಪ

ತನ್ನ ಪ್ರಿಯೆ ಸೀತೆಯ ರಹಿತನಾದ ರಾಜಕುಮಾರ ಶ್ರೀರಾಮನು ಶೋಕ, ಮೋಹದಿಂದ ಪೀಡಿತನಾದನು. ಅವನು ಸ್ವತಃ ಪೀಡಿತನಾಗಿಯೇ ಇದ್ದನು, ತನ್ನ ತಮ್ಮ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ವಿಷಾದದಲ್ಲಿ ಕೆಡಹಿ ಪುನಃ ತೀವ್ರಶೋಕ ಮಗ್ನನಾದನು. ॥1॥ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ ಶೋಕಕ್ಕೆ ಅಧೀನನಾಗಿದ್ದನು. ಮಹಾಶೋಕದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ್ದ ಶ್ರೀರಾಮನು ದುಃಖದಿಂದ ಅಳುತ್ತಾ ಬಿಸಿಯಾದ ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಡುತ್ತಾ, ತನ್ನ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದ ಸಂಕಟಕ್ಕನುಸಾರ ಅವನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು - ॥2॥

ಸುಮಿತ್ರಾನಂದನನೇ! ನನ್ನಂತಹ ಪಾಪಕರ್ಮ ಮಾಡಿದ ಮನುಷ್ಯನು ಈ ಪೃಥ್ವಿಯಲ್ಲಿ ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಇರಲಾರನೆಂದೇ ಅನಿಸುತ್ತದೆ. ಏಕೆಂದರೆ, ಒಂದರ ಮೇಲೆ ಮತ್ತೊಂದು ಶೋಕವು ನನ್ನ ಹೃದಯ ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸನ್ನು ವಿದೀರ್ಣಗೊಳಿಸುತ್ತಾ ಒಂದೇ ಸಮನೆ ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಬಂದು ಬೀಳುತ್ತಾ ಇದೆ. ॥3॥ ಖಂಡಿತವಾಗಿ ನಾನು ಹಿಂದಿನ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಸ್ವಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಪದೇ-ಪದೇ ಅನೇಕ ಪಾಪಗಳನ್ನು ಮಾಡಿರುವೆ, ಅವುಗಳಲ್ಲೇ ಕೆಲವು ಕರ್ಮಗಳ ಪರಿಣಾಮ ಇಂದು ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಿದೆ. ಅದರಿಂದ ನಾನು ಒಂದು ದುಃಖದಿಂದ ಇನ್ನೊಂದು ದುಃಖದಲ್ಲಿ ಬೀಳುತ್ತಾ ಇದ್ದೇನೆ. ॥4॥

ಮೊದಲಿಗೆ ರಾಜ್ಯದಿಂದ ವಂಚಿತನಾದೆ ಮತ್ತು ಸ್ವಜನರಿಂದ ನನ್ನ ವಿಯೊಗವಾಯಿತು. ಅನಂತರ ತಂದೆಯವರು ಪರಲೋಕಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದರು, ಮತ್ತೆ ತಾಯಿಯಿಂದಲೂ ಅಗಲಬೇಕಾಯಿತು. ಲಕ್ಷ್ಮಣ! ಇವೆಲ್ಲ ಘಟನೆಗಳು ನೆನಪಾದಾಗ ನನ್ನ ಶೋಕದ ವೇಗ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ. ॥5॥ ಲಕ್ಷ್ಮಣ! ಕಾಡಿಗೆ ಬಂದು ಕ್ಲೇಶವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿದರೂ ಇದೆಲ್ಲ ದುಃಖಗಳು ಸೀತೆಯು

ಸಮೀಪದಲ್ಲಿದ್ದಾಗ ನನ್ನ ಶರೀರದಲ್ಲೇ ಶಾಂತವಾಗಿ ಹೋಗಿದ್ದವು, ಆದರೆ ಸೀತೆಯ ವಿಯೋಗದಿಂದ ಒಣಗಿದ ಕಟ್ಟಿಗೆಯ ಸಂಯೋಗದಿಂದ ಬೆಂಕಿಯು ಉರಿದೇಳುವಂತೆ ಅವು ಪುನಃ ಮೇಲಕೆದ್ದು ಬಾಧಿಸುತ್ತವೆ. ॥6॥

ಅಯ್ಯೋ! ಶ್ರೇಷ್ಠ ಸ್ವಭಾವವುಳ್ಳ ಭೀರು ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ರಾಕ್ಷಸನು ಆಕಾಶಮಾರ್ಗದಿಂದ ಕದ್ದುಕೊಂಡು ಹೋಗಿರಬಹುದು. ಆಗ ಸುಮಧುರ ಸ್ವರದಲ್ಲಿ ವಿಲಾಪ ಮಾಡುವ ಸೀತೆಯು ಭಯದಿಂದ ಪದೇ-ಪದೇ ವಿಕತ ಸ್ವರದಲ್ಲಿ ಅಳುತ್ತಿರಬಹುದು. ॥7॥ ನನ್ನ ಪ್ರಿಯೆಯ ಚಂದನ ಚರ್ಚಿತ ಗುಂಡು-ಗುಂಡಾಗಿರುವ ಎರಡೂ ಸ್ತನಗಳು ನಿಶ್ಚಿತವಾಗಿ ರಕ್ತದಿಂದ ನೆನೆದು ಹೋಗಿರಬಹುದು. ಇಷ್ಟಾದರೂ ನನ್ನ ಶರೀರದ ಪತನವಾಗುವುದಿಲ್ಲವಲ್ಲ! ॥8॥ ರಾಕ್ಷಸನ ವಶದಲ್ಲಿ ಇರುವ ನನ್ನ ಪ್ರಿಯೆಯ ಸ್ನಿಗ್ಧ ಮತ್ತು ಸುಸ್ಪಷ್ಟ ಮಧುರವಾಗಿ ಮಾತನಾಡುವ ಹಾಗೂ ಕಪ್ಪಾದ ಗುಂಗುರು ಕೂದಲುಗಳುಳ್ಳ ಭಾರದಿಂದ ಸುಶೋಭಿತವಾಗಿದ್ದ ಮುಖವು ರಾಹುವು ನುಂಗಿದ ಚಂದ್ರನಂತೆ ಶೋಭಾಹೀನವಾಗಿರಬಹುದು. ॥9॥ ಅಯ್ಯೋ! ಉತ್ತಮ ವ್ರತವನ್ನು ಪಾಲಿಸುವ ನನ್ನ ಪ್ರಿಯತಮೆಯ ಕಂಠವು ಎಲ್ಲಾ ಹೊತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಹಾರಗಳಿಂದ ಸುಶೋಭಿತವಾಗಿರಲು ಯೋಗ್ಯವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ರಕ್ತಭೋಜೀ ರಾಕ್ಷಸನು ಬರಿದಾದ ವನದಲ್ಲಿ ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಅದನ್ನು ಹರಿದು ಅದರ ರಕ್ತ ಕುಡಿದಿರಬಹುದು. ॥10॥

ನಾನು ಇಲ್ಲದಿರುವಾಗ ನಿರ್ಜನ ವನದಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸರು ಆಕೆಯನ್ನು ಎಳೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗಿರಬೇಕು. ವಿಶಾಲ ಹಾಗೂ ಮನೋಹರ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ ಜಾನಕಿಯು ಅತ್ಯಂತ ದೀನಳಾಗಿ ಕುಕರಪಕ್ಷಿಯಂತೆ ವಿಲಾಪಿಸುತ್ತಾ ಇದ್ದಿರಬಹುದು. ॥11॥ ಲಕ್ಷ್ಮಣ! ಉದಾರ ಸ್ವಭಾವವುಳ್ಳ ಸೀತೆಯು ಮೊದಲು ಒಂದು ದಿನ ನನ್ನ ಜೊತೆಗೆ ಕುಳಿತಿದ್ದ ಶಿಲೆಯು ಇದೇ ಆಗಿದೆ. ಆಕೆಯ ಮುಗುಳ್ನಗೆ ಎಷ್ಟು ಮನೋಹರವಾಗಿತ್ತು. ಆಗ ಅವಳು ನಗು-ನಗುತ್ತಾ ನಿನ್ನೊಡನೆಯೂ ಅನೇಕ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಆಡಿದ್ದಳು. ॥12॥ ನದಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಈ ಗೋದಾವರಿಯು ನನ್ನ ಪ್ರಿಯತಮೆಗೆ ಸದಾ ಪ್ರಿಯವಾಗಿತ್ತು. ಅವಳು ಅದೇ ನದಿಯ ತೀರಕ್ಕೆ ಹೋಗಿರಬಹುದು ಎಂದು ಯೋಚಿಸುತ್ತೇನೆ. ಆದರೆ ಒಬ್ಬಳೇ ಆಕೆಯು ಎಂದೂ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗಿರಲಿಲ್ಲ. ॥13॥ ಆಕೆಯ ಮುಖ ಮತ್ತು ವಿಶಾಲನೇತ್ರಗಳು ಅರಳಿದ ಕಮಲಗಳಂತೆ ಸುಂದರವಾಗಿದೆ. ಅವಳು ಕಮಲಪುಷ್ಪಗಳನ್ನು ತರಲು ಗೋದಾವರಿ ತೀರಕ್ಕೆ ಹೋಗಿರಬಹುದು, ಆದರೆ ಇದೂ ಸರಿಯಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಆಕೆಯು ನನ್ನನ್ನು ಜೊತೆಗೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗದೆ ಒಬ್ಬಳೇ ಎಂದೂ ಕಮಲಗಳ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿಲ್ಲ. ॥14॥ ಈ ಪುಷ್ಟಿತ ವೃಕ್ಷ ಸಮೂಹಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಪಕ್ಷಿಗಳಿಂದ ಸೇವಿತ ವನದಲ್ಲಿ ತಿರುಗಾಡಲು ಹೋಗಿರಬಹುದು. ಆದರೆ ಇದು ಸರಿ ಎಂದು ಅನಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಭೀರುವಾದ ಅವಳು ಒಬ್ಬಳೇ ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗಲು ಬಹಳ ಹೆದರುತ್ತಿದ್ದಳು. ॥15॥ ಸೂರ್ಯದೇವನೇ! ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಯಾರು ಏನೇನು ಮಾಡುವರೋ, ಏನೇನು ಮಾಡಿಲ್ಲವೋ ಅದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ನೀನು ತಿಳಿದೇ ಇರುವೆ. ಜನರ ಸತ್ಯ-ಅಸತ್ಯ, ಪಾಪ-ಪುಣ್ಯ ಕರ್ಮಗಳ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿರುವೆ. ನನ್ನ ಪ್ರಿಯೆ ಸೀತೆಯು ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗಿರುವಳು? ಅಥವಾ ಯಾರು ಕದ್ದುಕೊಂಡು ಹೋದರು? ಇದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ನನಗೆ ತಿಳಿಸು, ಏಕೆಂದರೆ ನಾನು ಆಕೆಯ ಶೋಕದಿಂದ ಪೀಡಿತನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ॥16॥

ವಾಯುದೇವನೇ! ಸಮಸ್ತ ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿ ನಿನಗೆ ತಿಳಿಯದಿರುವ ಸಂಗತಿಯಾವುದೂ ಇಲ್ಲ. ನನ್ನ ಕುಲಪಾಲಿನೀ ಸೀತೆಯು ಈಗ ಎಲ್ಲಿರುವಳು? ಅವಳು ಸತ್ತುಹೋಗಿರುವಳೇ, ಕದ್ದುಕೊಂಡು ಹೋಗಿರುವರೋ ಅಥವಾ ದಾರಿಯಲ್ಲಿರುವಳೋ ಇದನ್ನು ಹೇಳಿಬಿಡು. ॥17॥

ಈ ಪ್ರಕಾರ ಶೋಕಕ್ಕೆ ಅಧೀನನಾಗಿ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಎಚ್ಚರವಿಲ್ಲದೆ ವಿಲಾಪಿಸುತ್ತಿರುವಾಗ, ಅವನ ಇಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ನೋಡಿ ನ್ಯಾಯೋಚಿತ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಅವನಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ ಹೇಳಿದನು. ॥18॥

ಆರ್ಯ! ನೀನು ಶೋಕವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಧೈರ್ಯದಿಂದಿರು. ಸೀತೆಯನ್ನು ಹುಡುಕಲು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಉತ್ಸಾಹ ತಳೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಉತ್ಸಾಹಿ ಮನುಷ್ಯನು ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ದುಷ್ಕರ ಕಾರ್ಯ ಎದುರಾದರೂ ಎಂದೂ ದುಃಖಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ॥19॥ ಹೆಚ್ಚಾದ ಪುರುಷಾರ್ಥವುಳ್ಳ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿರುವಾಗ ರಘುಕುಲವರ್ಧನ ಶ್ರೀರಾಮನು ಆರ್ತನಾಗಿ ಅವನ ಮಾತಿನ
ಔಚಿತ್ಯದ ಕಡೆಗೆ ಗಮನವೇ ಕೊಡಲಿಲ್ಲ. ಅವನು ಧೈರ್ಯವನ್ನು ತೊರೆದು ಪುನಃ ಮಹಾನ್ ದುಃಖದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿಹೋದನು.॥20॥

ಶ್ರೀ ವಾಲ್ಮೀಕಿವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅರಣ್ಯಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಅರವತ್ತಮೂರನೆಯ ಸರ್ಗ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಯಿತು.॥63॥

ಅರವತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಸರ್ಗ

ಶ್ರೀರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರಿಂದ ಸೀತೆಯ ಅನ್ವೇಷಣೆ, ಶ್ರೀರಾಮನ ಶೋಕೋದ್ಗಾರ, ಮೃಗಗಳ ಸಂಕೇತದಂತೆ ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕಿನೆಡೆಗೆ ಪ್ರಯಾಣ, ಪರ್ವತ ಮತ್ತು ನದಿಗಳ ಮೇಲೆ ರಾಮನ ಕೋಪ, ಕೆಳಗೆ ಬಿದ್ದಿದ್ದ ಸೀತೆಯ ಹೂಗಳನ್ನೂ, ಆಭರಣಗಳನ್ನೂ ಕಂಡದು, ದೇವತೆಗಳ ಮೇಲೆ ಶ್ರೀರಾಮನ ಕೋಪ

ಅನಂತರ ದೀನನಾದ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ದೀನವಾಣಿಯಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು. ಲಕ್ಷ್ಮಣ! ನೀನು ಬೇಗನೆ ಗೋದಾವರಿ ನದೀತೀರಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ, ಸೀತೆಯು ಕಮಲಗಳನ್ನು ತರಲು ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗಿರುವಳೇ ನೋಡಿ ಬಾ.॥1॥ ಶ್ರೀರಾಮನ ಅಪ್ಪಣೆ ಪಡೆದು ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಪುನಃ ರಮಣೀಯ ಗೋದಾವರಿ ತೀರಕ್ಕೆ ಹೋದನು. ॥2॥ ಅನೇಕ ಬೆಟ್ಟಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಗೋದಾವರಿಯ ತೀರದಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಹುಡುಕಿ ಮರಳಿ ಬಂದು ಶ್ರೀರಾಮನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು - ಅಣ್ಣಾ! ಗೋದಾವರಿ ತೀರದಲ್ಲಿ ನಾನು ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಂಡಿಲ್ಲ. ಜೋರಾಗಿ ಕೂಗಿ ಕರೆದರೂ ಅವಳು ನನ್ನ ಮಾತು ಕೇಳಲಿಲ್ಲವೆಂದೇ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ॥3॥

ಶ್ರೀರಾಮಾ! ಕ್ಲೇಶಹಾರಿಣಿಯಾದ ವೈದೇಹಿಯು ಯಾವ ದೇಶಕ್ಕೆ ಹೋಗಿರುವಳೊ ತಿಳಿಯದು ಅಣ್ಣಾ! ಸುಂದರಿಯಾದ ಸೀತೆಯು ಹೋಗಿರುವ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ನಾನು ತಿಳಿಯೆ. ॥4॥ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ದೀನನಾದ ಮತ್ತು ಸಂತಾಪದಿಂದ ಮೋಹಿತನಾದ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಸ್ವತಃ ಗೋದಾವರೀ ತೀರಕ್ಕೆ ಹೋದನು. ॥5॥ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ‘ಸೀತೆ ಎಲ್ಲಿರುವೆ?’ ಎಂದು ಕೇಳಿದನು. ಆದರೆ ವಧೆಗೆ ಯೋಗ್ಯನಾದ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರ ರಾವಣನಿಂದ ಕದ್ದೊಯ್ದ ಸೀತೆಯ ಕುರಿತು ಸಮಸ್ತ ಭೂತರಲ್ಲಿ ಯಾರೂ ಏನನ್ನೂ ಹೇಳಲಿಲ್ಲ. ಗೋದಾವರೀ ನದಿಯೂ ಕೂಡ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಉತ್ತರ ಕೊಡಲಿಲ್ಲ. ॥6-7॥ ಅನಂತರ ವನದ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಅವಳನ್ನು ‘ನೀನು ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಅವನ ಪ್ರಿಯೆಯು ಎಲ್ಲಿರುವಳೆಂದು ತಿಳಿಸಿಬಿಡು’ ಎಂದು ಪ್ರೇರೇಪಿಸಿದರು. ಆದರೆ ಶೋಕಮಗ್ನ ಶ್ರೀರಾಮನು ಕೇಳಿದರೂ ಗೋದಾವರಿಯು ಸೀತೆಯ ಸುಳಿವನ್ನು ತಿಳಿಸಲಿಲ್ಲ. ॥8॥

ದುರಾತ್ಮ ರಾವಣನ ಆ ರೂಪ ಮತ್ತು ಕರ್ಮವನ್ನು ನೆನೆದು ಭಯದಿಂದಾಗಿ ಗೋದಾವರಿ ನದಿಯು ವೈದೇಹಿಯ ಕುರಿತು ಶ್ರೀರಾಮನಲ್ಲಿ ಏನನ್ನೂ ಹೇಳಲಿಲ್ಲ. ॥9॥ ಸೀತೆಯ ದರ್ಶನದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ನದಿಯು ಪೂರ್ಣನಿರಾಶನನ್ನಾಗಿಸಿದಾಗ, ಸೀತೆಯನ್ನು ನೋಡದೆ ಕಷ್ಟದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿರುವ ಶ್ರೀರಾಮನು ಸುಮಿತ್ರಾಕುಮಾರನಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಹೇಳಿದನು. ॥10॥ ಸೌಮ್ಯಲಕ್ಷ್ಮಣ! ಈ ಗೋದಾವರೀ ನದಿಯು ನನಗೆ ಯಾವುದೇ ಉತ್ತರ ಕೊಡುತ್ತಿಲ್ಲ. ಈಗ ನಾನು ಜನಕನನ್ನು ಭೆಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಅವರಲ್ಲಿ ಏನು ಉತ್ತರಿಸಲಿ? ಜಾನಕಿಯಿಲ್ಲದೆ ಅವಳ ತಾಯಿಯಲ್ಲಿ ನಾನು ಇಂತಹ ಅಪ್ರಿಯ ಮಾತನ್ನು ಹೇಗೆ ಹೇಳಲಿ? ॥11॥ ರಾಜ್ಯ ಹೀನನಾಗಿ ವನದಲ್ಲಿ ಕಾಡಿನ ಫಲ-ಮೂಲಗಳಿಂದ ಜೀವನ ನಿರ್ವಹಣೆ ಮಾಡುತ್ತಿರುವಾಗಲೂ ನನ್ನ ಜೊತೆಗೆ ಇದ್ದು ನನ್ನ ಎಲ್ಲ ದುಃಖಗಳನ್ನು ದೂರ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಆ ವೈದೇಹಿ ಎಲ್ಲಿ ಹೊರಟುಹೋದಳು? ॥12॥

ಬಂಧು-ಬಾಂಧವರಿಂದ ಮೊದಲೇ ನನ್ನ ವಿಯೋಗವಾಗಿತ್ತು. ಈಗ ಸೀತೆಯ ದರ್ಶನದಿಂದಲೂ ನಾನು ವಂಚಿತನಾದೆ. ಆಕೆಯ ಚಿಂತೆಯಲ್ಲಿ ನಿರಂತರ ಎಚ್ಚರವಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಈಗ ನನ್ನ ಎಲ್ಲ ರಾತ್ರಿಗಳು ಬಹಳ ದೀರ್ಘವಾಗುವುವು. ॥13॥ ಮಂದಾಕಿನೀ ನದೀ, ಜನಸ್ಥಾನ ಹಾಗೂ ಪ್ರಸ್ರವಣ ಪರ್ವತ ಇವೆಲ್ಲ ಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ನಾನು ಪದೇ ಪದೇ ಸುತ್ತಾಡುವೆನು. ಅಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಇರವನ್ನು ತಿಳಿಯಬಹುದೋ ಏನೋ! ॥14॥

ವೀರ ಲಕ್ಷ್ಮಣ! ಈ ವಿಶಾಲ ಮೃಗವು ನನ್ನ ಕಡೆಗೆ ಆಗಾಗ ನೋಡುತ್ತಿದೆ, ಅದು ಏನೋ ಹೇಳಬೇಕೆಂದು ಬಯಸುತ್ತಿರುವಂತಿದೆ. ನಾನು ಇದರ ಚೇಷ್ಟೆಗಳನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ॥15॥ ಅನಂತರ ಅವುಗಳೆಲ್ಲದರ ಕಡೆಗೆ ನೋಡಿ ಪುರುಷ ಸಿಂಹ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು. ಸೀತೆ ಎಲ್ಲಿರುವಳೆಂದು ತಿಳಿಸಿರಿ. ಆ ಮೃಗಗಳ ಕಡೆಗೆ ನೋಡುತ್ತಾ ರಾಜಾ ಶ್ರೀರಾಮನು ಆಶ್ರುಗದ್ಗದ ವಾಣಿಯಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಕೇಳಿದಾಗ ಆ ಮೃಗಗಳು ತತ್ಕ್ಷಣ ಎದ್ದು ನಿಂತು, ಆಕಾಶದ, ಕಡೆಗೆ ನೋಡುತ್ತಾ ಎಲ್ಲವೂ ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕಿನತ್ತ ಮುಖಮಾಡಿ ಪಲಾಯನ ಮಾಡಿದವು. ॥16-17॥ ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ಕದ್ದುಕೊಂಡು ಹೋದ ದಿಕ್ಕಿನ ಕಡೆಗಿನ ಮಾರ್ಗದಿಂದ ಹೋಗುತ್ತಾ ಆ ಮೃಗಗಳು ರಾಜಾ ಶ್ರೀರಾಮನ ಕಡೆಗೆ ಹೊರಳಿ ಹೊರಳಿ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದವು. ॥18॥ ಆ ಮೃಗಗಳು ಆಕಾಶ ಮಾರ್ಗ ಮತ್ತು ಭೂಮಿ ಎರಡರ ಕಡೆಗೂ ನೋಡುತ್ತಾ, ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಾ ಮುಂದಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದವು. ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಅವುಗಳ ಈ ಚೇಷ್ಟೆಗಳನ್ನು ಗಮನಿಸಿದನು. ಆವುಗಳು ಹೇಳಲು ಇಚ್ಚಿಸುವುದನ್ನು ಸಾರಸರ್ವಸ್ವವಾಗಿ ಅವರ ಚೇಷ್ಟೆಗಳಿಂದ ಅವನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಅರಿತುಕೊಂಡನು. ॥19-20॥

ಅನಂತರ ಧೀಮಂತ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಆರ್ತನಾಗಿ ತನ್ನಣ್ಣನಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು. ಆರ್ಯ! ಸೀತೆಯು ಎಲ್ಲಿರುವಳೆಂದು ನೀನು ಕೇಳಿದಾಗ ಈ ಮೃಗಗಳು ಸಟ್ಟನೆ ಎದ್ದು ನಿಂತು ಭೂಮಿಯನ್ನು ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣದ ಕಡೆಗೆ ನಮ್ಮ ಗಮನವನ್ನು ಸೆಳೆದವು. ಆದ್ದರಿಂದ ದೇವ! ನಾವು ಈ ನೈರುತ್ಯ ದಿಕ್ಕಿನತ್ತ ಹೋದರೆ ಚೆನ್ನಾಗಿರಬಹುದು. ಈಕಡೆ ಹೋಗುವುದರಿಂದ ಸೀತೆಯ ಯಾವುದಾದರೂ ಸಮಾಚಾರ ಸಿಗಲೂಬಹುದು, ಅಥವಾ ಸ್ವತಃ ಸೀತೆಯೇ ಕಂಡುಬರುವಳು. ॥21-22॥ ಆಗ ‘ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಶ್ರೀಮಾನ್ ರಾಮಚಂದ್ರನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಂದಿಗೆ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಗಮನಿಸುತ್ತಾ ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕಿನ ಕಡೆಗೆ ಹೊರಟರು. ॥23॥ ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಸಹೋದರರು ಹೀಗೆ ಮಾತುಕತೆಯಾಡುತ್ತಾ ಮುಂದಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಿರುವಾಗ ನೆಲದಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಹೂವುಗಳು ಬಿದ್ದಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿದರು. ॥24॥

ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದಿರುವ ಆ ಪುಷ್ಪವೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ನೋಡಿ ವೀರರಾಮನು ದುಃಖಿತನಾಗಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ದುಃಖ ತುಂಬಿದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು- ॥25॥ ಲಕ್ಷ್ಮಣ ನಾನು ಈ ಹೂವುಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸುತ್ತೇನೆ. ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ನಾನೇ ವಿದೇಹನಂದಿನಿಗೆ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದ ಮತ್ತು ಆಕೆಯು ಮುಡಿದುಕೊಂಡ ಹೂವುಗಳೇ ಇಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿವೆ. ॥26॥ ಸೂರ್ಯ, ವಾಯು ಮತ್ತು ಯಶಸ್ವಿನೀ ಪಥ್ವಿಯು ನನಗೆ ಪ್ರಿಯವನ್ನುಂಟುಮಾಡಲೆಂದೇ ಈ ಹೂವುಗಳನ್ನು ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿ ಇರಿಸಿವೆ ಎಂದೇ ನಾನು ತಿಳಿಯುತ್ತೇನೆ. ॥27॥ ಪುರುಷಪ್ರವರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ಮಹಾಬಾಹು ಶ್ರೀರಾಮನು ಜಲಪಾತಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಪ್ರಸ್ರವಣ ಗಿರಿಯಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ॥28॥ ಪರ್ವತರಾಜನೇ! ಈ ವನದ ರಮಣೀಯ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ನನ್ನಿಂದ ಅಗಲಿದ ಸರ್ವಾಂಗ ಸುಂದರೀ ರಮಣೀ ಸೀತೆಯನ್ನು ನೀನು ನೋಡಿರುವೆಯಾ? ॥29॥ ಅನಂತರ ಸಿಂಹವು ಸಣ್ಣ ಮೃಗವನ್ನು ನೋಡಿ ಅದರತ್ತ ಓಡುವಂತೆ ರಾಮನು ಕುಪಿತನಾಗಿ ಆ ಪರ್ವತದ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಎಲೈ ಪರ್ವತವೇ! ನಿನ್ನ ಎಲ್ಲ ಶಿಖರಗಳನ್ನು ನಾನು ವಿದ್ವಂಸಮಾಡಿ ಬಿಡುವ ಮೊದಲೇ ನೀನು ಆ ಕಾಂಚನನಂತೆ ಶರೀರವುಳ್ಳ ಸೀತೆಯನ್ನು ನನಗೆ ತೋರಿಸು ॥30-31॥ ಶ್ರೀರಾಮನು ಮೈಥಿಲಿಯ ಕುರಿತು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಪರ್ವತವು ಸೀತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುವಂತೆ ಕೆಲವು ಚಿಹ್ನೆಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸಿದನು. ಶ್ರೀರಘುನಾಥನ ಎದುರಿಗೆ ಸೀತೆಯನ್ನು ತಂದು ನಿಲ್ಲಿಸಲು ಅವನಿಂದ ಆಗಲಿಲ್ಲ. ॥32॥

ಆಗ ದಶರಥನಂದನ ಶ್ರೀರಾಮನು ಆ ಪರ್ವತದ ಬಳಿ - ಎಲವೋ! ನೀನು ನನ್ನ ಬಾಣಗಳ ಬೆಂಕಿಯಿಂದ ಉರಿದು ಬೂದಿಯಾಗಿ ಹೋಗುವೆ. ಯಾವ ರೀತಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಸೇವಿಸಲು ಅಯೋಗ್ಯನಾಗುವೆ. ನಿನ್ನ ಹುಲ್ಲು, ತಳಿರು, ವೃಕ್ಷಗಳು ನಾಶವಾಗಿ ಹೋಗುವವು ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ॥33॥

(ಬಳಿಕ ಅವನು ಸೌಮಿತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು-) ಲಕ್ಷ್ಮಣ! ಈ ನದಿಯು ಚಂದ್ರಮುಖಿ ಸೀತೆಯ ಇರವನ್ನು ಇಂದು ನನಗೆ ತಿಳಿಸದಿದ್ದರೆ ನಾನು ಈಗಲೇ ಇದನ್ನು ಒಣಗಿಸಿಬಿಡುವೆನು. ॥34॥ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ರೋಷಗೊಂಡು ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ತನ್ನ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲೇ ಸುಟ್ಟು ಬೂದಿ ಮಾಡಿಬಿಡುವಂತೆ ಅದರ ಕಡೆಗೆ ನೋಡಿದನು. ಅಷ್ಟರಲ್ಲಿ ಆ ಪರ್ವತ ಮತ್ತು ಗೋದಾವರಿಯ ಸಮೀಪದ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸನ ವಿಶಾಲಪಾದ ಚಿಹ್ನೆ ಮೂಡಿದುದು ಕಂಡು ಬಂತು. ॥35॥ ಜೊತೆಗೆ ರಾಕ್ಷಸನು ಯಾರನ್ನು ಬೆನ್ನಟ್ಟಿದ್ದನೋ, ಯಾರು ಶ್ರೀರಾಮನ ಅಭಿಲಾಷೆಯನ್ನು ಇರಿಸಿಕೊಂಡು ರಾವಣನ ಭಯದಿಂದ ಸಂತ್ರಸ್ತಳಾಗಿ ಆ ಕಡೆ - ಈ ಕಡೆ ಓಡಿದ ಆ ವಿದೇಹಕುಮಾರಿ ಸೀತೆಯ ಚರಣಚಿಹ್ನೆಗಳು ಅಲ್ಲಿ ಗೋಚರಿಸಿದವು. ॥36॥

ಸೀತೆ ಮತ್ತು ರಾಕ್ಷಸನ ಹೆಜ್ಜೆಗಳ ಗುರುತು, ಮುರಿದ ಧನುಸ್ಸು, ಬತ್ತಳಿಕೆ ಮತ್ತು ನುಚ್ಚುನೂರಾಗಿ ಚೆಲ್ಲಿಹೊದ ರಥವನ್ನು ನೋಡಿ ಶ್ರೀರಾಮನ ಮನಸ್ಸು ಗಾಬರಿಗೊಂಡಿತು. ಅವನು ಪ್ರಿಯ ತಮ್ಮನಾದ ಸೌಮಿತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ನುಡಿದನು- ॥37-38॥ ಲಕ್ಷ್ಮಣ! ನೋಡು ನೋಡು! ಸೀತೆಯ ಆಭರಣಗಳಲ್ಲಿದ್ದ ಚಿನ್ನದ ಈ ಗೆಜ್ಜೆಗಳು ಚೆಲ್ಲಿಹೋಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿವೆ. ಸೌಮಿತ್ರಿಯೇ! ಆಕೆಯ ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಹಾರಗಳೂ ಕಡಿದುಬಿದ್ದಿವೆ. ॥39॥ ಸುಮಿತ್ರಾಕುಮಾರಾ! ನೋಡು! ಇಲ್ಲಿಯ ಭೂಮಿಯು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಸುವರ್ಣ ಬಿಂದುಗಳಂತೆ ರಕ್ತಬಿಂದುಗಳಿಂದ ಚಿತ್ರಿತವಾದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ॥40॥

ಲಕ್ಷ್ಮಣ! ಕಾಮರೂಪಿಗಳಾದ ರಾಕ್ಷಸರು ಇಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ತುಂಡು-ತುಂಡು ಮಾಡಿ ಆಕೆಯನ್ನು ಪರಸ್ಪರ ಹಂಚಿಕೊಂಡು ತಿಂದಿರಬಹುದು ಎಂದು ನನಗೆ ಅನಿಸುತ್ತದೆ. ॥41॥ ಸುಮಿತ್ರಾನಂದನ! ಸೀತೆಗಾಗಿ ಪರಸ್ಪರ ವಿವಾದ ಮಾಡುವ ಇಬ್ಬರು ರಾಕ್ಷಸರಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿ ಘೋರ ಯುದ್ಧವೂ ನಡೆದಿದೆ. ॥42॥ ಸೌಮ್ಯ ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಇಲ್ಲಿ ಈ ಮುತ್ತುಗಳು ಹಾಗೂ ನವರತ್ನ ಖಚಿತ ಯಾರದೋ ಅತ್ಯಂತ ಸುಂದರ ಮತ್ತು ವಿಶಾಲ ಧನುಸ್ಸು ತುಂಡಾಗಿ ನೆಲದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿದೆ. ಇದು ಯಾರ ಧನುಸ್ಸು ಆಗಿರಬಹುದು? ॥43॥

ವತ್ಸ! ಇದು ರಾಕ್ಷಸರದೋ ಅಥವಾ ದೇವತೆಗಳದೋ ತಿಳಿಯದು, ಇದು ಪ್ರಭಾತ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ವೈಡೂರ್ಯಮಣಿಗಳ ತುಂಡುಗಳನ್ನು ಜೋಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ॥44॥ ಸೌಮ್ಯ! ಈ ಕಡೆ ಒಂದು ಚಿನ್ನದ ಕವಚ ತುಂಡಾಗಿ ಬಿದ್ದಿದೆ, ಯಾರದಿರಬಹುದೋ ತಿಳಿಯದು. ದಿವ್ಯಮಾಲೆಗಳಿಂದ ಸುಶೋಭಿತ, ನೂರು ಕಡ್ಡಿಗಳುಳ್ಳ ಈ ಛತ್ರ ಯಾರದಾಗಿದೆ? ಇದರ ದಂಡ ಮುರಿದುಹೋಗಿ ನೆಲದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿದೆ. ॥45॥

ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ ಪಿಶಾಚಿಗಳ ಮುಖದಂತೆ ಇರುವ ಭಯಂಕರ ರೂಪಧಾರೀ ಕತ್ತೆಗಳು ಸತ್ತುಬಿದ್ದಿವೆ. ಇವುಗಳ ಶರೀರ ವಿಶಾಲವಾಗಿದ್ದು ಇವುಗಳೆಲ್ಲವುಗಳ ಎದೆಗೆ ಚಿನ್ನದ ಕವಚಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟಿರುವರು; ಇವು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸತ್ತು ಬಿದ್ದಿರುವಂತೆ ಅನಿಸುತ್ತಿದೆ. ಯಾರದಾಗಿತ್ತೋ ಇದು ತಿಳಿಯದು. ॥46॥ ಸಂಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಉಪಯೋಗಿಸುವ ಈ ರಥ ಯಾರದಾಗಿದೆ? ಇದನ್ನು ಯಾರೊ ತಲೆಕೆಳಗಾಗಿ ಬೀಳಿಸಿ ಮುರಿದುಬಿಟ್ಟಿರುವರು. ಸಮರಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ಒಡೆಯನನ್ನು ಸೂಚಿಸುವ ಧ್ವಜವೂ ಇದರಲ್ಲಿತ್ತು. ಈ ತೇಜಸ್ವೀ ರಥವು ಉರಿಯುವ ಬೆಂಕಿಯಂತೆ ಹೊಳೆಯುತ್ತಾ ಇದೆ. ॥47॥ ಈ ಭಯಂಕರ ಬಾಣಗಳು ತುಂಡು-ತುಂಡಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಚೆಲ್ಲಿಹೋಗಿವೆ. ಇವುಗಳ ಉದ್ದ-ದಪ್ಪ ರಥದ ನೊಗದಂತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿವೆ. ಸುವರ್ಣಭೂಷಿತವಾದ ಇವುಗಳ ತುದಿಗಳು ಮುರಿದು ಹೋಗಿದೆ. ಇವು ಯಾರದಿರಬಹುದು? ॥48॥

ಲಕ್ಷ್ಮಣ! ಅಲ್ಲಿ ನೋಡು! ಬಾಣಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಎರಡು ಬತ್ತಳಿಕೆಗಳು ನಾಶವಾಗಿ ಬಿದ್ದುಕೊಂಡಿವೆ. ಕೈಯಲ್ಲಿ ಚಮ್ಮಟಿಕೆ ಮತ್ತು ಲಗಾಮು ಹಿಡಿದಿರುವ ಸತ್ತುಬಿದ್ದ ಈ ಸಾರಥಿಯು ಯಾರದ್ದಾಗಿರಬಹುದು. ॥49॥

ಸೌಮ್ಯ! ಇದು ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಯಾವನೋ ರಾಕ್ಷಸನ ಹೆಜ್ಜೆಯ ಗುರುತು ಕಾಣುತ್ತಿದೆ. ಈ ಅತ್ಯಂತ ಕ್ರೂರ ಹೃದಯವುಳ್ಳ ಕಾಮರೂಪೀ ರಾಕ್ಷಸರೊಂದಿಗೆ ನನ್ನ ವೈರ ನೂರುಪಟ್ಟು ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ. ನೋಡು ಈ ವೈರವು ಅವನ ಅಂತ್ಯವಾದಾಗಲೇ ಶಾಂತವಾಗಬಹುದು. ॥50-51॥ ಖಂಡಿತವಾಗಿಯೇ ತಪಸ್ವಿನೀ ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ಕದ್ದುಕೊಂಡು ಹೋಗಿರುವರು, ಸಾವು ಆಗಿರಬಹುದು; ಅಥವಾ ರಾಕ್ಷಸರು ತಿಂದಿರಬಹುದು. ಈ ವಿಶಾಲ ವನದಲ್ಲಿ ಕದ್ದು ಕೊಂಡುಹೋಗುವ ಸೀತೆಯನ್ನು ಧರ್ಮವೂ ರಕ್ಷಿಸಿಲ್ಲ. ॥52॥ ಸೌಮ್ಯ ಲಕ್ಷ್ಮಣ! ವಿದೇಹನಂದಿನಿಯು ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ತುತ್ತಾದಳು ಅಥವಾ ಅಪಹೃತಳಾದಳು ಹಾಗೂ ಯಾರೂ ಸಹಾಯಕರಾಗಲಿಲ್ಲ ಎಂದಾಗ ಈ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಪ್ರಿಯ ಕರ್ಮ ಮಾಡಲು ಸಮರ್ಥನಾದ ಪುರುಷನು ಯಾರಿದ್ದಾನೆ? ॥53॥

ಲಕ್ಷ್ಮಣ! ಸಮಸ್ತ ಲೋಕಗಳ ಸೃಷ್ಟಿ, ಸ್ಥಿತಿ, ಸಂಹಾರ ಮಾಡುವ ತ್ರಿಪುರ ವಿಜಯ ಮೊದಲಾದ ಶೌರ್ಯ ಸಂಪನ್ನನಾದ ಮಹೇಶ್ವರನೂ ಕೂಡ ತನ್ನ ಕರುಣಾಮಯ ಸ್ವಭಾದ ಕಾರಣ ಸುಮ್ಮನೆ ಕುಳಿತಿರುವಾಗ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಅವನ ಐಶ್ವರ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿಯದೇ ಅವನನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸತೊಡಗುವರು. ॥54॥ ನಾನು ಲೋಕಹಿತದಲ್ಲಿ ತತ್ಪರ, ಯುಕ್ತಚಿತ್ತ, ಜಿತೇಂದ್ರಿಯ ಹಾಗೂ ಜೀವಿಗಳ ಮೇಲೆ ಕರುಣೆ ತೋರುವವನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಇಂದ್ರಾದಿ ದೇವೇಶ್ವರರು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ನನ್ನನ್ನು ನಿರ್ಬಲನೆಂದು ತಿಳಿದಿದ್ದಾರೆ. (ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಇವರು ಸೀತೆಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲಿಲ್ಲ) ॥55॥

ಲಕ್ಷ್ಮಣ! ನೋಡಲ್ಲ! ಈ ದಯಾಳುತ್ವ ಮುಂತಾದ ಗುಣಗಳು ನನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು ದೋಷಿಯಾಗಿವೆ. (ಅದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ನನ್ನನ್ನು ನಿರ್ಬಲವೆಂದು ತಿಳಿದು ನನ್ನ ಪತ್ನಿಯು ಅಪಹೃತಳಾದಳು. ಆದ್ದರಿಂದ ಈಗ ನಾನು ಪುರುಷಾರ್ಥವನ್ನು ಪ್ರಕಟ ಪಡಿಸಬೇಕಾದೀತು.) ಪ್ರಳಯ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಉದಯಿಸಿದ ಸೂರ್ಯನು ಚಂದ್ರನ ಬೆಳದಿಂಗಳನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿ ಪ್ರಚಂಡ ತೇಜದಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಿತನಾಗುವಂತೆಯೇ, ಈಗ ನನ್ನ ತೇಜವು ಇಂದೇ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಅಂತ್ಯಗೊಳಿಸಲು ನನ್ನ ಆ ಕೋಮಲ ಸ್ವಭಾವದ ಗುಣಗಳನ್ನು ಮರೆಮಾಡಿ, ಪ್ರಚಂಡ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಾಶಿತವಾದೀತು, ಇದನ್ನು ನೀನು ನೋಡು ॥56-57॥

ಲಕ್ಷ್ಮಣ! ಈಗ ಯಕ್ಷರು, ಗಂಧರ್ವರು, ಪಿಶಾಚಿಗಳು, ರಾಕ್ಷಸರು, ಕಿನ್ನರರು, ಮನುಷ್ಯರು ಇವರಾರೂ ನೆಮ್ಮದಿಯಾಗಿ ಇರಲಾರರು. ॥58॥ ಸುಮಿತ್ರಾನಂದನ! ನೋಡುತ್ತಿರು, ಸ್ವಲ್ಪ ಹೊತ್ತಿನಲ್ಲೇ ನಾನು ಬಿಟ್ಟ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಆಕಾಶವನ್ನು ತುಂಬಿ ಬಿಡುವೆನು ಮತ್ತು ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಕದಲಲೂ ಬಿಡಲಾರೆನು. ॥59॥ ಗ್ರಹಗತಿ ನಿಂತುಹೋದೀತು, ಚಂದ್ರನು ಅಡಗಿಕೊಳ್ಳುವನು, ಅಗ್ನಿ, ಮರುದ್ಗಣ, ಸೂರ್ಯ ಇವರ ತೇಜ ನಾಶವಾಗಿ ಹೋದೀತು, ಎಲ್ಲೆಡೆ ಅಂಧಕಾರವೇ ಆವರಿಸಿ, ಪರ್ವತಗಳ ಶಿಖರಗಳು ಪುಡಿ-ಪುಡಿಯಾದಾವು, ನದೀ, ಸರೋವರಾದಿ ಎಲ್ಲ ಜಲಾಶಯಗಳು ಒಣಗಿ ಹೋಗುವುದು, ಗಿಡ, ಬಳ್ಳಿ, ಮರ ಎಲ್ಲವು ನಾಶವಾಗುವುದು, ಸಮುದ್ರವನ್ನು ನಾಶ ಮಾಡುವೆನು. ಈ ರೀತಿ ನಾನು ಮೂರುಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಲನ ವಿನಾಶ ಲೀಲೆಯನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿಬಿಡುವೆನು. ॥60-61॥

ಸೌಮಿತ್ರಿಯೇ! ದೇವತೆಗಳು ಇದೇ ಮುಹೂರ್ತದಲ್ಲಿ ಸೀತಾದೇವಿಯನ್ನು ನನಗೆ ಕ್ಷೇಮವಾಗಿ ಮರಳಿಸದಿದ್ದರೆ ಅವರೂ ನನ್ನ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ನೋಡುವರು. ॥62॥ ಲಕ್ಷ್ಮಣ! ನನ್ನ ಧನುಸ್ಸಿನಿಂದ ಬಿಟ್ಟ ಬಾಣ ಸಮೂಹಗಳಿಂದ ಆಕಾಶವು ತುಂಬಿಹೋಗುವುದರಿಂದ ಅದರಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಾಣಿಯು ಸಂಚರಿಸಲಾರವು. ॥63॥ ಸೌಮಿತ್ರಿಯೇ! ಇಂದು ನನ್ನ ನಾರಾಚಗಳಿಂದ ಹೊಸಕಿಹೋದ ಇಡೀ ಜಗತ್ತು ವ್ಯಾಕುಲ ಮತ್ತು ಮೇರೆ ಮೀರಿಹೋದೀತು. ಇಲ್ಲಿಯ ಮೃಗ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಪ್ರಾಣಿಗಳು ನಷ್ಟವಾಗಿ ಭ್ರಾಂತವಾಗುವುದನ್ನು ನೀನು ನೋಡುತ್ತಿರು. ॥64॥ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಆಕರ್ಣಾಂತವಾಗಿ ಸೆಳೆದು ಬಿಟ್ಟ ನನ್ನ ಬಾಣಗಳನ್ನು ತಡೆಯುವುದು ಜಗತ್ತಿಗೆ ಕಠಿಣವಾಗಬಹುದು. ನಾನು ಸೀತೆಗಾಗಿ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಈ ಜಗತ್ತಿನ ಸಮಸ್ತ ಪಿಶಾಚ ಮತ್ತು ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಸಂಹಾರಮಾಡಿಬಿಡುವೆ. ॥65॥ ರೋಷ ಮತ್ತು ಅಮರ್ಷಪೂರ್ವಕ ಬಿಟ್ಟಿರುವ ನನ್ನ ತುದಿಗಳಿಲ್ಲದ ದೂರಗಾಮಿ ಬಾಣಗಳ ಬಲ ಇಂದು ದೇವತೆಗಳು ನೋಡುವರು. ॥66॥

ನನ್ನ ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಮೂರು ಲೋಕಗಳು ವಿನಾಶವಾದಾಗ ದೇವತೆಗಳು, ದೈತ್ಯರು, ಪಿಶಾಚಿಗಳು, ರಾಕ್ಷಸರು ಹೀಗೆ ಯಾರು ಉಳಿಯಲಾರರು. ॥67॥ ದೇವತೆಗಳ, ದಾನವರ ಯಕ್ಷರ, ರಾಕ್ಷಸರ ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳು ನನ್ನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಪುಡಿ ಪುಡಿಯಾಗಿ ಪದೇ ಪದೇ ಬಿದ್ದುಹೋಗುವುವು. ॥68॥ ಸುಮಿತ್ರಾನಂದನ! ದೇವತೆಗಳು ಕಳ್ಳತನವಾದ, ಅಥವಾ ಸತ್ತುಹೋದ ಸೀತೆಯನ್ನು ತಂದು ನನಗೆ ಕೊಡದಿದ್ದರೆ ಇಂದೇ ನಾನು ಬಾಣಗಳ ಏಟಿನಿಂದ ಈ ಮೂರು ಲೋಕಗಳ ಮೇರೆಯನ್ನು ನಾಶಮಾಡಿಬಿಡುವೆನು. ॥69॥ ಅವರು ನನ್ನ ಪ್ರಿಯ ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ನನಗೆ ಅದೇ ರೂಪದಲ್ಲಿ ತಂದೊಪ್ಪಿಸದಿದ್ದರೆ ನಾನು ಚರಾಚರ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಸಹಿತ ಸಮಸ್ತ ಲೋಕಗಳನ್ನು ನಾಶಮಾಡಿಬಿಡುವೆನು. ಸೀತೆಯ ದರ್ಶನವಾಗುವವರೆಗೆ ನಾನು ನನ್ನ ಸಾಯಕಗಳಿಂದ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತನ್ನು ಸಂತಪ್ತ ಮಾಡುತ್ತಾ ಇರುವೆನು. ॥70-71॥ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಶ್ರೀರಾಮನ ಕಣ್ಣುಗಳು ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಕೆಂಪದಾದವು ತುಟಿಗಳು ನಡುಗಿದವು. ನಾರುಮಡಿಯನ್ನು ವಲ್ಕಲಗಳನ್ನು ಬಿಗಿಯಾಗಿಸಿ ಜಟೆಯನ್ನು ಎತ್ತಿ ಕಟ್ಟಿದನು. ॥72॥ ಆಗ ಸಿಟ್ಟುಗೊಂಡ ಈ ರೀತಿಯ ಸಂಹಾರ ಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ಮುಂದಾದ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನ ಶರೀರವು ಹಿಂದೆ ತ್ರಿಪುರನ ಸಂಹಾರ ಮಾಡುವ ರುದ್ರನಂತೆ ಕಂಡು ಬರುತ್ತಿತ್ತು. ॥73॥

ಆಗ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಕೈಯಿಂದ ಧನುಸ್ಸನ್ನೆತ್ತಿಕೊಂಡು ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಅದನ್ನು ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ಒಂದು ವಿಷಧರ ಸರ್ಪದಂತಹ ಭಯಂಕರ, ಪ್ರಜ್ವಲಿತ ಬಾಣವನ್ನು ಧನುಸ್ಸಿಗೆ ಹೂಡಿದನು. ಅನಂತರ ಶತ್ರುನಗರದ ಮೇಲೆ ವಿಜಯಪಡೆಯುವ ಶ್ರೀರಾಮನು ಪ್ರಳಯಾಗ್ನಿಯಂತೆ ಕುಪಿತನಾಗಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು. ॥74-75॥ ಲಕ್ಷ್ಮಣ! ವೃದ್ಧಾಪ್ಯ, ಮೃತ್ಯು, ಕಾಲ ಮತ್ತು ವಿಧಾತನು ಸದಾ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಮೇಲೆ ಪ್ರಹಾರ ಮಾಡಿದರೂ ಅದನ್ನು ಯಾರಿಂದಲೂ ತಡೆಯಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅದೇ ಪ್ರಕಾರ ಕ್ರೋಧಗೊಂಡ ನನ್ನನ್ನು ನಿಸ್ಸಂಶಯವಾಗಿ ಯಾರೂ ತಡೆಯಲಾರರು. ॥76॥ ದೇವತೆಗಳು ಇಂದುಮೊದಲಿನಂತೆ ಮನೋಹರ ಹಲ್ಲುಗಳುಳ್ಳ ಅನಿಂದ್ಯ ಸುಂದರೀ ಮಿಥಿಲೇ ಕುಮಾರಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ನನಗೆ ಮರಳಿ ತಂದುಕೊಡದಿದ್ದರೆ ನಾನು ದೇವತೆ, ಗಂಧರ್ವ, ಮನುಷ್ಯ, ನಾಗ, ಪರ್ವತಗಳ ಸಹಿತ ಇಡೀ ಜಗತ್ತನ್ನು ಅಲ್ಲೋಲಕಲ್ಲೋಲ ಮಾಡಿಬಿಡುವೆನು. ॥77॥

ಶ್ರೀ ವಾಲ್ಮೀಕಿವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅರಣ್ಯಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಅರವತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಸರ್ಗ
ಸಂಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥64॥

ಅರವತ್ತೈದನೆಯ ಸರ್ಗ

ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ತಿಳಿಯಹೇಳಿ ಶಾಂತಗೊಳಿಸಿದುದು

ಸೀತಾಪಹರಣದ ಶೋಕದಿಂದ ಪೀಡಿತನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನು ಆಗ ಸಂತಪ್ತನಾಗಿ ಪ್ರಳಯಕಾಲದ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಸಮಸ್ತ ಲೋಕಗಳನ್ನು ಸಂಹರಿಸಲು ಮುಂದಾಗಿ ಧನುಸ್ಸಿಗೆ ನಾಣನ್ನೇರಿಸಿ ಪದೇ-ಪದೇ ಅದನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ, ದೀರ್ಘವಾಗಿ ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಡುತ್ತಾ, ಕಲ್ಪಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ರುದ್ರದೇವರಂತೆ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತನ್ನು ಸುಟ್ಟುಬಿಡಲು ಇಚ್ಛಿಸಿದಾಗ, ಅತ್ಯಂತ ಕುಪಿತನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನ ಇಂತಹ ರೂಪವನ್ನು ಹಿಂದೆ ಎಂದೂ ನೋಡದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಕೈಮುಗಿದುಕೊಂಡು ಬಾಡಿದ ಮುಖದಿಂದ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಹೇಳಿದನು. ॥1-3॥

ಆರ್ಯ! ನೀನು ಮೊದಲು ಕೋಮಲ ಸ್ವಭಾದಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಜಿತೇಂದ್ರಿಯ ಮತ್ತು ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಹಿತದಲ್ಲಿ ತತ್ಪರನಾಗಿದ್ದೀಯೆ, ಈಗ ಕ್ರೋಧಕ್ಕೆ ವಶನಾಗಿ ತನ್ನ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಪರಿತ್ಯಜಿಸಬೇಡ. ॥4॥ ಚಂದ್ರನಲ್ಲಿ ಶೋಭೆ, ಸೂರ್ಯನಲ್ಲಿ ಪ್ರಭೆ, ವಾಯುವಿನಲ್ಲಿ ಗತಿ, ಪಥ್ವಿಯಲ್ಲಿ ಕ್ಷಮೆ ನಿತ್ಯ ವಿರಾಜಿಸುವಂತೆ ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಸರ್ವೋತ್ತಮ ಯಶವು ಸದಾ ಪ್ರಕಾಶಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ॥5॥ ನೀನು ಯಾವನೋ ಒಬ್ಬನ ಅಪರಾಧದಿಂದ ಸಮಸ್ತ ಲೋಕಗಳನ್ನು ಸಂಹರಿಸಬೇಡ. ಈ ಮುರಿದು ಬಿದ್ದ ಯುದ್ಧೋಪಯೋಗಿ ರಥವು ಯಾರದೆಂದು ತಿಳಿಯಲು ನಾನು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತೇನೆ. ॥6॥ ಅಥವಾ ಯಾರು ಯಾವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ನೊಗಸಹಿತ ರಥವನ್ನು ಮುರಿದಿರುವನು? ಇದನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದಿದೆ. ರಾಜಕುಮಾರ! ಈ ಸ್ಥಾನವು ಕುದುರೆಗಳ ಗೊರಸುಗಳಿಂದ ಮತ್ತು ರಥ ಚಕ್ರಗಳಿಂದ ಅಗೆದಂತೆ ಇದೆ, ಜೊತೆಗೆ ರಕ್ತದ ತೊಟ್ಟುಗಳು ಚೆಲ್ಲಿಹೋಗಿವೆ. ಇದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ಭಯಂಕರ ಕಾಳಗವೇ ನಡೆದಿದೆ ಎಂದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಈ ಸಂಗ್ರಾಮ ಚಿಹ್ನೆಯು ಯವುದೋ ಒಂದೇ ರಥದ್ದಾಗಿದೆ, ಎರಡಿಲ್ಲ. ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಶ್ರೀರಾಮ! ಇಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ವಿಶಾಲ ಸೈನ್ಯದ ಹೆಜ್ಜೆಗುರುತು ನಾನು ನೋಡುತ್ತಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಯಾರೋ ಒಬ್ಬನ ಅಪರಾಧದಿಂದಲೇ ಲೋಕಗಳನ್ನು ವಿನಾಶ ಮಾಡಬಾರದು. ॥7-9॥ ಏಕೆಂದರೆ ರಾಜರು ಅಪರಾಧಕ್ಕನುಸಾರವೇ ಉಚಿತ ದಂಡವನ್ನು ವಿಧಿಸುವ ಕೋಮಲ ಸ್ವಭಾವ ಮತ್ತು ಶಾಂತರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ನೀನಾದರೋ ಸದಾ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೆ ಶರಣ್ಯನಾಗಿದ್ದು, ಅವರ ಪರಮಗತಿಯಾಗಿರುವೆ. ॥10॥

ರಘುನಂದನ! ನಿನ್ನ ಪತ್ನಿಯ ಅಪಹರಣ ಅಥವಾ ವಿನಾಶ ಯಾರಿಗೆ ಒಳ್ಳೆಯದೆನಿಸುವುದು? ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ದೀಕ್ಷಿತನಾದವನ ಸಾಧು ಸ್ವಭಾವದ ಋತ್ವಿಜರು ಎಂದಿಗೂ ಅಪ್ರಿಯಮಾಡಲಾರರು, ಅದರಂತೆ ಸಮುದ್ರಗಳು, ನದಿಗಳು, ಪರ್ವತಗಳು, ದೇವತೆಗಳು, ಗಂಧರ್ವರು, ದಾನವರು ಯಾರೂ ಕೂಡ ನಿನಗೆ ಪ್ರತಿಕೂಲ ಆಚರಣೆ ಮಾಡಲಾರರು. ॥11॥

ರಾಜನೇ! ಸೀತೆಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದವನನ್ನೇ ಹುಡುಕಬೇಕು. ನೀನು ನನ್ನೊಂದಿಗೆ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಧರಿಸಿ, ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ಋಷಿಗಳ ಸಹಾಯದಿಂದ ಆಕೆಯು ಎಲ್ಲಿರುವಳೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ॥12॥ ನಾವೆಲ್ಲರೂ ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತರಾಗಿ ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ, ಪರ್ವತಗಳಲ್ಲಿ, ವನಗಳಲ್ಲಿ ಹುಡುಕೋಣ, ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಗುಹೆಗಳಲ್ಲಿ ಬಗೆ ಬಗೆಯ ಸರೋವರಗಳಲ್ಲಿ ಅನ್ವೇಷಣೆ ಮಾಡೋಣ. ದೇವತೆಗಳ, ಗಂಧರ್ವರ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಅರಸೋಣ. ನಿನ್ನ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಅಪಹರಣ ಮಾಡಿದ ದುರಾತ್ಮನು ಸಿಗುವವರೆಗೆ ಪ್ರಯತ್ನಮಾಡುತ್ತಾ, ಇರುವಾ. ಕೋಸಲೇಶ್ವರನೇ! ನಮ್ಮ ಶಾಂತಿಪೂರ್ಣ ವರ್ತನೆಯಿಂದ ದೇವತೆಗಳು ನಿನ್ನ ಪತ್ನಿಯ ಸುಳಿವನ್ನು ಕೊಡದಿದ್ದರೆ ಆಗ ಅದಕ್ಕನುಗುಣವಾಗಿ ನೀನು ಕಾರ್ಯ ಮಾಡು. ॥13-15॥ ನರೇಂದ್ರನೇ! ಉತ್ತಮ ಶೀಲ-ಸ್ವಭಾವ, ಸಾಮನೀತಿ, ವಿನಯ ಮತ್ತು ನ್ಯಾಯಕ್ಕನುಸಾರ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡಿಯೂ ನಿನ್ನ ಸೀತೆಯ ಸುಳಿವು ಸಿಕ್ಕದಿದ್ದರೆ ಆಗ ನೀನು ಸುವರ್ಣಮಯ ಗರಿಗಳುಳ್ಳ ಮಹೇಂದ್ರನ ವಜ್ರದಂತೆ ಇರುವ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಸಮಸ್ತ ಲೋಕಗಳನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿ ಬಿಡು. ॥16॥

ಶ್ರೀ ವಾಲ್ಮೀಕಿವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅರಣ್ಯಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಅವರತ್ತೈದನೆಯ ಸರ್ಗ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥65॥

ಅರವತ್ತಾರನೆಯ ಸರ್ಗ

ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಸಮಜಾಯಿಸುವುದು

ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಶೋಕದಿಂದ ಸಂತಪ್ತನಾಗಿ ಅನಾಥನಂತೆ ವಿಲಾಪ ಮಾಡತೊಡಗಿದನು. ಅವನು ಮಹಾ ಮೋಹದಿಂದ ಕೂಡಿ, ಅತ್ಯಂತ ದುರ್ಬಲನಾದನು. ಅವನಿಗೆ ಚಿತ್ತಸ್ವಾಸ್ತ್ಯ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಈ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಅವನನ್ನು ನೋಡಿ ಸುಮಿತ್ರಾಕುಮಾರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಎರಡುಗಳಿಗೆ ಆಶ್ವಾಸನೆ ಕೊಟ್ಟು ಮತ್ತೆ ಅವನ ಕಾಲನ್ನು ಒತ್ತುತ್ತಾ ಸಮಜಾಯಿಸತೊಡಗಿದನು. ॥1-2॥ ಅಣ್ಣ! ನಮ್ಮ ತಂದೆ ದಶರಥ ಮಹಾರಾಜರು ದೊಡ್ಡ ತಪಸ್ಸು ಮತ್ತು ಮಹಾಕರ್ಮದ ಅನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡಿ ದೇವತೆಗಳು ಮಹಾನ್ ಪ್ರಯತ್ನದಿಂದ ಅಮೃತಪಡೆದಂತೆ ನಿನ್ನನ್ನು ಪುತ್ರರೂಪದಿಂದ ಪಡೆದನು. ॥3॥

ಭರತನ ಬಾಯಿಯಿಂದ ಕೇಳಿದ ನಿನ್ನ ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ಭೂಪಾಲ ದಶರಥ ಮಹಾರಾಜರು ಬಂಧಿತರಾಗಿ ನಿನ್ನ ವಿಯೋಗದಿಂದಲೇ ದಿವಂಗತರಾದರು. ॥4॥ ಕಕುತ್ಸ್ಥ ಕುಲಭೂಷಣ! ನಮ್ಮ ಮೇಲೆ ಬಂದ ಈ ದುಃಖವನ್ನು ನೀನೇ ಧೈರ್ಯದಿಂದ ಸಹಿಸದಿದ್ದರೆ ಬೇರೆ ಯಾವ ಅಲ್ಪ ಶಕ್ತಿಯುಳ್ಳ ಸಾಧಾರಣ ಪುರುಷನು ಹೇಗೆ ಸಹಿಸಬಲ್ಲನು? ॥5॥

ನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ನೀನು ಧೈರ್ಯ ಧರಿಸು. ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಆಪತ್ತು ಯಾರ ಮೇಲೆ ಬರುವುದಿಲ್ಲ? ರಾಜನೇ! ಆಪತ್ತುಗಳು ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಒಂದು ಕ್ಷಣ ಸ್ಪರ್ಷಿಸಿ ಮತ್ತೊಂದು ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ದೂರವಾಗುತ್ತವೆ. ॥6॥ ಪುರುಷಸಿಂಹನೇ! ನೀನು ದುಃಖೀತನಾಗಿ ತನ್ನ ತೇಜದಿಂದ ಸಮಸ್ತ ಲೋಕಗಳನ್ನು ಸುಟ್ಟುಬಿಟ್ಟರೆ, ಪೀಡಿತವಾದ ಪ್ರಜೆಯು ಯಾರಲ್ಲಿ ಶರಣು ಹೋಗಿ ಸುಖ ಶಾಂತಿ ಪಡೆಯುವುದು? ॥7॥ ಇಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರ ಮೇಲೆ ದುಃಖ-ಶೋಕಗಳು ಬಂದು ಹೋಗುವುದು ಈ ಲೋಕದ ಸ್ವಭಾವವೇ ಆಗಿದೆ. ನಹುಷಪುತ್ರ ಯಯಾತಿಗೆ ಇಂದ್ರನಂತೆ ಲೋಕ (ದೇವೇಂದ್ರ ಪದವಿ) ದೊರಕಿತ್ತು. ಆದರೆ ಅಲ್ಲಿಯೂ ಅನ್ಯಾಯದ ಮೂಲಕ ದುಃಖವು ಅವನನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸದೆ ಬಿಡಲಿಲ್ಲ. ॥8॥ ನಮ್ಮ ತಂದೆಯ ಪುರೋಹಿತ ಮಹರ್ಷಿ ವಸಿಷ್ಠರಿಗೂ ಒಂದೇ ದಿನದಲ್ಲಿ ನೂರು ಪುತ್ರರು ಪ್ರಾಪ್ತರಾದರು ಹಾಗೂ ಒಂದೇ ದಿನ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ಕೈಯಿಂದ ಹತರಾದರು. ॥9॥ ಕೋಸಲೇಶ್ವರನೇ! ವಿಶ್ವವಂದಿತಾ ಜಗನ್ಮಾತಾ ಪಥ್ವಿಯು ನಡುಗುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ॥10॥

ಧರ್ಮಪ್ರವರ್ತಕ, ಜಗಚ್ಛಕ್ಷು ಮಹಾಬಲಿ ಸೂರ್ಯನ ಮೇಲೆಯೇ ಇಡೀ ಜಗತ್ತು ನಿಂತಿದೆ. ಅಂತಹ ಸೂರ್ಯ ಮತ್ತು ಚಂದ್ರರೂ ರಾಹುವಿನಿಂದ ಗ್ರಹಣಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗುತ್ತಾರೆ. ॥11॥ ಪುರುಷ ಪ್ರವರ! ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ಭೂತ ಮತ್ತು ದೇವತೆಯೂ ಕೂಡ ದೈವ (ಪ್ರಾರಬ್ಧ)ದ ಅಧೀನತೆಯಿಂದ ಮುಕ್ತರಾಗಲಾರರು. ಹೀಗಿರುವಾಗ ಸಮಸ್ತ ದೇಹಧಾರಿಗಳ ಕುರಿತು ಹೇಳುವುದೇನಿದೆ? ॥12॥

ನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ಇಂದ್ರಾದಿ ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ಕೂಡ ನೀತಿ ಮತ್ತು ಅನೀತಿಯಿಂದ ಸುಖ ಹಾಗೂ ದುಃಖಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಯಾಗುವುದನ್ನು ಕೇಳುತ್ತೇವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ಶೋಕಿಸಬಾರದು. ॥13॥ ವೀರ ರಘುನಂದನ! ವೈದೇಹಿ ಒಂದೊಮ್ಮೆ ಸತ್ತುಹೋದರೂ, ನಾಶವಾದರೂ ನೀನು ಸಾಮಾನ್ಯ ಬೇರೆಯವರಂತೆ ಶೋಕ ಚಿಂತೆ ಮಾಡಬಾರದು. ॥14॥ ಶ್ರೀರಾಮಾ! ನಿನ್ನಂತಹ ಸರ್ವಜ್ಞ ಪುರುಷರು ಭಾರೀ ವಿಪತ್ತು ಬಂದಾಗಲೂ ಶೋಕಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಅವರು ಖೇದರಹಿತರಾಗಿ ತಮ್ಮ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ನಾಶಗೊಳಿಸಲು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ. ॥15॥ ನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ಯಾವುದನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು, ಯಾವುದನ್ನು ಮಾಡಬಾರದು, ಉಚಿತವೇನು, ಅನುಚಿತವೇನು? ಎಂಬುದನ್ನು ನೀನು ಬುದ್ದಿಯಿಂದ ತಾತ್ವಿಕ ವಿಚಾರ ಮಾಡಿ ನಿಶ್ಚಯಿಸು, ಏಕೆಂದರೆ ಬುದ್ಧಿಯುಕ್ತ ಮಹಾ ಜ್ಞಾನಿಗಳು ಕರ್ತವ್ಯ ಅಕರ್ತವ್ಯ, ಉಚಿತ-ಅನುಚಿತ ಇವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿದಿರುತ್ತಾರೆ. ॥16॥

ಯಾವುದರ ಗುಣ-ದೋಷ ತಿಳಿಯದೇ, ನೋಡದೆ ಹಾಗೂ ನಶ್ವರ ಫಲವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ನಾಶವಾಗುವಂತಹ ಕರ್ಮಗಳ ಶುಭಾಶುಭ ಫಲವನ್ನು ಆಚರಣೆಯಲ್ಲಿ ತರದೆ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ॥17॥ ವೀರ! ಮೊದಲು ನೀನೇ ಅನೇಕ ಸಲ ಈ ರೀತಿಯ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳಿ ನನ್ನನ್ನು ಸಮಜಾಯಿಸಿದ್ದೆ. ನಿನಗೆ ಯಾರು ಕಲಿಸಬಲ್ಲರು? ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಬೃಹಸ್ಪತಿಯೂ ನಿನಗೆ ಉಪದೇಶಮಾಡಲು ಶಕ್ತನಲ್ಲ. ॥18॥ ಮಹಾಪ್ರಜ್ಞನೇ! ನಿನ್ನ ಬುದ್ಧಿಯ ಆಳ ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ತಿಳಿಯಲು ಕಠಿಣವಾಗಿದೆ. ಈಗ ಶೋಕದಿಂದಾಗಿ ನಿನ್ನ ಜ್ಞಾನ ಮಲಗಿದಂತೆ ಅನಿಸುತ್ತಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನಾನು ಅದನ್ನು ಎಚ್ಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ॥19॥

ಇಕ್ವಾಕು ಕುಲ ಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ನೀನು ದೇವತೋಚಿತ ಹಾಗೂ ಮಾನವೋಚಿತ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ನೋಡಿ ಅದನ್ನು ಸಂದರ್ಭಕ್ಕನುರೂಪವಾಗಿ ಉಪಯೋಗಿಸುತ್ತ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ವಧಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸು. ॥20॥

ಪುರುಷಪ್ರವರ! ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತನ್ನೂ ನಾಶಮಾಡುವುದರಿಂದ ನಿನಗೆ ಏನು ಸಿಗಬಹುದು? ಆ ಪಾಪೀ ಶತ್ರುವನ್ನು ಹುಡುಕಿ, ಅವನನ್ನು ಕಿತ್ತು ಎಸೆಯುವ ಪ್ರಯತ್ನಮಾಡಬೇಕು. ॥21॥

ಶ್ರೀ ವಾಲ್ಮೀಕಿವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅರಣ್ಯಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಅರವತ್ತಾರನೆಯ ಸರ್ಗ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥66॥

ಅರವತ್ತೇಳನೆಯ ಸರ್ಗ

ಶ್ರೀರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಜಟಾಯುವನ್ನು ಸಂಧಿಸಿದುದು, ಶ್ರೀರಾಮನು ಜಟಾಯುವನ್ನು ಬಾಚಿ ತಬ್ಬಿಕೊಂಡು ಅತ್ತುದು

ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಎಲ್ಲ ವಸ್ತುಗಳ ಸಾರವನ್ನು ಗ್ರಹಿಸುವಂತಹವನು. ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಹಿರಿಯವನಾಗಿದ್ದರೂ ಅವನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಹೇಳಿದ ಅತ್ಯಂತ ಸಾರಗರ್ಭಿತ ಉತ್ತಮ ವಚನಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ ಅವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದನು. ॥1॥ ಅನಂತರ ಮಹಾಬಾಹು ಶ್ರೀರಾಮನು ಹೆಚ್ಚಿದ್ದ ತನ್ನ ರೋಷವನ್ನು ತಡೆದು ವಿಚಿತ್ರಧನುಸ್ಸನ್ನು ಇಳಿಸಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು. ॥2॥ ವತ್ಸ! ಈಗ ನಾವು ಏನು ಮಾಡೋಣ? ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗೋಣ? ಲಕ್ಷ್ಮಣಾ! ಯಾವ ಉಪಾಯದಿಂದ ಸೀತೆಯು ಇರುವ ಠಾವು ನಮಗೆ ತಿಳಿಯಬಹುದು? ಈಗ ಇದರ ಕುರಿತು ವಿಚಾರ ಮಾಡು. ॥3॥ ಆಗ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಸಂತಾಪದಿಂದ ಪೀಡಿತನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು - ಅಣ್ಣ! ನೀನು ಈ ಜನಸ್ಥಾನದಲ್ಲೇ ಸೀತೆಯನ್ನು ಹುಡುಕಬೇಕು. ॥4॥ ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ
ವೃಕ್ಷ-ಲತೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಈ ಘನ ವನವು ಅನೇಕ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ತುಂಬಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಪರ್ವತಗಳ ಮೇಲೆ ಅನೇಕ ದುರ್ಗಮ ಸ್ಥಾನ, ಒಡೆದ ಬಂಡೆಗಳು ಮತ್ತು ಕಂದಕಗಳಿವೆ. ॥5॥

ಅಲ್ಲಿ ಬಗೆ-ಬಗೆ ಭಯಂಕರ ಗುಹೆಗಳಿವೆ, ಅವು ನಾನಾ ರೀತಿಯ ಮೃಗಗಳಿಂದ ತುಂಬಿವೆ. ಇಲ್ಲಿಯ ಪರ್ವತಗಳ ಮೇಲೆ ಕಿನ್ನರರ ಆವಾಸ ಸ್ಥಾನಗಳು ಮತ್ತು ಗಂಧರ್ವರ ಭವನಗಳೂ ಇವೆ. ॥6॥ ನನ್ನೊಂದಿಗೆ ನೀನು ಆ ಎಲ್ಲ ಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಹುಡುಕು. ವಾಯುವಿನ ವೇಗದಿಂದ ಪರ್ವತಗಳು ಕಂಪಿಸುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಹಾಗೆಯೇ ನಿನ್ನಂತಹ ಬುದ್ಧಿವಂತ ಮಹಾತ್ಮಾ ನರಶ್ರೇಷ್ಠರು ಆಪತ್ತಿನಲ್ಲೂ ವಿಚಲಿತರಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ॥7॥ ಅವನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಸಹಿತ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ರೋಷಪೂರ್ವಕ ತನ್ನ ಧನುಸ್ಸಿಗೆ ಕ್ಷುರ ಎಂಬ ಭಯಂಕರ ಬಾಣವನ್ನು ಹೂಡಿ ಎಲ್ಲ ವನಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸತೊಡಗಿದನು. ॥8॥ ಸ್ಪಲ್ಪದೂರ ಹೋದಾಗ ಅವರಿಗೆ ಪರ್ವತದಂತೆ ವಿಶಾಲ ಶರೀರವುಳ್ಳ ಪಕ್ಷಿರಾಜ ಮಹಾಭಾಗ ಜಟಾಯು ಕಂಡು ಬಂದನು, ಅವನು ರಕ್ತಸಿಕ್ತನಾಗಿ ನೆಲದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿದ್ದನು. ಪರ್ವತ ಶಿಖರದಂತೆ ಕಾಣುವ ಆ ಗೃಧ್ರರಾಜನನ್ನು ನೋಡಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು - ॥9-10॥ ಲಕ್ಷ್ಮಣಾ! ಈ ಗೃಧ್ರರೂಪದಲ್ಲಿ ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಯಾವನೋ ರಾಕ್ಷಸನೆಂದು ಅನಿಸುತ್ತದೆ. ಇವನು ಈ ವನದಲ್ಲಿ ಸುತ್ತಾಡುತ್ತಾ ಇರುತ್ತಾನೆ. ನಿಸ್ಸಂಶಯವಾಗಿ ಇವನೇ ವಿದೇಹನಂದಿನಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ತಿಂದು ಹಾಕಿರಬಹುದು. ॥11॥ ವಿಶಾಲಲೋಚನೆ ಸೀತೆಯನ್ನು ತಿಂದು ಇವನು ಇಲ್ಲಿ ಸುಖವಾಗಿ ಕುಳಿತಿದ್ದಾನೆ. ಪ್ರಜ್ವಲಿತವಾದ ತುದಿಯುಳ್ಳ ಭಯಂಕರ ನನ್ನ ಬಾಣದಿಂದ ನಾನು ಇವನ ವಧೆ ಮಾಡುವೆನು. ॥12॥ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಕ್ರೋಧಗೊಂಡ ಶ್ರೀರಾಮನು ಧನುಸ್ಸಿಗೆ ಬಾಣವನ್ನು ಅನುಸಂಧಾನ ಮಾಡಿ ಸಮುದ್ರದಾದ್ಯಂತ ಪೃಥ್ವಿಯನ್ನು ನಡುಗಿಸುತ್ತಾ ಅವನನ್ನು ನೋಡಲು ಮುಂದುವರಿದನು. ॥13॥ ಆಗಲೇ ಪಕ್ಷಿ ಜಟಾಯು ಬಾಯಿಯಿಂದ ನೊರೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದ ರಕ್ತವನ್ನು ಸುರಿಸುತ್ತಾ ಅತ್ಯಂತ ದೀನವಾಣಿಯಲ್ಲಿ ದಶರಥನಂದನ ಶ್ರೀರಾಮನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು - ॥14॥ ಆಯುಷ್ಮಂತನೇ! ಈ ಮಹಾವನದಲ್ಲಿ ಔಷಧಿಯಂತೆ ನೀನು ಹುಡುಕುತ್ತಿರುವ ಸೀತಾದೇವಿಯನ್ನು ಹಾಗೂ ನನ್ನ ಪ್ರಾಣವನ್ನೂ ರಾವಣನು ಹರಣ ಮಾಡಿರುವನು.॥15॥

ರಘುನಂದನ! ನೀನು ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಇಲ್ಲದಿದ್ದಾಗ ಮಹಾಬಲಿ ರಾವಣನು ಬಂದು ಸೀತಾದೇವಿಯನ್ನು ಕದ್ದುಕೊಂಡು ಹೋಗಲು ತೊಡಗಿದನು. ಆಗ ಸೀತೆಯು ನನ್ನ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಬಿದ್ದಳು. ॥16॥ ಪ್ರಭೋ! ನನ್ನ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಬೀಳುತ್ತಲೇ ನಾನು ಸೀತೆಯ ಸಹಾಯಕ್ಕಾಗಿ ಓಡಿದೆ. ರಾವಣನೊಂದಿಗೆ ನನ್ನ ಯುದ್ಧವಾಯಿತು. ನಾನು ಆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ರಥ, ಛತ್ರ ಮೊದಲಾದ ಎಲ್ಲ ಸಾಧನಗಳನ್ನು ನಾಶಮಾಡಿದೆ ಮತ್ತು ಅವನೂ ಕೂಡ ಗಾಯಗೊಂಡು ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದುಬಿಟ್ಟನು. ॥17॥ ಶ್ರೀರಾಮಾ! ಇದೋ ಅವನ ತುಂಡಾದ ಧನುಸ್ಸು, ಇವು ಅವನ ಮುರಿದ ಬಾಣಗಳು ಮತ್ತು ಇದು ಅವನ ಉಪಯೋಗಿ ರಥವನ್ನು ನಾನು ಮುರಿದು ಹಾಕಿರುವೆನು. ॥18॥ ಇವನು ರಾವಣನ ಸಾರಥಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಅವನನ್ನು ನಾನು ನನ್ನ ರೆಕ್ಕೆಗಳಿಂದ ಕೊಂದು ಹಾಕಿದೆ. ನಾನು ಯುದ್ಧ ಮಾಡುತ್ತಾ - ಮಾಡುತ್ತಾ ಬಳಲಿದಾಗ ರಾವಣನು ಖಡ್ಗದಿಂದ ನನ್ನ ಎರಡೂ ರೆಕ್ಕೆಗಳನ್ನು ತುಂಡರಿಸಿ, ಅವನು ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ಆಕಾಶ ಮಾರ್ಗದಿಂದ ಹಾರಿಹೋದನು. ನಾನು ಆ ರಾಕ್ಷಸನ ಕೈಯಿಂದ ಮೊದಲೇ ಸತ್ತಿರುವೆನು, ಈಗ ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಬೇಡ. ॥19-20॥ ಸೀತೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಈ ಪ್ರಿಯ ವಾರ್ತೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ತನ್ನ ಮಹಾ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಎಸೆದು, ಗೃಧ್ರರಾಜ ಜಟಾಯುವನ್ನು ಬಿಗಿದಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಶೋಕದಿಂದ ವಿಹ್ವಲನಾಗಿ ಪೃಥ್ವಿಯಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದು, ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಂದಿಗೆ ಅಳತೊಡಗಿದನು. ಅತ್ಯಂತ ಧೀರನಾಗಿದ್ದರೂ ಶ್ರೀರಾಮನು ಆಗ ಇಮ್ಮಡಿ ದುಃಖವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿದನು. ॥21-22॥ ಅಸಹಾಯಕನಾದ ಏದುಸಿರು ಬಿಡುತ್ತಾ ಸಂಕಟಪಡುತ್ತಿದ್ದ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ, ಪದೇ-ಪದೇ ದೀರ್ಘಶ್ವಾಸವನ್ನೆಳೆಯುತ್ತಾ ಇರುವ ಜಟಾಯುವನ್ನು ನೋಡಿ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಬಹಳ ದುಃಖವಾಯಿತು. ಅವನು ಸೌಮಿತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು. ॥23॥ ಲಕ್ಷ್ಮಣ! ನನ್ನ ರಾಜ್ಯ ಹೋಯಿತು, ನನಗೆ ವನವಾಸವಾಯಿತು. (ತಂದೆಯು ಮೃತ್ಯುವಾದನು.) ಸೀತೆಯ ಅಪಹರಣವಾಯಿತು ಮತ್ತು ನನ್ನ ಪರಮ ಸಹಾಯಕ ಈ ಪಕ್ಷಿರಾಜನೂ ಸತ್ತು ಹೋದನು. ಈ ನನ್ನ ದುರ್ಭಾಗ್ಯವು ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಸುಟ್ಟು ಬೂದಿ ಮಾಡಬಲ್ಲದು. ॥24॥ ಇಂದು ನಾನು ತುಂಬಿದ ಮಹಾ ಸಾಗರವನ್ನು ಈಜಲು ತೊಡಗಿದರೆ ನನ್ನ ದುರ್ಭಾಗ್ಯದ ಬೇಗೆಯಿಂದ ಆ ನದಿಗಳ ಸ್ವಾಮಿ ಸಮುದ್ರನೂ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಒಣಗಿ ಹೋದೀತು.॥25॥

ಈ ಚರಾಚರ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ನನಗಿಂತ ಮಿಗಿಲಾದ ಭಾಗ್ಯಹೀನನು ಬೇರೆ ಯಾರು ಇರಲಾರನು. ಈ ದೌರ್ಭಾಗ್ಯದಿಂದಲೇ ನನಗೆ ಈ ವಿಪತ್ತುಗಳ ದೊಡ್ಡ ಬಲೆಯಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿಹಾಕಿಕೊಳ್ಳಬೇಕಾಯಿತು. ॥26॥ ಈ ಮಹಾಬಲಿ ಗೃಧ್ರರಾಜ ಜಟಾಯುವು ನಮ್ಮ ತಂದೆಯ ಮಿತ್ರನಾಗಿದ್ದನು. ಆದರೆ ಇಂದು ನನ್ನ ದುರ್ಭಾಗ್ಯದಿಂದ ಸತ್ತು ಈಗ ನೆಲದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿರುವನು. ॥27॥ ಹೀಗೆ ಅನೇಕ ಮಾತುಗಳನ್ನಾಡಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಸಹಿತ ಶ್ರೀರಾಮನು ಜಟಾಯುವಿನ ಶರೀರದ ಮೇಲೆ ಕೈಯಾಡಿಸಿದನು ಮತ್ತು ತಂದೆಯ ಕುರಿತು ಸ್ನೇಹವಿರುವಂತೆಯೇ ಅವನ ಕುರಿತೂ ಸ್ನೇಹವನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಿದನು. ॥28॥ ರೆಕ್ಕೆಗಳು ತುಂಡಾದ್ದರಿಂದ ಗೃಧ್ರರಾಜ ಜಟಾಯು ರಕ್ತಸಿಕ್ತನಾಗಿದ್ದನು. ಅದೇ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಅವನನ್ನು ಬಿಗಿದಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಶ್ರೀರಘುನಾಥನು ಕೇಳಿದನು- ಅಯ್ಯಾ! ನನ್ನ ಪ್ರಾಣಪ್ರಿಯೆ ಮೈಥಿಲಿ ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೋದಳು? ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾ ಅವನು ನೆಲಕ್ಕೆ ಕೆಡುಹಿಬಿದ್ದನು. ॥29॥

ಶ್ರೀ ವಾಲ್ಮೀಕಿವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅರಣ್ಯಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಅರವತ್ತೇಳನೆಯ ಸರ್ಗ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥67॥

ಅರವತ್ತೆಂಟನೆಯ ಸರ್ಗ

ಜಟಾಯುವಿನ ಪ್ರಾಣ ತ್ಯಾಗ ಮತ್ತು ಶ್ರೀರಾಮನಿಂದ ಅವನ ದಹನ ಸಂಸ್ಕಾರ

ಭಯಂಕರ ರಾಕ್ಷಸ ರಾವಣನು ಹೊಡೆದು ಕೆಡಹಿದ ಆ ಗೃಧ್ರರಾಜ ಜಟಾಯುವಿನ ಕಡೆಗೆ ನೋಡಿ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನು ಮಿತ್ರೋಚಿತ ಗುಣದಿಂದ ಸಂಪನ್ನ ಸೌಮಿತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ನುಡಿದನು - ॥1॥ ತಮ್ಮಾ! ಈ ಪಕ್ಷಿಯು ಖಂಡಿತವಾಗಿ ನನ್ನ ಕಾರ್ಯವನ್ನೇ ಸಿದ್ಧಗೊಳಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಶೀಲವಾಗಿತ್ತು, ಆದರೆ ಆ ರಾಕ್ಷಸನಿಂದ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಮಡಿದು ಹೋದ. ಇವನು ನನಗಾಗಿಯೇ ತನ್ನ ಪ್ರಾಣವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದ್ದಾನೆ. ॥2॥ ಲಕ್ಷ್ಮಣ! ಶರೀರದೊಳಗೆ ಇವನ ಪ್ರಾಣಕ್ಕೆ ಭಾರಿ ವೇದನೆಯಾಗುತ್ತಾ ಇದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇವನ ಮಾತು ನಿಂತು ಹೋಗುತ್ತಾ ಇದೆ. ಹಾಗೂ ಅತ್ಯಂತ ವ್ಯಾಕುಲನಾಗಿ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.॥3॥ (ಲಕ್ಷ್ಮಣನಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ಆ ಪಕ್ಷಿಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು-) ಜಟಾಯುವೇ! ನೀನು ಪುನಃ ಮಾತನಾಡ ಬಲ್ಲೆಯಾದರೆ ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ, ಸೀತೆಯ ಅವಸ್ಥೆ ಏನಾಗಿದೆ? ತಿಳಿಸು, ನಿನ್ನ ವಧೆ ಹೇಗಾಯಿತು? ॥4॥ ಯಾವ ಅಪರಾಧವನ್ನು ನೋಡಿ ರಾವಣನು ನನ್ನ ಪ್ರಿಯ ಭಾರ್ಯೆಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದನು? ಆಕೆಯ ಅಪರಾಧವಾದರೂ ಏನು? ನಾನಾದರೂ ಅವನಿಗೆ ಮಾಡಿದ ಅಪರಾಧವಾದರೂ ಏನು? ಯಾವ ನಿಮಿತ್ತದಿಂದ ರಾವಣನು ಆರ್ಯೆ ಸೀತೆಯನ್ನು ಕದ್ದುಕೊಂಡು ಹೋದನು? ॥5॥

ಪಕ್ಷಿಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ಸೀತೆಯ ಚಂದ್ರನಂತಹ ಮನೋಹರ ಮುಖ ಹೇಗಾಗಿ ಹೋಗಿತ್ತು? ಆಗ ಸೀತೆಯು ಏನೇನು ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದಳು? ॥6॥ ಅಯ್ಯಾ! ಆ ರಾಕ್ಷಸನ ಬಲ-ಪರಾಕ್ರಮ, ರೂಪ ಹೇಗಿದೆ? ಅವನೇನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ? ಅವನ ಮನೆ ಎಲ್ಲಿದೆ? ನಾನು ಕೇಳಿದುದನ್ನು ಎಲ್ಲವೂ ತಿಳಿಸು. ॥7॥ ಈ ರೀತಿ ಅನಾಥನಂತೆ ವಿಲಾಪಮಾಡುತ್ತಿರುವ ಶ್ರೀರಾಮನ ಕಡೆಗೆ ನೋಡಿ ಧರ್ಮಾತ್ಮ ಜಟಾಯುವು ತೊದಲುತ್ತಾ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದನು - ॥8॥

ರಘುನಂದನ! ದುರಾತ್ಮಾ ರಾಕ್ಷಸರಾಜ ರಾವಣನು ವಿಪುಲ ಮಾಯೆಯನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಚಂಡಮಾರುತ, ನೀರನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿ (ಗಾಬರಿಗೊಳ್ಳುವಂತೆ ಮಾಡಿ) ಸೀತೆಯನ್ನು ಅಪಹರಣ ಮಾಡಿದನು. ॥9॥ ಅಯ್ಯಾ! ನಾನು ಅವನೊಂದಿಗೆ ಕಾದಾಡುತ್ತಾ ಬಳಲಿದ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲೇ ನನ್ನ ಎರಡೂ ರೆಕ್ಕೆಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿ ಆ ನಿಶಾಚರನು ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ಜೊತೆಗೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಇಲ್ಲಿಂದ ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ಹೊರಟುಹೋದನು. ॥10॥ ರಘುನಂದನ! ಈಗ ನನ್ನ ಪ್ರಾಣಗಳ ಗತಿ ನಿಂತುಹೋಗಿದೆ, ಕಣ್ಣು ಸುತ್ತುತ್ತಾ ಇದೆ, ನನಗೆ ಎಲ್ಲ ವೃಕ್ಷಗಳು ಚಿನ್ನದ ಬಣ್ಣದಂತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. ಆ ವೃಕ್ಷಗಳ ಕೊಂಬೆಗಳಲ್ಲಿ ಲಾವಂಚದ ಕೂದಲು ತುಂಬಿಕೊಂಡಿದೆ. ॥11॥

ರಾವಣನು ಸೀತೆಯನ್ನು ಕೊಂಡು ಹೋದ ಮುಹೂರ್ತದಲ್ಲಿ, ಕಳೆದುಹೋದ ಧನವು ಬೇಗನೆ ಅದರ ಒಡೆಯನಿಗೆ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ಕಾಕುತ್ಸ್ಥ! ಅದು ‘ವಿಂದ’ ಎಂಬ ಮುಹೂರ್ತವಾಗಿತ್ತು, ಆದರೆ ರಾಕ್ಷಸನಿಗೆ ಇದು ತಿಳಿದಿರಲಿಲ್ಲ. ಮೀನು ಸಾಯಲಿಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಗಾಳವನ್ನು ನುಂಗುವಂತೆಯೇ ಅವನೂ ಕೂಡ ಸೀತೆಯನ್ನು ಕೊಂಡು ಹೋಗಿ ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ನಾಶವಾಗಿ ಹೋಗುವನು. ॥12-13॥ ಅದ್ದರಿಂದ ಈಗ ನೀನು ಜನಕನಂದಿನಿಗಾಗಿ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಖೇದಪಡಬೇಡ. ಸಂಗ್ರಾಮ ಮುಖದಲ್ಲಿ ಆ ನಿಶಾಚರನನ್ನು ವಧಿಸಿ ನೀನು ಬೇಗನೆ ಪುನಃ ವೈದೇಹಿಯೊಂದಿಗೆ ವಿಹರಿಸುವೆ. ॥14॥

ಗೃಧ್ರರಾಜ ಜಟಾಯು ಸಾಯುತ್ತಿದ್ದರೂ ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನ ಮೇಲೆ ಮೋಹ, ಭ್ರಮೆ ಆವರಿಸಿರಲಿಲ್ಲ. (ಅವನು ಚಿತ್ತ ಸ್ವಾಸ್ಥವನ್ನು ಕಳೆದಕೊಂಡಿರಲಿಲ್ಲ) ಅವನು ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನಲ್ಲಿ ಅವನ ಮಾತಿಗೆ ಉತ್ತರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಅವನ ಬಾಯಿಂದ ಮಾಂಸಯುಕ್ತ ರಕ್ತವು ಹರಿಯತೊಡಗಿತು. ॥15॥ ಅವನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ - ರಾವಣನು ವಿಶ್ರವಸ್ಸುವಿನ ಪುತ್ರ ಮತ್ತು ಕುಬೇರನ ತಮ್ಮನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಇಷ್ಟು ಹೇಳಿ ಆ ಪಕ್ಷಿರಾಜನು ದುರ್ಲಭ ಪ್ರಾಣವನ್ನು ಪರಿತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿದನು. ॥16॥

ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಹೇಳು ಹೇಳು ಇನ್ನೂ ಹೇಳು! ಎಂದು ನುಡಿಯುತ್ತಿರುವಾಗಲೇ ಗೃಧ್ರರಾಜನ ಪ್ರಾಣ ಅವನ ಶರೀರದಿಂದ ಅಗಲಿ ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ಹೊರಟುಹೋಯಿತು. ॥17॥ ಅವನು ತನ್ನ ತಲೆಯನ್ನು ನೆಲಕ್ಕೆ ಚೆಲ್ಲಿದನು, ಎರಡೂ ಕಾಲುಗಳನ್ನು ಚಾಚಿದನು, ಹಾಗೂ ಧರಾಶಾಯಿಯಾದನು.॥18॥

ಗೃಧ್ರರಾಜ ಜಟಾಯುವಿನ ಕಣ್ಣುಗಳು ಕೆಂಪಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದವು. ಪ್ರಾಣ ಹೊರಟುಹೋದಾಗ ಅವನು ಪರ್ವತದಂತೆ ಅವಿಚಲನಾದನು. ಈ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಅವನನ್ನು ನೋಡಿ ಅನೇಕ ದುಃಖಗಳಿಂದ ದುಃಖಿತನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನು ಸುಮಿತ್ರಾ ಕುಮಾರನಲ್ಲಿ ಇಂತೆಂದನು. ॥19॥ ಲಕ್ಷ್ಮಣ! ರಾಕ್ಷಸರ ವಾಸಸ್ಥಾನವಾದ ಈ ದಂಡಕಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ವರ್ಷ ಸುಖವಾಗಿ ಇದ್ದು ಈ ಪಕ್ಷಿರಾಜನು ಇಲ್ಲೇ ತನ್ನ ಶರೀರವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದನು. ॥20॥ ಇವನಿಗೆ ಬಹಳ ವರ್ಷಗಳಾಗಿದ್ದವು. ಇವನು ದೀರ್ಘ ಕಾಲದವರೆಗೆ ತನ್ನ ಅಭ್ಯುದಯವನ್ನು ನೋಡಿರುವನು. ಆದರೆ ಇಂದು ಈ ವೃದ್ಧಾವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಆ ರಾಕ್ಷಸನಿಂದ ಸತ್ತುಹೋಗಿ ನೆಲದಲ್ಲಿ ಮಲಗಿರುವನು, ಏಕೆಂದರೆ ಕಾಲವನ್ನು ಮೀರುವುದು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಕಠಿಣವಾಗಿದೆ. ॥21॥

ಲಕ್ಷ್ಮಣ! ನೋಡು ಈ ಜಟಾಯು ನನಗೆ ಬಹಳ ಉಪಕಾರಿಯಾಗಿದ್ದನು, ಆದರೆ ಇಂದು ಸತ್ತುಹೋದನು. ಸೀತೆಯ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಪ್ರವೃತ್ತನಾಗಿ ಅತ್ಯಂತ ಬಲವಂತ ರಾವಣನ ಕೈಯಿಂದ ಇವನ ವಧೆ ಆಯಿತು.॥22॥ ತಂದೆ ತಾತಂದಿರಿಂದ ಪ್ರಾಪ್ತವಾದ ಹದ್ದುಗಳ ವಿಶಾಲ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿ ಈ ಪಕ್ಷಿರಾಜನು ನನಗಾಗಿಯೇ ತನ್ನ ಪ್ರಾಣವನ್ನು ಅಹುತಿಕೊಟ್ಟಿರುವನು. ॥23॥ ಶೂರ, ಶರಣಾಗತ ರಕ್ಷಕ, ಧರ್ಮಪರಾಯಣ ಶ್ರೇಷ್ಠಪುರುಷರು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಕಂಡು ಬರುವರು. ಪಶು-ಪಕ್ಷಿಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಅದರ ಅಭಾವವಿಲ್ಲ. ॥24॥ ಸೌಮ್ಯ! ಪರಂತಪ ಲಕ್ಷ್ಮಣ! ಈಗ ನನಗಾಗಿ ಪ್ರಾಣ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿದ ಜಟಾಯುವಿನ ಮೃತ್ಯುವಿನಿಂದ ಆದಷ್ಟು ದುಃಖ ನನಗೆ ಸೀತಾಪಹರಣದಿಂದಲೂ ಆಗಿಲ್ಲ. ॥25॥ ಮಹಾಯಶಸ್ವೀ ಶ್ರೀಮಾನ್ ದಶರಥ ಮಹಾರಾಜರು ನನಗೆ ಪೂಜ್ಯರಾಗಿದ್ದಂತೆಯೇ ಈ ಪಕ್ಷಿರಾಜ ಜಟಾಯುವೂ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ॥26॥ ಸುಮಿತ್ರಾನಂದನ! ನೀನು ಒಣಗಿದ ಕಟ್ಟಿಗೆಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಬಾ, ನಾನು ಮಂಥನ ಮಾಡಿ ಬೆಂಕಿಯನ್ನು ಉರಿಸಿ ನನಗಾಗಿ ಮೃತ್ಯುಮುಖನಾದ ಈ ಗೃಧ್ರರಾಜನ ದಹನ ಸಂಸ್ಕಾರಮಾಡುವೆನು. ॥27॥

ಸೌಮಿತ್ರಿಯೇ! ಆ ಭಯಂಕರ ರಾಕ್ಷಸನಿಂದ ಹತನಾದ ಈ ಪಕ್ಷಿರಾಜನನ್ನು ನಾನು ಚಿತೆಯಲ್ಲಿಟ್ಟು ಇವನ ದಹನ ಸಂಸ್ಕಾರ ಮಾಡುವೆನು ॥28॥ (ಮತ್ತೆ ಅವನು ಜಟಾಯುವನ್ನು ಸಂಬೋಧಿಸಿ ಹೇಳಿದನು.) ಮಹಾಬಲಶಾಲಿ ಗೃಧ್ರ ರಾಜನೇ! ಯಜ್ಞಮಾಡುವ, ಅಗ್ನಿಹೊತ್ರಿ, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಬೆನ್ನು ತೋರಿಸದವ, ಭೂದಾನ ಮಾಡುವ ಪುರುಷರಿಗೆ ಯಾವ ಉತ್ತಮಗತಿ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುತ್ತದೋ, ನನ್ನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಅದೇ ಸರ್ವೋತ್ತಮ ಲೋಕಕ್ಕೆ ನೀನು ಹೋಗು, ನಾನು ದಹನ ಸಂಸ್ಕಾರ ಮಾಡಿದ್ದರಿಂದ ನಿನಗೆ ಸದ್ಗತಿ ಉಂಟಾಗಲಿ. ॥29-30॥ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ಶ್ರೀರಾಮನು ದುಃಖಿತನಾಗಿ ಪಕ್ಷಿರಾಜನ ಶರೀರವನ್ನು ಚಿತೆಯ ಮೇಲಿರಿಸಿ, ಅದಕ್ಕೆ ಅಗ್ನಿಸ್ಪರ್ಷ ಮಾಡಿ ತನ್ನ ಬಂಧುವಿನಂತೆ ಅವನ ದಹನ ಸಂಸ್ಕಾರ ಮಾಡಿದನು. ॥31॥ ಅನಂತರ ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಸಹಿತ ಪರಾಕ್ರಮಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗಿ ರೋಹಿಯ ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ಗೆಡ್ಡೆಗಳನ್ನು ತಂದು ಕತ್ತರಿಸಿ ಅವನ್ನು ಜಟಾಯುವಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸಲು ಅವನು ನೆಲದ ಮೇಲೆ ದರ್ಭೆ ಹಾಸಿದನು. ಮಹಾಯಶಸ್ವಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ರೋಹಿಯ ತಿರುಳನ್ನು ತೆಗೆದು ಅದರ ಪಿಂಡಗಳನ್ನು ಮಾಡಿ ಆ ಸುಂದರ ಹಸಿರು ದರ್ಭೆಗಳ ಮೇಲೆ ಜಟಾಯುವಿಗೆ ಪಿಂಡದಾನ ಮಾಡಿದನು. ॥32-33॥ ಪರಲೋಕವಾಸೀ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಸ್ವರ್ಗ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗಿಸಲು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಪಠಿಸುವ ಪಿತೃ ಸಂಬಂಧಿ ಮಂತ್ರಗಳನ್ನು ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನು ಜಪಿಸಿದನು. ॥34॥

ಅನಂತರ ಆ ಇಬ್ಬರೂ ರಾಜಕುಮಾರರು ಗೋದಾವರಿ ನದಿಯ ತೀರಕ್ಕೆಹೋಗಿ ಆ ಗೃಧ್ರರಾಜನಿಗೆ ಜಲಾಂಜಲಿಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟರು. ॥35॥ ರಘುಕುಲದ ಆ ಇಬ್ಬರು ಮಹಾಪುರುಷರು ಗೊದಾವರಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ವಿಧಿಯಿಂದ ಆ ಗೃಧ್ರರಾಜ ನಿನಗಾಗಿ ಆಗ ಜಲಾಂಜಲಿಯನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿದರು. ॥36॥ ಮಹರ್ಷಿತುಲ್ಯ ಶ್ರೀರಾಮನಿಂದ ದಹನ ಸಂಸ್ಕಾರ ಆಗಿದ್ದರಿಂದ ಗೃಧ್ರರಾಜ ಜಟಾಯುವಿಗೆ ಆತ್ಮಕಲ್ಯಾಣ ಮಾಡುವಂತಹ ಪರಮಪವಿತ್ರ ಗತಿ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಯಿತು. ಅವನು ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ದುಷ್ಕರ ಮತ್ತು ಯಶೋವರ್ಧಕ ಪರಾಕ್ರಮಿಯಾಗಿದ್ದನು. ಆದರೆ ಕೊನೆಗೆ ರಾವಣನು ಅವನನ್ನು ಕೊಂದು ಹಾಕಿದನು. ॥37॥ ತರ್ಪಣ ಮಾಡಿದ ಬಳಿಕ ಆ ಇಬ್ಬರೂ ಸಹೋದರರು ಪಕ್ಷಿರಾಜ ಜಟಾಯುವಿನಲ್ಲಿ ತಂದೆಯಂತೆ ಸುಸ್ಥಿರ ಭಾವವಿಟ್ಟು ಸೀತೆಯ ಹುಡುಕಾಟದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದರು. ದೇವೇಶ್ವರ ವಿಷ್ಣು ಮತ್ತು ಇಂದ್ರನಂತೆ ವನದಲ್ಲಿ ಮುಂದುವರಿದರು. ॥38॥

ಶ್ರೀ ವಾಲ್ಮೀಕಿವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅರಣ್ಯಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಅರವತ್ತೆಂಟನೆಯ ಸರ್ಗ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥68॥

ಅರವತ್ತೊಂಭತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ

ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಅಯೋಮುಖಿಯನ್ನು ದಂಡಿಸಿದುದು, ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಕಬಂಧನ ಪಾಶದಲ್ಲಿ ಸಿಲುಕಿ ದುಃಖಿಸಿದುದು

ಈ ಪ್ರಕಾರ ಜಟಾಯುವಿಗೆ ಜಲಾಂಜಲಿಯನಿತ್ತು ಆ ಇಬ್ಬರು ರಘುವಂಶಿ ಸೋದರರು ಆಗ ಅಲ್ಲಿಂದ ಹೊರಟು ವನದಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಾ ಪಶ್ಚಿಮ ದಿಕ್ಕಿನೆಡೆಗೆ ನಡೆದರು. ॥1॥ ಧನುರ್ಬಾಣ, ಖಡ್ಗ ಧರಿಸಿದ ಆ ಇಬ್ಬರು ಇಕ್ವಾಕುವಂಶೀ ವೀರರು ದಕ್ಷಿಣ-ಪಶ್ಚಿಮ ದಿಕ್ಕಿನತ್ತ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತಾ, ಯಾವ ಜನರೂ ಓಡಾಡದ ಒಂದು ನಿರ್ಜನ ಮಾರ್ಗಕ್ಕೆ ತಲುಪಿದರು. ॥2॥

ಆ ದಾರಿಯು ಅನೇಕ ವೃಕ್ಷಗಳಿಂದ, ಗಿಡ-ಲತೆಗಳಿಂದ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಆರಿಸಿತ್ತು. ಅದು ಬಹಳ ದುರ್ಗಮ, ಗಹನ ಮತ್ತು ನೋಡಲು ಭಯಂಕರವಾಗಿತ್ತು. ॥3॥

ಅದನ್ನು ವೇಗವಾಗಿ ದಾಟಿ ಆ ಇಬ್ಬರು ರಾಜಕುಮಾರರು ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಆ ಅತ್ಯಂತ ಭಯಾನಕ ಮತ್ತು ವಿಶಾಲ ವನದಿಂದ ಮುಂದೆ ಹೊರಟರು. ॥4॥ ಅನಂತರ ಜನಸ್ಥಾನದಿಂದ ಮೂರು ರಹದಾರಿಯಷ್ಟು ದೂರ ಹೋಗಿ ಆ ಮಹಾಬಲಿ ಶ್ರೀರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಕ್ರೌಂಚಾರಣ್ಯ ಎಂಬ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಗಹನವನವನ್ನು ಹೊಕ್ಕರು. ॥5॥ ಆ ವನವು ಮೇಘ ಸಮೂಹಗಳಂತೆ ಶ್ಯಾಮಲವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು. ವಿವಿಧ ಬಣ್ಣಗಳ ಹೂವುಗಳಿಂದ ಸುಶೋಭಿತವಾದ್ದರಿಂದ ಅದು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಹರ್ಷೋಲ್ಲಾಸದಂತೆ ಅನಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಅದರೊಳಗೆ ಅನೇಕ ಪಶು-ಪಕ್ಷಿಗಳು ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. ॥6॥

ಸೀತೆಯನ್ನು ಹುಡುಕುವ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಆ ವನದಲ್ಲಿ ಅರಸತೊಡಗಿದರು. ಬಳಲಿದಾಗ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ವಿಶ್ರಾಂತಿಗಾಗಿ ನಿಲ್ಲುತ್ತಿದ್ದರು. ವೈದೇಹಿಯ ಅಪಹರಣದಿಂದ ಅವರಿಗೆ ಬಹಳ ದುಃಖವಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ॥7॥ ಅನಂತರ ಅವರಿಬ್ಬರು ಸೋದರರು ಮೂರು ರಹದಾರಿ ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಕ್ರೌಂಚಾರಣ್ಯವನ್ನು ದಾಟಿ ಮತಂಗ ಮುನಿಯ ಆಶ್ರಮದ ಬಳಿಗೆ ಬಂದರು. ॥8॥ ಆ ವನವು ಭಾರೀ ಭಯಂಕರವಾಗಿತ್ತು. ಅದರಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಭಯಾನಕ ಪಶು-ಪಕ್ಷಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. ಅನೇಕ ವೃಕ್ಷಗಳಿಂದ ವ್ಯಾಪ್ತವಾದ ಆ ವನವೆಲ್ಲ ದಟ್ಟವಾದ ಕಾಡಿನಿಂದ ಕೂಡಿತ್ತು. ॥9॥ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗಿ ಆ ದಶರಥ ರಾಜಕುಮಾರರು ಅಲ್ಲಿಯ ಪರ್ವತ ಮೇಲೆ ಪಾತಾಳದಂತೆ ಆಳವಾಗಿದ್ದ, ಅಂಧಕಾರದಿಂದ ತುಂಬಿದ ಒಂದು ಗುಹೆಯನ್ನು ನೋಡಿದರು. ॥10॥ ಅದರ ಸಮೀಪಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಆ ಇಬ್ಬರೂ ನರಶ್ರೇಷ್ಠ ವೀರರು ಬಹಳ ವಿಕರಾಳ ಮುಖವುಳ್ಳ ವಿಶಾಲಕಾಯದ ಓರ್ವ ರಾಕ್ಷಸಿಯನ್ನು ನೋಡಿದರು. ॥11॥

ಅವಳು ಸಣ್ಣ-ಸಣ್ಣ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಭಯಪಡಿಸುತ್ತಾ ಅತಿಭಯಂಕರವಾಗಿದ್ದಳು. ಆಕೆಯ ಉದ್ದವಾದ ಹೊಟ್ಟೆ, ಚೂಪಾದ ಕೋರೆ ದಾಡಿಗಳು, ಬಿರುಸಾದ ಚರ್ಮ ಇಂತಹ ಆಕೆಯ ರೂಪ ಘೃಣಾಸ್ಪದವಾಗಿದ್ದು ಬೀಭತ್ಸವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು. ॥12॥ ಭಯಾನಕ ಪಶುಗಳನ್ನೂ ಹಿಡಿದು ತಿಂದುಬಿಡುತ್ತಿದ್ದಳು. ವಿಕಟಾಕಾರಳಾದ ಆಕೆಯ ಕೂದಲು ಕೆದರಿಕೊಂಡಿದ್ದವು. ಆ ಕಂದರದ ಬಳಿ ಶ್ರೀರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರನ್ನು ಅವಳು ನೋಡಿದಳು. ॥13॥ ಆ ರಾಕ್ಷಸಿಯು ಆ ವೀರರ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು ಅಣ್ಣನ ಹಿಂದೆ-ಹಿಂದೆ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಕಡೆಗೆ ನೋಡಿ ‘ಬಾ ನಾವಿಬ್ಬರು ರಮಿಸೋಣ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಕೈ ಹಿಡಿದೆಳೆದಳು. ॥14॥ ಇಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲದೆ ಅವಳು ಸೌಮಿತ್ರಿಯನ್ನು ಬಾಹುಗಳಿಂದ ಬಿಗಿದಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಹೇಳಿದಳು-ನನ್ನ ಹೆಸರು ಅಯೋಮುಖಿ ಎಂದು. ನಾನು ನಿನಗೆ ಭಾರ್ಯೆಯಾಗಿ ದೊರಕಿದರೆ ದೊಡ್ಡ ಲಾಭವೆಂದು ತಿಳಿ. ನೀನು ನನ್ನ ಪ್ರಿಯ ಪತಿಯಾಗಿರುವೆ. ॥15॥

ಪ್ರಾಣನಾಥ! ವೀರನೇ! ದೀರ್ಘ ಕಾಲ ಉಳಿಯುವ ಈ ಆಯುಸ್ಸನ್ನು ಪಡೆದು ನೀನು ಪರ್ವತದ ದುರ್ಗದ ಕಂದರಗಳಲ್ಲಿ ನದಿಗಳ ತೀರಗಳಲ್ಲಿ ನನ್ನೊಂದಿಗೆ ರಮಣ ಮಾಡು. ॥16॥ ರಾಕ್ಷಸಿಯು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಶತ್ರುಸೂದನ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಉರಿದೆದ್ದನು. ಅವನು ಕಡ್ಗವನ್ನು ಹಿಡಿದು ಅವಳ ಕಿವಿ, ಮೂಗು, ಸ್ತನಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿ ಹಾಕಿದನು. ॥17॥ ಮೂಗು, ಕಿವಿಗಳು ತುಂಡಾದ ಆ ಭಯಂಕರ ರಾಕ್ಷಸಿಯು ಜೋರಾಗಿ ಕೂಗುತ್ತಾ ಬಂದ ಹಾಗೆ ಹೊರಟು ಹೋದಳು. ॥18॥ ಅವಳು ಹೊರಟು ಹೋದ ಬಳಿಕ ಆ ಇಬ್ಬರು ಶಕ್ತಿಶಾಲಿ ಶ್ರೀರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ವೇಗವಾಗಿ ನಡೆಯುತ್ತಾ ಒಂದು ಗಹನವಾದ ಅರಣ್ಯವನ್ನು ಸೇರಿದರು. ॥19॥

ಆಗ ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ, ಧೈರ್ಯವಂತ, ಸುಶೀಲ, ಪವಿತ್ರ ಆಚಾರ - ವಿಚಾರವುಳ್ಳ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಕೈಮುಗಿದುಕೊಂಡು ತೇಜಸ್ವೀ ತನ್ನಣ್ಣ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು. ॥20॥

ಆರ್ಯ! ನನ್ನ ಎಡಭುಜವು ಜೋರಾಗಿ ಅದುರುತ್ತಿದೆ, ಮನಸ್ಸು ಉದ್ವಿಗ್ನದಂತಾಗಿದೆ. ನನಗೆ ಪದೇ ಪದೇ ಕೆಟ್ಟ ಶಕುನಗಳು ಕಂಡು ಬರುತ್ತಿವೆ. ಇದರಿಂದ ನೀನು ಭಯವನ್ನು ಎದುರಿಸಲು ಸಿದ್ಧನಾಗು. ನನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಮನ್ನಿಸು ಈ ಕೆಟ್ಟ ಶಕುನಗಳು ಕೇವಲ ನನಗೆ ತತ್ಕಾಲ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುವ ಭಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ॥21-22॥ (ಇದರೊಂದಿಗೆ ಇನ್ನೊಂದು ಶುಭಶಕುನವೂ ಆಗುತ್ತಿದೆ.) ಈ ವಂಚುಲ ಎಂಬ ಅತ್ಯಂತ ದಾರುಣ ಪಕ್ಷಿಯು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನಮ್ಮಿಬ್ಬರ ವಿಜಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾ ಜೋರು - ಜೋರಾಗಿ ಕೂಗುತ್ತಿದೆ. ॥23॥ ಹೀಗೆ ಇಡೀ ವನದಲ್ಲಿ ವೀರರಿಬ್ಬರು ಸೋದರರು ಸೀತೆಯನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಿರುವಾಗ ಅಲ್ಲಿ ಜೋರಾದ ಶಬ್ಧವಾಯಿತು, ಅದು ಆ ವನವನ್ನೇ ವಿಧ್ವಂಸಗೊಳಿಸುವಂತಿತ್ತು. ॥24॥ ಆ ವನದಲ್ಲಿ ಜೋರಾಗಿ ಬಿರುಗಾಳಿ ಬೀಸತೊಡಗಿತು. ಅದು ಇಡೀ ವನವನ್ನೇ ವ್ಯಾಪಿಸಿತು. ಕಾಡಿನಲ್ಲಿನ ಆ ಘೋರ ಶಬ್ಧದಿಂದ ಇಡೀ ವನಪ್ರಾಂತವು ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸಿತು. ॥25॥

ತಮ್ಮನೊಡನೆ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಖಡ್ಗವನ್ನು ಧರಿಸಿದ ಶ್ರೀರಾಮನು ಆ ಶಬ್ದದ ಸುಳಿವನ್ನು ತಿಳಿಯಬೇಕೆನ್ನುವಷ್ಟರಲ್ಲಿ ಒಂದು ಅಗಲವಾದ ಎದೆಯುಳ್ಳ ವಿಶಾಲಕಾಯ ರಾಕ್ಷಸನು ಕಣ್ಣಿಗೆ ಬಿದ್ದನು.॥26॥ ಅವರಿಬ್ಬರು ಸಹೋದರರು ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ತಮ್ಮೆದುರಿಗೆ ನಿಂತಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿದರು. ಅವನು ನೋಡಲು ಬಹಳ ದೊಡ್ಡದಾಗಿದ್ದನು, ಆದರೆ ತಲೆಯಾಗಲೀ ಕತ್ತಾಗಲೀ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಅವನಿಗೆ ಕಬಂಧ (ರುಂಡಮಾತ್ರ) ರೂಪವಾಗಿತ್ತು. ಅವನ ಹೊಟ್ಟೆಯೊಳಗೆ ಬಾಯಿ ಇತ್ತು. ॥27॥ ಅವನ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಚೂಪಾದ ನಿಮಿರಿ ನಿಂತ ಕೂದಲುಗಳಿದ್ದು, ಮಹಾ ಪರ್ವತದಂತೆ ಎತ್ತರವಾಗಿದ್ದನು. ಭಯಂಕರ ಆಕತಿಯುಳ್ಳ ಅವನು ನೀಲಮೇಘದಂತೆ ಕಪ್ಪಾಗಿದ್ದನು ಮತ್ತು ಮೇದಂತೆ ರ್ಜಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ॥28॥

ಅವನ ಎದೆಯಲ್ಲಿ ಹಣೆ ಇದ್ದು, ಹಣೆಯಲ್ಲಿ ತುಂಬಾ ಉದ್ದ-ಅಗಲದ ಬೆಂಕಿಯಂತೆ ಉರಿಯುತ್ತಿರುವ ಭಯಂಕರವಾದ ಒಂದು ಕಣ್ಣು ಇದ್ದು, ಅದು ಚೆನ್ನಾಗಿ ನೋಡುತ್ತಿತ್ತು. ರೆಪ್ಪೆಗಳು ವಿಶಾಲವಾಗಿದ್ದು, ಕಣ್ಣು ಬೂದು ಬಣ್ಣದಾಗಿತ್ತು. ಆ ರಾಕ್ಷಸನ ದಾಡೆಗಳು ಬಹಳ ದೊಡ್ಡದಾಗಿದ್ದು, ಚಾಚಿದ ನಾಲಿಗೆಯಿಂದ ವಿಶಾಲಮುಖವನ್ನು ಪದೇ ಪದೇ ನೆಕ್ಕಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದನು. ॥29-30॥ ಅತ್ಯಂತ ಭಯಂಕರ ಕರಡಿ, ಸಿಂಹ, ಮೊದಲಾದ ಹಿಂಸಕ ಪಶುಪಕ್ಷಿಗಳೇ ಅವನ ಆಹಾರ ವಾಗಿತ್ತು. ಅವನು ತನ್ನ ಒಂದೊಂದು ಯೋಜನ ಉದ್ದವಾದ ಎರಡು ಭಯಾನಕ ಭುಜಗಳನ್ನು ದೂರದವರೆಗೆ ಬಾಚಿ, ಆ ಎರಡೂ ಕೈಗಳಿಂದ ನಾನಾ ರೀತಿಯ ಕರಡಿ, ಪಶು-ಪಕ್ಷಿ, ಜಿಂಕೆಗಳ ಹಿಂಡನ್ನೇ ಹಿಡಿದು ಸೆಳೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದನು. ॥31-32॥

ಶ್ರೀರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಅವನ ಬಳಿಗೆ ತಲುಪಿದಾಗ ಅವನು ಅವರ ದಾರಿಗಡ್ಡಗಟ್ಟಿ ಎದ್ದುನಿಂತನು. ಆಗ ಅವರಿಬ್ಬರು ಸಹೋದರರು ಅವನಿಂದ ದೂರಾಗಿ ನಿಂತು ದಿಟ್ಟಿಸಿ ನೋಡಿದರು. ಅವನು ಒಂದು ರಹದಾರಿ ಉದ್ದವಾಗಿದ್ದನು. ಆ ರಾಕ್ಷಸನ ಆಕೃತಿಯು ಕೇವಲ ತಲೆಯಿಲ್ಲದ ಕಬಂಧದಂತೆ ಇತ್ತು. ಆ ವಿಶಾಲ ಹಿಂಸಾ ಪರಾಯಣ, ಭಯಂಕರ ಹಾಗೂ ಎರಡು ಉದ್ದವಾದ ಭುಜಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು ನೋಡಲು ಅತ್ಯಂತ ಘೋರವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದನು. ॥33-34॥ ಆ ಮಹಾಬಾಹು ರಾಕ್ಷಸನು ತನ್ನ ಎರಡು ವಿಶಾಲ ಭುಜಗಳನ್ನು ಚಾಚಿ ಆ ಇಬ್ಬರೂ ರಘುವಂಶೀ ರಾಜಕುಮಾರರನ್ನು ಬಲವಂತವಾಗಿ ಪೀಡಿಸುತ್ತಾ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಹಿಡಿದುಕೊಂಡನು. ॥35॥

ಇಬ್ಬರ ಕೈಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಖಡ್ಗಗಳಿದ್ದು, ಗಟ್ಟಿಮುಟ್ಟಾದ ಧನುಸ್ಸುಗಳಿದ್ದವು. ಇಬ್ಬರೂ ಪ್ರಚಂಡ ತೇಜಸ್ವಿಗಳೂ, ವಿಶಾಲ ಭುಜಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು ಮಹಾಬಲವಂತರಾಗಿದ್ದರೂ ಆ ರಾಕ್ಷಸನಿಂದ ಸೆಳೆಯಲ್ಪಟ್ಟಾಗ ವಿವಶರಾದರು. ॥36॥ ಆಗ ಶೂರ ವೀರನಾದ ರಘುನಂದನ ರಾಮನು ಧೈರ್ಯದಿಂದಾಗಿ ದುಃಖಿತನಾಗಲಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಬಾಲಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳ ಮತ್ತು ಧೈರ್ಯವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸದೆ ಇದ್ದುದ್ದರಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಬಹಳ ವ್ಯಥೆಯುಂಟಾಯಿತು. ॥37॥

ಶ್ರೀರಾಮನ ತಮ್ಮನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ವಿಷಾದಗ್ರಸ್ಥನಾಗಿ ಅಣ್ಣನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು - ವೀರವರನೇ! ನೋಡು ನಾನು ರಾಕ್ಷಸನ ವಶನಾಗಿ ವಿವಶನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ॥38॥ ರಘುನಂದನ! ನನ್ನೊಬ್ಬನನ್ನೇ ಈ ರಾಕ್ಷಸನಿಗೆ ಕಾಣಿಕೆಯಾಗಿ ಕೊಟ್ಟು ನೀನು ಸ್ವತಃ ಇವನ ಬಾಹುಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗು. ಈ ಭೂತಕ್ಕೆ ನನ್ನನ್ನೇ ಬಲಿಕೊಟ್ಟು ನೀನು ಸುಖವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿಂದ ಹೊರಟು ಹೋಗು ॥39॥ ನೀನು ಬೇಗನೇ ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುವೆ ಎಂಬ ವಿಶ್ವಾಸ ನನಗಿದೆ. ಕಾಕುತ್ಸ್ಥರಾಮ! ವನವಾಸದಿಂದ ಮರಳಿದ ಮೇಲೆ ತಂದೆ ತಾತಂದಿರ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಅಧಿಕಾರದಲ್ಲಿ ಪಡೆದು ನೀನು ರಾಜಸಿಂಹಾಸನದ ಮೇಲೆ ವಿರಾಜಿಸುತ್ತಿರುವಾಗ ನನ್ನನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾ ಇರು. ॥40॥

ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಶ್ರೀರಾಮನು ಆ ಸೌಮಿತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು ವೀರನೇ! ನೀನು ಭಯಪಡಬೇಡ. ನಿನ್ನಂತಹ ವೀರರು ಈ ರೀತಿ ವಿಷಾದಪಡಬಾರದು. ॥41॥ ಅಷ್ಟರಲ್ಲಿ ಕ್ರೂರ ಹೃದಯವುಳ್ಳ ದಾನವ ಶಿರೋಮಣಿ ಮಹಾಬಾಹು ಕಬಂಧನು ಆ ಇಬ್ಬರು ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು. ॥42॥

ನೀವಿಬ್ಬರು ಯಾರು? ನಿಮ್ಮ ಹೆಗಲು ಎತ್ತಿನಂತೆ ಎತ್ತರವಾಗಿದೆ. ನೀವು ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ಖಡ್ಗಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಧರಿಸಿರುವಿರಿ. ಈ ಭಯಂಕರ ದೇಶದಲ್ಲಿ ನೀವಿಬ್ಬರೂ ಯಾತಕ್ಕಾಗಿ ಬಂದಿರುವಿರಿ? ಇಲ್ಲಿ ನಿಮ್ಮ ಕಾರ್ಯವೇನಿದೆ? ತಿಳಿಸಿರಿ, ನನ್ನ ಭಾಗ್ಯದಿಂದಲೇ ನೀವಿಬ್ಬರು ನನ್ನ ಕಣ್ಣ ಎದುರಿಗೆ ಬಂದಿರುವಿರಿ. ॥43-44॥ ನಾನು ಇಲ್ಲಿ ಹಸಿವಿನಿಂದ ಬಳಲಿ ನಿಂತಿರುವೆನು. ನೀವು ಸ್ವತಃ ಧನುರ್ಬಾಣ, ಖಡ್ಗವನ್ನು ಹಿಡಿದು ಚೂಪಾದ ಕೋಡುಗಳುಳ್ಳ ಎರಡು ಎತ್ತುಗಳಂತೆ ಇಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದಿರುವಿರಿ; ಆದ್ದರಿಂದ ಈಗ ನೀವಿಬ್ಬರು ಬದುಕುಳಿಯುವುದು ಕಠಿಣವಾಗಿದೆ. ॥45॥ದುರಾತ್ಮಾ ಕಬಂಧನ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ಬಾಡಿದ ಮುಖವುಳ್ಳ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು - ಸತ್ಯ- ಪರಾಕ್ರಮಿವೀರನೇ! ಅತಿ ಕಠಿಣವಾದ ಅಸಹ್ಯ ದುಃಖವನ್ನು ಹೊಂದಿ ನಾವು ದುಃಖಿತರಾಗಿದ್ದೆವು, ಅಷ್ಟರಲ್ಲಿ ಪುನಃ ಪ್ರಿಯತಮೆ ಸೀತೆಯು ಸಿಗುವ ಮೊದಲೇ ನಮ್ಮಿಬ್ಬರ ಮೇಲೆ ಜೀವನದ ಅಂತ್ಯಗೊಳಿಸುವಂತಹ ಈ ಮಹಾಸಂಕಟ ಬಂದು ಬಿತ್ತು. ॥46-47॥

ನರಶ್ರೇಷ್ಠ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೇ! ಕಾಲನು ತನ್ನ ಮಹಾಬಲದ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಮೇಲೆ ಬೀರುತ್ತಾನೆ. ನೋಡು, ನೀನು ಮತ್ತು ನಾನು ಇಬ್ಬರೇ ಕಾಲನು ತಂದಿತ್ತ ಅನೇಕಾನೇಕ ಸಂಕಟಗಳಿಂದ ಮೋಹಿತರಾಗಿದ್ದೇವೆ. ಸುಮಿತ್ರಾನಂದನ! ದೈವ ಅಥವಾ ಕಾಲನಿಗೆ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಮೇಲೆ ಶಾಸನ ಮಾಡಲು ಕಠಿಣವಿಲ್ಲ ॥48-49॥

ಮಳಲಿನಿಂದ ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಸೇತುವೆಯು ನೀರಿನ ಆಘಾತದಿಂದ ಕೊಚ್ಚಿಕೊಂಡು ಹೋಗುವಂತೆಯೇ ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ಶೂರವೀರರ, ಬಲವಂತರು ಹಾಗೂ ಅಸವೇತ್ತರಾದ ಪುರುಷನೂ ಕೂಡ ಸಮರಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ಕಾಲಕ್ಕೆ ವಶರಾಗಿ ಕಷ್ಟದಲ್ಲಿ ಬೀಳುತ್ತಾರೆ. ॥50॥ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಸುದೃಢ ಹಾಗೂ ಸತ್ಯಪರಾಕ್ರಮವುಳ್ಳ, ಮಹಾಬಲ-ವಿಕ್ರಮದಿಂದ ಸಂಪನ್ನ, ಮಹಾಯಶಸ್ವೀ ದಶರಥನಂದನ ಶ್ರೀರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಕಡೆಗೆ ನೋಡಿ, ಆಗ ತನ್ನ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಸುಸ್ಥಿರಮಾಡಿಕೊಂಡನು. ॥51॥

ಶ್ರೀ ವಾಲ್ಮೀಕಿವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅರಣ್ಯಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಅವರತ್ತೊಂಭತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಯಿತು.॥69॥

ಎಪ್ಪತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ

ಶ್ರೀರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಪರಸ್ಪರ ವಿಚಾರಮಾಡಿ ಕಬಂಧನ ಎರಡೂ ಭುಜಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿಬಿಡುವುದು, ಕಬಂಧನು ಅವರನ್ನು ಸ್ವಾಗತಿಸಿದುದು

ತನ್ನ ಬಾಹುಪಾಶದಲ್ಲಿ ಸಿಲುಕಿ ಅಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುವ ಶ್ರೀರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಕಡೆಗೆ ನೋಡಿ ಕಬಂಧನು ಹೇಳಿದನು ॥1॥ ಕ್ಷತ್ರಿಯಶ್ರೇಷ್ಠ ರಾಜಕುಮಾರರೇ! ಹಸಿವಿನಿಂದ ಪೀಡಿತನಾದ ನನ್ನನ್ನು ನೋಡಿಯೂ ಏಕೆ ನಿಂತಿರುವಿರಿ? (ನನ್ನ ಬಾಯೊಳಗೆ ಬನ್ನಿರಿ) ಏಕೆಂದರೆ ದೈವವೇ ನನ್ನ ಭೋಜನಕ್ಕಾಗಿ ನಿಮ್ಮನ್ನು ಕಳಿಸಿಕೊಟ್ಟಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನಿಮ್ಮಿಬ್ಬರ ಬುದ್ಧಿ ನಷ್ಟವಾಗಿದೆ. ॥2॥ ಇದನ್ನು ಕೇಳಿ ಖೇದಗೊಂಡ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಆಗ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನೇ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ, ಸಮಯೋಚಿತ ಈ ಹಿತಕರ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು - ॥3॥

ಅಣ್ಣಾ! ಈ ನೀಚ ರಾಕ್ಷಸನು ನನ್ನನ್ನು ಮತ್ತು ನಿನ್ನನ್ನು ಬಾಯೊಳಗೆ ಹಾಕಿಕೊಳ್ಳುವ ಮೊದಲೇ ನಾವು ನಮ್ಮ ಖಡ್ಗಗಳಿಂದ ಇವನ ಉದ್ದುದ್ದವಾದ ಬಾಹುಗಳನ್ನು ಬೇಗನೇ ಕತ್ತರಿಸಿ ಹಾಕುವಾ. ॥4॥ ಈ ಮಹಾಕಾಯ ರಾಕ್ಷಸನು ಬಹಳ ಭೀಷಣನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಇವನ ಭುಜಗಳಲ್ಲೇ ಇವನ ಎಲ್ಲ ಬಲವಿದೆ ಮತ್ತು ಪರಾಕ್ರಮ ತುಂಬಿದೆ. ಇವನು ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತನ್ನು ಸೋಲಿಸಿ ಈಗ ನಮ್ಮನ್ನೂ ಕೊಲ್ಲಲೂ ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ॥5॥ ರಾಜಾ! ರಘುನಂದನ! ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ತಂದಿರುವ ಪಶುಗಳಂತೆ, ನಿಶ್ಚೇಷ್ಟ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ವಧೆಯು ರಾಜರಿಗೆ ನಿಂದಿತವೆಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ. (ಆದ್ದರಿಂದ ನಾವು ಇವನ ಪ್ರಾಣ ತೆಗೆಯಬಾರದು, ಕೇವಲ ಭುಜಗಳನ್ನೇ ಕತ್ತರಿಸಿಬಿಡಬೇಕು.) ॥6॥ ಅವರಿಬ್ಬರ ಈ ಮಾತುಕತೆ ಕೇಳಿ ಆ ರಾಕ್ಷಸನಿಗೆ ಕ್ರೋಧ ಉಂಟಾಯಿತು. ಅವನು ಭಯಂಕರ ಬಾಯಿ ತೆರೆದು ಅವರನ್ನು ತಿನ್ನಲು ಮುಂದಾದನು. ॥7॥

ಇಷ್ಟರಲ್ಲೇ ದೇಶ-ಕಾಲದ ಜ್ಞಾನವುಳ್ಳ ಇಬ್ಬರೂ ರಘಪವಂಶೀ ರಾಜಕುಮಾರರು ಅತ್ಯಂತ ಹರ್ಷಗೊಂಡು ಖಡ್ಗಗಳಿಂದ ಅವನ ಎರಡೂ ಭುಜಗಳನ್ನು ತುಂಡರಿಸಿ ಬೇರ್ಪಡಿಸಿದರು. ॥8॥ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನು ಅವನ ಬಲಭಾಗದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದನು. ಅವನು ತನ್ನ ಖಡ್ಗದಿಂದ ಅವನ ಬಲತೋಳನ್ನು ತಡವದೆ ವೇಗವಾಗಿ ತುಂಡರಿಸಿದನು. ಎಡಭಾಗದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುವ ವೀರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಅವನ ಎಡ ಭುಜವನ್ನು ಖಡ್ಗದಿಂದ ಕತ್ತರಿಸಿಬಿಟ್ಟನು. ॥9॥ ಭುಜಗಳು ತುಂಡಾದಾಗ ಆ ಮಹಾಬಾಹು ರಾಕ್ಷಸನು ದಶದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸುತ್ತಾ ಮೇಘ ಗಂಭೀರ ಗರ್ಜನೆ ಮಾಡಿ ಪೃಥಿವೀ, ಆಕಾಶ, ದಶದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸುತ್ತಾ ನೆಲಕ್ಕೊರಗಿದನು. ॥10॥ ತನ್ನ ಭುಜಗಳು ತುಂಡಾದುದನ್ನು ನೋಡಿ, ರಕ್ತದಿಂದ ತೋಯ್ದುಹೋದ ಆ ದಾನವನು ದೀನವಾಣಿಯಲ್ಲಿ - ವೀರರೇ! ನೀವಿಬ್ಬರೂ ಯಾರು? ಎಂದು ಕೇಳಿದನು. ॥11॥ ಕಬಂಧನು ಹೀಗೆ ಕೇಳಿದಾಗ ಶುಭ ಲಕ್ಷಣಗಳುಳ್ಳ ಮಹಾಬಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಅವನಿಗೆ ಶ್ರೀರಾಮನ ಪರಿಚಯ ಮಾಡಿ ಕೊಡಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದನು. ॥12॥ ಇವರು ಇಕ್ವಾಕುವಂಶೀ ದಶರಥ ಮಹಾರಾಜರ ಪುತ್ರರು ಹಾಗೂ ಶ್ರೀರಾಮ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ವಿಖ್ಯಾತರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ನಾನು ಇವರ ಸಹೋದರ ನನ್ನ ಹೆಸರು ಲಕ್ಷ್ಮಣ ನೆಂದು. ॥13॥ ತಾಯಿ ಕೈಕೇಯಿಯಿಂದ ಇವರ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕ ತಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟಾಗ ಇವರು ಪಿತೃವಾಕ್ಯದಂತೆ ಕಾಡಿಗೆ ಬಂದು, ನಾನು ಮತ್ತು ತನ್ನ ಪತ್ನಿಯೊಂದಿಗೆ ಈ ವಿಶಾಲ ವನದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸತೊಡಗಿದರು. ಈ ನಿರ್ಜನ ವನದಲ್ಲಿ ಇರವಾಗ ಈ ದೇವತುಲ್ಯ ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿ ಶ್ರೀರಘುನಾಥನ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಯಾರೋ ರಾಕ್ಷಸನು ಕದ್ದುಕೊಂಡು ಹೋದನು. ಅವನನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಾ ನಾವು ಇಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವೆವು. ॥14-15॥

ನೀನು ಯಾರು? ಕಬಂಧದಂತಹ ರೂಪಧರಿಸಿ ಈ ವನದಲ್ಲಿ ಏಕೆ ಬಿದ್ದಿರುವೆ? ಎದೆಯಲ್ಲಿ ಹೊಳೆಯುವ ಮುಖ, ಮುರಿದ ತೊಡೆಗಳಿಂದ ನೀನು ಏಕೆ ಆ ಕಡೆ ಈಕಡೆ ಹೊರಳಾಡುತ್ತಾ ಇರುವೆ? ॥16॥ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಹೀಗೆ ಕೇಳಿದಾಗ ಕಬಂಧನಿಗೆ ಇಂದ್ರನು ಹೇಳಿದ ಮಾತು ನೆನಪಾಯಿತು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಬಹಳ ಸಂತೋಷಗೊಂಡು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದನು. ॥17॥ ಪುರುಷಸಿಂಹ ವೀರರೇ! ನಿಮ್ಮಿಬ್ಬರಿಗೂ ಸ್ವಾಗತವು. ದೊಡ್ಡ ಭಾಗ್ಯದಿಂದ ನನಗೆ ನಿಮ್ಮ ದರ್ಶನ ಲಭಿಸಿತು. ಈ ನನ್ನ ಎರಡು ಭುಜಗಳೇ ನನಗೆ ಬಂಧನವಾಗಿತ್ತು. ನೀವು ಇವನ್ನು ತುಂಡರಿಸಿದುದು ಸೌಭಾಗ್ಯದ ಮಾತಾಗಿದೆ. ॥18॥ ನರಶ್ರೇಷ್ಠ ಶ್ರೀರಾಮ! ನನಗೆ ಉಂಟಾದ ಕುರೂಪದ ಕಾರಣ ನನ್ನ ಅವಿನಯದ ಫಲವಾಗಿದೆ. ಇದೆಲ್ಲ ಹೇಗಾಯಿತು? ಆ ಪ್ರಸಂಗವನ್ನು ನಿಮಗೆ ನಾನು ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿಸುತ್ತೇನೆ, ನನ್ನಿಂದ ಕೇಳಿರಿ. ॥19॥

ಶ್ರೀ ವಾಲ್ಮೀಕಿವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅರಣ್ಯಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಎಪ್ಪತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥ 70 ॥

ಎಪ್ಪತ್ತೊಂದನೆಯ ಸರ್ಗ

ಕಬಂಧನ ಆತ್ಮಕಥೆ, ತನ್ನ ಶರೀರವನ್ನು ಸುಟ್ಟಬಳಿಕ ಸೀತೆಯ ವಿಷಯ ತಿಳಿಸುವುದಾಗಿ ಕಬಂಧನು ಆಶ್ವಾಸನೆಯನ್ನಿತ್ತದು

ಮಹಾಬಾಹು ಶ್ರೀರಾಮನೇ! ಹಿಂದೆ ನನ್ನ ರೂಪವು ಮಹಾಬಲಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ಸಂಪನ್ನವಾಗಿದ್ದು, ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿಯೂ ವಿಖ್ಯಾತವಾಗಿತ್ತು. ॥1॥ ಸೂರ್ಯ-ಚಂದ್ರ-ಇಂದ್ರನಂತೆ ನನ್ನ ಶರೀರ ತೇಜಸ್ವಿಯಾಗಿತ್ತು ಇಷ್ಟಾದರೂ ನಾನು ಜನರನ್ನು ಹೆದರಿಸುತ್ತಿರುವ ಈ ಅತ್ಯಂತ ಭಯಂಕರ ರಾಕ್ಷಸ ರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿ ಅಲ್ಲಿ-ಇಲ್ಲಿ ತಿರುಗಾಡುತ್ತಾ ವನದಲ್ಲಿ ಇರುವ ಋಷಿಗಳನ್ನು ಭಯಭೀತರನ್ನಾಗಿಸುತ್ತಿದ್ದೆ. ॥2॥

ನನ್ನ ಈ ವರ್ತನೆಯಿಂದ ಒಂದು ದಿನ ನಾನು ಸ್ಥೂಲ ಶಿರಾ ಎಂಬ ಮಹರ್ಷಿಯನ್ನು ಸಿಟ್ಟಿಗೇಳಿಸಿದೆ. ಅವರು ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಕಾಡಿನ ಫಲ-ಮೂಲಗಳನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸುತ್ತಿದ್ದರು, ಅಗಲೇ ನಾನು ಇದೇ ರಾಕ್ಷಸ ರೂಪದಿಂದ ಹೆದರಿಸಿದೆ. ಇಂತಹ ವಿಕಟರೂಪನೋಡಿ ಅವರು ನನಗೆ ಶಪಿಸುತ್ತಾ ಹೇಳಿದರು. ॥3-4॥ ದುರಾತ್ಮನೇ! ಇಂದಿನಿಂದ ಎಂದೆಂದಿಗೂ ನಿನಗೆ ಇದೇ ಕ್ರೂರ, ನಿಂದಿತರೂಪ ಇರಲಿ, ಇದನ್ನು ಕೇಳಿ ನಾನು ಕುಪಿತರಾದ ಮಹರ್ಷಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿದೆ - ಪೂಜ್ಯರೇ! ಈ ತಿರಸ್ಕಾರ ಜನಿತ ಶಾಪದ ಅಂತ್ಯ ಯಾವಾಗ ಆಗಬಹುದು? ಆಗ ಅವರು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದರು. ॥5॥

ಶ್ರೀರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ನಿನ್ನ ಎರಡೂ ಭುಜಗಳನ್ನು ತುಂಡರಿಸಿ ನಿನ್ನನ್ನು ನಿರ್ಜನ ವನದಲ್ಲಿ ಸುಟ್ಟುಹಾಕಿದಾಗ ನೀನು ಪುನಃ ಅದೇ ಪರಮೋತ್ತಮ, ಸುಂದರ, ಶೋಭಾ ಸಂಪನ್ನ ರೂಪವು ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುವುದು. ಲಕ್ಷ್ಮಣ! ಈ ಪ್ರಕಾರ ನೀವು ನನ್ನನ್ನು ಒಬ್ಬ ದುರಾಚಾರಿ ದಾನವನೆಂದು ತಿಳಿಯಿರಿ. ॥6-7॥ ನನ್ನ ಇಂತಹ ರೂಪವು ಸಮರಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರನ ಕೋಪದಿಂದ ಉಂಟಾಯಿತು. ನಾನು ಹಿಂದೆ ರಾಕ್ಷಸನಾದ ಬಳಿಕ ಘೋರ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿ ಪಿತಾಮಹ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರನ್ನು ಸಂತುಷ್ಟ ಗೊಳಿಸಿದೆ. ದೀರ್ಜೀವಿಯಾಗುವ ವರವನ್ನು ಪಡೆದೆ. ಇದರಿಂದ ನನ್ನ ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ-ನನಗಾದರೋ ದೀರ್ಕಾಲದ ಆಯುಸ್ಸು ದೊರಕಿದೆ, ಮತ್ತೆ ಇಂದ್ರನು ನನಗೇನು ಮಾಡಬಲ್ಲನು? ಎಂಬ ಭ್ರಮೆ ಅಥವಾ ಅಹಂಕಾರ ಉಂಟಾಯಿತು. ॥8-9॥

ಇಂತಹ ವಿಚಾರವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಒಂದು ದಿನ ನಾನು ದೇವೇಂದ್ರನ ಮೇಲೆ ಆಕ್ರಮಣ ಮಾಡಿದೆ. ಆಗ ಇಂದ್ರನು ನನ್ನ ಮೇಲೆ ನೂರು ಅರೆಗಳುಳ್ಳ ವಜ್ರದಿಂದ ಪ್ರಹಾರ ಮಾಡಿದನು. ಅವನು ಬಿಟ್ಟಿರುವ ವಜ್ರದಿಂದ ನನ್ನ ತೊಡೆ ಮತ್ತು ಮಸ್ತಕ ನನ್ನ ಶರೀರದೊಳಗೆ ಸೇರಿಕೊಂಡಿತು. ॥10॥ ನಾನು ಬಹಳ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿದ್ದರಿಂದ ಅವನು ನನ್ನನ್ನು ಯಮ ಲೋಕಕ್ಕೆ ಕಳಿಸಲಿಲ್ಲ. ಮತ್ತು ಹೇಳಿದನು - ಪಿತಾಮಹ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರು ನಿನಗೆ ದೀರ್ಘ ಜೀವಿಯಾಗಲು ಕೊಟ್ಟ ವರ ಸತ್ಯವಾಗಲಿ. ॥11॥

ಆಗ ನಾನು ಕೇಳಿದೆ - ದೇವರಾಜನೇ! ನೀನು ನಿನ್ನ ವಜ್ರದಿಂದ ನನ್ನ ತೊಡೆ, ಮಸ್ತಕ, ಮುಖ ಎಲ್ಲವನ್ನು ಭಗ್ನಗೊಳಿಸಿದೆ. ಈಗ ನಾನು ಆಹಾರವನ್ನು ಹೇಗೆ ಗ್ರಹಣ ಮಾಡಲಿ? ನಿರಾಹಾರಿಯಾಗಿ ದೀರ್ಘ ಕಾಲದವರೆಗೆ ಹೇಗೆ ಬದುಕಿರಲಿ? ॥12॥ ನಾನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಇಂದ್ರನು ನನ್ನ ಭುಜಗಳನ್ನು ಒಂದೊಂದು ಯೋಜನ ಉದ್ದವಾಗಿಸಿದನು. ಹಾಗೂ ಕೂಡಲೇ ನನ್ನ ಹೊಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ತೀಕ್ಷ್ಣ ಕೊರೆದಾಡಿಗಳುಳ್ಳ ಒಂದು ಮುಖವನ್ನು ಮಾಡಿದನು. ॥13॥

ಈ ಪ್ರಕಾರ ನಾನು ವಿಶಾಲ ಭುಜಗಳಿಂದ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿರುವ ಸಿಂಹ, ಜಿಂಕೆ, ಚಿರತೆ, ಹುಲಿ ಮುಂತಾದ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಎಲ್ಲೆಡೆಗಳಿಂದ ಬಾಚಿಕೊಂಡು ತಿನ್ನುತ್ತಿದ್ದೆ. ॥14॥ ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಸಹಿತ ಶ್ರೀರಾಮನು ನಿನ್ನ ಭುಜಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿದಾಗ ನೀನು ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋಗುವೆ ಎಂದು ಇಂದ್ರನು ಹೇಳಿದ್ದನು. ॥15॥

ಅಯ್ಯಾ! ರಾಜಶಿರೋಮಣಿಯೇ! ಈ ಶರೀರದಿಂದ ಈ ವನದೊಳಗೆ ನಾನು ಯಾವ - ಯಾವ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ನೋಡುತ್ತೇನೆಯೋ ಅದೆಲ್ಲವನ್ನು ಗ್ರಹಿಸುವುದು ನನಗೆ ಒಳ್ಳೆದೆನಿಸುತ್ತದೆ. ॥16॥ ಇಂದ್ರ ಮತ್ತು ಮುನಿಯು ಹೇಳಿದಂತೆ ಒಂದಲ್ಲ, ಒಂದು ದಿನ ಶ್ರೀರಾಮನು ನನ್ನ ಹಿಡಿತದಲ್ಲಿ ಸಿಗಬಹುದು ಎಂಬ ವಿಶ್ವಾಸ ನನಗಿತ್ತು. ಇದೇ ವಿಚಾರದಿಂದ ನಾನು ಈ ಶರೀರವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಶೀಲನಾಗಿದ್ದೆ. ॥17॥

ರಘುನಂದನ! ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ನೀನೇ ರಾಮನಾಗಿರುವೆ. ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ, ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಯಾರಿಂದಲೂ ಸಾಯಲು ಸಾಧ್ಯವಿರಲಿಲ್ಲ. ಈ ಮಾತನ್ನು ಋಷಿಗಳು ಸರಿಯಾಗಿ ಹೇಳಿದ್ದರು. ॥18॥ ನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ನೀವಿಬ್ಬರೂ ಅಗ್ನಿಯಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ಸುಟ್ಟುಬಿಟ್ಟಾಗ ನಾನು ನಿಮಗೆ ಬೌದ್ಧಿಕ ಸಹಾಯ ಮಾಡುವೆನು. ನಿಮ್ಮಬ್ಬರಿಗೆ ಓರ್ವ ಒಳ್ಳೆಯ ಮಿತ್ರನ ಇರವನ್ನು ತಿಳಿಸುವೆನು. ॥19॥ ಆ ದಾನವನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮುಂದೆ ಹೀಗೆ ನುಡಿದನು. ॥20॥

ಕಬಂಧನೇ! ನನ್ನ ಯಶಸ್ವಿನೀ ಭಾರ್ಯೆ ಸೀತೆಯನ್ನು ರಾವಣನು ಕದ್ದುಕೊಂಡು ಹೋಗಿರುವನು. ಆಗ ನಾನು ನನ್ನ ತಮ್ಮ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಂದಿಗೆ ಜನಸ್ಥಾನದಿಂದ ಹೊರಗೆ ಹೋಗಿದ್ದೆನು. ನಾನು ಆ ರಾಕ್ಷಸನ ಹೆಸರು ಮಾತ್ರ ತಿಳಿದಿದ್ದೇನೆ. ಅವನ ಬೇರೆ ಯಾವ ಪರಿಚಯವೂ ಇಲ್ಲ. ॥21-22॥ ಅವನು ಎಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತಾನೆ, ಅವನ ಪ್ರಭಾವ ಎಂತಹದು? ಇದ್ಯಾವುದೂ ನಮಗೆ ತಿಳಿಯದು. ಈಗ ಸೀತೆಯ ಶೋಕ ನಮಗೆ ತುಂಬಾ ಪೀಡಿಸುತ್ತಿದೆ. ನಾವು ಅಸಹಾಯಕರಾಗಿ ಈ ರೀತಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಓಡುತ್ತಾ ಇರುತ್ತೇವೆ. ನೀನು ನಮ್ಮ ಮೇಲೆ ಕರುಣೆ ತೋರಿ ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ನಮಗೆ ಏನಾದೂ ಉಪಕಾರ ಮಾಡು. ॥23॥

ವೀರನೇ! ಮತ್ತೆ ನಾವು ಆನೆಗಳು ಮುರಿದು ಹಾಕಿದ ಒಣ ಕಟ್ಟಿಗೆ ತಂದು ನಾವೇ ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ಹೊಂಡ ಅಗೆದು ಅದರಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಶರೀರವನ್ನು ಇಟ್ಟು ಸುಡುವೆವು. ॥24॥ ಆದ್ದರಿಂದ ಈಗ ನೀನು ನಮಗೆ ಸೀತೆಯು ಎಲ್ಲಿರುವಳೆಂದು ತಿಳಿಸು. ಆಕೆಯನ್ನು ಯಾರು ಕದ್ದುಕೊಂಡು ಹೋದರು? ನೀನು ತಿಳಿದಂತೆ ಸರಿಯಾಗಿ ಸೀತೆಯ ಸಮಾಚಾರ ತಿಳಿಸಿ ನಮಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನುಂಟು ಮಾಡು. ॥25॥

ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಮಾತುಕತೆಯಲ್ಲಿ ಕುಶಲನಾದ ಆ ದಾನವನು ಪ್ರವಚನಪಟು ರಘುನಾಥನಲ್ಲಿ ಈ ಪರಮೋತ್ತಮ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ॥26॥ ಶ್ರೀರಾಮ! ಈಗ ನನಗೆ ದಿವ್ಯಜ್ಞಾನವಿಲ್ಲ, ಆದ್ದರಿಂದ ಮೈಥಿಲಿಯ ಕುರಿತು ನಾನೂ ತಿಳಿದಿಲ್ಲ. ನನ್ನ ಈ ಶರೀರವು ಸುಟ್ಟು ಹೋದಾಗ ನಾನು ನನ್ನ ಹಿಂದಿನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಪಡೆದು, ಸೀತೆಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ನಿನಗೆ ಏನಾದರೂ ಹೇಳಬಲ್ಲೆ ಹಾಗೂ ಆ ರಾಕ್ಷಸೋತ್ತಮನನ್ನೂ ತಿಳಿದಂತಹ ಓರ್ವ ಪುರುಷನ ಪರಿಚಯ ಹೇಳುವೆನು. ॥27-28॥ ಪ್ರಭೋ! ನನ್ನ ಈ ಶರೀರದ ದಹನವಾಗುವವರೆಗೆ ನಿನ್ನ ಸೀತೆಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿರುವ ಆ ಮಹಾಪರಾಕ್ರಮಿ ರಾಕ್ಷಸನು ಯಾರು ಎಂಬುದನ್ನು ತಿಳಿಯುವ ಶಕ್ತಿಯು ನನ್ನನ್ನಲ್ಲಿ ಬರಲಾರದು. ॥29॥

ರಘುನಂದನ! ಶಾಪದೋಷದಿಂದಾಗಿ ನನ್ನ ಮಹಾವಿಜ್ಞಾನ ನಾಶವಾಗಿದೆ. ನನ್ನ ಕುಕತ್ಯದಿಂದಲೇ ನನಗೆ ಈ ಲೋಕನಿಂದಿತ ರೂಪ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಿದೆ. ॥30॥ ಆದರೆ ಶ್ರೀರಾಮಾ! ಸೂರ್ಯನು ಅಸ್ತಾಚಲಕ್ಕೆ ಹೋಗುವ ಮೊದಲೇ ನನ್ನನ್ನು ಹೊಂಡದಲ್ಲಿ ಹಾಕಿ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ವಿಧಿಯಿಂದ ನನ್ನ ದಹನ ಸಂಸ್ಕಾರ ಮಾಡಿಬಿಡು. ॥31॥

ಮಹಾವೀರ ರಘುನಂದನ! ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ನಿನ್ನಿಂದ ನನ್ನ ಶರೀರದ ದಹನವಾದಾಗ ಆ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ಬಲ್ಲಂತಹ ಒಬ್ಬ ಮಹಾಪುರುಷನ ಪರಿಚಯ ನಿನಗೆ ಹೇಳುವೆನು. ॥32॥ ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಪರಾಕ್ರಮ ಪ್ರಕಟಿಸುವ ವೀರ ರಘುನಾಥನೇ! ನ್ಯಾಯೋಚಿತ ಆಚಾರವುಳ್ಳ ಆ ಮಹಾಪುರುಷನೊಂದಿಗೆ ನೀನು ಮಿತ್ರತೆಯನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಅವನು ನಿನಗೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡುವನು. ॥33॥ ರಘುನಂದನ! ಅವನಿಗೆ ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ತಿಳಿಯದಿರುವುದು ಯಾವುದೂ ಇಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಯಾವುದೋ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವನು ಮೊದಲು ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಸುತ್ತಾಡಿರುನು. ॥34॥

ಶ್ರೀ ವಾಲ್ಮೀಕಿವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅರಣ್ಯಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಎಪ್ಪತ್ತೊಂದನೆಯ ಸರ್ಗ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥71॥

ಎಪ್ಪತ್ತೆರಡನೆಯ ಸರ್ಗ

ಶ್ರೀರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರಿಂದ ಕಬಂಧನ ದಹನ, ದಿವ್ಯರೂಪವನ್ನು ಪಡೆದ ದನುಪುತ್ರನಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನೊಡನೆ ಮೈತ್ರಿಯನ್ನು ಬೆಳೆಸುವಂತೆ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಸಲಹೆ

ಕಬಂಧನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಆ ಇಬ್ಬರೂ ವೀರ ನರೇಶ್ವರ ಶ್ರೀರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಅವನ ಶರೀರವನ್ನು ಒಂದು ಪರ್ವತದ ಹೊಂಡದಲ್ಲಿ ಹಾಕಿ ಅದಕ್ಕೆ ಬೆಂಕಿಯಿಟ್ಟರು.॥1॥ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಉರಿಯುತ್ತಿರುವ ಕೊಳ್ಳಿಗಳಿಂದ ಚಿತೆಯ ಸುತ್ತಲೂ ಬೆಂಕಿಯನ್ನು ಹೊತ್ತಿಸಿದನು. ಮತ್ತೆ ಅದು ಎಲ್ಲ ಕಡೆಯಿಂದ ಧಗ-ಧಗನೆ ಉರಿಯಹತ್ತಿತು. ॥2॥

ಚಿತೆಯಲ್ಲಿ ಸುಡುತ್ತಿರುವ ಕಬಂಧನ ವಿಶಾಲ ಶರೀರವು ಚರ್ಬಿಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ತುಪ್ಪದ ಗಡಿಗೆಯಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು. ಚಿತೆಯ ಬೆಂಕಿಯು ನಿಧಾನವಾಗಿ ಉರಿಯತೊಡಗಿತು. ॥3॥ ಅನಂತರ ಆ ಮಹಾಬಲಿ ಕಬಂಧನು ಕೂಡಲೇ ಚಿತೆಯಿಂದ ಎರಡು ನಿರ್ಮಲ ವಸ್ತ್ರ, ದಿವ್ಯಪುಷ್ಪಗಳ ಮಾಲೆ ಧರಿಸಿ, ಹೊಗೆಯಿಲ್ಲದ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಎದ್ದು ನಿಂತುಕೊಂಡನು. ॥4॥ ಮತ್ತೆ ವೇಗವಾಗಿ ಚಿತೆಯಿಂದ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಎದ್ದು ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಒಂದು ತೇಜಸ್ವೀ ವಿಮಾನದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತುಕೊಂಡನು. ನಿರ್ಮಲ ವಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ವಿಭೂಷಿತನಾದ ಅವನು ಬಹಳ ತೇಜಸ್ವಿಯಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದನು. ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಹರ್ಷ ತುಂಬಿತ್ತು, ಶರೀರದಲ್ಲೆಲ್ಲ ದಿವ್ಯ ಆಭೂಷಣಗಳು ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. ಹಂಸಗಳನ್ನು ಹೂಡಿದ್ದ ಆ ಯಶಸ್ವೀ ವಿಮಾನದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿರುವ ತೇಜಸ್ವೀ ಕಬಂಧನು ತನ್ನ ಪ್ರಭೆಯಿಂದ ಹತ್ತು ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಬೆಳಗಿಸುತ್ತಾ, ಅಂತರಿಕ್ಷದಲ್ಲಿ ನಿಂತು ಶ್ರೀರಾಮನಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಹೇಳಿದನು. ॥5-6॥

ರಘುನಂದನ! ನೀನು ಸೀತೆಯನ್ನು ಹೇಗೆ ಪಡೆಯಬಲ್ಲೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ, ಕೇಳು. ಶ್ರೀರಾಮ! ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಆರು ಯುಕ್ತಿಗಳಿವೆ, ಅವುಗಳಿಂದ ರಾಜರು ಎಲ್ಲವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುವರು. (ಅವು ಇಂತಿವೆ - ಸಂಧಿ, ವಿಗ್ರಹ, ಯಾನ, ಆಸನ, ದ್ವೈಧೀಭಾವ ಮತ್ತು ಸಮಾಶ್ರಯ) ದುರ್ದಶೆಯಿಂದ ಗ್ರಸ್ತನಾದ ಮನುಷ್ಯನು ಬೇರೆ ಯಾರೋ ದುರ್ದೆಶೆಗೊಳಗಾದ ಪುರುಷನಿಂದಲೇ ಸೇವೆ ಅಥವಾ ಸಹಾಯ ಪಡೆಯಬಲ್ಲನು. (ಇದು ನೀತಿಯಾಗಿದೆ) ॥7-8॥

ಶ್ರೀರಾಮ! ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಸಹಿತ ನೀನು ಕೆಟ್ಟದೆಸೆಗೆ ತುತ್ತಾಗಿದ್ದಿಯೇ, ಆದ್ದರಿಂದ ನೀವು ರಾಜ್ಯದಿಂದ ವಂಚಿತರಾಗಿರುವಿರಿ. ಆ ಕೆಟ್ಟದೆಸೆಯಿಂದಲೇ ನಿನಗೆ ನಿನ್ನ ಭಾರ್ಯೆಯ ಅಪಹರಣದ ಮಹಾದುಃಖವು ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಿದೆ. ॥9॥ ಆದ್ದರಿಂದ ಸುಹೃದರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ರಘುನಂದನ! ನೀನು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ನಿನ್ನಂತಹ ದುರ್ದೆಶೆಯಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿರುವ ಪುರುಷನನ್ನು ತನ್ನ ಸುಹೃದನನ್ನಾಗಿಸಿಕೋ. (ಹೀಗೆ ನೀನು ಸುಹೃದನನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಸಮಾಶ್ರಯ ನೀತಿಯನ್ನು ತನ್ನದಾಗಿಸಿಕೋ.) ನಾನು ಬಹಳ ವಿಚಾರಮಾಡಿ ಹೀಗೆ ಮಾಡದೆ ನಿನಗೆ ಸಫಲತೆ ಸಿಗದು ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡಿರುವೆನು. ॥10॥

ಶ್ರೀರಾಮ! ಕೇಳು, ನಾನು ಪರಿಚಯಿಸುವ ಪುರುಷನ ಹೆಸರು ಸುಗ್ರೀವ ಎಂದಾಗಿದೆ. ಜಾತಿಯಲ್ಲಿ ವಾನರನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನನ್ನು ಅವನ ಅಣ್ಣ ಇಂದ್ರಕುಮಾರ ವಾಲಿಯು ಸಿಟ್ಟುಗೊಂಡು ಮನೆಯಿಂದ ಹೊರಗೆ ಹಾಕಿದ್ದಾನೆ. ॥11॥ ಆ ಮನಸ್ವೀ ವೀರ ಸುಗ್ರೀವನು ಈಗ ನಾಲ್ಕು ಮಂದಿ ವಾನರರೊಂದಿಗೆ ಗಿರಿಶ್ರೇಷ್ಠ ಋಷ್ಯಮೂಕದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಆ ಪರ್ವತವು ಪಂಪಾ ಸರೋವರದವರೆಗೆ ಹರಡಿಕೊಂಡಿದೆ. ॥12॥ ಆ ವಾನರರ ರಾಜಾ ಮಹಾಪರಾಕ್ರಮಿ ಸುಗ್ರೀವನು ಅತ್ಯಂತ ತೇಜಸ್ವೀ, ಕಾಂತಿವುಳ್ಳವನು, ಸತ್ಯಪ್ರತಿಜ್ಞ, ವಿನಯಶೀಲ, ಧೈರ್ಯವಂತ, ಬುದ್ಧಿವಂತ, ಮಹಾಪುರುಷ, ಕಾರ್ಯದಕ್ಷ, ನಿರ್ಭೀತ, ದೀಪ್ತಿವಂತ, ಮಹಾಬಲ-ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ಸಂಪನ್ನನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ॥13॥ ವೀರರಾಮನೇ! ಮಹಾಮನಾ ಅವನ ಅಣ್ಣ ವಾಲಿಯು ಇಡೀ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ತನ್ನ ಅಧಿಕಾರದಲ್ಲಿ ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳಲು ಇವನನ್ನು ರಾಜ್ಯದಿಂದ ಹೊರ ಹಾಕಿದನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಸೀತೆಯ ಅನ್ವೇಷಣೆಯಲ್ಲಿ ನಿನಗೆ ಸಹಾಯಕ ಮಿತ್ರನಾಗುವನು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನೀನು ನಿನ್ನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಶೋಕದಲ್ಲಿ ಹಾಕದಿರು. ॥14-15॥

ಇಕ್ವಾಕುವಂಶೀ ವೀರರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಶ್ರೀರಾಮಾ! ಆಗಬೇಕಾದುದು ಆಗಿಯೇ ತೀರುತ್ತದೆ, ಅದನ್ನು ಯಾರೂ
ಬದಲಾಯಿಸಲಾರರು. ಕಾಲದ ವಿಧಾನ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ದಾಟಲಶಕ್ಯವಾಗಿದೆ. (ಅದ್ದರಿಂದ ನಿನ್ನ ಮೇಲೆ ಬಂದೆರಗಿದ ಇದನ್ನು ಕಾಲ ಅಥವಾ ಪ್ರಾರಬ್ಧದ ವಿಧಾನವೆಂದು ತಿಳಿದು ನೀನು ಧೈರ್ಯವಹಿಸಬೇಕು.) ॥16॥ ವೀರ ರಘುನಾಥನೇ! ನೀವು ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿಂದ ಮಹಾಬಲಿ ಸುಗ್ರೀವನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿರಿ. ಹೋಗಿ ಕೂಡಲೇ ಅವನನ್ನು ತಮ್ಮ ಮಿತ್ರನನ್ನಾಗಿಸಿ ಕೊಳ್ಳಿರಿ. ॥17॥ ಪ್ರಜ್ವಲಿತ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿಸಿ ಪರಸ್ಪರ ದ್ರೋಹಮಾಡದಿರುವುದಕ್ಕೆ ಮೈತ್ರಿಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿರಿ. ಹೀಗೆ ಮಾಡಿದ ಬಳಿಕ ನೀವು ಎಂದಿಗೂ ಆ ವಾನರರಾಜ ಸುಗ್ರೀವನ ಅಪಮಾನ ಮಾಡಬಾರದು. ॥18॥

ಅವನು ಇಚ್ಛಾರೂಪ ಧರಿಸುವ ಪರಾಕ್ರಮಿ ಮತ್ತು ಕೃತಜ್ಞನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಈಗ ಅವನು ಸ್ವತಃ ತನಗೆ ಒಬ್ಬ ಸಹಾಯಕನನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಿರುವನು. ಅವನ ಅಭೀಷ್ಟ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಸಿದ್ಧಗೊಳಿಸಲು ನೀವಿಬ್ಬರೂ ಸಮರ್ಥರಾಗಿದ್ದೀರಿ. ॥19॥ ಸುಗ್ರೀವನ ಮನೋರಥ ಪೂರ್ಣವಾಗಲೀ ಅಥವಾ ಆಗದಿರಲಿ, ಅವನು ನಿಮ್ಮ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಸಿದ್ಧಗೊಳಿಸುವನು. ಅವನು ಋಕ್ಷರಾಜನ ಕ್ಷೇತ್ರಜನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ವಾಲಿಯಿಂದ ಶಂಕಿತನಾಗಿ ಪಂಪಾ ಸರೋವರದ ತಟದಲ್ಲಿ ಅಲೆಯುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ॥20॥ ಅವನನ್ನು ಸೂರ್ಯನ ಔರಸಪುತ್ರನೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಅವನು ವಾಲಿಯ ಅಪರಾಧ ಮಾಡಿದ್ದರಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಹೆದರುತ್ತಾನೆ. ರಘುನಂದನ! ಅಗ್ನಿಯ ಬಳಿ ಆಯುಧವಿಟ್ಟು ಸತ್ಯದ ಮೇಲೆ ಆಣೆಮಾಡಿ ಋಷ್ಯಮೂಕ ನಿವಾಸಿ ವನಚರ ವಾನರ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ತನ್ನ ಮಿತ್ರನನ್ನಾಗಿಸಿಕೋ. ॥21॥

ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠ ಸುಗ್ರೀವನು ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ನರಮಾಂಸ ಭಕ್ಷಿ ರಾಕ್ಷಸರ ಎಲ್ಲ ಸ್ಥಾನಗಳನ್ನು ಪೂರ್ಣರೂಪದಿಂದ ನಿಪುಣತೆ ಯಿಂದ ಬಲ್ಲವನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ॥22॥ ರಘುನಂದನ! ಶತ್ರುದಮನ! ಸಹಸ್ರಕಿರಣಗಳುಳ್ಳ ಸೂರ್ಯನು ಬೆಳಗುತ್ತಿರುವವರೆಗಿನ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ತಿಳಿಯದಿರುವ ಯಾವುದೇ ಸ್ಥಾನ ಅಥವಾ ವಸ್ತು ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ॥23॥ ಅವನು ವಾನರರೊಂದಿಗೆ ಇದ್ದು ಸಮಸ್ತ ನದಿಗಳನ್ನು, ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ಪರ್ವತಗಳನ್ನು, ಪರ್ವತಿಯ ದುರ್ಗಮ ಸ್ಥಾನಗಳನ್ನು, ಕಂದರಗಳನ್ನು ಹುಡುಕಿಸಿ ನಿನ್ನ ಪತ್ನಿಯ ಸುಳಿವನ್ನು ತಿಳಿಯುವನು. ॥24॥

ರಾವ! ನಿನ್ನ ವಿಯೋಗದಿಂದ ಶೋಕಿಸುತ್ತಿರುವ ಸೀತಾದೇವಿಯನ್ನು ಹುಡುಕಲು ಅವನು ಸಮಸ್ತ ದಿಕ್ಕುಗಳಿಗೆ ವಿಶಾಲಕಾಯ ವಾನರರನ್ನು ಕಳಿಸುವನು ಹಾಗೂ ರಾವಣನ ಮನೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ ಸುಂದರಾಂಗಿ ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ಹುಡುಕಿಸುವನು. ॥25-26॥ ನಿನ್ನ ಪ್ರಿಯೆ ಸತೀಸಾದ್ವೀ ಸೀತೆಯನ್ನು ಮೇರುಶಿಖರದ ತುದಿಯಲ್ಲಿ ಇರಿಸಿದ್ದರೂ, ಪಾತಾಳದಲ್ಲಿ ಇರಿಸಿದ್ದರೂ, ವಾನರ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಸುಗ್ರೀವನು ಸಮಸ್ತ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ವಧಿಸಿ, ಆಕೆಯನ್ನು ಪುನಃ ನಿನ್ನ ಬಳಿಗೆ ತಂದೊಪ್ಪಿಸುವನು. ॥27॥

ಶ್ರೀ ವಾಲ್ಮೀಕಿವಿರಚಿತ ಆರ್ಷ ರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅರಣ್ಯಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಎಪ್ಪತ್ತೆರಡನೆಯ ಸರ್ಗ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥72॥

ಎಪ್ಪತ್ತಮೂರನೆಯ ಸರ್ಗ

ದಿವ್ಯರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿದ ಕಬಂಧನು ಶ್ರೀರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರಿಗೆ ಋಷ್ಯಮೂಕ ಪರ್ವತದ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ತೋರಿಸಿ, ಮತಂಗಮುನಿಯ ವನವನ್ನೂ ಮತ್ತು ಆಶ್ರಮವನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸಿ ತನ್ನ ಧಾಮಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದುದು

ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಸೀತೆಯನ್ನು ಹುಡುಕುವ ಉಪಾಯವನ್ನು ತಿಳಿಸಿ, ಅರ್ಥವೆತ್ತಾ ಕಬಂಧನು ಪುನಃ ಅವನಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಪ್ರಯೋಜನಯುಕ್ತ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು- ॥1॥

ಶ್ರೀರಾಮ! ಇಲ್ಲಿಂದ ಪಶ್ಚಿಮ ದಿಕ್ಕನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಈ ಹೂವುಗಳಿಂದ ತುಂಬಿರುವ ಮನೋಹರ ವೃಕ್ಷಗಳು ಶೋಭಿಸುತ್ತಿರುವಲ್ಲಿಯೇ ನಿಮಗೆ ಹೋಗಲು ಒಳ್ಳೆಯ ಸುಖಕರ ಮಾರ್ಗವಾಗಿದೆ. ॥2॥ ಜಂಬೂಲ, ಪ್ರಿಯಾಳ, ಹಲಸು, ಆಲ, ಅರಳಿ, ತಿಂದುಕ, ಬೆಟ್ಟದ ಕಣಗಿಲೆ, ಧನ್ವನ, ನಾಗಕೇಸರ, ತಿಲಕ, ನಕ್ತಮಾಲಿಕಾ, ನೀಲಾಶೋಕ, ಕದಂಬ ಕರವೀರ, ಗೇರು, ಅಶೋಕ, ರಕ್ತಚಂದನ, ಮಂದಾರ ಮುಂತಾದ ವೃಕ್ಷಗಳು ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಸಿಗುವವು. ನೀವಿಬ್ಬರೂ ಇವುಗಳ ರೆಂಬೆಗಳನ್ನು ಬಗ್ಗಿಸಿ ಅಥವಾ ಮರಹತ್ತಿ ಇವುಗಳ ಅಮೃತದಂತಹ ಮಧುರ ಫಲಗಳನ್ನು ಭಕ್ಷಿಸುತ್ತಾ ಪ್ರಯಾಣ ಮಾಡಿರಿ. ॥3-5॥

ಕಾಕುತ್ಸ್ಥ! ಅರಳಿದ ವೃಕ್ಷಗಳಿಂದ ಸುಶೋಭಿತ ಆ ವನವನ್ನು ದಾಟಿ ನೀವು ಇನ್ನೊಂದು ನಂದನವನದಂತಿರುವ ಮನೋಹರವಾದ ವನವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವಿರಿ. ಆ ವನದ ವೃಕ್ಷಗಳು ಉತ್ತರ ಕುರುವರ್ಷದ ವೃಕ್ಷಗಳಂತೆ ಜೇನಿನ ಧಾರೆಯನ್ನು ಹರಿಸುವಂತಹುಗಳಾಗಿವೆ. ಅವುಗಳು ಎಲ್ಲ ಋತುಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಫಲ ಬಿಡುವುವು. ॥6-7॥ ಚೈತ್ರರಥ ವನದಂತೆ ಆ ಮನೋಹರ ಕಾನನದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಋತುಗಳು ವಾಸಿಸುತ್ತವೆ. ಅಲ್ಲಿಯ ವೃಕ್ಷಗಳು ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ರೆಂಬೆಯ-ಕೊಂಬೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು ಫಲಭಾರದಿಂದ ಬಾಗಿಕೊಂಡಿವೆ. ॥8॥ ಅವೆಲ್ಲವುಗಳು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಮೇಘ ಮತ್ತು ಪರ್ವತಗಳಂತೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತವೆ. ಆ ಮರಗಳನ್ನು ಹತ್ತಿ ಅಥವಾ ಸುಲಭವಾಗಿ ಬಾಗಿಸಿ ಅವುಗಳ ಅಮೃತದಂತಹ ಮಧುರ ಫಲಗಳನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ನಿನಗೆ ತಂದುಕೊಡುವನು. ॥9॥ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಸುಂದರ ಪರ್ವತಗಳಲ್ಲಿ ಭ್ರಮಣ ಮಾಡುತ್ತಾ ನೀವಿಬ್ಬರೂ ಸೋದರರು ಒಂದು ಬೆಟ್ಟದಿಂದ ಇನ್ನೊಂದು ಬೆಟ್ಟಕ್ಕೆ ಬಂದು ವನದಿಂದ ಇನ್ನೊಂದು ವನಕ್ಕೆ ಹೀಗೆ ಅನೇಕ ಪರ್ವತ, ವನಗಳನ್ನು ದಾಟಿ ನೀವಿಬ್ಬರೂ ವೀರರು ಪಂಪಾ ಎಂಬ ಪುಷ್ಕರಿಣಿಯ ಬಳಿಗೆ ತಲುಪುವಿರಿ. ॥10॥

ಶ್ರೀರಾಮಾ! ಅಲ್ಲಿ ನೊರಜು ಕಲ್ಲುಗಳಿಲ್ಲ, ಅದರ ದಡದಲ್ಲಿ ಕಾಲು ಜಾರುವ ಕೆಸರೂ ಇಲ್ಲ, ಅದರ ತೀರದ ಭೂಮಿ ಎತ್ತರ ತಗ್ಗಿಲ್ಲದೆ ಸಮತ್ತಟ್ಟಾಗಿದೆ, ಆ ಪುಷ್ಕರಿಣಿಯಲ್ಲಿ ಪಾಚಿಯು ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ. ಅದರೊಳಗೆ ಮರಳದಿಣ್ಣೆಗಳಿವೆ. ಕಮಲ ಮತ್ತು ನೈದಿಲೆಗಳು ಆ ಸರೋವರದ ಶೋಭೆ ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತವೆ. ॥11॥ ರಘುನಂದನ! ಅಲ್ಲಿ ಪಂಪಾ ಸರೋವರದ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ವಿಹರಿಸುವ ಹಂಸ, ಕಾರಂಡವ, ಕ್ರೌಂಚ, ಕುಕರ ಜಲಪಕ್ಷಿಗಳು ಸದಾ ಮಧುರವಾಗಿ ಕೂಜನ ಮಾಡುತ್ತಿರುವವು. ಅವು ಮನುಷ್ಯರನ್ನು ನೋಡಿ ಉದ್ವಿಗ್ನರಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಯಾರೇ ಮನುಷ್ಯನಿಂದ ಯಾವುದೇ ಪಕ್ಷಿಯ ವಧೆಯಾದೀತೆಂಬ ಭಯವೇ ಅವುಗಳಲ್ಲಿಲ್ಲ. ಇವೆಲ್ಲ ಬಹಳ ಸುಂದರವಾಗಿದೆ. ॥12-13॥ ಬಾಣಗಳ ತುದಿಯಿಂದ ಸಿಪ್ಪೆ ತೆಗೆದ, ಒಂದು ಮುಳ್ಳು ಇಲ್ಲದಿರುವ, ಬೆಣ್ಣೆಯಂತೆ ತಿರುಳು ಉಳ್ಳ ಸ್ನಿಗ್ಧವಾದ, ಹಸಿಯಾಗಿರುವುದನ್ನು ಬಾಣಗಳಿಗೆ ಪೋಣಿಸಿ ಬೆಂಕಿಯಲ್ಲಿ ಬೇಯಿಸಿದ ಫಲ-ಮೂಲಗಳ ಭಕ್ಷ ಪದಾರ್ಥರಾಶಿ ರಾಶಿಯಾಗಿ ಅಲ್ಲಿ ನಿಮಗೆ ಸಿಗುವುದು. ನಿನ್ನ ಕುರಿತು ಭಕ್ತಿಭಾವದಿಂದ ಸಂಪನ್ನ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ನಿನಗೆ ಆ ಭಕ್ಷ್ಯಗಳನ್ನು ಅರ್ಪಿಸುವನು. ನೀವಿಬ್ಬರೂ ಆ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ಆ ಸರೋವರದ ದಪ್ಪ ದಪ್ಪವಾದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಜಲಚರ ಪಕ್ಷಿಗಳನ್ನು ಹಾಗೂ ಶ್ರೇಷ್ಠ ರೋಹಿತ, ವಕ್ರತುಂಡ, ನಲಮೀನ ಮುಂತಾದ ಮೀನುಗಳಿಗೆ ಸ್ವಲ್ಪ-ಸ್ವಲ್ಪ ತಿನ್ನಿಸಿರಿ. ಅದರಿಂದ ನಿಮಗೆ ಮನೋರಂಜನವಾದೀತು. ॥14-15॥ ನೀವು ಪಂಪಾಸರೋವರದ ಸಮೀಪ ಮೀನುಗಳಿಗೆ ತಿಂಡಿ ತಿನ್ನಿಸುವ ಕ್ರಿಡೆಯಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದಾಗ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಆ ಸರೋವರದ ಕಮಲಗಂಧದಿಂದ ಸುವಾಸಿತ, ಕಲ್ಯಾಣಕಾರಿ, ಸುಖದ, ಶೀತಲ, ರೋಗನಾಶಕ, ಕ್ಲೇಶಹಾರಿ ಹಾಗೂ ಬೆಳ್ಳಿ, ಸ್ಫಟಿಕದಂತೆ ಸ್ವಚ್ಛ ನೀರನ್ನು ಕಮಲದ ಎಲೆಯಲ್ಲಿ ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ತಂದು ನಿನಗೆ ಕುಡಿಸುವನು. ॥16-17॥

ಶ್ರೀರಾಮ! ಸಾಯಂಕಾಲದಲ್ಲಿ ನಿನ್ನೊಂದಿಗೆ ವಿಹರಿಸುವ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ನಿನಗೆ ಸ್ಥೂಲಕಾಯರಾದ ವನಚರ ವಾನರನ್ನು ತೊರಿಸುವನು, ಅವು ಪರ್ವತಗಳ ಗುಹೆಗಳಲ್ಲಿ ಮಲಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತವೆ. ॥18॥ ನರಶ್ರೇಷ್ಠ! ಆ ವಾನರರು ನೀರು ಕುಡಿಯಲು ಪಂಪಾತೀರಕ್ಕೆ ಬಂದು ಗೂಳಿಗಳಂತೆ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತವೆ. ಅವುಗಳ ಶರೀರ ದಪ್ಪವಾಗಿದ್ದು, ಬಣ್ಣ ಹಳದಿಯಾಗಿರುತ್ತದೆ. ನೀನು ಅವೆಲ್ಲವನ್ನು ಅಲ್ಲಿ ನೋಡುವಿ. ॥19॥

ಶ್ರೀರಾಮ! ಸಾಯಂಕಾಲದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತಾ ನೀನು ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ರೆಂಬೆಗಳುಳ್ಳ, ಪುಷ್ಪಧಾರೀ ವೃಕ್ಷಗಳನ್ನು ಹಾಗೂ ಪಂಪಾಸರೋವರದ ಶೀತಲ ಜಲವನ್ನು ದರ್ಶಿಸುತ್ತಾ ನಿನ್ನ ಶೋಕ ದೂರವಾಗುವುದು. ॥20॥ ರಘುನಂದನ! ಅಲ್ಲಿ ಹೂವುಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ತಿಲಕ ಮತ್ತು ನಕ್ತಮಾಲೆಯ ವೃಕ್ಷಗಳು ಶೋಭಿಸುತ್ತವೆ. ನೀರಿನೊಳಗೆ ಉತ್ಪಲ, ಕಮಲ ಪುಷ್ಪಗಳು ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. ॥21॥ ರಘುನಂದನ! ಯಾವನೇ ಮನುಷ್ಯನು ಅಲ್ಲಿ ಹೂವುಗಳನ್ನು ಕಿತ್ತು ಮುಡಿದುಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ
(ಏಕೆಂದರೆ ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಯಾರೂ ತಲುಪುವುದೇ ಇಲ್ಲ) ಪಂಪಾಸರೋವರದ ಹೂವುಗಳು ಬಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ಉದುರುವುದಿಲ್ಲ. ॥22॥ ಅಲ್ಲಿ ಹಿಂದೆ ಮತಂಗ ಮುನಿಯ ಶಿಷ್ಯ ಋಷಿಗಳು ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದರು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಅವರ ಚಿತ್ತ ಸದಾಏಕಾಗ್ರ, ಶಾಂತವಾಗಿರುತ್ತಿತ್ತು. ಅವರು ತಮ್ಮ ಗುರು ಮತಂಗಮುನಿಗಳಿಗೆ ಕಾಡಿನ ಫಲ-ಮೂಲಗಳನ್ನು ತಂದು ತಂದು ಬಳಲಿ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದರು. ಆಗ ಅವರ ಶರೀರದಿಂದ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದ ಬೆವರಿನ ಬಿಂದುಗಳು ಆ ಮುನಿಯ ತಪಸ್ಸಿನ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಹೂವುಗಳಾಗಿ ಪರಿಣತವಾಗುತ್ತಿದ್ದವು. ರಾವ! ಬೆವರಿನ ಬಿಂದುಗಳಿಂದ ಉಂಟಾದ ಕಾರಣ ಆ ಹೂವುಗಳು ನಾಶವಾಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ॥23-25॥ ಆ ಎಲ್ಲ ಋಷಿಗಳಾದರೋ ಈಗ ಹೊರಟುಹೋಗಿರುವರು, ಆದರೆ ಅವರ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ಇದ್ದ ತಪಸ್ವಿನೀ ಶಬರಿಯು ಇಂದೂ ಕೂಡ ಅಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತಾಳೆ. ಕಾಕುತ್ಸ್ಥ! ಶಬರಿಯು ಚಿರಾಯುವಾಗಿ ಸದಾ ಧರ್ಮಾನುಷ್ಠಾನದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುತ್ತಿದ್ದಾಳೆ. ಶ್ರೀರಾಮಾ! ನೀನು ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೆ ನಿತ್ಯ ವಂದನೀಯ ಮತ್ತು ದೇವತುಲ್ಯನಾಗಿರುವೆ. ನಿನ್ನ ದರ್ಶನ ಪಡೆದು ಶಬರಿಯು ಸ್ವರ್ಗಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೊರಟುಹೋಗುವಳು. ॥26-27॥

ಕಕುತ್ಸ್ಥಕುಲಭೂಷಣ ಶ್ರೀರಾಮಾ! ಅನಂತರ ನೀನು ಪಂಪಾ ಸರೋವರದ ಪಶ್ಚಿಮ ತೀರದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಅನುಪಮ ಆಶ್ರಮವನ್ನು ನೋಡುವೆ. ಅದು ಸಾಮಾನ್ಯರು ತಲುಪಲಾರದಂತಹದ್ದಾದ್ದರಿಂದ ಗುಪ್ತವಾಗಿದೆ. ॥28॥ ಆ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಆ ವನದಲ್ಲಿ ಮತಂಗಮುನಿಯ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಆನೆಗಳು ಎಂದೂ ಆಕ್ರಮಣಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ॥29॥ ರಘುನಂದನ! ಅಲ್ಲಿಯ ಕಾಡು ಮತಂಗವನ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಆ ನಂದನವನದಂತಹ ಮನೋಹರ ಮತ್ತು ದೇವವನದಂತೆ ಸುಂದರವನದಲ್ಲಿ ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಪಕ್ಷಿಗಳು ತುಂಬಿಕೊಂಡಿದೆ. ಶ್ರೀರಾಮಾ! ನೀನು ಅಲ್ಲಿ ಬಹಳ ಸಂತೋಷದಿಂದ ವಿಚರಣಮಾಡುವೆ. ॥30॥

ಪಂಪಾ ಸರೋವರದ ಪೂರ್ವಭಾಗದಲ್ಲಿ ಋಷ್ಯಮೂಕ ಪರ್ವತವಿದೆ. ಅಲ್ಲಿಯ ವೃಕ್ಷಗಳು ಹೂವುಗಳಿಂದ ಸುಶೋಭಿತವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತವೆ. ಅದರ ಮೇಲೆ ಹತ್ತಿ ಹೋಗಲು ಬಹಳ ಕಠಿಣವಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಅದು ಸಣ್ಣ-ಸಣ್ಣ ಸರ್ಪಗಳಿಂದ ಅಥವಾ ಆನೆಗಳ ಮರಿಗಳಿಂದ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿದೆ. ಋಷ್ಯಮೂಕ ಪರ್ವತವು ಉದಾರ (ಅಭಿಷ್ಟ ಫಲವನ್ನು ಕೊಡುವ) ವಾಗಿದೆ. ಹಿಂದೆ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರೇ ಅದನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದ್ದರು ಮತ್ತು ಔದಾರ್ಯ ಮೊದಲಾದ ಗುಣಗಳಿಂದ ಸಂಪನ್ನವಾಗಿಸಿದ್ದರು. ॥31-32॥

ಶ್ರೀರಾಮಾ! ಆ ಪರ್ವತದ ಶಿಖರದಲ್ಲಿ ಮಲಗಿದ ಮನುಷ್ಯನು ಸ್ವಪ್ನದಲ್ಲಿ ಪಡೆದ ಸಂಪತನ್ನು ಎಚ್ಚರಗೊಂಡಾಗ ಪ್ರಾಪ್ತಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವನು. ಪಾಪಕರ್ಮ ಹಾಗೂ ವಿಷಮ ವರ್ತನೆಯುಳ್ಳವನು ಆ ಪರ್ವತವನ್ನು ಹತ್ತಿದರೆ ಅವನನ್ನು ಈ ಪರ್ವತಶಿಖರದಲ್ಲಿ ಮಲಗಿದಾಗ ರಾಕ್ಷಸರು ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ಅವನನ್ನು ಹೊಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ॥33-34॥ ಶ್ರೀರಾಮ! ಮತಂಗ ಮುನಿಯ ಅಕ್ಕ-ಪಕ್ಕದ ವನದಲ್ಲಿ ಇರುವ, ಪಂಪಾ ಸರೋವರದಲ್ಲಿ ಕ್ರೀಡಿಸುವ ಸಣ್ಣ-ಸಣ್ಣ ಆನೆಗಳ ಘೀಂಕಾರ ಶಬ್ಧವು ಆ ಪರ್ವತದ ಮೇಲೆಯೂ ಕೇಳಿಬರುತ್ತಿರುತ್ತದೆ. ॥35॥ ಗಂಡಸ್ಥಲಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪ ಕೆಂಪಾದ ಮದೋದಕವನ್ನು ಸುರಿಸುತ್ತಾ, ವೇಗಶಾಲಿಗಳಾದ ಮೋಡದಂತೆ ಕಪ್ಪಾದ ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ಗಜರಾಜಗಳು ಗುಂಪುಗುಂಪಾಗಿ ಬೇರೆ ಜಾತಿಯ ಆನೆಗಳಿಂದ ಬೇರೆಯಾಗಿ ಅಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತವೆ. ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ವಿಚರಿಸುವ ಆ ಆನೆಗಳು ಪಂಪಾಸರೋವರದ ನಿರ್ಮಲ, ಮನೋಹರ, ಸುಂದರ, ಸ್ಪರ್ಶಿಸಲು ಸುಖಕರ, ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದ ಸುಗಂಧಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ನೀರನ್ನು ಕುಡಿದು ಮರಳಿದಾಗ ಆ ವನಗಳನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವವು. ॥36-37॥

ರಘುನಂದನ! ಅಲ್ಲಿ ಕರಡಿ, ಹುಲಿ, ನೀಲವಾಗಿಯೂ, ಕೋಮಲವಾಗಿಯೂ, ಮನುಷ್ಯರನ್ನು ನೋಡಿ ಓಡುವ ಹಾಗೂ ಅಲ್ಲಿರುವ ಓಟದಲ್ಲಿ ಯಾರಿಂದಲೂ ಪರಾಜಿತವಾಗದ ರುರುಮೃಗಗಳನ್ನು ನೋಡಿದರೆ ನಿನ್ನ ಶೋಕವು ದೂರವಾಗುವುದು. ॥38॥

ಶ್ರೀರಾಮ! ಆ ಪರ್ವತದ ಮೇಲೆ ಬಂಡೆಯಿಂದ ಬಾಗಿಲನ್ನು ಮುಚ್ಚಿದ್ದ ಒಂದು ದೊಡ್ಡದಾದ ಗುಹೆಯು ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದೆ. ಅದರೊಳಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸುವುದು ಬಹಳ ಕಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ॥39॥ ಆ ಗುಹೆಯ ಪೂರ್ವದ್ವಾರದಲ್ಲಿ ಶೀತಲಜಲದಿಂದ ತುಂಬಿದ ಒಂದು ಬಹುದೊಡ್ಡ ಕುಂಡವಿದೆ. ಅದರ ಸುತ್ತಲೂ ಫಲ-ಮೂಲಗಳು ಬಹಳ ಸುಲಭವಾಗಿದೆ. ಆ ರಮಣೀಯ ಕುಂಡ ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ವೃಕ್ಷಗಳಿಂದ ವ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿದೆ. ॥40॥ ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ಸುಗ್ರೀವನು ವಾನರರೊಂದಿಗೆ ಅದೇ ಗುಹೆಯಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅವನು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಆ ಪರ್ವತದ ಶಿಖರದಲ್ಲಿಯೂ ಇರುತ್ತಾನೆ. ॥41॥ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಶ್ರೀರಾಮ ಲಕ್ಷ್ಮಣರಿಗೆ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ತಿಳಿಸಿ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ತೇಜಸ್ವೀ ಮತ್ತು ಪರಾಕ್ರಮಿ ಕಬಂಧನು ದಿವ್ಯಪುಷ್ಪವಾಲೆಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಾಶಿಸತೊಡಗಿದನು. ॥42॥ ಆಗ ಅವರಿಬ್ಬರೂ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಅಲ್ಲಿಂದ ಹೊರಡಲು ಮುಂದಾದಾಗ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ನಿಂತ ಮಹಾಭಾಗ ಕಬಂಧನ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ ನಿಂತು ‘ಈಗ ನೀನು ಪರಮಧಾಮಕ್ಕೆ ತೆರಳು ಎಂದು’ ಹೇಳಿದರು. ॥43॥ ಕಬಂಧನೂ ಅವರಿಬ್ಬರಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು ನೀವೂ ಕೂಡ ತಮ್ಮ ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿ ಪ್ರಯಾಣ ಮಾಡಿರಿ. ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಪರಮ ಪ್ರಸನ್ನನಾಗಿ ಅವರಿಬ್ಬರಿಂದ ಅಪ್ಪಣೆ ಪಡೆದು ಕಬಂಧನು ಕೂಡಲೇ ಪ್ರಸ್ಥಾನಮಾಡಿದನು. ॥44- 45॥ ಕಬಂಧನು ತನ್ನ ಹಿಂದಿನ ರೂಪವನ್ನು ಪಡೆದು ಅದ್ಭುತ ಶೋಭೆಯಿಂದ ಸಂಪನ್ನವಾಗಿ, ಅವನ ಇಡೀ ಶರೀರ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಪ್ರಭೆಯಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಿಸಿತು. ಅವನು ರಾಮನ ಕಡೆಗೆ ನೋಡುತ್ತಾ ಅವರಿಬ್ಬರಿಗೆ ಪಂಪಾ ಸರೋವರದ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾ ಆಕಾಶದಲ್ಲೇ ಸ್ಥಿತನಾಗಿ ಹೇಳಿದನು - ನೀವು ಸುಗ್ರೀವನೊಂದಿಗೆ ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಮಿತ್ರತೆಯನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಿ ॥46॥

ಶ್ರೀ ವಾಲ್ಮೀಕಿವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅರಣ್ಯಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಎಪ್ಪತ್ತಮೂರನೆಯ ಸರ್ಗ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಯಿತು.॥73॥

ಎಪ್ತತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಸರ್ಗ

ಮತಂಗವನದಲ್ಲಿದ್ದ ಶಬರಿಯ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಶ್ರೀರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಹೋದುದು, ಶಬರಿಯಿಂದ ಸತ್ಕಾರ, ಮತಂಗವನ ದರ್ಶನ, ಶಬರಿಯು ತನ್ನ ಶರೀರವನ್ನು ಅಗ್ನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸಿ ದಿವ್ಯಧಾಮಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದುದು

ಅನಂತರ ರಾಜಕುಮಾರ ಶ್ರೀರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಕಬಂಧನು ತಿಳಿಸಿದ ಪಂಪಾ ಸರೋವರದ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಹಿಡಿದು ಪಶ್ಚಿಮದ ದಿಕ್ಕಿನೆಡೆಗೆ ಹೊರಟರು. ॥1॥ ಶ್ರೀರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಸೋದರರಿಬ್ಬರೂ ಪರ್ವತಗಳ ಮೇಲೆ ಇರುವ ಫಲ-ಪುಷ್ಪ, ಜೇನಿನಿಂದ ಸಂಪನ್ನವಾದ ವೃಕ್ಷಗಳನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಸಂಧಿಸಲು ಮುಂದುವರಿದರು.॥2॥ ರಾತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಪರ್ವತ ಶಿಖರದಲ್ಲಿ ತಂಗಿದ್ದು ರಘುಕುಲದ ಆನಂದವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ಆ ಇಬ್ಬರೂ ರಘುವಂಶೀ ಸೋದರರು ಪಂಪಾ ಸರೋವರದ ಪಶ್ಚಿಮ ತೀರಕ್ಕೆ ತಲುಪಿದರು. ॥3॥ ಪಂಪಾ ಪುಷ್ಕರಿಣಿಯ ಪಶ್ಚಿಮ ತೀರಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಸೋದರರು ಅಲ್ಲಿ ಶಬರಿಯ ಆಶ್ರಮವನ್ನು ನೋಡಿದರು. ॥4॥

ಅದರ ಶೋಭೆಯನ್ನು ನಿರೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಾ ಆ ಇಬ್ಬರೂ ಸೋದರರು ಅನೇಕ ರೀತಿಯ ವೃಕ್ಷಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಆ ಸುರಮ್ಯ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಶಬರಿಯನ್ನು ಸಂದರ್ಶಿಸಿದರು. ॥5॥ ಶಬರಿಯು ಸಿದ್ಧ ತಪಸ್ವಿನಿಯಾಗಿದ್ದಳು. ಆ ಇಬ್ಬರು ಸೋದರರು ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಬಂದಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಅವಳು ಕೈಮುಗಿದುಕೊಂಡು ನಿಂತುಕೊಂಡಳು. ಮತ್ತು ಶ್ರೀರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಚರಣಗಳಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿದಳು. ॥6॥

ಮತ್ತೆ ಪಾದ್ಯ, ಅರ್ಘ್ಯ, ಆಚಮನಾದಿ ಎಲ್ಲ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳನ್ನು ಸಮರ್ಪಿಸಿ ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಅವರನ್ನು ಸತ್ಕರಿಸಿದಳು. ಅನಂತರ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಆ ಧರ್ಮಾತ್ಮಳಾದ ತಪಸ್ವಿನಿಯ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ ಇಂತೆಂದನು. ॥7॥ ತಪೋಧನಳೇ! ನೀನು ನಿನ್ನ ಎಲ್ಲ ವಿಘ್ನಗಳನ್ನು ಜಯಿಸಿರುವೆಯಾ? ನಿನ್ನ ತಪಸ್ಸು ಬೆಳೆಯುತ್ತಿದೆಯಲ್ಲ? ನೀನು ಕ್ರೋಧ ಮತ್ತು ಆಹಾರವನ್ನು ಹತೋಟಿಯಲ್ಲಿರಿಸಿ ಕೊಂಡಿರುವೆಯಲ್ಲ? ॥8॥ ನೀನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ನಿಭಾಯಿಸುತ್ತಿರುವೆಯಲ್ಲ? ನಿನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸುಖ-ಶಾಂತಿ ನೆಲೆಸಿದೆ ತಾನೆ? ಚಾರುಭಾಷಿಣಿ! ನೀನು ಮಾಡಿದ ಗುರುಗಳ ಸೇವೆ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಸಫಲವಾಗಿದೆ ತಾನೆ? ॥9॥

ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಹೀಗೆ ಕೇಳಿದಾಗ ಸಿದ್ದರಿಂದ ಸವ್ಮಾನಿತಳಾದ ಆ ಸಿದ್ದ, ವೃದ್ಧೆ ತಪಸ್ವಿನಿ ಶಬರಿಯು ಅವರ ಮುಂದೆ ನಿಂತುಕೊಂಡು ಹೇಳಿದಳು. ॥10॥ ರಘುನಂದನ! ಇಂದು ನಿನ್ನ ದರ್ಶನದಿಂದಲೇ ನನಗೆ ನನ್ನ ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸಿದ್ಧಿ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಯಿತು. ಇಂದು ನನ್ನ ಜನ್ಮ ಸಫಲವಾಗಿ, ಗುರುಗಳ ಉತ್ತಮ ಪೂಜೆಯೂ ಸಾರ್ಥಕವಾಯಿತು. ॥11॥ ಪುರುಷ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಶ್ರೀರಾಮಾ! ದೇವೇಶ್ವರನಾದ ನಿನ್ನ ಸತ್ಕಾರ ಇಲ್ಲಿ ಆಯಿತು, ಆದ್ದರಿಂದ ನನ್ನ ತಪಸ್ಸು ಸಫಲವಾಯಿತು. ಇನ್ನು ನನಗೆ ನಿನ್ನ ದಿವ್ಯಧಾಮದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯೂ ಆಗಬಹುದು. ॥12॥ ವಾನದ! ಸೌಮ್ಯ! ನಿನ್ನ ಸೌಮ್ಯ ದೃಷ್ಟಿ ಬಿದ್ದಿದ್ದರಿಂದ ನಾನು ಪರಮಪವಿತ್ರಳಾದೆನು. ಶತ್ರುಸೂದನ! ನಿನ್ನ ಪ್ರಸಾದದಿಂದಲೇ ಈಗ ನಾನು ಅಕ್ಷಯ ಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋಗುವೆನು. ॥13॥ ನೀನು ಚಿತ್ರಕೂಟಕ್ಕೆ ಆಗಮಿಸಿದಾಗ ನಾನು ಸದಾ ಸೇವಿಸುತ್ತಿದ್ದ ನನ್ನ ಗುರುಗಳು ಅತುಲ ಕಾಂತಿಯುಕ್ತ ವಿಮಾನದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ಇಲ್ಲಿಂದ ದಿವ್ಯಲೋಕಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದರು. ॥14॥ ಆ ಧರ್ಮಜ್ಞ ಮಹಾಭಾಗ ಮಹರ್ಷಿಗಳು ಹೋಗುವಾಗ ನನ್ನಲ್ಲಿ ‘ನಿನ್ನ

ಈ ಪವಿತ್ರ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಶ್ರೀರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಂದಿಗೆ ಆಗಮಿಸುವನು ನೀನು ಅವರನ್ನು ಯಥಾವತ್ ಸತ್ಕರಿಸು. ಅವರನ್ನು ದರ್ಶಿಸಿದ ಮೇಲೆ ನೀನು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಹಾಗೂ ಅಕ್ಷಯ ಲೋಕಗಳಿಗೆ ಹೋಗುವೆ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದರು. ॥15-16॥

ಪುರುಷ ಪ್ರವರನೇ! ಆ ಮಹಾಭಾಗ ಮಹಾತ್ಮರು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಆಗ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದ್ದರು. ಆದ್ದರಿಂದ ಪುರುಷಸಿಂಹನೇ! ನಾನು ನಿನಗಾಗಿ ಪಂಪಾತೀರದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದ ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಕಾಡಿನ ಫಲ-ಮೂಲಗಳನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಿಟ್ಟಿರುವೆನು. ॥17॥

ಜಾತಿವರ್ಣದಿಂದ ಬಾಹ್ಯಳಾಗಿದ್ದರೂ ಶಬರಿಯು ವಿಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಬಹಿಷ್ಕೃತಳಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಆಕೆಗೆ ಪರಮಾತ್ಮನ ತತ್ವದ ನಿತ್ಯ ಜ್ಞಾನ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಿತ್ತು. ಹಿಂದಿನ ಆಕೆಯ ಮಾತು ಕೇಳಿ ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ಶ್ರೀರಾಮನು ಆಕೆಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು-॥18॥ ತಪೋಧನೇ! ನಾನು ಕಬಂಧನಿಂದ ನಿನ್ನ ಮಹಾತ್ಮಾ ಗುರುಗಳ ಯಥಾರ್ಥ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಕೇಳಿರುವೆ. ನೀನು ಒಪ್ಪುವುದಾದರೆ ನಾನು ಅವರ ಆ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ನೋಡಲು ಬಯಸುತ್ತಿರುವೆನು. ॥19॥ ಶ್ರೀರಾಮನು ನುಡಿದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಶಬರಿಯು ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಸಹೋದರರಿಗೆ ಆ ಮಹಾ ವನವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾ ಹೇಳಿದಳು. ॥20॥

ರಘುನಂದನ! ದಟ್ಟವಾದ ಮೋಡಗಳಂತೆ ಶ್ಯಾಮಲ ಮತ್ತು ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಪಶು-ಪಕ್ಷಿಗಳಿಂದ ತುಂಬಿರುವ ಈ ವನದ ಕಡೆಗೆ ದೃಷ್ಟಿ ಬೀರು. ಇದು ಮತಂಗವನ ಎಂದು ವಿಖ್ಯಾತವಾಗಿದೆ. ॥21॥ ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ರಾಮಾ! ಇಲ್ಲೆ ನನ್ನ ಭಾವಿತಾತ್ಮಾ (ಶುದ್ಧ ಅಂತಃಕರಣವುಳ್ಳ ಪರಮಾತ್ಮ ಚಿಂತನ ಪರಾಯಣ) ಗುರುಗಳು ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಇದೇ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಅವರು ಗಾಯತ್ರಿ ಮಂತ್ರದ ಜಪದಿಂದ ವಿಶುದ್ಧವಾದ ತನ್ನ ದೇಹರೂಪೀ ಗೂಡನ್ನು ಮಂತ್ರೋಚ್ಛಾರಪೂರ್ವಕ ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಹೋಮಮಾಡಿದರು. ॥22॥

ಇದು ಪ್ರತ್ಯಕ್ ಸ್ಥಳೀ ಎಂಬ ವೇದಿಯಾಗಿದೆ, ಇಲ್ಲಿ ನನ್ನಿಂದ ಪೂಜಿತರಾದ ಆ ಮಹರ್ಷಿಗಳು ವೃದ್ಧಾಪ್ಯದ ಶ್ರಮದಿಂದ ನಡುಗುವ ಕೈಗಳಿಂದ ದೇವತೆಗಳ ಪೂಜೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ॥23॥ ರಘುವಂಶ ಶಿರೋಮಣಿಯೇ! ನೋಡು ಅವರ ತಪಸ್ಸಿನ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಇಂದೂ ಕೂಡ ಈ ವೇದಿಯು ತನ್ನ ತೇಜದಿಂದ ಸಮಸ್ತ ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿದೆ. ಈಗಲೂ ಅದರ ಪ್ರಭೆ ಅತುಲನೀಯವಾಗಿದೆ. ॥24॥ ಉಪವಾಸದಿಂದ ದುರ್ಬಲರಾಗಿ ಅವರು ನಡೆದಾಡಲು ಅಸಮರ್ಥರಾದಾಗ ಅವರ ಚಿಂತನ ಮಾತ್ರದಿಂದಲೇ ಅಲ್ಲಿ ಏಳು ಸಮುದ್ರಗಳ ಜಲ ಪ್ರಕಟವಾಯಿತು ಆ ಸಪ್ತಸಾಗರ ತೀರ್ಥವೂ ಇಂದೂ ಇಲ್ಲೇ ಇದೆ. ಅದರಲ್ಲಿ ಏಳು ಸಮುದ್ರಗಳ ನೀರು ಸೇರಿದೆ. ಅದನ್ನು ನೋಡಿರಿ. ॥25॥ ರಘುನಂದನ! ಅವರಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನಮಾಡಿ ಅವರು ಮರಗಳಲ್ಲಿ ವಲ್ಕಲಗಳು ಆರಲು ಒಣಹಾಕಿದ್ದರು; ಅವು ಈ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಇನ್ನೂ ಒಣಗಲೇ ಇಲ್ಲ. ॥26॥ ದೇವತೆಗಳ ಪೂಜೆ ಮಾಡುವಾಗ ನನ್ನ ಗುರುಗಳು ಕಮಲಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಇತರ ಹೂವುಗಳಿಂದ ಮಾಡಿದ ಮಾಲೆಗಳು ಇಂದೂ ಬಾಡಲಿಲ್ಲ. ॥27॥

ಭಗವಂತ! ನೀನು ಎಲ್ಲ ವನವನ್ನು ನೋಡಿಬಿಟ್ಟೆ ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಕೇಳಲು ಯೋಗ್ಯವಾದ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿದೆ. ಈಗ ನಿನ್ನ ಅಪ್ಪಣೆ ಪಡೆದು ಈ ದೇಹವನ್ನು ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಲು ಬಯಸುತ್ತಿರುವೆನು. ॥28॥ ಈ ಆಶ್ರಮ ಯಾರದಾಗಿದೆಯೋ, ಯಾರ ಚರಣಗಳ ನಾನು ದಾಸಿಯಾಗಿದ್ದೇನೋ, ಆ ಪವಿತ್ರಾತ್ಮ ಮಹರ್ಷಿಗಳ ಬಳಿಗೆ ಈಗ ನಾನು ಹೋಗಲು ಬಯಸುವೆನು. ॥29॥ ಶಬರಿಯ ಧರ್ಮಯುಕ್ತ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಸಹಿತ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಅನುಪಮ ಸಂತೋಷವಾಯಿತು. ‘ಆಶ್ಚರ್ಯ! ಆಶ್ಚರ್ಯ!’ ಎಂದು ಉದ್ಗಾಗ ಅವನ ಬಾಯಿಂದ ಹೊರಟಿತು. ॥30॥

ಅನಂತರ ಶ್ರೀರಾಮನು ಕಠೋರ ವ್ರತವನ್ನು ಪಾಲಿಸುವ ಶಬರಿಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು - ಭದ್ರೆ! ನೀನು ನನಗೆ ಬಹಳ ಸತ್ಕಾರ ಮಾಡಿದೆ. ಈಗ ನೀನು ನಿನ್ನ ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ಆನಂದವಾಗಿ ಅಭಿಷ್ಟ ಲೋಕದ ಯಾತ್ರೆ ಮಾಡು. ॥31॥ ಶ್ರೀರಾಮ ಚಂದ್ರನು ಹೀಗೆ ಅಪ್ಪಣೆ ಕೊಟ್ಟಾಗ ತಲೆಯಲ್ಲಿ ಜಟೆ, ಶರೀರದಲ್ಲಿ ನಾರುಮಡಿ ಹಾಗೂ ಕೃಷ್ಣ ಮೃಗ ಚರ್ಮವನ್ನು ಧರಿಸಿದ ಶಬರಿಯು ತನ್ನನ್ನು ಅಗ್ನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸಿಕೊಂಡು ಪ್ರಜ್ವಲಿತ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ತೇಜಸ್ವೀ ಶರೀರವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡಳು. ಅವಳು ದಿವ್ಯ ವಸ್ತ್ರಾಭರಣಗಳನ್ನು, ದಿವ್ಯ ಹೂಮಾಲೆಯನ್ನು, ದಿವ್ಯ ಅನುಲೇಪನ ಧರಿಸಿ ಬಹಳ ಮನೋಹರವಾಗಿ ಕಾಣಿಸ ತೊಡಗಿದಳು. ಸುದಾಮಾ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗುವ ವಿದ್ಯುಲ್ಲತೆಯಂತೆ ಆ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಗೋಳಿಸುತ್ತಾ ಸ್ವರ್ಗಲೋಕಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದಳು. ॥32-34॥ ಆಕೆಯು ತನ್ನ ಚಿತ್ತವನ್ನು ಏಕಾಗ್ರಗೊಳಿಸಿ ಅವಳ ಗುರುಗಳಾದ ಪುಣ್ಯಾತ್ಮ ಮಹರ್ಷಿಗಳು ವಿಹರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಪುಣ್ಯಧಾಮಕ್ಕೆ ಯಾತ್ರೆ ಮಾಡಿದಳು. ॥35॥

ಶ್ರೀ ವಾಲ್ಮೀಕಿವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅರಣ್ಯಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಎಪ್ಪತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಸರ್ಗ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಯಿತು.॥74॥

ಎಪ್ಪತ್ತೈದನೆಯ ಸರ್ಗ

ಶ್ರೀರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಸಂಭಾಷಿಸುತ್ತಾ ಪಂಪಾಸರೋವರದ ತೀರಕ್ಕೆ ಹೋದುದು

ತನ್ನ ತೇಜದಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಿತಳಾದ ಶಬರಿಯು ದಿವ್ಯಲೋಕಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದ ಬಳಿಕ ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಸಹಿತ ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ಶ್ರೀರಘುನಾಥನು ಆ ಮಹಾತ್ಮಾ ಮಹರ್ಷಿಯ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾ ತನ್ನ ಹಿತದಲ್ಲೇ ಸಂಲಗ್ನನಾಗಿದ್ದ ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು. ॥1-2॥

ಸೌಮ್ಯ! ನಾನು ಆ ಪುಣ್ಯಾತ್ಮ ಮಹರ್ಷಿಗಳ ಈ ಪವಿತ್ರ ಆಶ್ರಮವನ್ನು ನೋಡಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಆಶ್ಚರ್ಯಜನಕ ವಿಷಯಗಳಿವೆ. ಜಿಂಕೆ ಮತ್ತು ಹುಲಿ ಪರಸ್ಪರ ವಿಶ್ವಾಸದಿಂದ ಇವೆ. ನಾನಾ ರೀತಿಯ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಈ ಆಶ್ರಮವನ್ನು ಸೇರಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿವೆ. ॥3॥ ಲಕ್ಷ್ಮಣ! ಏಳು ಸಮುದ್ರಗಳ ಜಲದಿಂದ ತುಂಬಿದ ಇಲ್ಲಿನ ತೀರ್ಥದಲ್ಲಿ ನಾವು ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಸ್ನಾನ ಹಾಗೂ ಪಿತೃತರ್ಪಣ ಮಾಡಿದೆವು. ಇದರಿಂದ ನಮ್ಮ ಎಲ್ಲ ಅನಿಷ್ಟವು ನಾಶವಾಯಿತು. ಈಗ ನಮ್ಮ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಸಮಯ ಬಂದಿದೆ. ಸುಮಿತ್ರಾಕುಮಾರ! ಇದರಿಂದ ಈಗ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿದ ಪ್ರಸನ್ನತೆ ಉಂಟಾಗಿದೆ. ॥4-5॥ ನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ಈಗ ನನ್ನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೋ ಶುಭ ಸಂಕಲ್ಪ ಏಳುತ್ತಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನಡೆ, ಈಗ ನಾವಿಬ್ಬರೂ ಪರಮ ಸುಂದರ ಪಂಪಾಸರೋವರದ ತೀರಕ್ಕೆ ಹೋಗುವಾ. ॥6॥

ಅಲ್ಲಿಂದ ಸ್ವಲ್ಪ ದೂರದಲ್ಲೇ ಸೂರ್ಯಪುತ್ರ ಸುಗ್ರೀವನು ವಾಸಿಸುವ ಋಷ್ಯಮೂಕ ಪರ್ವತವು ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದೆ. ॥7॥ ವಾಲಿಯ ಭಯದಿಂದ ಸದಾ ಹೆದರಿರುವುದರಿಂದ ಅವನು ನಾಲ್ಕು ವಾನರರೊಂದಿಗೆ ಆ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಇರುವನು. ವಾನರ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಭೆಟ್ಟಿಯಾಗಲು ಆತುರವಾಗಿದ್ದೇನೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಸೀತಾನ್ವೇಷಣ ಕಾರ್ಯವು ಅವನ ಅಧೀನವೇ ಆಗಿದೆ. ॥8॥ ಹೀಗೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾ ವೀರ ಶ್ರೀರಾಮನಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು - ಅಣ್ಣಾ! ನಾವಿಬ್ಬರೂ ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗಬೇಕು. ನನ್ನ ಮನಸ್ಸೂ, ಆತುರವಾಗಿದೆ. ॥9॥ ಅನಂತರ ಪ್ರಜಾಪಾಲಕ ಶ್ರೀರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಂದಿಗೆ ಆ ಆಶ್ರಮದಿಂದ ಹೊರಟು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಹೂವುಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ವೃಕ್ಷಗಳ ಶೋಭೆಯನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ ಪಂಪಾ ಸರೊವರದ ತೀರಕ್ಕೆ ಬಂದನು. ॥10-11॥ ಆ ವಿಶಾಲ ವನವು ಟಿಟ್ಟಿಭ, ನವಿಲು, ಮರಕುಟಕ, ಗಿಳಿ ಹಾಗೂ ಇತರ ಅನೇಕ ಪಕ್ಷಿಗಳ ಕಲರವದಿಂದ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ॥12॥ ಶ್ರೀರಾಮನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಸಂದರ್ಶಿಸುವ ಲಾಲಸೆ ಉಂಟಾಗಿತ್ತು, ಇದರಿಂದ ಸಂತಪ್ತನಾಗಿ ಅವನು ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ವೃಕ್ಷಗಳ, ಬಗೆ-ಬಗೆಯ ಸರೋವರಗಳ ಶೋಭೆಯನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ ಆ ಉತ್ತಮ ಜಲಾಶಯದ ಬಳಿಗೆ ಬಂದನು. ॥13॥ ಪಂಪಾ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ಆ ಸರೋವರವು ಕುಡಿಯಲು ಯೋಗ್ಯವಾದ ನೀರಿನಿಂದ ತುಂಬಿತ್ತು. ಶ್ರೀರಾಮನು ದೂರದಿಂದ ನಡೆದು ಅದರ ತೀರಕ್ಕೆ ಬಂದಿದ್ದನು. ಬಂದು ಅವನು ಮತಂಗಸರಸ್ಸು ಎಂಬ ಕುಂಡದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನಮಾಡಿದನು. ॥14॥

ಅವರಿಬ್ಬರೂ ರಘುವಂಶೀ ವೀರರು ಶಾಂತ, ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತರಾಗಿ ತಲುಪಿದ್ದರು. ಸೀತೆಯ ಶೋಕದಿಂದ ವ್ಯಾಕುಲನಾದ ದಶರಥನಂದನ ಶ್ರೀರಾಮನು ಆ ರಮಣೀಯವಾದ ಕಮಲಗಳಿಂದ ವ್ಯಾಪ್ತವಾದ ಪಂಪಾಪುಷ್ಕರಿಣಿಯ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ॥15॥ ಅದರ ತೀರದಲ್ಲಿ ತಿಲಕ, ಅಶೋಕ, ನಾಗಕೇಸರ, ಬಕುಳ, ಪುನ್ನಾಗ, ಮುಂತಾದ ವೃಕ್ಷಗಳು ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. ಬಗೆ ಬಗೆಯ ರಮಣೀಯ ಉಪವನಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾಗಿತ್ತು. ಅದರ ನೀರು ಕಮಲ ಪುಷ್ಪಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಿಹೋಗಿತ್ತು ಹಾಗೂ ಸ್ಫಟಿಕ ಮಣಿಯಂತೆ ಸ್ವಚ್ಛವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು. ನೀರಿನ ತಳದಲ್ಲಿ ಸ್ವಚ್ಛವಾದ ಮರಳು ತುಂಬಿತ್ತು. ಮೀನು, ಆಮೆಗಳು ಅದರಲ್ಲಿ ತುಂಬಿದ್ದವು. ತೀರದ ವೃಕ್ಷಗಳು ಅದರ ಶೋಭೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿವೆ. ಸುತ್ತಲು ಲತೆಗಳಿಂದ ಸುತ್ತಿಕೊಂಡಿದ್ದರಿಂದ ಅವು ಸಖಿಯರಿಂದ ಕೂಡಿರುವಂತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿದ್ದವು. ಕಿನ್ನರರು, ನಾಗರು, ಗಂಧರ್ವರು, ಯಕ್ಷರು, ರಾಕ್ಷಸರು, ಅದನ್ನು ಸೇವಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಬಗೆ ಬಗೆಯ ವೃಕ್ಷಗಳಿಂದ ಮತ್ತು ಲತೆಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾದ ಪಂಪೆಯು ಶೀತಲ ಜಲದ ಸುಂದರ ನಿಧಿಯಂತೆ ಕಂಗೊಳಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ॥16-19॥ ಅರುಣ ಕಮಲಗಳಿಂದ ಕೆಂಪಾಗಿ, ಕುಮುದ ಕುಸುಮಗಳಿಂದ ಬಿಳಿಯಾಗಿ, ನೀಲ ಕಮಲಗಳಿಂದ ನೀಲಿಯಾಗಿ ಕಾಣುವುದರಿಂದ ಅದು ಬಣ್ಣ ಬಣ್ಣದ ರತ್ನಕಂಬಳಿ ಯಂತೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ॥20॥ ಆ ಪುಷ್ಕರಿಣಿಯಲ್ಲಿ ಅರವಿಂದ, ಉತ್ಪಲ ಅರಳಿದ್ದವು, ಪದ್ಮ, ಸೌಗಂಧಿಕ ಜಾತಿಯ ಪುಷ್ಪಗಳು ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. ಹೂವು ಬಿಟ್ಟ ಮಾವಿನ ತೋಪಿನಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದಿತ್ತು, ನವಿಲುಗಳ ಕೇಕೆನಾದದಿಂದ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ॥21॥

ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಸಹಿತ ಶ್ರೀರಾಮನು ಆ ಮನೋಹರವಾಗಿರುವ ಪಂಪಾ ಸರೋವರವನ್ನು ನೋಡಿದಾಗ ಅವನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ವಿಯೋಗ-ವ್ಯಥೆ ಉರಿದೆದ್ದಿತು. ಆದ್ದರಿಂದ ತೇಜಸ್ವೀ ಶ್ರೀರಾಮನು ಅಲ್ಲಿ ವಿಲಾಪಿಸತೊಡಗಿದನು. ॥22॥ ತಿಲಕ ವೃಕ್ಷಗಳಿಂದಲೂ, ಸೀಬೆಗಿಡಗಳಿಂದಲೂ, ವಟವೃಕ್ಷಗಳಿಂದಲೂ, ಶ್ವೇತವೃಕ್ಷಗಳಿಂದಲೂ, ಪುಷ್ಟಿತವಾದ ಮತ್ತಿಮರಗಳಿಂದಲೂ, ಸುರಗೀ ಮರಗಳಿಂದಲೂ, ಮಾಲತೀ ಕುಂದವೃಕ್ಷಗಳ ಪೊದೆಗಳಿಂದಲೂ, ನೀರು ಹಲಸಿನ ಮರಗಳಿಂದಲೂ, ಅಶೋಕ ವೃಕ್ಷಗಳಿಂದಲೂ, ಏಳೆಲೆ ಬಾಳೆಯ ಗಿಡಗಳಿಂದಲೂ, ಕೃತಕ ಗಿಡಗಳಿಂದಲೂ, ತಾಳೆ ಮರಗಳಿಂದಲೂ ಇನ್ನೂ ಆನೇಕವಾದ ವೃಕ್ಷ ವಿಶೇಷಗಳಿಂದಲೂ ಸುಶೋಭಿತವಾದ ಪಂಪಾಸರೋವರವು ಬಗೆ-ಬಗೆಯ ವಸ್ತ್ರಾಭೂಷಣಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಪ್ರಮದೆಯಂತೆ ಕಂಡು ಬರುತ್ತಿತ್ತು. ಅದರ ತೀರದಲ್ಲೇ ವಿವಿಧ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಂದ ತುಂಬಿ ಋಷ್ಯಮೂಕ ಎಂಬ ಪರ್ವತವು ಸುಶೋಭಿತವಾಗಿತ್ತು. ಅದರ ಮೇಲೆ ಹೂವುಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ವಿಚಿತ್ರ ವೃಕ್ಷಗಳು ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. ॥23-25॥ ಋಕ್ಷರಾಜ ಎಂಬ ಮಹಾತ್ಮಾ ವಾನರನ ಪುತ್ರ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠ ಮಹಾಪರಾಕ್ರಮಿ ಸುಗ್ರೀವನು ಅಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ॥26॥ ಆಗ ಸತ್ಯ ಪರಾಕ್ರಮಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ಪುನಃ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು - ನರಶ್ರೇಷ್ಠ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೇ! ನೀನು ವಾನರರಾಜ ಸುಗ್ರೀವನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗು, ನಾನು ಸೀತೆಯಿಲ್ಲದೆ ಹೇಗೆ ಬದುಕಿರಲಿ? ॥27-28॥ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಾಣುವ ಕಾಮನೆಯಿಂದ ಪೀಡಿತ ಹಾಗೂ ಆಕೆಯ ಕುರಿತು ಅನನ್ಯ ಅನುರಾಗವುಳ್ಳ ಶ್ರೀರಾಮನು ಮಹಾಶೋಕವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾ ಆ ಮನೋರಮ ಪುಷ್ಕರಿಣಿ ಪಂಪೆಯಲ್ಲಿ ಇಳಿದನು. ॥29॥ ವನದ ಶೋಭೆಯನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಸಹಿತ ಶ್ರೀರಾಮನು ಪಂಪಾಸರೋವರವನ್ನು ನೋಡಿದನು. ಅದರ ದಡದ ಸುತ್ತಲೂ ಇರುವ ಕಾನನವು ಬಹಳ ಸುಂದರ, ದರ್ಶನಿಯಾಗಿತ್ತು. ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರದ ಗುಂಪು - ಗುಂಪಾದ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಅಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಕಡೆ ತುಂಬಿಕೊಂಡಿದ್ದವು. ತಮ್ಮನೊಡನೆ ಶ್ರೀರಘುನಾಥನು ಪಂಪಾಸರೋವರದ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ॥30॥

ಶ್ರೀ ವಾಲ್ಮೀಕಿವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಅರಣ್ಯಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಎಪ್ಪತ್ತೈದನೆಯ ಸರ್ಗ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥ 75 ॥

ಅರಣ್ಯಕಾಂಡವು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಯಿತು.

॥ ಶ್ರೀ ಸೀತಾರಾಮಚಂದ್ರಾಭ್ಯಾಂ ನಮಃ ॥

ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾ ಕಾಂಡ

ಮೊದಲನೆಯ ಸರ್ಗ

ಪಂಪಾ ಸರೋವರದ ದರ್ಶನದಿಂದ ಶ್ರೀರಾಮನ ವ್ಯಾಕುಲತೆ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಸಮಾಧಾನಗೊಳಿಸಿದುದು, ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಋಷ್ಯಮೂಕ ಪರ್ವತದ ಕಡೆಗೆ ಬರುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು ಸುಗ್ರೀವನೇ ಮೊದಲಾದ ವಾನರರು ಭಯಗ್ರಸ್ತರಾದುದು

ಕಮಲ, ಉತ್ಪಲ ಪುಷ್ಪಗಳಿಂದ ಹಾಗೂ ಮೀನುಗಳಿಂದ ತುಂಬಿರುವ ಆ ಪಂಪಾ ಪುಷ್ಕರಿಣಿಯ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಸೀತೆಯ ನೆನಪು ಬಂದದ್ದರಿಂದ ಶ್ರೀರಾಮನ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಶೋಕದಿಂದ ವ್ಯಾಕುಲವಾದವು. ಅವನು ವಿಲಾಪ ಮಾಡ ತೊಡಗಿದನು. ಆಗ ಸುಮಿತ್ರಾಕುಮಾರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಅವನೊಂದಿಗೇ ಇದ್ದನು. ॥1॥ ಅಲ್ಲಿ ಪಂಪೆಯ ಕಡೆಗೆ ದೃಷ್ಟಿಬೀಳುತ್ತಲೇ (ಕಮಲ ಪುಷ್ಪಗಳಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ನೇತ್ರಮುಖಾದಿಗಳ ಕೊಂಚ ಸಾದೃಶ್ಯ ಕಂಡು) ಹರ್ಷೋಲ್ಲಾಸದಿಂದ ಶ್ರೀರಾಮನ ಎಲ್ಲ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಚಂಚಲಗೊಂಡವು. ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ದರ್ಶನದ ಪ್ರಬಲ ಇಚ್ಛೆ ಉಂಟಾಯಿತು. ಈ ಇಚ್ಛೆಗೆ ಅಧೀನನಾಗಿ ಅವನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಲ್ಲಿ ಇಂತೆಂದನು. ॥2॥ ಸುಮಿತ್ರಾನಂದನ! ಈ ಸರೋವರವು ಎಷ್ಟು ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದೆ? ಇದರ ನೀರು ವೈಡೂರ್ಯದಂತೆ ಸ್ವಚ್ಛ ಹಾಗೂ ಶ್ಯಾಮಲವಾಗಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಪದ್ಮಗಳು, ಉತ್ಪಲಗಳು ಅರಳಿವೆ. ತೀರದಲ್ಲಿ ಇರುವ ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ವೃಕ್ಷಗಳಿಂದ ಇದರ ಶೋಭೆ ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ. ॥3॥

ಸುಮಿತ್ರಾಕುಮಾರ! ನೋಡಲ್ಲಿ! ಪಂಪೆಯ ತೀರದ ವನವು ಎಷ್ಟು ಸುಂದರವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿದೆ. ಇಲ್ಲಿಯ ಎತ್ತರವಾದ ವೃಕ್ಷಗಳ ಹರಡಿಕೊಂಡ ರೆಂಬೆಗಳಿಂದ ಅನೇಕ ಶಿಖರಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಪರ್ವತಗಳಂತೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿವೆ. ॥4॥ ಆದರೆ ನಾನು ಈಗ ಭರತನ ದುಃಖದಿಂದ ಮತ್ತು ಸೀತಾಪಹರಣದ ಚಿಂತೆಯಿಂದ ಸಂತಪ್ತನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ಮಾನಸಿಕ ವೇದನೆಗಳು ನನಗೆ ಬಹಳ ಕಷ್ಟಕೊಡುತ್ತಿವೆ. ॥5॥ ನಾನು ಶೋಕದಿಂದ ಪೀಡಿತನಾಗಿದ್ದರೂ ನನಗೆ ಈ ಪಂಪಾ ಸರೋವರವು ಶೋಭಾಯಮಾನವಾಗಿ ಅನಿಸುತ್ತಿದೆ. ಇದರ ಸನಿಹದ ವನವು ಬಹಳ ವಿಚಿತ್ರವಾಗಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿದೆ. ಇದು ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಹೂವುಗಳಿಂದ ವ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿದೆ. ಇದರ ಜಲವು ಬಹಳ ಶೀತಲವಾಗಿದ್ದು, ಬಹಳ ಸುಖದಾಯಕವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ॥6॥ ಕಮಲಗಳಿಂದ ಈ ಪುಷ್ಕರಿಣಿಯು ಮುಚ್ಚಿಹೋಗಿದೆ. ಅದರಿಂದ ಬಹಳ ಸುಂದರವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿದೆ. ಇದರ ಅಕ್ಕಪಕ್ಕಗಳಲ್ಲಿ ಸರ್ಪಗಳು ಹಾಗೂ ಹಿಂಸಕ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ವಿಹರಿಸುತ್ತಿವೆ. ಜಿಂಕೆಯೇ ಮೊದಲಾದ ಮೃಗ-ಪಕ್ಷಿಗಳು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಹರಡಿಕೊಂಡಿವೆ. ॥7॥ ಹೊಸ ಎಳೆಯ ಹುಲ್ಲಿನಿಂದ ಮುಚ್ಚಿರುವ ಈ ಸ್ಥಾನವು ತನ್ನ ಹಸಿರು, ಹಳದಿ ಪ್ರಭೆಯಿಂದ ಹೆಚ್ಚು ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರ ವೃಕ್ಷಗಳ ಹೂವುಗಳು ಚೆಲ್ಲಿಹೋಗಿ ಅನೇಕ ರತ್ನಗಂಬಳಿಗಳನ್ನು ಹಾಸಿದಂತೆ ಅನಿಸುತ್ತದೆ. ॥8॥ ಮರಗಳ ತುದಿಗಳು ಹೂವುಗಳ ಭಾರದಿಂದ ಬಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಸಮೃದ್ಧಶಾಲಿಯಾಗಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿದೆ. ಮರಗಳಿಗೆ ಸುತ್ತಿಕೊಂಡ ಲತೆಗಳು ಹೂವುಗಳಿಂದ ತುಂಬಿಕೊಂಡಿವೆ. ॥9॥ ಸುಮಿತ್ರಾನಂದನ! ಈಗ ಸುಖಾವಹ ಮಂದಾನಿಲ ಬೀಸುತ್ತಾ ಇದೆ, ಅದರಿಂದ ಕಾಮೋದ್ದೀಪನಗೊಳ್ಳಿತ್ತಿದೆ. (ಸೀತೆಯನ್ನು ನೋಡುವ ತವಕ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ.) ಇದು ಚೈತ್ರಮಾಸ, ಮರಗಳಲ್ಲಿ ಹೂವು-ಹಣ್ಣುಗಳು ಬಿಟ್ಟಿವೆ, ಎಲ್ಲೆಡೆ ಮನೋಹರ ಸುಗಂಧ ಪಸರಿಸಿದೆ. ॥10॥ ಲಕ್ಷ್ಮಣ! ಹೂವುಗಳಿಂದ ಶೋಭಿತವಾದ ಈ ವನಗಳ ಅಂದವನ್ನು ನೋಡು. ಮೋಡಗಳು ಮಳೆಗರೆಯುವಂತೆ ಇವು ಹೂಮಳೆಯನ್ನು ಸುರಿಸುತ್ತಿರುವವು. ॥11॥ ವನದ ಈ ವಿವಿಧ ವೃಕ್ಷಗಳು ವಾಯುವೇಗದಿಂದ ತೂಗಾಡುತ್ತಾ ರಮಣೀಯ ಶಿಲೆಗಳ ಮೇಲೆ ಹೂವುಗಳನ್ನು ಮಳೆಗರೆದು ಇಲ್ಲಿನ ನೆಲವನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಬಿಟ್ಟಿವೆ. ॥12॥ ಸುಮಿತ್ರಾಕುಮಾರ! ಅದೋ ಅಲ್ಲಿ ನೋಡು, ಮರಗಳಿಂದ ಉದುರಿದ, ಉದುರುತ್ತಿರುವ, ಉದುರದೆ ಕೊಂಬೆಗಳಲ್ಲೇ ಇರುವ ಎಲ್ಲ ಹೂವುಗಳೊಂದಿಗೆ ವಾಯುದೇವರು ಆಟವಾಡುವಂತೆ ಅನಿಸುತ್ತದೆ. ॥13॥ ಹೂವುಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಕೊಂಬೆಗಳನ್ನು ಅಲ್ಲಾಡಿಸುತ್ತಾ ವಾಯು ಬೀಸುತ್ತಿರುವಾಗ ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಸ್ಥಾನದಿಂದ ಎದ್ದು ಹಾರುತ್ತಿರುವ ದುಂಬಿಗಳು ಅದರ ಯಶೋಗಾನ ಮಾಡುತ್ತಾ ಅದರ ಹಿಂದೆಯೇ ಓಡುತ್ತಿವೆ. ॥14॥ ಪರ್ವತಗಳ ಕಂದರಗಳಿಂದ ಹೊರಟ ವಾಯು ವಿಶೇಷ ಧ್ವನಿಯೊಂದಿಗೆ ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಹಾಡುತ್ತಿದೆಯೋ ಎಂಬಂತಿದೆ. ಮತ್ತ ಕೋಗಿಲೆಗಳ ಕೂಜನವು ವಾದ್ಯಗಳಂತೆ ನಿನಾದಿಸುತ್ತದೆ, ಆ ವಾದ್ಯಗಳ ಧ್ವನಿಗಳೊಂದಿಗೆ ವಾಯುನಿಂದ ತೂಗುತ್ತಿರುವ ವೃಕ್ಷಗಳು ನೃತ್ಯಾಭ್ಯಾಸ ಮಾಡಿದಂತೆ ಇದೆ. ॥15॥ ವೇಗವಾಗಿ ಬೀಸುವ ಗಾಳಿಯಿಂದ ಅಲ್ಲಾಡುತ್ತಿರುವ ಕೊಂಬೆಗಳ ತುದಿಗಳು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಪರಸ್ಪರ ಅಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿವೆ; ಆ ವೃಕ್ಷಗಳು ಒಂದು ಮತ್ತೊಂದರಲ್ಲಿ ಪೋಣಿಸಿದಂತೆ ಅನಿಸುತ್ತಿದೆ. ॥16॥ ಮಲಯಾಚಲದ ಚಂದನವನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸಿ ಬೀಸುವ ಈ ಶೀತಲವಾಯು ಶರೀರವನ್ನು ಸವರುತ್ತಾ ಸುಖಮಯ ಅನುಭವ ನೀಡುತ್ತಿದೆ. ಇದು ಬಳಲಿಕೆಯನ್ನು ಕಳೆಯುತ್ತಾ, ಎಲ್ಲೆಡೆ ಪವಿತ್ರ ಸುಗಂಧವನ್ನು ಹರಡುತ್ತಿದೆ. ॥17॥

ಮಧುರ ಮಕರಂದ ಮತ್ತು ಸುಗಂಧದಿಂದ ತುಂಬಿದ ಈ ವನಗಳಲ್ಲಿರುವ ವೃಕ್ಷಗಳು ಗುಂಜಾರವ ಮಾಡುವ ಭ್ರಮರಗಳ ನೆಪದಿಂದ ಗಾಳಿಯಿಂದ ಅಲ್ಲಾಡುತ್ತಾ ನೃತ್ಯದೊಂದಿಗೆ ಸಂಗೀತ ಹಾಡುತ್ತಿವೆಯೋ ಎಂಬಂತಿದೆ. ॥18॥ ತನ್ನ
ರಮಣೀಯ ಬೆನ್ನಮೇಲೆ ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡಿರುವ ಹೂವುಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ, ಮನಸೂರೆಗೈಯುವ ವಿಶಾಲ ವೃಕ್ಷಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಶಿಖರಗಳುಳ್ಳ ಪರ್ವತಗಳು ಅದ್ಬುತವಾಗಿ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿವೆ.॥19॥ ತುದಿಗಳಲ್ಲಿ ಹೂವುಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ ರೆಂಬೆಗಳು ವಾಯುವಿನಿಂದ ತೂಗಾಡುತ್ತಾ, ಭ್ರಮರಗಳನ್ನು ಮುಂಡಾಸಿನ ರೂಪದಲ್ಲಿ ತಲೆಯಲ್ಲಿ ಧರಿಸಿಕೊಂಡಿರುವ ವೃಕ್ಷಗಳು ಗಾನ-ನರ್ತನ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿವೆಯೋ ಎಂಬಂತೆ ಅನಿಸುತ್ತದೆ. ॥20॥ ನೋಡು, ಎಲ್ಲೆಡೆ ಸುಂದರ ಹೂವುಗಳಿಂದ ಈ ಕಣಗಿಲೆಯು ಚಿನ್ನದ ಆಭೂಷಣಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತ ಪೀತಾಂಬರಧಾರೀ ಮನುಷ್ಯರಂತೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿವೆ. ॥21॥ ಸುಮಿತ್ರಾನಂದನ! ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ವಿಹಂಗಮಗಳ ಕಲರವದಿಂದ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿತವಾದ ಈ ವಸಂತಕಾಲವು ಸೀತೆಯಿಂದ ಅಗಲಿದ ನನಗೆ ಶೋಕವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವುದಾಗಿದೆ. ॥22॥ ವಿಯೋಗದ ಶೋಕದಿಂದ ನಾನಾದರೋ ಪೀಡಿತನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ಈ ಕಾಮದೇವನು (ಸೀತಾ ವಿಷಯಕ ಅನುರಾಗ) ನನಗೆ ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚು ಸಂತಾ ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಕೋಗಿಲೆಯು ಹರ್ಷದಿಂದ ಕಲರವ ಮಾಡುತ್ತಾ ನನ್ನನ್ನು ಅಣಕಿಸುವಂತೆ ಇದೆ. ॥23॥ ಲಕ್ಷ್ಮಣ! ವನದ ರಮಣೀಯ ಜಲಪಾತದ ಸನಿಹದಲ್ಲಿ ಬಹಳ ಹರ್ಷದಿಂದ ಕೂಗುವ ಈ ನೀರು ಕೋಳಿಯು ಸೀತೆಯನ್ನು ಸೇರುವ ಇಚ್ಛೆಯುಳ್ಳ ರಾಮನಾದ ನನ್ನನ್ನು ಶೋಕಮಗ್ನವಾಗಿಸುತ್ತಿದೆ. ॥24॥ ಮೊದಲು ನನ್ನ ಪ್ರಿಯೆಯು ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿದ್ದಾಗ ಇದರ ಶಬ್ದವನ್ನು ಕೇಳಿ ಆನಂದಮಗ್ನಳಾಗುತ್ತಿದ್ದಳು ಹಾಗೂ ನನಗೂ ಕೂಡ ಹತ್ತಿರ ಕರೆದು ಅತ್ಯಂತ ಆನಂದಗೊಳಿಸುತ್ತಿದ್ದಳು. ॥25॥ ನೋಡು, ಈ ಪ್ರಕಾರ ಬಗೆ-ಬಗೆಯಾಗಿ ಕೂಗುತ್ತಿರುವ ವಿಚಿತ್ರ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಎಲ್ಲೆಡೆ ವೃಕ್ಷಗಳ ಕಡೆಗೆ, ತೊರೆಗಳ ಕಡೆಗೆ ಲತೆಗಳ ಕಡೆಗೆ ಹಾರಿಹೋಗುತ್ತಿವೆ. ॥26॥

ಸುಮಿತ್ರಾನಂದನ! ನೋಡು, ಈ ಹೆಣ್ಣು ಪಕ್ಷಿಗಳು ಗಂಡು ಪಕ್ಷಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿ ಗುಂಪಾಗಿ ಆನಂದವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾ ಇವೆ. ಭೃಂಗಗಳ ಗುಂಜಾರವ ಕೇಳಿ ಸಂತೋಷಗೊಳ್ಳುತ್ತಿವೆ ಹಾಗೂ ತಾವೂ ಮಧುರವಾಗಿ ಕೂಗುತ್ತಿವೆ. ॥27॥ ಈ ಪಂಪಾ ಸರೋವರದ ಬಳಿ ಗುಂಪು-ಗುಂಪಾಗಿ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಆನಂದಮಗ್ನವಾಗಿ ವಿಹರಿಸುತ್ತಿವೆ. ನೀರುಕೋಳಿಯ ರತಿ ಸಂಬಂಧವಾದ ಕೂಗಿನಿಂದ ಹಾಗೂ ಕೋಗಿಲೆಯ ಕೂಜನದ ನೆಪದಿಂದ ಈ ವೃಕ್ಷಗಳು ಮಧುರವಾಗಿ ನುಡಿಯುತ್ತಾ ನನ್ನ ಅನಂಗ ವೇದನೆಯನ್ನು ಉದ್ದೀಪನಗೊಳಿಸುತ್ತಿವೆ. ॥28॥ ಈ ವಸಂತರೂಪೀ ಬೆಂಕಿಯು ನನ್ನನ್ನು ಸುಟ್ಟು ಬೂದಿಮಾಡಿ ಬಿಡುವುದೋ ಎಂದು ಅನಿಸುತ್ತದೆ. ಅಶೋಕ ಪುಷ್ಪಗಳ ಕೆಂಪಾದ ಗೊಂಚಲುಗಳೇ ಈ ಅಗ್ನಿಯ ಕೆಂಡಗಳಾಗಿವೆ, ಹೊಸ ಚಿಗುರುಗಳೇ ಇದರ ಕೆಂಪಾದ ಜ್ವಾಲೆಗಳಾಗಿವೆ ಹಾಗೂ ಭೃಂಗಗಳ ಗುಂಜಾರವವೇ ಉರಿಯುತ್ತಿರುವ ಬೆಂಕಿಯ ಚಟ-ಚಟ ಶಬ್ದವಾಗಿದೆ. ॥29॥

ಸುಮಿತ್ರಾನಂದನ! ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದ ರೆಪ್ಪೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ, ಸುಂದರ ಕೇಶರಾಶಿಯುಳ್ಳ, ಮಧುರ ಭಾಷಿಣಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ನೋಡದಿದ್ದರೆ ನನಗೆ ಈ ಜೀವನದಿಂದ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಯೋಜನವಿಲ್ಲ. ॥30॥ ನಿಷ್ಪಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೇ! ವಸಂತ ಋತುವಿನಲ್ಲಿ ವನದ ಶೋಭೆ ಬಹಳ ಮನೋಹರವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಕೋಗಿಲೆಯ ಮಧುರ ಕೂಜನ ಕೇಳಿ ಬರುತ್ತಿದೆ. ನನ್ನ ಪ್ರಿಯೆ ಸೀತೆಗೆ ಈ ಸಮಯವು ಬಹಳ ಪ್ರಿಯವಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ॥31॥ ಅನಂಗ ವೇದನೆಯಿಂದ ಉಂಟಾದ ಶೋಕಾಗ್ನಿಯು ವಸಂತ ಋತುವಿನ ಗುಣಗಳು* ಉರುವಲಾಗಿ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ. ಇದು ನನ್ನನ್ನು ತಡಮಾಡದೆ ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಸುಟ್ಟುಬಿಡುವುದು. ॥32॥ ನನ್ನ ಪ್ರಿಯತಮೆ ಪತ್ನಿಯು ನನಗೆ ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ, ಈ ಮನೋಹರ ವೃಕ್ಷಗಳೇ ಕಾಣುತ್ತಿವೆ, ಇದರಿಂದ ನನ್ನ ಈ ಅನಂಗ ಜ್ವರವು ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚಾದೀತು. ॥33॥ ವಿದೇಹ ನಂದಿನಿ ಸೀತೆಯು ಇಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಕಂಡುಬರುವುದಿಲ್ಲ, ಅದರಿಂದ ನನ್ನ ಶೋಕವು ಬೆಳೆಯುತ್ತಾ ಇದೆ. ಮಂದ ಮಲಯಾನಿಲದಿಂದ ಬೆವರನ್ನು ಒಣಗಿಸಿಬಿಡುವ ವಸಂತನೂ ನನ್ನ ಶೋಕವನ್ನು ವೃದ್ಧಿಪಡಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ॥34॥ ಸುಮಿತ್ರಾಕುಮಾರ! ಮೃಗನಯನೀ ಸೀತೆಯು ಚಿಂತೆ, ಶೋಕಗಳಿಂದ ಬಲವಂತವಾಗಿ ಪೀಡಿತ ರಾಮನಾದ ನನ್ನನ್ನು ಇನ್ನೂ ಸಂತಾಪಕೊಡುತ್ತಿದ್ದಾಳೆ. ಜೊತೆಗೆ ಈ ವನದಲ್ಲಿ ಬೀಸುವ ಚೈತ್ರ ಮಾಸದ ಗಾಳಿಯೂ ನನ್ನನ್ನು ಪೀಡಿಸುತ್ತಿದೆ. ॥35॥ ಸ್ಫಟಿಕ ಗವಾಕ್ಷಿಗಳಂತೆ ಕಂಡುಬರುವ ನವಿಲುಗಳು ಗರಿಗೆದರಿ ಜಾಗರ ಮಾಡುತ್ತಾ ಗಾಳಿಯಿಂದ ಕಂಪಿತವಾಗಿ ಅತ್ತ-ಇತ್ತ ಕುಣಿಯುತ್ತಾ ಇರುವುದು ಶೋಭಿಸುತ್ತಿವೆ. ॥36॥ ಹೆಣ್ಣು ನವಿಲುಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಈ ಮದಮತ್ತ ಮಯೂರಗಳು ಅನಂಗ ವೇದನೆಯಿಂದ ಸಂತಪ್ತವಾಗಿ ನನ್ನ ಈ ಕಾಮಪೀಡೆಯನ್ನು ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಿವೆ. ॥37॥

* ಮಲಯಾಚಲದ ಮಂದಾನಿಲ, ವನದ ವೃಕ್ಷಗಳು ನವಪಲ್ಲವಗಳಿಂದ, ಪುಷ್ಪಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾಗುವುದು, ಕೋಗಿಲೆಗಳ ಕೂಜನ, ಕಮಲಗಳ ಅರಳುವಿಕೆ ಮತ್ತು ಮಧುರ ಸುಗಂಧ ಹರಡುವುದು ಮುಂತಾದವು ವಸಂತನ ಗುಣಗಳಾಗಿವೆ. ಅವು ವಿರಹದ ಶೋಕಾಗ್ನಿಯನ್ನು ಉದ್ದೀಪಿಸುತ್ತವೆ.

ಲಕ್ಷ್ಮಣ! ನೋಡು, ಅಲ್ಲಿ ನೋಡು! ಪರ್ವತ ಶಿಖರದಲ್ಲಿ ಕುಣಿಯುತ್ತಿರುವ ತನ್ನ ಸ್ವಾಮಿ ಮಯೂರಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಹೆಣ್ಣು ನವಿಲುಗಳು ಕಾಮಪೀಡಿತರಾಗಿ ಕುಣಿಯುತ್ತಿವೆ. ॥38॥ ಮಯೂರವು ತನ್ನ ಗರಿಗಳನ್ನು ಕೆದರಿ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ತನ್ನ ಪ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಿರುವವು ಹಾಗೂ ಮಧುರ ಸ್ವರಗಳಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ಅಣಕಿಸುವಂತೆ ಅನಿಸುತ್ತದೆ. ॥39॥ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿಯೂ ವನದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೋ ರಾಕ್ಷಸನು ನವಿಲಿನ ಪ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಅಪಹರಣ ಮಾಡಲಿಲ್ಲ, ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಈ ರಮಣೀಯ ವನದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ವಲ್ಲಭೆಯೊಂದಿಗೆ ನೃತ್ಯಮಾಡುತ್ತಿವೆ. ॥40॥ ಹೂವುಗಳಿಂದ ತುಂಬಿರುವ ಈ ಚೈತ್ರಮಾಸದಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯಿಲ್ಲದೆ ಇಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವುದು ನನಗೆ ಅತ್ಯಂತ ದುಃಸಹವಾಗಿದೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣ! ನೋಡಲ್ಲ! ತಿರ್ಯಕ್ ಯೋನಿಯಲ್ಲಿರುವ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಪರಸ್ಪರ ಎಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚು ಅನುರಾಗವಿದೆ. ಈಗ ಈ ಹೆಣ್ಣು ನವಿಲು ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ತನ್ನ ಸ್ವಾಮಿಯ ಎದುರಿಗೆ ಉಪಸ್ಥಿತವಾಗಿದೆ. ॥41-42॥ ವಿಶಾಲಾಕ್ಷಿಯಾದ ಸೀತೆಯ ಅಪಹರಣವಾಗದಿದ್ದರೆ ಅವಳೂ ಕೂಡ ಇದೇ ರೀತಿ ತುಂಬಾ ಪ್ರೇಮದಿಂದ ವೇಗವಾಗಿ ನನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಬರುತ್ತಿದ್ದಳು. ॥43॥

ಲಕ್ಷ್ಮಣ! ಈ ವಸಂತ ಋತುವಿನಲ್ಲಿ ಹೂವುಗಳ ಭಾರದಿಂದ ಸಂಪನ್ನ ಈ ವನಗಳ ಎಲ್ಲ ಹೂವುಗಳು ನನಗಾಗಿ ನಿಷ್ಪಲವಾಗಿವೆ. ಪ್ರಿಯೆ ಸೀತೆಯು ಇಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲದಿರುವುದರಿಂದ ನನಗೆ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಯೋಜನವಿಲ್ಲ. ॥44॥ ಅತ್ಯಂತ ಶೋಭೆಯಿಂದ ಮನೋಹರವಾಗಿ ಕಾಣುವ ಈ ವೃಕ್ಷಗಳ ಹೂವುಗಳೂ ಕೂಡ ನಿಷ್ಪಲವಾಗಿ ಭ್ರಮರಸಮೂಹಗಳೊಂದಿಗೆ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದು ಹೋಗುತ್ತವೆ. ॥45॥ ಹರ್ಷಗೊಂಡ ಈ ಗುಂಪು-ಗುಂಪಾದ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಒಂದು-ಮತ್ತೊಂದನ್ನು ಕರೆಯುತ್ತಾ ಸ್ವೆಚ್ಛೆಯಾಗಿ ಕಲರವ ಮಾಡುತ್ತಾ ಇವೆ. ಹಾಗೂ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ಪ್ರೇಮೋನ್ಮಾದ ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತಿವೆ. ॥46॥ ನನ್ನ ಪ್ರಿಯೆ ಸೀತೆಯು ವಾಸಿಸುವಲ್ಲಿಯೂ ಇದೇ ರೀತಿಯ ವಸಂತನು ಆವರಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದರೆ ಆಕೆಯ ಸ್ಥಿತಿ ಏನಾಗಬಹುದು? ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಪರಾಧೀನಳಾದ ಸೀತೆಯು ನನ್ನಂತೆ ಶೋಕಿಸುತ್ತಾ ಇರಬಹುದು. ॥47॥

ಸೀತೆ ಇರುವ ಏಕಾಂತ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ವಸಂತನು ಪ್ರವೇಶಿಸದಿದ್ದರೂ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ನಾನಿಲ್ಲದೆ ಆ ಕಾಡಿಗೆ ಕಣ್ಣಿನ ಕಮಲ ನಯನೀ ಸೀತೆಯು ಹೇಗೆ ಬದುಕಿಕೊಂಡಿರಬಹುದು. ॥48॥ ನನ್ನ ಪ್ರಿಯೆ ಇರುವಲ್ಲಿಯೂ ಇದೇ ರೀತಿ ವಸಂತನು ಆವರಿಸಿ ಕೊಂಡಿದ್ದರೂ ಶತ್ರುಗಳ ಬೆದರಿಕೆಯನ್ನು ಕೇಳಬೇಕಾದೀತು; ಆದ್ದರಿಂದ ಆ ಹತಭಾಗ್ಯ ಸೀತೆಯು ಏನು ತಾನೇ ಮಾಡ ಬಲ್ಲಳು? ॥49॥ ಈಗ ತಾನೇ ಯೌವನಸ್ಥಳಾದ, ಅರಳಿದ ಕಮಲದಂತೆ ಮನೋಹರ ನೇತ್ರಗಳುಳ್ಳ, ಮಧುರವಾಗಿ ನುಡಿಯುವ, ನನ್ನ ಪ್ರಾಣವಲ್ಲಭೆ ಜಾನಕಿಯು ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಈ ವಸಂತ ಋತುವನ್ನು ಪಡೆದು ತನ್ನ ಪ್ರಾಣತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವಳು. ॥50॥ ಸಾಧ್ವೀ ಸೀತೆಯು ನನ್ನಿಂದ ಅಗಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಕಾಲ ಬದುಕಿರಲಾರಳು ಎಂಬ ವಿಚಾರ ನನ್ನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ದೃಢವಾಗುತ್ತಾ ಇದೆ. ॥51॥ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ವಿದೇಹ ಕುಮಾರಿಯ ಹಾರ್ದಿಕ ಅನುರಾಗವು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ನನ್ನ ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರೇಮ ಸರ್ವಥಾ ವಿದೇಹನಂದಿನೀ ಸೀತೆಯಲ್ಲೇ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತವಾಗಿದೆ. ॥52॥

ಹೂವಿನ ಪರಿಮಳವನ್ನು ಹೊತ್ತು ತರುವ ಸುಖಕರ ಸ್ಪರ್ಶವಾದ ಈ ತಂಗಾಳಿಯು, ಪ್ರಾಣವಲ್ಲಭೆ ಸೀತೆಯ ನೆನಪು ಆದಾಗ ನನಗೆ ಬೆಂಕಿಯಂತೆ ಸುಡುತ್ತಿದೆ. ॥53॥

ಹಿಂದೆ ಸೀತೆಯೊಂದಿಗೆ ಇರುವಾಗ ಸದಾ ಸುಖಮಯವಾಗಿ ತೋರುತ್ತಿದ್ದ ವಾಯುವೇ ಇಂದು ಸೀತೆಯ ವಿರಹದಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಶೋಕಜನಕವಾಗಿದೆ. ॥54॥ ಸೀತೆಯು ನನ್ನೊಂದಿಗೆ ಇರುವಾಗ ಕಾಗೆಯೊಂದು ಹಾರಾಡುತ್ತಾ ಕಾವ್-ಕಾವ್ ಮಾಡುತ್ತಿತ್ತು, ಅದು ಸೀತೆಯ ಭಾವೀ ವಿಯೋಗವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಈಗ ಸೀತೆಯ ವಿಯೋಗದಲ್ಲಿ ಅದೇ ಕಾಗೆ ಮರದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ಬಹಳ ಹರ್ಷದೊಂದಿಗೆ ಕೂಗುತ್ತಿದೆ. ಇದರಿಂದ ಸೀತೆಯ ಸಂಯೋಗ ಶೀಘ್ರವೇ ಸುಲಭವಾದೀತು ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತಿದೆ.॥55॥ ಈ ಪಕ್ಷಿಯು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಕೂಗಿದಾಗ ವೈದೇಹಿಯ ಅಪಹರಣವಾಗಿತ್ತು. ಆದರೆ ಅದೇ ಇಂದು ಕೂಗುತ್ತಿರುವುದರಿಂದ ಅದು ನನಗೆ ವಿಶಾಲಾಕ್ಷಿ ಸೀತೆಯ ಬಳಿಗೆ ಕೊಂಡು ಹೋದೀತು ಎಂದು ಅನಿಸುತ್ತಿದೆ. ॥56॥

ಲಕ್ಷ್ಮಣ! ನೋಡು, ವನದಲ್ಲಿ ತುದಿಯ ರೆಂಬೆಗಳು ಹೂವುಗಳಿಂದ ತುಂಬಿರುವ ವೃಕ್ಷಗಳ ಮೇಲೆ ಕಲರವ ಮಾಡುವ ಪಕ್ಷಿಗಳ ಈ ಮಧುರ ಶಬ್ದವು ವಿರಹೀ ಜನರ ಮದೋನ್ಮತ್ತವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವುದಾಗಿದೆ. ॥57॥ ಗಾಳಿಯಿಂದ ಅಲುಗಾಡುತ್ತಿರುವ ತಿಲಕ ವೃಕ್ಷದ ಹೂವುಗಳ ಗೊಂಚಲುಗಳ ಮೇಲೆ ಭ್ರಮರಗಳು ಬಂದು ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುವವು. ಇದು ಯಾವುದಾದರೂ ಪ್ರೇಮಿ ಕಾಮ ಮದದಿಂದ ಕಂಪಿತವಾದ ಪ್ರೇಯಸಿಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಧಿಸುವಂತಿದೆ. ॥58॥ ಈ ಅಶೋಕವು ಪ್ರಿಯಾವಿರಹೀ ಕಾಮೀ ಪುರುಷರಿಗಾಗಿ ಅತ್ಯಂತ ಶೋಕ ಹೆಚ್ಚಿಸುವುದಾಗಿದೆ. ಇದು ಗಾಳಿಯ ಹೊಡೆತಕ್ಕೆ ಕಂಪಿಸುವ ಪುಷ್ಪಗುಚ್ಛಗಳು ನನ್ನನ್ನು ಗದರಿಸುವಂತೆ ನಿಂತುಕೊಂಡಿದೆ. ॥59॥

ಲಕ್ಷ್ಮಣ! ಹೂವುಗಳಿಂದ ಸುಶೋಭಿತವಾದ ಈ ಮಾವಿನ ಮರವು ಶೃಂಗಾರ ವಿಲಾಸದಿಂದ ಮದಮತ್ತ ಹೃದಯನಾಗಿ ಚಂದನಾದಿ ಅಂಗರಾಗಗಳನ್ನು ಹಚ್ಚಿಕೊಳ್ಳುವ ಮನುಷ್ಯರಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದೆ.॥60॥ ನರಶ್ರೇಷ್ಠ ಸುಮಿತ್ರಾ ಕುಮಾರ! ನೋಡು, ಪಂಪಾ ಸರೋವರ ವಿಚಿತ್ರ ವನಶ್ರೇಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಕಿನ್ನರರು ಅತ್ತ-ಇತ್ತ ವಿಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ॥61॥ ಲಕ್ಷ್ಮಣ! ನೋಡು, ಪಂಪಾ ಸರೋವರದ ಜಲದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಅರಳಿದ ಸುಗಂಧಿತ ಕಮಲಗಳು ಪ್ರಾತಃಕಾಲದ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿತವಾಗುತ್ತಿವೆ. ॥62॥ ಈ ಸರೋವರದ ನೀರು ಬಹಳ ಸ್ವಚ್ಛವಾಗಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಕೆಂಪಾದ ಮತ್ತು ನೀಲಿ ಕಮಲಗಳು ಅರಳಿವೆ. ಹಂಸ ಮತ್ತು ಕಾರಂಡವ ಮೊದಲಾದ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಎಲ್ಲೆಡೆ ತುಂಬಿಕೊಂಡಿವೆ ಹಾಗೂ ಸೌಗಂಧಿಕ ಕಮಲಗಳು ಇದರ ಶೋಭೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಿವೆ. ॥63॥ ಪ್ರಾತಃಕಾಲದ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿತವಾಗುವ ಕಮಲಗಳಿಂದ ಈ ಪಂಪಾಸರೋವರವು ಬಹಳ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದೆ. ಆ ಕಮಲಗಳ ಕೇಸರಗಳ ಮಧುವನ್ನು ಭ್ರಮರಗಳು ಕುಡಿದು ಬಿಟ್ಟಿವೆ. ॥64॥ ಇದರಲ್ಲಿ ಚಕ್ರವಾಕಗಳು ಸದಾ ವಾಸಿಸುತ್ತಿವೆ. ಇಲ್ಲಿಯ ವನಗಳಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರ-ವಿಚಿತ್ರ ಸ್ಥಾನಗಳಿಗೆ ಹಾಗೂ ನೀರು ಕುಡಿಯಲು ಬಂದಿರುವ ಆನೆಗಳ ಮತ್ತು ಜಿಂಕೆಗಳ ಸಮೂಹಗಳಿಂದ ಪಂಪೆಯ ಶೋಭೆ ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ. ॥65॥ ಲಕ್ಷ್ಮಣ! ಗಾಳಿಯ ಹೊಡೆತದಿಂದ ಎದ್ದಿರುವ ತರಂಗಗಳಿಂದ ತಾಡಿತವಾದ ಕಮಲಗಳು ಪಂಪೆಯ ನಿರ್ಮಲ ಜಲದಲ್ಲಿ ಬಹಳ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿವೆ. ॥66॥ ಪದ್ಮಪತ್ರ ವಿಶಾಲಾಕ್ಷೀ ವಿದೇಹ ರಾಜಕುಮಾರೀ ಸೀತೆಗೆ ಕಮಲಗಳು ಸದಾ ಪ್ರಿಯವಾಗಿತ್ತು. ಅವಳನ್ನು ನೋಡದಿರುವುದರಿಂದ ನನಗೆ ಬದುಕಿರುವುದೂ ಒಳ್ಳೆಯದೆನಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ॥67॥

ಅಯ್ಯೋ! ಕಾಮವು ಎಷ್ಟು ಕುಟಿಲವಾಗಿದೆ. ಬೇರೆ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗಿರುವ, ಪರಮ ದುರ್ಲಭವಾಗಿದ್ದರೂ ಕಲ್ಯಾಣ ಮಯ ವಚನ ನುಡಿಯುವ ಆ ಮಂಗಳಮಯಿ ಸೀತೆಯ ನೆನಪು ಪದೇ-ಪದೇ ತಂದುಕೊಡುತ್ತಿದೆ. ॥68॥ ಅರಳಿದ ವೃಕ್ಷಗಳುಳ್ಳ ಈ ವಸಂತನು ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಪುನಃ ಪ್ರಹರಿಸದಿದ್ದರೆ ಪ್ರಾಪ್ತವಾದ ಕಾಮವೇದನೆಯನ್ನು ನಾನು ಹೇಗಾದರೂ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ತಡೆ ಹಿಡಿದಿಡಬಲ್ಲೆ. ॥69॥ ಸೀತೆಯ ಜೊತೆಗೆ ಇರುವಾಗ ನನಗೆ ರಮಣೀಯವಾಗಿ ಅನಿಸುತ್ತಿದ್ದ ವಸ್ತುಗಳೇ ಇಂದು ಅವಳು ಇಲ್ಲದ್ದರಿಂದ ಕೆಟ್ಟದಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿವೆ. ॥70॥

ಲಕ್ಷ್ಮಣ! ಈ ಕಮಲಕೋಶದ ಎಸಳುಗಳು ಸೀತೆಯ ನೇತ್ರಕೋಶದಂತೆ ಇವೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನನ್ನ ಕಣ್ಣುಗಳು ಇವನ್ನೇ ನೋಡಬಯಸುತ್ತಿವೆ.॥71॥ ಕಮಲಕೇಸರಗಳನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸಿ ಇತರ ವೃಕ್ಷಗಳ ನಡುವೆ ನುಸುಳಿದ ಈ ಸುಗಂಧಯುಕ್ತ ಮನೋಹರ ವಾಯುವು ಸೀತೆಯ ನಿಃಶ್ವಾಸದಂತೆ ಬೀಸುತ್ತಿದೆ. ॥72॥ ಸುಮಿತ್ರಾನಂದನ! ಅಲ್ಲಿ ನೋಡು, ಪಂಪೆಯ ದಕ್ಷಿಣಭಾಗದಲ್ಲಿ ಪರ್ವತ ಶಿಖರದಲ್ಲಿ ಅರಳಿದ ಕಣಗಲೆಯ ರೆಂಬೆ ಎಷ್ಟು ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದೆ. ॥73॥ ಭಿನ್ನ-ಭಿನ್ನ ಧಾತುಗಳಿಂದ ವಿಭೂಷಿತವಾದ ಈ ಪರ್ವತರಾಜ ಋಷ್ಯಮೂಕವು ವಾಯುವೇಗದಿಂದ ತಂದಿರುವ ವಿಚಿತ್ರ ಧೂಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುತ್ತಿದೆ. ॥74॥ ಸುಮಿತ್ರಾಕುಮಾರ! ಸುತ್ತಲೂ ಅರಳಿದ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲೆಡೆಗಳಿಂದ ಮನೋಹರವಾಗಿ ಕಂಡುಬರುವ ಎಲೆಗಳಿಲ್ಲದ ಮುತ್ತುಗದ ವೃಕ್ಷಗಳಿಂದ ಈ ಪರ್ವತದ ತಪ್ಪಲುಗಳು ಬೆಂಕಿಯಲ್ಲಿ ಉರಿಯುತ್ತಿರುವಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ॥75॥ ಪಂಪಾತೀರದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ಮಾಲತೀ, ಮಲ್ಲಿಕಾ, ಪದ್ಮ, ಕರವೀರ ಮುಂತಾದ ಈ ವೃಕ್ಷಗಳು ಇದರ ನೀರಿನಿಂದ ಮಿಂದು ಬೆಳಿದಿವೆ ಹಾಗೂ ಮಧುರ ಮಕರಂದ, ಸುಗಂಧದಿಂದ ಸಂಪನ್ನವಾಗಿವೆ. ಇವೆಲ್ಲವೂ ಹೂವುಗಳಿಂದ ಸುಶೋಭಿತವಾಗಿವೆ. ॥76॥ ಕೇದಗೆ, ಸಿಂದುವಾರ, ವಾಸಂತಿ ಲತೆಗಳೂ ಸುಂದರ ಹೂವುಗಳಿಂದ ತುಂಬಿಕೊಂಡಿವೆ. ಸುಗಂಧಿತ ಮಲ್ಲಿಗೆಯ ಬಳ್ಳಿಗಳು ಹಾಗೂ ಕುಂದ-ಕುಸುಮಗಳ ಗಿಡಗಳು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿವೆ. ॥77॥ ಹಿಪ್ಪೆ, ಅಶೋಕ, ಹವಳ, ಸಂಪಿಗೆ, ತಿಲಕ, ನಾಗ ಕೇಸರಗಳೂ ಅರಳಿ ನಿಂತಿವೆ. ॥78॥ ಬೆಟ್ಟದ ತಪ್ಪಲಿನಲ್ಲಿ ಪದ್ಮಕ ಮತ್ತು ಅರಳಿದ ನೀಲ ಅಶೋಕವೂ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿವೆ. ಅಲ್ಲಿಯೇ ಸಿಂಹದ ಕೂದಲಿನ ಬಣ್ಣದ ಲೋಧ್ರವೂ ಸುಶೋಭಿತವಾಗಿದೆ. ॥79॥

ಅಂಕೋಲ, ಹಳದಿ ಹೂವಿನ ಗೋರಂಟಿಗಿಡ, ಚೂರ್ಣಕ, ಪಾರಿಭದ್ರಕ, ಮಾವು, ಪಾದರೀ, ತೆಂಗಾಂಚಲ, ಮುಚುಕುಂದ (ನಾರಂಗ) ಮತ್ತು ಅರ್ಜುನ ಎಂಬ ವೃಕ್ಷಗಳೂ ಪರ್ವತದ ಶಿಖರಗಳಲ್ಲಿ ಹೂವುಗಳಿಂದ ತುಂಬಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿವೆ. ॥80॥ ಕೇದಗೆ, ಚಳ್ಳೆಗಿಡ, ಜಾಗೇಮರ, ಅಸುಗೆ ಮರ, ಧವ, ಕೆಂಪು ಬುರೂಗ, ಮುತ್ತುಗ, ಕೆಂಪುಮುಳ್ಳು ಗೋರಂಟಿ ಗಿಡ, ನೆಮ್ಮಿಗಿಡ, ಹೊಂಗೆ ಮರ, ಗಂಧದ ಮರ, ಸ್ಯಂದನ ವೃಕ್ಷ, ಕಿರುತಾರೆ, ತಿಲಕ, ನಾಗಕೇಸರಿ ಮುಂತಾದ ಗಿಡ ಮರಗಳೆಲ್ಲ ಹೂವುಗಳಿಂದ ಕಂಗೊಳಿಸುತ್ತಿದೆ. ॥81-82॥

ಸುಮಿತ್ರಾನಂದನ! ಲತೆಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ, ತುದಿಗಳಲ್ಲಿ ಹೂವುಗಳು ತುಂಬಿರುವ ಪಂಪೆಯ ಈ ಮನೋಹರ ಅಸಂಖ್ಯ ವೃಕ್ಷಗಳನ್ನಾದರೂ ನೋಡು, ಇವೆಲ್ಲವೂ ಪುಷ್ಪಭಾರದಿಂದ ಬಾಗಿಕೊಂಡಿವೆ. ॥83॥ ಗಾಳಿಯ ಹೊಡೆತದಿಂದ ಅಲುಗಾಡುತ್ತಿರುವ ರೆಂಬೆಗಳುಳ್ಳ ಈ ವೃಕ್ಷಗಳ ಕೊಂಬೆಗಳು ಕೈಗೆಟುಕುವಷ್ಟು ಬಾಗಿ ಬಳಿಗೆ ಬರುತ್ತಿವೆ. ಪ್ರೇಮಿಲತೆಗಳು ಮದಮತ್ತ ಸುಂದರಿಯರಂತೆ ಅವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಿವೆ. ॥84॥ ಒಂದು ವೃಕ್ಷದಿಂದ ಮತ್ತೊಂದಕ್ಕೆ, ಒಂದು ಪರ್ವತದಿಂದ ಇನ್ನೊಂದು ಪರ್ವತಕ್ಕೆ, ಒಂದು ವನದಿಂದ ಬೇರೆ ವನಕ್ಕೆ ಹೋಗುವ ಗಾಳಿಯು ಅನೇಕ ರಸಗಳ ಆಸ್ವಾದದಿಂದ ಆನಂದಿತವಾಗಿ ಬೀಸುತ್ತಿದೆ. ॥85॥

ಕೆಲವು ವೃಕ್ಷಗಳು ಸಾಕಷ್ಟು ಪುಷ್ಪಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ್ದು, ಮಧು ಹಾಗೂ ಸುಗಂಧದಿಂದ ಸಂಪನ್ನವಾಗಿವೆ. ಕೆಲವು ವೃಕ್ಷಗಳು ಮೊಗ್ಗುಗಳಿಂದ ಶ್ಯಾಮಲವಾಗಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿವೆ. ॥86॥ ಆ ಭ್ರಮರವು ಅನುರಾಗದಿಂದ ಯುಕ್ತವಾಗಿ ‘ಇದು ಮಧುರವಾಗಿದೆ, ಇದು ರುಚಿಕರವಾಗಿದೆ, ಇದು ಹೆಚ್ಚು ಅರಳಿದೆ’ ಮುಂತಾದ ಮಾತನ್ನು ಯೋಚಿಸುತ್ತಾ ಹೂವುಗಳಲ್ಲೇ ಲೀನವಾಗಿದೆ. ॥87॥ ಪುಷ್ಪಗಳಲ್ಲಿ ಅಡಗಿದ್ದು ಮತ್ತೆ ಮೇಲಕ್ಕೆದ್ದು ಸಟ್ಟನೆ ಬೇರೆಡೆಗೆ ಹೊರಟುಹೋಗುತ್ತವೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಮಧುಲೋಭಿ ಭ್ರಮರಗಳು ಪಂಪಾತೀರದ ವೃಕ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ವಿಚರಿಸುತ್ತಿವೆ. ॥88॥ ತಾನಾಗಿ ಉದುರಿದ ಪುಷ್ಪಸಮೂಹದಿಂದ ಮುಚ್ಚಿಹೋದ ಈ ಭೂಮಿಯು ಇದರ ಮೇಲೆ ಮಲಗಲು ಮೃದುವಾದ ಹಾಸಿಗೆಯನ್ನು ಹಾಸಿರುವಂತೆ ಸುಖಕರವಾಗಿದೆ. ॥89॥

ಸುಮಿತ್ರಾನಂದನ! ಪರ್ವತ ಶಿಖರಗಳ ಮೇಲೆ ಇರುವ ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ವಿಶಾಲ ಶಿಲೆಗಳ ಮೇಲೆ ಉದುರಿದ ಬಗೆ-ಬಗೆಯ ಹೂವುಗಳು ಅವನ್ನು ಕೆಂಪು-ಹಳದಿ ಬಣ್ಣದ ಶಯ್ಯೆಗಳಂತೆ ಮಾಡಿಬಿಟ್ಟಿವೆ. ॥90॥ ಸುಮಿತ್ರಾಕುಮಾರ! ವಸಂತ ಋತುವಿನ ವೃಕ್ಷಗಳ ಹೂವುಗಳ ಈ ವೈಭವವನ್ನು ನೋಡು. ಈ ಚೈತ್ರಮಾಸದ ಈ ವೃಕ್ಷಗಳು ಪರಸ್ಪರ ಸ್ಪರ್ಧೆಯಿಂದ ಅರಳಿಕೊಂಡಿವೆ. ॥91॥

ಲಕ್ಷ್ಮಣ! ವೃಕ್ಷಗಳು ತಲೆಯಲ್ಲಿ ಹೂವಿನ ಕಿರೀಟ ಧರಿಸಿಕೊಂಡು ಬಹಳ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿವೆ ಹಾಗೂ ಅವು ಭೃಂಗಗಳ ಗುಂಜಾರವದಿಂದ ಒಂದು ಮತ್ತೊಂದನ್ನು ಆಹ್ವಾನಿಸಿದಂತೆ ಕೋಲಾಹಲಪೂರ್ಣವಾಗಿವೆ.॥92॥ ಈ ಕಾರಂಡವ ಪಕ್ಷಿಯು ಪಂಪೆಯ ಸ್ವಚ್ಛ ಜಲದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ತನ್ನ ಪ್ರಿಯತಮೆಯೊಂದಿಗೆ ರಮಿಸುತ್ತಾ ಕಾಮವನ್ನು ಉದ್ದೀಪನಗೊಳಿಸಿದಂತೆ ಇದೆ. ॥93॥ ಮಂದಾಕಿನಿಯಂತೆ ಕಂಡುಬರುವ ಈ ಪಂಪಾ ಸರೋವರವು ಇಂತಹ ಮನೋಹರ ರೂಪವಿರುವಾಗ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಅದರ ಮನೋರಮ ಗುಣಗಳು ವಿಖ್ಯಾತವಾಗಿರುವುದು ಉಚಿತವೇ ಆಗಿದೆ. ॥94॥ ರಘುಶ್ರೇಷ್ಠ ಲಕ್ಷ್ಮಣ! ಸಾಧ್ವೀ ಸೀತೆಯು ಕಂಡುಬಂದರೆ,ಆಕೆಯೊಡನೆ ನಾವು ಇಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಿದರೆ ನಮಗೆ ಇಂದ್ರಲೋಕಕ್ಕೆ ಮತ್ತು ಅಯೋಧ್ಯೆಗೂ ಮರಳುವ ಇಚ್ಛೆ ಉಂಟಾಗದು. ॥95॥ ಹಸುರು-ಹಸುರಾದ ಹುಲ್ಲಿನಿಂದ ಶೋಭಿತ ಇಂತಹ ರಮಣೀಯ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯೊಂದಿಗೆ ಆನಂದವಾಗಿ ವಿಹರಿಸುವ ಅವಕಾಶ ಸಿಕ್ಕಿದರೆ ನನಗೆ (ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ರಾಜ್ಯ ಸಿಗದಿರುವ) ಯಾವುದೇ ಚಿಂತೆ ಆಗದು ಹಾಗೂ ಬೇರೆ ದಿವ್ಯಭೋಗಗಳ ಅಭಿಲಾಷೆಯೂ ಉಂಟಾಗಲಾರದು. ॥96॥ ಈ ವನದ ಬಗೆ-ಬಗೆಯ ತಳಿರುಗಳಿಂದ ಸುಶೋಭಿತ ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಹೂವುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಈ ವೃಕ್ಷಗಳು ಪ್ರಾಣವಲ್ಲಭೆ ಸೀತೆಯು ಇಲ್ಲದೆ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಚಿಂತೆ ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತಿದೆ. ॥97॥

ಸುಮಿತ್ರಾಕುಮಾರ! ನೋಡು, ಈ ಪಂಪೆಯ ನೀರು ಎಷ್ಟು ಶೀತಲವಾಗಿದೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಅಸಂಖ್ಯ ಕಮಲಗಳು ಅರಳಿವೆ, ಚಕ್ರವಾಕಗಳು, ಕಾರಂಡವ, ನೀರುಕೋಳಿ, ಕ್ರೌಂಚ ತುಂಬಿಕೊಂಡಿವೆ; ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ಮೃಗಗಳು ಇದನ್ನು ಸೇವಿಸುತ್ತವೆ. ॥98॥ ಕೂಜನ ಮಾಡುತ್ತಿರುವ ಪಕ್ಷಿಗಳಿಂದ ಈ ಪಂಪೆಯು ಬಹಳ ಶೋಭಿಸುತ್ತಾ ಇದೆ. ಆನಂದ ಮಗ್ನರಾದ ಈ ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಪಕ್ಷಿಗಳು ನನ್ನ ಸೀತೆಯ ವಿಷಯಕ ಅನುರಾಗವನ್ನು ಉದ್ದೀಪಿಸುತ್ತಿವೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಇವುಗಳ ಕೂಗು ಕೇಳಿ ನನಗೆ ಕಮಲನಯನೀ, ಚಂದ್ರಮುಖೀ, ಪ್ರಿಯತಮೆ ಸೀತೆಯ ಸ್ಮರಣೆ ಬರುತ್ತಾ ಇದೆ. ॥99-100॥

ಲಕ್ಷ್ಮಣ! ನೋಡು, ಪರ್ವತದ ವಿಚಿತ್ರ ಶಿಖರಗಳ ಮೇಲೆ ಈ ಜಿಂಕೆಗಳು ತಮ್ಮ ಹೆಣ್ಣು ಜಿಂಕೆಗಳೊಂದಿಗೆ ವಿಹರಿಸುತ್ತಿವೆ ಮತ್ತು ನಾನು ಮೃಗನಯನೀ ಸೀತೆಯಿಂದ ಅಗಲಿದ್ದೇನೆ. ಆಕಡೆ-ಈಕಡೆ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಾ ಈ ಮೃಗಗಳು ನನ್ನ ಚಿತ್ತವನ್ನು ವ್ಯಥಿತವಾಗಿಸುತ್ತಿವೆ. ॥101॥ ಮತ್ತೆ ಪಕ್ಷಿಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಈ ಪರ್ವತದ ರಮಣೀಯ ಶಿಖರದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣವಲ್ಲಭೆ ಸೀತೆಯ ದರ್ಶನ ಪಡೆದರೆ ನನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ಆಗುವುದು. ॥102॥

ಸುಮಿತ್ರಾನಂದನ! ಸುಂದರೀ ಸೀತೆಯು ನನ್ನೊಂದಿಗೆ ಇದ್ದು ಈ ಪಂಪಾಸರೋವರದ ತೀರದಲ್ಲಿ ಸುಖಮಯ ಸಮೀರವನ್ನು ಸೇವಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾದರೆ ನಾನು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಜೀವಂತವಾಗಿ ಇರಬಲ್ಲೆನು. ॥103॥ ಲಕ್ಷ್ಮಣ! ತನ್ನ ಪ್ರಿಯತಮೆಯೊಂದಿಗೆ ಇದ್ದು ಪದ್ಮ ಮತ್ತು ಸೌಗಂಧಿಕ ಕಮಲಗಳ ಪರಿಮಳವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾ, ಬೀಸುವ ಮಂದ ತಂಗಾಳಿ ಹಾಗೂ ಶೋಕಮಗ್ನ ಪಂಪಾವನದ ವಾಯುವನ್ನು ಸೇವಿಸುವ ಜನರೇ ಧನ್ಯರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ॥104॥ ಅಯ್ಯೋ! ತರುಣಿಯಾದ ಕಮಲಲೋಚನೆ ಜನಕನಂದಿನೀ ಪ್ರಿಯೆ ಸೀತೆಯು ನನ್ನಿಂದ ಅಗಲಿ ವಿರಹಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಪ್ರಾಣ ಗಳನ್ನು ಹೇಗೆ ಧರಿಸಿಕೊಂಡಿರುವಳೋ? ॥105॥ ಲಕ್ಷ್ಮಣ! ಧರ್ಮವನ್ನು ತಿಳಿದ ಸತ್ಯವಾದೀ ಜನಕರಾಜನು ಜನ ಸಮುದಾಯದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಕ್ಷೇಮ ಸಮಾಚಾರ ಕೇಳಿದಾಗ ನಾನು ಅವರಿಗೆ ಏನು ಉತ್ತರಿಸಲಿ? ॥106॥

ಅಯ್ಯೋ! ತಂದೆಯು ನನ್ನನ್ನು ಕಾಡಿಗೆ ಕಳಿಸಿದಾಗ ಧರ್ಮವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ನನ್ನ ಹಿಂದೆ-ಹಿಂದೆ ಬಂದಿರುವ ಆ ನನ್ನ ಪ್ರಿಯೆ ಈಗ ಎಲ್ಲಿರುವಳೋ ಏನೋ? ॥107॥ ಲಕ್ಷ್ಮಣ! ರಾಜ್ಯದಿಂದ ವಂಚಿತ ಮತ್ತು ಹತಾಶಗಳಾಗಿದ್ದರೂ ನನ್ನ ಜೊತೆಯನ್ನು ಬಿಡದೆ, ನನ್ನನ್ನೇ ಅನುಸರಿಸಿದ ಸೀತೆಯ ಹೊರತು ಅತ್ಯಂತ ದೀನನಾಗಿ ನಾನು ಹೇಗೆ ಜೀವಿಸಿ ಇರುವೆನು? ॥108॥ ಕಮಲದಳದಂತೆ ಸುಂದರ, ಮನೋಹರ ಹಾಗೂ ಪ್ರಶಂಸನೀಯ ನೇತ್ರಗಳಿಂದ ಸುಶೋಭಿತಳಾದ, ಮಧುರ ಸುಗಂಧವೇ ಸೂಸುತ್ತಿದ್ದ, ನಿರ್ಮಲ ಮತ್ತು ಶುಭಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಯಾವುದೇ ಕಲೆಗಳಿಲ್ಲದ ಜನಕ ಕಿಶೋರಿಯ ದರ್ಶನೀಯ ಮುಖವನ್ನು ನೋಡದೆ ನನ್ನ ಬುದ್ಧಿಯು ಮಸಳಿಸಿ ಹೋಗಿದೆ. ॥109॥

ಲಕ್ಷ್ಮಣ! ವೈದೇಹಿಯು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ನಗುತ್ತಾ, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಮುಗುಳ್ನಗೆಯಿಂದ ಹೇಳಿದ ಮಧುರ, ಹಿತಕರ, ಲಾಭದಾಯಕವಾದ, ತುಲನೆಯಿಲ್ಲದ ಮಾತುಗಳು ನನಗೆ ಈಗ ಯಾವಾಗ ಕೇಳಲು ಸಿಗಬಹುದು? ॥110॥ ಹದಿನಾರು ವಯಸ್ಸಿನಂತಿರುವ ಸಾಧ್ವೀ ಸೀತೆಯು ವನಕ್ಕೆ ಬಂದು ಕಷ್ಟಪಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ನನ್ನನ್ನು ಅನಂಗವೇದನೆಯಿಂದ ಅಥವಾ ಮಾನಸಿಕ ಕಷ್ಟದಲ್ಲಿ ನೋಡಿದಾಗ, ಆಕೆಯ ಎಲ್ಲ ದುಃಖವು ನಾಶವಾಗಿ, ನನ್ನ ಸೀತೆಯು ನನ್ನ ದುಃಖವನ್ನು ದೂರಗೊಳಿಸಲು ಒಳ್ಳೊಳ್ಳೆಯ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಆಡುವಷ್ಟು ಪ್ರಸನ್ನಳಾಗುತ್ತಿದ್ದಳು. ॥111॥

ರಾಜಕುಮಾರ! ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಹೋದಾಗ ಮನಸ್ವಿನೀ ಮಾತೆ ಕೌಸಲ್ಯೆಯು ‘ನನ್ನ ಸೊಸೆ ಎಲ್ಲಿ?’ ಎಂದು ಕೇಳಿದರೆ ನಾನು ಏನು ಉತ್ತರಿಸಲಿ? ॥112॥

ಲಕ್ಷ್ಮಣ! ನೀನು ಹೋಗಿ ಭ್ರಾತೃವತ್ಸಲ ಭರತನನ್ನು ಕಾಣು. ನಾನಾದರೋ ಜನಕನಂದಿನೀ ಸೀತೆಯ ಹೊರತು ಬದುಕಿರಲಾರೆ. ಹೀಗೆ ಮಹಾತ್ಮಾ ಶ್ರೀರಾಮನು ಅನಾಥನಂತೆ ವಿಲಾಪ ಮಾಡುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ತಮ್ಮನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಯುಕ್ತಿಯುಕ್ತ, ನಿರ್ದೋಷವಾದ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ॥113-114॥ ಪುರುಷೋತ್ತಮ ರಾಮಾ! ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ. ನೀನು ನಿನ್ನನ್ನು ಸಾವರಿಸಿಕೋ, ಶೋಕಿಸಬೇಡ, ನಿನ್ನಂತಹ ಪುಣ್ಯಾತ್ಮ ಪುರುಷರ ಬುದ್ಧಿ ಉತ್ಸಾಹ ಶೂನ್ಯವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ॥115॥ ಅನಿವಾರ್ಯವಾದ ಸ್ವಜನರ ವಿಯೋಗದ ದುಃಖವನ್ನು ಎಲ್ಲರೂ ಸಹಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ, ಈ ಮಾತನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಿ ತನ್ನ ಪ್ರಿಯಜನರ ಕುರಿತಾದ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸ್ನೇಹ (ಆಸಕ್ತಿ)ವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸು; ಏಕೆಂದರೆ ನೀರಿನಿಂದ ಒದ್ದೆಯಾದ ಬತ್ತಿಯೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸ್ನೇಹ (ಎಣ್ಣೆ)ದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿಸಿದಾಗ ಉರಿಯತೊಡಗುತ್ತದೆ. ॥116॥

ರಘುನಂದನ! ರಾವಣನು ಪಾತಾಳಕ್ಕೆ ಅಥವಾ ಅದಕ್ಕಿಂತಲೂ ದೂರ ಹೋಗಿದ್ದರೂ ಅವನು ಈಗ ಯಾವ ರೀತಿಯಿಂದಲೂ ಬದುಕಿ ಇರಲಾರನು. ॥117॥ ಮೊದಲು ಆ ಪಾಪಿ ರಾಕ್ಷಸನು ಎಲ್ಲಿರುವನೆಂದು ತಿಳಿಯಿರಿ. ಮತ್ತೆ ಒಂದೋ ಸೀತೆಯನ್ನು ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಕೊಡುವನು, ಇಲ್ಲವಾದರೆ ತನ್ನ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುವನು. ॥118॥ ರಾವಣನು ಸೀತೆಯನ್ನು ಕರೆದುಕೊಂಡು ದಿತಿಯ ಗರ್ಭದಲ್ಲಿ ಅಡಗಿದರೂ, ಮಿಥಿಲೇಶ ಕುಮಾರಿಯನ್ನು ಮರಳಿಸದಿದ್ದರೆ, ನಾನು ಅಲ್ಲಿಯೂ ಅವನನ್ನು ಕೊಂದುಹಾಕುವೆನು. ॥119॥ ಆದ್ದರಿಂದ ಆರ್ಯನೇ! ನೀನು ಶುಭಕರ ಧೈರ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದು, ದೀನತೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದ ವಿಚಾರವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಬಿಡು. ಪ್ರಯತ್ನ ಮತ್ತು ಧನವು ನಾಶವಾದ ಪುರುಷನು ಉತ್ಸಾಹದಿಂದ ಉದ್ಯೋಗ ಮಾಡದಿದ್ದರೆ ಅವನಿಗೆ ಬೇಕಾದ ಅರ್ಥದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗಲಾರದು. ॥120॥

ಅಣ್ಣಾ! ಉತ್ಸಾಹವೇ ಬಲವಂತವಾಗಿದೆ. ಉತ್ಸಾಹಕ್ಕಿಂತ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ಬಲವಿಲ್ಲ. ಉತ್ಸಾಹೀ ಪುರುಷನಿಗೆ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ದುರ್ಲಭವಾದ ವಸ್ತು ಯಾವುದೂ ಇಲ್ಲ. ॥121॥ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಉತ್ಸಾಹವಿರುವ ಪುರುಷನು ಅತಿಕಠಿಣವಾದ ಕಾರ್ಯ ಇದಿರಾದರೂ ಧೈರ್ಯಗೆಡುವುದಿಲ್ಲ. ನಾವು ಕೇವಲ ಉತ್ಸಾಹವನ್ನೇ ಆಶ್ರಯಿಸಿಯೇ ಜನಕನಂದಿನಿಯನ್ನು ಪಡೆದು ಕೊಳ್ಳುವೆವು. ॥122॥ ಶೋಕವನ್ನು ಹಿಂದಕ್ಕೆ ತಳ್ಳಿ ಸೀತೆಯ ಸ್ಮರಣೆಯಿಂದ ನಿನಗುಂಟಾದ ಕಾಮುಕತೆಯನ್ನು ತ್ಯಜಿಸು. ನೀನು ಮಹಾತ್ಮನೆಂಬುದನ್ನು, ಕೃತಾತ್ಮನೆಂಬುದನ್ನು ಮರೆತುಬಿಟ್ಟಿರುವೆ. ॥123॥ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಹೀಗೆ ಸಮಜಾಯಿಸಿದಾಗ ಶೋಕದಿಂದ ಸಂತಪ್ತಚಿತ್ತನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನು ಶೋಕ ಮತ್ತು ಮೋಹವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಧೈರ್ಯತಂದುಕೊಂಡನು. ॥124॥ ಅನಂತರ ಶಾಂತಸ್ವರೂಪ ಅಚಿಂತ್ಯ ಪರಾಕ್ರಮೀ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು-ವಾಯುವಿನ ಹೊಡೆತಕ್ಕೆ ತೂಗುತ್ತಿದ್ದ ವೃಕ್ಷಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾದ ಪಂಪಾಸರೋವರವನ್ನು ದಾಟಿ ಮುಂದಕ್ಕೆ ನಡೆದನು. ॥125॥

ಸೀತೆಯ ಸ್ಮರಣೆಯಿಂದ ಉದ್ವಿಗ್ನಚಿತ್ತನಾದ, ದುಃಖದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ್ದ ಮಹಾತ್ಮಾ ಶ್ರೀರಾಮನು, ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ನುಡಿದ ಮಾತುಗಳ ಕುರಿತು ವಿಚಾರಮಾಡಿ ತತ್ಕ್ಷಣ ಎಚ್ಚರಗೊಂಡು, ಜಲಪಾತಗಳಿಂದ, ಕಂದಕಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಆ ಸಂಪೂರ್ಣ ವನವನ್ನು ನಿರೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಾ ಅಲ್ಲಿಂದ ಮುಂದಕ್ಕೆ ಪಯಣಿಸಿದನು. ॥126॥ ಮತ್ತ ಗಜದಂತೆ ವಿಲಾಸಪೂರ್ಣ ಗತಿಯಿಂದ ನಡೆಯುವ ಶಾಂತಚಿತ್ತ ಮಹಾತ್ಮಾ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಮುಂದೆ-ಮುಂದೆ ಹೋಗುತ್ತಿರುವಾಗ ಶ್ರೀರಘುನಾಥನು ಅವನಿಗೆ ಅನುಕೂಲ ಚೇಷ್ಟೆಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾ ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಬಲದಿಂದ ಅವನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸತೊಡಗಿದನು. ॥127॥

ಋಷ್ಯಮೂಕ ಪರ್ವತದ ಹತ್ತಿರ ಸಂಚರಿಸುವ ಬಲವಂತ ವಾನರರಾಜ ಸುಗ್ರೀವನು ಪಂಪಾ ಸರೋವರದ ಹತ್ತಿರ ತಿರುಗಾಡುತ್ತಿದ್ದನು. ಆಗಲೇ ಅವನು ಆ ಅದ್ಭುತ ದರ್ಶನೀಯ ವೀರ ಶ್ರೀರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರನ್ನು ನೋಡಿದನು. ನೋಡುತ್ತಲೇ ಎಲ್ಲಾದರೂ ಇವರನ್ನು ನನ್ನ ಶತ್ರು ವಾಲಿಯು ಕಳಿಸಿರಲಿಕ್ಕಿಲ್ಲವಲ್ಲ ಎಂದು ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಭಯ ಉಂಟಾಯಿತು. ಮತ್ತೆ ಊಟ-ತಿಂಡಿಯನ್ನು ಮಾಡದಷ್ಟು ಅವನು ಹೆದರಿಹೋದನು. ॥128॥ ಆನೆಯಂತೆ ಮಂದಗತಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ಮಹಾತ್ಮಾ ವಾನರರಾಜ ಸುಗ್ರೀವ ಅಲ್ಲಿ ಅಲೆಯುತ್ತಿರುವಾಗ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಮುಂದರಿಯುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಇಬ್ಬರೂ ಸೋದರರನ್ನು ನೋಡಿ ಚಿಂತಿತನಾದನು. ಭಯದ ಭಾರೀ ಭಾರದಿಂದ ಅವನ ಉತ್ಸಾಹ ನಷ್ಟವಾಗಿ, ಮಹಾದುಃಖದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದನು. ॥129॥ ಮತಂಗ ಮುನಿಯ ಆ ಆಶ್ರಮವು ಪರಮ ಪವಿತ್ರ ಹಾಗೂ ಸುಖದಾಯಕವಾಗಿತ್ತು. ಮುನಿಯು ಶಾಪದಿಂದ ಅದರಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸುವುದು ವಾಲಿಗೆ ಕಠಿಣವಾಗಿತ್ತು, ಅದರಿಂದ ಅದು ಇತರ ವಾನರರ ಆಶ್ರಯವಾಗಿತ್ತು. ಆ ಆಶ್ರಮ ಅಥವಾ ವನದೊಳಗೆ ಸದಾ ಅನೇಕಾನೇಕ ಶಾಖಾಮೃಗಗಳು ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. ಆ ದಿನ ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ಶ್ರೀರಾಮ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣರನ್ನು ನೋಡಿ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ವಾನರರೂ ಭಯಗೊಂಡು ಆಶ್ರಮದೊಳಗೆ ಸೇರಿಕೊಂಡವು. ॥130॥

ಶ್ರೀ ವಾಲ್ಮೀಕಿವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡದ ಮೊದಲನೆಯ ಸರ್ಗ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥ 1 ॥

ಎರಡನೆಯ ಸರ್ಗ

ಸುಗ್ರೀವಾದಿಗಳ ಸಂದೇಹ, ಹನುಮಂತನಿಂದ ಅದರ ನಿವಾರಣೆ, ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಬಳಿಗೆ ಹನುಮಂತನ ಆಗಮನ

ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದ, ಮಹಾತ್ಮರಾದ, ವೀರರಾದ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರನ್ನು ನೋಡಿ ಋಷ್ಯಮೂಕ ಪರ್ವತದ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತಿದ್ದ ಸುಗ್ರೀವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸಂದೇಹವುಂಟಾಯಿತು. ॥1॥ ಅವನು ಉದ್ವಿಗ್ನನಾಗಿ ನಾಲ್ಕೂ ಕಡೆಗೆ ನೋಡತೊಡಗಿದನು. ಆಗ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠ ಸುಗ್ರೀವನು ಯಾವುದೇ ಒಂದು ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ಇರದಾದನು. ॥2॥ ಮಹಾಬಲಿ ಶ್ರೀರಾಮ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣರನ್ನು ನೋಡುತ್ತಲೇ ಸುಗ್ರೀವನು ತನ್ನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸಿದನು. ಆಗ ಅತ್ಯಂತ ಭಯಭೀತನಾದ ಆ ವಾನರರಾಜನ ಚಿತ್ತ ಬಹಳ ದುಃಖಿತವಾಯಿತು.॥3॥ ಸುಗ್ರೀವನು ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾಗಿದ್ದನು. ಅವನಿಗೆ ರಾಜಧರ್ಮದ ಜ್ಞಾನವಿತ್ತು. ಅವನು ಮಂತ್ರಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಮಾಲೋಚಿಸಿ ತನ್ನ ದುರ್ಬಲತೆಯನ್ನು, ಶತ್ರುಪಕ್ಷದ ಪ್ರಬಲತೆಯನ್ನು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದನು. ಅನಂತರ ಅವನು ಸಮಸ್ತ ವಾನರರೊಂದಿಗೆ ಉದ್ವಿಗ್ನನಾದನು. ॥4॥ ವಾನರರಾಜ ಸುಗ್ರೀವನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಬಹಳ ಉದ್ವೇಗ ಉಂಟಾಗಿತ್ತು. ಅವನು ಶ್ರೀರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಕಡೆಗೆ ನೋಡುತ್ತಾ ಮಂತ್ರಿಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಹೇಳಿದನು. ॥5॥ ಇವರಿಬ್ಬರು ವೀರರನ್ನು ಖಂಡಿತವಾಗಿ ವಾಲಿಯೇ ಕಳಿಸಿರಬೇಕು, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಈ ದುರ್ಗಮವನದಲ್ಲಿ ತಿರುಗತ್ತಾ ಇದ್ದಾರೆ. ಯಾರೂ ಗುರುತಿಸಬಾರದೆಂದು ಇವರು ನಾರುಮಡಿ ವಸ್ತ್ರವನ್ನು ಧರಿಸಿರುವರು. ॥6॥ ಅತ್ತ ಸುಗ್ರೀವನ ಸಹಾಯಕ ಇತರ ವಾನರರೂ ಆ ಮಹಾಧನುರ್ಧರ ಶ್ರೀರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರನ್ನು ನೋಡಿದಾಗ ಆ ಪರ್ವತದಿಂದ ಓಡಿ ಇನ್ನೊಂದು ಉತ್ತಮ ಪರ್ವತಕ್ಕೆ ಹೋದರು. ॥7॥ ಆ ಯೂಧಪತಿ ವಾನರರು ಬೇಗನೇ ಹೋಗಿ ಯೂಧಪತಿಗಳ ಮುಖಂಡ ವಾನರ ಶಿರೋಮಣಿ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿದು ಅವನ ಬಳಿ ನಿಂತುಕೊಂಡರು. ॥8॥ ಹೀಗೆ ಒಂದು ಪರ್ವತದಿಂದ ಇನ್ನೊಂದು ಪರ್ವತಕ್ಕೆ ನೆಗೆಯುತ್ತಾ ಕುಪ್ಪಳಿಸುತ್ತಾ ತಮ್ಮ ವೇಗದಿಂದ ಪರ್ವತ ಶಿಖರಗಳನ್ನು ನಡುಗಿಸುತ್ತಾ ಆ ಎಲ್ಲ ಮಹಾಬಲಿ ವಾನರರು ಒಂದೆಡೆ ಸೇರಿದರು. ಅವರೆಲ್ಲರೂ ನೆಗೆಯುತ್ತಾ ಪುಷ್ಪಶೋಭಿತ ಅಸಂಖ್ಯ ವೃಕ್ಷಗಳನ್ನು ಮುರಿದುಹಾಕಿದ್ದರು. ॥9-10॥

ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕೂ ಕಡೆಗಳಿಂದ ಆ ಮಹಾಪರ್ವತಕ್ಕೆ ಹಾರುತ್ತಾ ಬರುವಾಗ ಶ್ರೇಷ್ಠ ವಾನರರು ಅಲ್ಲಿರುವ ಮೃಗಗಳನ್ನು, ಕಾಡುಬೆಕ್ಕುಗಳನ್ನು, ಹುಲಿಗಳನ್ನು ಭಯಗೊಳಿಸುತ್ತಾ ಬರುತ್ತಿದ್ದರು. ॥11॥ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಸುಗ್ರೀವನ ಎಲ್ಲ ಸಚಿವರು ಪರ್ವತರಾಜ ಋಷ್ಯಮೂಕದ ಮೇಲೆ ಬಂದು ಸೇರಿದರು ಹಾಗೂ ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತರಾಗಿ ವಾನರ ರಾಜನನ್ನು ಸಂಧಿಸಿ ಅವನ ಮುಂದೆ ಕೈಮುಗಿದುಕೊಂಡು ನಿಂತುಕೊಂಡರು. ॥12॥ ಅನಂತರ ವಾಲಿಯ ಕುಟೀಲತೆಯ ಕುರಿತು ಸಂಶಯ ಪಟ್ಟು ಭಯಭೀತನಾದ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ನೋಡಿ ವಾಕ್ಯಕೋವಿದನಾದ ಹನುಮಂತನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು. ॥13॥

ನೀವೆಲ್ಲರೂ ವಾಲಿಯಿಂದಾದ ಈ ಭಾರೀ ಗಾಬರಿಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಬಿಡಿರಿ. ಈ ಮಲಯ ಎಂಬ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ವಾಲಿಯಿಂದ ಯಾವುದೇ ಭಯವಿಲ್ಲ. ॥14॥ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ಯಾರಿಂದ ಉದ್ವಿಗ್ನರಾಗಿ ನೀವು ಓಡುತ್ತಿರುವಿರೋ ಆ ಕ್ರೂರವಾಗಿ ಕಾಣುವ ನಿರ್ದಯೀ ವಾಲಿಯನ್ನು ನಾನು ಇಲ್ಲಿ ನೋಡುತ್ತಿಲ್ಲ. ॥15॥ ಸೌಮ್ಯ! ನಿಮಗೆ ನಿಮ್ಮ ಯಾವ ಪಾಪಾಚಾರಿ ಅಣ್ಣನಿಂದ ಭಯ ಉಂಟಾಗಿದೆಯೋ, ಆ ದುಷ್ಟಾತ್ಮಾ ವಾಲಿಯು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬರಲಾರನು. ಆದ್ದರಿಂದ ನಿಮ್ಮ ಭಯದ ಯಾವುದೇ ಕಾರಣ ನನಗೆ ಕಂಡು ಬರುತ್ತಿಲ್ಲ. ॥16॥ ಈಗ ನೀವು ತನ್ನ ವಾನರೋಚಿತ ಚಪಲತೆಯನ್ನೇ ಪ್ರಕಟಿಸಿದಿರಿ ಇದು ಆಶ್ಚರ್ಯವಾಗಿದೆ. ವಾನರ ಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ನಿನ್ನ ಚಿತ್ತ ಚಂಚಲವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನೀನು ತನ್ನನ್ನು ವಿಚಾರ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿಸಿಕೊಂಡಿರುವುದಿಲ್ಲ. ॥17॥ ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ವಿಜ್ಞಾನದಿಂದ ಸಂಪನ್ನನಾಗಿ ನೀನು ಬೇರೆಯವರ ಚೇಷ್ಟೆಗಳಿಂದ ಅವರ ಮನೋಭಾವ ತಿಳಿದುಕೋ ಹಾಗೂ ಅದರಂತೆ ಎಲ್ಲ ಆವಶ್ಯಕ ಕಾರ್ಯ ಮಾಡು. ಏಕೆಂದರೆ ಯಾವ ರಾಜನು ಬುದ್ಧಿ-ಬಲವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಅವನು ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಜೆಯ ಮೇಲೆ ಶಾಸನ ಮಾಡಲಾರನು. ॥18॥ ಹನುಮಂತನು ನುಡಿದ ಈ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ ಸುಗ್ರೀವನು ಅವನಲ್ಲಿ ಬಹಳ ಉತ್ತಮ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ॥19॥

ಇವರಿಬ್ಬರೂ ವೀರರ ಭುಜಗಳು ದೀರ್ಘವಾಗಿದ್ದು, ನೇತ್ರಗಳು ವಿಶಾಲವಾಗಿವೆ. ಧನುಸ್ಸು, ಬಾಣ, ಖಡ್ಗ ಧರಿಸಿರುವ ಇವರು ದೇವಕುಮಾರರಂತೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಅವರಿಬ್ಬರನ್ನು ನೋಡಿದರೆ ಯಾರಿಗೆ ತಾನೇ ಭಯವಾಗದು? ॥20॥ ಈ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪುರುಷರಿಬ್ಬರನ್ನು ವಾಲಿಯೇ ಕಳಿಸಿರಬೇಕೆಂದು ನನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸಂದೇಹವಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ರಾಜರಿಗೆ ಅನೇಕ ಮಿತ್ರರಿರುತ್ತಾರೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಸವಿಡುವುದು ಉಚಿತವಲ್ಲ. ॥21॥ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬನು ಛದ್ಮವೇಶದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಗುರುತಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನಮಾಡಬೇಕು; ಏಕೆಂದರೆ ಅವರು ಬೇರೆಯವರನ್ನು ವಿಶ್ವಾಸಕ್ಕೆ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ಸ್ವತಃ ಯಾರಲ್ಲಿಯೂ ವಿಶ್ವಾಸವಿಡುವುದಿಲ್ಲ. ಸಂದರ್ಭ ಒದಗಿದಾಗ ಆ ವಿಶ್ವಾಸೀ ಪುರುಷರ ಮೇಲೆ ಪ್ರಹಾರ ಮಾಡಿಬಿಡುತ್ತಾರೆ. ॥22॥ ವಾಲಿಯು ಇದೆಲ್ಲ ಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಬಹಳ ಕುಶಲನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ರಾಜರು ಬಹುದರ್ಶಿಯಾಗಿರುತ್ತಾರೆ, ವಂಚನೆಯ ಅನೇಕ ಉಪಾಯ ತಿಳಿದಿರುತ್ತಾರೆ; ಅದರಿಂದ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ವಿಧ್ವಂಸಮಾಡಿ ಬಿಡುತ್ತಾರೆ. ಇಂತಹ ಶತ್ರುಗಳಾದ ರಾಜರನ್ನು ಪ್ರಾಕೃತ ವೇಶಭೂಷಣವುಳ್ಳ ಗುಪ್ತಚರರಿಂದ ಅರಿಯುವ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡಬೇಕು. ॥23॥

ಆದ್ದರಿಂದ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠ! ನೀನೂ ಕೂಡ ಒಬ್ಬ ಸಾಧಾರಣ ಪುರುಷರಂತೆ ಇಲ್ಲಿಂದ ಹೋಗಿ, ಅವರ ಚೇಷ್ಟೆಗಳನ್ನು ರೂಪದಿಂದ ಮತ್ತು ಮಾತಿನ ಧಾಟಿಯಿಂದ ಅವರಿಬ್ಬರ ಯಥಾರ್ಥ ಪರಿಚಯ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಬಾ. ॥24॥ ಅವರ ಮನೋಭಾವವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೋ, ಅವರು ಪ್ರಸನ್ನಚಿತ್ತರಾಗಿ ಕಂಡುಬಂದರೆ ಪದೇ-ಪದೇ ನನ್ನನ್ನು ಪ್ರಸಂಸಿಸಿ, ನನ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುವ ಚೇಷ್ಟೆಗಳಿಂದ ನನ್ನ ಕುರಿತು ಅವರಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ಉತ್ಪನ್ನಮಾಡು. ॥25॥ ವಾನರ ಶಿರೋಮಣಿಯೇ! ನೀನು ನನ್ನ ಕಡೆಗೆ ಮುಖ ಮಾಡಿ ನಿಂತಿರಬೇಕು ಮತ್ತು ಆ ಧನುರ್ಧರ ವೀರರಲ್ಲಿ ಈ ವನದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸುವ ಕಾರಣವನ್ನು ಕೇಳಬೇಕು. ॥26॥ ಅವರ ಹೃದಯ ಶುದ್ಧವೆಂದು ತಿಳಿದು ಬಂದರೂ ನಾನಾ ರೀತಿಯ ಮಾತುಗಳಿಂದ, ಆಕೃತಿಯಿಂದ ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಯಾವುದಾದರೂ ದುರ್ಭಾವನೆಯಿಂದ ಬಂದಿಲ್ಲವಲ್ಲ ಎಂದು ತಿಳಿಯಲು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಪ್ರಯತ್ನಿಸಬೇಕು. ॥27॥

ಕಪಿರಾಜ ಸುಗ್ರೀವನು ಈ ಪ್ರಕಾರ ಆದೇಶ ಕೊಟ್ಟಾಗ ಪವನಕುಮಾರ ಹನುಮಂತನು ಶ್ರೀರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಇರುವ ಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಹೋಗುವ ವಿಚಾರ ಮಾಡಿದನು. ॥28॥ ಅತ್ಯಂತ ಹೆದರಿದ ದುರ್ಜಯ ವಾನರ ಸುಗ್ರೀವನ ಆ ವಚನವನ್ನು ಆದರಿಸಿ ‘ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಮಹಾನುಭಾವ ಹನುಮಂತನು ಅತ್ಯಂತ ಬಲಶಾಲಿ ಶ್ರೀರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಇರುವ ಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ತತ್ಕಾಲ ಹೊರಟನು. ॥29॥

ಶ್ರೀ ವಾಲ್ಮೀಕಿವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡದ ಎರಡನೆಯ ಸರ್ಗ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥ 2 ॥

ಮೂರನೆಯ ಸರ್ಗ

ಹನುಮಂತನು ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಅವರಲ್ಲಿ ಅರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಆಗಮಿಸಿದ ಕಾರಣ ಕೇಳಿದುದು, ತನ್ನನ್ನು ಮತ್ತು ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸಿಕೊಂಡುದು, ಶ್ರೀರಾಮನು ಹನುಮಂತನ ಮಾತನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿದುದು, ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಹನುಮಂತನೊಡನೆ ಮಾತನಾಡಲು ಹೇಳಿದುದು, ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ತನ್ನ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಲು ಹನುಮಂತನು ಪ್ರಸನ್ನನಾದುದು

ಮಹಾತ್ಮಾ ಸುಗ್ರೀವನ ಮಾತಿನ ತಾತ್ಪರ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿದು ಹನುಮಂತನು ಋಷ್ಯಮೂಕ ಪರ್ವತದಿಂದ ಆ ಇಬ್ಬರೂ ರಘುವಂಶಿಯರು ವಿರಾಜಿಸುತ್ತಿದ್ದಲ್ಲಿಗೆ ನೆಗೆಯುತ್ತಾ ನಡೆದನು. ॥1॥ ಪವನ ಕುಮಾರ ವಾನರವೀರ ಹನುಮಂತನು ತನ್ನ ಈ ಕಪಿರೂಪದಲ್ಲಿ ಯಾರಿಗೂ ವಿಶ್ವಾಸ ಉಂಟಾಗಲಾರದೆಂದು ಯೋಚಿಸಿ, ತನ್ನ ಆ ರೂಪವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಭಿಕ್ಷು (ಸಾಮಾನ್ಯ ತಪಸ್ವೀ)ವಿನ ರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿದನು. ॥2॥ ಅನಂತರ ಹನುಮಂತನು ವಿನೀತನಾಗಿ ಆ ಇಬ್ಬರು ರಘುವಂಶೀ ವೀರರ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಅವರಿಗೆ ಪ್ರಣಾಮ ಮಾಡಿ, ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಿಯವಾಗುವಂತೆ ಮಧುರವಾಣಿಯಲ್ಲಿ ಮಾತನಾಡಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದನು. ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠ ಹನುಮಂತನು ಮೊದಲಿಗೆ ಆ ಇಬ್ಬರೂ ವೀರರನ್ನು ಯಥೋಚಿತ ಪ್ರಶಂಸಿಸಿದನು. ಮತ್ತೆ ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಪೂಜಿಸಿ, ಸ್ವಚ್ಛಂದವಾಗಿ ಮಧುರವಾಣಿಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು - ವೀರರೇ! ನೀವಿಬ್ಬರೂ ಸತ್ಯಪರಾಕ್ರಮಿಗಳೂ, ರಾಜರ್ಷಿಗಳಂತೆ ಮತ್ತು ದೇವತೆಗಳಂತೆ ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿಗಳೂ, ತಪಸ್ವಿಗಳೂ, ಕಠೋರ ವ್ರತವನ್ನು ಪಾಲಿಸುವವರೂ ಎಂದು ಗೊತ್ತಾಗುವುದು. ॥3-5॥ ನಿಮ್ಮಶರೀರದ ಕಾಂತಿಯು ಬಹಳ ಸುಂದರವಾಗಿದೆ. ನೀವಿಬ್ಬರೂ ಈ ವನ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಏತಕ್ಕಾಗಿ ಬಂದಿರುವಿರಿ? ವನದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಾ ಮೃಗಸಮೂಹಗಳಿಗೂ ಹಾಗೂ ಇತರ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೂ ಕಷ್ಟ ಕೊಡುತ್ತಾ, ಪಂಪಾಸರೋವರದ ತೀರದ ವೃಕ್ಷಗಳನ್ನು ಎಲ್ಲೆಡೆ ನೋಡುತ್ತಾ, ಈ ಸುಂದರ ನೀರುಳ್ಳ ನದಿಯಂತೆ ಇರುವ ಪಂಪೆಯನ್ನು ಸುಶೋಭಿತಮಾಡುತ್ತಾ, ವೇಗಶಾಲಿ ವೀರರಾದ ನೀವಿಬ್ಬರೂ ಯಾರು? ನಿಮ್ಮ ಶರೀರ ಕಾಂತಿಯು ಸುವರ್ಣದಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿದೆ. ನೀವಿಬ್ಬರೂ ಬಹಳ ಧೈರ್ಯಶಾಲಿಗಳೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ನಿಮ್ಮಬ್ಬರ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ನಾರುಮಡಿ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದೆ. ನೀವು ದೀರ್ಘವಾಗಿ ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಡುತ್ತಿದ್ದೀರಿ. ನಿಮ್ಮ ಭುಜಗಳು ವಿಶಾಲವಾಗಿವೆ. ನೀವು ನಿಮ್ಮ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಈ ವನದಲ್ಲಿನ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಪೀಡಿಸುತ್ತಿರುವಿರಿ. ತಮ್ಮ ಪರಿಚಯವನ್ನು ತಿಳಿಸಿರಿ. ॥6-8॥

ನಿಮ್ಮಿಬ್ಬರೂ ವೀರರ ದೃಷ್ಟಿಯು ಸಿಂಹದಂತೆ ಇದೆ. ನಿಮ್ಮ ಬಲ ಮತ್ತು ಪರಾಕ್ರಮವು ಮಹತ್ತಾಗಿದೆ. ಇಂದ್ರ ಧನುಸ್ಸಿನಂತೆ ಮಹಾನ್ ಶರಾಸನ ಧರಿಸಿಕೊಂಡು ನೀವು ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವ ಶಕ್ತಿಹೊಂದಿರುವಿರಿ. ॥9॥ ನೀವು ಕಾಂತಿಯುಕ್ತ, ರೂಪವಂತರಾಗಿರುವಿರಿ. ನೀವು ವಿಶಾಲ ಕಾಯಗೂಳಿಗಳಂತೆ ಮಂದಗತಿಯಿಂದ ನಡೆಯುತ್ತಿರುವಿರಿ. ನಿಮ್ಮಿಬ್ಬರ ಭುಜಗಳು ಆನೆಯ ಸೊಂಡಿಲಿನಂತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿವೆ. ನೀವು ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠರೂ, ತೇಜಸ್ವಿಗಳೂ ಆಗಿರುವಿರಿ. ॥10॥ ನಿಮ್ಮಿಬ್ಬರ ಪ್ರಭೆಯಿಂದ ಗಿರಿರಾಜ ಋಷ್ಯಮೂಕವು ಬೆಳಗುತ್ತಿದೆ. ನೀವು ದೇವತೆಗಳಂತೆ ಪರಾಕ್ರಮಿಗಳೂ ಹಾಗೂ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಲು ಯೋಗ್ಯರಾಗಿದ್ದೀರಿ. ಈ ದುರ್ಗಮ ವನದಲ್ಲಿ ನಿಮ್ಮ ಆಗಮನ ಹೇಗೆ ಸಂಭವಿಸಿತು? ॥11॥ ನಿಮ್ಮ ನೇತ್ರಗಳು ಅರಳಿದ ಕಮಲದಳಗಳಂತೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿವೆ. ನಿಮ್ಮಲ್ಲಿ ಶೌರ್ಯ ತುಂಬಿದೆ. ನೀವಿಬ್ಬರು ತಮ್ಮ ಮಸ್ತಕದ ಮೇಲೆ ಜಟೆಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿರುವಿರಿ. ನೀವಿಬ್ಬರೂ ಒಂದೇ ರೀತಿಯಿಂದ ಇರುವಿರಿ. ವೀರರೇ! ನೀವು ದೇವಲೋಕದಿಂದ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಆಗಮಿಸಿರುವಿರಾ? ॥12॥ ನಿಮ್ಮಿಬ್ಬರನ್ನು ನೋಡಿದರೆ, ಚಂದ್ರ ಮತ್ತು ಸೂರ್ಯರು ಸ್ವೇಚ್ಛೆಯಿಂದಲೇ ಈ ಭೂತಲದಲ್ಲಿ ಇಳಿದಿರುವಂತೆ ಅನಿಸುತ್ತದೆ. ನಿಮ್ಮ ವಕ್ಷಸ್ಥಳವು ವಿಶಾಲವಾಗಿದೆ. ಮನುಷ್ಯರಾಗಿದ್ದರೂ ನಿಮ್ಮ ರೂಪ ದೇವತೆಗಳಂತೇ ಇದೆ. ॥13॥ ನಿಮ್ಮ ಹೆಗಲು ಸಿಂಹದಂತೆ ಇವೆ. ನಿಮ್ಮಲ್ಲಿ ಮಹಾನ್ ಉತ್ಸಾಹ ತುಂಬಿದೆ. ನೀವಿಬ್ಬರೂ ಮದಮತ್ತ ಗೂಳಿಯಂತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತೀರಿ. ನಿಮ್ಮ ಭುಜಗಳು ವಿಶಾಲ, ಸುಂದರ, ದುಂಡು-ದುಂಡಾಗಿ ಪರಿಘಗಳಂತೆ ಸುದೃಢವಾಗಿವೆ. ಇವು ಸಮಸ್ತ ಆ ಭೂಷಣಗಳನ್ನು ಧರಿಸಲು ಯೋಗ್ಯವಾಗಿದ್ದರೂ ನೀವು ಇವನ್ನು ಏಕೆ ಅಲಂಕರಿಸಿಕೊಂಡಿಲ್ಲ? ನೀವಿಬ್ಬರೂ ಸಮುದ್ರ, ವನಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಹಾಗೂ ವಿಂಧ್ಯ, ಮೇರು ಮೊದಲಾದ ಪರ್ವತಗಳಿಂದ ವಿಭೂಷಿತ ಈ ಇಡೀ ಪೃಥಿವಿಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ಯೋಗ್ಯರಾಗಿದ್ದೀರಿ ಎಂದು ನಾನು ತಿಳಿಯುತ್ತೇನೆ. ॥14-15॥ ನಿಮ್ಮ ಈ ಎರಡೂ ಧನುಸ್ಸು ವಿಚಿತ್ರ, ನುಣುಪಾಗಿ ಹಾಗೂ ಅದ್ಭುತ ಅನುಲೇಪನದಿಂದ ಚಿತ್ರತವಾಗಿದೆ. ಇವನ್ನು ಸುವರ್ಣದಿಂದ ವಿಭೂಷಿತಗೊಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇವು ಇಂದ್ರನ ವಜ್ರದಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿವೆ. ॥16॥

ಪ್ರಾಣಾಂತಕಾರಿಯಾದ ಸರ್ಪಗಳಂತೆ ಭಯಂಕರ ಹಾಗೂ ಪ್ರಕಾಶಮಯ ಹರಿತ ಬಾಣಗಳಿಂದ ತುಂಬಿರುವ ನಿಮ್ಮಬ್ಬರ ಬತ್ತಳಿಕೆಗಳು ಬಹಳ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿವೆ. ॥17॥ ನಿಮ್ಮ ಈ ಎರಡು ಖಡ್ಗಗಳು ಬಹಳ ದೊಡ್ಡದಾಗಿದ್ದು, ವಿಸ್ತೃತವಾಗಿವೆ. ಇವನ್ನು ಪುಟಕ್ಕಿಟ್ಟ ಚಿನ್ನದಿಂದ ವಿಭೂಷಿತಗೊಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇವೆರಡೂ ಪೊರೆಬಿಟ್ಟ ಹಾವುಗಳಂತೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿವೆ. ॥18॥ ವೀರರೇ! ಹೀಗೆ ನಾನು ಪದೇ-ಪದೇ ನಿಮ್ಮ ಪರಿಚಯವನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದೇನೆ, ಆದರೆ ನೀವು ಏಕೆ ಉತ್ತರಿಸುವುದಿಲ್ಲ? ಇಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವನೆಂಬ ಶ್ರೇಷ್ಠ ವಾನರನೊಬ್ಬನಿರುವನು, ಅವನು ಬಹಳ ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ಮತ್ತು ವೀರನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನ ಅಣ್ಣ ವಾಲಿಯು ಅವನನ್ನು ರಾಜ್ಯದಿಂದ ಹೊರಹಾಕಿರುವನು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ಅತ್ಯಂತ ದುಃಖಿತನಾಗಿ ಇಡೀ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಅಲೆಯುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ॥19-20॥

ಆ ವಾನರ ಶಿರೋಮಣಿ ರಾಜಾ ಮಹಾತ್ಮಾ ಸುಗ್ರೀವನು ಕಳಿಸಿದ್ದರಿಂದ ನಾನು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿರುವೆನು. ನನ್ನ ಹೆಸರು ಹನುಮಂತ, ನಾನೂ ವಾನರ ಜಾತಿಯವನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ॥21॥ ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ಸುಗ್ರೀವನು ನಿಮ್ಮಬ್ಬರೊಡನೆ ಮಿತ್ರತೆಯನ್ನು ಮಾಡಲು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ನೀವು ನನ್ನನ್ನು ಅವನ ಮಂತ್ರಿ ಎಂದು ತಿಳಿಯಿರಿ. ನಾನು ವಾಯುದೇವರ ವಾನರ ಜಾತಿಯ ಪುತ್ರನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ನಾನು ಬಯಸಿದಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗಬಲ್ಲೆ, ಬಯಸಿದ ರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಬಲ್ಲೆ. ಈಗ ಸುಗ್ರೀವನ ಪ್ರಿಯವನ್ನುಂಟು ಮಾಡಲು ಭಿಕ್ಷುರೂಪದಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ಮರೆಮಾಡಿಕೊಂಡು ನಾನು ಋಷ್ಯಮೂಕ ಪರ್ವತದಿಂದ ಬಂದಿರುವೆನು. ॥22-23॥ ವೀರವರ ಶ್ರೀರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ವಾಕ್ಯಕುಶಲ ಹಾಗೂ ಮಾತಿನ ಮರ್ಮಜ್ಞನಾದ ಹನುಮಂತನು ಸುಮ್ಮನಾದನು; ಮತ್ತೆ ಏನನ್ನೂ ಮಾತನಾಡಲಿಲ್ಲ. ॥24॥ ಅವನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ಪ್ರಸನ್ನವದನನಾಗಿ, ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದ ತಮ್ಮನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಲ್ಲಿ ಇಂತೆಂದನು. ॥25॥

ಸುಮಿತ್ರಾನಂದನ! ಇವನು ಮಹಾಮನಸ್ವೀ ಸುಗ್ರೀವನ ಸಚಿವನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನ ಹಿತದ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದಲೇ ಇಲ್ಲಿ ನಮ್ಮ ಬಳಿಗೆ ಬಂದಿರುವನು. ॥26॥ ಲಕ್ಷ್ಮಣ! ಈ ಶತ್ರುದಮನ ಸುಗ್ರೀವ ಸಚಿವ ‘ಕಪಿವರ’ ಮಾತಿನ ಮರ್ಮತಿಳಿದಿರುವ ಹನುಮಂತನಲ್ಲಿ ನೀನು ಸ್ನೇಹಪೂರ್ವಕ ಮಧುರವಾಣಿಯಿಂದ ಮಾತನಾಡು. ॥27॥ ಯಾರಿಗೆ ಋಗ್ವೇದ ಶಿಕ್ಷಣ ದೊರೆಯಲಿಲ್ಲವೋ, ಯಜುರ್ವೇದದ ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡಿಲ್ಲವೋ, ಸಾಮವೇದದ ವಿದ್ವಾಂಸನಲ್ಲವೋ ಅವನು ಇಷ್ಟು ಸುಂದರ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಮಾತನಾಡಲಾರನು. ॥28॥

ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಇವನು ಸಮಗ್ರ ವ್ಯಾಕರಣವನ್ನು ಅನೇಕ ಬಾರಿ ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಿರುವನು; ಏಕೆಂದರೆ ತುಂಬಾ ಮಾತಾಡಿದರೂ ಇವನ ಬಾಯಿಯಿಂದ ಯಾವುದೇ ಅಶುದ್ಧಿ, ಅಪಶಬ್ದ ಬಂದಿಲ್ಲ. ॥29॥ ಸಂಭಾಷಿಸುತ್ತಿರುವಾಗ ಇವನ ಮುಖ, ನೇತ್ರ, ಲಲಾಟ, ಹುಬ್ಬು ಹಾಗೂ ಇತರ ಎಲ್ಲ ಅವಯವಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ದೋಷ ಪ್ರಕಟವಾದಂತೆ ತಿಳಿಯಲಿಲ್ಲ. ॥30॥ ಇವನು ಸ್ವಲ್ಪದರಲ್ಲಿ ಬಹಳ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ತನ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ನಿವೇದಿಸಿರುವನು. ಅದನ್ನು ಅರಿಯಲು ಎಲ್ಲಿಯೂ ಯಾವುದೇ ಸಂದೇಹ ಉಂಟಾಗಲಿಲ್ಲ. ಕೇಳಲು ಕರ್ಣಕಟುವಾಗಿ ತಡೆದು-ತಡೆದು ಅಥವಾ ಶಬ್ದಗಳನ್ನು ಅಕ್ಷರಗಳನ್ನು ಮುರಿದು ಯಾವುದೇ ವಾಕ್ಯವನ್ನು ಉಚ್ಚರಿಸಲಿಲ್ಲ, ಇವನ ವಾಣಿ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಮಧ್ಯಮಾರೂಪದಲ್ಲಿ, ಕಂಠದಿಂದ ವೈಖರೀರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಮಾತನಾಡುವಾಗ ಇವನ ಧ್ವನಿ ಬಹಳ ಮೆಲ್ಲಗೆ, ಬಹಳ ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಮಧ್ಯಮ ಸ್ವರದಲ್ಲೇ ಇವನು ಎಲ್ಲ ಮಾತುಗಳನ್ನು ನುಡಿದಿರುವನು. ॥31॥ ಇವನು ಸಂಸ್ಕಾರ1 ಮತ್ತು ಕ್ರಮದಿಂದ2 ಸಂಪನ್ನ, ಅದ್ಭುತ, ಅವಿಲಂಬಿತ3 ಹಾಗೂ ಹೃದಯಕ್ಕೆ ಆನಂದವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುವ ಮಂಗಳಮಯ ವಾಣಿಯನ್ನು ಉಚ್ಛರಿಸಿರುವನು. ॥32॥ ಹೃದಯ, ಕಂಠ ಮತ್ತು ಮೂರ್ಧ್ನಾ - ಈ ಮೂರೂ ಸ್ಥಾನಗಳಿಂದ ಸ್ಪಷ್ಟರೂಪದಿಂದ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತವಾಗುವ ಇವನ ಈ ವಿಚಿತ್ರ ವಾಣಿಯನ್ನು ಕೇಳಿ ಯಾರ ಚಿತ್ತ ತಾನೇ ಪ್ರಸನ್ನವಾಗಲಾರದು? ವಧಿಸಲು ಖಡ್ಗ ವನ್ನೆತ್ತಿದ ಶತ್ರುವಿನ ಹೃದಯವೂ ಈ ಅದ್ಭುತವಾಣಿಯಿಂದ ಬದಲಾಗಬಲ್ಲದು. ॥33॥ ನಿಷ್ಪಾಪ ಲಕ್ಷ್ಮಣ! ಯಾವ ರಾಜನ ಬಳಿ ಇವನಂತಹ ದೂತನು ಇರುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅವನ ಕಾರ್ಯಗಳ ಸಿದ್ಧಿ ಹೇಗಾಗಬಲ್ಲದು? ॥34॥ ಇಂತಹ ಉತ್ತಮ ಗುಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಕಾರ್ಯಸಾಧಕ ದೂತನಿರುವ ರಾಜನ ಎಲ್ಲ ಮನೋರಥಗಳು ದೂತನ ಮಾತಿನಿಂದಲೇ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತವೆ. ॥35॥

1. ವ್ಯಾಕರಣದ ನಿಯಮಾನುಕೂಲ ಶುದ್ಧವಾಣಿಯನ್ನು ಸಂಸ್ಕಾರ ಸಂಪನ್ನ (ಸಂಸ್ಕೃತ)ವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

2. ಶಬ್ದೋಚ್ಚಾರದ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಂಪ್ರದಾಯದ ಹೆಸರು ಕ್ರಮವಾಗಿದೆ.

3. ತಡವದೇ ಧಾರಾಪ್ರವಾಹ ರೂಪದಿಂದ ಮಾತನಾಡುವುದನ್ನು ಅವಿಲಂಬಿತ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಶ್ರೀರಾಮನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಮಾತಿನ ಕಲೆಯನ್ನು ಬಲ್ಲ ಸುಮಿತ್ರಾನಂದನ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಮಾತಿನ ಮರ್ಮ ತಿಳಿಯುವ ಪವನಕುಮಾರ ಸುಗ್ರೀವ ಸಚಿವ ಕಪಿವರ ಹನುಮಂತನಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಹೇಳಿದನು. ॥36॥ ವಿದ್ವಾಂಸನೇ! ಮಹಾಮನಾ ಸುಗ್ರೀವನ ಗುಣಗಳು ನಮಗೆ ತಿಳಿದಂತಾಯಿತು. ನಾವಿಬ್ಬರೂ ವಾನರರಾಜ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನೇ ಹುಡುಕುತ್ತಾ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿರುವೆವು. ॥37॥ ಸಾಧು ಶಿರೋಮಣಿ ಹನುಮಂತನೇ! ನೀನು ಸುಗ್ರೀವನ ಮಾತಿನಂತೆ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದು ತಿಳಿಸಿದ ಮೈತ್ರಿಯ ಮಾತು ನಮಗೆ ಸ್ವೀಕಾರವಾಗಿದೆ. ನೀನು ಹೇಳಿದ್ದರಿಂದ ನಾವು ಹಾಗೆಯೇ ಮಾಡುವೆವು. ॥38॥ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ, ಸ್ವೀಕೃತಿ ಸೂಚಕ ಈ ನಿಪುಣತೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಪವನಕುಮಾರ ಕಪಿವರ ಹನುಮಂತನಿಗೆ ಬಹಳ ಸಂತೋಷವಾಯಿತು. ಅವನು ಸುಗ್ರೀವನ ವಿಜಯಸಿದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸನ್ನು ತೊಡಗಿಸಿ ಆಗ ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಸೋದರರಲ್ಲಿ ಅವನ ಮಿತ್ರತೆಯನ್ನು ಮಾಡುವ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿದನು. ॥39॥

ಶ್ರೀ ವಾಲ್ಮೀಕಿವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡದ ಮೂರನೆಯ ಸರ್ಗ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥ 3 ॥

ನಾಲ್ಕನೆಯ ಸರ್ಗ

ತಾವು ಕಾಡಿಗೆ ಬಂದುದರ ಕಾರಣವನ್ನು ಮತ್ತು ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯು ಅಪಹೃತಳಾದುದನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಹನುಮಂತನಿಗೆ ಹೇಳಿದುದು, ಸೀತೆಯನ್ನು ಹುಡುಕಲು ಸುಗ್ರೀವನ ಸಹಕಾರವನ್ನು ಅಪೇಕ್ಷಿಸಿದುದು, ಹನುಮಂತನು ಅವರಿಗೆ ಆಶ್ವಾಸನೆಯನ್ನಿತ್ತು ಅವರಿಬ್ಬರನ್ನು ಜೊತೆಗೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋದುದು

ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಸುಗ್ರೀವನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಅವರ ಸೌಮ್ಯಭಾವವನ್ನು ತಿಳಿದು, ಇವರಿಗೂ ಸುಗ್ರೀವನಿಂದ ಯಾವುದೋ ಅವಶ್ಯಕ ಕಾರ್ಯವಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿದು ಹನುಮಂತನಿಗೆ ಬಹಳ ಸಂತೋಷವಾಯಿತು. ಅವನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಿದನು. ॥1॥ ಇನ್ನು ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಮಹಾಮನಾ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ರಾಜ್ಯದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುವುದು; ಏಕೆಂದರೆ ಈ ಮಹಾನುಭಾವರು ಯಾವುದೇ ಕಾರ್ಯದಿಂದ ಅಥವಾ ಪ್ರಯೋಜನದಿಂದ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿರುವರು ಹಾಗೂ ಈ ಕಾರ್ಯವು ಸುಗ್ರೀವನಿಂದಲೇ ಸಿದ್ಧವಾಗುವುದಿದೆ. ॥2॥ ಅನಂತರ ವಾಕ್ಯವಿಶಾರದ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠ ಹನುಮಂತನು ಅತ್ಯಂತ ಹರ್ಷಗೊಂಡು ಶ್ರೀರಾಮನಲ್ಲಿ ನುಡಿದನು. ॥3॥ ಪಂಪಾತೀರದಲ್ಲಿ, ಶೋಭಿಸುವ ಈ ಕಾನನವು ಭಯಂಕರ, ದುರ್ಗಮವಾಗಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಹಿಂಸಕ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ವಾಸಿಸುತ್ತಿವೆ. ತಾವು ನಿಮ್ಮ ತಮ್ಮನೊಡನೆ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಯಾವುದಕ್ಕಾಗಿ ಬಂದಿರುವಿರಿ? ॥4॥

ಹನುಮಂತನ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಶ್ರೀರಾಮನ ಅಪ್ಪಣೆಯಂತೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ದಶರಥನಂದನ ಮಹಾತ್ಮಾ ಶ್ರೀರಾಮನ ಪರಿಚಯವನ್ನು ತಿಳಿಸಲು ಈ ಪ್ರಕಾರ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದನು. ॥5॥ ವಿದ್ವಾಂಸನೇ! ಈ ಪೃಥಿವಿಯಲ್ಲಿ ದಶರಥ ಎಂಬ ಪ್ರಸಿದ್ಧ, ಧರ್ಮಾನುರಾಗಿ ತೇಜಸ್ವೀ ರಾಜರಿದ್ದರು. ಅವರು ಸದಾ ತನ್ನ ಧರ್ಮಕ್ಕನುಸಾರ ನಾಲ್ಕು ವರ್ಣದ ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ॥6॥ ಈ ಭೂತಲದಲ್ಲಿ ಅವರಲ್ಲಿ ದ್ವೇಷವಿರಿಸುವವರು ಯಾರೂ ಇರಲಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಅವರೂ ಕೂಡ ಯಾರನ್ನು ದ್ವೇಷಿಸುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಅವರು ಇನ್ನೊಂದು ಬ್ರಹ್ಮದೇವರಂತೆ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಮೇಲೆ ಸ್ನೇಹವಿಟ್ಟಿದ್ದರು. ॥7॥ ಅವರು ಹೇರಳ ದಕ್ಷಿಣೆಯುಳ್ಳ ಅಗ್ನಿಷ್ಟೋಮಾದಿ ಅನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡಿದ್ದರು. ಇವರು ಅದೇ ಮಹಾರಾಜರ ಜೇಷ್ಠ ಪುತ್ರರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಇವರನ್ನು ಜನರು ಶ್ರೀರಾಮನೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ॥8॥ ಇವರು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೆ ಆಶ್ರಯಕೊಡುವವರೂ, ತಂದೆಯ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸುವವರೂ ಆಗಿದ್ದಾರೆ. ಮಹಾರಾಜ ದಶರಥನ ನಾಲ್ಕು ಪುತ್ರರಲ್ಲಿ ಇವರು ಎಲ್ಲರಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಗುಣವಂತರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ॥9॥ ಇವರು ರಾಜರ ಉತ್ತಮ ಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಸಂಪನ್ನರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಇವರಿಗೆ ರಾಜಸಂಪತ್ತಿನಿಂದ ಸಂಯುಕ್ತ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಯಾವುದೋ ಕಾರಣದಿಂದ ಇವರು ರಾಜ್ಯದಿಂದ ವಂಚಿತರಾಗಿ ವನವಾಸಕ್ಕಾಗಿ ನನ್ನೊಂದಿಗೆ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿರುವರು. ॥10॥ ಮಹಾಭಾಗನೇ! ಹಗಲು ಮುಗಿದು ಸಾಯಂಕಾಲವಾದಾಗ ತೇಜಸ್ವೀ ಸೂರ್ಯನು ತನ್ನ ಪ್ರಭಾವದೊಂದಿಗೆ ಅಸ್ತಾಚಲಕ್ಕೆ ಹೋಗುವಂತೆ, ಇವರು ಜಿತೇಂದ್ರಿಯ ಶ್ರೀರಾಮನು ತನ್ನ ಪತ್ನೀ ಸೀತೆಯೊಂದಿಗೆ ಕಾಡಿಗೆ ಬಂದಿದ್ದರು. ॥11॥ ನಾನು ಇವರ ತಮ್ಮನಾಗಿರುವೆನು. ನನ್ನ ಹೆಸರು ಲಕ್ಷ್ಮಣನೆಂದು. ನಾನು ಕೃತಜ್ಞ ಮತ್ತು ಬಹುಜ್ಞ, ನನ್ನ ಅಣ್ಣನ ಗುಣಗಳಿಂದ ಆಕೃಷ್ಟನಾಗಿ ಇವರ ದಾಸನಾಗಿರುವೆನು. ॥12॥ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಹಿತದಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸು ತೊಡಗಿಸಿರುವ, ಸುಖ, ಭೋಗಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯನಾದ, ಮಹಾಪುರುಷರಿಂದ ಪೂಜಿತನಾದ, ಐಶ್ವರ್ಯದಿಂದ ಹೀನ ಹಾಗೂ ವನವಾಸದಲ್ಲಿ ತತ್ಪರನಾದ ನನ್ನ ಅಣ್ಣನ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಕಾಮರೂಪಿಯಾದ ರಾಕ್ಷಸನೊಬ್ಬನು ಬರಿದಾದ ಆಶ್ರಮದಿಂದ ಕದ್ದುಕೊಂಡು ಹೋದನು. ಯಾವನು ಇವರ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಹರಣ ಮಾಡಿರುವನೋ ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ಯಾರು, ಎಲ್ಲಿರುತ್ತಾನೆ? ಮುಂತಾದ ವಿಷಯಗಳು ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿದಿಲ್ಲ. ॥13-14॥ ದನು ಎಂಬ ಒಬ್ಬ ದೈತ್ಯನಿದ್ದನು, ಅವನು ಶಾಪದಿಂದ ರಾಕ್ಷಸ ಭಾವವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದನು. ಅವನು ಸುಗ್ರೀವನ ಹೆಸರನ್ನು ತಿಳಿಸಿದನು ಹಾಗೂ ಇಂತೆಂದನು - ‘ವಾನರರಾಜ ಸುಗ್ರೀವನು ಸಾಮರ್ಥ್ಯಶಾಲೀ ಮತ್ತು ಮಹಾಪರಾಕ್ರಮಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನು ನಿನ್ನ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದ ರಾಕ್ಷಸನ ಠಾವನ್ನು ತಿಳಿಸುವನು.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಿತವಾಗುತ್ತಾ ದನು ಸ್ವರ್ಗಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋಗಲು ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ಹಾರಿಹೋದನು. ॥15-16॥ ನಿನ್ನ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ನಾನು ಎಲ್ಲ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿಸಿದೆ. ನಾನು ಮತ್ತು ಶ್ರೀರಾಮ ಇಬ್ಬರೂ ಸುಗ್ರೀವನ ಆಶ್ರಯಕ್ಕೆ ಬಂದಿರುವೆವು. ॥17॥ ಇವರು ಮೊದಲು ಬಹಳ ಧನ, ವೈಭವವನ್ನು ದಾನಮಾಡಿ ಪರಮೋತ್ತಮ ಯಶವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿದ್ದರು. ಹಿಂದೆ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತಿನ ನಾಥ (ಸಂರಕ್ಷಕ)ನಾಗಿದ್ದವರು ಇಂದು ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ತನ್ನ ರಕ್ಷಕನಾಗಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಬಯಸುತ್ತಿರುವರು. ॥18॥ ಸೀತೆಯು ಯಾರ ಸೊಸೆಯೋ, ಶರಣಾಗತಪಾಲಕ, ಧರ್ಮವತ್ಸಲರಾಗಿದ್ದಾರೋ ಆ ದಶರಥ ಮಹಾರಾಜರ ಪುತ್ರ ಶರಣದಾತೃ ಶ್ರೀರಾಮನು ಸುಗ್ರೀವನ ಆಶ್ರಯಕ್ಕೆ ಬಂದಿರುವನು. ॥19॥ ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ನನ್ನ ಅಣ್ಣ ಶ್ರೀರಘುನಾಥನು ಮೊದಲು ಸಂಪೂರ್ಣ ಜಗತ್ತಿಗೆ ಶರಣು ಕೊಡುವಂತಹ ಶರಣಾಗತ ವತ್ಸಲರಾಗಿದ್ದವನೇ ಈಗ ಸುಗ್ರೀವನಲ್ಲಿ ಶರಣಾಗಿದ್ದಾನೆ. ॥20॥ ಅವನು ಪ್ರಸನ್ನನಾದಾಗ ಸದಾ ಈ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಜೆ ಸಂತೋಷಗೊಳ್ಳುತ್ತಿತ್ತು, ಆ ಶ್ರೀರಾಮನೇ ಇಂದು ವಾನರರಾಜ ಸುಗ್ರೀವನ ಪ್ರಸನ್ನತೆಯನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ॥21॥ ಯಾವ ದಶರಥರಾಜನು ಸದಾ ತನ್ನಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿರುವ ಭೂಮಂಡಲದ ಸರ್ವಸದ್ಗುಣ ಸಂಪನ್ನ ಸಮಸ್ತ ರಾಜರನ್ನು ನಿರಂತರ ಸಮ್ಮಾನಿಸುತ್ತಿದ್ದನೋ, ಅವರ ಜ್ಯೇಷ್ಠ ಪುತ್ರ ತ್ರಿಭುವನ ವಿಖ್ಯಾತ ಶ್ರೀರಾಮನು ಇಂದು ವಾನರರಾಜ ಸುಗ್ರೀವನಲ್ಲಿ ಶರಣು ಬಂದಿರುವನು. ॥22-23॥

ಶ್ರೀರಾಮನು ಶೋಕಕ್ಕೆ ವಶೀಭೂತ ಮತ್ತು ಆರ್ತನಾಗಿ ಶರಣುಬಂದಿರುವನು. ಯೂಧಪತಿಗಳ ಸಹಿತ ಸುಗ್ರೀವನು ಇವನ ಮೇಲೆ ಕೃಪೆ ಮಾಡಬೇಕು. ॥24॥ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಕಂಬನಿ ಹರಿಸುತ್ತಾ ಕರುಣಾಜನಕ ದನಿಯಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿರುವ ಸುಮಿತ್ರಾಕುಮಾರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಲ್ಲಿ ವಾಕ್ಯವಿಶಾರದ ಹನುಮಂತನು ಈ ಪ್ರಕಾರ ಹೇಳಿದನು. ॥25॥ ರಾಜಕುಮಾರರೇ! ವಾನರರಾಜ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ನಿಮ್ಮಂತಹ ಬುದ್ಧಿವಂತ, ಕ್ರೋಧ ವಿಜಯೀ, ಜಿತೇಂದ್ರಿಯ ಪುರುಷರೊಂದಿಗೆ ಸಂಧಿಸುವ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇತ್ತು. ನೀವು ಸ್ವತಃ ದರ್ಶನಕೊಟ್ಟುದು ಸೌಭಾಗ್ಯದ ಮಾತಾಗಿದೆ. ॥26॥ ಅವನೂ ರಾಜ್ಯ ಭ್ರಷ್ಟನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ವಾಲಿಯೊಂದಿಗೆ ಅವನಿಗೆ ಶತ್ರುತ್ವ ಉಂಟಾಗಿದೆ. ಅವನ ಪತ್ನಿಯನ್ನೂ ಕೂಡ ವಾಲಿಯು ಅಪಹರಿಸಿರುವನು ಹಾಗೂ ಆ ದುಷ್ಟ ಅಣ್ಣನು ಇವನನ್ನು ಮನೆಯಿಂದ ಹೊರಹಾಕಿದನು. ಇದರಿಂದ ಅವನು ಅತ್ಯಂತ ಭಯಭೀತನಾಗಿ ವನದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ॥27॥ ಸೂರ್ಯನಂದನ ಸುಗ್ರೀವನು ಸೀತಾನ್ವೇಷಣೆಯಲ್ಲಿ ನಮ್ಮೊಂದಿಗೆ ಇದ್ದು ನಿಮ್ಮಬ್ಬರಿಗೆ ಪೂರ್ಣ ಸಹಾಯ ಮಾಡುವನು. ॥28॥ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಹನುಮಂತನು ಶ್ರೀರಾಮನಲ್ಲಿ ಸ್ನಿಗ್ಧ ಮಧುರವಾಣಿಯಲ್ಲಿ ‘ಸರಿ, ಈಗ ನಾವು ಸುಗ್ರೀವನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗುವಾ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ॥29॥ ಆಗ ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಮೇಲಿನಂತೆ ಹೇಳಿದ ಹನುಮಂತನನ್ನು ಯಥೋಚಿತ ಸನ್ಮಾನಿಸಿ, ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು. ॥30॥

ಅಣ್ಣಾ, ರಘುನಂದನ! ಈ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠ ಪವನಕುಮಾರ ಹನುಮಂತನು ಅತ್ಯಂತ ಹರ್ಷಗೊಂಡು ಹೇಳಿದ ಮಾತಿನಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೂ ನಿಮ್ಮಿಂದ ಏನೋ ಕೆಲಸವಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಇಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿ ಆಯಿತೆಂದೇ ತಿಳಿಯುವುದು. ॥31॥ ಇವನ ಮುಖದ ಕಾಂತಿಯು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಪ್ರಸನ್ನದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದೆ, ಇವನು ಹರ್ಷೋತ್ಫುಲ್ಲನಾಗಿ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಪವನಪುತ್ರ ವೀರ ಹನುಮಂತನು ಸುಳ್ಳು ಹೇಳಲಾರನೆಂದೇ ನನಗೆ ವಿಶ್ವಾಸವಿದೆ. ॥32॥

ಅನಂತರ ಪರಮ ಬುದ್ಧಿವಂತ ಪವನಪುತ್ರ ಹನುಮಂತನು ಆ ಇಬ್ಬರೂ ರಘುವಂಶೀ ವೀರರನ್ನು ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಸುಗ್ರೀವನ ಭೆಟ್ಟಿಗಾಗಿ ಹೊರಟನು. ॥33॥ ಕಪಿವರ ಹನುಮಂತನು ಭಿಕ್ಷುರೂಪವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ವಾನರರೂಪ ಧರಿಸಿ, ಆ ಇಬ್ಬರೂ ವೀರರನ್ನು ಹೆಗಲಲ್ಲಿ ಕುಳ್ಳಿರಿಸಿಕೊಂಡು ಅಲ್ಲಿಂದ ಹೊರಟನು. ॥34॥ ಮಹಾನ್ ಯಶಸ್ವೀ ಮತ್ತು ಶುಭ ವಿಚಾರವುಳ್ಳ ಪರಾಕ್ರಮಿ ಆ ಕಪಿವೀರ ಪವನಕುಮಾರ ಕೃತಕೃತ್ಯನಂತಾಗಿ ಅತ್ಯಂತ ಹರ್ಷಗೊಂಡು ಶ್ರೀರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರೊಂದಿಗೆ ಗಿರಿವರ ಋಷ್ಯಮೂಕಕ್ಕೆ ಹೋದನು. ॥35॥

ಶ್ರೀ ವಾಲ್ಮೀಕಿವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡದ ನಾಲ್ಕನೆಯ ಸರ್ಗ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥ 4 ॥

ಐದನೆಯ ಸರ್ಗ

ಶ್ರೀರಾಮ ಮತ್ತು ಸುಗ್ರೀವನ ಮೈತ್ರಿ, ಶ್ರೀರಾಮನು ವಾಲಿಯನ್ನು ವಧಿಸುವುದಾಗಿ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿದುದು

ಶ್ರೀರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರನ್ನು ಋಷ್ಯಮೂಕ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವನ ವಾಸಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಕುಳ್ಳಿರಿಸಿ, ಹನುಮಂತನು ಅಲ್ಲಿಂದ ಮಲಯ ಪರ್ವತಕ್ಕೆ (ಅದು ಋಷ್ಯಮೂಕದ ಒಂದು ಶಿಖರವಾಗಿತ್ತು) ಹೋಗಿ ವಾನರರಾಜ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಆ ಇಬ್ಬರು ರಘುವಂಶೀ ವೀರರನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸುತ್ತಾ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು. ॥1॥

ಮಹಾಪ್ರಾಜ್ಞನೇ! ಅಮೋಘ ಹಾಗೂ ಅತ್ಯಂತ ದೃಢ ಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ತನ್ನ ತಮ್ಮನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಂದಿಗೆ ಆಗಮಿಸಿರುವನು. ॥2॥ ಈ ಶ್ರೀರಾಮನು ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವಂಶದಲ್ಲಿ ಆವಿರ್ಭವಿಸಿರುವನು. ದಶರಥ ಮಹಾರಾಜರ ಪುತ್ರನು ಮತ್ತು ಸ್ವಧರ್ಮಪಾಲನೆಗಾಗಿ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ವಿಖ್ಯಾತನಾಗಿರುವನು. ಪಿತೃವಾಕ್ಯ ಪರಿಪಾಲನೆಗಾಗಿ ಈ ವನಕ್ಕೆ ಆಗಮಿಸಿರುವನು. ॥3॥ ಯಾರು ರಾಜಸೂಯ ಮತ್ತು ಅಶ್ವಮೇಧ ಯಜ್ಞಗಳ ಅನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡಿ ಯಜ್ಞನಾರಾಯಣನನ್ನು ತೃಪ್ತಿಪಡಿಸಿದ್ದನೋ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಹೇರಳ ದಕ್ಷಿಣೆ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದನೋ, ಲಕ್ಷ ಗೋವುಗಳನ್ನು ದಾನ ಮಾಡಿದ್ದನೋ, ಯಾರು ಸತ್ಯಭಾಷಣ ಪೂರ್ವಕ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ವಸುಂಧರೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸಿದ್ದನೋ, ಆ ದಶರಥ ಮಹಾರಾಜರ ಪುತ್ರನಾದ ಈ ಶ್ರೀರಾಮನು, ತಂದೆಯವರು ತನ್ನ ಪತ್ನೀ ಕೈಕೇಯಿಗೆ ಕೊಟ್ಟ ವರವನ್ನು ಪಾಲಿಸುವ ನಿಮಿತ್ತದಿಂದ ಈ ವನಕ್ಕೆ ಬಂದಿರುವನು. ॥4-5॥

ಮಹಾತ್ಮಾ ಶ್ರೀರಾಮನು ಮುನಿಗಳಂತೆ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಾ ದಂಡಕಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಒಂದು ದಿನ ರಾವಣನು ಬಂದು ಬರಿದಾದ ಆಶ್ರಮದಿಂದ ಇವನ ಪತ್ನೀ ಸೀತೆಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದನು. ಆಕೆಯನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಾ ಇವನು ನಿಮ್ಮ ಆಶ್ರಯಕ್ಕೆ ಬಂದಿರುವನು. ॥6॥ ಈ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ನಿನ್ನೊಂದಿಗೆ ಮೈತ್ರಿ ಮಾಡಲು ಬಯಸುವರು. ನೀವು ಹೋಗಿ ಇವರನ್ನು ತನ್ನವರಾಗಿಸಿಕೊಂಡು ಇವರನ್ನು ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ ಸತ್ಕರಿಸಿರಿ; ಏಕೆಂದರೆ ಇವರಿಬ್ಬರೂ ವೀರರ ನಮಗೆ ಪರಮ ಪೂಜನೀಯರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ॥7॥ ಹನುಮಂತನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ವಾನರರಾಜ ಸುಗ್ರೀವನು ಸ್ವೇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಅತ್ಯಂತ ದರ್ಶನೀಯ ರೂಪಧರಿಸಿಕೊಂಡು ಶ್ರೀರಘುನಾಥನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು ತುಂಬಾ ಪ್ರೇಮದಿಂದ ಹೇಳಿದನು. ॥8॥

ಪ್ರಭೋ! ನೀನು ಧರ್ಮದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಸುಶಿಕ್ಷಿತನೂ, ಪರಮ ತೇಜಸ್ವಿಗಳೂ, ಎಲ್ಲರ ಮೇಲೆ ದಯೆ ಮಾಡುವವನೂ, ಆಗಿರುವೆ. ಪವನಕುಮಾರ ಹನುಮಂತನು ನನ್ನಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಯಥಾರ್ಥ ಗುಣಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿರುವನು. ॥9॥ ಭಗವಂತನೇ! ನಾನು ವಾನರನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ನೀನು ನರನಾಗಿರುವೆ, ನನ್ನೊಂದಿಗೆ ಮೈತ್ರಿ ಮಾಡಲು ನೀನು ಬಯಸುವುದೇ ನನ್ನ ಸತ್ಕಾರವಾದಂತಾಯಿತು ನನಗೂ ಕೂಡ ಉತ್ತಮ ಲಾಭ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುವುದು. ॥10॥

ನನ್ನ ಮಿತ್ರತೆಯು ನಿಮಗೆ ಸರಿ ಕಂಡರೆ ನನ್ನ ಈ ಕೈಯನ್ನು ಚಾಚಿರುವೆನು. ನೀನು ಇದನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಳ್ಳಿರಿ ಹಾಗೂ ಪರಸ್ಪರ ಮೈತ್ರಿಯು ಕಡಿಯದ ಸಂಬಂಧವು ಶಾಶ್ವತವಾಗಿ ಇರಲಿ. ॥11॥ ಸುಗ್ರೀವನ ಈ ಸುಂದರ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನ ಮನಸ್ಸು ಪ್ರಸನ್ನವಾಯಿತು. ಅವನು ತನ್ನ ಕೈಯಿಂದ ಅವನ ಕೈಹಿಡಿದು, ಸೌಹಾರ್ದವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಬಹಳ ಹರ್ಷದಿಂದ ಶೋಕಪೀಡಿತ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಬಿಗಿದಪ್ಪಿಕೊಂಡನು. ॥12॥ (ಸುಗ್ರೀವನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗುವ ಮೊದಲು ಹನುಮಂತನು ಪುನಃ ಭಿಕ್ಷುರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದನು.) ಶ್ರೀರಾಮ ಮತ್ತು ಸುಗ್ರೀವನ ಮೈತ್ರಿಯ ಸಮಯ ಶತ್ರುಸೂದನ ಹನುಮಂತನು ಭಿಕ್ಷುರೂಪವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ, ತನ್ನ ಸಹಜರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿ, ಎರಡು ಕಟ್ಟಿಗೆಗಳನ್ನು ತಿಕ್ಕಿ ಬೆಂಕಿಯನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಿದನು. ॥13॥ ಅನಂತರ ಆ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಪ್ರಜ್ವಲಿಸಿ, ಹೂವುಗಳಿಂದ ಅಗ್ನಿನಾರಾಯಣನನ್ನು ಆದರದಿಂದ ಪೂಜಿಸಿ, ಮತ್ತೆ ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತನಾಗಿ ಶ್ರೀರಾಮ ಮತ್ತು ಸುಗ್ರೀವರ ನಡುವೆ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದನು. ॥14॥ ಬಳಿಕ ಸುಗ್ರೀವ ಹಾಗೂ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಆ ಪ್ರಜ್ವಲಿತ ಅಗ್ನಿಗೆ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿ ಇಬ್ಬರೂ ಪರಸ್ಪರ ಮಿತ್ರರಾದರು. ॥15॥

ಇದರಿಂದ ವಾನರರಾಜನಿಗೆ ಮತ್ತು ಶ್ರೀರಘುನಾಥನಿಗೆ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಬಹಳ ಪ್ರಸನ್ನತೆ ಉಂಟಾಯಿತು. ಅವರು ಪರಸ್ಪರ ನೋಡುತ್ತಾ ತೃಪ್ತರಾಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ॥16॥ ಆಗ ಸುಗ್ರೀವನು ಶ್ರೀರಾಮನಲ್ಲಿ ಪ್ರಸನ್ನತೆಯಿಂದ ಹೇಳಿದನು - ‘ನೀನು ನನ್ನ ಪ್ರಿಯಮಿತ್ರನಾಗಿರುವೆ’. ಇಂದಿನಿಂದ ನಮ್ಮಿಬ್ಬರ ಸುಖ-ದುಃಖಗಳು ಸಮಾನವಾಗಿವೆ. ॥17॥ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಸುಗ್ರೀವನು ಹೆಚ್ಚು ಎಲೆ-ಪುಷ್ಪಗಳಿರುವ ಸಾಲವೃಕ್ಷದ ಒಂದು ರೆಂಬೆಯನ್ನು ಮುರಿದು ಹಾಸಿ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನನೊಂದಿಗೆ ಅದರ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತುಕೊಂಡನು. ॥18॥ ಬಳಿಕ ಪವನಪುತ್ರ ಹನುಮಂತನು ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸನ್ನನಾಗಿ ಗಂಧದ ಮರದ ಅನೇಕ ಹೂವುಗಳಿದ್ದ ಒಂದು ರೆಂಬೆಯನ್ನು ಕಿತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳಲು ನೀಡಿದನು. ॥19॥ ಅನಂತರ ಹರ್ಷಗೊಂಡು ಅರಳಿದ ನೇತ್ರಗಳಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನು ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನಲ್ಲಿ ಸ್ನಿಗ್ಧ ಮಧುರ ವಾಣಿಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು. ॥20॥ ಶ್ರೀರಾಮ! ನಾನು ಮನೆಯಿಂದ ಹೊರ ಹಾಕಲ್ಪಟ್ಟಿರುವೆನು ಮತ್ತು ಭಯದಿಂದ ಪೀಡಿತನಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ನನ್ನ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ನನ್ನಿಂದ ಕಿತ್ತುಕೊಂಡಿರುವನು. ನಾನು ಆತಂಕಿತನಾಗಿ ವನದಲ್ಲಿ ಈ ದುರ್ಗಮ ಪರ್ವತವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿರುವೆನು. ॥21॥ ರಘುನಂದನ! ನನ್ನ ಅಣ್ಣ ವಾಲಿಯು ನನ್ನನ್ನು ಮನೆಯಿಂದ ಹೊರಹಾಕಿ ನನ್ನೊಂದಿಗೆ ವೈರ ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡಿರುವನು. ಅವನ ಭಯದಿಂದ ಉದ್ಭ್ರಾಂತಚಿತ್ತನಾಗಿ ನಾನು ಈ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ॥22॥ ಮಹಾಭಾಗ! ವಾಲಿಯ ಭಯದಿಂದ ಪೀಡಿತನಾದ ಸೇವಕನಾದ ನನಗೆ ನೀನು ಅಭಯ ದಾನಕೊಡು. ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನೇ! ನನಗೆ ಯಾವುದೇ ಭಯವು ಇರದಂತೆ ನೀನು ಮಾಡಬೇಕು. ॥23॥ ಸುಗ್ರೀವನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಧರ್ಮದ ಜ್ಞಾತಾ, ಧರ್ಮವತ್ಸಲ, ಕಕುತ್ಸ್ಥ ಕುಲಭೂಷಣ ತೇಜಸ್ವೀ ಶ್ರೀರಾಮನು ನಗುತ್ತಾ ಸುಗ್ರೀವನಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದನು. ॥24॥

ಮಹಾಕಪಿಯೇ! ಮಿತ್ರನು ಉಪಕಾರರೂಪೀ ಫಲವನ್ನು ಕೊಡುವವನು ಎಂಬುದು ನನಗೆ ತಿಳಿದಿದೆ. ನಾನು ನಿನ್ನ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದ ವಾಲಿಯ ವಧೆಮಾಡುವೆನು. ॥25॥ ಸೂರ್ಯತುಲ್ಯ ತೇಜಸ್ವೀ ಅಮೋಘ ವೇಗಶಾಲೀ, ಬಾಣಗಳ ಸಂಗ್ರಹ ನನ್ನ ಬತ್ತಳಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಇವೆ. ಅವುಗಳು ಎಂದೂ ನಿಷ್ಪಲವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಕಪಕ್ಷಿಯ ಗರಿಕಟ್ಟಲಾಗಿದೆ, ಅದರಿಂದ ಅವು ಆಚ್ಛಾದಿತವಾಗಿವೆ. ಇವುಗಳ ಅಗ್ರಭಾಗ ತೀಕ್ಷ್ಣವಾಗಿದ್ದು, ಗಂಟುಗಳು ನೇರವಾಗಿವೆ. ಇವು ರೋಷಗೊಂಡ ಸರ್ಪಗಳಂತೆ ಹೊರಟು, ಇಂದ್ರನ ವಜ್ರದಂತೆ ಭಯಂಕರ ಏಟು ಕೊಡುತ್ತವೆ. ಆ ದುರಾಚಾರೀ ವಾಲಿಯ ಮೇಲೆ ನನ್ನ ಈ ಬಾಣಗಳು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಬೀಳುವವು. ॥26-27॥ ಇಂದು ನೋಡು, ನಾನು ನನ್ನ ವಿಷಧರ ಸರ್ಪಗಳಂತಿರುವ ಹರಿತವಾದ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿ ವಾಲಿಯನ್ನು ಧರಾಶಾಯಿಯಾಗಿಸುವೆನು. ಅವನು ಇಂದ್ರನ ವಜ್ರದಿಂದ ಪುಡಿಯಾದ ಪರ್ವತದಂತೆ ಕಂಡುಬಂದಾನು. ॥28॥

ಶ್ರೀರಘುನಾಥನು ಆಡಿದ ತನ್ನ ಹಿತದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಬಹಳ ಸಂತೋಷವಾಯಿತು. ಅವನು ಉತ್ತಮ ವಾಣಿಯಿಂದ ಇಂತೆಂದನು. ॥29॥ ವೀರ ಪುರುಷಸಿಂಹನೇ! ನಾನು ನಿನ್ನ ಕೃಪೆಯಿಂದ ನನ್ನ ಪ್ರಿಯ ಪತ್ನಿಯನ್ನು, ರಾಜ್ಯವನ್ನೂ ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುವಂತಹ ಪ್ರಯತ್ನಮಾಡು. ನರದೇವ! ನನ್ನ ಅಣ್ಣ ವೈರಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನು ನನ್ನನ್ನು ಕೊಲ್ಲದಂತೆ ಅವನ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮಾಡಿಬಿಡು. ॥30॥ ಸುಗ್ರೀವ ಮತ್ತು ಶ್ರೀರಾಮನ ಈ ಪ್ರೇಮಪೂರ್ಣ ಮೈತ್ರಿಯ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಅರಳಿದ ಕಮಲದಂತಹ, ಕಪಿರಾಜ ವಾಲಿಯ ಸುವರ್ಣದಂತಹ, ನಿಶಾಚರರ ಉರಿಯುವ ಬೆಂಕಿಯಂತಿರುವ ಎಡಕಣ್ಣುಗಳು ಒಮ್ಮೆಗೆ ಸ್ಫುರಿಸಿದವು. ॥31॥

ಶ್ರೀ ವಾಲ್ಮೀಕಿವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡದ ಐದನೆಯ ಸರ್ಗ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥ 5 ॥

ಆರನೆಯ ಸರ್ಗ

ಸುಗ್ರೀವನು ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಸೀತೆಯ ಒಡವೆಗಳನ್ನು ತೋರಿಸಿದುದು, ಶ್ರೀರಾಮನ ಶೋಕ ಹಾಗೂ ರೋಷಪೂರ್ಣ ವಚನ

ಸುಗ್ರೀವನು ಪುನಃ ಪ್ರಸನ್ನತೆಯಿಂದ ರಘುಕುಲನಂದನ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು-ಶ್ರೀರಾಮಾ! ನನ್ನ ಮಂತ್ರಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಸಚಿವ ಈ ಹನುಮಂತನು ನಿಮ್ಮ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ನೀವು ಈ ನಿರ್ಜನ ಕಾಡಿಗೆ ಬಂದ ಎಲ್ಲ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಹೇಳಿರುವನು.॥1॥ ನೀನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಂದಿಗೆ ವನದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಗ ರಾಕ್ಷಸ ರಾವಣನು ನಿನ್ನ ಪತ್ನೀ ಮಿಥಿಲೇಶ ಕುಮಾರಿ ಜನಕನಂದಿನೀ ಸೀತೆಯನ್ನು ಕದ್ದುಕೊಂಡು ಹೋದನು. ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ನೀನು ಆಕೆಯಿಂದ ಅಗಲಿದ್ದೆ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ ಆಕೆಯೊಬ್ಬಳನ್ನೇ ಬಿಟ್ಟು ಹೊರಟುಹೋಗಿದ್ದನು. ರಾಕ್ಷಸನು ಇದೇ ಸಂದರ್ಭದ ನಿರೀಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿದ್ದನು. ಅವನು ಗೃಧ್ರ ಜಟಾಯುವನ್ನು ಕೊಂದು, ಅಳುತ್ತಿರುವ ಸೀತೆಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದನು. ಹೀಗೆ ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ನಿನ್ನನ್ನು ಪತ್ನೀ ವಿಯೋಗದಲ್ಲಿ ಕೆಡಹಿದನು. ॥2-4॥ ಆದರೆ ಈ ಪತ್ನೀ ವಿಯೋಗದ ದುಃಖದಿಂದ ನೀನು ಬೇಗನೇ ಮುಕ್ತನಾಗುವೆ. ರಾಕ್ಷಸನು ಅಪಹರಿಸಿದ ವೇದವಾಣಿಯಂತಿರುವ ನಿನ್ನ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಹಿಂದಕ್ಕೆ ತಂದುಕೊಡುವೆನು. ॥5॥

ಶತ್ರುದಮನ ಶ್ರೀರಾಮಾ! ನಿನ್ನ ಪತ್ನೀ ಸೀತೆಯು ಪಾತಾಳದಲ್ಲಿರಲಿ, ಆಕಾಶದಲ್ಲಿರಲೀ, ನಾನು ಆಕೆಯನ್ನು ಹುಡುಕಿ ತಂದು ನಿನ್ನ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ಅರ್ಪಿಸುವೆನು. ॥6॥ ರಘುನಂದನ! ನೀನು ನನ್ನ ಮಾತನ್ನು ನಿಜವೆಂದೇ ತಿಳಿ. ಮಹಾಬಾಹೋ! ನಿನ್ನ ಪತ್ನಿಯು ವಿಷಮಿಶ್ರಿತ ಊಟದಂತೆ ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ಅಗ್ರಾಹ್ಯಳಾಗಿದ್ದಾಳೆ. ಇಂದ್ರಸಹಿತ ಸಮಸ್ತ ದೇವತೆಗಳು ಮತ್ತು ಅಸುರರೂ ಆಕೆಯನ್ನು ಜೀರ್ಣಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾರರು. ನೀನು ಶೋಕವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸು. ನಾನು ನಿನ್ನ ಪ್ರಾಣವಲ್ಲಭೆಯನ್ನು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ತಂದುಕೊಡುವೆನು. ॥7-8॥ ಭಯಂಕರ ಕರ್ಮಮಾಡುವ ಯಾರೋ ರಾಕ್ಷಸನು ಯಾವುದೋ ಸ್ತ್ರೀಯನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ಹೋಗುವುದನ್ನು ಒಂದು ದಿನ ನಾನು ನೋಡಿದ್ದೆ. ನಾನು ಅನುಮಾನದಿಂದ ಅವಳೇ, ಮಿಥಿಲೇಶಕುಮಾರಿ ಸೀತೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತೇನೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವೇ ಇಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಅವಳು ಗದ್ಗದ ಸ್ವರದಲ್ಲಿ ‘ಹಾ ರಾಮಾ! ಹಾ ರಾಮಾ! ಹಾ ಲಕ್ಷ್ಮಣಾ! ಎಂದು ಕೂಗುತ್ತಿದ್ದಳು ಹಾಗೂ ರಾವಣನ ಕೈಯಲ್ಲಿ ನಾಗರಾಜ ವಧೂ (ನಾಗಿಣಿ)ವಿನಂತೆ ಒದ್ದಾಡುತ್ತಾ ಪ್ರಕಾಶಿತವಾಗಿದ್ದಳು. ॥9-10॥ ನಾಲ್ಕು ಮಂತ್ರಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಐದನೆಯವನಾದ ನಾನು ಈ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿದ್ದೆ. ನನ್ನನ್ನು ನೋಡುತ್ತಲೇ ದೇವೀ ಸೀತೆಯು ಮೇಲ್ಹೊದಿಕೆ ಮತ್ತು ಕೆಲವು ಸುಂದರ ಒಡವೆಗಳನ್ನು ಮೇಲಿನಿಂದ ಬೀಳಿಸಿದಳು. ॥11॥

ರಘುನಂದನ! ಅವೆಲ್ಲ ವಸ್ತುಗಳು ನಾವು ಇಟ್ಟುಕೊಂಡೆವು. ನಾನು ಈಗಲೇ ಅವನ್ನು ತರುತ್ತೇನೆ, ನೀನು ಅವನ್ನು ಗುರುತಿಸಬಲ್ಲೆ. ॥12॥ ಆಗ ಶ್ರೀರಾಮನು ಈ ಪ್ರಿಯ ಸಂವಾದ ಹೇಳಿದ ಸುಗ್ರೀವನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು - ಸಖನೇ! ಬೇಗ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಬಾ, ಏಕೆ ತಡ ಮಾಡುತ್ತಿರುವೆ? ॥13॥ ಅವನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಸುಗ್ರೀವನು ಕೂಡಲೇ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನಿಗೆ ಪ್ರಿಯವನ್ನು ಮಾಡಲು ಪರ್ವತದ ಒಂದು ಗಹನ ಗುಹೆಗೆ ಹೋಗಿ ಮೇಲ್ಹೊದಿಕೆ ಮತ್ತು ಆ ಆಭೂಷಣಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಬಂದು-‘ತೆಗೆದುಕೋ ಇದನ್ನು ನೋಡು’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಎಲ್ಲ ಆಭೂಷಣಗಳನ್ನು ತೋರಿಸಿದನು. ॥14-15॥ ಆ ವಸ್ತ್ರ ಹಾಗೂ ಸುಂದರ ಆಭೂಷಣಗಳನ್ನು ಪಡೆದು ಶ್ರೀರಾಮನು ಮಂಜಿನಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ ಚಂದ್ರನಂತೆ ಕಂಬನಿಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದನು. 116॥ ಸೀತೆಯ ಸ್ನೇಹದಿಂದ ಹರಿಯುತ್ತಿರುವ ಕಂಬನಿಗಳಿಂದ ಅವನ ಮುಖ ಮತ್ತು ವಕ್ಷಃ ಸ್ಥಳವು ಒದ್ದೆಯಾಯಿತು. ಅವನು ‘ಹಾ ಪ್ರಿಯೇ!’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಅಳತೊಡಗಿ, ಧೈರ್ಯವಡಗಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಕುಸಿದನು. ॥17॥ ಆ ಉತ್ತಮ ಆಭೂಷಣಗಳನ್ನು ಪದೇ-ಪದೇ ಎದೆಗೊತ್ತಿಕೊಂಡು ಅವನು ಹುತ್ತದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತ ರೋಷಗೊಂಡ ಸರ್ಪದಂತೆ ಜೋರು-ಜೋರಾಗಿ ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಡತೊಡಗಿದನು. ॥18॥ ಅವನ ಕಂಬನಿಗಳು ಬೇಗ ನಿಲ್ಲುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ತನ್ನ ಬಳಿ ನಿಂತಿರುವ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಕಡೆಗೆ ನೋಡಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ದೀನಭಾವದಿಂದ ವಿಲಾಪಿಸುತ್ತಾ ಹೇಳಿದನು. ॥19॥ ಲಕ್ಷ್ಮಣ! ನೋಡು, ರಾಕ್ಷಸನು ಕದ್ದುಕೊಂಡು ಹೋಗುವಾಗ ವಿದೇಹನಂದಿನೀ ಸೀತೆಯು ಈ ವಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಈ ಒಡವೆಗಳನ್ನು ಶರೀರದಿಂದ ತೆಗೆದು ಪೃಥಿವಿಗೆ ಎಸೆದಿರುವಳು. ॥20॥ ನಿಶಾಚರನು ಕದ್ದುಕೊಂಡು ಹೋದ ಸೀತೆಯು ಎಸೆದ ಈ ಆಭೂಷಣಗಳು ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಹುಲ್ಲಿನ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದಿರಬೇಕು; ಏಕೆಂದರೆ ಇವುಗಳು ಒಡೆಯದೆ, ತುಂಡಾಗದೆ ಹೇಗಿದ್ದವೋ ಹಾಗೆಯೇ ಇವೆ. ॥21॥ ಶ್ರೀರಾಮನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಹೇಳಿದನು - ಅಣ್ಣಾ! ನಾನು ಈ ಕೇಯೂರಗಳು, ಕರ್ಣಕುಂಡಲಗಳು ಯಾರದೆಂದು ನಾನು ತಿಳಿಯೆ; ಆದರೆ ಪ್ರತಿದಿನ ಅತ್ತಿಗೆಯ ಪಾದಗಳಿಗೆ ವಂದಿಸುತ್ತಿದ್ದುದರಿಂದ ನಾನು ಈ ಎರಡು ನೂಪುರಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸುತ್ತೇನೆ. ॥22॥ ಆಗ ಶ್ರೀರಘುನಾಥನು ಸುಗ್ರೀವನಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಹೇಳಿದನು - ಸುಗ್ರೀವ! ಆ ಭಯಂಕರರೂಪೀ ರಾಕ್ಷಸನು ನನ್ನ ಪ್ರಾಣಪ್ರಿಯೆ ಸೀತೆಯನ್ನು ಯಾವ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ಕೊಂಡು ಹೋದನು? ನೀನಾದರೋ ನೋಡಿರುವೆ, ಅದನ್ನು ಹೇಳು. ॥23-24॥ ನನಗೆ ಮಹಾಸಂಕಟವನ್ನೀಯುವ ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ಎಲ್ಲಿ ಇರುವನು? ನಾನು ಕೇವಲ ಅವನ ಅಪರಾಧದಿಂದಾಗಿ ಸಮಸ್ತ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ವಿನಾಶಮಾಡಿಬಿಡುವೆ. ॥25॥ ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ಅಪಹರಣ ಮಾಡಿ ನನ್ನ ರೋಷವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ತನ್ನ ಜೀವನವನ್ನು ಕೊನೆಗೊಳಿಸಲು ಮೃತ್ಯುವಿನ ಬಾಗಿಲನ್ನು ತೆರೆದಿರುವನು. ॥26॥ ವಾನರರಾಜನೇ! ಯಾವ ನಿಶಾಚರನು ನನಗೆ ಮೋಸಮಾಡಿ ನನಗೆ ಅಪಮಾನಮಾಡಿ ನನ್ನ ಪ್ರಿಯತಮೆಯನ್ನು ವನದಿಂದ ಅಪಹರಿಸಿರುವನೋ, ಅವನು ನನ್ನ ಘೋರ ಶತ್ರುವಾಗಿದ್ದಾನೆ. ನೀನು ಅವನು ಎಲ್ಲಿರುವನೆಂದು ತಿಳಿಸು ನಾನು ಈಗಲೇ ಅವನನ್ನು ಯಮನ ಬಳಿಗೆ ಕಳಿಸುತ್ತೇನೆ. ॥27॥

ಶ್ರೀ ವಾಲ್ಮೀಕಿವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡದ ಆರನೆಯ ಸರ್ಗ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥ 6 ॥

ಏಳನೆಯ ಸರ್ಗ

ಸುಗ್ರೀವನು ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಸಮಾಧಾನಗೊಳಿಸುವುದು, ಸುಗ್ರೀವನ ಕಾರ್ಯವು ಸಿದ್ಧಿಸುವುದೆಂದು ಶ್ರೀರಾಮನು ಆಶ್ವಾಸನೆಯನ್ನಿತ್ತುದು

ಶೋಕಪೀಡಿತನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ವಾನರರಾಜ ಸುಗ್ರೀವನ ಕಣ್ಣುಗಳಲ್ಲಿ ನೀರು ತುಂಬಿ ಅವನು ಕೈಮುಗಿದುಕೊಂಡು ಅಶ್ರುಗದ್ಗದನಾಗಿ ಈ ಪ್ರಕಾರ ನುಡಿದನು.॥1॥ ಪ್ರಭೋ! ನೀಚ ಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ಆ ಪಾಪಾತ್ಮಾ ರಾಕ್ಷಸನ ಗುಪ್ತ ನಿವಾಸವು ಎಲ್ಲಿದೆ, ಅವನಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ಶಕ್ತಿ ಇದೆ, ಅವನ ಪರಾಕ್ರಮ ಎಂತಹುದು? ಅಥವಾ ಅವನು ಯಾವ ವಂಶದವನು? ಇದೆಲ್ಲವನ್ನು ನಾನು ಸರ್ವಥಾ ತಿಳಿದಿಲ್ಲ.॥2॥ ಆದರೆ ನಿನ್ನ ಮುಂದೆ ಸತ್ಯಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿ-‘ಮಿಥಿಲೇಶ ಕುಮಾರೀ ಸೀತೆಯು ನಿನಗೆ ದೊರಕುವಂತೆ ನಾನು ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡುವೆನು’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಶತ್ರುದಮನ ವೀರನೇ! ನೀನು ಶೋಕವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸು.॥3॥ ನಾನು ನಿನ್ನ ಸಂತೋಷಕ್ಕಾಗಿ ಸೈನಿಕರ ಸಹಿತ ರಾವಣನ ವಧೆ ಮಾಡಿ ನನ್ನ ಪುರುಷಾರ್ಥವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುವೆನು, ಅದರಿಂದ ನೀನು ಬೇಗನೇ ಪ್ರಸನ್ನನಾಗುವೆ.॥4॥ ಇಂತಹ ವ್ಯಾಕುಲತೆ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ತರುವುದು ವ್ಯರ್ಥವಾಗಿದೆ. ನಿನ್ನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿ ಇರುವ ಧೈರ್ಯವನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಿಕೋ. ಈ ರೀತಿಯ ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ವಿಚಾರವನ್ನು ಹಗುರಾಗಿಸುವುದು-ಅದರ ಸಹಜ ಗಂಭೀರತೆಯನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುವುದು ನಿನ್ನಂತಹ ಮಹಾಪುರುಷನಿಗೆ ಉಚಿತವಾಗಿಲ್ಲ.॥5॥ ನನಗೂ ಕೂಡ ಪತ್ನಿಯ ವಿರಹದ ಮಹಾಕಷ್ಟ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ನಾನು ಈ ಪ್ರಕಾರ ಶೋಕಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಧೈರ್ಯವನ್ನು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ. ॥6॥ ನಾನೊಬ್ಬ ಸಾಧಾರಣ ವಾನರನಾಗಿದ್ದರೂ ನನ್ನ ಪತ್ನಿಗಾಗಿ ನಿರಂತರ ಶೋಕಿಸುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತೆ ನಿನ್ನಂತಹ ಮಹಾತ್ಮಾ, ಸುಶಿಕ್ಷಿತ, ಧೈರ್ಯವಂತ ಮಹಾಪುರುಷನು ಶೋಕಿಸಿದರೆ ಇದಕ್ಕೇನು ಹೇಳುವುದು? ॥7॥ ನೀನು ಧೈರ್ಯಧರಿಸಿ ಈ ಉದುರುತ್ತಿರುವ ಕಂಬನಿಯನ್ನು ತಡೆಯಬೇಕು. ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಪುರುಷರ ಮರ್ಯಾದೆ ಮತ್ತು ಧೈರ್ಯವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಬೇಡ. ॥8॥ (ಆತ್ಮೀಯ ಜನರ ವಿಯೋಗಾದಿಗಳಿಂದ ಆಗುವ) ಶೋಕದಲ್ಲಿ, ಆರ್ಥಿಕ ಸಂಕಟದಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಪ್ರಾಣಾಂತಕಾರಿ ಭಯ ಉಂಟಾದರೂ, ತನ್ನ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ದುಃಖದ ನಿವಾರಣೆಯ ಉಪಾಯದ ವಿಚಾರ ಮಾಡುತ್ತಾ ಧೈರ್ಯಧರಿಸುವವನು ಕಷ್ಟ ಅನುಭವಿಸುವುದಿಲ್ಲ.॥9॥ ಸದಾ ಗಾಬರಿಗೊಂಡ ಮೂಢ ಮಾನವನು ಭಾರದಿಂದ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ ನೌಕೆಯಂತೆ ಶೋಕದಲ್ಲಿ ವಿವಶನಾಗಿ ಮುಳುಗಿಹೋಗುತ್ತಾನೆ.॥10॥ ನಾನು ಕೈಮುಗಿಯುತ್ತೇನೆ. ನೀನು ಪ್ರಸನ್ನನಾಗು, ಪುರುಷಾರ್ಥವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸು, ಶೋಕವು ತನ್ನ ಮೇಲೆ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರಲು ಅವಕಾಶ ಕೊಡಬೇಡ ಎಂದು ಪ್ರೇಮಪೂರ್ವಕ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ.॥11॥ ಶೋಕವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವವನಿಗೆ ಸುಖ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ ಹಾಗೂ ಅವನ ತೇಜವು ಕ್ಷೀಣವಾಗುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ಶೋಕಮಾಡಬೇಡ.॥12॥

ರಾಜೇಂದ್ರನೇ! ಶೋಕದಿಂದ ಆಕ್ರಾಂತನಾದ ಮನುಷ್ಯನ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಅವನ ಪ್ರಾಣ ರಕ್ಷಣೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ ಸಂಶಯ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನೀನು ಶೋಕವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸು ಮತ್ತು ಧೈರ್ಯವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸು. ॥13॥ ನಾನು ಮಿತ್ರತೆಯಿಂದಾಗಿ ಹಿತದ ಸಲಹೆ ಕೊಡುತ್ತೇನೆ; ನಿನಗೆ ಉಪದೇಶ ಕೊಡುತ್ತಿಲ್ಲ. ನೀನು ನನ್ನ ಮೈತ್ರಿಯನ್ನು ಆದರಿಸುತ್ತಾ ಎಂದಿಗೂ ಶೋಕ ಮಾಡಬೇಡ. ॥14॥ ಸುಗ್ರೀವನು ಮಧುರವಾಣಿಯಿಂದ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಸಾಂತ್ವನಪಡಿಸಿದಾಗ ಶ್ರೀರಘುನಾಥನು ಕಂಬನಿಯಿಂದ ಒದ್ದೆಯಾದ ತನ್ನ ಮುಖವನ್ನು ವಸ್ತ್ರದ ತುದಿಯಿಂದ ಒರೆಸಿಕೊಂಡನು. ॥15॥ ಸುಗ್ರೀವನ ಮಾತಿನಿಂದ ಶೋಕವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಸ್ವಸ್ಥಚಿತ್ತನಾಗಿ ಕಕುತ್ಥ್ಸಕುಲಭೂಷಣ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನು ಮಿತ್ರವರ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಎದೆಗಪ್ಪಿಕೊಂಡು, ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು. ॥16॥ ಸುಗ್ರೀವನೇ! ಒಬ್ಬ ಸ್ನೇಹಿತ, ಹಿತೈಷಿಯು ಮಾಡಬೇಕಾದುದನ್ನು ನೀನು ಮಾಡಿರುವೆ. ನಿನ್ನ ಕಾರ್ಯವು ಸರ್ವಥಾ ಉಚಿತವಾಗಿದೆ, ನಿನಗೆ ಯೋಗ್ಯವಾಗಿದೆ. ॥17॥ ಸಖನೇ! ನಿನ್ನ ಆಶ್ವಾಸನೆಯಿಂದ ನನ್ನ ಎಲ್ಲ ಚಿಂತೆಗಳು ಹೊರಟುಹೋಗಿವೆ. ಈಗ ನಾನು ಪೂರ್ಣಸ್ವಸ್ಥನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ನಿನ್ನಂತಹ ಬಂಧುವು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಇಂತಹ ಸಂಕಟ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಸಿಗುವುದು ಕಠಿಣವಾಗಿದೆ. ॥18॥ ಆದರೆ ನೀನು ಮಿಥಿಲೇಶಕುಮಾರಿ ಸೀತೆ ಮತ್ತು ರೌದ್ರರೂಪೀ ದುರಾತ್ಮಾ ರಾಕ್ಷಸ ರಾವಣನು ಎಲ್ಲಿರುವರು ಎಂಬುದನ್ನು ತಿಳಿಯಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಬೇಕು. ॥19॥ ಜೊತೆಗೆ ಈಗ ನಿನಗಾಗಿ ನಾನೇನು ಮಾಡುವ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇದೆಯೋ ಅದನ್ನು ಸಂಕೋಚವಿಲ್ಲದೆ ತಿಳಿಸು. ಮಳೆಗಾಲದಲ್ಲಿ ಒಳ್ಳೆಯ ಹೊಲದಲ್ಲಿ ಬಿತ್ತಿದ ಬೀಜವು ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಫಲಕೊಡುವಂತೆ, ನಿನ್ನ ಎಲ್ಲ ಮನೋರಥ ಸಫಲವಾಗುವುದು. ॥20॥

ವಾನರ ಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ಅಭಿಮಾನಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ನಾನು ಹೇಳಿದ ವಾಲಿಯ ವಧೆಯ ಮಾತನ್ನು ನೀನು ನಿಜವೆಂದು ತಿಳಿ. ॥21॥ ನಾನು ಮೊದಲು ಎಂದೂ ಸುಳ್ಳು ಹೇಳಲಿಲ್ಲ. ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿಯೂ ಎಂದೂ ಅಸತ್ಯ ಮಾತನಾಡಲಾರೆ. ಈಗ ಹೇಳಿದುದನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಲು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ. ನಿನಗೆ ವಿಶ್ವಾಸ ಉಂಟಾಗಲು ಸತ್ಯದ ಮೇಲೆ ಆಣೆ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ. ॥22॥ ಶ್ರೀರಘುನಾಥನ ಮಾತನ್ನು, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಅವನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ತನ್ನ ವಾನರ ಮಂತ್ರಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಬಹಳ ಸಂತೋಷವಾಯಿತು. ॥23॥ ಹೀಗೆ ಏಕಾಂತದಲ್ಲಿ ಪರಸ್ಪರ ಹತ್ತಿರ ಕುಳಿತ್ತಿದ್ದ ಇಬ್ಬರೂ ನರ-ವಾನರರು (ಶ್ರೀರಾಮ- ಸುಗ್ರೀವರು) ಒಬ್ಬೊಬ್ಬರು ತಮಗೆ ಅನುರೂಪವಾದ ಸುಖ ಮತ್ತು ದುಃಖದ ಮಾತನ್ನು ಅಡಿದ್ದರು. ॥24॥ ರಾಜಾಧಿರಾಜ ಮಹಾರಾಜ ಶ್ರೀರಘುನಾಥನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ವಾನರ ವೀರರ ಪ್ರಧಾನ, ವಿದ್ವಾಂಸ ಸುಗ್ರೀವನು ಆಗ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ತನ್ನ ಕಾರ್ಯವು ಸಿದ್ದಿಸಿತು ಎಂದು ಅಂದುಕೊಂಡನು. ॥25॥

ಶ್ರೀ ವಾಲ್ಮೀಕಿವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡದ ಏಳನೆಯ ಸರ್ಗ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥ 7 ॥

ಎಂಟನೆಯ ಸರ್ಗ

ಸುಗ್ರೀವನು ಶ್ರೀರಾಮನಲ್ಲಿ ತನ್ನ ದುಃಖವನ್ನು ನಿವೇದಿಸಿಕೊಂಡುದು, ಶ್ರೀರಾಮನು ಅವನಿಗೆ ಆಶ್ವಾಸನೆಯಿನ್ನಿತ್ತು ನಿನಗೆ ಅಣ್ಣನೊಡನೆ ವೈರ ಹೇಗೆ ಉಂಟಾಯಿತು ಎಂದು ಕೇಳಿದುದು

ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ಆ ಮಾತಿನಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಬಹಳ ಸಂತೋಷವಾಯಿತು. ಅವನು ಹರ್ಷಗೊಂಡು ಲಕ್ಷ್ಮಣಾಗ್ರಜ ಶೂರ-ವೀರ ಶ್ರೀರಾಮನಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು. ॥1॥ ಭಗವಂತಾ! ದೇವತೆಗಳ ಕೃಪೆ ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಇರುವುದರಲ್ಲಿ ಸಂದೇಹವೇ ಇಲ್ಲ, ನಾನು ಸರ್ವಥಾ ಅವರ ಅನುಗ್ರಹಕ್ಕೆ ಪಾತ್ರನಾಗಿದ್ದೇನೆ; ಏಕೆಂದರೆ ನಿನ್ನಂತಹ ಗುಣವಂತ ಮಹಾಪುರುಷ ನನಗೆ ಸ್ನೇಹಿತನಾದನು. ॥2॥

ಪ್ರಭೋ! ನಿಷ್ಪಾಪ ಶ್ರೀರಾಮಾ! ನಿನ್ನಂತಹ ಸಹಾಯಕನ ಸಹಯೋಗದಿಂದ ದೇವತೆಗಳ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳಲಾಗುವುದು. ಹಾಗಿರುವಾಗ ನನ್ನ ಕಳೆದುಹೋದ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಡೆಯುವುದರಲ್ಲಿ ಏನು ದೊಡ್ಡದಿದೆ? ॥3॥ ರಘುನಂದನ! ಈಗ ನಾನು ನನ್ನ ಬಂಧುಗಳಿಗೆ ಸುಹೃದರಿಗೆ ವಿಶೇಷ ಸಮ್ಮಾನಕ್ಕೆ ಪಾತ್ರನಾದೆನು, ಏಕೆಂದರೆ ಇಂದು ರಘುವಂಶದ ರಾಜಕುಮಾರನಾದ ನೀನು ಅಗ್ನಿಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿ ನನಗೆ ಮಿತ್ರನಾಗಿ ದೊರಕಿರುವೆ. ॥4॥ ನಾನೂ ನಿನಗೆ ಯೋಗ್ಯಮಿತ್ರನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ಇದರ ಅರಿವು ನಿನಗೆ ನಿಧಾನವಾಗಿ ಆಗುವುದು. ಈಗ ನಿನ್ನ ಮುಂದೆ ನಾನು ನನ್ನ ಗುಣಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲು ಅಸಮರ್ಥನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ॥5॥

ಆತ್ಮಜ್ಞಾನಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಶ್ರೀರಾಮಾ! ನಿನ್ನಂತಹ ಪುಣ್ಯಾತ್ಮಾ ಮಹಾತ್ಮರ ಪ್ರೇಮ ಮತ್ತು ಧೈರ್ಯ ಹೆಚ್ಚು ಬೆಳೆಯುತ್ತಾ ಇದ್ದು, ಅವಿಚಲವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ॥6॥ ಒಳ್ಳೆಯ ಸ್ವಭಾವವುಳ್ಳ ಮಿತ್ರನು ತನ್ನ ಮನೆಯ ಚಿನ್ನ-ಬೆಳ್ಳಿ ಅಥವಾ ಉತ್ತಮ ಆಭೂಷಣಗಳನ್ನು ತನ್ನ ಒಳ್ಳೆಯ ಮಿತ್ರರಿಗಾಗಿ ಬೇರೆಯಾಗಿ ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಆ ಮಿತ್ರರ ಮನೆಯ ಮೇಲೆ ತನ್ನದೆಂದೇ ಅಧಿಕಾರ ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ॥7॥ ಆದ್ದರಿಂದ ಮಿತ್ರನು ಶ್ರೀಮಂತ ಅಥವಾ ದರಿದ್ರ, ಸುಖೀ ಇಲ್ಲವೇ ದುಃಖಿ, ನಿರ್ದೋಷಿ ಅಥವಾ ಸದೋಷಿಯಾಗಿರಲಿ ಅವನು ಮಿತ್ರನಿಗಾಗಿ ಎಲ್ಲರಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಸಹಾಯಕನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ॥8॥ ಪುಣ್ಯಾತ್ಮ! ಸಾಧುಗಳು ತನ್ನ ಮಿತ್ರನ ಅತ್ಯಂತ ಉತ್ಕೃಷ್ಟ ಪ್ರೇಮವನ್ನು ನೋಡಿ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಬಿದ್ದಾಗ ಅವನಿಗಾಗಿ ಧನ, ಸುಖ ಮತ್ತು ದೇಶವನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿಬಿಡುತ್ತಾರೆ. ॥9॥ ಇದನ್ನು ಕೇಳಿ ದಿವ್ಯ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಇಂದ್ರನಂತಹ ತೇಜಸ್ವೀ ಬುದ್ದಿವಂತ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮುಂದೆಯೇ ಪ್ರಿಯವಾಗಿ ಮಾತನಾಡುವ ಸುಗ್ರೀವನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು - ಪ್ರಿಯ ಸಖನೇ! ನಿನ್ನ ಮಾತು ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಸತ್ಯವಾಗಿದೆ. ॥10॥ ಅನಂತರ ಮರುದಿನ ಮಹಾಬಲಿ ಶ್ರೀರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರನ್ನು ನೋಡಿ ಸುಗ್ರೀವನು ಕಾಡಿನಕಡೆಗೆ ಸುತ್ತಲೂ ತನ್ನ ದೃಷ್ಟಿ ಬೀರಿದನು. ॥11॥ ಆಗ ವಾನರರಾಜನು ಬಳಿಯಲ್ಲೇ ಒಂದು ಸಾಲವೃಕ್ಷವನ್ನು ನೋಡಿದನು. ಅದರಲ್ಲಿ ಹೂವುಗಳು ಸ್ವಲ್ಪವೇ ಇದ್ದರೂ ಅದರಲ್ಲಿ ಎಲೆಗಳು ಸಾಕಷ್ಟಿದ್ದವು ಭೃಂಗಗಳು ಆ ವೃಕ್ಷದ ಶೋಭೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿದ್ದವು. ॥12॥ ಅದರಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಎಲೆಗಳುಳ್ಳ, ಪುಷ್ಪಗಳಿಂದ ಸುಶೋಭಿತವಾದ ಒಂದು ರೆಂಬೆಯನ್ನು ಮುರಿದು ಅವನ್ನು ಶ್ರೀರಾಮನಿಗಾಗಿ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳಲು ಹಾಸಿ, ಸ್ವತಃ ಅವನೊಂದಿಗೆ ಕುಳಿತುಕೊಂಡನು. ॥13॥

ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಆಸನದಲ್ಲಿ ವಿರಾಜಿಸುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಹನುಮಂತನೂ ಸಾಲವೃಕ್ಷದ ಒಂದು ಕೊಂಬೆಯನ್ನು ಮುರಿದು ಅದರ ಮೇಲೆ ವಿನಯಶೀಲ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಕುಳ್ಳಿರಿಸಿದನು. ॥14॥ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಸಾಲವೃಕ್ಷದ ಹೂವುಗಳು ಚೆಲ್ಲಿದ್ದ ಆ ಪರ್ವತದ ಮೇಲೆ ಸುಖವಾಗಿ ಕುಳಿತಿರುವ ಶ್ರೀರಾಮನು ಶಾಂತ ಸಮುದ್ರದಂತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿದ್ದನು. ಅವನನ್ನು ನೋಡಿ ಅತ್ಯಂತ ಹರ್ಷಗೊಂಡ ಸುಗ್ರೀವನು ಶ್ರೀರಾಮನಲ್ಲಿ ಸ್ನಿಗ್ಧ, ಸುಂದರವಾಣಿಯಿಂದ ಮಾತಿಗಾರಂಭಿಸಿದನು. ಆಗ ಆನಂದಾತಿರೇಕದಿಂದ ಅವನ ನುಡಿ ತೊದಲುತ್ತಿತ್ತು - ಅಕ್ಷರಗಳ ಉಚ್ಚಾರ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಆಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ॥15-16॥

ಪ್ರಭೋ! ನನ್ನ ಅಣ್ಣನು ನನ್ನನ್ನು ಮನೆಯಿಂದ ಹೊರಹಾಕಿ, ನನ್ನ ಪತ್ನಿಯನ್ನೂ ಕಿತ್ತುಕೊಂಡನು. ನಾನು ಅವನ ಭಯದಿಂದಲೇ ಅತ್ಯಂತ ದುಃಖಿಯಾಗಿ, ಪೀಡಿತನಾಗಿ ಈ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಋಷ್ಯಮೂಕ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ॥17॥ ನನಗೆ ಯಾವಾಗಲೂ ಅವನು ತೊಂದರೆ ಕೊಡುತ್ತಾ ಇರುತ್ತಾನೆ. ನಾನು ಭಯದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿ ಭ್ರಾಂತಚಿತ್ತನಾಗಿ ಈ ವನದಲ್ಲಿ ಅಲೆಯುತ್ತಾ ಇದ್ದೇನೆ. ರಘುನಂದನ! ನನ್ನಣ್ಣ ವಾಲಿಯು ನನ್ನನ್ನು ಮನೆಯಿಂದ ಹೊರಹಾಕಿದ ಮೇಲೆಯೂ ನನ್ನೊಂದಿಗೆ ವೈರವನ್ನು ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡಿದ್ದಾನೆ. ॥18॥

ಪ್ರಭೋ! ನೀನು ಸಮಸ್ತ ಲೋಕಗಳಿಗೆ ಅಭಯವನ್ನು ಕೊಡುವವನು. ನಾನು ವಾಲಿಯ ಭಯದಿಂದ ದುಃಖಿತ ಮತ್ತು ಅನಾಥನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ನನ್ನ ಮೇಲೆಯೂ ಕೃಪೆದೋರಬೇಕು. ॥19॥ ಸುಗ್ರೀವನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ತೇಜಸ್ವೀ, ಧರ್ಮಜ್ಞ, ಧರ್ಮವತ್ಸಲ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನು ನಗುತ್ತಾ ಅವನಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರಕಾರ ನುಡಿದನು. ॥20॥ ಸಖನೇ! ಉಪಕಾರವೇ ಮಿತ್ರತೆಯ ಫಲವಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಅಪಕಾರವೇ ಶತ್ರುತ್ವದ ಲಕ್ಷಣವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನಾನು ಇಂದೇ ನಿನ್ನ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದ ಆ ವಾಲಿಯನ್ನು ವಧಿಸುವೆನು. ॥21॥ ಮಹಾಭಾಗ! ನನ್ನ ಈ ಬಾಣಗಳ ತೇಜಸ್ಸು ಪ್ರಚಂಡವಾಗಿದೆ. ಸ್ವರ್ಣಭೂಷಿತ ಈ ಶರಗಳು ಕಾರ್ತಿಕೇಯನ ಉತ್ಪತ್ತಿಯ ಸ್ಥಾನದ ಶರಗಳ ವನದಲ್ಲಿ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗಿದೆ. (ಅದರಿಂದ ಅಭೇದ್ಯವಾಗಿವೆ.) ॥22॥ ಇವು ಕಂಕಪಕ್ಷಿಯ ಗರಿಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು, ಇಂದ್ರನ ವಜ್ರದಂತೆ ಅಮೋಘವಾಗಿವೆ. ಇವುಗಳ ಗಂಟುಗಳು ಸುಂದರವಾಗಿದ್ದು, ತುದಿಗಳು ತೀಕ್ಷ್ಣವಾಗಿವೆ. ಇವು ರೋಷಗೊಂಡ ಭುಜಂಗದಂತೆ ಭಯಂಕರವಾಗಿವೆ. ॥23॥ ನಿನ್ನ ಅಣ್ಣನಾಗಿಯೂ ನಿನ್ನ ಕೆಟ್ಟದಾಗಿಸುವ ವಾಲಿ ಎಂಬ ನಿನ್ನ ಶತ್ರುವು, ಈ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಪುಡಿಯಾದ ಪರ್ವತದಂತೆ ಸತ್ತು ನೆಲಕ್ಕುರುಳುವುದನ್ನು ನೋಡುವೆ. ॥24॥

ಶ್ರೀರಘುನಾಥನ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ವಾನರರ ಒಡೆಯ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಅನುಪಮ ಸಂತೋಷವಾಯಿತು. ಅವನು ಪದೇ ಪದೇ ಅವನಿಗೆ ಧನ್ಯವಾದವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾ ಹೇಳಿದನು. ॥25॥ ಶ್ರೀರಾಮಾ! ನಾನು ಶೋಕದಿಂದ ಪೀಡಿತನಾಗಿದ್ದೇನೆ ಹಾಗೂ ನೀನು ಶೋಕಾಕುಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೆ ಪರಮಗತಿಯಾಗಿರುವೆ. ಮಿತ್ರನೆಂದು ತಿಳಿದು ನಾನು ನನ್ನ ದುಃಖವನ್ನು ನಿವೇದಿಸಿಕೊಳ್ಳುವೆನು. ॥26॥ ನಾನು ನಿನ್ನ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಕೈಯಿಟ್ಟು ಅಗ್ನಿಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿ ನಿನ್ನನ್ನು ಮಿತ್ರನಾಗಿಸಿಕೊಂಡೆನು. ಅದರಿಂದ ನೀನು ನನಗೆ ನನ್ನ ಪ್ರಾಣಗಳಿಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಿಯನಾಗಿರುವೆ. ಇದನ್ನು ನಾನು ಸತ್ಯದ ಮೇಲೆ ಆಣೆಮಾಡಿ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ॥27॥ ನೀನು ನನ್ನ ಮಿತ್ರನಾಗಿರುವೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನಿನ್ನ ಮೇಲೆ ಪೂರ್ಣವಿಶ್ವಾಸವಿಟ್ಟು ಸದಾ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ವ್ಯಾಕುಲಗೊಳಿಸುತ್ತಿರುವ ನನ್ನೊಳಗಿರುವ ದುಃಖವನ್ನು ನಿನಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ॥28॥ ಇಷ್ಟು ಹೇಳುತ್ತಿರುವಾಗ ಸುಗ್ರೀವನ ಕಂಗಳಲ್ಲಿ ನೀರು ತುಂಬಿ ಬಂತು. ಅವನ ಮಾತು ಗದ್ಗದವಾಯಿತು. ಇದರಿಂದ ಅವನು ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಮಾತನಾಡಲೂ ಅಸಮರ್ಥನಾದನು. ॥29॥ ಅನಂತರ ಸುಗ್ರೀವನು ಒಮ್ಮೆಲೇ ಹೆಚ್ಚಿರುವ ನದಿಯ ವೇಗದಂತೆ ಚಿಮ್ಮಿದ ಕಂಬನಿಯ ವೇಗವನ್ನು ಶ್ರೀರಾಮನ ಬಳಿಯಲ್ಲೆ ಧೈರ್ಯದಿಂದ ತಡೆದುಕೊಂಡನು. ॥30॥ ಕಂಬಿನಿಯನ್ನು ತಡೆದು ತನ್ನ ಎರಡೂ ಸುಂದರ ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಒರೆಸಿಕೊಂಡು, ತೇಜಸ್ವೀ ಸುಗ್ರೀವನು ಪುನಃ ದೀರ್ಘವಾದ ನಿಟ್ಟುಸಿರು ಬಿಟ್ಟು ಶ್ರೀರಘುನಾಥನಲ್ಲಿ ನುಡಿದನು.॥31॥

ಶ್ರೀರಾಮಾ! ಹಿಂದೊಮ್ಮೆ ಬಲಿಷ್ಠ ವಾಲಿಯು ಕಟು ವಚನಗಳನ್ನಾಡಿ ಬಲವಂತವಾಗಿ ನನ್ನನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸಿ, ನನ್ನ ಯುವರಾಜ ಪದವಿಯನ್ನು ಕಿತ್ತುಕೊಂಡನು. ॥32॥ ಇಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಪ್ರಾಣಪ್ರಿಯಳಾದ ನನ್ನ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಕಸಿದುಕೊಂಡನು ಮತ್ತು ನನ್ನ ಎಲ್ಲ ಸುಹೃದರನ್ನು ಕಾರಾಗೃಹದಲ್ಲಿರಿಸಿದನು. ॥33॥ ರಘುನಂದನ! ಇದಾದ ಬಳಿಕವೂ ಆ ದುಷ್ಟಾತ್ಮಾ ವಾಲಿಯು ನನ್ನ ವಿನಾಶಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಾ ಇದ್ದನು. ಅವನು ಕಳಿಸಿದ ಅನೇಕ ವಾನರರನ್ನು ನಾನು ವಧಿಸಿದೆ. ॥34॥

ರಘುನಾಥನೇ! ನಿಮ್ಮನ್ನು ನೋಡಿಯೂ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಸಂದೇಹ ಉಂಟಾಗಿತ್ತು, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಹೆದರಿದ್ದರಿಂದ ನಾನು ಮೊದಲು ನಿನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದಿರಲಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಭಯದ ಅವಕಾಶ ಬಂದಾಗ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಎಲ್ಲರೂ ಹೆದರಿಹೋಗುತ್ತಾರೆ. ॥35॥ ಕೇವಲ ಈ ಹನುಮಂತನೇ ಆದಿ ವಾನರರು ನನ್ನ ಸಹಾಯಕರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಮಹಾಸಂಕಟದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿದ್ದರೂ ನಾನು ಇಷ್ಟರವರೆಗೆ ಪ್ರಾಣ ಧರಿಸಿಕೊಂಡಿರುವೆನು. ॥36॥ ಇವರಿಗೆ ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಸ್ನೇಹವಿದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಇವರೆಲ್ಲ ವಾನರರೂ ಸದಾ ನನ್ನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಎಲ್ಲಿಗಾದರೂ ಹೋಗುವುದಿದ್ದರೆ ಜೊತೆಗೆ ಬರುತ್ತಾರೆ. ಎಲ್ಲಿ ತಂಗುವೆನೋ ಅಲ್ಲೇ ಇವರು ನಿತ್ಯವೂ ನನ್ನೊಂದಿಗೇ ಇರುತ್ತಾರೆ. ॥37॥

ರಘುನಂದನ! ಇಲ್ಲಿ ನಾನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ನನ್ನ ಬವಣೆಯನ್ನು ಹೇಳಿರುವೆನು. ನಿನ್ನ ಮುಂದೆ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಹೇಳುವುದರಿಂದ ಏನು ಲಾಭ? ವಾಲಿ ನನ್ನ ಅಣ್ಣನಾಗಿದ್ದರೂ ಈಗ ನನಗೆ ಶತ್ರುವಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನ ಪರಾಕ್ರಮ ಎಲ್ಲೆಡೆ ವಿಖ್ಯಾತವಾಗಿದೆ. ॥38॥ (ಅಣ್ಣನ ನಾಶವು ದುಃಖಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗಿದ್ದರೂ) ಈಗ ನನ್ನ ದುಃಖವು ಅವನು ನಾಶವಾದಾಗಲೇ ಅಳಿಯಬಲ್ಲದು. ನನ್ನ ಸುಖ ಮತ್ತು ಬದುಕು ಅವನ ವಿನಾಶದಲ್ಲೇ ನಿರ್ಭರವಾಗಿದೆ. ॥39॥

ಶ್ರೀರಾಮಾ! ಇದೇ ನನ್ನ ಶೋಕ ನಾಶದ ಉಪಾಯವಾಗಿದೆ. ನಾನು ಶೋಕದಿಂದ ಪೀಡಿತನಾದ್ದರಿಂದ ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಈ ಮಾತನ್ನು ನಿವೇದಿಸಿಕೊಂಡಿರುವೆನು; ಏಕೆಂದರೆ, ಮಿತ್ರನು ದುಃಖದಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಸುಖದಲ್ಲಿ ಸದಾ ತನ್ನ ಮಿತ್ರನ ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ॥40॥ ಇದನ್ನು ಕೇಳಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ಸುಗ್ರೀವನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು - ನೀವಿಬ್ಬರು ಸಹೋದರರಲ್ಲಿ ವೈರ ಉಂಟಾಗಲು ಕಾರಣವೇನು? ಇದನ್ನು ನಾನು ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿಯಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ. ॥41॥

ವಾನರರಾಜನೇ! ನಿಮ್ಮ ಶತ್ರುತ್ವದ ಕಾರಣವನ್ನು ಕೇಳಿ ನಿಮ್ಮಿಬ್ಬರ ಬಲಾಬಲವನ್ನು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ ಮತ್ತೆ ತತ್ಕಾಲ ನಿನ್ನನ್ನು ಸುಖಿಯಾಗಿಸುವಂತಹ ಉಪಾಯ ಮಾಡುವೆನು. ॥42॥ ಮಳೆಗಾಲದಲ್ಲಿ ನದಿಯ ವೇಗವು ಬಹಳ ಹೆಚ್ಚುವಂತೆಯೇ ನೀನು ಅಪಮಾನಿತವಾದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ನನ್ನ ರೋಷ ಪ್ರಬಲವಾಗುತ್ತಾ ಇದೆ ಹಾಗೂ ನನ್ನ ಹೃದಯವನ್ನು ನಡುಗಿಸಿ ಬಿಟ್ಟಿದೆ. ॥43॥ ನಾನು ಧನುಸ್ಸಿಗೆ ಹಗ್ಗ ಬಿಗಿಯುವ ಮೊದಲೇ ನೀನು ನಿನ್ನ ಎಲ್ಲ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಪ್ರಸನ್ನತೆಯಿಂದ ಹೇಳಿಬಿಡು; ಏಕೆಂದರೆ ನಾನು ಬಾಣ ಬಿಡುತ್ತಲೇ ನಿನ್ನ ಶತ್ರು ತತ್ಕಾಲ ಕಾಲನಿಗೆ ತುತ್ತಾಗುವನು. ॥44॥

ಮಹಾತ್ಮಾ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ತನ್ನ ನಾಲ್ಕು ಮಂದಿ ವಾನರರೊಂದಿಗೆ ಅಪಾರ ಹರ್ಷ ಉಂಟಾಯಿತು. ॥45॥ ಅನಂತರ ಸುಗ್ರೀವನ ಮುಖದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸನ್ನತೆ ಆವರಿಸಿತು ಮತ್ತು ಅವನು ವಾಲಿಯೊಂದಿಗೆ ವೈರ ಉಂಟಾದ ಯಥಾರ್ಥ ಕಾರಣವನ್ನು ಶ್ರೀರಾಮನಲ್ಲಿ ಹೇಳಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದನು. ॥46॥

ಶ್ರೀ ವಾಲ್ಮೀಕಿವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡದ ಎಂಟನೆಯ ಸರ್ಗ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥ 8 ॥

ಒಂಭತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ

ಸುಗ್ರೀವನು ವಾಲಿಯೊಂದಿಗೆ ಉಂಟಾದ ವೈರದ ಕಾರಣವನ್ನು ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನಿಗೆ ತಿಳಿಸಿದುದು

ರಘುನಂದನ! ವಾಲಿಯು ನನಗೆ ಅಣ್ಣನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನಲ್ಲಿ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಸಂಹರಿಸುವ ಶಕ್ತಿಯಿದೆ. ನನ್ನ ತಂದೆ ಋಕ್ಷರಾಜರೂ ಅವನನ್ನು ಬಹಳ ಪ್ರೀತಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ವೈರಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲು ನನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿಯೂ ಅವನ ಕುರಿತು ಆದರವಿತ್ತು. ॥1॥ ತಂದೆಯವರು ಗತಿಸಿದ ಬಳಿಕ ಮಂತ್ರಿಗಳು ಅವನು ಹಿರಿಯವನೆಂದು ತಿಳಿದು ವಾನರರಿಗೆ ರಾಜನಾಗಿಸಿದರು. ಅವನು ಎಲ್ಲರಿಗೆ ತುಂಬಾ ಪ್ರಿಯನಾಗಿದ್ದನು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಯ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿತನಾಗಿದ್ದನು. ॥2॥ ಅವನು ತಂದೆ-ತಾತಂದಿರ ವಿಶಾಲ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಆಳತೊಡಗಿದನು ಮತ್ತು ನಾನು ಎಲ್ಲ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ವಿನೀತ ಭಾವದಿಂದ ದಾಸನಂತೆ ಅವನ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ಇರತೊಡಗಿದೆ. ॥3॥

ಆ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಮಾಯಾವೀ ಎಂಬ ಒಬ್ಬ ತೇಜಸ್ವೀ ದಾನವನಿದ್ದನು. ಅವನು ಮಯನೆಂಬ ದಾನವನ ಪುತ್ರನೂ, ದುಂದುಭಿಯ ಅಣ್ಣನೂ ಆಗಿದ್ದನು. ಅವನೊಂದಿಗೆ ವಾಲಿಗೆ ಸ್ತ್ರೀಯ ಕಾರಣದಿಂದ ಭಾರಿ ವೈರ ಉಂಟಾಗಿತ್ತು. ॥4॥ ಒಂದು ದಿನ ಅರ್ಧರಾತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರೂ ಮಲಗಿದ್ದಾಗ ಮಾಯಾವಿಯು ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಯ ಬಾಗಿಲಿಗೆ ಬಂದು, ಕ್ರೋಧಗೊಂಡು ಗರ್ಜಿಸಿ, ವಾಲಿಯನ್ನು ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಆಹ್ವಾನಿಸಿದನು. ॥5॥ ಆಗ ನನ್ನ ಅಣ್ಣ ಮಲಗಿದ್ದನು. ದಾನವನ ಭೈರವನಾದ ಕೇಳಿ ನಿದ್ದೆಯಿಂದ ಎಚ್ಚರಗೊಂಡನು. ಆ ರಾಕ್ಷಸನ ಆಹ್ವಾನ ಅವನಿಂದ ಸಹಿಸಲಾಗಲಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ತತ್ಕ್ಷಣ ವೇಗವಾಗಿ ಅರಮನೆಯಿಂದ ಹೊರಟನು. ॥6॥ ಅವನು ಕ್ರೋಧಗೊಂಡು ಆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಅಸುರನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಹೊರಟಾಗ ನಾನು ಹಾಗೂ ಅಂತಃಪುರದ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಕಾಲುಹಿಡಿದು ಹೋಗದಿರಲು ತಡೆದೆವು. ॥7॥ ಆದರೆ ಮಹಾಬಲಿ ವಾಲಿಯು ನಮ್ಮೆಲ್ಲರನ್ನು ತಳ್ಳಿ ಹೊರಟುಬಿಟ್ಟನು, ಆಗ ನಾನೂ ಸ್ನೇಹವಶ ವಾಲಿಯೊಂದಿಗೇ ಹೊರಗೆ ಹೊರಟೆ. ॥8॥ ಆ ಅಸುರನು ನನ್ನ ಅಣ್ಣನನ್ನು ನೋಡಿದನು ಮತ್ತು ಸ್ವಲ್ಪ ದೂರದಲ್ಲಿದ್ದ ನನ್ನ ಮೇಲೆಯೂ ಅವನ ದೃಷ್ಟಿಬಿತ್ತು. ಮತ್ತೆ ಅವನು ಭಯದಿಂದ ನಡುಗಿ ಜೋರಾಗಿ ಓಡಿದನು. ॥9॥ ಅವನು ಭಯಗೊಂಡು ಓಡಿದಾಗ ನಾವಿಬ್ಬರೂ ವೇಗವಾಗಿ ಅವನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದೆವು. ಆಗ ಉದಯಿಸಿದ ಚಂದ್ರನೂ ನಮ್ಮ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ॥10॥ ಮುಂದೆ ಹೋದಾಗ ಅಲ್ಲಿ ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ಗುಹೆ ಇತ್ತು. ಅದು ಗಿಡ-ಹುಲ್ಲಿನಿಂದ ಮುಚ್ಚಿಹೋಗಿತ್ತು. ಪ್ರವೇಶಿಸಲು ಅತ್ಯಂತ ಕಠಿಣವಾದ ಆ ಗುಹೆಯನ್ನು ಅಸುರನು ಹೊಕ್ಕನು. ಅಲ್ಲಿಗೆ ತಲುಪಿ ನಾವಿಬ್ಬರೂ ನಿಂತುಬಿಟ್ಟೆವು. ॥11॥

ಶತ್ರುವು ಬಿಲದೊಳಗೆ ನುಗ್ಗಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ವಾಲಿಗೆ ಅಸೀಮ ಕ್ರೋಧ ಉಂಟಾಯಿತು. ಅವನ ಎಲ್ಲ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಕ್ಷುಬ್ಧವಾಗಿ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು. ॥12॥ ಸುಗ್ರೀವ! ನಾನು ಈ ಬಿಲದೊಳಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಶತ್ರುವನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವವರೆಗೆ ನೀನು ಇಲ್ಲೇ ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿ ಎಚ್ಚರವಾಗಿ ನಿಂತಿರು. ॥13॥ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ನಾನು ಪರಂತಪ ವಾಲಿಯಲ್ಲಿ ನಾನು ಜೊತೆಗೆ ಬರುವುದಾಗಿ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿದೆ, ಆದರೆ ಅವನು ತನ್ನ ಚರಣಗಳ ಆಣೆಯಿಟ್ಟು ಒಬ್ಬಂಟಿಗನಾಗಿ ಬಿಲದಲ್ಲಿ ನುಗ್ಗಿದನು. ॥14॥ ಬಿಲದೊಳಗೆ ಹೋದ ಅವನಿಗೆ ಒಂದು ವರ್ಷಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಸಮಯ ಕಳೆದುಹೋಯಿತು. ಬಿಲದ ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿ ನಿಂತ ನನಗೂ ಅಷ್ಟೇ ಸಮಯ ಕಳೆಯಿತು. ॥15॥ ಇಷ್ಟು ದಿನಗಳವರೆಗೆ ನನಗೆಅಣ್ಣನು ಕಾಣಿಸದಿದ್ದಾಗ ನನ್ನ ಅಣ್ಣನು ಗುಹೆಯಲ್ಲೇ ಎಲ್ಲೋ ಕಳೆದುಹೋದ ಎಂದು ತಿಳಿದು, ಆಗ ಭ್ರಾತೃಸ್ನೇಹದಿಂದಾಗಿ ನನ್ನ ಹೃದಯ ವ್ಯಾಕುಲಗೊಂಡಿತು. ನನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ಅವನು ಸತ್ತುಹೋಗಿರಬಹುದೆಂಬ ಆಶಂಕೆ ಉಂಟಾಗತೊಡಗಿತು. ॥16॥ ಅನಂತರ ಬಹಳ ಸಮಯದ ಬಳಿಕ ಆ ಬಿಲದಿಂದ ನೊರೆಸಹಿತ ರಕ್ತದ ಪ್ರವಾಹವೇ ಹೊರಟಿತು. ಅದನ್ನು ನೋಡಿ ನಾನು ಬಹಳ ದುಃಖಿತನಾದೆನು. ॥17॥ ಇಷ್ಟರಲ್ಲಿ, ಗರ್ಜಿಸುವ ಅಸುರರ ಶಬ್ದವೂ ನನ್ನ ಕಿವಿಗೆ ಬಿತ್ತು. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ ನನ್ನ ಅಣ್ಣನೂ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿದ್ದನು, ಆದರೆ ಅವನ ದನಿ ನಾನು ಕೇಳಲಿಲ್ಲ. ॥18॥ ಇದೆಲ್ಲ ಚಿಹ್ನೆಗಳನ್ನು ನೋಡಿ ಬುದ್ದಿಯಿಂದ ವಿಚಾರಮಾಡಿ, ನನ್ನ ಅಣ್ಣನು ಸತ್ತು ಹೋದನು ಎಂಬ ನಿಶ್ಚಯಕ್ಕೆ ಬಂದೆ. ಮತ್ತೆ ಆ ಗುಹೆಯ ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿ ನಾನು ಪರ್ವತದಂತಹ ಒಂದು ಬಂಡೆಯನ್ನು ಇರಿಸಿ ಅದನ್ನು ಮುಚ್ಚಿ ಅಣ್ಣನಿಗೆ ಜಲಾಂಜಲಿಯನ್ನಿತ್ತು, ಶೋಕದಿಂದ ವ್ಯಾಕುಲನಾದ ನಾನು ಕಿಷ್ಕೆಂಧೆಗೆ ಮರಳಿ ಬಂದೆ. ಸಖನೇ! ನಾನು ಈ ಯಥಾರ್ಥವಾದ ಮಾತನ್ನು ಮರೆಮಾಡಿದ್ದರೂ ಮಂತ್ರಿಗಳು ಅದನ್ನು ಕೇಳಿಕೊಂಡರು. ॥19-20॥ ಆಗ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಸೇರಿ ನನಗೆ ರಾಜ್ಯದ ಪಟ್ಟ ಕಟ್ಟಿದರು. ರಘುನಂದನ! ನಾನು ನ್ಯಾಯೋಚಿತ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಆಳತೊಡಗಿದೆ. ಇದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಶತ್ರುವಾದ ದಾನವನನ್ನು ಕೊಂದು ವಾನರರಾಜ ವಾಲಿಯು ಮರಳಿದನು. ರಾಜನಾಗಿ ಪಟ್ಟಾಭಿಷಿಕ್ತನಾದ ನನ್ನನ್ನು ನೋಡಿ ಅವನ ಕಣ್ಣುಗಳು ಕೆಂಪಾದವು. ॥21-22॥ ನನ್ನ ಮಂತ್ರಿಗಳು ಅವನನ್ನು ಬಂಧಿಸಿದರು ಹಾಗೂ ಅವನಿಗೆ ಕಠೋರ ಮಾತುಗಳನ್ನಾಡಿದರು. ರಘುವೀರ! ನಾನು ಸ್ವತಃ ಆ ಪಾಪಿಯನ್ನು ಬಂಧಿಸಲು ಸಮರ್ಥನಾಗಿದ್ದರೂ ಅಣ್ಣನ ಕುರಿತು ಗುರುಭಾವವಿದ್ದುದರಿಂದ ನನ್ನ ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಅಂತಹ ವಿಚಾರ ಬಂದಿಲ್ಲ. ॥23॥ ಹೀಗೆ ಶತ್ರುವನ್ನು ವಧಿಸಿ ನನ್ನ ಅಣ್ಣನು ಆಗ ನಗರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಆ ಮಹಾತ್ಮನನ್ನು ಸಮ್ಮಾನಿಸುತ್ತಾ ನಾನು ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ ಅವನ ಚರಣಗಳಲ್ಲಿ ತಲೆ ಬಾಗಿದರೂ ಅವನು ಸಂತೋಷವಾಗಿ ನನ್ನನ್ನು ಆಶೀರ್ವದಿಸಲಿಲ್ಲ. ॥24-25॥ ಪ್ರಭೋ! ನಾನು ಅಣ್ಣನ ಎದುರು ಬಾಗಿ ಮುಕುಟಸಹಿತ ಅವನ ಚರಣಗಳನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸಿದರೂ ಕ್ರೋಧದಿಂದ ವಾಲಿಯು ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಸಂತೋಷಗೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ. ॥26॥

ಶ್ರೀ ವಾಲ್ಮೀಕಿವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡದ ಒಂಭತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥ 9 ॥

ಹತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ

ವಾಲಿಯೊಡನೆ ವೈರಕ್ಕೆ ಕಾರಣವನ್ನು ಸುಗ್ರೀವನು ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಹೇಳಿದುದು

(ಸುಗ್ರೀವ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ) ರಾಘವ! ನಗರಕ್ಕೆ ಆಗಮಿಸಿದ ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿದ್ದ ಮತ್ತು ಉದ್ವಿಗ್ನನಾಗಿದ್ದ ನನ್ನಣ್ಣನಿಗೆ ಹಿತವನ್ನುಂಟು ಮಾಡುವ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಪುನಃ ಅವನನ್ನು ಸಮಾಧಾನಗೊಳಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದೆ. ॥1॥ ಅನಾಥನಂದನ! ನೀನು ಶತ್ರುವನ್ನು ಕೊಂದು ಕ್ಷೇಮವಾಗಿ ಮರಳಿದುದು ಸೌಭಾಗ್ಯದ ಮಾತಾಗಿದೆ. ನಾನು ನೀನಿಲ್ಲದೆ ಅನಾಥನಂತಾಗಿದ್ದೇನೆ. ಈಗ ಏಕಮಾತ್ರ ನೀನೇ ನನಗೆ ನಾಥನಾಗಿರುವೆ. ॥2॥ ಹಲವಾರು ಕಡ್ಡಿಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಉದಯಿಸಿದ ಪೂರ್ಣ ಚಂದ್ರನಂತಿರುವ ಈ ಶ್ವೇತಚ್ಛತ್ರ ನಿನ್ನ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಹಿಡಿಯುತ್ತೇನೆ, ಚಾಮರಗಳಿಂದ ಬೀಸುತ್ತೇನೆ. ನೀನು ಇದನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸು. ॥3॥

ವಾನರರಾಜನೇ! ನಾನು ಬಹಳ ದುಃಖಿತನಾಗಿ ಒಂದು ವರ್ಷದವರೆಗೆ ಆ ಬಿಲದ ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದೆ. ಬಳಿಕ ಬಿಲದೊಳಗಿನಿಂದ ರಕ್ತದ ಧಾರೆಯು ಹರಿದುಬಂತು. ದ್ವಾರದಲ್ಲಿ ಆ ರಕ್ತಧಾರೆಯನ್ನು ನೋಡಿ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸು ಶೋಕದಿಂದ ಉದ್ವಿಗ್ನವಾಯಿತು, ನನ್ನ ಇಂದ್ರಿಯಗಳೆಲ್ಲ ವ್ಯಾಕುಲವಾದವು. ॥4॥ ಆಗ ಆ ಗುಹೆಯ ಬಾಗಿಲಿಗೆ ಒಂದು ಪರ್ವತದಂತಹ ಬಂಡೆಯನ್ನು ಮುಚ್ಚಿ ನಾನು ಅಲ್ಲಿಂದ ಹೊರಟು ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಗೆ ಮರಳಿ ಬಂದೆ. ॥5॥ ವಿಷಾದಪೂರ್ವಕ ಒಬ್ಬನೇ ಬಂದಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ನನ್ನ ಪುರವಾಸಿಗಳು, ಮಂತ್ರಿಗಳು ಸೇರಿ ಈ ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕಮಾಡಿದರು. ನಾನು ಸ್ವೇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಈ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಲಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ತಿಳಿಯದೆ ಆದ ನನ್ನ ಅಪರಾಧವನ್ನು ನೀನು ಕ್ಷಮಿಸಿಬಿಡು. ॥6॥ ನೀನೇ ಇಲ್ಲಿಯ ಸನ್ಮಾನ್ಯ ರಾಜನಾಗಿರುವೆ, ನಾನು ಸದಾ ಹಿಂದಿನಂತೆ ನಿನ್ನ ಸೇವಕನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ನಿನ್ನ ವಿಯೋಗದಿಂದಲೇ ರಾಜನಾಗಿ ನನ್ನ ನಿಯುಕ್ತಿ ಆಯಿತು. ॥7॥

ಮಂತ್ರಿಗಳು, ಪುರವಾಸಿಗಳು ಸಹಿತ ಇಡೀ ಅಕಂಟಕ ರಾಜ್ಯವು ನನ್ನ ಬಳಿ ಒತ್ತೆಯಾಗಿ ಇಡಲ್ಪಟ್ಟಿತ್ತು. ಈಗ ಇದನ್ನು ನಾನು ನಿನ್ನ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ಮರಳಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ॥8॥ ಸೌಮ್ಯ! ಶತ್ರುಸೂದನ! ನೀನು ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಸಿಟ್ಟು ಮಾಡಬೇಡ. ರಾಜನೇ! ನಾನು ಇದಕ್ಕಾಗಿ ತಲೆಬಾಗಿ ಕೈಮುಗಿದು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತೇನೆ. ॥9॥ ಮಂತ್ರಿಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರಜೆಗಳು ಸೇರಿ ಒತ್ತಾಯದಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ರಾಜನನ್ನಾಗಿಸಿದರು. ಅದೂ ಕೂಡ ರಾಜರಹಿತವಾದ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ನೋಡಿ ಯಾರಾದರೂ ಶತ್ರುಗಳು ಇದನ್ನು ಗೆದ್ದುಕೊಳ್ಳಲು ಆಕ್ರಮಿಸಬಾರದೆಂಬುದೊಂದೇ ಕಾರಣವಾಗಿತ್ತು. ॥10॥ ನಾನು ಇವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ತುಂಬಾ ಪ್ರೇಮದಿಂದ ಹೇಳಿದ್ದೆ, ಆದರೆ ಆ ವಾನರನು ನನ್ನನ್ನು - ‘ನಿನಗೆ ಧಿಕ್ಕಾರವಿರಲಿ’ ಎಂದು ಗದರಿಸಿ ನುಡಿದನು. ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಅವನು ಇನ್ನೂ ಅನೇಕ ಕಠೋರ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ॥11॥ ಅನಂತರ ಅವನು ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನೂ, ಸನ್ಮಾನ್ಯ ಮಂತ್ರಿಗಳನ್ನೂ ಕರೆಸಿ, ಸುಹೃದರ ನಡುವೆ ನನ್ನ ಕುರಿತು ಅತ್ಯಂತ ನಿಂದಿತವಾದ ಮಾತುಗಳನ್ನಾಡಿದನು. ॥12॥

ಅವನು ಹೇಳಿದನು - ಒಂದು ದಿನ ರಾತ್ರೆ ನನ್ನೊಂದಿಗೆ ಯುದ್ಧಮಾಡಲು ಮಾಯಾವಿ ಎಂಬ ಮಹಾ ಅಸುರನು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿದ್ದ. ಅವನು ಕ್ರೋಧಗೊಂಡು ಮೊದಲಿಗೆ ನನ್ನನ್ನು ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಆಹ್ವಾನಿಸಿದನು. ॥13॥ ಅವನ ಆ ಆಹ್ವಾನವನ್ನು ಕೇಳಿ ನಾನು ಅರಮನೆಯಿಂದ ಹೊರಟಾಗ ಈ ಕ್ರೂರ ಸ್ವಭಾವವುಳ್ಳ ನನ್ನ ತಮ್ಮನೂ ಕೂಡಲೇ ನನ್ನ ಹಿಂದೆಯೇ ಬಂದನು. ॥14॥ ಆ ಅಸುರನು ಭಾರೀ ಬಲಿಷ್ಟನಾಗಿದ್ದರೂ ನಮ್ಮಿಬ್ಬರನ್ನು ನೋಡುತ್ತಲೇ ಭಯಗೊಂಡು ರಾತ್ರಿಯೇ ಓಡಿಹೋದನು. ನಾವಿಬ್ಬರೂ ಬೆನ್ನಟ್ಟುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಅವನು ವೇಗವಾಗಿ ಓಡಿಹೋಗಿ ಒಂದು ವಿಶಾಲ ಗುಹೆಯಲ್ಲಿ ನುಗ್ಗಿದನು. ॥15-16॥ ಆ ಅತ್ಯಂತ ಭಯಂಕರ ವಿಶಾಲ ಗುಹೆಯಲ್ಲಿ ಆ ಅಸುರನು ನುಗ್ಗಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ನಾನು ನನ್ನ ಈ ಕ್ರೂರದರ್ಶಿ ತಮ್ಮನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದೆ - ॥17॥

ಸುಗ್ರೀವನೇ! ಈ ಶತ್ರುವನ್ನು ಕೊಲ್ಲದೆ ನಾನು ಇಲ್ಲಿಂದ ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಗೆ ಹೋಗಲಾರೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ನಾನು ಈ ಅಸುರನನ್ನು ಕೊಂದು ಮರಳುವತನಕ ನೀನು ಈ ಗುಹೆಯ ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿ ನಿಂತು ನನ್ನನ್ನು ಪ್ರತೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಿರು. ॥18॥ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ‘ಇವನು ಇಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುವನು’ ಎಂದು ವಿಶ್ವಾಸವಿಟ್ಟು ಆ ಅತ್ಯಂತ ದುರ್ಗಮ ಗುಹೆಯ ಒಳಗೆ ಹೋದೆ. ಒಳಹೊಕ್ಕ ಆ ದಾನವನನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಿರುವಾಗ ಒಂದು ವರ್ಷ ಕಳೆದು ಹೋಯಿತು. ॥19॥ ಬಳಿಕ ನಾನು ಆ ಭಯಂಕರ ಶತ್ರುವನ್ನು ನೋಡಿದೆ. ಇಷ್ಟುದಿನ ಅವನು ಸಿಗದಿರುವುದರಿಂದ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಕ್ಲೇಶ, ಉದಾಸೀನತೆ ಉಂಟಾಗಲಿಲ್ಲ. ನಾನು ಅವನನ್ನು ಬಂಧುಗಳ ಸಹಿತ ಕೂಡಲೇ ಯಮಸದನಕ್ಕೆ ಅಟ್ಟಿದೆ. ॥20॥ ಅವನ ಬಾಯಿಯಿಂದ, ಎದೆಯಿಂದ ಹರಿದ ರಕ್ತದಿಂದ ಆ ಇಡೀ ದುರ್ಗಮ ಗುಹೆ ತುಂಬಿಹೋಯಿತು. ॥21॥ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಆ ಪರಾಕ್ರಮಿ ಶತ್ರುವನ್ನು ಸುಲಭವಾಗಿ ವಧಿಸಿ ನಾನು ಮರಳುವಾಗ ನನಗೆ ಹೊರಬರಲು ದಾರಿಯೇ ಕಾಣದಾಗಿತ್ತು; ಏಕೆಂದರೆ ಗುಹೆಯ ಬಾಗಿಲು ಮುಚ್ಚಿಹೋಗಿತ್ತು. ॥22॥ ನಾನು ಸುಗ್ರೀವ! ಸುಗ್ರೀವಾ! ಎಂದು ಪದೇ ಪದೇ ಕರೆದೆ ಆದರೆ ಯಾವುದೇ ಉತ್ತರ ಬರಲಿಲ್ಲ. ಇದರಿಂದ ನನಗೆ ಬಹಳ ದುಃಖವಾಯಿತು. ॥23॥ ನಾನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಕಾಲಿನಿಂದ ಒದ್ದು ಹೇಗೋ ಬಂಡೆಯನ್ನು ಹಿಂದಕ್ಕೆ ತಳ್ಳಿ, ಗುಹಾದ್ವಾರದಿಂದ ಹೊರಬಿದ್ದು ನಗರದ ದಾರಿ ಹಿಡಿದು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದೆ. ॥24॥

ಈ ಕ್ರೂರೀ, ನಿರ್ದಯೀ ಸುಗ್ರೀವನು ಭ್ರಾತೃಪ್ರೇಮ ಮರೆತುಬಿಟ್ಟನು. ಇಡೀ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಕೈವಶಪಡಿಸಲೆಂದೇ ನನ್ನನ್ನು ಗುಹೆಯೊಳಗೆ ಕೂಡಿಹಾಕಿದ್ದನು. ॥25॥ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ವಾನರರಾಜ ವಾಲಿಯು ನಿರ್ಧಯವಾಗಿ ಏಕವಸ್ತ್ರನಾದ ನನ್ನನ್ನು ರಾಜ್ಯದಿಂದ ಹೊರಹಾಕಿದ್ದನು. ॥26॥ ರಘುನಂದನಾ! ಅವನು ನನ್ನನ್ನು ಊರಿನಿಂದ ಒಡಿಸಿದನು ಹಾಗೂ ನನ್ನ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಕಸಿದುಕೊಂಡನು. ಅವನ ಭಯದಿಂದ ನಾನು ವನಗಳು, ಸಮುದ್ರ ಸಹಿತ ಇಡೀ ಭೂಮಂಡಲವನ್ನು ಸುತ್ತಿದೆ. ಅಂತೂ ನಾನು ಭಾರ್ಯಾಹರಣದಿಂದ ದುಃಖಿತನಾಗಿ, ಈ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಋಷ್ಯಮೂಕ ಪರ್ವತಕ್ಕೆ ಬಂದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಒಂದು ವಿಶೇಷ ಕಾರಣದಿಂದ ವಾಲಿಗೆ ಈ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಆಕ್ರಮಿಸುವುದು ಬಹಳ ಕಠಿಣವಾಗಿತ್ತು. ॥27-28॥

ರಘುನಾಥನೇ! ವಾಲಿಯೊಂದಿಗೆ ವೈರ ಉಂಟಾದ ವಿಸ್ತೃತ ಇದೇ ಕಥೆಯಾಗಿದೆ. ಇದೆಲ್ಲವನ್ನು ನಾನು ನಿನಗೆ ತಿಳಿಸಿರುವೆನು. ನೋಡು, ಅಪರಾಧವಿಲ್ಲದೆಯೇ ನನಗೆ ಈ ಸಂಕಟ ಅನುಭವಿಸಬೇಕಾಯಿತು. ॥29॥ ವೀರವರನೇ! ನೀನು ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತಿನ ಭಯವನ್ನು ದೂರಗೊಳಿಸುವವನಾಗಿರುವೆ. ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಕೃಪೆಮಾಡಿ, ವಾಲಿಯನ್ನು ದಮನ ಮಾಡಿ ನನ್ನನ್ನು ಅವನ ಭಯದಿಂದ ಬಿಡಿಸು. ॥30॥

ಸುಗ್ರೀವನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಧರ್ಮಜ್ಞ, ಪರಮತೇಜಸ್ವೀ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ನಗುತ್ತಾ ಅವನಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಧರ್ಮಯುಕ್ತ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದನು. ॥31॥ ಮಿತ್ರನೇ! ಈ ಸೂರ್ಯನಂತಿರುವ ತೇಜಸ್ವೀ ತೀಕ್ಷ್ಣಬಾಣಗಳು ಅಮೋಘವಾಗಿವೆ, ಅವು ದುರಾಚಾರೀ ವಾಲಿಯ ಮೇಲೆ ಎರಗುವವು. ॥32॥

ನಿನ್ನ ಭಾರ್ಯೆಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದ ಆ ವಾನರನು ನನ್ನ ಎದುರಿಗೆ ಕಣ್ಮರೆಯಾಗುವ ತನಕ ಸದಾಚಾರವನ್ನು ಕಲಂಕಿತಗೊಳಿಸುವ ಆ ಪಾಪಾತ್ಮಾ ವಾಲಿಯು ಬದುಕಿರಲಿ. ॥33॥ ನೀನು ಶೋಕಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿರುವುದನ್ನು ನಾನು ಅನುಮಾನದಿಂದ ತಿಳಿಯುತ್ತೇನೆ. ನಾನು ನಿನ್ನ ಉದ್ಧಾರ ಮಾಡುವೆನು. ನೀನು ನಿನ್ನ ಪತ್ನಿ ಹಾಗೂ ವಿಶಾಲ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಡೆಯುವೆ. ॥34॥ ಶ್ರೀರಾಮನ ವಚನವು ಹರ್ಷ ಮತ್ತು ಪುರುಷಾರ್ಥವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವಂತಿತ್ತು. ಅದನ್ನು ಕೇಳಿ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ತುಂಬಾ ಸಂತೋಷವಾಯಿತು. ಪುನಃ ಅವನು ಬಹಳ ಮಹತ್ವಪೂರ್ಣ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳತೊಡಗಿದನು. ॥35॥

ಶ್ರೀ ವಾಲ್ಮೀಕಿವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡದ ಹತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥ 10 ॥

ಹನ್ನೊಂದನೆಯ ಸರ್ಗ

ಸುಗ್ರೀವನು ವಾಲಿಯ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿದುದು, ವಾಲಿಯು ದುಂದುಭಿ ದೈತ್ಯನನ್ನು ಕೊಂದು ಮತಂಗವನಕ್ಕೆ ಎಸೆದುದು, ವಾಲಿಗೆ ಮತಂಗ ಮುನಿಯ ಶಾಪ, ಶ್ರೀರಾಮನು ದುಂದುಭಿಯ ಅಸ್ತಿಸಮೂಹವನ್ನು ದೂರಕ್ಕೆ ಎಸೆದುದು, ಸುಗ್ರೀವನು ಶ್ರೀರಾಮನಲ್ಲಿ ಸಾಲವೃಕ್ಷಗಳನ್ನು ಭೇದಿಸಲು ಹೇಳಿದುದು

ಉತ್ಸಾಹ ಮತ್ತು ಪೌರುಷವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ಶ್ರೀರಾಮನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಸುಗ್ರೀವನು ಅವನ ಕುರಿತು ಆದರ ಪ್ರಕಟಿಸಿ, ಶ್ರೀರಘುನಾಥನನ್ನು ಹೀಗೆ ಪ್ರಶಂಸಿಸಿದನು. ॥1॥

ಪ್ರಭೋ! ನಿನ್ನ ಬಾಣಗಳು ಪ್ರಜ್ವಲಿತ, ತೀಕ್ಷ್ಣ ಹಾಗೂ ಮರ್ಮಭೇದಿಯಾಗಿವೆ. ನೀನು ಕುಪಿತನಾದರೆ ಇವುಗಳಿಂದ ಪ್ರಳಕಾಲದ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಸಮಸ್ತಲೋಕಗಳನ್ನು ಭಸ್ಮವಾಗಿಸಬಲ್ಲೆ ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವೇ ಇಲ್ಲ. ॥2॥ ಆದರೆ ವಾಲಿಯಲ್ಲಿರುವ ಪುರುಷಾರ್ಥ, ಬಲ, ಧೈರ್ಯ ಎಲ್ಲವನ್ನು ಗಮನದಲ್ಲಿಟ್ಟು ಕೇಳು. ಬಳಿಕ ಉಚಿತವೆನಿಸಿದಂತೆ ಮಾಡು. ॥3॥ ವಾಲಿಯು ಸೂರ್ಯೋದಯಕ್ಕೆ ಮೊದಲೇ ಪಶ್ಚಿಮ ಸಮುದ್ರದಿಂದ ಪೂರ್ವ ಸಮುದ್ರದವರೆಗೆ, ದಕ್ಷಿಣ ಸಾಗರದ ಉತ್ತರದವರೆಗೆ ತಿರುಗಾಡಿ ಬಂದರೂ ಅವನು ಬಳಲುವುದಿಲ್ಲ. ॥4॥ ಪರಾಕ್ರಮಿ ವಾಲಿಯು ಪರ್ವತಗಳ ಶಿಖರಗಳನ್ನು ಹತ್ತಿ ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ಶಿಖರಗಳನ್ನು ಬಲವಂತವಾಗಿ ಎತ್ತಿ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಹಾರಿಸಿ, ಅವನ್ನು ಕೈಯಿಂದ ಹಿಡಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.॥5॥ ವನದಲ್ಲಿರುವ ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಅನೇಕ ಸಮೃದ್ಧ ವೃಕ್ಷಗಳನ್ನು ತನ್ನ ಬಲವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾ ವಾಲಿಯು ವೇಗವಾಗಿ ಮುರಿದು ಹಾಕುತ್ತಾನೆ. ॥6॥ ಹಿಂದೊಮ್ಮೆ ಇಲ್ಲಿ ದುಂದುಭಿ ಎಂಬ ಒಬ್ಬ ಅಸುರ ಇರುತ್ತಿದ್ದನು, ಅವನು ಕೋಣನಂತೆ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದನು. ಅವನು ಎತ್ತರದಲ್ಲಿ ಕೈಲಾಸದಂತೆ ಅನಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಪರಾಕ್ರಮಿ ದುಂದುಭಿಯ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಸಾವಿರ ಆನೆಗಳ ಬಲವಿತ್ತು. ॥7॥

ಬಲಗರ್ವಿತನಾದ ಆ ವಿಶಾಲಕಾಯ ದುಷ್ಟಾತ್ಮಾ ದಾನವನು ಒಮ್ಮೆ ತನಗೆ ದೊರೆತ ವರದಾನದಿಂದ ಮೋಹಿತನಾಗಿ ನದಿಗಳ ಸ್ವಾಮಿ ಸಮುದ್ರ ಬಳಿಗೆ ಹೋದನು. ॥8॥ ಉತ್ತಾಲ ತರಂಗಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ರತ್ನಗಳ ನಿಧಿ ಮಹಾ ಸಾಗರವನ್ನು ದಾಟಿ, ಅದನ್ನು ಗಣನೆಗೆ ತರದೆ ದುಂದುಭಿಯು ಅದರ ಅಭಿಷ್ಠಾತೃ ದೇವತೆಯಲ್ಲಿ ನನಗೆ ನಿನ್ನೊಂದಿಗೆ ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವ ಅವಕಾಶಕೊಡು ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ॥9॥ ರಾಜನೇ! ಆಗ ಮಹಾನ್ ಬಲಶಾಲಿ ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ಸಮುದ್ರವು ಆ ಕಾಲ ಪ್ರೇರಿತ ಅಸುರನಲ್ಲಿ ಇಂತೆಂದನು. ॥10॥

ಯುದ್ಧವಿಶಾರದ ವೀರನೇ! ನಾನು ನಿನ್ನೊಂದಿಗೆ ಯುದ್ಧ ಮಾಡಲು ಅಸಮರ್ಥನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ನಿನ್ನೊಡನೆ ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವಂತಹವನ ಹೆಸರನ್ನು ನಿನಗೆ ತಿಳಿಸುವೆನು ಕೇಳು. ॥11॥ ಪರ್ವತಗಳ ರಾಜನೂ, ಭಗವಾನ್ ಶಂಕರನ ಮಾವನೂ, ತಪಸ್ವೀ ಜನರ ದೊಡ್ಡ ಆಶ್ರಯನೂ, ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಹಿಮವಂತನೆಂದು ವಿಖ್ಯಾತವಾದ, ಅನೇಕ ಕಂದರಗಳೂ, ಜಲಪಾತಗಳಿರುವ, ಗಿರಿರಾಜ ಹಿಮಾಚಲನೇ ನಿನ್ನೊಂದಿಗೆ ಯುದ್ದ ಮಾಡಲು ಸಮರ್ಥನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನು ನಿನಗೆ ಅನುಪಮ ಪ್ರೀತಿ ಕೊಡಬಲ್ಲನು. ॥12-13॥ ಇದನ್ನು ಕೇಳಿ ಅಸುರಶ್ರೇಷ್ಠ ದುಂದುಭಿಯು ಸಮುದ್ರವು ಹೆದರಿರುವನು ಎಂದು ತಿಳಿದು ಧನುಸ್ಸಿನಿಂದ ಬಿಟ್ಟ ಬಾಣದಂತೆ ಕೂಡಲೇ ಹಿಮಾಲಯದ ವನಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಗಜರಾಜನಂತೆ ಪರ್ವತದ ವಿಶಾಲ ಬೆಳ್ಳಗಿನ ಶಿಲೆಗಳನ್ನು ಕಿತ್ತು ಕಿತ್ತು ಭೂಮಿಗೆ ಎಸೆಯುತ್ತಾ ಗರ್ಜಿಸತೊಡಗಿದನು. ॥14-15॥ ಆಗ ಬೆಳ್ಳಿಮೋಡದಂತೆ ಆಕಾರ ಧರಿಸಿದ ಸೌಮ್ಯ ಸ್ವಭಾವದ ಹಿಮವಂತನು ಅಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟನಾದನು. ಅವನ ಆಕೃತಿ ಸಂತೋಷವನ್ನು ಉಕ್ಕಿಸುವಂತಿತ್ತು. ಅವನು ತನ್ನ ಶಿಖರದಲ್ಲಿ ನಿಂತು ಹೇಳಿದನು. ॥16॥ ಧರ್ಮವತ್ಸಲ ದುಂದುಭಿಯೇ! ನೀನು ನನಗೆ ತೊಂದರೆ ಕೊಡಬೇಡ. ನಾನು ಯುದ್ಧ ಕಲೆಯಲ್ಲಿ ಕುಶಲನಲ್ಲ. ನಾನಾದರೋ ತಪಸ್ವಿಗಳ ನಿವಾಸಸ್ಥಾನ ನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ॥17॥ ಧೀಮಂತ ಗಿರಿರಾಜ ಹಿಮವಂತನ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ದುಂದುಭಿಯ ಕಣ್ಣುಗಳು ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಕೆಂಪಾದವು ಮತ್ತು ಹೀಗೆ ನುಡಿದನು. ॥18॥ ನೀನು ಯುದ್ಧ ಮಾಡಲು ಅಸಮರ್ಥನಾದರೆ ಅಥವಾ ನನ್ನ ಭಯದಿಂದ ಯುದ್ಧದಿಂದ ಹಿಂದೆಗೆಯುವಿಯಾದರೆ ಯುದ್ಧದ ಇಚ್ಚೆಯುಳ್ಳ ನನ್ನೊಂದಿಗೆ ಯುದ್ಧಮಾಡುವಂತಹ ವೀರನ ಹೆಸರನ್ನು ತಿಳಿಸು. ॥19॥ ಅವನ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ, ಶ್ರೇಷ್ಠ ಅಸುರರಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ಯಾವುದೇ ಪ್ರತಿದ್ವಂದೀ ಯೋಧನ ಹೆಸರನ್ನು ಯಾರೂ ತಿಳಿಸಿರಲಿಲ್ಲ, ಅದನ್ನು ವಾಕ್ಯವಿಶಾರದ ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ಹಿಮವಂತನು ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಹೇಳಿದನು. ॥20॥

ಮಹಾಪ್ರಾಜ್ಞ ದಾನವರಾಜನೇ! ವಾಲಿ ಎಂಬ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಓರ್ವ ಪರಮ ತೇಜಸ್ವೀ, ಪ್ರತಾಪೀ ವಾನರನಿದ್ದಾನೆ. ಅವನು ದೇವರಾಜ ಇಂದ್ರನ ಮಗನು, ಅನುಪಮ ಶೋಭಾಪೂರ್ಣ ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಯಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ॥21॥ ಅವನು ಬಹಳ ಬುದ್ಧಿವಂತ ಮತ್ತು ಯುದ್ಧ ಕಲೆಯಲ್ಲಿ ನಿಪುಣನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನೇ ನಿನ್ನೊಡನೆ ಕಾದಾಡಲು ಸಮರ್ಥನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಇಂದ್ರನು ನಮೂಚಿಗೆ ಯುದ್ಧದ ಅವಕಾಶ ಕೊಟ್ಟಂತೆ ಅವನು ನಿನಗೆ ದ್ವಂದ್ವಯುದ್ಧ ಕೊಡಬಲ್ಲನು.॥22॥ ನೀನು ಯುದ್ಧವನ್ನು ಬಯಸುವೆಯಾದರೆ ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗು; ಏಕೆಂದರೆ ವಾಲಿಯು ಯಾರದೇ ಯುದ್ಧಾಹ್ವಾನವನ್ನು ಸಹಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸದಾ ಶೂರತ್ವವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುವಂತಹವನು. ॥23॥ ಹಿಮವಂತನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಕ್ರೋಧದಿಂದ ತುಂಬಿದ ದುಂದುಭಿಯು ಕೂಡಲೇ ವಾಲಿಯ ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಗೆ ಹೋದನು. ॥24॥ ಅವನು ಕೋಣನಂತೆ ರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದನು. ಅವನ ಕೊಂಬುಗಳು ಬಹಳ ಚೂಪಾಗಿದ್ದವು. ಭಾರೀ ಭಯಂಕರನಾದ ದುಂದುಭಿಯು ವರ್ಷಾಕಾಲದ ನೀರು ತುಂಬಿದ ಮಹಾಮೇಘದಂತೆ ಕಂಡು ಬರುತ್ತಿದ್ದನು. ॥25॥ ಆ ಮಹಾಬಲಿ ದುಂದುಭಿಯು ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಯ ದ್ವಾರಕ್ಕೆ ಬಂದು ಭೂಮಿಯನ್ನು ನಡುಗಿಸುತ್ತಾ ಜೋರಾಗಿ ದುಂದುಭಿಯ ಗಂಭೀರ ನಾದದಂತೆ ಗರ್ಜಿಸತೊಡಗಿದನು. ॥26॥

ಅವನು ಸುತ್ತಲಿನ ಮರಗಳನ್ನು ಮುರಿಯುತ್ತಾ, ನೆಲವನ್ನು ಗೊರಸುಗಳಿಂದ ಅಗೆಯುತ್ತಾ, ದರ್ಪದಿಂದ ಬಂದು ಪುರಿಯ ಮಹಾದ್ವಾರವನ್ನು ಕೊಂಬುಗಳಿಂದ ತಿವಿಯುತ್ತಾ ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಸಿದ್ಧನಾಗಿದ್ದನು. ॥27॥ ನಕ್ಷತ್ರಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಚಂದ್ರನಂತೆ ಸ್ತ್ರೀಯರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದಿದ್ದ ಅಂತಃಪುರದಲ್ಲಿದ್ದ ವಾಲಿಯು ಆ ದಾನವನ ಗರ್ಜನೆ ಕೇಳಿ ಕ್ರೋಧಗೊಡು, ನಗರದ ಹೊರಗೆ ಬಂದನು. ॥28॥ ಸಮಸ್ತ ವನಚರ ವಾನರರ ರಾಜಾ ವಾಲಿಯು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಪರಿಮಿತ ವಾಣಿಯಲ್ಲಿ ಅವನು ದುಂದುಭಿಯಲ್ಲಿ ನುಡಿದನು. ॥29॥

ಮಹಾಬಲೀ ದುಂದುಭಿಯೇ! ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿದಿದ್ದೇನೆ. ನೀನು ಈ ನಗರದ್ವಾರವನ್ನು ತಡೆದು ಏಕೆ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿರುವೆ? ನಿನ್ನ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಿಕೋ. ॥30॥ ಧೀಮಂತ ವಾನರೇಂದ್ರನ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ದುಂದುಭಿಯ
ಕಣ್ಣುಗಳು ಕೆಂಪಾದವು. ಅವನು ಅವನಲ್ಲಿ ಇಂತೆಂದನು. ॥31॥ ವೀರನೇ! ನೀನು ಸ್ತ್ರೀಯರ ಸಮೀಪ ಇಂತಹ ಮಾತುಗಳನ್ನಾಡಬಾರದು. ನನಗೆ ಯುದ್ಧದ ಅವಕಾಶ ಕೊಡು. ಆಗ ನಾನು ನಿನ್ನ ಬಲವನ್ನು ತಿಳಿಯುವೆನು. ॥32॥ ಅಥವಾ ವಾನರನೇ! ನಾನು ಇಂದಿನ ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಕ್ರೋಧವನ್ನು ತಡೆದಿಡುವೆ. ನಿನಗೆ ಸ್ವೇಚ್ಛಾನುಸಾರ ಕಾಮ ಭೋಗಕ್ಕಾಗಿ ಸೂರ್ಯೋದಯದವರೆಗೆ ಸಮಯವನ್ನು ನನ್ನಿಂದ ಪಡೆದುಕೋ. ॥33॥ ವಾನರರನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಯಾರಿಗೆ ಏನು ಕೊಡುವುದಿದೆಯೋ ಅದನ್ನು ಕೊಟ್ಟುಬಿಡು, ನೀನು ಸಮಸ್ತ ಕಪಿಗಳ ರಾಜನಾಗಿರುವೆ. ನಿನ್ನ ಸುಹೃದರನ್ನು ಭೆಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಸಲಹೆ ಪಡೆ. ॥34॥ ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಯನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ನೋಡಿಕೊಂಡು ತನ್ನಂತೆ ಇರುವ ಪುತ್ರನಿಗೆ ರಾಜ್ಯ ಸಿಂಹಾಸನದಲ್ಲಿ ಪಟ್ಟಾಭಿಷಿಕ್ತನನ್ನಾಗಿಸು. ಇಂದು ಸ್ತ್ರೀಯರೊಂದಿಗೆ ಮನಸೋಕ್ತ ಕ್ರೀಡಿಸು. ಅನಂತರ ನಿನ್ನ ಗರ್ವವನ್ನು ನುಚ್ಚುನೂರಾಗಿಸುವೆನು. ॥35॥ ಮಧುಪಾನದಿಂದ ಮತ್ತನಾದ, ಪ್ರಮತ್ತ (ಜಾಗರೂಕನಲ್ಲದ)ನಾದ, ಯುದ್ಧದಿಂದ ಓಡುತ್ತಿರುವ, ಅಸ್ತ್ರರಹಿತ, ದುರ್ಬಲನಾದ, ನಿನ್ನಂತಹ ಸ್ತ್ರೀಯರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಮದಮೋಹಿತನಾದ ಪುರುಷನ ವಧೆಮಾಡುವವನನ್ನು ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಭ್ರೂಣಹತ್ಯೆ ಮಾಡಿದವನೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ॥36॥ ಇದನ್ನು ಕೇಳಿ ಮುಗುಳ್ನಕ್ಕು ವಾಲಿಯು ತಾರೆಯೇ ಆದಿ ಸ್ತ್ರೀಯರನ್ನು ದೂರಸರಿಸಿ ಆ ಅಸುರನಲ್ಲಿ ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಹೇಳಿದನು. ॥37॥ ನೀನು ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ನಿರ್ಭಯವಾಗಿ ನಿಂತಿದ್ದರೆ ಈ ವಾಲಿಯು ಮಧು ಕುಡಿದು ಉನ್ಮತ್ತನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಡ. ನನ್ನ ಈ ಮದವನ್ನು ನೀನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ
ಉತ್ಸಾಹ ವೃದ್ಧಿಗಾಗಿ ವೀರರು ಸೇವಿಸುವ ಔಷಧಿ ವಿಶೇಷವೆಂದು ತಿಳಿ. ॥38॥ ಅವನಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ತಂದೆ ಇಂದ್ರನು ಕೊಟ್ಟಿದ್ದ ವಿಜಯದಾಯಿನೀ ಸುವರ್ಣ ಮಾಲೆಯನ್ನು ಕತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಧರಿಸಿ ವಾಲಿಯು ಕುಪಿತನಾಗಿ ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಸಿದ್ಧನಾಗಿ ನಿಂತನು. ॥39॥ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠ ವಾಲಿಯು ಪರ್ವತಾಕಾರ ದುಂದುಭಿಯ ಎರಡು ಕೊಂಬುಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಾ ಅವನನ್ನು ಪದೆ-ಪದೇ ತಿರುಗಿಸಿದನು. ॥40॥ ಮತ್ತೆ ಜೋರಾಗಿ ಅವನನ್ನು ನೆಲಕ್ಕೆ ಅಪ್ಪಳಿಸಿ ಜೋರಾಗಿ ಸಿಂಹನಾದ ಮಾಡಿದನು. ನೆಲಕ್ಕೆ ಅಪ್ಪಳಿಸಿದಾಗ ಅವನ ಎರಡೂ ಕಿವಿಗಳಿಂದ ರಕ್ತದ ಧಾರೆಗಳು ಹರಿಯತೊಡಗಿದವು. ॥41॥

ಕ್ರೋಧಾವೇಶದಿಂದ ಕೂಡಿ ಒಬ್ಬರು ಮತ್ತೊಬ್ಬರನ್ನು ಗೆಲ್ಲಲು ಇಚ್ಛಿಸುವ ದುಂದುಭಿ ಮತ್ತು ವಾಲಿ ಇವರಲ್ಲಿ ಘೋರ ಯುದ್ಧ ನಡೆಯಿತು. ॥42॥ ಆಗ ಇಂದ್ರತುಲ್ಯ ಪರಾಕ್ರಮಿ ವಾಲಿಯು ದುಂದುಭಿಗೆ ಮುಷ್ಟಿಗಳಿಂದ, ಒದೆಗಳಿಂದ, ವೃಕ್ಷಗಳಿಂದ, ಶಿಲೆಗಳಿಂದ ಪ್ರಹರಿಸತೊಡಗಿದನು. ॥43॥ ಆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಪರಸ್ಪರ ಪ್ರಹಾರ ಮಾಡುತ್ತಾ ವಾನರ ಮತ್ತು ಅಸುರ ಇಬ್ಬರೂ ಯೋಧರಲ್ಲಿ ಅಸುರನ ಶಕ್ತಿ ಕ್ಷಿಣಿಸತೊಡಗಿತು, ಇಂದ್ರಕುಮಾರ ವಾಲಿಯ ಬಲ ಹೆಚ್ಚತೊಡಗಿತು. ॥44॥ ಅವರಿಬ್ಬರಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣಾಂತಕಾರೀ ಯುದ್ಧ ಹತ್ತಿಕೊಂಡಿತು. ಆಗ ವಾಲಿಯು ದುಂದುಭಿಯನ್ನು ಎತ್ತಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಒಗೆದು, ಜೊತೆಗೆ ತನ್ನ ಶರೀರದಿಂದ ಅವನನ್ನು ಒತ್ತಿಬಿಟ್ಟಾಗ ದುಂದುಭಿಯು ನುಚ್ಚುನೂರಾದನು. ॥45॥ ಬೀಳುವಾಗ ಅವನ ಶರೀರದ ಎಲ್ಲ ದ್ವಾರಗಳಿಂದ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ರಕ್ತ ಹರಿಯತೊಡಗಿತು. ಆ ಮಹಾಬಾಹು ಅಸುರನು ಭೂಮಿಗೆ ಬಿದ್ದು ಸತ್ತುಹೋದನು. ॥46॥ ವನ ಪ್ರಾಣಗಳು ಹೊರಟು ಹೋದಾಗ ಚೈತನ್ಯ ಉಡುಗಿ ಹೋಯಿತು. ಆಗ ವೇಗವಂತ ವಾಲಿಯು ಅವನನ್ನು ಎರಡು ಕೈಗಳಿಂದ ಎತ್ತಿ ಸಾಮಾನ್ಯ ವೇಗದಿಂದ ಒಂದು ಯೋಜನ ದೂರಕ್ಕೆ ಎಸೆದುಬಿಟ್ಟನು. ॥47॥ ವೇಗವಾಗಿ ಎಸೆದ ಆ ಅಸುರನ ಬಾಯಿಯಿಂದ ಹೊರಟ ರಕ್ತದ ಅನೇಕ ಬಿಂದುಗಳು ಗಾಳಿಯಲ್ಲಿ ಹಾರಿ ಮತಂಗ ಮುನಿಯ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದವು. ॥48॥

ಮಹಾಭಾಗನೇ! ಅಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿರುವ ರಕ್ತದ ಬಿಂದುಗಳನ್ನು ನೋಡಿ ಮತಂಗ ಮುನಿಯು ಕುಪಿತರಾಗಿ ‘ಇಲ್ಲಿ ರಕ್ತದ ಬಿಂದುಗಳನ್ನು ಚೆಲ್ಲಿದವನು ಯಾರು?’ ಎಂಬ ವಿಚಾರದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದರು. ॥49॥ ಯಾವ ದುಷ್ಟನು ನನ್ನ ಶರೀರಕ್ಕೆ ರಕ್ತವನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸಿದನೋ, ಆ ದುರಾತ್ಮಾ, ದುರ್ಬುದ್ಧಿ, ಅಜಿತಾತ್ಮಾ, ಮೂರ್ಖಯಾರಾಗಿದ್ದಾನೆ? ॥50॥ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಮುನಿವರ ಮತಂಗರು ಹೊರಗೆ ಬಂದು ನೋಡಿದರೆ ಅವರಿಗೆ ಒಂದು ಪರ್ವತದಂತಹ ಕೋಣನು ಪ್ರಾಣಹೀನನಾಗಿ ನೆಲದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿದರು. ॥51॥ ಅವರು ತಮ್ಮ ತಪೋ ಬಲದಿಂದ ಇದೊಂದು ವಾನರನ ಕೃತ್ಯವಾಗಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿದು ಕೊಂಡರು. ಆದ್ದರಿಂದ ಆ ಹೆಣವನ್ನು ಎಸೆದಿರುವ ವಾನರನ ಕುರಿತು ಅವರು ಭಾರೀ ಶಾಪವನ್ನು ಕೊಟ್ಟರು. ॥52॥

ಯಾವನು ರಕ್ತದ ಬಿಂದುಗಳನ್ನು ಹಾಕಿ ನನ್ನ ಆಶ್ರಮ ವನ್ನು, ಈ ವನವನ್ನು ಅಪವಿತ್ರನಾಗಿಸಿದನೋ, ಅವನು ಇಂದಿನಿಂದ ಈ ವನದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸದಿರಲಿ. ಇದರಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರೆ ಅವನು ಸತ್ತು ಹೋಗುವನು. ॥53॥ ಈ ಅಸುರನ ಶರೀರವನ್ನು ಇತ್ತ ಎಸೆದು ಯಾವನು ಈ ವೃಕ್ಷಗಳನ್ನು ಮುರಿದುಹಾಕಿರುವನೋ, ಆ ದುರ್ಬುದ್ಧಿಯು ನನ್ನ ಆಶ್ರಮದ ಸುತ್ತಲು ಒಂದು ಯೋಜನದವರೆಗಿನ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಲಿಟ್ಟರೆ ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುವನು. ॥54॥ ಆ ವಾಲಿಯ ಯಾವನೇ ಸಚಿವನೂ ಕೂಡ ನನ್ನ ಈ ವನದಲ್ಲಿದ್ದರೆ, ಅವನೂ ಇಲ್ಲಿಂದ ಹೊರಟುಹೋಗಬೇಕು. ಅವರು ನನ್ನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ಸುಖವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿಂದ ಹೊರಟು ಹೋಗಲಿ. ಅವರು ಇಲ್ಲಿಯೇ ಇದ್ದರೆ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಅವರಿಗೆ ಶಾಪಕೊಡುವೆನು. ॥55-56॥

ನಾನು ನನ್ನ ಈ ವನವನ್ನು ಸದಾ ಮಕ್ಕಳಂತೆ ರಕ್ಷಿಸಿರುವೆನು. ಯಾವನು ಇದರ ಎಲೆ, ಚಿಗುರು ಕಿತ್ತು, ಫಲ-ಮೂಲಗಳನ್ನು ಅಭಾವಗೊಳಿಸಿ ಇಲ್ಲೇ ಇದ್ದರೆ ಅವನೂ ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಶಾಪಕ್ಕೆ ಗುರಿಯಾಗುವನು. ॥57॥ ಇಂದಿನ ದಿವಸ ಅವರೆಲ್ಲರಿಗೆ ಬಂದು-ಹೋಗುವ ಅಥವಾ ಇರುವ ಕೊನೆಯ ಅವಧಿಯಾಗಿದೆ. ಇಂದಿನ ಒಂದು ದಿನ ಅವರಿಗೆ ಸವಲತ್ತು ಕೊಡುತ್ತೇನೆ. ನಾಳೆಯಿಂದ ಯಾವನೇ ವಾನರನು ನನ್ನ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಬಿದ್ದರೆ, ಅವನು ಅನೇಕ ಸಾವಿರ ವರ್ಷ ಕಲ್ಲಾಗುವನು. ॥58॥ ಮುನಿಯ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಆ ಎಲ್ಲ ವಾನರರು ಮತಂಗವನದಿಂದ ಹೊರಟುಹೋದರು. ಅವರನ್ನು ಕಂಡು ವಾಲಿಯು ಕೇಳಿದನು. ॥59॥ ಮತಂಗ ವನದಲ್ಲಿ ಇರುವ ನೀವೆಲ್ಲ ವಾನರರು ನನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಏಕೆ ಬಂದಿರುವಿರಿ? ವನವಾಸಿಗಳೆಲ್ಲರೂ ಕ್ಷೇಮ ತಾನೇ? ॥60॥ ಆ ಎಲ್ಲ ವಾನರರು ಸುವರ್ಣ ಮಾಲಾಧಾರೀ ವಾಲಿಯಲ್ಲಿ ತಾವು ಬಂದ ಕಾರಣವನ್ನು ತಿಳಿದರು. ವಾಲಿಗೆ ಉಂಟಾದ ಶಾಪವನ್ನು ತಿಳಿಸಿದರು. ॥61॥ ವಾನರು ಹೇಳಿದ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ವಾಲಿಯು ಮಹರ್ಷಿ ಮತಂಗರ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಕೈಮುಗಿದು ಕ್ಷಮೆಯಾಚಿಸತೊಡಗಿದನು. ॥62॥ ಆದರೆ ಮಹರ್ಷಿಯು ಅವನನ್ನು ಆದರಿಸಲಿಲ್ಲ. ಅವರು ಮೌನವಾಗಿ ತಮ್ಮ ಆಶ್ರಮದೊಳಗೆ ಹೊರಟುಹೋದರು. ಇತ್ತ ವಾಲಿಯು ಶಾಪಗ್ರಸ್ತನಾದುದರಿಂದ ಭಯಗೊಂಡು ಬಹಳ ವ್ಯಾಕುಲನಾದನು. ॥63॥

ನರೇಶ್ವರನೇ! ಅಂದಿನಿಂದ ಆ ಶಾಪದ ಭಯದಿಂದ ಹೆದರಿದ ವಾಲಿಯು ಈ ಮಹಾನ್ ಋಷ್ಯಮೂಕವನ್ನು ಎಂದೂ ಪ್ರವೇಶಿಸಲು ಬಯಸಿಲ್ಲ, ನೋಡಲೂ ಕೂಡಾ ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ. ॥64॥ ಶ್ರೀರಾಮಾ! ಇಲ್ಲಿ ಅವನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವುದು ಅಸಂಭವವಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ತಿಳಿದು ನಾನು ನನ್ನ ಮಂತ್ರಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಈ ಮಹಾವನದಲ್ಲಿ ವಿಷಾದ ಶೂನ್ಯನಾಗಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ॥65॥ ಇದು ನೋಡು, ದುಂದುಭಿಯ ಎಲುಬಿನ ರಾಶಿ, ಅದೊಂದು ಮಹಾಪರ್ವತ ದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದೆ. ವಾಲಿಯು ತನ್ನ ಉದ್ಧಟತನದಿಂದ ದುಂದುಭಿಯ ಶರೀರವನ್ನು ಇಷ್ಟು ದೂರ ಎಸಿದಿದ್ದನು. ॥66॥ ಇವು ಏಳು ವಿಶಾಲವಾದ, ದಪ್ಪವಾದ ಸಾಲವೃಕ್ಷಗಳಿವೆ, ಅವು ಉತ್ತಮ ರೆಂಬೆಗಳಿಂದ ಸುಶೋಭಿತವಾಗಿವೆ. ವಾಲಿಯು ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದೊಂದನ್ನು ಬಲವಾಗಿ ಅಲ್ಲಾಡಿಸಿ ಎಲೆಗಳಿಲ್ಲದಂತೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದನು. ॥67॥

ಶ್ರೀರಾಮಾ! ಈ ವಾಲಿಯ ಅನುಪಮ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ನಾನು ವರ್ಣಿಸಿರುವೆನು. ನರೇಶ್ವರನೇ! ನೀನು ಆ ವಾಲಿಯನ್ನು ಸಮರಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ಕೊಲ್ಲಬಲ್ಲೆ? ॥68॥ ಸುಗ್ರೀವನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಲಕ್ಷ್ಮಣಾಗ್ರಜನಿಗೆ ನಗುಬಂತು. ಯಾವ ಕಾರ್ಯ ಮಾಡಿಬಿಟ್ಟಾಗ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ವಾಲಿಯನ್ನು ವಧಿಸಬಲ್ಲ ಎಂಬ ವಿಶ್ವಾಸ ಉಂಟಾದೀತು; ಎಂದು ಮುಗುಳ್ನಗುತ್ತಾ ಕೇಳಿದನು. ॥69॥ ಆಗ ಸುಗ್ರೀವನು - ‘ಹಿಂದೆ ವಾಲಿಯು ಈ ಏಳು ಸಾಲ ವೃಕ್ಷಗಳನ್ನು ಒಂದೊಂದಾಗಿ ಅನೇಕ ಬಾರಿ ಸೀಳಿ ಹಾಕಿರುವನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಶ್ರೀರಾಮನೇ ಇದರಲ್ಲಿ ಯಾವುದಾದರೂ ಒಂದು ವೃಕ್ಷವನ್ನು ಒಂದೇ ಬಾಣದಿಂದ ಕತ್ತರಿಸಿಬಿಟ್ಟರೆ, ನಿನ್ನ ಪರಾಕ್ರಮ ನೋಡಿ ನನಗೆ ವಾಲಿಯನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವಿ ಎಂಬ ವಿಶ್ವಾಸ ಉಂಟಾದೀತು’ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ॥70-71॥

ಲಕ್ಷ್ಮಣ! ಈ ಮಹಿಷರೂಪಧಾರೀ ದುಂದುಭಿಯ ಎಲುಬುಗಳನ್ನು ಒಂದು ಕಾಲಿನಿಂದ ಎತ್ತಿ ಇನ್ನೂರು ಧನುಸ್ಸು ದೂರಕ್ಕೆ ಬಲವಾಗಿ ಎಸೆಯಬಲ್ಲನಾದರೆ, ಇವನ ಕೈಯಿಂದ ವಾಲಿಯ ವಧೆಯಾಗಬಲ್ಲದು ಎಂದು ನಾನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವೆನು. ॥72॥ ಸ್ವಲ್ಪ ಕೆಂಪಾದ ನೇತ್ರಗಳುಳ್ಳ ಶ್ರೀರಾಮನಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಸುಗ್ರೀವನು ಎರಡು ಗಳಿಗೆ ಏನೋ ಯೋಚನೆಯಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದನು. ಬಳಿಕ ಅವನು ಕಕುತ್ಸ್ಥಕುಲಭೂಷಣ ಶ್ರೀರಾಮನಲ್ಲಿ ಪುನಃ ಹೇಳಿದನು. ॥73॥ ವಾಲಿಯು ಶೂರನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಸ್ವತಃ ತನ್ನ ಶೌರ್ಯದ ಮೇಲೆ ಅಭಿಮಾನಪಡುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಬಲ ಹಾಗೂ ಪೌರುಷ ವಿಖ್ಯಾತವಾಗಿದೆ. ಆ ಬಲವಂತ ವಾನರನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ಪರಾಜಿತನಾಗಲಿಲ್ಲ. ॥74॥

ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ದುಷ್ಕರವಾದ ಅವನ ಇಂತಹ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ನೋಡಿ, ಅವನ್ನು ಚಿಂತಿಸಿ ಭಯಭೀತನಾಗಿ ನಾನು ಈ ಋಷ್ಯಮೂಕ ಪರ್ವತವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿರುವೆನು. ॥75॥ ವಾನರರಾಜ ವಾಲಿಯನ್ನು ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ಗೆಲ್ಲುವುದು ಅಸಂಭವವಾಗಿದೆ. ಅವನ ಮೇಲೆ ಆಕ್ರಮಣ ಅಥವಾ ಅವನ ತಿರಸ್ಕಾರವನ್ನು ಮಾಡಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನು ಶತ್ರುವಿನ ಪಂಥಾಹ್ವಾನವನ್ನು ಸಹಿಸಲಾರನು. ನಾನು ಅವನ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಚಿಂತಿಸಿದಾಗ ಈ ಋಷ್ಯಮೂಕ ಪರ್ವತವನ್ನು ಒಂದು ಕ್ಷಣವೂ ಬಿಟ್ಟಿರುವುದಿಲ್ಲ. ॥76॥ ಈ ಹನುಮಂತನೇ ಮೊದಲಾದ ನನ್ನ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಸಚಿವರು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಅನುರಾಗವಿಟ್ಟವರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಇವರೊಂದಿಗೆ ಇದ್ದರೂ ನಾನು ಈ ವಿಶಾಲವನದಲ್ಲಿ ವಾಲಿಯಿಂದ ಉದ್ವಿಗ್ನನಾಗಿ, ಶಂಕಿತನಾಗಿಯೇ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ.॥77॥ ಮಿತ್ರವತ್ಸಲನಾದ ನೀನು ನನಗೆ ಪರಮ ಗೌರವಾನ್ವಿತ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮಿತ್ರನಾಗಿ ದೊರೆತಿರುವೆ. ಪುರುಷಸಿಂಹನೇ! ನೀನು ನನಗೆ ಹಿಮಾಲಯದಂತೆ ಇರುವೆ. ನಾನು ನಿನ್ನ ಆಶ್ರಯಪಡೆದಿರುವೆನು. (ಆದ್ದರಿಂದ ಈಗ ನಾನು ನಿರ್ಭಯನಾಗಬೇಕು.) ॥78॥

ಆದರೆ ರಘುನಂದನ! ನಾನು ಆ ಬಲಶಾಲಿ ದುಷ್ಟ ಅಣ್ಣನ ಬಲಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ತಿಳಿದಿದ್ದೇನೆ ಮತ್ತು ಸಮರಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ನಾನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ಕಂಡಿಲ್ಲ. ॥79॥ ಪ್ರಭೋ! ನಾನು ವಾಲಿಯೊಂದಿಗೆ ಖಂಡಿತವಾಗಿ ನಿನ್ನ ತುಲನೆ ಮಾಡುತ್ತಿಲ್ಲ. ನಿನ್ನಿಂದ ಹೆದರುವುದೂ ಇಲ್ಲ, ನಿನ್ನನ್ನು ಅಪಮಾನವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿಲ್ಲ. ವಾಲಿಯ ಭಯಾನಕ ಕರ್ಮಗಳೇ ನನ್ನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಹೇಡಿತನ ಉಂಟುಮಾಡಿದೆ. ॥80॥ ರಘುನಂದನ! ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ನಿನ್ನ ವಾಣಿ ನನಗೆ ಪ್ರಮಾಣಭೂತವಾಗಿದೆ, ವಿಶ್ವಸನೀಯವಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ನಿನ್ನ ಧೈರ್ಯ ಮತ್ತು ನಿನ್ನ ಈ ದಿವ್ಯ ಆಕೃತಿ ಮೊದಲಾದ ಗುಣಗಳು ಬೂದಿಮುಚ್ಚಿದ ಕೆಂಡದಂತೆ ನಿನ್ನ ಉತ್ಕೃಷ್ಟ ತೇಜವು ಸೂಚಿಸುತ್ತಿದೆ. ॥81॥

ಮಹಾತ್ಮಾ ಸುಗ್ರೀವನ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನು ಮೊದಲಿಗೆ ಮುಗುಳ್ನಕ್ಕು ಮತ್ತೆ ಆ ವಾನರನ ಮಾತಿಗೆ ಉತ್ತರಿಸುತ್ತಾ ನುಡಿದನು. ॥82॥ ವಾನರನೇ! ನಿನಗೆ ಈಗ ಪರಾಕ್ರಮದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ನಮ್ಮಗಳ ಮೇಲೆ ವಿಶ್ವಾಸ ಉಂಟಾಗದಿದ್ದರೆ ಯುದ್ಧದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ನಾವು ನಿನಗೆ ಅದರ ಉತ್ತಮ ವಿಶ್ವಾಸ ಕೊಡಿಸುವೆವು. ॥82॥ ಹೀಗೆ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಸಾಂತ್ವನಗೊಳಿಸುತ್ತಾ ಲಕ್ಷ್ಮಣಾಗ್ರಜ ಮಹಾಬಾಹು, ಬಲವಂತ ಶ್ರೀರಾಮನು ಲೀಲಾಜಾಲವಾಗಿ ದುಂದುಭಿಯ ಅಸ್ತಿಪಂಜರವನ್ನು ತನ್ನ ಕಾಲಿನ ಹೆಬ್ಬೆಟ್ಟಿನಿಂದಲೇ ಎತ್ತಿ ಹತ್ತು ಯೋಜನ ದೂರಕ್ಕೆ ಎಸೆದನು ಬಿಟ್ಟನು. ॥84-85॥ ಆ ಅಸ್ತಿಪಂಜರವನ್ನು ಎಸೆದಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಸುಗ್ರೀವನು ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಮತ್ತು ವಾನರರ ಎದುರಿಗೇ ಉರಿಯುವ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ತೇಜಸ್ವೀ ವೀರ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನಲ್ಲಿ ಪುನಃ ಅರ್ಥಗರ್ಭಿತ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ॥86॥

ಸಖನೇ! ನನ್ನ ಅಣ್ಣ ವಾಲಿಯು ಆಗ ಮದಮತ್ತ ಹಾಗೂ ಯುದ್ಧದಿಂದ ಬಳಲಿದ್ದನು. ದುಂದುಭಿಯ ಈ ಶರೀರ ರಕ್ತ-ಮಾಂಸಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು ತರುಣವಾಗಿತ್ತು. ಈ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಅವನು ಈ ಶರೀರವನ್ನು ಹಿಂದೆ ದೂರಕ್ಕೆ ಎಸೆದಿದ್ದನು. ॥88॥ ಆದ್ದರಿಂದ ರಘುನಂದನ! ಈ ಹೆಣವನ್ನು ಎಸೆದರೂ ನಿನ್ನ ಬಲ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆಯೇ, ಅವನ ಬಲ ಅಧಿಕವಾಗಿದೆಯೇ ತಿಳಿಯಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಅಗ ಇದು ಹಸಿಯಾಗಿತ್ತು, ಈಗ ಒಳಗಿ ಹೋಗಿದೆ. ಇದೇ ಎರಡೂ ಸ್ಥಿತಿಗಳಲ್ಲಿ ಅಂತರವಿದೆ. ॥89॥ ಅಯ್ಯಾ! ನಿನ್ನ ಮತ್ತು ಅವನ ಬಲದಲ್ಲಿ ಅದೇ ಸಂಶಯ ಇನ್ನೂ ಉಳಿದಿದೆ. ಈಗ ಒಂದು ಸಾಲವೃಕ್ಷವನ್ನು ಕತ್ತರಿಸುವುದರಿಂದ ಇಬ್ಬರ ಬಲಾಬಲಗಳು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೋದೀತು. ॥90॥ ನಿನ್ನ ಈ ಧನುಸ್ಸು ಆನೆಯ ಚಾಚಿದ ಸೊಂಡಿಲಿನಂತೆ ವಿಶಾಲವಾಗಿದೆ. ನೀನು ಇದಕ್ಕೆ ಹೆದೆ ಏರಿಸು ಮತ್ತು ಇದನ್ನು ಕಿವಿಯವರೆಗೆ ಸೆಳೆದು ಸಾಲವೃಕ್ಷವನ್ನು ಗುರಿಯಿಟ್ಟು ಒಂದು ವಿಶಾಲ ಬಾಣವನ್ನು ಬಿಡು. ॥91॥

ನೀನು ಬಿಟ್ಟ ಬಾಣವು ಈ ಸಾಲವೃಕ್ಷವನ್ನು ವಿದೀರ್ಣಗೊಳಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಸಂದೇಹವೇ ಇಲ್ಲ. ರಾಜನೇ! ಈಗ ವಿಚಾರ ಮಾಡುವ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇಲ್ಲ. ನಾನು ನನ್ನ ಆಣೆಯಿಟ್ಟು, ನೀನು ನನ್ನ ಈ ಪ್ರಿಯಕಾರ್ಯವನ್ನು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಮಾಡು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ. ॥92॥

ಎಲ್ಲ ತೇಜಗಳಲ್ಲಿ ಸದಾ ಸೂರ್ಯನು ಶ್ರೇಷ್ಠನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ಪರ್ವತಗಳಲ್ಲಿ ಗಿರಿರಾಜ ಹಿಮವಂತನು ಶ್ರೇಷ್ಠನಿರುವಂತೆ, ಚತುಷ್ಪಾದಗಳಲ್ಲಿ ಸಿಂಹವು ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆ, ಹಾಗೆಯೇ ಪರಾಕ್ರಮದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ನೀನೇ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾಗಿರುವೆ. ॥93॥

ಶ್ರೀ ವಾಲ್ಮೀಕಿವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡದ ಹನ್ನೊಂದನೆಯ ಸರ್ಗ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥11॥

ಹನ್ನೆರಡನೆಯ ಸರ್ಗ

ಶ್ರೀರಾಮನು ಏಳು ಸಾಲ ವೃಕ್ಷಗಳನ್ನು ಭೇದಿಸಿದುದು, ಶ್ರೀರಾಮನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಸುಗ್ರೀವನು ವಾಲಿಯನ್ನು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಆಹ್ವಾನಿಸಿದುದು, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವನ ಪರಾಜಯ, ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಶ್ರೀರಾಮನ ಆಶ್ವಾಸನೆ, ಗುರುತಿಗಾಗಿ ಸುಗ್ರೀವನ ಕೊರಳಿಗೆ ಗಜಪುಷ್ಪಲತೆಯನ್ನು ತೊಡಿಸಿ ಪುನಃ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಕಳಿಸಿದುದು

ಸುಗ್ರೀವನು ಸುಂದರವಾಗಿ ನುಡಿದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ಶ್ರೀರಾಮನು ಅವನಿಗೆ ವಿಶ್ವಾಸ ಉಂಟಾಗಲು ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಕೈಗೆತ್ತಿಕೊಂಡನು. ॥1॥ ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ಮಾನವನ್ನೀಯುವ ಶ್ರೀರಾಮನು ಆ ಭಯಂಕರ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಮತ್ತು ಒಂದು ಬಾಣವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡನು. ಧನುಷ್ಟಂಕಾರದಿಂದ ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸುತ್ತಾ ಆ ಬಾಣವನ್ನು ಸಾಲವೃಕ್ಷಗಳ ಕಡೆಗೆ ಎಸೆದನು. ॥2॥ ಆ ಬಲವಂತ ವೀರ ಶಿರೋಮಣಿಯು ಬಿಟ್ಟ ಆ ಸುವರ್ಣಭೂಷಿತ ಬಾಣವು ಏಳೂ ಸಾಲ ವೃಕ್ಷಗಳನ್ನು ಒಂದೇ ಬಾರಿಗೆ ಕತ್ತರಿಸಿ, ಪೃಥಿವಿ ಮತ್ತು ಪರ್ವತಗಳ ಏಳು ಲೋಕಗಳನ್ನು ಛೇದಿಸುತ್ತಾ ಪಾತಾಳಕ್ಕೆ ಹೊರಟುಹೋಯಿತು. ॥3॥ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಒಂದೇ ಮುಹೂರ್ತದಲ್ಲಿ ಅವೆಲ್ಲವನ್ನು ಭೇದಿಸಿ ಆ ಮಹಾವೇಗಶಾಲಿ ಬಾಣವು ಪುನಃ ಅಲ್ಲಿಂದ ಹೊರಟು ರಾಮನ ಬತ್ತಳಿಕೆಯನ್ನು ಸೇರಿತು. ॥4॥

ಶ್ರೀರಾಮನ ಬಾಣದ ವೇಗದಿಂದ ಆ ಏಳೂ ಸಾಲ ವೃಕ್ಷಗಳು ವಿದೀರ್ಣವಾಗಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಬಹಳ ವಿಸ್ಮಯವಾಯಿತು. ॥5॥ ಜೊತೆಗೆ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸಂತೋಷವೂ ಆಯಿತು. ಸುಗ್ರೀವನು ಕೈಮುಗಿದು, ನೆಲಕ್ಕೆ ಮಸ್ತಕವನ್ನು ಚಾಚಿ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಸಾಷ್ಟಾಂಗ ನಮಸ್ಕಾರ ಮಾಡಿದನು. ನಮಸ್ಕಾರಕ್ಕಾಗಿ ಬಾಗಿದಾಗ ಅವನ ಕಂಠಹಾರಾದಿ ಭೂಷಣಗಳು ತೂಗುತ್ತಿರುವುದು ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು. ॥6॥ ಶ್ರೀರಾಮನ ಆ ಮಹಾನ್ ಕರ್ಮದಿಂದ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸನ್ನನಾಗಿ ಸುಗ್ರೀವನು ಎದುರಿಗೆ ನಿಂತಿದ್ದ ಸಮಸ್ತ ಅಸ್ತ್ರವೇತ್ತರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಧರ್ಮಜ್ಞ, ಶೂರ-ವೀರ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು. ॥7॥ ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ಭಗವಂತಾ! ನೀನು ತನ್ನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಸಮರಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರನಸಹಿತ ಸಮಸ್ತ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ವಧಿಸಲು ಸಮರ್ಥನಾಗಿರುವೆ ಮತ್ತೆ ವಾಲಿಯನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದು ಏನು ಮಹಾ? ॥8॥

ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನೇ! ನೀನು ಏಳು ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ಸಾಲ ವೃಕ್ಷಗಳನ್ನು, ಪರ್ವತ, ಪೃಥಿವಿಯನ್ನು ಒಂದೇ ಬಾಣದಿಂದ ವಿದೀರ್ಣಗೊಳಿಸಿದೆ. ನಿನ್ನ ಎದುರಿಗೆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಯಾರು ನಿಲ್ಲಬಲ್ಲನು? ॥9॥ ಮಹೇಂದ್ರ, ವರುಣನಂತಹ ಪರಾಕ್ರಮಿ ನೀನು ಸುಹೃದನಾಗಿ ಪಡೆದು ಈಗ ನನ್ನ ಎಲ್ಲ ಶೋಕವೂ ದೂರವಾಯಿತು. ಇಂದು ನಾನು ಬಹಳ ಪ್ರಸನ್ನನಾಗಿದ್ದೇನೆ.॥10॥ ಕಕುತ್ಸ್ಥ ಕುಲಭೂಷಣನೇ! ನಾನು ಕೈ ಮುಗಿಯುತ್ತೇನೆ, ನೀನು ಇಂದೇ ನನ್ನ ಪ್ರಿಯವನ್ನು ಮಾಡಲು ಅಣ್ಣನ ರೂಪದಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಶತ್ರು ವಾಲಿಯನ್ನು ವಧಿಸಿ ಬಿಡು. ॥11॥ ಸುಗ್ರೀವನು ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಂತೆ ಪ್ರಿಯನಾಗಿದ್ದನು. ಅವನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಮಹಾಪ್ರಾಜ್ಞ ಶ್ರೀರಾಮನು ತನ್ನ ಆ ಪ್ರಿಯ ಸುಹೃದನನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಹೀಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದನು. ॥12॥ ಸುಗ್ರೀವನೇ! ನಾವು ಇಲ್ಲಿಂದ ಬೇಗನೇ ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಗೆ ಹೋಗುವಾ, ನೀನು ಮುಂದೆ ಹೋಗು, ಸುಮ್ಮನೇ ಅಣ್ಣನೆಂದು ಹೇಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ವಾಲಿಯನ್ನು ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಆಹ್ವಾನಿಸು. ॥13॥

ಅನಂತರ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ವಾಲಿಯ ರಾಜಧಾನಿ ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಗೆ ಹೋದರು ಮತ್ತು ಅಲ್ಲಿ ಗಹನ ವನದೊಳಗೆ ಮರಗಳ ಮರೆಯಲ್ಲಿ ತಮ್ಮನ್ನು ಅಡಗಿಸಿಕೊಂಡು ನಿಂತುಕೊಂಡರು. ॥14॥ ಸುಗ್ರೀವನು ನಡುಕಟ್ಟನ್ನು ಬಿಗಿದು ವಾಲಿಯನ್ನು ಕರೆಯಲು ಭಯಂಕರ ಗರ್ಜನೆ ಮಾಡಿದನು. ಆ ಸಿಂಹನಾದವು ಆಕಾಶವೇ ಹರಿದು ಹೋಗುವಂತಿತ್ತು.॥15॥ ತಮ್ಮನ ಸಿಂಹನಾದವನ್ನು ಕೇಳಿ ಮಹಾಬಲಿ ವಾಲಿಗೆ ಭಾರೀ ಕ್ರೋಧ ಉಂಟಾಯಿತು. ಅವನು ಸಿಟ್ಟುಗೊಂಡು ಅಸ್ತಾಚಲಕ್ಕೆ ಹೋಗುವ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ವೇಗವಾಗಿ ಅರಮನೆಯಿಂದ ಹೊರಟನು. ॥16॥ ಮತ್ತೆ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಬುಧ ಮತ್ತು ಮಂಗಳ ಗ್ರಹಗಳಲ್ಲಿ ಘೋರ ಸಂಗ್ರಾಮ ನಡೆಯುವಂತೆ ವಾಲೀ ಮತ್ತು ಸುಗ್ರೀವರಲ್ಲಿ ಭಾರೀ ಭಯಂಕರ ಯುದ್ಧ ಹತ್ತಿಕೊಂಡಿತು. ॥17॥ ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಸೋದರರು ಕ್ರೋಧಮೂರ್ಛಿತರಾಗಿ ಒಬ್ಬರು ಮತ್ತೊಬ್ಬರ ಮೇಲೆ ಸಿಡಿಲಿನಂತೆ ಕೈಯಿಂದ ಏಟು ಕೊಡುತ್ತಾ ವಜ್ರಾಘಾತದಂತೆ ಗುದ್ದುತ್ತಾ ಪ್ರಹರಿಸತೊಡಗಿದರು. ॥18॥

ಅದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ಧನಸ್ಸನ್ನು ಕೈಗೆತ್ತಿಕೊಂಡು ಅವರಿಬ್ಬರ ಕಡೆಗೆ ನೋಡಿದನು. ಆ ವೀರರಿಬ್ಬರು ಅಶ್ವಿನೀ ಕುಮಾರರಂತೆ ಒಂದೇ ರೀತಿಯಾಗಿದ್ದರು. ॥19॥ ಇವರಲ್ಲಿ ಯಾರು ವಾಲಿ, ಯಾರು ಸುಗ್ರೀವ ಎಂಬುದೇ ಶ್ರೀರಾಮ ಚಂದ್ರನಿಗೆ ತಿಳಿಯಲಿಲ್ಲ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ಪ್ರಾಣಾಂತಕಾರೀ ಬಾಣವನ್ನು ಬಿಡುವುದನ್ನು ಸ್ಥಗಿತಗೊಳಿಸಿದನು. ॥20॥ ಇಷ್ಟರಲ್ಲಿ ವಾಲಿಯ ಬಲವಾದ ಏಟಿನಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನು ತನ್ನ ರಕ್ಷಕನಾದ ಶ್ರೀರಘುನಂದನ ಕಡೆಗೆ ನೋಡದೆ ಋಷ್ಯಮೂಕ ಪರ್ವತದ ಕಡೆಗೆ ಓಡಿದನು. ॥21॥

ಅವನು ಬಹಳ ಬಳಲಿದ್ದನು. ಶರೀರವೆಲ್ಲ ರಕ್ತಸಿಕ್ತವಾಗಿ, ವಾಲಿಯ ಪ್ರಹಾರಗಳಿಂದ ಜರ್ಜರಿತನಾಗಿದ್ದನು. ಇಷ್ಟಾದರೂ ವಾಲಿಯು ಸಿಟ್ಟಿನಿಂದ ಅವನನ್ನು ಬೆನ್ನಟ್ಟಿದನು, ಆದರೆ ಅವನು ಮತಂಗವನವನ್ನು ಹೊಕ್ಕಿದ್ದನು. ॥22॥ ಸುಗ್ರೀವನು ಆ ವನವನ್ನು ಹೊಕ್ಕಿದ್ದನ್ನು ನೋಡಿ ಮಹಾಬಲಿ ವಾಲಿಯು ಶಾಪ ಭಯದಿಂದ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗಲಿಲ್ಲ. ‘ಹೋಗು, ಈಗ ಬದುಕಿಕೊಂಡೆ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಅಲ್ಲಿಂದ ಹಿಂದಿರುಗಿದನು. ॥23॥ ಇತ್ತ ಶ್ರೀರಘುನಾಥನೂ ಕೂಡ ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಮತ್ತು ಹನುಮಂತ ನೊಂದಿಗೆ ವಾನರ ಸುಗ್ರೀವನಿರುವ ವನಕ್ಕೆ ಆಗಮಿಸಿದನು. ॥24॥ ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಸಹಿತ ಶ್ರೀರಾಮನು ಬಂದಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ತುಂಬಾ ನಾಚಿಕೆಯಾಯಿತು ಹಾಗೂ ನೆಲವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ ದೀನವಾಣಿಯಲ್ಲಿ ಅವನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು. ॥25॥ ರಘುನಂದನ! ನೀನು ನಿನ್ನ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ತೋರಿಸಿ, ನನಗೆ ವಾಲಿಯನ್ನು ಆಹ್ವಾನಿಸು ಎಂದು ಹೇಳಿ ಕಳಿಸಿಕೊಟ್ಟೆ; ಇದಾದ ಮೇಲೆ ಶತ್ರುವಿನಿಂದ ನನಗೆ ಹೊಡೆಸಿದೆ ಮತ್ತು ಸ್ವತಃ ಅಡಗಿಕೊಂಡೆ. ಈ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ನೀನು ಹೀಗೇಕೆ ಮಾಡಿದೆ? ಹೇಳು, ನೀನು ಆಗಲೇ ನಾನು ವಾಲಿಯನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳಬೇಕಾಗಿತ್ತು. ಅಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ನಾನು ಇಲ್ಲಿಂದ ಅವನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ॥26-27॥

ಮಹಾಮನಾ ಸುಗ್ರೀವನು ದೀನವಾಣಿಯಿಂದ ಹೀಗೆ ಕರುಣಾಜನಕ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದಾಗ ಶ್ರೀರಾಮನು ಮತ್ತೆ ಅವನಲ್ಲಿ ನುಡಿದನು. ॥28॥ ಅಯ್ಯಾ, ಸುಗ್ರೀವ! ನನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳು, ಕ್ರೋಧವನ್ನು ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ತೆಗೆದುಹಾಕು. ನಾನು ಏಕೆ ಬಾಣ ಪ್ರಯೋಗಿಸಲಿಲ್ಲ ಎಂಬುದರ ಕಾರಣವನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತೇನೆ. ॥29॥

ಸುಗ್ರೀವನೇ! ವೇಷಭೂಷಣಗಳಿಂದ ನಡಿಗೆಯಿಂದ, ಎತ್ತರದಲ್ಲಿ, ಅಂಗಸೌಷ್ಠವದಲ್ಲಿ ನೀವಿಬ್ಬರೂ ಪರಸ್ಪರ ಒಂದೇ ರೀತಿಯಾಗಿರುವಿರಿ. ॥30॥ ಸ್ವರ, ಕಾಂತಿ, ದೃಷ್ಟಿ, ಪರಾಕ್ರಮ, ನಡೆ-ನುಡಿಗಳಿಂದಲೂ ನಿಮ್ಮಿಬ್ಬರಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ವ್ಯತ್ಯಾಸ ನನಗೆ ಕಂಡುಬಂದಿಲ್ಲ. ॥31॥ ವಾನರ ಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ನಿಮ್ಮಿಬ್ಬರ ರೂಪದ ಇಷ್ಟು ಸಮಾನತೆಯನ್ನು ಕಂಡು ನಾನು ಮೋಹಿತನಾದೆ, ನಿನ್ನನ್ನು ಗುರುತಿಸದಾದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನಾನು ನನ್ನ ಮಹಾವೇಗಶಾಲಿ ಶತ್ರುಸಂಹಾರಕ ಬಾಣವನ್ನು ಬಿಡಲಿಲ್ಲ. ॥32॥ ನನ್ನ ಆ ಭಯಂಕರ ಬಾಣವು ಶತ್ರುವಿನ ಪ್ರಾಣವನ್ನು ಕಳೆಯುವುದಾಗಿತ್ತು, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನಿಮ್ಮಿಬ್ಬರ ಸಮಾನತೆಯಿಂದಾಗಿ ಸಂದೇಹದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದು ಆ ಬಾಣವನ್ನು ಬಿಡಲಿಲ್ಲ. ನಮ್ಮಿಬ್ಬರ ಮೂಲ ಉದ್ದೇಶವೇ ವಿನಾಶವಾಗಬಾರದೆಂದು ಯೋಚಿಸಿದೆ.॥33॥

ವೀರ, ವಾನರರಾಜನೇ! ತಿಳಿಯದೆ ಅಥವಾ ಅವಸರದಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಬಾಣದಿಂದ ನೀನು ಸತ್ತುಹೋದರೆ ನನ್ನ ಬಾಲಿಶ ಚಪಲತೆ ಹಾಗೂ ಮೂಢತೆಯೇ ಸಿದ್ಧವಾದೀತು. ॥34॥ ಅಭಯದಾನ ಕೊಟ್ಟವನನ್ನು ವಧಿಸುವುದರಿಂದ ಭಾರೀ ಪಾಪವಾಗುತ್ತದೆ; ಇದೊಂದು ಅದ್ಭುತ ಪಾತಕವಾಗಿದೆ. ಈಗ ನಾನು, ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಮತ್ತು ಸುಂದರೀ ಸೀತೆ ಎಲ್ಲರೂ ನಿನ್ನ ಅಧೀನರಾಗಿದ್ದೇವೆ. ಈ ವನದಲ್ಲಿ ನೀನೇ ನಮಗೆ ಆಶ್ರಯನಾಗಿರುವೆ; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ವಾನರ ರಾಜಾ ಶಂಕಿಸಬೇಡ, ಪುನಃ ಹೋಗಿ ಯುದ್ಧಮಾಡು. ॥35-36॥

ನೀನು ಇದೇ ಮುಹೂರ್ತದಲ್ಲಿ ವಾಲಿಯು ನನ್ನ ಬಾಣಕ್ಕೆ ಗುರಿಯಾಗಿ ಧರಾಶಾಯಿಯಾಗುವುದನ್ನು ನೋಡುವೆ. ॥37॥ ವಾನರೇಶ್ವರನ! ತನ್ನ ಪರಿಚಯಕ್ಕಾಗಿ ನೀನು ಏನಾದರೂ ಚಿಹ್ನೆಯನ್ನು ಧರಿಸಿಕೋ. ಅದರಿಂದ ದ್ವಂದ್ವಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತನಾದರೂ ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ಗುರುತಿಸಬಲ್ಲೆ. ॥38॥ (ಸುಗ್ರೀವನಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಲ್ಲಿ ಇಂತೆಂದನು) ಲಕ್ಷ್ಮಣ! ಈ ಉತ್ತಮ ಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಗಜಪುಷ್ಪದ ಲತೆ ಅರಳಿನಿಂತಿದೆ. ಅದನ್ನು ಕಿತ್ತು ನೀನು ಮಹಾಮನಾ ಸುಗ್ರೀವನ ಕೊರಳಿಗೆ ತೊಡಿಸು. ॥39॥ ಹೀಗೆ ಆಜ್ಞೆ ಪಡೆದು ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಪರ್ವತದ ತಪ್ಪಲಿನಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ, ಹೂವುಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಆ ಗಜಪುಷ್ಪಲತೆಯನ್ನು ಕಿತ್ತು ಸುಗ್ರೀವನ ಕೊರಳಿಗೆ ಹಾಕಿದನು. ॥40॥ ಕೊರಳಿಗೆ ಬಿದ್ದ ಆ ಲತೆಯಿಂದ ಶ್ರೀಮಾನ್ ಸುಗ್ರೀವನು ಬಕಪಕ್ಷಿಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತ ಸಂಜೆಯ ಮೋಡದಂತೆ ಶೋಭಿಸತೊಡಗಿದನು. ॥41॥ ಶ್ರೀರಾಮನ ಮಾತಿನಿಂದ ಆಶ್ವಾಸನೆ ಪಡೆದು ತನ್ನ ಸುಂದರ ಶರೀರದಿಂದ ಶೋಭಿಸುವ ಸುಗ್ರೀವನು ಶ್ರೀರಘುನಾಥನೊಂದಿಗೆ ಪುನಃ ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಗೆ ಹೊರಟನು. ॥42॥

ಶ್ರೀ ವಾಲ್ಮೀಕಿವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡದ ಹನ್ನೆರಡನೆಯ ಸರ್ಗ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥ 12 ॥

ಹದಿಮೂರನೆಯ ಸರ್ಗ

ಶ್ರೀರಾಮನೇ ಮೊದಲಾದವರು ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸುಂದರ ದೃಶ್ಯಗಳನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ ಸಪ್ತಜನಾಶ್ರಮವನ್ನು ದೂರದಿಂದ ದರ್ಶಿಸಿ ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಗೆ ತೆರಳಿದುದು

ಲಕ್ಷ್ಮಣಾಗ್ರಜ ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ಶ್ರೀರಾಮ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಜೊತೆಗೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಪುನಃ ಋಷ್ಯಮೂಕದಿಂದ ವಾಲಿಯ ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ಸುರಕ್ಷಿತವಾದ ಆ ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಪುರಿಗೆ ಹೊರಟರು. ॥1॥ ತನ್ನ ಸುವರ್ಣಭೂಷಿತ ವಿಶಾಲ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡು, ಯುದ್ದದಲ್ಲಿ ಸಫಲತೆ ಕೊಡುವ ಸೂರ್ಯನಂತಿರುವ ತೇಜಸ್ವೀ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ಅಲ್ಲಿಂದ ಪ್ರಸ್ಥಾನಗೈದನು. ॥2॥ ಮಹಾತ್ಮಾ ರಘುನಾಥನ ಮುಂದುಗಡೆ ಸುಸಂಘಟಿತವಾದ ಸುಗ್ರೀವ ಮತ್ತು ಮಹಾಬಲೀ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದರು.॥3॥ ಅವರ ಹಿಂದೆ ವೀರ ಹನುಮಂತ, ನಳ, ಪರಾಕ್ರಮಿ ನೀಳ, ವಾನರ ಯೂಥಗಳ ಯೂಥಪತಿ ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ತಾರನು ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದರು. ॥4॥

ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಹೂವುಗಳ ಭಾರದಿಂದ ಬಾಗಿರುವ ವೃಕ್ಷಗಳನ್ನು, ಸ್ವಚ್ಛ ಜಲವುಳ್ಳ ಸಮುದ್ರಗಾಮಿನೀ ನದಿಗಳನ್ನೂ, ಕಂದರಗಳನ್ನೂ, ಪರ್ವತಗಳನ್ನೂ, ಕಲ್ಲಿನ ಗುಹೆಗಳನ್ನೂ, ಮುಖ್ಯ-ಮುಖ್ಯ ಶಿಖರಗಳನ್ನು, ಸುಂದರವಾಗಿ ಕಾಣುವ ಗಹನ ಗುಹೆಗಳನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ ಮುಂದುವರಿದರು. ॥5-6॥ ಅವರು ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ವೈಡೂರ್ಯಮಣಿಯಂತೆ ಬಣ್ಣದ ನಿರ್ಮಲ ನೀರಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ ಸ್ವಲ್ಪ ಅರಳಿದ ಕಮಲಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಸರೋವರಗಳನ್ನು ನೋಡಿದರು. ॥7॥ ಕಾರಂಡವ, ಸಾರಸ, ಹಂಸ, ವಂಜುಲ, ನೀರುಕೋಳಿ, ಚಕ್ರವಾಕ ಹಾಗೂ ಇತರ ಜಲಪಕ್ಷಿಗಳು ಆ ಸರೋವರ ಗಳಲ್ಲಿ ಕಲರವಮಾಡುತ್ತಿದ್ದವು. ಅವುಗಳೆಲ್ಲವುಗಳ ಧ್ವನಿ ಅಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ॥8॥ ಬಯಲಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಹಸುರಾದ ಹುಲ್ಲನ್ನು ಮೇಯುತ್ತಿದ್ದ ಕಾಡಿನ ಜಿಂಕೆಗಳು ನಿರ್ಭಯವಾಗಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದವು; ಕೆಲವೆಡೆ ನಿಂತು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದವು. (ಇವು ಗಳನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ ಶ್ರೀರಾಮಾದಿಗಳು ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಯ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದರು.॥9॥ ಬೆಳ್ಳಗಿನ ದಂತಗಳಿಂದ ಸುಶೋಭಿತವಾದ, ನೋಡಲು ಭಯಂಕರರಾದ, ಒಂಟಿಯಾಗಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಾ ದಡಗಳನ್ನು ಅಗೆದು ಹಾಕುವ ಸರೋವರಗಳ ಶತ್ರುಗಳಾದ ಎರಡು ದಂತಗಳುಳ್ಳ ಮದಮತ್ತ ಕಾಡಾನೆಗಳು ಚಲಿಸುವ ಪರ್ವತಗಳಂತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿದ್ದವು. ಅವುಗಳು ಪರ್ವತ ತಪ್ಪಲನ್ನು ದಂತಗಳಿಂದ ವಿದೀರ್ಣಗೊಳಿಸಿದ್ದವು. ಕೆಲವೆಡೆ ಆನೆಯಂತಹ ವಿಶಾಲಕಾಯ ಧೂಳಿನಿಂದ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿದಂತೆ ಇರುವ ವಾನರರು ಕಣ್ಣಿಗೆ ಬೀಳುತ್ತಿದ್ದವು. ಇವುಗಳಲ್ಲದೆ ಆ ವನದಲ್ಲಿ ಇನ್ನೂ ಅನೇಕ ಕಾಡು ಮೃಗಗಳು, ಹಾರಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಕಂಡುಬರುತ್ತಿದ್ದವು. ಇವೆಲ್ಲವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ ಶ್ರೀರಾಮಾದಿ ಎಲ್ಲ ಜನರು ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ವಶವರ್ತಿಗಳಾಗಿ ವೇಗವಾಗಿ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತಿದ್ದರು. ॥10-12॥

ಪ್ರಯಾಣ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದವರಲ್ಲಿ ರಘುಕುಲನಂದನ ಶ್ರೀರಾಮನು ವೃಕ್ಷ ಸಮೂಹಗಳಿಂದ ದಟ್ಟವಾದ ವನವನ್ನು ನೋಡಿ ಸುಗ್ರೀವನಲ್ಲಿ ಕೇಳಿದನು. ॥13॥ ವಾನರರಾಜನೇ! ಆಕಾಶದಲ್ಲಿನ ಮೇಘಗಳಂತೆ ಈ ವೃಕ್ಷಸಮೂಹ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿದೆ, ಏನಿದು? ಮೇಘಗಳಂತೆ ಇವು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಹರಡಿಕೊಂಡಿವೆ. ಇದರ ಅಂಚಿನಲ್ಲಿ ಬಾಳೆ ಗಿಡಗಳನ್ನು ನೆಟ್ಟಿರುವರು. ಅದರಿಂದ ಈ ಎಲ್ಲ ಸಮೂಹ ಆವರಿಸಿ ಕೊಂಡಿದೆ. ॥14॥ ಸಖನೇ ಇದು ಯಾವ ವನವಾಗಿದೆ? ಇದನ್ನು ನಾನು ತಿಳಿಯಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ, ಇದಕ್ಕಾಗಿ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಬಹಳ ಕುತೂಹಲವಿದೆ. ನೀನು ನನ್ನ ಈ ಕುತೂಹಲವನ್ನು ನಿವಾರಿಸಬೇಕೆಂದು ನಾನು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ. ॥15॥

ಮಹಾತ್ಮಾ ರಘುನಾಥನ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಸುಗ್ರೀವನು ನಡೆಯುತ್ತಾ-ನಡೆಯುತ್ತಾ ಆ ವಿಶಾಲ ವನದ ಕುರಿತು ತಿಳಿಸಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದನು. ॥16॥ ರಘುನಂದನ! ಇದೊಂದು ವಿಸ್ತೃತ ಆಶ್ರಮವಾಗಿದೆ. ಅದು ಎಲ್ಲರ ಶ್ರಮವನ್ನು ನಿವಾರಿಸುವಂತಹುದು. ಇದು ಉದ್ಯಾನವನಗಳಿಂದ, ಉಪವನಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಸ್ವಾದಿಷ್ಟ ಫಲ-ಮೂಲ ಮತ್ತು ಜಲ ಧಾರಾಳವಾಗಿದೆ. ॥17॥ ಈ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಸಪ್ತಜನ ಎಂಬ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಏಳೇ ಮುನಿಗಳು ಇರುತ್ತಿದ್ದರು, ಅವರು ಕಠೋರ ವ್ರತಪಾಲನೆಯಲ್ಲಿ ತತ್ಪರರಾಗಿದ್ದರು. ಅವರು ತಲೆಕೆಳಕಾಗಿಸಿ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ನಿಯಮಪೂರ್ವಕ ಇದ್ದು ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಮಲಗುವವರಾಗಿದ್ದರು. ॥18॥ ಏಳು ಹಗಲು-ರಾತ್ರೆಗಳನ್ನು ಕಳೆದು ಕೇವಲ ವಾಯು ಭಕ್ಷಣಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು ಹಾಗೂ ಒಂದೇ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ನಿಶ್ಚಲವಾಗಿ ಇರುತ್ತಿದ್ದರು. ಹೀಗೆ ಏಳುನೂರು ವರ್ಷ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿ ಅವರು ಸಶರೀರರಾಗಿ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದರು. ॥19॥ ಅವರ ಪ್ರಭಾವದಿಂದಲೇ ದಟ್ಟ ವೃಕ್ಷಗಳು ಕೊಡೆಯಂತೆ ಸುತ್ತುವರಿದ ಈ ಆಶ್ರಮವು ಇಂದ್ರಾದಿದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಮತ್ತು ಅಸುರರಿಗೂ ಕೂಡ ಅತ್ಯಂತ ದುರ್ಧರ್ಷವಾಗಿದೆ. ॥20॥ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಹಾಗೂ ಇತರ ಕಾಡು ಪ್ರಾಣಿಗಳು ದೂರದಿಂದಲೇ ತ್ಯಜಿಸುತ್ತಾರೆ. ಮೋಹವಶದಿಂದ ಇದರೊಳಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರೆ ಮತ್ತೆ ಎಂದಿಗೂ ಮರಳುವುದಿಲ್ಲ. ॥21॥ ರಘುನಂದನ! ಇಲ್ಲಿ ಮಧುರಾಕ್ಷರ ವಾಣಿಯೊಂದಿಗೆ ಆಭೂಷಣಗಳ ಝಣತ್ಕಾರವೂ ಕೇಳಿ ಬರುತ್ತದೆ. ವಾದ್ಯ ಮತ್ತು ಸಂಗೀತದ ಮಧುರ ಧ್ವನಿಯೂ ಕಿವಿಗೆ ಬೀಳುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ದಿವ್ಯ ಸುಗಂಧವೂ ಅನುಭವಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತದೆ. ॥22॥ ಆಹವನೀಯ ಆದಿ ತ್ರಿವಿಧ ಅಗ್ನಿಗಳೂ ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಜ್ವಲಿಸುತ್ತಿವೆ. ಇವು ಪಾರಿವಾಳದ ಬಣ್ಣದಂತೆ ದಟ್ಟವಾದ ಧೂಮವು ಏಳುವುದು ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಅದು ವೃಕ್ಷಾಗ್ರಗಳನ್ನು ಆವರಿಸಿಕೊಂಡಿರುತ್ತದೆ. ॥23॥ ತುದಿಯಲ್ಲಿ ಹೋಮ ಧೂಮ ಆವರಿಸಿದ ವೃಕ್ಷಗಳು ಮೇಘ ಸಮೂಹಗಳಿಂದ ಆಚ್ಛಾದಿತ ನೀಲಕಮಲಗಳ ಪರ್ವತದಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ॥24॥ ಧರ್ಮಾತ್ಮ ರಘುನಂದನ! ನೀನು ಮನಸ್ಸನ್ನು ಏಕಾಗ್ರಗೊಳಿಸಿ ಕೈಗಳನ್ನು ಮುಗಿದು ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಂದಿಗೆ ಆ ಮುನಿಗಳನ್ನು ಉದ್ದೇಶಿಸಿ ಪ್ರಣಾಮ ಮಾಡು. ॥25॥ ಶ್ರೀರಾಮಾ! ಆ ಪವಿತ್ರ ಅಂತಃಕರಣವುಳ್ಳ ಋಷಿಗಳಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿದವನ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಕಿಂಚಿತ್ತೂ ಅಶುಭ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ॥26॥ ಆಗ ತಮ್ಮ ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಸಹಿತ ಶ್ರೀರಾಮನು ಕೈಮುಗಿದು ಆ ಮಹಾತ್ಮಾ ಋಷಿಗಳನ್ನು ಉದ್ದೇಶಿಸಿ ವಂದಿಸಿದನು. ॥27॥ ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ಶ್ರೀರಾಮ, ತಮ್ಮನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಸುಗ್ರೀವ ಹಾಗೂ ಇತರ ಎಲ್ಲ ವಾನರರೂ ಆ ಋಷಿಗಳಿಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ ಮಾಡಿ ಪ್ರಸನ್ನಚಿತ್ತರಾಗಿ ಮುಂದುವರಿದರು. ॥28॥ ಆ ಸಪ್ತಜನಾಶ್ರಮದಿಂದ ದೂರ ಸಾಗಿದಾಗ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ವಾಲಿಯಿಂದ ಸುರಕ್ಷಿತವಾದ ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಯನ್ನು ನೋಡಿದರು. ॥29॥ ಅನಂತರ ಉಗ್ರ ತೇಜವು ಪ್ರಕಟವಾದಂತೆ ಶ್ರೀರಾಮ, ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಮತ್ತು ವಾನರರು ಕೈಗಳಲ್ಲಿ ಅಸ್ತ್ರ-ಶಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ಇಂದ್ರಕುಮಾರ ವಾಲಿಯ ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ಪಾಲಿತ ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾ ಪುರಿಯನ್ನು ಶತ್ರುವಧೆಯ ನಿಮಿತ್ತದಿಂದ ಪುನಃ ಬಂದು ತಲುಪಿದರು. ॥30॥

ಶ್ರೀ ವಾಲ್ಮೀಕಿವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡದ ಹದಿಮೂರನೆಯ ಸರ್ಗ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥13॥

ಹದಿನಾಲ್ಕನೆಯ ಸರ್ಗ

ವಾಲಿವಧೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಶ್ರೀರಾಮನ ಆಶ್ವಾಸನೆ ಪಡೆದು ಸುಗ್ರೀವನು ವಿಕಟವಾಗಿ ಗರ್ಜಿಸಿದುದು

ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ವಾಲಿಯ ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಗೆ ತಲುಪಿ ಒಂದು ಗಹನವನದಲ್ಲಿ ಮರಗಳ ಮರೆಯಲ್ಲಿ ತಮ್ಮನ್ನು ಬಚ್ಚಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ನಿಂತುಕೊಂಡರು. ॥1॥ ವನದ ಪ್ರೇಮಿ ವಿಶಾಲ ಕೊರಳುಳ್ಳ ಸುಗ್ರೀವನು ಆ ವನದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ದೃಷ್ಟಿಹರಿಸಿ, ತನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಕ್ರೋಧವನ್ನು ಸಂಚಯಿಸಿಕೊಂಡನು. ॥2॥ ಅನಂತರ ಸಹಾಯಕರಿಂದ ಸುತ್ತುವರೆದ ಅವನು ಸಿಂಹನಾದದಿಂದ ಆಕಾಶವನ್ನೇ ಹರಿಯುವಂತೆ ಘೋರವಾಗಿ ಗರ್ಜಿಸಿ ವಾಲಿಯನ್ನು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಆಹ್ವಾನಿಸಿದನು. ॥3॥ ಆಗ ಸುಗ್ರೀವನು ವಾಯುವೇಗದೊಂದಿಗೆ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಮಹಾಮೇಘದಂತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿದ್ದನು. ತನ್ನ ಅಂಗಕಾಂತಿ ಮತ್ತು ಪ್ರತಾಪದಿಂದ ಪ್ರಾತಃಕಾಲದ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಅವನ ನಡೆ ದರ್ಪಭರಿತ ಸಿಂಹದಂತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿತ್ತು. ॥4॥ ಕಾರ್ಯಕುಶಲ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ಕಡೆಗೆ ನೋಡಿ ಸುಗ್ರೀವನು ಹೇಳಿದನು - ಭಗವಂತಾ! ವಾಲಿಯ ಈ ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಪುರಿಯು ಕಾದ ಚಿನ್ನದಿಂದ ನಿರ್ಮಿತ ನಗರದ್ವಾರದಿಂದ ಸುಶೋಭಿತವಾಗಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ವಾನರರ ಜಾಲವೇ ಹರಡಿಕೊಂಡಿದೆ ಹಾಗೂ ಇದು ಧ್ವಜಗಳಿಂದ ಮತ್ತು ಯಂತ್ರಗಳಿಂದ ಸಂಪನ್ನವಾಗಿವೆ. ನಾವೆಲ್ಲರೂ ಈ ಪುರಿಗೆ ಬಂದು ತಲುಪಿದ್ದೇವೆ. ವೀರನೇ! ನೀನು ಮೊದಲು ವಾಲಿವಧೆಗಾಗಿ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿದ್ದೀಯೆ, ಅದನ್ನು ಈಗ ಅನುಕೂಲ ಸಮಯ ಬಂದಾಗ ಲತೆಯು ಫಲ-ಪುಷ್ಪಗಳಿಂದ ಸಂಪನ್ನವಾಗುವಂತೆ ಬೇಗನೇ ಸಫಲಗೊಳಿಸು. ॥5-6॥

ಸುಗ್ರೀವನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಶತ್ರುಸೂದನ ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ಶ್ರೀ ರಘುನಾಥನು ಪುನಃ ತನ್ನ ಹಿಂದಿನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಇನ್ನೊಮ್ಮೆ ಉಚ್ಚರಿಸುತ್ತಾ ಸುಗ್ರೀವನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು. ॥7॥ ವೀರನೇ! ಈಗಲಾದರೋ ಈ ಗಜಪುಷ್ಪ ಲತೆಯಿಂದ ನೀನು ನಿನ್ನ ಪರಿಚಯಕ್ಕಾಗಿ ಚಿಹ್ನೆಯನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದೀಯೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಇದನ್ನು ಕಿತ್ತು ನಿನ್ನ ಕೊರಳಿಗೆ ತೊಡಿಸಿರುವನು. ನೀನು ಕೊರಳಲ್ಲಿ ಧರಿಸಿದ ಈ ಲತೆಯಿಂದಾಗಿ ಬಹಳ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿರುವೆ. ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯಮಂಡಲವನ್ನು ನಕ್ಷತ್ರಗಳ ಮಾಲೆಯಿಂದ ಅವರಿಸಿದ ಈ ವಿಪರೀತ ಘಟನೆ ನಡೆದರೆ, ಆಗ ಈ ಕೊರಳು ಲತೆಯಿಂದ ಶೋಭಿತವಾಗುವ ನಿನ್ನ ತುಲನೆ ಸೂರ್ಯನೊಂದಿಗೆ ಆಗಬಹುದು. ॥8-9॥

ವಾನರ ರಾಜನೇ! ಇಂದು ವಾಲಿಯಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾದ ನಿನ್ನ ಭಯ ಮತ್ತು ವೈರ ಎರಡನ್ನೂ ಯುದ್ಧಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ನಾನು ಒಂದೇ ಬಾಣವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಅಳಿಸಿ ಬಿಡುವೆನು. ॥10॥ ಸುಗ್ರೀವನೇ! ನೀನು ನನಗೆ ನಿನ್ನ ಭ್ರಾತೃರೂಪೀ ಶತ್ರುವನ್ನು ತೋರಿಸಿಬಿಡು. ಮತ್ತೆ ವಾಲಿಯು ಸತ್ತುಹೋಗಿ ವನದೊಳಗೆ ಧೂಳಿಯಲ್ಲಿ ಮಲಗಿರುವುದನ್ನು ನೋಡುವೆ. ॥11॥ ನನ್ನ ದೃಷ್ಟಿಗೆ ಬಿದ್ದ ಮೇಲೆಯೂ ಅವನು ಜೀವಂತವಾಗಿ ಮರಳಿ ಹೋದರೆ ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ದೋಷಿ ಎಂದು ತಿಳಿ ಮತ್ತು ಕೂಡಲೇ ಮನಃಪೂರ್ವಕ ನನ್ನನ್ನು ನಿಂದಿಸಬಹುದು. ॥12॥ ನಿನ್ನ ಕಣ್ಣು ಎದುರಿಗೆ ನಾನು ನನ್ನ ಒಂದೇ ಬಾಣದಿಂದ ಏಳು ಸಾಲವೃಕ್ಷಗಳನ್ನು ವಿದೀರ್ಣಗೊಳಿಸಿದ್ದೆ, ಸಮರಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಅದೇ ಒಂದು ಬಾಣದಿಂದ ನೀನು ವಾಲಿಯು ಸತ್ತನೆಂದೇ ತಿಳಿ. ॥13॥ ಬಹಳ ಸಮಯದಿಂದ ಸಂಕಟವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಿದ್ದರೂ ನಾನು ಎಂದೂ ಸುಳ್ಳು ಹೇಳಲಿಲ್ಲ. ನನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಧರ್ಮದ ಲೋಭವಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಯಾವುದೇ ರೀತಿಯಿಂದ ನಾನು ಸುಳ್ಳು ಹೇಳಲಾರೆ. ಜೊತೆಗೆ ತನ್ನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಸಫಲಗೊಳಿಸುವೆನು. ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ಭಯ ಮತ್ತು ಗಾಬರಿಯನ್ನು ನಿನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ತೆಗೆದು ಹಾಕು. ॥14-15॥ ಇಂದ್ರನು ಮಳೆಗರೆದು ಮೊಳೆತ ಬತ್ತದ ಪೈರನ್ನು ಫಲಭರಿತವಾಗಿಸುವಂತೆಯೇ ನಾನೂ ಬಾಣವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿ ವಾಲಿಯ ವಧೆಯಿಂದ ನಿನ್ನ ಮನೋರಥ ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸುವೆನು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸುಗ್ರೀವನೇ! ನೀನು ಸುವರ್ಣ ಮಾಲಾಧಾರೀ ವಾಲಿಯನ್ನು ಕರೆಯಲು ಈಗ ಗರ್ಜಿಸು; ಅದರಿಂದ ನಿನ್ನನ್ನು ಎದುರಿಸಲು ಆ ವಾನರನು ನಗರದಿಂದ ಹೊರಗೆ ಬರಲಿ. ॥16॥ ಅವನು ಅನೇಕ ಯುದ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ವಿಜಯಪಡೆದು ವಿಜಯಶ್ರೀಯಿಂದ ಸುಶೋಭಿತನಾದನು. ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ಗೆಲ್ಲಬೇಕೆಂದು ಇಚ್ಛಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ, ಅವನು ಎಂದೂ ನಿನ್ನಿಂದ ಸೋಲಲಿಲ್ಲ. ಅವನಿಗೆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ತುಂಬಾ ಪ್ರೇಮವಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ವಾಲಿಯು ಎಲ್ಲಿಯೂ ಆಸಕ್ತನಾಗದೆ ನಗರದಿಂದ ಹೊರಗೆ ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಬರುವನು. ॥17॥ ಏಕೆಂದರೆ ತನ್ನ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಬಲ್ಲ ವೀರ ಪುರುಷನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಎದುರಿಗೆ ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಶತ್ರುಗಳ ತಿರಸ್ಕಾರ ಪೂರ್ಣ ಶಬ್ದವನ್ನು ಕೇಳಿ ಎಂದಿಗೂ ಸಹಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ॥18॥

ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಸುವರ್ಣದಂತಹ ಪಿಂಗಳವರ್ಣವುಳ್ಳ ಸುಗ್ರೀವನು ಆಕಾಶವು ಹರಿಯುವಂತೆ ಕಠೋರ ಸ್ವರದಲ್ಲಿ ಭಾರೀ ಗರ್ಜನೆ ಮಾಡಿದನು.॥19॥ ಆ ಸಿಂಹನಾದದಿಂದ ಭಯಗೊಂಡ ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ಗೂಳಿಗಳು ಶಕ್ತಿಹೀನರಾಗಿ ರಾಜನದೋಷದಿಂದ ಪರಪುರುಷರು ಆಕ್ರಮಿಸಿದ ಕುಲಾಂಗನೆಯರಂತೆ ವ್ಯಾಕುಲಚಿತ್ತರಾಗಿ ಎಲ್ಲೆಡೆಗೆ ಓಡಿ ಹೋದರು. ॥20॥ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅಸ್ತ್ರ-ಶಸ್ತ್ರಗಳ ಏಟನ್ನು ತಿಂದು ಓಡಿ ಹೋಗುವ ಕುದುರೆಗಳಂತೆ ಜಿಂಕೆಗಳು ವೇಗವಾಗಿ ಓಡತೊಡಗಿದವು ಹಾಗೂ ಪುಣ್ಯಕ್ಷೀಣವಾದ ಗ್ರಹರಂತೆ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಆಕಾಶದಿಂದ ಬೀಳತೊಡಗಿದವು.॥21॥ ಅನಂತರ ಸುಗ್ರೀವನ ಸಿಂಹನಾದವು ಮೇಘಗರ್ಜನೆಯಂತೆ ಗಂಭೀರವಾಗಿತ್ತು ಹಾಗೂ ಶೌರ್ಯದಿಂದಾಗಿ ಅವನ ತೇಜ ಬಹಳ ಹೆಚ್ಚಾಗಿತ್ತು. ಸುವಿಖ್ಯಾತ ಸೂರ್ಯಕುಮಾರ ಸುಗ್ರೀವನು ಬಹಳ ಉದ್ರೇಕಗೊಂಡು ವಾಯುವೇಗದಿಂದ ಎದ್ದಿರುವ ತರಂಗ ಮಾಲೆಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುವ ನದಿಗಳ ಸ್ವಾಮಿ ಸಮುದ್ರವು ಕೋಲಾಹಲ ಮಾಡುವಂತೆ, ಪದೇ- ಪದೇ ಗರ್ಜಿಸತೊಡಗಿದನು. ॥22॥

ಶ್ರೀ ವಾಲ್ಮೀಕಿವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡದ ಹದಿನಾಲ್ಕನೆಯ ಸರ್ಗ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥14॥

ಹದಿನೈದನೆಯ ಸರ್ಗ

ಸುಗ್ರೀವನ ಗರ್ಜನೆ ಕೇಳಿ ವಾಲಿಯು ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಹೊರಟಿದ್ದು, ತಾರೆಯು ಅವನನ್ನು ತಡೆದು ಸುಗ್ರೀವನು ಶ್ರೀರಾಮನೊಂದಿಗೆ ಮೈತ್ರಿಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದನ್ನು ತಿಳಿಸಿದುದು

ಆಗ ಕ್ರೋಧಿಯಾದ ವಾಲಿಯು ತನ್ನ ಅಂತಃಪುರದಲ್ಲಿದ್ದನು. ಅವನು ತಮ್ಮನಾದ ಮಹಾಮನಾ ಸುಗ್ರೀವನ ಆ ಸಿಂಹನಾದವನ್ನು ಅಲ್ಲಿಂದಲೇ ಕೇಳಿದನು. ॥1॥ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ನಡುಗಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಅವನ ಆ ಗರ್ಜನೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ಅವನ ಎಲ್ಲ ಮದವು ಇಳಿದುಹೋಯಿತು ಹಾಗೂ ಅವನಿಗೆ ಮಹಾನ್ ಕ್ರೋಧ ಉಂಟಾಯಿತು. ॥2॥ ಮತ್ತೆ ಸುವರ್ಣದಂತೆ ಹಳದಿ ಬಣ್ಣವುಳ್ಳ ವಾಲಿಯ ಶರೀರವೆಲ್ಲ ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಉರಿದೆದ್ದಿತು. ಅವನು ರಾಹುಗ್ರಸ್ತ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ತತ್ಕ್ಷಣ ಕಲಾಹೀನನಂತೆ ಕಾಣಿಸತೊಡಗಿದನು. ॥3॥

ವಾಲಿಯ ಕೊರೆದಾಡೆ ವಿಕಟವಾಗಿದ್ದವು, ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಕಣ್ಣುಗಳು ಪ್ರಜ್ವಲಿತ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಉರಿಯುತ್ತಿದ್ದವು. ಕಮಲ ಪುಷ್ಪಗಳು ನಾಶವಾಗಿ ಕೇವಲ ಪಾಚಿಯೇ ತುಂಬಿದ್ದ ಸರೋವರದಂತೆ ಅವನು ಶ್ರೀಹೀನನಂತೆ ಕಾಣಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ॥4॥ ಆ ದುಃಸಹವಾದ ಶಬ್ದವನ್ನು ಕೇಳಿದ ವಾಲಿಯು ಕಾಲುಗಳನ್ನು ಅಪ್ಪಳಿಸುತ್ತ ಅತಿ ವೇಗವಾಗಿ ಹೊರಟನು. ॥5॥ ಆಗ ವಾಲಿಯ ಪತ್ನೀ ತಾರೆಯು ಭಯಗೊಂಡು ಗಾಬರಿಗೊಂಡಳು. ಅವಳು ವಾಲಿಯನ್ನು ಎರಡೂ ಕೈಗಳಿಂದ ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು, ಸ್ನೇಹದಿಂದ ಸೌಹಾರ್ದವನ್ನು ತೋರುತ್ತಾ, ಪರಿಣಾಮದಲ್ಲಿ ಹಿತವಾಗುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದಳು. ॥6॥

ವೀರನೇ! ನನ್ನ ಹಿತಕರ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿರಿ. ಒಮ್ಮೆಲೆ ಬಂದ ನದಿಯ ಮಹಾಪೂರದಂತಹ ಈ ಹೆಚ್ಚಾದ ಕ್ರೋಧವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿರಿ. ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ಹಾಸಿಗೆಯಿಂದ ಎದ್ದ ಪುರುಷನು ರಾತ್ರೆಯ ಉಪಭೋಗಿಸಿದ ಹೂವಿನ ಮಾಲೆಯನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುವಂತೆ ಈ ಕ್ರೋಧವನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಬಿಡಿರಿ. ॥7॥ ವಾನರವೀರ! ನಾಳೆ ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ಸುಗ್ರೀವನೊಂದಿಗೆ ಯುದ್ಧಮಾಡಿರಿ. (ಈಗ ಹೋಗ ಬೇಡಿ) ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಶತ್ರು ನಿಮಗಿಂತ ಮಿಗಿಲಾದವನಿಲ್ಲ ಹಾಗೂ ನೀವು ಯಾರಿಗಿಂತಲೂ ಕಡಿಮೆಯಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಈಗ ಒಮ್ಮೆಲೆ ನೀವು ಹೊರಗೆ ಹೋಗುವುದು ನನಗೆ ಒಳ್ಳೆಯದೆನಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ನಿಮ್ಮನ್ನು ತಡೆಯುವ ಒಂದು ವಿಶೇಷ ಕಾರಣವೂ ಇದೆ. ಅದನ್ನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ ಕೇಳಿರಿ. ॥8-9॥ ಸುಗ್ರೀವನು ಮೊದಲೂ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿದ್ದನು ಹಾಗೂ ಕ್ರೋಧದಿಂದ ನಿಮ್ಮನ್ನು ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಆಹ್ವಾನಿಸಿದ್ದನು. ಆಗ ನೀವು ಅವನನ್ನು ಸೋಲಿಸಿಯೂ ಬಿಟ್ಟಿದ್ದೀರಿ. ಅವನು ನಿಮ್ಮಿಂದ ಏಟುತಿಂದು ಓಡಿಹೋಗಿ ಮತಂಗ ವನವನ್ನು ಹೊಕ್ಕಿದ್ದನು. ॥10॥ ಹೀಗೆ ನಿಮ್ಮಿಂದ ಪರಾಜಿತನಾಗಿ, ವಿಶೇಷ ಪೀಡಿತನಾಗಿದ್ದರೂ ಪುನಃ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದು ನಿಮ್ಮನ್ನು ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಆಹ್ವಾನಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಅವನ ಈ ಪುನರಾಗಮನವು ನನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸಂಶಯ ಉಂಟುಮಾಡಿದೆ. ॥11॥ ಈಗ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿರುವ ಸುಗ್ರೀವನ ದರ್ಪ ಮತ್ತು ಉದ್ಯೋಗವನ್ನು ನೋಡಿದರೆ ಅವನ ಗರ್ಜನೆಯಿಂದ, ಉತ್ತೇಜನದಿಂದ ಇದಕ್ಕೆ ಯಾವುದೋ ದೊಡ್ಡ ಕಾರಣ ಇರಲೇಬೇಕು. ॥12॥

ಸುಗ್ರೀವನು ಯಾರೋ ಪ್ರಬಲ ಸಹಾಯಕನಿಲ್ಲದೇ ಈ ಸಲ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬರಲಾರನು ಎಂದೇ ನಾನು ತಿಳಿಯುತ್ತೇನೆ. ಯಾರೋ ಬಲಿಷ್ಠ ಸಹಾಯಕನನ್ನು ಜೊತೆಗೆ ಕರೆದುಕೊಂಡೇ ಬಂದಿರುವನು. ಅವನ ಬಲದಿಂದ ಹೀಗೆ ಗರ್ಜಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ॥13॥ ವಾನರ ಸುಗ್ರೀವನು ಸ್ವಭಾವದಿಂದಲೇ ಕಾರ್ಯ ಕುಶಲ ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿವಂತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಸರಿಯಾಗಿ ಬಲ ಮತ್ತು ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸದೆ ಯಾವುದೇ ಪುರುಷನೊಂದಿಗೆ ಮೈತ್ರಿಯನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲಾರ. ॥14॥ ವೀರನೇ! ನಾನು ಮೊದಲೇ ಕುಮಾರ ಅಂಗದನಿಂದ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿರುವೆನು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಂದು ನಾನು ನಿಮ್ಮ ಹಿತದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ॥15॥ ಒಂದು ದಿನ ಅಂಗದನು ವನಕ್ಕೆ ಹೋಗಿದ್ದಾಗ ಅಲ್ಲಿ ಗುಪ್ತಚರರು ಅವನಿಗೆ ಈ ಸಮಾಚಾರ ತಿಳಿಸಿದ್ದರು. ಅದನ್ನು ಅವನು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದು ನನಗೆ ಹೇಳಿದ್ದನು. ॥16॥ ಆ ಸಮಾಚಾರ ಇಂತಿದೆ - ಅಯೋಧ್ಯಾನರೇಶನ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವಂಶದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಜಯಿಸಲು ಅತ್ಯಂತ ಕಠಿಣರಾದ ಇಬ್ಬರು ಶೂರ-ವೀರ ಪುತ್ರರು ಶ್ರೀರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧರಾದವರು ಇಲ್ಲಿಗೆ ವನಕ್ಕೆ ಬಂದಿರುವರು. ॥17॥ ಆ ಇಬ್ಬರು ದುರ್ಜಯ ವೀರರು ಸುಗ್ರೀವನ ಪ್ರಿಯವನ್ನು ಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಅವನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದಿರುವರು. ಆ ಇಬ್ಬರಲ್ಲಿ ನಿಮ್ಮ ತಮ್ಮನ ಯುದ್ಧ ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಸಹಾಯಕನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನು ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಸಂಹರಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಪ್ರಳಯಕಾಲದ ಪ್ರಜ್ವಲಿತ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ತೇಜಸ್ವಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನು ಸಾಧು ಪುರುಷರ ಆಶ್ರಯ ದಾತಾ, ಕಲ್ಪವೃಕ್ಷನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಹಾಗೂ ಸಂಕಟದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೆ ದೊಡ್ಡ ಆಸರೆಯಾಗಿದ್ದಾನೆ. ॥18-19॥ ಆರ್ತ ಪುರುಷರ ಆಶ್ರಯನೂ, ಯಶದ ಏಕಮಾತ್ರ ಪಾತ್ರನು, ಜ್ಞಾನ-ವಿಜ್ಞಾನದಿಂದ ಸಂಪನ್ನನೂ, ಪಿತೃವಾಕ್ಯಪಾಲನೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿರುವನು. ॥20॥ ಗಿರಿರಾಜ ಹಿಮಾಲಯವು ನಾನಾ ಧಾತುಗಳ ಗಣಿಯಾಗಿರುವಂತೆಯೇ ಶ್ರೀರಾಮನು ಉತ್ತಮ ಗುಣಗಳ ದೊಡ್ಡ ಭಂಡಾರವಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಆ ಮಹಾತ್ಮಾ ರಾಮನೊಂದಿಗೆ ವಿರೋಧ ಮಾಡುವುದು ಎಂದಿಗೂ ಉಚಿತವಾಗಲಾರದು; ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ಯುದ್ಧಕಲೆಯಲ್ಲಿ ಪರಮ ನಿಷ್ಣಾತನಾಗಿದ್ದು, ಅವನನ್ನು ಗೆಲ್ಲುವುದು ಅತ್ಯಂತ ಕಠಿಣವಾಗಿದೆ. ॥21॥

ಶೂರನೇ! ನಾನು ನಿಮ್ಮ ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ದೋಷವನ್ನು ನೋಡುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ನಿಮ್ಮಲ್ಲಿ ಏನೋ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ಹಿತಕರವಾದುದನ್ನೇ ನಿಮಗೆ ತಿಳಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ನೀವು ಅದನ್ನು ಕೇಳಿ ಹಾಗೆಯೇ ಮಾಡಿರಿ. ॥22॥ ನೀವು ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಬೇಗನೇ ಯುವರಾಜನಾಗಿ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕ ಮಾಡಿರಿ, ಇದೇ ಒಳ್ಳೆಯದಾಗಬಹುದು. ವೀರ ವಾನರರಾಜ! ಸುಗ್ರೀವನು ನಿಮ್ಮ ತಮ್ಮನಾಗಿರುವನು, ಅವನೊಂದಿಗೆ ಯುದ್ಧ ಮಾಡಬೇಡಿರಿ. ॥23॥ ನಿಮಗೆ ಇದೇ ಉಚಿತವಾಗಿದೆ ಎಂದು ನಾನು ತಿಳಿಯುತ್ತೇನೆ. ನೀವು ವೈರವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಶ್ರೀರಾಮನೊಂದಿಗೆ ಸೌಹಾರ್ದ ಮತ್ತು ಸುಗ್ರೀವನೊಂದಿಗೆ ಪ್ರೇಮದ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿರಿ. ॥24॥ ವಾನರ ಸುಗ್ರೀವನು ನಿಮ್ಮ ತಮ್ಮನಾಗಿರುವನು, ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರೀತಿಸಲು ಯೋಗ್ಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನು ಋಷ್ಯಮೂಕದಲ್ಲಿರಲೀ ಅಥವಾ ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಯಲ್ಲಿರಲಿ, ಅವನು ಸರ್ವಥಾ ನಿಮ್ಮ ಬಂಧುವೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ನಾನು ಈ ಭೂತಳದಲ್ಲಿ ಅವನಂತೆ ಸರಿಯಾದ ಬಂಧು ಬೇರೆ ಯಾರನ್ನು ನೋಡುವುದಿಲ್ಲ. ॥25-26॥ ನೀವು ದಾನ-ಮಾನಾದಿಗಳ ಸತ್ಕಾರದಿಂದ ಅವನನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ಅಂತರಂಗದವನನ್ನಾಗಿಸಿಕೊಳ್ಳಿ. ಇದರಿಂದ ಅವನು ಈ ವೈರಭಾವವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ನಿಮ್ಮ ಹತ್ತಿರವೇ ಇರುವನು. ॥27॥ ಪುಷ್ಟಗ್ರೀವನಾದ ಸುಗ್ರೀವನು ನಿಮಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರೇಮಿ ಬಂಧು ಆಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂಬುದೇ ನನ್ನ ಮತವಾಗಿದೆ. ಈಗ ನೀವು ಭ್ರಾತೃಪ್ರೇಮದ ಆಸರೆಯನ್ನು ಪಡೆಯುವುದಲ್ಲದೆ ಇಲ್ಲಿ ಬೇರೆ ಗತಿಯೇ ಇಲ್ಲ. ॥28॥ ನಿಮಗೆ ನನ್ನ ಪ್ರಿಯವನ್ನು ಮಾಡಬೇಕೆಂದಿದ್ದರೆ, ನೀವು ನನ್ನನ್ನು ಹಿತಕಾರಿಣಿ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಿದ್ದರೆ, ನೀವು ನನ್ನ ಈ ಸರಿಯಾದ ಸಲಹೆಯನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಬೇಕೆಂದು ನಾನು ಪ್ರೇಮದಿಂದ ಯಾಚಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ॥29॥ ಸ್ವಾಮಿ! ನಾನು ನಿಮ್ಮ ಹಿತದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ. ನೀವು ಇದನ್ನು ಗಮನವಿಟ್ಟು ಕೇಳಿ ಪ್ರಸನ್ನರಾಗಿರಿ. ಕೇವಲ ರೋಷವನ್ನೇ ಅನುಸರಿಸಬೇಡಿ. ಕೋಸಲ ರಾಜಕುಮಾರ ಶ್ರೀರಾಮನು ಇಂದ್ರನಂತೆ ತೇಜಸ್ವಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನೊಡನೆ ವೈರ ಕಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುವುದು, ಅಥವಾ ಯುದ್ಧಸಾರುವುದು ನಿಮಗಾಗಿ ಎಂದಿಗೂ ಉಚಿತವಲ್ಲ. ॥30॥ ಆಗ ತಾರೆಯು ವಾಲಿಯಲ್ಲಿ ಅವನ ಹಿತದ ಮಾತನ್ನೇ ಹೇಳಿದ್ದಳು ಹಾಗೂ ಇದು ಲಾಭದಾಯಕವೂ ಆಗಿತ್ತು. ಆದರೆ ಆಕೆಯ ಮಾತು ಅವನಿಗೆ ರುಚಿಸಲಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಅವನ ವಿನಾಶದ ಸಮಯ ಸನ್ನಿಹಿತವಾಗಿತ್ತು ಹಾಗೂ ಕಾಲಪಾಶದಿಂದ ಬಂಧಿತನಾಗಿದ್ದನು. ॥31॥

ಶ್ರೀ ವಾಲ್ಮೀಕಿವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡದ ಹದಿನೈದನೆಯ ಸರ್ಗ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥15॥

ಹದಿನಾರನೆಯ ಸರ್ಗ

ವಾಲಿಯು ತಾರೆಯನ್ನು ಗದರಿಸಿ ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಕಳಿಸುವುದು, ಸುಗ್ರೀವನೊಂದಿಗೆ ಹೋರಾಟ ಹಾಗೂ ಶ್ರೀರಾಮನ ಬಾಣದಿಂದ ಗಾಯಗೊಂಡು ನೆಲಕ್ಕೊರಗಿದುದು

ತಾರಾಪತಿ ಚಂದ್ರನಂತೆಮುಖವುಳ್ಳ ತಾರೆಯು ಹೀಗೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ವಾಲಿಯು ಆಕೆಯನ್ನು ಗದರಿಸುತ್ತಾ ಇಂತೆಂದನು. ॥1॥ ವರಾನನೇ! ನನ್ನ ಶತ್ರುವಾದ ಈ ತಮ್ಮನ ಗರ್ಜನೆ ಮತ್ತು ಉತ್ತೇಜಿತ ಚೇಷ್ಟೆಯನ್ನು ನಾನು ಯಾವ ಕಾರಣದಿಂದಲೂ ಸಹಿಸಲಾರೆನು. ॥2॥ ಭೀರು! ಎಂದೂ ಸೋಲದಿರುವ ಹಾಗೂ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಎಂದಿಗೂ ಬೆನ್ನು ತೋರದಿರುವ ಶೂರವೀರರಿಗೆ ಶತ್ರುವಿನ ಆಹ್ವಾನವನ್ನು ಸಹಿಸುವುದು ಸಾವಿಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ದುಃಖದಾಯಕವಾಗಿದೆ. ॥3॥ ಈ ಹೀನಗ್ರೀವ ಸುಗ್ರೀವನು ಸಂಗ್ರಾಮ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ನನ್ನೊಂದಿಗೆ ಯುದ್ಧಮಾಡಲು ಇಚ್ಛಿಸುತ್ತಿರುವನು. ನಾನು ಇವನ ರೋಷಾವೇಶ ಮತ್ತು ಗರ್ಜನೆ-ತಿರಸ್ಕಾರವನ್ನು ಸಹಿಸಲು ಅಸಮರ್ಥನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ॥4॥ ಶ್ರೀರಾಮನ ಕುರಿತು ಯೋಚಿಸಿಯೂ ನೀನು ನನಗಾಗಿ ವಿಷಾದಿಸಬಾರದು, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ಧರ್ಮದ ಜ್ಞಾನವುಳ್ಳವನೂ, ಕರ್ತವ್ಯಾಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿಯುವವನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಹೀಗಿರುವಾಗ ಪಾಪವನ್ನು ಹೇಗೆ ಮಾಡಬಲ್ಲನು? ॥5॥ ನೀನು ಈ ಸ್ತ್ರೀಯರೊಂದಿಗೆ ಮರಳಿ ಹೋಗು. ಏಕೆ ನನ್ನ ಹಿಂದೆ ಪದೇ-ಪದೇ ಬರುತ್ತಿರುವೆ? ನೀನು ನನ್ನ ಕುರಿತು ಪ್ರೇಮವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿದೆ. ಭಕ್ತಿಯ ಪರಿಚಯವನ್ನು ಮಾಡಿಸಿದೆ. ಈಗ ಹೋಗು, ಗಾಬರಿಯಾಗಬೇಡ. ನಾನು ಹೋಗಿ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಎದುರಿಸುವೆನು. ಅವನ ಉದ್ಧಟತನವನ್ನು ನುಚ್ಚು ನೂರಾಗಿಸುವೆನು. ಆದರೆ ಪ್ರಾಣ ತೆಗೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ॥6-7॥ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನಿಂತ ಸುಗ್ರೀವ ಎಲ್ಲ ಇಚ್ಛೆಗಳನ್ನು ನಾನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸುವೆನು. ವೃಕ್ಷಗಳ ಮತ್ತು ಮುಷ್ಠಿಗಳ ಏಟಿನಿಂದ ಪೀಡಿತನಾಗಿ ಅವನು ಸ್ವತಃ ಓಡಿಹೋಗುವನು. ॥8॥

ತಾರೆ! ದುರಾತ್ಮಾ ಸುಗ್ರೀವನು ನನ್ನ ಯುದ್ದ ವಿಷಯಕ ದರ್ಪ ಮತ್ತು ಉದ್ಯೋಗವನ್ನು ಸಹಿಸಲಾರನು. ನೀನು ಬೌದ್ಧಿಕ ಸಹಾಯಕತೆಯನ್ನು ಹಾಗೂ ನನ್ನ ಕುರಿತು ತನ್ನ ಸೌಹಾರ್ದವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ತೋರಿಸಿರುವೆ. ॥9॥ ಈಗ ನೀನು ಈ ಸ್ತ್ರೀಯರೊಂದಿಗೆ ಮರಳಿ ಹೋಗು, ಈಗ ಹೆಚ್ಚು ಹೇಳುವ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇಲ್ಲ; ನಾನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಆ ತಮ್ಮನನ್ನು ಗೆದ್ದು ಮರಳುವೆನು ಎಂದು ನನ್ನ ಪ್ರಾಣಗಳ ಮೇಲೆ ಆಣೆಯಿಟ್ಟು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ. ॥10॥ ಇದನ್ನು ಕೇಳಿ ಅತ್ಯಂತ ಉದಾರ ಸ್ವಭಾವವುಳ್ಳ ತಾರೆಯು ವಾಲಿಯನ್ನು ಆಲಿಂಗಿಸಿ ಮೆಲ್ಲಗೆ ಅಳುತ್ತಾ ಅವನ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿದಳು. ॥11॥ ಅವಳು ಪತಿಯ ವಿಜಯವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದಳು ಮತ್ತು ಮಂತ್ರಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲವಳಾಗಿದ್ದಳು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಆಕೆಯು ವಾಲಿಯ ಮಂಗಲ ಕಾಮನೆಯಿಂದ ಸ್ವಸ್ತಿವಾಚನ ಮಾಡಿ, ಶೋಕದಿಂದ ಮೋಹಗೊಂಡು ಇತರ ಸ್ತ್ರೀಯರಿಂದೊಡಗೂಡಿ ಅಂತಃಪುರಕ್ಕೆ ಹೊರಟುಹೋದಳು. ॥12॥ ಸ್ತ್ರೀಯರಸಹಿತ ತಾರೆಯು ಅಂತಃಪುರಕ್ಕೆ ಹೊರಟುಹೋದ ಬಳಿಕ ವಾಲಿಯು ಕ್ರೋಧಗೊಂಡು ಮಹಾಸರ್ಪದಂತೆ ದೀರ್ಘವಾಗಿ ನಿಟ್ಟುಸಿರು ಬಿಡುತ್ತಾ ನಗರದಿಂದ ಹೊರಬಿದ್ದನು. ॥13॥

ಮಹಾರೋಷದಿಂದ ಕೂಡಿ, ಅತ್ಯಂತ ವೇಗವಾಗಿ ದೀರ್ಘವಾಗಿ ನಿಟ್ಟುಸಿರು ಬಿಟ್ಟು ಶತ್ರುವನ್ನು ನೋಡುವ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಸುತ್ತಲೂ ಕಣ್ಣುಹಾಯಿಸಿದನು. ॥14॥ ಇಷ್ಟರಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಮಾನ್ ವಾಲಿಯು ಸುವರ್ಣದಂತಹ ಪಿಂಗಳ ವರ್ಣದ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ನೋಡಿದನು. ಅವನು ಸೊಂಟಕಟ್ಟಿ ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಸಿದ್ಧನಾಗಿದ್ದು, ಪ್ರಜ್ವಿಲಿತ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ॥15॥ ಸುಗ್ರೀವನು ನಿಂತಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ವಾಲಿಯು ಅತ್ಯಂತ ಕುಪಿತನಾದನು. ಅವನು ಸೊಂಟವನ್ನು ಬಿಗಿಯಾಗಿ ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡನು. ॥16॥ ಸೊಂಟವನ್ನು ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಬಿಗಿದು ಪರಾಕ್ರಮಿ ವಾಲಿಯು ಪ್ರಹಾರದ ಅವಕಾಶವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ ಮುಷ್ಠಿಬಿಗಿದು ಕೊಂಡು ಸುಗ್ರೀವನ ಕಡೆಗೆ ಹೊರಟನು. ॥17॥ ಸುಗ್ರೀವನೂ ಕೂಡ ಸುವರ್ಣ ಮಾಲಾಧಾರೀ ವಾಲಿಯನ್ನು ಉದ್ದೇಶಿಸಿ ಮುಷ್ಠಿಯನ್ನು ಬಿಗಿದುಕೊಂಡು ಬಹಳ ಆವೇಶದೊಂದಿಗೆ ಅವನ ಕಡೆಗೆ ನಡೆದನು. ॥18॥ ರಣಕೋವಿದ ಮಹಾ ವೇಗಶಾಲಿ ಸುಗ್ರೀವನು ತನ್ನ ಕಡೆಗೆ ಬರುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ವಾಲಿಯು ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಕೆಂಪಾಗಿಸಿಕೊಂಡು ಹೇಳಿದನು. ॥19॥

ಸುಗ್ರೀವನೇ! ನೋಡು, ಬಿಗಿಯಾಗಿ ಎಲ್ಲ ಬೆರಳುಗಳು ಜೊತೆ ಸೇರಿದ ಈ ಭಾರೀ ಮುಷ್ಠಿಯನ್ನು ನೋಡು. ನಾನು ಹೊಡೆಯುವ ಈ ಮುಷ್ಠಿಯಿಂದ ನಿನ್ನ ಪ್ರಾಣಗಳು ಹಾರಿಹೋಗುವವು. ॥20॥

ವಾಲಿಯು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಸುಗ್ರೀವನು ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಅವನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು - ‘ನನ್ನ ಈ ಮುಷ್ಠಿಯೂ ನಿನ್ನ ಪ್ರಾಣ ತೆಗೆಯಲು ನಿನ್ನ ಮಸ್ತಕದಲ್ಲಿ ಬೀಳುವುದು. ॥21॥ ಅಷ್ಟರಲ್ಲಿ ವಾಲಿಯು ವೇಗವಾಗಿ ಆಕ್ರಮಣ ಮಾಡಿ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಗುದ್ದಿದನು. ಆ ಏಟಿನಿಂದ ಗಾಯಗೊಂಡು ಕುಪಿತನಾದ ಸುಗ್ರೀವನ ಬಾಯಿಂದ ಝರಿಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಪರ್ವತದಂತೆ ರಕ್ತ ಹರಿಯತೊಡಗಿತು. ॥22॥ ಅನಂತರ ಸುಗ್ರೀವನೂ ನಿಃಶಂಕನಾಗಿ ಬಲವಾಗಿ ಒಂದು ಸಾಲವೃಕ್ಷವನ್ನು ಕಿತ್ತು, ಅದರಿಂದ ಇಂದ್ರನು ವಿಶಾಲ ಪರ್ವತವನ್ನು ವಜ್ರದಿಂದ ಪ್ರಹರಿಸುವಂತೆ ವಾಲಿಯ ಮೇಲೆ ಪ್ರಹರಿಸಿದನು. ॥23॥ ಆ ವೃಕ್ಷದ ಏಟಿನಿಂದ ವಾಲಿಯು ಗಾಯಗೊಂಡು ವಿಹ್ವಲನಾಗಿ ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳು ಹತ್ತಿದ ನಾವೆಯು ಭಾರೀ ಭಾರದಿಂದ ಸಾಗರ ದಲ್ಲಿ ತೂಗಾಡುವಂತೆ ವಾಲಿಯು ನಡುಗತೊಡಗಿದನು. ॥24॥ ಆ ಇಬ್ಬರೂ ಸೋದರರ ಬಲ, ಪರಾಕ್ರಮ ಭಯಂಕರವಾಗಿತ್ತು. ಇಬ್ಬರ ವೇಗಗಳು ಗರುಡನಂತಿತ್ತು. ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಭಯಂಕರ ರೂಪಧರಿಸಿ ಜೋರಾಗಿ ಕಾದಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಪೂರ್ಣಿಮೆಯ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯ-ಚಂದ್ರರಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದರು. ॥25॥ ಆ ಶತ್ರುಸೂದನ ವೀರರು ತಮ್ಮ ವಿಪಕ್ಷಿಯನ್ನು ಕೊಂದು ಹಾಕುವ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಒಬ್ಬರು ಮತ್ತೊಬ್ಬರ ದೌರ್ಬಲ್ಯವನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಿದ್ದರು. ಆದರೆ ಆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಬಲ-ವಿಕ್ರಮ ಸಂಪನ್ನ ವಾಲಿಯ ಬಲ ಹೆಚ್ಚತೊಡಗಿದರೆ, ಮಹಾಪರಾಕ್ರಮಿ ಸೂರ್ಯಪುತ್ರ ಸುಗ್ರೀವನ ಶಕ್ತಿ ಕ್ಷೀಣವಾಗತೊಡಗಿತು. ॥26॥ ವಾಲಿಯು ಸುಗ್ರೀವನ ದರ್ಪವನ್ನು ಚೂರಾಗಿಸಿದನು. ಅವನ ಪರಾಕ್ರಮ ಮಂದವಾಗತೊಡಗಿತು. ಆಗ ವಾಲಿಯ ಕುರಿತು ಕ್ರೋಧಗೊಂಡ ಸುಗ್ರೀವನು ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ತನ್ನ ಸ್ಥಿತಿಯ ಕಡೆಗೆ ಗಮನ ಸೆಳೆದನು. ॥27॥ ಬಳಿಕ ಕೊಂಬೆಗಳ ಸಹಿತ ವೃಕ್ಷಗಳಿಂದ, ಪರ್ವತಗಳಿಂದ, ವಜ್ರದಂತಹ ಭಯಂಕರ ಉಗುರುಗಳಿಂದ, ಮುಷ್ಟಿಗಳಿಂದ, ಮೊಣಕಾಲುಗಳಿಂದ, ಒದೆಗಳಿಂದ, ಮುಷ್ಟಿಗಳಿಂದ ಅವರಿಬ್ಬರಲ್ಲಿಯೂ ಇಂದ್ರ-ವೃತ್ರಾಸುರರಂತೆ ಭಯಂಕರ ಸಂಗ್ರಾಮ ನಡೆಯಿತು. ॥28-29॥ ಆ ಇಬ್ಬರೂ ವನಚರ ವಾನರರು ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದು ಕಾದಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಎರಡು ಮೋಡಗಳಂತೆ ಅತ್ಯಂತ ಭಯಂಕರವಾಗಿ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಾ ಒಬ್ಬರು ಮತ್ತೊಬ್ಬರನ್ನು ಹಳಿಯುತ್ತಿದ್ದರು. ॥30॥ ವಾನರ ರಾಜ ಸುಗ್ರೀವನು ನಿರ್ಬಲನಾಗುತ್ತಿದ್ದಾನೆ ಹಾಗೂ ಪದೇ-ಪದೇ ಈಕಡೆ-ಆಕಡೆ ದೃಷ್ಟಿ ಹರಿಸುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಶ್ರೀ ರಘುನಾಥನು ನೋಡಿದನು. ॥31॥

ಪೀಡಿತನಾದ ವಾನರರಾಜನನ್ನು ನೋಡಿ ಮಹಾ ತೇಜಸ್ವೀ ಶ್ರೀರಾಮನು ವಾಲಿಯ ವಧೆಯ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ತನ್ನ ಬಾಣದ ಕಡೆಗೆ ದೃಷ್ಟಿಪಾತ ಮಾಡಿದನು. ॥32॥ ಅವನು ತನ್ನ ಧನಸ್ಸಿಗೆ ವಿಷಧರ ಸರ್ಪದಂತೆ ಭಯಂಕರ ಬಾಣವನ್ನು ಹೂಡಿ ಯಮರಾಜನು ಕಾಲಚಕ್ರವನ್ನು ಎತ್ತಿದಂತೆ ಅದನ್ನು ಜೋರಾಗಿ ಸೆಳೆದನು.॥33॥ ಅವನ ಧನುಷ್ಟಂಕಾರದ ಧ್ವನಿಯಿಂದ ಭಯಭೀತವಾಗಿ ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ಮೃಗ-ಪಕ್ಷಿಗಳು ಓಡಿ ಹೋದವು. ಅವು ಪ್ರಳಯ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮೋಹಿತರಾದ ಜೀವರಂತೆ ಕಿಂಕರ್ತವ್ಯ ಮೂಢವಾದುವು. ॥34॥

ಶ್ರೀರಘುನಾಥನು ವಜ್ರದಂತೆ ಘೋಷಿಸುತ್ತ, ಪ್ರಜ್ವಲಿತ ಸಿಡಿಲಿನಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಬೀರುವ ಆ ಮಹಾಬಾಣವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದನು; ಅದು ವಾಲಿಯ ವಕ್ಷಃಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಹೋಗಿ ನಾಟಿತು. ॥35॥ ಆ ವೇಗವಾದ ಬಾಣದಿಂದ ಆಹತನಾದ ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ಪರಾಕ್ರಮಿ ವಾನರರಾಜ ವಾಲಿಯು ಕೂಡಲೇ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದುಬಿಟ್ಟನು. ॥36॥ ಆಶ್ವಯುಜ ಪೌರ್ಣಮೆಯ ದಿನ ಇಂದ್ರಧ್ವಜೋತ್ಸವದ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಹಾರಿಸಿದ ಇಂದ್ರಧ್ವಜವು ನೆಲಕ್ಕೆ ಬೀಳುವಂತೆ ವಾಲಿಯು ಗ್ರೀಷ್ಮಋತುವಿನ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಹೀನ, ನಿಶ್ಚೇಷ್ಟಿತನಾಗಿ, ಕಂಬನಿಯಿಂದ ಗದ್ಗದಿತನಾಗಿ ಧರಾಶಾಯಿಯಾದನು ಹಾಗೂ ಮೆಲ್ಲಗೆ ಆರ್ತನಾದ ಮಾಡತೊಡಗಿದನು. ॥37॥

ಶ್ರೀರಾಮನ ಆ ಉತ್ತಮ ಬಾಣವು ಯುಗಾಂತ್ಯಕಾಲದಂತೆ ಭಯಂಕರವಾಗಿದ್ದು ಚಿನ್ನ-ಬೆಳ್ಳಿಗಳಿಂದ ವಿಭೂಷಿತನಾಗಿತ್ತು. ಹಿಂದೆ ಮಹಾದೇವನು ಹಣೆಗಣ್ಣಿನಿಂದ ಶತ್ರುವಾದ ಕಾಮನನ್ನು ನಾಶಗೊಳಿಸಲು ಧೂಮಯುಕ್ತ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದಂತೆ ಪುರುಷೋತ್ತಮ ಶ್ರೀರಾಮನು ಸುಗ್ರೀವಶತ್ರು ವಾಲಿಯನ್ನು ಮರ್ದಿಸಲು ಆ ಪ್ರಜ್ವಲಿತ ಬಾಣವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದ್ದನು. ॥38॥ ಇಂದ್ರಕುಮಾರ ವಾಲಿಯ ಶರೀರದಿಂದ ನೀರಿನಂತೆ ರಕ್ತದ ಧಾರೆ ಹರಿಯತೊಡಗಿತು. ಅದರಿಂದ ಅವನು ಮಿಂದು ಹೋಗಿದ್ದನು. ಅಚೇತನನಾಗಿ ವಾಯುವು ಕಿತ್ತಿರುವ ಪುಷ್ಪಿತ ಅಶೋಕ ವೃಕ್ಷದಂತೆ, ಆಕಾಶದಿಂದ ಕೆಳಗೆ ಬಿದ್ದ ಇದ್ರ ಧ್ವಜದಂತೆ ವಾಲಿಯು ಸಮರಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದು ಬಿಟ್ಟನು. ॥39॥

ಶ್ರೀ ವಾಲ್ಮೀಕಿವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡದ ಹದಿನಾರನೆಯ ಸರ್ಗ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥16॥

ಹದಿನೇಳನೆಯ ಸರ್ಗ

ವಾಲಿಯು ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನನ್ನು ನಿಂದಿಸಿದುದು

ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕಾಠಿಣ್ಯವನ್ನು ತೋರುವ ವಾಲಿಯು ಶ್ರೀರಾಮನ ಬಾಣದಿಂದ ಗಾಯಗೊಂಡು ತುಂಡಾದ ಮರದಂತೆ ಒಮ್ಮೆಲೆ ಪೃಥಿವಿಯಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದನು. ॥1॥ ಅವನ ದೇಹ ಪೃಥಿವಿಯಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿತ್ತು. ಕಾಯಿಸಿದ ಚಿನ್ನದ ಆಭೂಷಣಗಳು ಇನ್ನೂ ಅವನ ಶೋಭೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. ಅವನು ದೇವೇಂದ್ರನ ಬಂಧನರಹಿತ ಧ್ವಜದಂತೆ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿದ್ದನು. ॥2॥ ವಾನರರ ಮತ್ತು ಕರಡಿಗಳ ಯೂಥಪತಿ ವಾಲಿಯು ಧರಾಶಾಯಿಯಾದಾಗ ಈ ಪೃಥಿವಿಯು ಚಂದ್ರರಹಿತ ಆಕಾಶದಂತೆ ಶೋಭಾಹೀನವಾಯಿತು.॥3॥ ಪೃಥಿವಿಯಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿದ್ದರೂ ಮಹಾಮನಾ ವಾಲಿಯ ಶರೀರದಿಂದ ಶೋಭೆ, ಪ್ರಾಣ, ತೇಜ ಮತ್ತು ಪರಾಕ್ರಮ ಇವು ಬಿಟ್ಟುಹೋಗಿರಲಿಲ್ಲ. ॥4॥ ಇಂದ್ರನು ಕೊಟ್ಟಿರುವ ರತ್ನಜಟಿತ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಸುವರ್ಣಮಾಲೆಯು ಆ ವಾನರರಾಜನ ಪ್ರಾಣ, ತೇಜ ಮತ್ತು ಶೋಭೆಯನ್ನು ಧರಿಸಿಕೊಂಡಿತ್ತು. ॥5॥

ಆ ಸುವರ್ಣಮಾಲೆಯಿಂದ ವಿಭೂಷಿತನಾದ ವಾನರ ಯೂಥಪತಿ ವೀರ ವಾಲಿಯು ಸಂಧ್ಯಾಕಾಲದ ಪಶ್ಚಿಮದ ಕೆಂಪಾದ ಮೇಘದಂತೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ॥6॥ ಪೃಥಿವಿಯಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿದ್ದರೂ ವಾಲಿಯ ಆ ಸುವರ್ಣಮಾಲೆ, ಅವನ ಶರೀರ ಹಾಗೂ ಮರ್ಮಸ್ಥಳವನ್ನು ವಿದೀರ್ಣಗೊಳಿಸುವ ಆ ಬಾಣ - ಇವು ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿ ಮೂರು ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ವಿಭಾಗಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಅಂಗಲಕ್ಷ್ಮಿಯಂತೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. ॥7॥ ವೀರವರ ಶ್ರೀರಾಮನು ಬಿಟ್ಟ ಆ ಅಸ್ತ್ರವು ವಾಲಿಗೆ ಸ್ವರ್ಗದ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಿತಗೊಳಿಸುವ ಮತ್ತು ಅವನನ್ನು ಪರಮಪದಕ್ಕೆ ತಲುಪಿಸಿತು. ॥8॥ ಹೀಗೆ ಯುದ್ಧರಂಗದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿರುವ ಇಂದ್ರಪುತ್ರ ವಾಲಿಯು ಜ್ವಾಲೆರಹಿತ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ, ಪುಣ್ಯಕ್ಷೀಣವಾದಾಗ ಪುಣ್ಯಲೋಕದಿಂದ ಭೂಲೋಕಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದ ಯಯಾತಿ ರಾಜನಂತೆ ಹಾಗೂ ಪ್ರಳಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕಾಲನಿಂದ ಕೆಡಹಲ್ಪಟ್ಟ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿದ್ದನು. ಅವನ ಕತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಸ್ವರ್ಣಮಾಲೆಯು ಶೋಭಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಅವನು ಮಹೇಂದ್ರನಂತೆ ದುರ್ಜಯ ಮತ್ತು ಭಗವಾನ್ ವಿಷ್ಣುವಿನಂತೆ ದುಸ್ಸಹನಾಗಿದ್ದನು. ಅವನ ಎದೆ ಅಗಲವಾಗಿದ್ದು, ಭುಜಗಳು ದೊಡ್ಡದಾಗಿದ್ದವು, ಮುಖ ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾಗಿ, ನೇತ್ರಗಳು ಕಪಿಲವರ್ಣದ್ದಾಗಿದ್ದವು. ॥9-11॥ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಂದಿಗೆ ಶ್ರೀರಾಮನು ವಾಲಿಯನ್ನು ಈ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ನೋಡಿ, ಅವನ ಸಮೀಪಕ್ಕೆ ಹೋದನು. ಹೀಗೆ ಜ್ವಾಲೆರಹಿತ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಅಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿರುವ ಆ ವೀರನು ನಿಧಾನವಾಗಿ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದನು. ಮಹಾಪರಾಕ್ರಮಿ ಶ್ರೀರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಆ ವೀರನನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಸಮ್ಮಾನಿಸುತ್ತಾ ಅವನ ಬಳಿಗೆ ಸಾಗಿದರು. ॥12-13॥ ಆ ಶ್ರೀರಾಮ ಮತ್ತು ಮಹಾಬಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣ ನನ್ನು ನೋಡಿ ವಾಲಿಯು ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ವಿನಯದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಕಠೋರವಾಣಿಯಿಂದ ನುಡಿದನು. ॥14॥ ಈಗ ಅವನಲ್ಲಿ ತೇಜ ಹಾಗೂ ಪ್ರಾಣ ಸ್ವಲ್ಪ ಮಾತ್ರ ಉಳಿದಿತ್ತು. ಅವನು ಬಾಣದಿಂದ ಗಾಯಗೊಂಡು ನೆಲದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿದ್ದನು, ಅವನ ಚೇಷ್ಟೆಗಳು ನಿಧಾನವಾಗಿ ಲುಪ್ತವಾಗುತ್ತಾ ಇದ್ದವು. ಅವನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಗರ್ವಯುಕ್ತ ಪರಾಕ್ರಮ ಪ್ರಕಟಿಸುವ ಗರ್ವಿಷ್ಟ ನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನಲ್ಲಿ ಕಠೋರವಾಣಿಯಿಂದ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದನು. ॥15॥ ರಘುನಂದನ! ನೀನು ದಶರಥ ಮಹಾರಾಜನ ಸುವಿಖ್ಯಾತ ಪುತ್ರನಾಗಿರುವೆ. ನಿನ್ನ ದರ್ಶನ ಎಲ್ಲರಿಗೆ ಪ್ರಿಯವಾಗಿದೆ. ನಾನು ನಿನ್ನೊಂದಿಗೆ ಯುದ್ಧ ಮಾಡಲು ಬಂದಿರಲಿಲ್ಲ. ನಾನಾದರೋ ಬೇರೊಬ್ಬನೊಡನೆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ವ್ಯಸ್ತನಾಗಿದ್ದೆ. ಆ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ನನ್ನನ್ನು ವಧಿಸಿ ಯಾವ ಗುಣವನ್ನು ಪಡೆದೆ ಯಾವ ಮಹಾಯಶವನ್ನು ಸಂಪಾದಿಸಿದೆ? ಏಕೆಂದರೆ ನಾನು ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಬೇರೆಯವನ ಕುರಿತು ರೋಷ ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಿದ್ದೆ, ಆದರೆ ನಿನ್ನಂದಾಗಿ ನಡುವೆಯೇ ಸತ್ತುಹೋದೆ. ॥16॥ ಈ ಭೂಮಂಡಲದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ನಿನ್ನ ಯಶವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾ- ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಕುಲೀನ, ಸತ್ತ್ವಗುಣ ಸಂಪನ್ನ, ತೇಜಸ್ವೀ, ಉತ್ತಮ ವ್ರತವನ್ನು ಆಚರಿಸುವವನು, ಕರುಣೆಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವವನು, ಪ್ರಜೆಯ ಹಿತೈಷಿ, ದಯಾಳು, ಮಹಾ ಉತ್ಸಾಹೀ, ಸಮಯೋಚಿತ ಕಾರ್ಯ ಹಾಗೂ ಸದಾಚಾರದ ಜ್ಞಾನೀ ಮತ್ತು ದೃಢ ಪ್ರತಿಜ್ಞ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ॥17-18॥

ರಾಜನೇ! ಇಂದ್ರಿಯ ನಿಗ್ರಹ, ಮನಸ್ಸಿನ ಸಂಯಮ, ಕ್ಷಮೆ, ಧರ್ಮ, ಧೈರ್ಯ, ಸತ್ಯ, ಪರಾಕ್ರಮ ಹಾಗೂ ಅಪರಾಧಿಗಳನ್ನು ದಂಡಿಸುವುದು - ಇವು ರಾಜನ ಗುಣಗಳಾಗಿವೆ. ॥19॥

ನಾನು ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಇವೆಲ್ಲ ಗುಣಗಳ ಕುರಿತು ವಿಶ್ವಾಸವಿಟ್ಟು, ನಿನ್ನ ಉತ್ತಮ ಕುಲವನ್ನು ನೆನೆದು ತಾರೆಯು ತಡೆದರೂ ಸುಗ್ರೀವನೊಂದಿಗೆ ಕಾದಲು ಬಂದುಬಿಟ್ಟೆ. ॥20॥ ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ನೋಡದಿರುವ ತನಕ ಬೇರೆಯವನೊಡನೆ ರೋಷದಿಂದ ಕಾದಾಡುತ್ತಿರುವ ನನ್ನನ್ನು ಸಾವಧಾನವಿಲ್ಲದ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ನೀನು ಬಾಣದಿಂದ ಹೊಡೆಯುವುದು ಉಚಿತವೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾರೆ ಎಂದೇ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ವಿಚಾರವಿತ್ತು. ॥21॥ ಆದರೆ ಇಂದು ನಿನ್ನ ಬುದ್ಧಿ ನಾಶವಾಗಿದೆ ಎಂದು ನನಗೆ ತಿಳಿಯಿತು. ನೀನು ಧರ್ಮಧ್ವಜಿಯಾಗಿರುವೆ. ತೋರಿಕೆಗೆ ಧರ್ಮದ ಮುಸುಕು ಧರಿಸಿರುವೆ. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಅಧರ್ಮಿಯೇ ಆಗಿರುವೆ. ನಿನ್ನ ಆಚಾರ ವ್ಯವಹಾರ ಪಾಪಪೂರ್ಣವಾಗಿದೆ. ನೀನು ಹುಲ್ಲು ಮುಚ್ಚಿದ ಬಾವಿಯಂತೆ ಮೋಸ ಮಾಡುವವನಾಗಿರುವೆ. ॥22॥ ನೀನು ಸಾಧು ಪುರುಷರಂತೆ ವೇಷ ತೊಟ್ಟಿರುವೆ; ಆದರೆ ಪಾಪಿಯಾಗಿರುವೆ. ಬೂದಿ ಮುಚ್ಚಿದ ಕೆಂಡದಂತೆ ನಿನ್ನ ನಿಜವಾದ ರೂಪ ಸಾಧುವೇಷದಲ್ಲಿ ಅಡಗಿಕೊಂಡಿದೆ. ನೀನು ಜನರನ್ನು ಮೋಸಗೊಳಿಸಲೆಂದೇ ಧರ್ಮವನ್ನು ಮುಂದು ಮಾಡಿರುವೆ ಎಂದು ನಾನು ತಿಳಿದಿರಲಿಲ್ಲ. ॥23॥ ನಾನು ನಿನ್ನ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ, ನಗರದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಉಪದ್ರವ ಮಾಡದಿದ್ದಾಗ, ನಿನ್ನನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸದಿದ್ದಾಗಲೂ ನೀನು ನಿರಪರಾಧಿಯಾದ ನನ್ನನ್ನು ಏಕೆ ಕೊಂದೆ? ॥24॥ ನಾನು ಸದಾ ಫಲ-ಮೂಲವನ್ನು ಭುಂಜಿಸುತ್ತಾ, ಕಾಡಿನಲ್ಲೇ ಸಂಚರಿಸುವ ವಾನರನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ನಾನು ಇಲ್ಲಿ ನಿನ್ನೊಂದಿಗೆ ಯುದ್ಧಮಾಡುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ, ಬೇರೆಯವನೊಡನೆ ಕಾಳಗ ನಡೆಯುತ್ತಿತ್ತು. ಹೀಗಿದ್ದರೂ ಅಪರಾಧವಿಲ್ಲದೆ ನನ್ನನ್ನು ಏಕೆ ವಧಿಸಿದೆ? ॥25॥ ರಾಜನೇ! ನೀನು ಒಬ್ಬ ಸಮ್ಮಾನನೀಯ ನರೇಶನ ಪುತ್ರನಾಗಿರುವೆ. ವಿಶ್ವಾಸಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯನಾಗಿದ್ದು, ಪ್ರಿಯದರ್ಶನನಾಗಿರುವೆ. ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಧರ್ಮದ ಸಾಧನಭೂತ ಚಿಹ್ನೆಯಾದ ಜಟಾ-ವಲ್ಕಲಗಳೂ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿವೆ. ॥26॥

ಕ್ಷತ್ರಿಯ ಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ, ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞಾನಿಯಾದ, ಸಂಶಯರಹಿತ ಹಾಗೂ ಧಾರ್ಮಿಕ ವೇಷ ಭೂಷಣಗಳಿಂದ ಒಡಗೂಡಿದ್ದರೂ ಯಾವ ಪುರುಷನು ತಾನೆ ಇಂತಹ ಕ್ರೂರಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡಬಲ್ಲನು? ॥27॥ ಮಹಾರಾಜಾ! ರಘುಕುಲದಲ್ಲಿ ನೀನು ಆವಿರ್ಭವಿಸಿರುವೆ. ನೀನು ಧರ್ಮಾತ್ಮನೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾಗಿದ್ದರೂ ಇಂತಹ ಕ್ರೂರತೆ ಹೊರಟಿದೆ. ಇದೇ ನಿನ್ನ ನಿಜವಾದ ರೂಪವಾಗಿದ್ದರೆ, ಯಾತಕ್ಕಾಗಿ ಮೇಲಿನಿಂದ ಈ ಭವ್ಯ ಸಾಧು ಪುರುಷರಂತೆ ರೂಪ ಧರಿಸಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಓಡಾಡುತ್ತಿರುವೆ? ॥28॥ ರಾಜನೇ! ಸಾಮ, ದಾನ, ಕ್ಷಮೆ, ಧರ್ಮ, ಸತ್ಯ, ಧೃತಿ, ಪರಾಕ್ರಮ ಮತ್ತು ಅಪರಾಧಿಗಳನ್ನು ದಂಡಿಸುವುದು - ಇವು ಭೂಮಿಪಾಲರ ಗುಣಗಳಾಗಿವೆ. ॥29॥ ನರೇಶ್ವರ ರಾಮಾ! ನಾವು ಫಲ-ಮೂಲ ತಿನ್ನುವ ವನಚಾರೀ ಮೃಗವಾಗಿದ್ದೇವೆ. ಇದೇ ನಮ್ಮ ಪ್ರಕೃತಿಯಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ನೀವಾದರೋ ಮನುಷ್ಯರಾಗಿದ್ದೀರಿ. (ಆದ್ದರಿಂದ ನಮ್ಮೊಂದಿಗೆ ನಿಮಗೆ ವೈರದ ಯಾವ ಕಾರಣವೂ ಇಲ್ಲ.) ॥30॥ ಭೂಮಿ, ಚಿನ್ನ, ಬೆಳ್ಳಿ - ಇವೇ ವಸ್ತುಗಳಿಗಾಗಿ ರಾಜರಲ್ಲಿ ಪರಸ್ಪರ ಯುದ್ಧಗಳಾಗುತ್ತವೆ. ಇವೇ ಮೂರು ಕಲಹದ ಮೂಲ ಕಾರಣಗಳಾಗಿವೆ. ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಅದ್ಯಾವುದೂ ಇಲ್ಲ. ಈ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ, ಈ ವನದಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ನಮ್ಮ ಫಲಗಳಲ್ಲಿ ನಿನಗೆ ಏಕೆ ಲೋಭ ಉಂಟಾಗಬಲ್ಲದು? ॥31॥ ನೀತಿ ಮತ್ತು ವಿನಯ, ದಂಡ ಮತ್ತು ಅನುಗ್ರಹ - ಇವು ರಾಜಧರ್ಮಗಳಾಗಿವೆ, ಆದರೆ ಇವುಗಳ ಉಪಯೋಗ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಇದೆ. (ಇವನ್ನು ಅವಿವೇಕದಿಂದ ಉಪಯೋಗಿಸುವುದು ಉಚಿತವಲ್ಲ) ರಾಜರು ಸ್ವೇಚ್ಛಾಚಾರಿಗಳಾಗಬಾರದು. ॥32॥ ಆದರೆ ನೀನಾದರೋ ಕಾಮಕ್ಕೆ ಗುಲಾಮ, ಕ್ರೋಧೀ ಮತ್ತು ಮೇರೆ ಮೀರಿದ ಚಂಚಲನಾಗಿರುವೆ. ನಯ-ವಿನಯಾದಿ ರಾಜರ ಧರ್ಮಗಳನ್ನು ಅವಕಾಶದ ವಿಚಾರ ಮಾಡದೆಯೇ ಎಲ್ಲೆಂದರಲ್ಲಿ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಬಿಡುತ್ತಾ, ಎಲ್ಲೆಂದರಲ್ಲಿ ತಿರುಗುತ್ತಾ ಇರುವೆ. ॥33॥ ನಿನಗೆ ಧರ್ಮದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಆದರವಿಲ್ಲ ಹಾಗೂ ಅರ್ಥಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಬುದ್ಧಿಯು ಸ್ಥಿರವಾಗಿಲ್ಲ. ನರೇಶ್ವರನೇ! ನೀನು ಸ್ವೇಚ್ಛಾಚಾರಿಯಾಗಿರುವೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನಿನ್ನ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ನಿನ್ನನ್ನು ಎಲ್ಲಿಗೆ ಬೇಕಾದರೂ ಎಳೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತವೆ. ॥34॥

ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನೇ! ನಾನು ಸರ್ವಥಾ ನಿರಪರಾಧಿಯಾಗಿದ್ದೆ, ಆದರೂ ಕೂಡ ಇಲ್ಲಿ ನನ್ನನ್ನು ಬಾಣದಿಂದ ಹೊಡೆಯುವ ನಿಂದಿತ ಕರ್ಮಮಾಡಿದ ನೀನು ಸತ್ಪುರುಷರ ನಡುವೆ ಏನು ಹೇಳುವೆ? ॥35॥ ರಾಜನನ್ನು ವಧಿಸುವವನು, ಬ್ರಹ್ಮಘಾತಿ, ಗೋಘಾತಿ, ಕಳ್ಳ, ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಹಿಂಸೆಯಲ್ಲಿ ತತ್ಪರನಾದವನು, ನಾಸ್ತಿಕ ಮತ್ತು ಪರಿವೇತ್ತಾ (ಅಣ್ಣನು ಅವಿವಾಹಿತನಾಗಿದ್ದಾಗ ತಮ್ಮನು ಮದುವೆ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿರುವ) ಇವರೆಲ್ಲರೂ ನರಕವಾಸಿಗಳಾಗುತ್ತಾರೆ. ॥36॥ ಚಾಡಿ ಹೇಳುವವ, ಲೋಭಿ, ಮಿತ್ರಘಾತಿ, ಗುರುತಲ್ಪಗಾಮಿ - ಇವರು ಪಾಪಾತ್ಮರ ಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವೇ ಇಲ್ಲ. ॥37॥ ವಾನರರಾದ ನಮ್ಮ ಚರ್ಮವೂ ಕೂಡ ಸತ್ಪುರುಷರು ಧರಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯವಲ್ಲ. ನಮ್ಮ ರೋಮ, ಅಸ್ತಿಗಳೂ ವರ್ಜಿತವಾಗಿವೆ (ಮುಟ್ಟಲು ಯೋಗ್ಯವಲ್ಲ) ನಿನ್ನಂತಹ ಧರ್ಮಚಾರೀ ಪುರುಷರಿಗೆ ಮಾಂಸವು ಸದಾ-ಅಭಕ್ಷವಾಗಿದೆ, ಹೀಗಿದ್ದರೂ ಯಾವ ಲೋಭದಿಂದ ವಾನರನಾದ ನನ್ನನ್ನು ನೀನು ಬಾಣಕ್ಕೆ ಗುರಿಯಾಗಿಸಿದೆ. ॥38॥ ರಘುನಂದನ! ತ್ರಿವರ್ಣಿಯರಲ್ಲಿ ಯಾರಿಗಾದರೂ ಯಾವುದೇ ಕಾರಣದಿಂದ ಮಾಂಸಾಹಾರದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಉಂಟಾದರೆ, ಅವರಿಗೂ ಕೂಡ ಐದು ಉಗುರುಳ್ಳವುಗಳಲ್ಲಿ - ಖಡ್ಗಮೃಗ, ಮುಳ್ಳುಹಂದಿ, ಉಡ, ಮೊಲ ಮತ್ತು ಆಮೆ ಈ ಐದು ಪ್ರಾಣಿಗಳೇ ಭಕ್ಷಿಸಲು ಯೋಗ್ಯವಾಗಿವೆ. ॥39॥

ಶ್ರೀರಾಮ! ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪುರುಷರು ನನ್ನ (ವಾನರ) ಚರ್ಮ, ಎಲುಬನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಎಲ್ಲರಿಗೂ ನಿಷಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಹೀಗೆ ಎಲ್ಲವೂ ನಿಷಿದ್ಧನಾದ ಐದು ನಖಗಳುಳ್ಳ ನಾನು ಇಂದು ನಿನ್ನ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಸತ್ತುಹೋದೆ. ॥40॥ ನನ್ನ ಪತ್ನಿ ತಾರೆಯು ಸರ್ವಜ್ಞಳಾಗಿದ್ದಾಳೆ. ಅವಳು ನನಗೆ ಸತ್ಯವಾದ ಹಿತದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದಳು. ಆದರೆ ನಾನು ಮೋಹ ವಶದಿಂದ ಅದನ್ನು ಉಲ್ಲಂಘಿಸಿ ಕಾಲಕ್ಕೆ ವಶನಾದೆನು. ॥41॥ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನೇ! ಸುಶೀಲಳಾದ ಯುವತಿ ಪಾಪಾತ್ಮನಿಂದ ಸುರಕ್ಷಿತಳಾಗಿ ರುವುದಿಲ್ಲ, ಅದರಂತೆ ನಿನ್ನಂತಹ ಸ್ವಾಮಿಯನ್ನು ಪಡೆದ ಈ ವಸುಂಧರೆ ಅನಾಥಳಾಗಿರುವಳು. ॥42॥ ನೀನು ಶಠ (ಹಿಂದಿನಿಂದ ಇತರರ ಅಪ್ರಿಯ ಮಾಡುವವನು), ಅಪಕಾರಿ, ಕ್ಷುದ್ರ, ಸುಳ್ಳುಗಾರನಾದ ನಿನ್ನಂತಹ ಪಾಪಿಯನ್ನು ಮಗನಾಗಿ ಶಾಂತಚಿತ್ತನಾದ ಮಹಾತ್ಮಾ ದಶರಥನು ಹೇಗೆ ಪಡೆದನು? ॥43॥ ಅಯ್ಯೋ! ಸದಾಚಾರದ ಹಗ್ಗವನ್ನು ಹರಿದ, ಸತ್ಪುರುಷರ ಧರ್ಮ ಹಾಗೂ ಮೇರೆಯನ್ನು ಮೀರಿದ, ಧರ್ಮರೂಪೀ ಅಂಕುಶವನ್ನು ಅವಹೇಳನ ಮಾಡಿದ ರಾಮರೂಪೀ ಆನೆಯ ಕೈಯಿಂದ ಇಂದು ನಾನು ಸತ್ತುಹೋದೆ. ॥44॥ ಇಂತಹ ಅಶುಭ, ಅನುಚಿತ ಮತ್ತು ಸತ್ಪುರುಷರಿಂದ ನಿಂದಿತವಾದ ಕರ್ಮಮಾಡಿ ನೀನು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪುರುಷರು ಸಿಕ್ಕಿದಾಗ ಅವರ ಮುಂದೆ ಏನು ಹೇಳುವೆ? ॥45॥

ಶ್ರೀರಾಮ! ನಮ್ಮಂತಹ ಉದಾಸೀನ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಮೇಲೆ ನೀನು ಈ ಪರಾಕ್ರಮ ಪ್ರಕಟಿಸಿದೆ. ಇಂತಹ ಬಲ-ಪರಾಕ್ರಮ ನೀನು ನಿನ್ನ ಅಪಕಾರ ಮಾಡಿದವರ ಮೇಲೆ ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಿರುವೆ ಎಂದು ನನಗೆ ಕಾಣಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ. ॥46॥ ರಾಜಕುಮಾರ! ನೀನು ಯುದ್ಧರಂಗದಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಎದುರಿಗೆ ಬಂದು ನನ್ನೊಡನೆ ಯುದ್ಧ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೆ ನನ್ನಿಂದ ಹತನಾಗಿ ಸೂರ್ಯಪುತ್ರ ಯಮದೇವತೆಯ ದರ್ಶನ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದೆ. ॥47॥ ಮಲಗಿರುವ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಹಾವು ಬಂದು ಕಚ್ಚಿ, ಅವನ ಸತ್ತು ಹೋಗುವಂತೆ ರಣಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ದುರ್ಜಯ ವೀರನಾದ ನನ್ನನ್ನು ನೀನು ಅಡಗಿಕೊಂದಿರುವೆ. ಹೀಗೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ನೀನು ಪಾಪಕ್ಕೆ ಭಾಗಿಯಾದೆ.॥48॥ ಯಾವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನ ಪ್ರಿಯವನ್ನು ಮಾಡುವ ಇಚ್ಚೆಯಿಂದ ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ವಧಿಸಿದೆಯೋ ಅದೇ ಉದ್ದೇಶದ ಸಿದ್ದಿಗಾಗಿ ನೀನು ಮೊದಲೇ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ್ದರೆ ನಾನು ಮಿಥಿಲೇಶ ಕುಮಾರಿ ಜಾನಕಿಯನ್ನು ಒಂದೇ ದಿನದಲ್ಲಿ ಹುಡುಕಿ ನಿನ್ನ ಬಳಿಗೆ ತಂದು ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದೆ. ॥49॥ ನಿನ್ನ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದ ದುರಾತ್ಮಾ ರಾಕ್ಷಸ ರಾವಣನನ್ನು ನಾನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕೊಲ್ಲದೆಯೇ ಅವನ ಕತ್ತಿಗೆ ಹಗ್ಗ ಕಟ್ಟಿ ಹಿಡಿದು ತಂದು ನಿನಗೆ ಒಪ್ಪಿಸುತ್ತಿದ್ದೆ. ॥50॥ ಮಧುಕೈಟಭರು ಅಪಹರಿಸಿದ ಶ್ವೇತಾಶ್ವತರಿ ಶ್ರುತಿಯನ್ನು ಭಗವಾನ್ ಹಯಗ್ರೀವನು ಉದ್ಧಾರ ಮಾಡಿದಂತೆ ನಾನು ನಿನ್ನ ಆದೇಶದಂತೆ ಮಿಥಿಲೇಶಕುಮಾರಿ ಸೀತೆಯು ಸಮುದ್ರಜಲದಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಪಾತಾಳದಲ್ಲಿ ಇರಿಸಿದ್ದರೂ ಅಲ್ಲಿಂದ ತಂದುಕೊಡುತ್ತಿದ್ದೆ. ॥51॥

ನಾನು ಸ್ವರ್ಗವಾಸಿಯಾದ ಬಳಿಕ ಸುಗ್ರೀವನು ಈ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಡೆಯುವುದು ಉಚಿತವೇ ಆಗಿದೆ. ಆದರೆ ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ರಣಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಅಧರ್ಮದಿಂದ ಕೊಂದಿರುವುದು ಅನುಚಿತವಾಗಿದೆ. ॥52॥ ಈ ಜಗತ್ತು ಎಂದಾದರೂ ಕಾಲಕ್ಕೆ ಅಧೀನಾಗಿಯೇ ಆಗುವುದು, ಇದರ ಸ್ವಭಾವವೇ ಹೀಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನನ್ನ ಸಾವು ಆಗಲಿ, ಇದರಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಖೇದವಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ನಾನು ಹೀಗೆ ಸಾಯುವುದು ನಿನಗೆ ಉಚಿತವೆನಿಸಿದರೆ ಚೆನ್ನಾಗಿ ವಿಚಾರ ಮಾಡಿ ಉತ್ತರಿಸು. ॥53॥ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಮಹಾಮನಸ್ವೀ ವಾನರರಾಜ ವಾಲಿಯು ಸೂರ್ಯನಂತೆ ತೇಜಸ್ವೀ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ಕಡೆಗೆ ನೋಡಿ ಸುಮ್ಮನಾದನು. ಅವನ ಬಾಯಿ ಒಣಗಿಹೋಗಿತ್ತು ಹಾಗೂ ಬಾಣಾಘಾತದಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಬಹಳ ನೋವು ಆಗುತ್ತಿತ್ತು. ॥54॥

ಶ್ರೀ ವಾಲ್ಮೀಕಿವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡದ ಹದಿನೇಳನೆಯ ಸರ್ಗ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥ 17 ॥

ಹದಿನೆಂಟನೆಯ ಸರ್ಗ

ಶ್ರೀರಾಮನು ವಾಲಿಗೆ ತನ್ನ ಕಾರ್ಯದ ಔಚಿತ್ಯವನ್ನು ವಿವರಿಸಿ ಹೇಳಿದುದು, ವಾಲಿಯು ನಿರುತ್ತರನಾಗಿ ತನ್ನ ಅಪರಾಧಕ್ಕೆ ಕ್ಷಮೆ ಬೇಡಿದುದು, ಅಂಗದನ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿದುದು, ಶ್ರೀರಾಮನು ಆಶ್ವಾಸನೆಯನ್ನಿತ್ತುದು

ಹೀಗೆ ಶ್ರೀರಾಮನ ಬಾಣದಿಂದ ಹತಪ್ರಾಯನಾಗಿ ಬಿದ್ದಿದ್ದ ಬುದ್ಧಿಗೆಟ್ಟಿದ್ದ ವಾಲಿಯು ವಿನಯಾಭಾಸ, ಧರ್ಮಾ ಭಾಸ, ಅರ್ಥಾಭಾಸ, ಹಿತಾಭಾಸದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಹೀಗೆ ಕಠೋರ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳಿ, ಆಕ್ಷೇಪಿಸಿ ಮೌನವಾದಾಗ ವಾನರ ಶ್ರೇಷ್ಠ ವಾಲಿಯಲ್ಲಿ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಧರ್ಮ, ಅರ್ಥ ಮತ್ತು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಗುಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಪರಮೋತ್ತಮ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ಆಗ ವಾಲಿಯು ಪ್ರಭಾವಹೀನ ಸೂರ್ಯನಂತೆ, ಜಲಹೀನ ಮೋಡಗಳಂತೆ, ಆರಿಹೋದ ಬೆಂಕಿಯಂತೆ, ಶ್ರೀಹೀನನಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದನು. ॥1-3॥ (ಶ್ರೀರಾಮನು ಹೇಳಿದನು) ವಾನರನೇ! ಧರ್ಮ, ಅರ್ಥ, ಕಾಮ ಮತ್ತು ಲೌಕಿಕ ಸದಾಚಾರವನ್ನು ನೀನು ತಿಳಿಯುತ್ತಿಲ್ಲ, ಹಾಗಿರುವಾಗ ಬಾಲಕರಂತೆ ಅವಿವೇಕದಿಂದ ಇಂದು ಇಲ್ಲಿ ನನ್ನನ್ನು ಏಕೆ ನಿಂದಿಸುತ್ತಿರುವೆ? ॥4॥

ಸೌಮ್ಯನೇ! ನೀನು ಆಚಾರ್ಯರಿಂದ ಸಮ್ಮಾನಿತ ಬುದ್ಧಿವಂತ ವೃದ್ಧ ಪುರುಷರಲ್ಲಿ ಕೇಳದೆಯೇ - ಅವರಿಂದ ಧರ್ಮದ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ತಿಳಿಯದೆಯೇ ವಾನರೋಚಿತ ಚಪಲತೆಯಿಂದ ನನಗೆ ಇಲ್ಲಿ ಉಪದೇಶ ಮಾಡಲು ಬಯಸುತ್ತಿರುವೆ ಅಥವಾ ನನ್ನನ್ನು ಆಕ್ಷೇಪಿಸುತ್ತಿರುವೆ. ॥5॥ ವನ, ಪರ್ವತ, ಕಾನನಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಈ ಇಡೀ ಪೃಥಿವಿಯು ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವಂಶೀ ರಾಜರದ್ದಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರು ಇಲ್ಲಿಯ ಪಶು-ಪಕ್ಷಿ ಮತ್ತು ಮನುಷ್ಯರ ಮೇಲೆ ದಯೆ ಮಾಡುವುದು ಅಥವಾ ದಂಡಿಸಲು ಅಧಿಕಾರಿಯಾಗಿದ್ದಾರೆ. ॥6॥ ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ರಾಜಾ ಭರತನು ಈ ಪೃಥಿವಿಯನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಅವನು ಸತ್ಯವಾದೀ, ಸರಳ ಮತ್ತು ಧರ್ಮ, ಅರ್ಥ, ಕಾಮಗಳ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿದವನಾಗಿದ್ದಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ದುಷ್ಟರ ನಿಗ್ರಹ ಮತ್ತು ಸಾಧು ಪುರುಷರನ್ನು ಅನುಗ್ರಹಿಸಲು ತತ್ಪರನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ॥7॥ ನೀತಿ, ವಿನಯ, ಸತ್ಯ, ಪರಾಕ್ರಮ ಮೊದಲಾದ ರಾಜೋಚಿತ ಎಲ್ಲ ಗುಣಗಳು ಯಥಾವತ್ತಾಗಿ ಇರುವ, ದೇಶ ಕಾಲ, ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿದವನೇ ರಾಜನಾಗುತ್ತಾನೆ. (ಭರತನಲ್ಲಿ ಇವೆಲ್ಲ ಗುಣಗಳು ತುಂಬಿಕೊಂಡಿವೆ.) ॥8॥

ಭರತನ ಕಡೆಯಿಂದ ನಮಗೆ ಹಾಗೂ ಇತರ ರಾಜರಿಗೆ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಧರ್ಮದ ಪಾಲನೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಸಾರ ಮಾಡಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಬೇಕೆಂಬ ಆದೇಶ ದೊರೆತಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನಾವು ಧರ್ಮ ಪ್ರಚಾರದ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಇಡೀ ಪೃಥಿವಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದೇವೆ. ॥9॥ ರಾಜರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಭರತನು ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಅನುರಾಗ ಉಳ್ಳವನು. ಅವನು ಇಡೀ ಪೃಥಿವಿಯನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಅವನು ಇರುವಾಗ ಈ ಪೃಥಿವಿಯಲ್ಲಿ ಯಾವ ಪ್ರಾಣಿ ತಾನೇ ಧರ್ಮಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ಆಚರಣ ಮಾಡಬಲ್ಲನು? ॥10॥ ನಾವೆಲ್ಲರೂ ನಮ್ಮ ಶ್ರೇಷ್ಠಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ದೃಢತೆಯಿಂದ ಇದ್ದು, ಭರತನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಮನ್ನಿಸಿ ಧರ್ಮಮಾರ್ಗದಿಂದ ಭ್ರಷ್ಟರಾದ ಪುರುಷರನ್ನು ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ದಂಡವನ್ನು ವಿಧಿಸುತ್ತೇವೆ. ॥11॥ ನೀನು ನಿನ್ನ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಕಾಮಕ್ಕೆ ಪ್ರಧಾನತೆ ಕೊಟ್ಟಿರುವೆ. ರಾಜೋಚಿತ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ನೀನು ಎಂದೂ ಸ್ಥಿರನಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ನೀನು ಸದಾ ಧರ್ಮವನ್ನು ಬಾಧಿಸುತ್ತಿದ್ದೆ ಹಾಗೂ ಕೆಟ್ಟ ಕರ್ಮಗಳಿಂದಾಗಿ ಸತ್ಪುರುಷರಿಂದ ನಿಂದಿತನಾದೆ. ॥12॥ ಹಿರಿಯಣ್ಣ, ತಂದೆ ಮತ್ತು ವಿದ್ಯಾಧಾತೃವಾದ ಗುರು - ಇವರು ಮೂವರು ಧರ್ಮಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾದ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ತಂದೆಯಂತೆ ಮಾನನೀಯರಾಗಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ॥13॥ ಹೀಗೆಯೇ ಅನುಜ್ಞ, ಪುತ್ರ, ಗುಣವಂತ ಶಿಷ್ಯ - ಇವರು ಮೂವರು ಮಗನಂತೆ ತಿಳಿಯಲು ಯೋಗ್ಯರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಅವರ ಕುರಿತು ಇಂತಹ ಭಾವವಿಡುವುದರಲ್ಲಿ ಧರ್ಮವೇ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ. ॥14॥

ವಾನರನೇ! ಸಜ್ಜನಧರ್ಮವು, ಸೂಕ್ಷ್ಮವೂ, ಪರಮ ದುರ್ಜ್ಞೇಯವೂ, ತಿಳಿಯಲು ಕಠಿಣವೂ ಆಗಿದೆ. ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ವಿರಾಜಿಸುವ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಎಲ್ಲರ ಶುಭಾಶುಭಗಳನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ॥15॥ ನೀನು ಸ್ವತಃ ಚಂಚಲನಾಗಿದ್ದು, ಚಪಲಚಿತ್ತರಾದ ಅಜಿತಾತ್ಮಾ ವಾನರರೊಂದಿಗೆ ಇರುತ್ತಿಯೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಜನ್ಮಾಂಧನಾದವನು ಕಣ್ಣಿಲ್ಲದವನಲ್ಲಿ ದಾರಿಕೇಳಿದಂತೆ ನೀನು ಚಂಚಲವಾನರರೊಂದಿಗೆ ವಿಚಾರ ವಿಮರ್ಶೆಮಾಡುತ್ತಿರುವೆ. ನೀನು ಧರ್ಮದ ಕುರಿತು ಏನು ವಿಚಾರ ಮಾಡಬಲ್ಲೆ? ಅದರ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಹೇಗೆ ತಿಳಿಯಬಲ್ಲೆ? ॥16॥ ನಾನು ಇಲ್ಲಿ ಏನೆಲ್ಲ ಹೇಳಿರುವೆನೋ ಅದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ನಿನಗೆ ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ನೀನು ಕೇವಲ ರೋಷಾವೇಶದಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ನಿಂದಿಸಬಾರದು. ॥17॥ ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ಏಕೆ ಕೊಂದೆ? ಅದರ ಕಾರಣವನ್ನು ಕೇಳಿ ತಿಳಿ. ನೀನು ಸನಾತನ ಧರ್ಮವನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿದ್ದರಿಂದ ತನ್ನ ತಮ್ಮನ ಪತ್ನಿಯ ಸಹವಾಸ ಮಾಡುತ್ತಿರುವೆ. ॥18॥ ಈ ಮಹಾಮನಾ ಸುಗ್ರೀವನು ಬದುಕಿರುವಾಗಲೇ ನಿನಗೆ ಸೊಸೆಯಂತಿರುವ ಅವನ ಪತ್ನೀ ರುಮೆಯನ್ನು ಕಾಮವಶ ಉಪಭೋಗಿಸುತ್ತಿದ್ದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಪಾಪಾಚಾರಿಯಾಗಿರುವೆ. ॥19॥ ವಾನರನೇ! ಹೀಗೆ ನೀನು ಧರ್ಮಭ್ರಷ್ಟನಾಗಿ, ಸ್ವೇಚ್ಛಾಚಾರಿಯಾಗಿ ನಿನ್ನ ತಮ್ಮನ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಆಲಿಂಗಿಸಿ ಭೋಗಿಸಿದೆ. ನಿನ್ನ ಇದೇ ಅಪರಾಧದಿಂದಾಗಿ ನಿನಗೆ ಈ ದಂಡವನ್ನು ವಿಧಿಸಲಾಗಿದೆ. ॥20॥ ವಾನರರಾಜನೇ! ಲೋಕಾಚಾರದಿಂದ ಭ್ರಷ್ಟನಾಗಿ ಲೋಕವಿರುದ್ಧ ಆಚರಣ ಮಾಡುವವನನ್ನು ತಡೆಯುವುದು ಅಥವಾ ದಾರಿಗೆ ತರಲು ದಂಡವಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ಉಪಾಯ ನಾನು ನೋಡುವುದಿಲ್ಲ. ॥21॥

ನಾನು ಉತ್ತಮ ಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ಕ್ಷತ್ರಿಯನಾಗಿದ್ದೇನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ನಾನು ನಿನ್ನ ಪಾಪವನ್ನು ಕ್ಷಮಿಸಲಾರೆ. ತನ್ನ ಮಗಳು, ತಂಗಿ ಅಥವಾ ತಮ್ಮನ ಹೆಂಡತಿ ಇವರ ಬಳಿಗೆ ಕಾಮಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಹೋಗುವವನನ್ನು ವಧಿಸುವುದೇ ಅವನಿಗಾಗಿ ಉಪಯುಕ್ತ ದಂಡವೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ. ॥22॥ ನಮ್ಮ ರಾಜನು ಭರತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ನಾವಾದರೋ ಕೇವಲ ಅವನ ಆದೇಶವನ್ನು ಪಾಲಿಸುವವರು. ನೀನು ಧರ್ಮದಿಂದ ಪತನನಾಗಿರುವೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ನಿನ್ನನ್ನು ಹೇಗೆ ಉಪೇಕ್ಷಿಸಬಹುದು? ॥23॥ ವಿದ್ವಾಂಸನಾದ ಭರತರಾಜನು ಮಹಾನ್ ಧರ್ಮದಿಂದ ಭ್ರಷ್ಟನಾದವನನ್ನು ದಂಡಿಸುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಧರ್ಮತ್ಮನಾದವನನ್ನು ಧರ್ಮಪೂರ್ವಕ ಪಾಲಿಸುತ್ತಾ, ಕಾಮಾಸಕ್ತ ಸ್ವೇಚ್ಛಾಚಾರೀ ಪುರುಷರ ನಿಗ್ರಹದಲ್ಲಿ ತತ್ಪರನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ॥24॥ ಹರೀಶ್ವರನೇ! ನಾವಾದರೋ ಭರತನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನೇ ಪ್ರಮಾಣವೆಂದು ತಿಳಿದು, ಧರ್ಮದ ಮೇರೆಮೀರಿದ ನಿನ್ನಂತಹ ಜನರನ್ನು ದಂಡಿಸಲು ಸದಾ ಉದ್ಯುಕ್ತನಾಗಿರುತ್ತೇವೆ. ॥25॥ ಸುಗ್ರೀವನೊಂದಿಗೆ ನನ್ನ ಮಿತ್ರತೆ ಆಗಿಹೋಗಿದೆ. ನನಗೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಕುರಿತು ಇರುವ ಭಾವದಂತೆಯೇ ಅವನ ಕುರಿತೂ ಇದೆ. ಅವನು ತನ್ನ ಪತ್ನೀ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ನನ್ನ ಒಳಿತನ್ನು ಮಾಡಲು ಕಟಿಬದ್ಧನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ನಾನು ವಾನರರ ಮುಂದೆ ಅವನಿಗೆ ಪತ್ನೀ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಕೊಡಿಸುವೆನಾಗಿ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿರುವೆ. ಇಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ನನ್ನಂತಹ ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯಿಂದ ಹೇಗೆ ಹಿಂದೆಗೆಯಬಲ್ಲನು? ॥26-27॥ ಇವೆಲ್ಲವೂ ಧರ್ಮಾನುಕೂಲ ಮಹಾಕಾರಣಗಳು ಒಟ್ಟಿಗೆ ಉಪಸ್ಥಿತವಾಗಿವೆ. ಅದರಿಂದ ವಿವಶನಾಗಿ ನಿನಗೆ ಉಚಿತವಾದ ದಂಡವನ್ನು ಕೊಡಬೇಕಾಯಿತು. ನೀನೂ ಇದನ್ನು ಅನುಮೋದಿಸಬೇಕು. ॥28॥ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ದೃಷ್ಟಿ ಇರುವ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಮಿತ್ರನು ಉಪಕಾರಮಾಡುವುದು ಧರ್ಮವೆಂದೇ ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ನಿನಗೆ ಕೊಟ್ಟಿರುವ ಶಿಕ್ಷೆಯು ಧರ್ಮಕ್ಕೆ ಅನುಕೂಲವಾಗಿಯೇ ಇದೆ ಎಂದೇ ನೀನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ॥29॥ ರಾಜನಾಗಿ ನೀನು ಧರ್ಮವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಿದ್ದರೆ ನೀನೂ ಕೂಡ ನಾನು ಮಾಡಿದುದೇ ಕೆಲಸ ಮಾಡಬೇಕಾಗಿತ್ತು. ಮನುವು ರಾಜೋಚಿತ ಸದಾಚಾರವನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುವ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳನ್ನು ಹೇಳಿರುವನು. ಅವು ಸ್ಮೃತಿಗಳಲ್ಲಿ ಕೇಳಿ ಬರುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಅವನ್ನು ಧರ್ಮಪಾಲನೆಯಲ್ಲಿ ಕುಶಲರಾದವರು ಆದರದಿಂದ ಸ್ವೀಕರಿಸಿರುವರು. ಅದಕ್ಕನುಸಾರವೇ ಈಗ ನಾನು ವರ್ತಿಸಿರುವೆನು. (ಆ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಇಂತಿವೆ) ॥30॥ ಮನುಷ್ಯನು ಪಾಪ ಮಾಡಿ ರಾಜನು ವಿಧಿಸಿದ ಶಿಕ್ಷೆಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿ ಶುದ್ಧನಾಗಿ ಪುಣ್ಯಾತ್ಮಾ ಸಾಧುಪುರುಷರಂತೆ ಸ್ವರ್ಗಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. (ಕಳ್ಳರೇ ಆದಿ ಪಾಪಿಗಳು ರಾಜನ ಎದುರಿಗೆ ಉಪಸ್ಥಿತರಾದಾಗ) ರಾಜನು ಶಿಕ್ಷೆ ಕೊಡಬಹುದು ಅಥವಾ ದಯೆಮಾಡಿ ಬಿಟ್ಟುಬಿಡಬಹುದು. ಕಳ್ಳರೇ ಆದಿ ಪಾಪಿಪುರುಷನು ತನ್ನ ಪಾಪದಿಂದ ಮುಕ್ತರಾಗುತ್ತಾರೆ; ಆದರೆ ರಾಜನು ಪಾಪಿಗೆ ಉಚಿತವಾದ ಶಿಕ್ಷೆ ಕೊಡದಿದ್ದರೆ ಅವನು ಆ ಪಾಪದ ಫಲ ಭೋಗಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ॥31-32॥* ನೀನು ಮಾಡಿದಂತಹ ಪಾಪವನ್ನೇ ಹಿಂದೆ ಒಬ್ಬ ಶ್ರಮಣನು ಮಾಡಿದ್ದನು. ಅವನಿಗೆ ನನ್ನ ಪೂರ್ವಜ ಮಾಂಧಾತ ಮಹಾರಾಜರು ಬಹಳ ಕಠೋರವಾದ ಶಾಸ್ತ್ರಕ್ಕನುಸಾರ ಶಿಕ್ಷೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿದ್ದನು. ॥33॥ ರಾಜನು ಶಿಕ್ಷೆ ಕೊಡುವುದರಲ್ಲಿ ಪ್ರಮಾದ ಮಾಡಿದರೆ, ಅವನಿಗೆ ಇತರರು ಮಾಡಿದ ಪಾಪವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತಮಾಡಿಕೊಂಡಾಗಲೇ ಅವನ ದೋಷ ಶಾಂತವಾಗುತ್ತದೆ. ॥34॥ ಆದ್ದರಿಂದ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ಪಶ್ಚಾತ್ತಾಪಪಡುವುದರಿಂದ ಯಾವ ಲಾಭವೂ ಇಲ್ಲ. ಸರ್ವಥಾ ಧರ್ಮಕ್ಕನುಸಾರವೇ ನಿನ್ನನ್ನು ವಧಿಸಲಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ನಾವು ನಮ್ಮ ವಶದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. (ಶಾಸ್ತ್ರದ ಅಧೀನರಾಗಿದ್ದೇವೆ). ॥35॥

* ಮನುಸ್ಮೃತಿಯಲ್ಲಿ ಇವೆರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳು ಕೊಂಚ ಪಾಠಾಂತರದೊಂದಿಗೆ ಈ ಪ್ರಕಾರ ದೊರೆಯುತ್ತವೆ-

ರಾಜಭಿಃ ಕೃತದಂಡಾಸ್ತು ಕೃತ್ವಾ ಪಾಪಾನಿ ಮಾನವಾಃ । ನಿರ್ಮಲಾಃ ಸ್ವರ್ಗಮಾಯಾಂತಿ ಸಂತಃ ಸುಕೃನೋ ಯಥಾ ॥

ಶಾಸನಾದ್ ವಾ ವಿಮೋಕ್ಷಾದ್ ವಾ ಸ್ತೇನಃ ಸ್ತೆಯಾದ್ ವಿಮುಚ್ಯತೇ । ಅಶಾಸಿತ್ವಾ ತು ತಂ ರಾಜಾ ಸ್ತೇನಸ್ಯಾಪ್ನೋತಿ ಕಿಲ್ಬಿಷಮ್ ॥

(8/318, 316)

ವಾನರ ಶಿರೋಮಣಿಯೇ! ನಿನ್ನ ವಧೆಯ ಇನ್ನೊಂದು ಕಾರಣವನ್ನು ಕೇಳು. ವೀರನೇ! ಆ ಮಹಾಕಾರಣವನ್ನು ಕೇಳಿ ನೀನು ನನ್ನ ಕುರಿತು ಕ್ರೋಧಮಾಡಬಾರದು. ॥36॥ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ಈ ಕಾರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸಂತಾಪವಾಗಲೀ, ಖೇದವಾಗಲೀ ಇಲ್ಲ. ಮನುಷ್ಯನು (ರಾಜನು) ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ಬಲೆಯನ್ನು ಹರಡಿ, ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಕೂಟ ಉಪಾಯ (ಗುಪ್ತವಾದ ಹೊಂಡಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿ) ಮಾಡಿ ಅಡಗಿಕೊಂಡು ಆ ಮೃಗಗಳು ಭಯದಿಂದ ಓಡುತ್ತಿರಲಿ ಅಥವಾ ವಿಶ್ವಾಸದಿಂದ ಅತ್ಯಂತ ಹತ್ತಿರ ಕುಳಿತಿರಲಿ, ಮುಂದೆ ಬಂದು ಅನೇಕ ಮೃಗಗಳನ್ನು ಹಿಡಿಯುತ್ತಾನೆ. ॥37-38॥

ಮಾಂಸಾಹಾರೀ ಮನುಷ್ಯನು (ಕ್ಷತ್ರಿಯರು) ಜಾಗರೂಕರಾಗಿರಲೀ, ಅಜಾಗರೂಕರಾಗಿರಲಿ ಅಥವಾ ವಿಮುಖರಾಗಿ ಓಡುತ್ತಿರಲೀ ಪಶುಗಳನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ಗಾಯಗೊಳಿಸುತ್ತಾರೆ; ಆದರೆ ಅವರಿಗೆ ಈ ಬೇಟೆಯಲ್ಲಿ ದೋಷ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ॥39॥

ವಾನರನೇ! ಧರ್ಮಜ್ಞ ರಾಜರ್ಷಿಗಳೂ ಈ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಬೇಟೆಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ವಿವಿಧ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತಾರೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಬಾಣಕ್ಕೆ ಗುರಿಯಾಗಿಸಿದೆ. ನೀನು ನನ್ನೊಂದಿಗೆ ಯುದ್ಧ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದೆಯೋ, ಇಲ್ಲವೋ ನಿನ್ನನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದರಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಅಂತರ ಬೀಳುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ನೀನು ಶಾಖಾಮೃಗನಾಗಿರುವೆ. (ಬೇಟೆಯಾಡುವುದು ಕ್ಷತ್ರಿಯರಿಗೆ ಅಧಿಕಾರವಿದೆ). ॥40॥

ವಾನರ ಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ರಾಜರು ದುರ್ಲಭ ಧರ್ಮ, ಜೀವನ ಮತ್ತು ಲೌಕಿಕ ಅಭ್ಯುದಯ ಕೊಡುವವರಾಗಿದ್ದಾರೆ; ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವೇ ಇಲ್ಲ. ॥41॥ ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರನ್ನು ಹಿಂಸಿಸಬಾರದು, ನಿಂದಿಸಬಾರದು, ಅವರ ಕುರಿತು ಆಕ್ಷೇಪಿಸಲೂ ಬಾರದು. ಅವರಲ್ಲಿ ಪ್ರಿಯವಾಗಿಯೇ ಮಾತನಾಡಬೇಕು; ಏಕೆಂದರೆ ಅವರು ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ದೇವತೆ ಯಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಅವರು ಮನುಷ್ಯ ರೂಪದಿಂದ ಈ ಪೃಥಿವಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಾ ಇರುತ್ತಾರೆ. ॥42॥

ನೀನಾದರೋ ಧರ್ಮದ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ತಿಳಿಯದೆ ಕೇವಲ ರೋಷಕ್ಕೆ ವಶನಾಗಿರುವೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಪಿತೃ-ಪಿತಾಮಹರ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾದ ನನ್ನನ್ನು ನಿಂದಿಸುತ್ತಿರುವೆ. ॥43॥ ಶ್ರೀರಾಮನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ವಾಲಿಯ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಬಹಳ ವ್ಯಥೆ ಉಂಟಾಯಿತು. ಅವನಿಗೆ ಧರ್ಮತತ್ತ್ವದ ನಿಶ್ಚಯವಾಯಿತು. ಅವನು ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನಲ್ಲಿನ ದೋಷದ ಚಿಂತನೆ ಬಿಟ್ಟುಬಿಟ್ಟನು. ॥44॥ ಅನಂತರ ವಾನರರಾಜ ವಾಲಿಯು ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಕೈಮುಗಿದುಕೊಂಡು ಹೇಳಿದನು- ನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ನೀನು ಹೇಳಿದುದು ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಸತ್ಯವಾಗಿದೆ; ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವೇ ಇಲ್ಲ. ॥45॥ ನಿನ್ನಂತಹ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪುರುಷನಿಗೆ ನನ್ನಂತಹ ನಿಮ್ನಶ್ರೇಣಿಯ ಪ್ರಾಣಿ ಉಚಿತವಾಗಿ ಉತ್ತರಿಸಲಾರನು; ಆದ್ದರಿಂದ ನಾನು ಪ್ರಮಾದವಶ ಮೊದಲು ಆಡಿದ ಅನುಚಿತ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಅಪರಾಧವನ್ನು ತಿಳಿಯಬಾರದು. ರಘುನಂದನ! ನೀನು ಪರಮಾರ್ಥ ತತ್ತ್ವದ ಯಥಾರ್ಥ ಜ್ಞಾನಿಯಾಗಿರುವೆ, ಪ್ರಜಾಜನರ ಹಿತದಲ್ಲಿ ತತ್ಪರನಾಗಿರುವೆ. ನಿನ್ನ ಬುದ್ಧಿ ಕಾರ್ಯ-ಕಾರಣದ ನಿಶ್ಚಯದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಭ್ರಾಂತ ಹಾಗೂ ನಿರ್ಮಲವಾಗಿದೆ. ॥46-47॥

ಧರ್ಮಜ್ಞನೇ! ನಾನು ಧರ್ಮಭ್ರಷ್ಟ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಅಗ್ರಗಣ್ಯನಾಗಿರುವೆ ಮತ್ತು ಇದೇ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ನನ್ನ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿ ಆಗಿದ್ದರೂ ಇಂದು ನನಗೆ ಶರಣು ಬಂದಿರುವೆ. ನಿನ್ನ ಧರ್ಮತತ್ತ್ವದ ವಾಣಿಯಿಂದ ಇಂದು ನನ್ನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸು. ॥48॥ ಇಷ್ಟು ಹೇಳುತ್ತಾ-ಹೇಳುತ್ತಾ ವಾಲಿಯ ಗಂಟಲು ಉಮ್ಮಳಿಸಿ ಬಂತು ಹಾಗೂ ಅವನು ಕೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿಕೊಂಡ ಆನೆಯಂತೆ ಆರ್ತನಾದ ಮಾಡುತ್ತಾ ಶ್ರೀರಾಮನ ಕಡೆಗೆ ನೋಡುತ್ತಾ ನಿಧಾನವಾಗಿ ಮಾತನಾಡಿದನು. ॥49॥

ಭಗವಂತನೇ! ನನಗಾಗಲೀ, ತಾರೆಗಾಗಲಿ, ಬಂಧು-ಬಾಂಧವರಿಗಾಗಲೀ ನಾನು ಶೋಕಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಸುವರ್ಣದ ಅಂಗದವನ್ನು ಧರಿಸುವ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಗುಣಸಂಪನ್ನ ಪುತ್ರನಾದ ಅಂಗದನ ಕುರಿತು ಹೆಚ್ಚು ಶೋಕಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ॥50॥ ನಾನು ಅವನನ್ನು ಬಾಲ್ಯದಿಂದಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಮುದ್ದಿಸುತ್ತಿದ್ದೆ; ಈಗ ನನ್ನನ್ನು ನೋಡದೆ ಅವನು ಬಹಳ ದುಃಖಿತನಾಗುವನು ಮತ್ತು ನೀರು ಆರಿದ ಕೆರೆಯಂತೆ ಒಣಗಿಹೋಗುವನು. ॥51॥ ಶ್ರೀರಾಮಾ! ಅವನು ಇನ್ನೂ ಬಾಲಕನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನ ಬುದ್ಧಿ ಇನ್ನೂ ಬಲಿತಿಲ್ಲ. ನನ್ನ ಒಬ್ಬನೇ ಮಗನಾದ್ದರಿಂದ ತಾರಾಕುಮಾರ ಅಂಗದನು ನನಗೆ ಬಹಳ ಪ್ರಿಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ನೀನು ನನ್ನ ಆ ಮಹಾಬಲಿ ಪುತ್ರನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸು. ॥52॥ ಸುಗ್ರೀವ ಮತ್ತು ಅಂಗದ ಇಬ್ಬರ ಕುರಿತೂ ನೀನು ಸದ್ಭಾವವನ್ನಿಡು. ಈಗ ನೀನೇ ಇವರ ರಕ್ಷಕನಾಗಿರುವೆ ಹಾಗೂ ಇವರಿಗೆ ಕರ್ತವ್ಯ ಅಕರ್ತವ್ಯದ ಶಿಕ್ಷಣ ಕೊಡುವವನಾಗಿರುವೆ. ॥53॥

ರಾಜನ್! ನರೇಶ್ವರನೇ! ಭರತ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಕುರಿತು ನಿನ್ನ ವರ್ತನೆ ಇರುವಂತೆಯೇ ಸುಗ್ರೀವ ಹಾಗೂ ಅಂಗದನ ಕುರಿತೂ ಇರಬೇಕು. ನೀನು ಅದೇ ಭಾವದಿಂದ ಇವರಿಬ್ಬರನ್ನೂ ನಡೆಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ॥54॥ ಬಡಪಾಯಿ ತಾರೆಯ ಸ್ಥಿತಿ ಶೋಚನೀಯವಾಗಬಹುದು. ನನ್ನ ಅಪರಾಧದಿಂದಲೇ ಆಕೆಗೂ ಅಪರಾಧಿನೀ ಎಂದು ತಿಳಿದು ಸುಗ್ರೀವನು ಆಕೆಯನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸದಿರಲಿ. ಇದನ್ನು ನೀನು ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮಾಡು. ॥55॥ ಸುಗ್ರೀವನು ನಿನ್ನ ಕೃಪಾಪಾತ್ರನಾಗಿಯೇ ಈ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ಪಾಲಿಸಬಲ್ಲನು. ನಿನಗೆ ಅಧೀನನಾಗಿ ನಿನ್ನ ಚಿತ್ತವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವವನು ಸ್ವರ್ಗ ಮತ್ತು ಪೃಥಿವಿಯ ರಾಜ್ಯವನ್ನೂ ಪಡೆಯಬಲ್ಲನು ಹಾಗೂ ಅದನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಪಾಲಿಸಲೂ ಬಲ್ಲನು. ॥56॥ ನಿನ್ನ ಕೈಯಿಂದಲೇ ನನ್ನ ಸಾವು ಆಗಲೆಂದೇ ನಾನು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ತಾರೆಯು ತಡೆದರೂ ನಾನು ನನ್ನ ತಮ್ಮ ಸುಗ್ರೀವನೊಡನೆ ದ್ವಂದ್ವಯುದ್ಧ ಮಾಡಲು ಹೊರಟುಬಂದೆ. ॥57॥ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ವಾನರರಾಜ ವಾಲಿಯು ಸುಮ್ಮನಾದನು. ಆಗ ಅವನ ಜ್ಞಾನಶಕ್ತಿಯ ವಿಕಾಸವಾಗಿತ್ತು. ಶ್ರೀರಾಮನು ಧರ್ಮದ ಯಥಾರ್ಥ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸುವಂತಹ ಸಾಧು ಪುರುಷರಿಂದ ಪ್ರಶಂಸಿತವಾದ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಅವನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು-ವಾನರೇಶ್ವರನೇ! ನೀನು ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಸಂತಾಪಪಡಬಾರದು. ಕಪಿಪ್ರವರ! ನೀನು ನಮ್ಮ ಕುರಿತು ಹಾಗೂ ನಿನ್ನ ಕುರಿತು ಚಿಂತಿಸುವ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ನಾವು ನಿನಗಿಂತ ವಿಶೇಷಜ್ಞರಾಗಿದ್ದೇವೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನಾವು ಧರ್ಮಾನುಕೂಲ ಕಾರ್ಯಮಾಡುವುದನ್ನೇ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿರುವೆವು. ॥58-60॥ ಯಾರು ಶಿಕ್ಷಾರ್ಹ ವ್ಯಕ್ತಿಗೆ ದಂಡವಿಧಿಸುವನೋ, ಹಾಗೂ ದಂಡನೆಗೆ ಅಧಿಕಾರಿಯಾಗಿ ಶಿಕ್ಷೆ ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೋ, ಅವರಲ್ಲಿ ದಂಡನೀಯ ವ್ಯಕ್ತಿಯು ತನ್ನ ಅಪರಾಧದ ಫಲವಾಗಿ ಶಾಸಕನು ಕೊಟ್ಟಿರುವ ಶಿಕ್ಷೆಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿ, ಮತ್ತು ದಂಡವಿಧಿಸುವ ಶಾಸಕನು ಅವನ ಫಲಭೋಗಕ್ಕೆ ನಿಮಿತ್ತನಾಗಿ ಕೃತಾರ್ಥರಾಗುತ್ತಾರೆ. ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿದ್ದರಿಂದ ಕರ್ಮರೂಪೀ ಋಣದಿಂದ ಮುಕ್ತರಾಗುತ್ತಾರೆ, ದುಃಖಿಗಳಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ॥61॥

ನೀನು ಈ ಶಿಕ್ಷೆಯನ್ನು ಪಡೆದು ಪಾಪರಹಿತನಾದೆ. ನೀನು ಧರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರ ದೃಷ್ಟವಾದ ಮಾರ್ಗದಿಂದ ಧರ್ಮಪ್ರಧಾನವಾದ ನಿನ್ನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವೆ. ॥62॥ ಈಗ ನೀನು ನಿನ್ನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿರುವ ಶೋಕ, ಮೋಹ, ಭಯವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿಬಿಡು. ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ನೀನು ದೈವದ ವಿಧಾನವನ್ನು ಮೀರಲಾರೆ. ॥63॥ ವಾನರೇಶ್ವರನೇ! ಕುಮಾರ ಅಂಗದನು ನೀನು ಜೀವಿಸಿರುವಾಗ ಇರುವಂತೆಯೇ ಸುಗ್ರೀವನ ಮತ್ತು ನನ್ನ ಬಳಿಯೂ ಸುಖವಾಗಿ ಇರುವನು, ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವೇ ಬೇಡ.॥64॥

ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಶತ್ರುವನ್ನು ಮರ್ದಿಸುವ ಮಹಾತ್ಮಾ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ಧರ್ಮಮಾರ್ಗಾನುಕೂಲ ಹಾಗೂ ಮಾನಸಿಕ ಶಂಕೆಗಳನ್ನು ಸಮಾಧಾನಗೊಳಿಸುವ ಮಧುರ ವಚನಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ ವಾನರ ವಾಲಿಯು ಹೀಗೆ ಸುಂದರ ಯುಕ್ತಿ-ಯುಕ್ತ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ॥65॥

ಪ್ರಭೋ! ದೇವೇಂದ್ರನಂತೆ ಭಯಂಕರ ಪರಾಕ್ರಮ ಪ್ರಕಟಿಸುವ ನರೇಶ್ವರನೇ! ನಾನು ನಿನ್ನ ಬಾಣದಿಂದ ಪೀಡಿತನಾದ್ದರಿಂದ ನಿಶ್ಚೇಷ್ಠಿತನಂತಾಗಿದ್ದೆ, ಅದರಿಂದ ತಿಳಿಯದೆ ನಾನು ನಿನ್ನ ಕುರಿತು ಕಠೋರವಾದ ಮಾತನ್ನು ಆಡಿದೆ. ಅದನ್ನು ನೀನು ಕ್ಷಮಿಸೆಂದು ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ, ನಿನ್ನನ್ನು ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ. ॥66॥

ಶ್ರೀ ವಾಲ್ಮೀಕಿವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡದ ಹದಿನೆಂಟನೆಯ ಸರ್ಗ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥18॥

ಹತ್ತೊಂಭತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ

ಅಂಗದ ಸಹಿತ ತಾರೆಯು ಓಡುತ್ತಿರುವ ವಾನರರಲ್ಲಿ ಮಾತುಕತೆಯಾಡಿ, ವಾಲಿಯ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು ಪ್ರಲಾಪಿಸಿದುದು

ವಾನರ ರಾಜನಾದ ವಾಲಿಯು ಬಾಣದಿಂದ ಪೀಡಿತನಾಗಿ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿದ್ದನು. ಶ್ರೀರಾಮನ ಯುಕ್ತಿ-ಯುಕ್ತ ಮಾತಿನಿಂದ ತನ್ನ ಮಾತಿಗೆ ಉತ್ತರ ಪಡೆದು ಮತ್ತೆ ಬೇರೆ ಯಾವ ಮಾತು ತೋಚಲಿಲ್ಲ. ॥1॥ ಕಲ್ಲುಬಂಡೆಗಳ ಏಟಿನಿಂದ ಅವನ ಶರೀರವೆಲ್ಲ ಛಿನ್ನಭಿನ್ನವಾಗಿತ್ತು. ಮರಗಳ ಆಘಾತದಿಂದಲೂ ಬಹಳ ಗಾಯಗೊಂಡಿದ್ದನು. ಶ್ರೀರಾಮನ ಬಾಣದಿಂದ ಆಕ್ರಾಂತನಾಗಿ ಅಂತ್ಯ ಕಾಲಕ್ಕೆ ತಲುಪಿದ್ದನು. ಆಗ ಅವನು ಮೂರ್ಛಿತನಾದನು. ॥2॥ ಯುದ್ಧರಂಗದಲ್ಲಿ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠ ವಾಲಿಯು ಶ್ರೀರಾಮನು ಬಿಟ್ಟ ಬಾಣದಿಂದ ಸತ್ತುಹೋದನು ಎಂದು ಅವನ ಪತ್ನೀ ತಾರೆಯು ಕೇಳಿದಳು. ॥3॥ ತನ್ನ ಸ್ವಾಮಿಯ ವಧೆಯ ಅತ್ಯಂತ ಭಯಂಕರ ಮತ್ತು ಅಪ್ರಿಯ ಸಮಾಚಾರ ಕೇಳಿ ಅವಳು ಬಹಳ ಉದ್ವಿಗ್ನಳಾಗಿ ತನ್ನ ಮಗ ಅಂಗದನನ್ನು ಜೊತೆಗೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಆ ಪರ್ವತದ ಕಂದಕಗಳಿಂದ ಹೊರಗೆ ಬಂದಳು. ॥4॥

ಅಂಗದನ ಸುತ್ತಲೂ ಅವನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಿರುವ ಮಹಾಬಲಿ ವಾನರರು ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಹಿಡಿದು ನಿಂತಿರುವ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ನೋಡಿ ಭಯಗೊಂಡು ಓಡಿಹೋದರು. ॥5॥ ವೇಗವಾಗಿ ಓಡುತ್ತಾ ಬರುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಭಯಗೊಂಡ ವಾನರರನ್ನು ತಾರೆಯು ನೋಡಿದಳು. ಯೂಥಪತಿಯು ಸತ್ತುಹೋದಾಗ ಯೂಥಭ್ರಷ್ಟ ಮೃಗಗಳಂತೆ ಅವರು ಕಂಡುಬರುತ್ತಿದ್ದರು. ॥6॥ ಆ ವಾನರರು ಶ್ರೀರಾಮನ ಬಾಣಗಳು ತಮ್ಮ ಹಿಂದೆಯೇ ಬರುತ್ತಿರುವಂತೆ ಹೆದರಿದ್ದರು. ಆ ದುಃಖಿತ ವಾನರರ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಸತೀಸಾಧ್ವೀ ಇನ್ನು ಹೆಚ್ಚು ದುಃಖಿತಳಾಗಿ ಅವರಲ್ಲಿ ಕೇಳಿದಳು. ॥7॥

ವಾನರರಿರಾ! ನೀವಾದರೋ ಆ ರಾಜಸಿಂಹ ವಾಲಿಯ ಮುಂದೆ-ಮುಂದೆ ನಡೆಯುವವರು. ಈಗ ಅವರನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಅತ್ಯಂತ ಭಯಗೊಂಡು ದುರ್ಗತಿಯಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದು ಏಕೆ ಓಡಿಹೋಗುತ್ತಿರುವಿರಿ? ॥8॥ ರಾಜ್ಯದ ಲೋಭದಿಂದ ಆ ಕ್ರೂರ ಸುಗ್ರೀವನು ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಪ್ರೇರೇಪಿಸಿ, ಅವನು ದೂರದಿಂದ ಬಿಟ್ಟ, ದೂರದವರೆಗೆ ಹೋಗುವ ಬಾಣಗಳಿಂದ ತನ್ನ ಅಣ್ಣನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಿಸಿದರೆ ನೀವು ಏಕೆ ಓಡಿಹೋಗುತ್ತಿರುವಿರಿ? ॥9॥ ವಾಲಿ ಪತ್ನಿಯ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಕಾಮರೂಪಿಗಳಾದ ಆ ವಾನರರು ಕಲ್ಯಾಣಮಯಿ ತಾರಾದೇವಿಯನ್ನು ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾ ಸರ್ವಸಮ್ಮತ ಶಬ್ದಗಳಿಂದ ಹೀಗೆ ಸಮಯೋಚಿತವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದರು. ॥10॥

ದೇವಿ! ಇನ್ನು ನಿನ್ನ ಪುತ್ರ ಜೀವಂತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ನೀನು ಮರಳಿ ಹೋಗಿ ಪುತ್ರನಾದ ಅಂಗದನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸು. ಶ್ರೀರಾಮನ ರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಯಮರಾಜನೇ ಬಂದಿರುವನು. ಅವನು ವಾಲಿಯನ್ನು ಕೊಂದು ತನ್ನೊಂದಿಗೆ ಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ॥11॥

ವಾಲಿಯು ಎಸೆದಿರುವ ವೃಕ್ಷಗಳನ್ನು, ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ಬಂಡೆಗಳನ್ನು ತನ್ನ ವಜ್ರದಂತಹ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಪುಡಿ-ಪುಡಿಯಾಗಿಸಿ, ವಜ್ರಧಾರೀ ಇಂದ್ರನು ತನ್ನ ವಜ್ರದಿಂದ ಮಹಾಪರ್ವತವನ್ನು ಧರಾಶಾಯಿಯಾಗಿರುವಂತೆ ಶ್ರೀರಾಮನು ವಾಲಿಯನ್ನು ಕೊಂದುಹಾಕಿದನು. ॥12॥ ಇಂದ್ರನಂತಹ ತೇಜಸ್ವೀ ವಾನರ ಶ್ರೇಷ್ಠ ವಾಲಿಯು ಸತ್ತುಹೋದಾಗ ಈ ವಾನರ ಸೇನೆಯಲ್ಲಿ ಶ್ರೀರಾಮನಿಂದ ಸೋತುಹೋದಂತೆ ಕಾಲಿಗೆ ಬುದ್ಧಿಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ॥13॥

ನೀನು ಶೂರವೀರರಿಂದ ಈ ನಗರವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸು. ಅಂಗದ ಕುಮಾರನಿಗೆ ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಯ ಪಟ್ಟಕಟ್ಟು. ರಾಜಸಿಂಹಾಸನದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿರುವ ವಾಲಿಕುಮಾರ ಅಂಗದನನ್ನು ಎಲ್ಲ ವಾನರರು ಸೇವೆ ಮಾಡುವರು. ॥14॥ ಅಥವಾ ಸುಮುಖಿಯೇ! ಈಗ ಈ ನಗರದಲ್ಲಿ ನೀನು ಇರುವುದು ನಮಗೆ ಒಳ್ಳೆಯದೆನಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಯ ದುರ್ಗಮ ಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ಈಗ ಸುಗ್ರೀವ ಪಕ್ಷದ ವಾನರರು ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಪ್ರವೇಶಿಸುವರು. ಇಲ್ಲಿ ಬಹಳಷ್ಟು ಭಾರೀ ವಾನರರು ಇದ್ದಾರೆ, ಅವರಲ್ಲಿ ಕೆಲವರು ತಮ್ಮ ಪತ್ನಿಯರೊಂದಿಗೆ ಇದ್ದರೆ, ಕೆಲವರು ಪತ್ನಿಯರಿಂದ ಅಗಲಿದವರು. ಅವರಿಗೆ ರಾಜ್ಯದ ಕುರಿತು ಲೋಭ ಉಂಟಾಗಿದೆ. ಅವರು ಮೊದಲು ನಮ್ಮಿಂದಾಗಿ ರಾಜ್ಯಸುಖದಿಂದ ವಂಚಿತರಾಗಿದ್ದರು. ಆದ್ದರಿಂದ ಈಗ ಅವರೆಲ್ಲರಿಂದ ನಮಗೆ ಮಹಾಭಯ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಬಲ್ಲದು. ॥15-16॥ ಈಗ ಸ್ವಲ್ಪ ದೂರ ಬಂದ ಆ ವಾನರರ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಚಾರುಹಾಸಿನಿ ಕಲ್ಯಾಣೀ ತಾರೆಯು ಅವರಿಗೆ ಯೋಗ್ಯವಾಗಿ ಹೀಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದಳು. ॥17॥

ವಾನರರೇ! ಮಹಾಭಾಗರಾದ ಕಪಿಸಿಂಹ ನನ್ನ ಪತಿದೇವರೇ ನಷ್ಟರಾಗಿರುವಾಗ ನನಗೆ ಪುತ್ರನಿಂದ, ರಾಜ್ಯದಿಂದ ಹಾಗೂ ಈ ಜೀವನದಿಂದ ಏನು ಪ್ರಯೋಜನವಿದೆ? ॥18॥ ನಾನಾದರೋ ಶ್ರೀರಾಮನು ಬಿಟ್ಟ ಬಾಣದಿಂದ ಸತ್ತುಹೋದ ಮಹಾತ್ಮಾವಾಲಿಯ ಚರಣಗಳ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗುವೆನು.॥19॥ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಶೋಕದಿಂದ ವ್ಯಾಕುಲಳಾದ ತಾರೆಯು ಅಳುತ್ತಾ, ಎರಡೂ ಕೈಗಳಿಂದ ದುಃಖಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ತಲೆಯನ್ನು ಎದೆಯನ್ನು ಬಡಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾ ಜೋರಾಗಿ ಓಡಿದಳು. ॥20॥ ಮುಂದಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ಬೆನ್ನು ತೋರದಿರುವ, ದಾನವರಾಜರನ್ನು ವಧಿಸಲು ಸಮರ್ಥನಾದ, ತನ್ನ ಪತಿ ವಾನರರಾಜ ವಾಲಿಯು ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿರುವುದನ್ನು ತಾರೆಯು ನೋಡಿದಳು. ॥21॥

ವಜ್ರಪ್ರಯೋಗಿಸುವ ಇಂದ್ರನಂತೆ ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ಪರ್ವತಗಳನ್ನು ಎತ್ತಿ ಎಸೆಯುತ್ತಿದ್ದ, ಯಾರ ವೇಗವು ಪ್ರಚಂಡ ಚಂಡಮಾರುತದಂತೆ ಇತ್ತೋ, ಯಾರ ಸಿಂಹನಾದವು ಮಹಾಮೇಘ ಗಂಭೀರ ಗರ್ಜನೆಯನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸುತ್ತಿತ್ತೋ, ಇಂದ್ರನಂತೆ ಪರಾಕ್ರಮಿಯಾಗಿದ್ದನೋ, ಅವನೇ ಈಗ ಮಳೆಗರೆದು ತಣ್ಣಗಾದ ಮೋಡಗಳಂತೆ ನಿಶ್ಚೇಷ್ಟಿತನಾಗಿರುವನು. ತನ್ನ ಗರ್ಜನೆಯಿಂದ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿದ್ದ ವೀರರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಭಯವನ್ನುಂಟುಮಾಡುತ್ತಿದ್ದನೋ, ಆ ಶೂರ ವಾಲಿಯು ಒಬ್ಬ ವೀರನಿಂದ ಹತನಾಗಿ ಬಿದ್ದಿರುವನು. ಮಾಂಸಕ್ಕಾಗಿ ಒಂದು ಸಿಂಹವು ಇನ್ನೊಂದು ಸಿಂಹವನ್ನು ಕೊಂದುಹಾಕುವಂತೆ ರಾಜ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ತನ್ನ ತಮ್ಮನ ಮೂಲಕವೇ ಇವರ ವಧೆ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ॥22-23॥ ಯಾರು ಎಲ್ಲ ಜನರಿಂದ ಪೂಜಿತನಾಗಿದ್ದು, ಎಲ್ಲಿ ಧ್ವಜ ಹಾರಾಡುತ್ತಿತ್ತೋ ಹಾಗೂ ಯಾರ ಬಳಿ ದೇವತೆಯ ವೇದಿ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದೆಯೋ, ಆ ಚೈತ್ಯ ವೃಕ್ಷ ಅಥವಾ ದೇವಾಲಯದಲ್ಲಿ ಅಡಗಿದ್ದ ನಾಗನನ್ನು ಗರುಡನು ನಷ್ಟ-ಭ್ರಷ್ಟವಾಗಿಸಿದ ಸ್ಥಿತಿಯಂತಹ ದುರವಸ್ಥೆ ವಾಲಿಯದಾಗಿದೆ. (ಇದೆಲ್ಲವನ್ನು ತಾರೆಯು ನೋಡಿದಳು). ॥24॥ ಮುಂದಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ, ತನ್ನ ತೇಜಸ್ವೀ ಧನುಷ್ಯವನ್ನು ನೆಲಕ್ಕೆ ಊರಿಕೊಂಡು ಅದರ ಆಸರೆಯಿಂದ ಶ್ರೀರಾಮನು ನಿಂತಿರುವನು. ಜೊತೆಗೆ ತಮ್ಮ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ ಇದ್ದಾನೆ ಹಾಗೂ ಅಲ್ಲಿಯೇ ಇದ್ದ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನೂ ನೋಡಿದಳು. ॥25॥ ಅವರೆಲ್ಲರನ್ನು ದಾಟಿ ಅವಳು ರಣಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಗಾಯಗೊಂಡು ಬಿದ್ದಿರುವ ತನ್ನ ಪತಿಯ ಬಳಿಗೆ ಬಂದಳು. ಅವನನ್ನು ನೋಡಿ ಆಕೆಯು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಬಹಳ ವ್ಯಥಿತಳಾಗಿ ಅತ್ಯಂತ ವ್ಯಾಕುಲಳಾಗಿ ನೆಲದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದುಬಿಟ್ಟಳು. ॥26॥ ಮತ್ತೆ ಆಕೆಯು ನಿದ್ದೆಯಿಂದ ಎದ್ದಿರುವಂತೆ ಅಯ್ಯೋ ಆರ್ಯಪುತ್ರನೇ! ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾ ಮೃತ್ಯುಪಾಶದಿಂದ ಬಂಧಿತನಾದ ಪತಿಯ ಕಡೆಗೆ ನೋಡುತ್ತಾ ಅಳತೊಡಗಿದಳು. ॥27॥

ಆಗ ಕುಕರ ಪಕ್ಷಿಯಂತೆ ಕರುಣಾಕ್ರಂದನ ಮಾಡುತ್ತಿರುವ ತಾರೆ ಹಾಗೂ ಆಕೆಯೊಂದಿಗೆ ಬಂದ ಅಂಗದನನ್ನು ನೋಡಿ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಬಹಳ ದುಃಖವಾಯಿತು. ಅವನು ವಿಷಾದದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದನು. ॥28॥

ಶ್ರೀ ವಾಲ್ಮೀಕಿವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡದ ಹತ್ತೊಂಭತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥19॥

ಇಪ್ಪತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ

ತಾರಾದೇವಿಯ ವಿಲಾಪ

ಚಂದ್ರಮುಖಿ ತಾರೆಯು ನೋಡಿದಳು - ತನ್ನ ಸ್ವಾಮಿ ವಾನರರಾಜ ವಾಲಿಯು ಶ್ರೀರಾಮನ ಧನುಸ್ಸಿನಿಂದ ಬಿಟ್ಟ ಪ್ರಾಣಾಂತಕಾರಿ ಬಾಣದಿಂದ ಗಾಯಗೊಂಡು ನೆಲದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿರುವನು. ಆ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಅವನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಆ ಭಾಮಿನಿಯು ಅವನ ಶರೀರವನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡಳು. ತನ್ನ ಶರೀರದಿಂದ ಗಜರಾಜ ಮತ್ತು ಗಿರಿರಾಜನನ್ನು ಸೋಲಿಸುವ ಆ ವಾನರ ರಾಜನು ಬಾಣದಿಂದ ಆಹತನಾಗಿ ಬೇರುಕಿತ್ತ ಮರದಂತೆ ಧರಾಶಾಯಿಯಾದವನನ್ನು ನೋಡಿ ತಾರೆಯ ಹೃದಯ ಶೋಕದಿಂದ ಸಂತಪ್ತವಾಗಿ ಆತುರಳಾಗಿ ವಿಲಾಪಿಸತೊಡಗಿದಳು. ॥1-3॥ ರಣದಲ್ಲಿ ಭಯಾನಕ ಪರಾಕ್ರಮ ಪ್ರಕಟಪಡಿಸುವ ಮಹಾವೀರ ವಾನರರಾಜಾ! ಇಂದು ಈಗ ತನ್ನ ಎದುರಿಗೆ ನನ್ನನ್ನು ನೋಡಿಯೂ ಏಕೆ ಮಾತನಾಡುವುದಿಲ್ಲ? ॥4॥ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ಏಳು, ಉತ್ತಮ ಶಯ್ಯೆಯನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸು ನಿನ್ನಂತಹ ಭೂಪಾಲನು ನೆಲದಲ್ಲಿ ಮಲಗುವುದಿಲ್ಲ. ॥5॥ ಪೃಥಿವೀನಾಥ! ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಈ ಪೃಥಿವಿಯು ನಿಮಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಿಯವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕೆಂದೇ ನಿಷ್ಪ್ರಾಣನಾಗಿದ್ದರೂ ನೀವು ಇಂದು ನನ್ನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ತನ್ನ ಶರೀರದಿಂದ ಈ ವಸುಧೆಯನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಮಲಗಿರುವಿರಿ. ॥6॥

ವೀರವರನೇ! ನೀವು ಧರ್ಮಯುಕ್ತ ಯುದ್ಧಮಾಡಿ ಸ್ವರ್ಗಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿಯೂ ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಯಂತಹ ರಮಣೀಯ ಪುರಿಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿಕೊಂಡಿರುವಿರಿ, ಈ ಮಾತು ಇಂದಿಗೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಯಿತು. (ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ನೀವು ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಇಲ್ಲಿ ಏಕೆ ಮಲಗುತ್ತಿದ್ದೆ?) ॥7॥ ನಿಮ್ಮೊಂದಿಗೆ ಮಧುರ ಸುಗಂಧಯುಕ್ತ ವನಗಳಲ್ಲಿ ನಾವು ಮಾಡಿದ ವಿಹಾರವೆಲ್ಲ ಈಗ ನೀವು ಎಂದೆಂದಿಗೂ ಸಮಾಪ್ತಗೊಳಿಸಿದಿರಿ. ॥8॥

ನಾಥ! ನೀವು ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ಯೂಥಪತಿಗಳಿಗೂ ಒಡೆಯರಾಗಿದ್ದೀರಿ. ಇಂದು ನೀವು ಸತ್ತುಹೋಗುವುದರಿಂದ ನನ್ನ ಎಲ್ಲ ಆನಂದ ಸೂರೆಹೋಯಿತು. ನಾನು ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಿಂದ ನಿರಾಶಳಾಗಿ ಶೋಕ ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿ ರುವೆನು. ॥9॥ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿಯೂ ನನ್ನ ಹೃದಯ ಬಹಳ ಕಠೋರವಾಗಿದೆ, ಇಂದು ನಿಮ್ಮನ್ನು ಪೃಥಿವಿಯಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿಯೂ ಶೋಕದಿಂದ ಸಂತಪ್ತವಾಗಿ ಒಡೆದುಹೋಗಿಲ್ಲವಲ್ಲ! ಇದು ಸಾವಿರ ಹೋಳಾಗಿ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲವಲ್ಲ! ॥10॥

ವಾನರರಾಜನೇ! ನೀವು ಸುಗ್ರೀವನ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಕಿತ್ತುಕೊಂಡು, ಅವನನ್ನು ಮನೆಯಿಂದ ಹೊರಗೆ ಹಾಕಿದಿರಿ. ಅದರ ಫಲವೇ ಹೀಗೆ ನಿಮಗೆ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಿದೆ. ॥11॥ ವಾನರೇಂದ್ರನೇ! ನಾನು ನಿಮ್ಮ ಹಿತವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದೆ. ನಿಮ್ಮ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲೇ ತೊಡಗಿದ್ದೆ; ಹೀಗಿದ್ದರೂ ನಾನು ನಿಮ್ಮಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ ಹಿತಕರ ಮಾತನ್ನು ಮೋಹವಶ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಬದಲಿಗೆ ನನ್ನ ನಿಂದೆಯನ್ನೇ ಮಾಡಿದಿರಿ. ॥12॥ ಇತರರಿಗೆ ಮಾನಕೊಡುವ ಆರ್ಯಪುತ್ರ! ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ನೀವು ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ರೂಪ-ಯೌವನದ ಅಭಿಮಾನದಿಂದ ಮತ್ತರಾದ, ಕೇಳಿಕಲೆಯಲ್ಲಿ ನಿಪುಣರಾದ ಅಪ್ಸರೆಯರ ಮನಸ್ಸನ್ನು ತನ್ನ ದಿವ್ಯಸೌಂದರ್ಯದಿಂದ ಕದಡಿಬಿಡುವಿರಿ. ॥13॥ ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಇಂದು ನಿಮ್ಮ ಜೀವನವನ್ನು ಅಂತ್ಯಗೊಳಿಸುವ ಸಂಶಯರಹಿತ ಕಾಲನು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿದ್ದನು, ಅವನು ಯಾರ ವಶನಾಗದಿರುವ ನಿಮ್ಮನ್ನು ಬಲವಂತವಾಗಿ ಸುಗ್ರೀವನ ವಶದಲ್ಲಿ ಹಾಕಿಬಿಟ್ಟಿರುವೆನು. ॥14॥

(ಈಗ ಶ್ರೀರಾಮನು ಕೇಳುವಂತೆ ಹೇಳಿದಳು-) ಕಕುತ್ಸ್ಥ ಕುಲದಲ್ಲಿ ಅವತರಿಸಿದ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಬೇರೆಯವರೊಂದಿಗೆ ಯುದ್ಧ ಮಾಡುತ್ತಿರುವ ವಾಲಿಯನ್ನು ಕೊಂದು ಅತ್ಯಂತ ನಿಂದಿತ ಕರ್ಮಮಾಡಿದನು. ಈ ಕುತ್ಸಿತ ಕರ್ಮಮಾಡಿಯೂ ಸಂತಪ್ತನಾಗದಿರುವುದು ಸರ್ವಥಾ ಅನುಚಿತವಾಗಿದೆ. ॥15॥ (ಮತ್ತೆ ವಾಲಿಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದಳು) ನಾನು ಎಂದೂ ದೈನ್ಯ ಪೂರ್ಣ ಜೀವನ ನಡೆಸಿಲ್ಲ. ಇಂತಹ ಮಹಾದುಃಖವನ್ನು ಎದುರಿಸಲಿಲ್ಲ; ಆದರೆ ಇಂದು ನೀವಿಲ್ಲದೆ ನಾನು ದೀನಳಾಗಿದ್ದೇನೆ. ಈಗ ನನಗೆ ಅನಾಥಳಂತೆ ಶೋಕ ಸಂತಾಪಪೂರ್ಣ ವೈಧವ್ಯ ಜೀವನ ಕಳೆಯಬೇಕಾಗುವುದು. ॥16॥

ನಾಥ! ಸುಖಭೋಗಿಸಲು ಯೋಗ್ಯನಾದ, ಸುಕುಮಾರ ನಿಮ್ಮ ವೀರಪುತ್ರ ಅಂಗದನನ್ನು ನೀವು ಬಹಳ ಮುದ್ದಿನಿಂದ ಬೆಳೆಸಿದ್ದೀರಿ. ಈಗ ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಹುಚ್ಚಾದ ಚಿಕ್ಕಪ್ಪನ ವಶದಲ್ಲಿ ಮಗನ ಸ್ಥಿತಿ ಏನಾಗುವುದು? ॥17॥ ಮಗು ಅಂಗದ! ಧರ್ಮಪ್ರೇಮಿ ನಿನ್ನ ತಂದೆಯನ್ನು ಈಗ ಚೆನ್ನಾಗಿ ನೋಡಿಕೋ. ಇನ್ನು ನಿನಗೆ ಅವರ ದರ್ಶನ ದುರ್ಲಭವಾಗಬಹುದು. ॥18॥ ಪ್ರಾಣನಾಥ! ನೀವು ಪರಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಿರುವಿರಿ. ತನ್ನ ಮಗನ ಮಸ್ತಕವನ್ನು ಆಘ್ರಾಣಿಸಿ ಅವನಲ್ಲಿ ಧೈರ್ಯ ತುಂಬಿರಿ ಹಾಗೂ ನನಗೂ ಏನಾದರೂ ಸಂದೇಶ ತಿಳಿಸಿರಿ. ॥19॥

ಶ್ರೀರಾಮನು ನಿಮ್ಮನ್ನು ಕೊಂದು ಬಹಳ ದೊಡ್ಡ ಕಾರ್ಯಮಾಡಿದನು. ಅವನು ಸುಗ್ರೀವನ ಬಳಿ ಮಾಡಿದ್ದ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯ ಋಣವನ್ನು ತೀರಿಸಿದನು. ॥20॥ (ಈಗ ಸುಗ್ರೀವ ಕೇಳುವಂತೆ ಹೇಳಿದಳು-) ಸುಗ್ರೀವ! ನಿನ್ನ ಮನೋರಥವು ಸಫಲವಾಗಲಿ. ನೀನು ಶತ್ರುವೆಂದು ತಿಳಿದ ನಿನ್ನ ಅಣ್ಣನು ಹತನಾದನು. ಇನ್ನು ನಿಷ್ಕಂಟಕ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಭೋಗಿಸು. ರುಮೆಯನ್ನು ಪಡೆದುಕೋ. ॥21॥

(ಮತ್ತೆ ವಾಲಿಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದಳು) ವಾನರೇಶ್ವರ! ನಿಮ್ಮ ಪ್ರಿಯಪತ್ನಿಯಾದ ನಾನು ಈ ರೀತಿ ಅಳುತ್ತಾ ಮರುಗುತ್ತಿರುವೆನು; ಹೀಗಿದ್ದರೂ ನೀವು ನನ್ನೊಂದಿಗೆ ಏಕೆ ಮಾನಾಡುವುದಿಲ್ಲ? ನೋಡಿ, ನಿಮ್ಮ ಸುಂದರಿಯರಾದ ಅನೇಕ ಭಾರ್ಯೆಯರು ಇಲ್ಲಿ ಇರುವರು. ॥22॥ ತಾರೆಯ ವಿಲಾಪ ಕೇಳಿ ಇತರ ವಾನರ ಪತ್ನಿಯರೂ ಅಂಗದನನ್ನು ಸುತ್ತುಗಟ್ಟಿ ದೀನರಾಗಿ, ದುಃಖದಿಂದ ವ್ಯಾಕುಲರಾಗಿ ಜೋರಾಗಿ ಅಳ ತೊಡಗಿದರು. ॥23॥ (ಅನಂತರ ತಾರೆಯು ಪುನಃ ಹೇಳಿದಳು) ತೋಳ್ಬಂದಿಗಳಿಂದ ವಿಭೂಷಿತ ವೀರ ಭುಜಗಳುಳ್ಳ ವಾನರರಾಜನೇ! ನೀವು ಅಂಗದನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ದೀರ್ಘಕಾಲಕ್ಕಾಗಿ ಬೇರೆ ದೇಶಕ್ಕೆ ಏಕೆ ಹೋಗುತ್ತಿರುವಿರಿ? ಅವನು ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ನಿಮ್ಮ ಸಮೀಪವಿದ್ದಾನೆ-ಅವನು ನಿಮ್ಮಂತೆ ಗುಣವಂತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಪ್ರಿಯ ಹಾಗೂ ಮನೋಹರ ವೇಷವುಳ್ಳ ಪ್ರಿಯಪುತ್ರನನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಹೊರಟು ಹೋಗುವುದು ನಿಮಗೆ ಎಂದಿಗೂ ಉಚಿತವಲ್ಲ. ॥24॥

ಮಹಾಬಾಹೋ! ಅರಿಯದೆ ನಾನು ನಿಮಗೆ ಏನಾದರೂ ಅಪರಾಧ ಮಾಡಿದ್ದರೆ ಅದನ್ನು ನೀವು ಕ್ಷಮಿಸಿರಿ. ವಾನರವಂಶದ ಸ್ವಾಮೀ! ವೀರ ಆರ್ಯಪುತ್ರ! ನಾನು ನಿಮ್ಮ ಚರಣಗಳಲ್ಲಿ ತಲೆಯನ್ನಿಟ್ಟು ಹೀಗೆ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ॥25॥ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಇತರ ವಾನರ ಪತ್ನಿಯರೊಂದಿಗೆ ಪತಿಯ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ ಕರುಣಕ್ರಂಧನ ಮಾಡುತ್ತಿರುವ ಅನಿಂದ್ಯ ಸುಂದರೀ ತಾರೆಯು ವಾಲಿಯು ಪೃಥಿವಿಯಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಲ್ಲಿಯೇ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ಆಮರಣ ಉಪವಾಸಮಾಡಲು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದಳು. ॥26॥

ಶ್ರೀ ವಾಲ್ಮೀಕಿವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡದ ಇಪ್ಪತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥ 20 ॥

ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದನೆಯ ಸರ್ಗ

ಹನುಮಂತನು ತಾರೆಯನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಿದುದು, ತಾರೆಯು ಪತಿಯೊಂದಿಗೆ ಸಹಗಮನ ಮಾಡಲು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದುದು

ಆಕಾಶದಿಂದ ಕಳಚಿಬಿದ್ದ ನಕ್ಷತ್ರದಂತೆ ನೆಲದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದ ತಾರೆಯನ್ನು ನೋಡಿ ವಾನರಯೂಥಪತಿ ಹನುಮಂತನು ನಿಧಾನವಾಗಿ ಸಮಜಾಯಿಸತೊಡಗಿದನು. ॥1॥ ದೇವಿ! ಗುಣಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಅಥವಾ ದೋಷಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಜೀವಿಯು ಮಾಡಿದ ಕರ್ಮಗಳೇ ಸುಖ-ದುಃಖ ರೂಪವಾದ ಫಲವನ್ನು ಕೊಡುವವು. ಪರಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ಜೀವಿಯು ಶಾಂತಭಾವದಿಂದ ಇದ್ದು ತನ್ನ ಶುಭಾಶುಭ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ. ॥2॥ ನೀನು ಸ್ವತಃ ಶೋಚನೀಯಳಾಗಿರುವೆ, ಮತ್ತೆ ಬೇರೆ ಯಾರನ್ನು ಶೋಚನೀಯನೆಂದು ತಿಳಿದು ಶೋಕಿಸುತ್ತಿರುವೆ? ಸ್ವತಃ ದೀನಳಾಗಿ ಬೇರೆ ಯಾವ ದೀನನ ಮೇಲೆ ದಯೆ ಮಾಡುತ್ತಿರುವೆ? ನೀರಗುಳ್ಳೆಯಂತಿರುವ ಈ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಇದ್ದ ಜೀವಿಯು ಯಾವ ಜೀವಿಗಾಗಿ ಶೋಚನೀಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ? ॥3॥ ನಿನ್ನ ಪುತ್ರ ಅಂಗದ ಜೀವಂತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಈಗ ನೀನು ಅವನ ಕಡೆಗೆ ನೋಡಬೇಕು ಮತ್ತು ಅವನಿಗಾಗಿ ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಉನ್ನತಿಗೆ ಸಾಧಕ ಶ್ರೇಷ್ಠಕಾರ್ಯದ ಕುರಿತು ವಿಚಾರ ಮಾಡಬೇಕು. ॥4॥

ದೇವಿ! ನೀನು ವಿದುಷಿಯಾಗಿರುವೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಜನ್ಮಮೃತ್ಯುವನ್ನು ಯಾರೂ ನಿಶ್ಚಯಿಸಲಾರರು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಶುಭ (ಪರಲೋಕಕ್ಕೆ ಸುಖಮಯ) ಕರ್ಮವನ್ನೇ ಮಾಡಬೇಕು. ಹೆಚ್ಚು ಅಳುವುದು ಮುಂತಾದ ಲೌಕಿಕ ಕರ್ಮ (ವ್ಯವಹಾರ) ಮಾಡಬಾರದು. ॥5॥ ನೂರಾರು, ಸಾವಿರಾರು, ಲಕ್ಷಗಟ್ಟಲೆ ವಾನರರು ಯಾರ ಮೇಲಿನ ಆಸೆಯಿಂದ ಜೀವನ ನಿರ್ವಾಹಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೋ, ಆ ವಾನರರಾಜನು ಇಂದು ತನ್ನ ಪ್ರಾರಬ್ಧ ನಿರ್ಮಿತ ಆಯುಸ್ಸಿನ ಅವಧಿಯನ್ನು ಪೂರ್ಣ ಗೊಳಿಸಿರುವನು. ॥6॥ ಇವನು ನೀತಿಶಾಸ್ತ್ರಕ್ಕಗನುಗುಣವಾಗಿ ರಾಜ್ಯಕಾರ್ಯವನ್ನು ನಡೆಸಿರುವನು. ಇವನು ಸಮಯಕ್ಕೆ ಸರಿಯಾಗಿ ಸಾಮ, ದಾನ ಮತ್ತು ಕ್ಷಮೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ಬಂದಿರುವನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಧರ್ಮಾನುಸಾರ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುವ ಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋಗಿರುವನು. ಇವನಿಗಾಗಿ ನೀನು ಶೋಕಿಸಬಾರದು. ॥7॥ ಸತೀ ಸಾಧ್ವೀ ದೇವಿ! ಇವೆಲ್ಲ ವಾನರರು, ಈ ನಿನ್ನ ಪುತ್ರ ಅಂಗದ, ವಾನರ ಮತ್ತು ಕರಡಿಗಳ ಈ ರಾಜ್ಯವು ನಿನ್ನಿಂದಲೇ ಸನಾಥವಾಗಿದೆ. ನೀನೇ ಇವರೆಲ್ಲರ ಸ್ವಾಮಿನಿಯಾಗಿರುವೆ. ॥8॥

ಭಾಮಿನಿ! ಈ ಅಂಗದ ಮತ್ತು ಸುಗ್ರೀವರೂ ಶೋಕದಿಂದ ಸಂತಪ್ತರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ನೀನು ಇವರಿಗೆ ಮುಂದಿನ ಕಾರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರೇರೇಪಿಸಬೇಕು. ನಿನ್ನ ಅಧೀನದಲ್ಲಿದ್ದು ಅಂಗದನು ಈ ಪೃಥ್ವಿಯನ್ನು ಆಳಲಿ. ॥9॥ ಸಂತಾನ ಹುಟ್ಟುವ ಪ್ರಯೋಜನ ಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದಂತೆ, ಈಗ ರಾಜಾ ವಾಲಿಯು ಪಾರಲೌಕಿಕ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿಗಾಗಿ ಇರುವ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನೇ ಮಾಡು, ಇದೇ ಸಮಯದ ನಿಶ್ಚಿತ ಪ್ರೇರಣೆಯಾಗಿದೆ. ॥10॥ ವಾನರ ರಾಜನ ಅಂತ್ಯೇಷ್ಠಿ ಸಂಸ್ಕಾರ ಮತ್ತು ಅಂಗದ ಕುಮಾರನ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕ ಮಾಡಲಾಗುವುದು. ರಾಜಸಿಂಹಾಸನದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿರುವ ಮಗನನ್ನು ನೋಡಿ ನಿನಗೆ ಶಾಂತಿ ಸಿಗಬಹುದು. ॥11॥ ತಾರೆಯು ತನ್ನ ಸ್ವಾಮಿಯ ವಿರಹ ಶೋಕದಿಂದ ಪೀಡಿತಳಾಗಿದ್ದಳು. ಈ ಮೇಲಿನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಎದುರಿಗೆ ನಿಂತಿರುವ ಹನುಮಂತನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದಳು. ॥12॥

ಅಂಗದನಂತಹ ನೂರು ಪುತ್ರರು ಒಂದೆಡೆ ಹಾಗೂ ಸತ್ತಿರುವ ಈ ವೀರವರ ಸ್ವಾಮಿಯನ್ನು ಆಲಿಂಗಿಸುತ್ತಾ ಸತಿಹೋಗುವುದು ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ; ಇವೆರಡರಲ್ಲಿ ವೀರಪತಿಯೊಂದಿಗೆ ಸಹಗಮನ ಮಾಡುವುದೇ ನನಗೆ ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ತೋರುತ್ತದೆ. ॥13॥ ನಾನಾದರೋ ವಾನರ ರಾಜ್ಯದ ಒಡತಿಯಾಗಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಅಂಗದನಿಗಾಗಿ ಏನಾದರೂ ಮಾಡುವ ಅಧಿಕಾರ ನನಗಿಲ್ಲ. ಇವನ ಚಿಕ್ಕಪ್ಪ ಸುಗ್ರೀವನೇ ಸಮಸ್ತ ಕಾರ್ಯಗಳಿಗೆ ಸಮರ್ಥನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನೇ ನನಗಿಂತ ಇವನಿಗೆ ನಿಕಟವರ್ತಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ. ॥14॥ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠ ಹನುಮಂತನೇ! ಅಂಗದನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಈ ಸಲಹೆ ನನಗೆ ಕಾರ್ಯಗತ ಮಾಡಲು ಯೋಗ್ಯವಲ್ಲ. ಪುತ್ರನ ನಿಜವಾದ ಬಂಧು (ಸಹಾಯಕ) ತಂದೆ ಮತ್ತು ಚಿಕ್ಕಪ್ಪನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ, ತಾಯಿ ಅಲ್ಲ ಎಂಬುದು ನೀನು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ॥15॥ ನನಗೆ ವಾನರರಾಜ ವಾಲಿಯನ್ನು ಅನುಗಮನ ಮಾಡುವುದಕ್ಕಿಂತ ಮಿಗಿಲಾದ ಕಾರ್ಯ ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಪರಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೂ ಉಚಿತವಾಗಿಲ್ಲ. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಶತ್ರುವಿನೊಡನೆ ಹೋರಾಡುತ್ತಾ ಸತ್ತಿರುವ ನನ್ನ ವೀರ ಸ್ವಾಮಿಯ ಚಿತೆ ಏರುವುದೇ ನನಗೆ ಸರ್ವಥಾ ಯೋಗ್ಯವಾಗಿದೆ. ॥16॥

ಶ್ರೀ ವಾಲ್ಮೀಕಿವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡದ ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದನೆಯ ಸರ್ಗ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಯಿತು.॥21॥

ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡನೆಯ ಸರ್ಗ

ವಾಲಿಯು ಸುಗ್ರೀವ ಮತ್ತು ಅಂಗದರಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನ ಮಾತನ್ನು ತಿಳಿಸಿ ಪ್ರಾಣತ್ಯಾಗಮಾಡಿದುದು

ವಾಲಿಯ ಪ್ರಾಣಗಳ ಗತಿಯು ಶಿಥಿಲವಾಗಿತ್ತು. ಅವನು ನಿಧಾನವಾಗಿ ಊರ್ಧ್ವಶ್ವಾಸ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾ ಎಲ್ಲೆಡೆ ನೋಡ ತೊಡಗಿದನು. ಮೊಟ್ಟ ಮೊದಲಿಗೆ ಎದುರಿಗೆ ನಿಂತ ತಮ್ಮನಾದ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ನೋಡಿದನು. ॥1॥ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ವಿಜಯ ಪಡೆದ ಆ ವಾನರರಾಜ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾ ವಾಲಿಯು ಬಹಳ ಸ್ನೇಹದಿಂದ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಇಂತು ನುಡಿದನು. ॥2॥ ಸುಗ್ರೀವನೇ! ಹಿಂದಿನ ಜನ್ಮದ ಯಾವುದೋ ಪಾಪದಿಂದ ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಮೋಹ ಉಂಟಾಗಿ ನನ್ನನ್ನು ಬಲವಂತವಾಗಿ ಸೆಳೆದುಕೊಂಡಿತ್ತು, ಅದರಿಂದ ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ಶತ್ರು ಎಂದು ತಿಳಿದಿದ್ದೆ, ಇದರಿಂದಾಗಿ ನನ್ನಿಂದ ನಿನಗೂ ಅಪರಾಧವಾಯಿತು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನೀನು ನನ್ನ ಕುರಿತು ದೋಷದೃಷ್ಟಿ ಇರಿಸಬಾರದು. ॥3॥

ಅಯ್ಯಾ! ನಾವಿಬ್ಬರೂ ಜೊತೆಯಾಗಿ ಸುಖ ಭೋಗಿಸುವುದು ವಿಧಿಗೆ ಸಮ್ಮತವಿರಲಿಲ್ಲ, ಆದ್ದರಿಂದ ಇಬ್ಬರು ಸೋದರರಲ್ಲಿ ಇರಬೇಕಾದ ಪ್ರೇಮವು ಇರದೆ ವಿಪರೀತ ವೈರಭಾವವೇ ಉಂಟಾಯಿತು. ॥4॥ ತಮ್ಮ! ನೀನು ಇಂದೇ ಈ ವಾನರರ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸು. ನಾನು ಈಗಲೇ ಯಮನ ಮನೆಗೆ ಹೋಗಲು ಸಿದ್ಧನಾಗಿರುವೆ ಎಂದು ತಿಳಿ. ॥5॥ ನಾನು ನನ್ನ ಜೀವನ, ರಾಜ್ಯ, ವಿಪುಲ ಸಂಪತ್ತು, ಪ್ರಶಂಸಿತ ಯಶವನ್ನು ಕೂಡಲೇ ತ್ಯಜಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ॥6॥ ವೀರ ರಾಜನೇ! ಈ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ನಾನು ಹೇಳುವುದು ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಕಠಿಣವಾಗಿದ್ದರೂ ನೀನು ಅದನ್ನು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಮಾಡಬೇಕು. ॥7॥ ನೋಡು, ನನ್ನ ಮಗ ಅಂಗದ ನೆಲದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿರುವನು. ಅವನ ಮುಖ ಕಂಬನಿಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದೆ. ಇವನು ಸುಖದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದಿರುವವನು ಮತ್ತು ಸುಖ ಭೋಗಿಸಲು ಯೋಗ್ಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಬಾಲಕನಾಗಿದ್ದರೂ ಮೂರ್ಖನಾಗಿಲ್ಲ. ॥8॥ ಇವನು ನನಗೆ ಪ್ರಾಣಗಳಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಿಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ನಾನಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ನೀನು ಇವನನ್ನು ತನ್ನ ಮಗನಂತೇ ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಇವನಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಸುಖ-ಸೌಲಭ್ಯವೂ ಕೊರತೆಯಾಗದಂತೆ, ಸದಾ ಇವನನ್ನು ಎಲ್ಲೆಡೆ ರಕ್ಷಿಸಬೇಕು. ॥9॥ ವಾನರರಾಜನೇ! ನನ್ನಂತೆಯೇ ನೀನೂ ಇವನಿಗೆ ತಂದೆ, ದಾತಾ, ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯ ರಕ್ಷಕ ಮತ್ತು ಭಯದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಅಭಯ ಕೊಡುವವನಾಗಿರುವೆ. ॥10॥ ತಾರೆಯ ಈ ತೇಜಸ್ವೀ ಪುತ್ರನು ನಿನ್ನಂತೆಯೇ ಪರಾಕ್ರಮಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಆ ರಾಕ್ಷಸರ ವಧೆಯ ಸಮಯ ಇವನು ಸದಾ ನಿನ್ನ ಮುಂದೆಯೇ ಇರುವನು. ॥11॥ ಈ ಬಲವಂತ ತೇಜಸ್ವೀ ತರುಣ ತಾರಾ ಕುಮಾರ ಅಂಗದನು ರಣಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾ ತನಗೆ ಯೋಗ್ಯವಾದ ಕರ್ಮವನ್ನೇ ಮಾಡುವನು. ॥12॥ ಸುಷೇಣನ ಪುತ್ರಿಯಾದ ಈ ತಾರೆಯು ಸೂಕ್ಷ್ಮ ವಿಷಯಗಳ ನಿರ್ಣಯದಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಉತ್ಪಾತಗಳ ಚಿಹ್ನೆಗಳನ್ನು ಅರಿಯಲು ಸರ್ವಥಾ ನಿಪುಣಳಾಗಿದ್ದಾಳೆ. ॥13॥

ಯಾವ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಒಳ್ಳೆಯದೆಂದು ತಿಳಿಸುವಳೋ, ಅದನ್ನು ಸಂದೇಹರಹಿತನಾಗಿ ಮಾಡು. ತಾರೆಯ ಯಾವುದೇ ಸಮ್ಮತಿಯ ಪರಿಣಾಮ ವಿಪರೀತವಾಗಲಾರದು. ॥14॥ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ನೀನು ನಿಶ್ಶಂಕನಾಗಿ ಮಾಡಬೇಕು. ಅದನ್ನು ಮಾಡದಿದ್ದರೆ ನಿನಗೆ ಪಾಪ ತಟ್ಟೀತು ಮತ್ತು ಅಪಮಾನಿತನಾಗಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ನಿನ್ನನ್ನು ಕೊಂದುಹಾಕಬಹುದು. ॥15॥

ಸುಗ್ರೀವನೇ! ನನ್ನ ಈ ಸ್ವರ್ಣಮಾಲೆಯನ್ನು ನೀನು ಧರಿಸು. ಇದರಲ್ಲಿ ಉದಾರ ಲಕ್ಷ್ಮಿಯು ವಾಸಿಸುವಳು. ನಾನು ಸತ್ತು ಹೋದ ಮೇಲೆ ಇದರ ಶ್ರೀಯು ನಾಶವಾದೀತು. ಆದ್ದರಿಂದ ಈಗಿನಿಂದಲೇ ಧರಿಸು. ॥16॥ ವಾಲಿಯು ಭ್ರಾತೃಸ್ನೇಹದ ಕಾರಣ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಅವನ ವಧೆಯ ಕಾರಣದಿಂದ ಆದ ಹರ್ಷವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಚಂದ್ರನಿಗೆ ಗ್ರಹಣ ಹಿಡಿದಂತೆ ಸುಗ್ರೀವನು ಪುನಃ ದುಃಖಿತನಾದನು. ॥17॥ ವಾಲಿಯ ಆ ಮಾತಿನಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನ ವೈರಭಾವ ಶಾಂತವಾಯಿತು. ಅವನು ಎಚ್ಚರಗೊಂಡು ವರ್ತಿಸತೊಡಗಿದನು. ಅವನು ಅಣ್ಣನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಆ ಸ್ವರ್ಣಮಾಲೆಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದನು. ॥18॥ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಆ ಸ್ವರ್ಣಮಯಿ ಮಾಲೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟ ಬಳಿಕ ವಾಲಿಯು ಸಾಯಲು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದನು ಮತ್ತೆ ತನ್ನ ಎದುರಿಗೆ ನಿಂತಿರುವ ಅಂಗದನ ಕಡೆಗೆ ನೋಡಿ ಸ್ನೇಹದಿಂದ ಹೇಳಿದನು. ॥19॥ ಮಗನೇ! ಈಗ ದೇಶ ಕಾಲವನ್ನು ತಿಳಿ-ಯಾವಾಗ ಎಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ವರ್ತಿಸಬೇಕೆಂದು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ ಅದರಂತೆ ಆಚರಣೆ ಮಾಡು. ಸಮಯಾನುಸಾರ ಪ್ರಿಯ-ಅಪ್ರಿಯ, ಸುಖ-ದುಃಖ ಎದುರಾದರೂ ಅದನ್ನು ಸಹಿಸು. ತನ್ನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಕ್ಷಮಾಭಾವ ಧರಿಸು ಹಾಗೂ ಸದಾ ಸುಗ್ರೀವನ ಆಜ್ಞೆಯಲ್ಲೇ ಇರು. ॥20॥

ಮಹಾಬಾಹುವೇ! ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ಮುದ್ದಿನಿಂದ ಸಾಕುತ್ತಿದ್ದಾಗ ನೀನು ಹೇಗೆ ಇರುತ್ತಿದ್ದೆಯೋ, ಹಾಗೆಯೇ ಈಗಲೂ ವರ್ತಿಸಿದರೆ ಸುಗ್ರೀವನು ನಿನ್ನನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಆದರಿಸಲಾರನು. ॥21॥ ಶತ್ರುದಮನ ಅಂಗದ! ನೀನು ಅವನ ಶತ್ರುಗಳೊಂದಿಗೆ ಕೈಜೋಡಿಸಬೇಡ. ಅವನ ಮಿತ್ರರಲ್ಲದವರನ್ನು ಸೇರಬೇಡ. ತನ್ನ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಹತೋಟಿಯಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಸದಾ ನಿನ್ನ ಸ್ವಾಮಿ ಸುಗ್ರೀವನ ಕಾರ್ಯಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ತತ್ಪರನಾಗಿರು. ॥22॥

ಯಾರೊಂದಿಗೂ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರೇಮವಿಡಬೇಡ ಹಾಗೂ ಪ್ರೇಮದ ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವವನ್ನು ಮಾಡಬೇಡ; ಏಕೆಂದರೆ ಇವೆರಡೂ ಮಹಾದೋಷವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಮಧ್ಯಮ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲೇ ದೃಷ್ಟಿ ಇರಲಿ. ॥23॥ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಬಾಣದ ಆಘಾತದಿಂದ ಅತ್ಯಂತ ಗಾಯಗೊಂಡ ವಾಲಿಯ ಕಣ್ಣು ತಿರುಗತೊಡಗಿದವು. ಅವನ ಭಯಂಕರ ಹಲ್ಲುಗಳು ತೆರೆದು ಕೊಂಡವು ಹಾಗೂ ಪ್ರಾಣಪಕ್ಷಿ ಹಾರಿಹೋಯಿತು. ॥24॥ ಆಗ ತಮ್ಮ ಯೂಥಪತಿಯ ಮೃತ್ಯುವಾದಾಗ ಎಲ್ಲ ಶ್ರೇಷ್ಠ ವಾನರರು ಜೋರಾಗಿ ಅಳುತ್ತಾ ವಿಲಪಿಸತೊಡಗಿದರು. ॥25॥ ಅಯ್ಯೋ! ಇಂದು ವಾನರರಾಜ ವಾಲಿಯು ಸ್ವರ್ಗಸ್ಥನಾದ್ದರಿಂದ ಇಡೀ ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆ ಬರಿದಾಯಿತು. ಉದ್ಯಾನ, ಪರ್ವತ, ವನಗಳೂ, ಪಾಳುಬಿದ್ದಂತಾದವು. ॥26॥ ವಾನರ ಶ್ರೇಷ್ಠ ವಾಲಿಯು ಸತ್ತುಹೋದದ್ದರಿಂದ ಎಲ್ಲ ವಾನರರು ಕಳಾಹೀನರಾದರೂ, ಯಾರ ಮಹಾ ಪ್ರತಾಪದಿಂದ ಸಮಸ್ತ ಕಾನನ, ವನಗಳು ಪುಷ್ಪಸಮೂಹಗಳಿಂದ ಸದಾ ಕೂಡಿದ್ದವೋ, ಇಂದು ಅವನು ಇಲ್ಲದಿರುವಾಗ ಯಾರು ಇಂತಹ ಚಮತ್ಕಾರ ಮಾಡಬಲ್ಲನು? ॥27॥ ಅವನು ಮಹಾಮನಾ ಮಹಾಬಾಹು ಗೋಲಭ ಎಂಬ ಗಂಧರ್ವನಿಗೆ ಮಹಾಯುದ್ಧದ ಅವಕಾಶ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದನು. ಆ ಯುದ್ಧವು ಹದಿನೈದು ವರ್ಷ ಒಂದೇ ಸಮನೆ ಹಗಲು-ರಾತ್ರಿ ನಿಲ್ಲದೆ ನಡೆಯುತ್ತಲೇ ಇತ್ತು. ॥28-29॥

ಅನಂತರ ಹದಿನಾರನೆಯ ವರ್ಷ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತಲೇ ಗೋಲಭನು ವಾಲಿಯ ಕೈಯಿಂದ ಹತನಾದನು. ಆ ದುಷ್ಟ ಗಂಧರ್ವನನ್ನು ವಧಿಸಿದ ವಿಕರಾಳ ದಾಡೆಗಳುಳ್ಳ ವಾಲಿಯು ನಮಗೆಲ್ಲರಿಗೂ ಅಭಯದಾನ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದನು. ಅದೇ ನಮ್ಮ ಸ್ವಾಮಿ ವಾನರರಾಜ ಸ್ವತಃ ಹೇಗೆ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟನು? ॥30॥

ಆಗ ವೀರ ವಾನರ ರಾಜ ವಾಲಿಯು ಸತ್ತುಹೋದಾಗ ಸಿಂಹದಿಂದ ವ್ಯಾಪ್ತವಾದ ಮಹಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಗೂಳಿಯನ್ನು ಸಿಂಹವು ಕೊಂದಬಿಟ್ಟರೆ ಗೋವುಗಳು ಭ್ರಾಂತರಾಗುವಂತೆ ವನಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವ ವಾನರರು ಭ್ರಾಂತರಾದರು. ॥31॥

ಅನಂತರ ಶೋಕಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ ತಾರೆಯು ಸತ್ತುಹೋಗಿರುವ ತನ್ನ ಪತಿಯ ಕಡೆಗೆ ನೋಡಿದಾಗ ಅವಳು ವಾಲಿಯನ್ನು ಆಲಿಂಗಿಸಿಕೊಂಡು ಕಡಿದು ಹಾಕಿದ ಮರಕ್ಕೆ ಹಬ್ಬಿದ ಬಳ್ಳಿಯು ನೆಲಕ್ಕೆ ಬೀಳುವಂತೆ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದುಬಿಟ್ಟಳು. ॥32॥

ಶ್ರೀ ವಾಲ್ಮೀಕಿವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡದ ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡನೆಯ ಸರ್ಗ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥22॥

ಇಪ್ಪತ್ತಮೂರನೆಯ ಸರ್ಗ

ತಾರೆಯ ವಿಲಾಪ

ಆಗ ವಾನರರಾಜನ ಮುಖವನ್ನು ಆಘ್ರಾಣಿಸುತ್ತಾ ಲೋಕವಿಖ್ಯಾತ ತಾರೆಯು ಅಳುತ್ತಾ ತನ್ನ ಪತಿಯಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಹೇಳಿದಳು. ॥1॥ ವೀರ! ನೀವು ನನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಲಿಲ್ಲ. ಈಗ ಕಲ್ಲುಗಳು ತುಂಬಿದ, ಹಳ್ಳ-ತಿಟ್ಟುಗಳಿರುವ ಅತ್ಯಂತ ದುಃಖಕರವಾದ ಕಠಿಣವಾದ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಮಲಗಿರುವುದು ದುಃಖದಾಯಕ ಮಾತಾಗಿದೆ. ॥2॥

ವಾನರರಾಜ! ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಈ ಪೃಥಿವಿಯು ನಿಮಗೆ ನನಗಿಂತಲೂ ಮಿಗಿಲಾಗಿ ಪ್ರಿಯವಾಗಿದೆ; ಅದರಿಂದಲೇ ನೀವು ಇದನ್ನು ಆಲಿಂಗಿಸಿ ಮಲಗಿರುವಿರಿ ಮತ್ತು ನನ್ನೊಡನೆ ಮಾತನ್ನೂ ಆಡುವುದಿಲ್ಲ. ॥3॥ ವೀರ! ಸಾಹಸಪೂರ್ಣ ಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರೇಮವುಳ್ಳ ವಾನರರಾಜನೇ! ಈ ರಾಮರೂಪೀ ವಿಧಿಯು ಸುಗ್ರೀವನ ವಶವಾಗಿರುವುದು ಆಶ್ಚರ್ಯದ ಮಾತಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇನ್ನು ಈ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವನೇ ಪರಾಕ್ರಮಿ ರಾಜನಾಗಿ ವಿರಾಜಿಸುವನು. ॥4॥

ಪ್ರಾಣನಾಥ! ಪ್ರಧಾನ-ಪ್ರಧಾನ ಕರಡಿ ಮತ್ತು ವಾನರರು ಮಹಾವೀರನಾದ ನಿನ್ನ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ಇರುವವರು ಈಗ ಬಹಳ ದುಃಖದಿಂದ ವಿಲಪಿಸುತ್ತಿರುವರು. ಮಗು ಅಂಗದನೂ ಶೋಕದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿರುವನು. ಆ ವಾನರರ ದುಃಖಮಯ ವಿಲಾಪ, ಅಂಗದನ ಶೋಕೋದ್ಗಾರ ಹಾಗೂ ನನ್ನ ಈ ವಿನಯ ತುಂಬಿದ ವಾಣಿಯನ್ನು ಕೇಳಿಯೂ ನೀವು ಏಕೆ ಎಚ್ಚರಗೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ? ॥5॥ ಹಿಂದೆ ನೀವು ಅನೇಕ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಕೊಂದು ಮಲಗಿಸಿದ ವೀರಶಯ್ಯೆಯು ಇದೇ ಆಗಿದೆ, ಆದರೆ ಇಂದು ನೀವೇ ಸ್ವತಃ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸತ್ತು ಇದರ ಮೇಲೆ ಮಲಗಿರುವಿರಿ. ॥6॥

ವಿಶುದ್ಧ ಬಲಶಾಲಿ ಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ, ಯುದ್ಧಪ್ರಿಯ ಮತ್ತು ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ಮಾನ ಕೊಡುವ ನನ್ನ ಪ್ರಿಯತಮನೇ! ನೀನು ಅನಾಥಳಾದ ನನ್ನೊಬ್ಬಳನ್ನೇ ಬಿಟ್ಟು ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೊರಟು ಹೋಗಿರುವಿರಿ? ॥7॥ ಬುದ್ಧಿವಂತ ಪುರುಷನು ತನ್ನ ಕನ್ಯೆಯನ್ನು ಯಾವುದೇ ಶೂರವೀರನ ಕೈಗೆ ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಕೊಡಬಾರದು. ನೋಡು, ನಾನು ಶೂರ-ವೀರ ಪತ್ನಿಯಾದ್ದರಿಂದ ತತ್ಕಾಲ ವಿಧವೆಯಾದೆ ಮತ್ತು ಈ ಪ್ರಕಾರ ಸರ್ವಥಾ ಹತಳಾದೆ. ॥8॥ ರಾಜನ ರಾಣಿಯಾಗಿದ್ದ ನನ್ನ ಅಭಿಮಾನವು ಭಂಗವಾಯಿತು. ನಿತ್ಯ-ನಿರಂತರ ಸುಖಪಡೆಯುವ ನನ್ನ ಆಸೆಯು ನಾಶವಾಯಿತು. ನಾನು ಅಗಾಧ ವಿಶಾಲ ಶೋಕ ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿಹೋದೆ. ॥9॥ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿಯೂ ಈ ನನ್ನ ಹೃದಯ ಉಕ್ಕಿನದಾಗಿದೆ, ಅದರಿಂದಲೇ ನನ್ನ ಸ್ವಾಮಿಯು ಸತ್ತುಹೋಗಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿಯೂ ಇದು ನೂರಾರು ತುಂಡುಗಳಾಗುವುದಿಲ್ಲವಲ್ಲ? ॥10॥

ಅಯ್ಯೋ! ನನ್ನ ಸುಹೃದ್, ಸ್ವಾಮಿ, ಸ್ವಭಾವದಿಂದಲೇ ಪ್ರಿಯರಾಗಿದ್ದ, ಸಂಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಮಹಾ ಪರಾಕ್ರಮ ಪ್ರಕಟಪಡಿಸುವ ಶೂರವೀರನಾದವನು ಜಗತ್ತನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಹೋದನಲ್ಲ! ॥11॥ ಪತಿ ಹೀನಳಾದ ನಾರಿಯು ಪುತ್ರವತಿಯಾಗಿದ್ದರೂ, ಧನ-ಧಾನ್ಯಗಳಿಂದ ಸಂಪನ್ನಳಾಗಿದ್ದರೂ, ಜನರು ಆಕೆಯನ್ನು ವಿಧವೆ ಎಂದೇ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ॥12॥

ವೀರ! ಮೊದಲು ಇಂದ್ರಗೋಪ ಎಂಬ ಕೀಟದ ಬಣ್ಣದಿಂದ ಚಿತ್ರತವಾದ ಶಯ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಮಲಗುತ್ತಿದ್ದ ನೀವು ಇಂದು ತನ್ನ ಶರೀರದಿಂದಲೇ ಹರಿದ ರಕ್ತರಾಶಿಯಲ್ಲಿ ಶಯನ ಮಾಡುತ್ತಿರುವಿರಿ. ॥13॥ ವಾನರ ಶ್ರೇಷ್ಠ! ನಿಮ್ಮ ಶರೀರ ವೆಲ್ಲ ಧೂಳು-ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದು ಹೋಗಿದೆ; ಅದರಿಂದ ನಾನು ನನ್ನ ಎರಡೂ ಭುಜಗಳಿಂದ ನಿಮ್ಮನ್ನು ಆಲಿಂಗಿಸಿಕೊಳ್ಳದಾಗಿದ್ದೇನೆ. ॥14॥ ಈ ಅತ್ಯಂತ ಭಯಂಕರ ವೈರದಲ್ಲಿ ಇಂದು ಸುಗ್ರೀವನು ಕೃತಕೃತ್ಯನಾದನು. ಶ್ರೀರಾಮನು ಬಿಟ್ಟ ಒಂದೇ ಬಾಣದಿಂದ ಅವನ ಭಯವೆಲ್ಲ ಹೊರಟುಹೋಯಿತು. ॥15॥ ನಿಮ್ಮ ಎದೆಯಲ್ಲಿ ನಾಟಿದ ಬಾಣವು ನನಗೆ ನಿಮ್ಮ ಶರೀರವನ್ನು ಆಲಿಂಗಿಸಲು ತಡೆಯುತ್ತಿದೆ. ಇದರಿಂದ ನಿಮ್ಮ ಮೃತ್ಯುವಾದ ಬಳಿಕವೂ ನಾನು ಸುಮ್ಮನೇ ನೋಡುತ್ತಾ ಇದ್ದೇನೆ. (ನಿಮ್ಮನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ) ॥16॥ ಆಗ ನೀಲನು ಪರ್ವತದ ಕಂದಕದಲ್ಲಿ ಅಡಗಿರುವ ಪ್ರಜ್ವಲಿತ ಮುಖವುಳ್ಳ ವಿಷಧರ ಸರ್ಪವನ್ನು ಅಲ್ಲಿಂದ ತೆಗೆದಂತೆ ವಾಲಿಯ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ನೆಟ್ಟ ಬಾಣವನ್ನು ಕಿತ್ತುಹಾಕಿದನು. ॥17॥ ವಾಲಿಯ ಶರೀರದಿಂದ ಕಿತ್ತ ಆ ಬಾಣದ ಕಾಂತಿಯು ಆಸ್ತಾಚಲದ ಶಿಖರದಲ್ಲಿ ತಡೆದ ಸೂರ್ಯನ ಪ್ರಭೆಯಂತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿತ್ತು. ॥18॥

ಬಾಣವನ್ನು ಕಿತ್ತು ಬಿಡುತ್ತಲೇ ಪರ್ವತದಿಂದ ಹರಿಯುವ ಕೆಂಪಾದ ಗೈರಿಕಾದಿ ಧಾತುಗಳ ಧಾರೆಗಳು ಹರಿಯುತ್ತಿರುವಂತೆಯೇ ರಕ್ತದ ಧಾರೆಗಳು ಹರಿಯತೊಡಗಿದವು. ॥19॥

ವಾಲಿಯ ಶರೀರವು ರಣಭೂಮಿಯ ಧೂಳಿನಿಂದ ತುಂಬಿಹೋಗಿತ್ತು. ಆಗ ತಾರೆಯು ಬಾಣದಿಂದ ಹತನಾದ ತನ್ನ ಶೂರ ವೀರ ಸ್ವಾಮಿಯ ಆ ಶರೀರವನ್ನು ಒರೆಸುತ್ತಾ ಕಣ್ಣೀರ ಧಾರೆಯಿಂದ ತೊಳೆಯತೊಡಗಿದಳು. ॥20॥ ಸತ್ತಿರುವ ತನ್ನ ಪತಿಯ ಇಡೀ ಶರೀರವು ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದು ಹೋಗಿದ್ದುದನ್ನು ನೋಡಿ, ಪಿಂಗಳ ಕಣ್ಣಿನ ವಾಲಿ ಪತ್ನೀ ತಾರೆಯು ತನ್ನ ಪುತ್ರ ಅಂಗದನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದಳು. ॥21॥

ಮಗು! ನೋಡು, ನಿನ್ನ ತಂದೆಯ ಅಂತಿಮ ಸ್ಥಿತಿ ಎಷ್ಟು ಭಯಂಕರವಾಗಿದೆ. ಇವರು ಈಗ ಹಿಂದಿನ ಪಾಪದಿಂದಾಗಿ ಪ್ರಾಪ್ತವಾದ ವೈರದಿಂದ ದಾಟಿಹೋಗಿದ್ದಾರೆ. ॥22॥ ವತ್ಸ! ಪ್ರಾತಃಕಾಲದ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಅರುಣಗೌರ ಶರೀರವುಳ್ಳ ನಿನ್ನ ತಂದೆ ರಾಜಾ ವಾಲಿಯು ಈಗ ಯಮಲೋಕಕ್ಕೆ ತೆರಳಿರುವರು. ಇವರು ನಿನ್ನನ್ನು ತುಂಬಾ ಆದರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ನೀನು ಇವರ ಚರಣಗಳಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸು. ॥23॥

ತಾಯಿಯು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಅಂಗದನು ತನ್ನ ಪುಷ್ಟವಾದ ಭುಜಗಳಿಂದ ತಂದೆಯ ಎರಡೂ ಕಾಲುಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು- ‘ಅಪ್ಪಾ! ಅಂಗದನಾದ ನಾನು ವಂದಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಪ್ರಣಾಮ ಮಾಡಿದನು. ॥24॥ ಆಗ ತಾರೆಯು ಪುನಃ ಹೇಳಿದಳು - ಪ್ರಾಣನಾಥ! ಕುಮಾರ ಅಂಗದನು ಮೊದಲಿನಂತೆ ಇಂದೂ ಕೂಡ ನಿಮ್ಮ ಚರಣಗಳಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಆದರೆ ನೀವು ‘ಚಿರಂಜೀವಿಯಾಗು’ ಎಂದು ಏಕೆ ಆಶೀರ್ವದಿಸುವುದಿಲ್ಲ? ॥25॥ ಸಿಂಹವು ಆಗಲೇ ಕೊಂದಿರುವ ಗೂಳಿಯ ಬಳಿ ಕರುಸಹಿತ ನಿಂತಿರುವ ಹಸುವಿನಂತೆ ನಾನು ಪುತ್ರಸಹಿತ ಪ್ರಾಣಹೀನರಾದ ನಿಮ್ಮ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿರುವೆನು.॥26॥ ನೀವು ಯುದ್ಧರೂಪೀ ಯಜ್ಞದ ಅನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡಿ ಶ್ರೀರಾಮನ ಬಾಣರೂಪೀ ಜಲದಲ್ಲಿ ಪತ್ನಿಯಾದ ನನ್ನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಒಬ್ಬಂಟಿಗರಾಗಿ ಅವಭೃತ ಸ್ನಾನ ಹೇಗೆ ಮಾಡಿದಿರಿ? ॥27॥ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸಂತುಷ್ಟನಾದ ದೇವೇಂದ್ರನು ನಿಮಗೆ ಕೊಟ್ಟಿರುವ ಸ್ವರ್ಣಮಾಲೆಯು ನಾನು ಈಗ ನಿಮ್ಮ ಕೊರಳಲ್ಲಿ ಏಕೆ ನೋಡುವುದಿಲ್ಲ? ॥28॥ ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ಮಾನಕೊಡುವ ವಾನರರಾಜ! ಪ್ರಾಣಹೀನರಾದರೂ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಸಂಚರಿಸುವ ಸೂರ್ಯನ ಪ್ರಭೆಯು ಗಿರಿರಾಜ ಮೇರುವು ಎಂದೂ ಬಿಡದಂತೆ, ರಾಜ್ಯಲಕ್ಷ್ಮಿಯು ನಿಮ್ಮನ್ನು ಅಗಲಿ ಹೋಗಿಲ್ಲ. ॥29॥ ನಾನು ನಿಮಗೆ ಹಿತದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದೆ, ಆದರೆ ನೀವು ಅದನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಲಿಲ್ಲ. ನಿಮ್ಮನ್ನು ತಡೆಯಲು ನಾನೂ ಸಮರ್ಥಳಾಗಲಿಲ್ಲ. ಇದರ ಫಲ ನೀವು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಹತರಾದಿರಿ. ನೀವು ಸತ್ತುಹೋದಾಗ ನಾನೂ ಪುತ್ರಸಹಿತ ಸತ್ತುಹೋದೆ. ಈಗ ಲಕ್ಷ್ಮಿಯು ನಿಮ್ಮೊಂದಿಗೇ ನನ್ನನ್ನು ಮತ್ತು ನನ್ನ ಪುತ್ರನನ್ನೂ ಬಿಟ್ಟುಹೋಗುತ್ತಿದ್ದಾಳೆ. ॥30॥

ಶ್ರೀ ವಾಲ್ಮೀಕಿವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡದ ಇಪ್ಪತ್ತಮೂರನೆಯ ಸರ್ಗ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥23॥

ಇಪ್ಪತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಸರ್ಗ

ಶೋಕಮಗ್ನನಾದ ಸುಗ್ರೀವನು ಪ್ರಾಣತ್ಯಾಗಕ್ಕೆ ನಿರ್ಧರಿಸಿದುದು, ತನ್ನನ್ನೂ ವಧಿಸುವಂತೆ
ಶ್ರೀರಾಮನಲ್ಲಿ ತಾರೆಯ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ, ಶ್ರೀರಾಮನ ಸಮಾಧಾನ ವಚನ

ಅತ್ಯಂತ ವೇಗಶಾಲಿ ಮತ್ತು ದುಃಸಹ ಶೋಕ ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ ತಾರೆಯ ಕಡೆಗೆ ನೋಡಿ ವಾಲಿಯ ತಮ್ಮ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಅಣ್ಣನ ವಧೆಯಿಂದ ಬಹಳ ದುಃಖವಾಯಿತು. ॥1॥ ಅವನ ಮುಖದಲ್ಲಿ ಕಂಬನಿ ಹರಿಯತೊಡಗಿತು, ಅವನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಖಿನ್ನನಾಗಿ, ಒಳಗೊಳಗೆ ಕಷ್ಟವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾ ತನ್ನ ಭೃತ್ಯರೊಂದಿಗೆ ನಿಧಾನವಾಗಿ ಶ್ರೀರಾಮ ಚಂದ್ರನ ಬಳಿಗೆ ಹೋದನು. ॥2॥ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದ, ಧೀರೋದಾತ್ತ ನಾಯಕನ ಸ್ವಭಾವವಿದ್ದ, ವಿಷಧರ ಸರ್ಪಗಳಂತೆ ಭಯಂಕರ ಬಾಣಗಳಿದ್ದ, ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಅವಯವವೂ ಸಾಮುದ್ರಿಕ ಶಾಸ್ತ್ರಕ್ಕನುಸಾರ ಉತ್ತಮ ಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಹಾಗೂ ಪರಮ ಯಶಸ್ವೀಯಾಗಿ ನಿಂತಿರುವ ಶ್ರೀರಾಮನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಸುಗ್ರೀವನು ಈ ಪ್ರಕಾರ ನುಡಿದನು. ॥3॥

ನರೇಂದ್ರನೇ! ನೀನು ಮಾಡಿದ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯಂತೆ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಿ ತೋರಿಸಿದೆ. ಈ ಕರ್ಮದ ರಾಜ್ಯ ಲಾಭವೆಂಬ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಫಲವೂ ಎದುರಿಗಿದೆ. ಆದರೆ ರಾಜಕುಮಾರ! ಇದರಿಂದ ನನ್ನ ಜೀವನ ನಿಂದನೀಯವಾಯಿತು. ಆದ್ದರಿಂದ ಈಗ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸು ಎಲ್ಲ ಭೋಗಗಳಿಂದ ನಿವೃತ್ತವಾಗಿದೆ. ॥4॥ ಶ್ರೀರಾಮ! ರಾಜಾ ವಾಲಿಯು ಹತನಾದ್ದರಿಂದ ಈ ಮಹಾರಾಣಿ ತಾರೆಯು ಅತ್ಯಂತ ವಿಲಾಪಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾಳೆ. ಇಡೀ ನಗರವು ದುಃಖದಿಂದ ಸಂತಪ್ತವಾಗಿ ಚೀರುತ್ತಿದೆ ಹಾಗೂ ಕುಮಾರ ಅಂಗದನ ಜೀವನವೂ ಸಂಶಯದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿದೆ. ಇದೆಲ್ಲ ಕಾರಣಗಳಿಂದ ಈಗ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸೇ ರಮಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ॥5॥

ಇಕ್ಷ್ವಾಕು ಕುಲಶ್ರೇಷ್ಠ ಶ್ರೀ ರಘುನಾಥನೇ! ಅಣ್ಣನು ನನಗೆ ಬಹಳ ಹೆಚ್ಚು ತಿರಸ್ಕಾರ ಮಾಡಿದ್ದನು, ಇದರಿಂದ ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಮೊದಲು ನಾನು ಅವನ ವಧೆಗಾಗಿ ಅನುಮತಿ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದೆ, ಆದರೆ ಈಗ ವಾನರ ಯೂಥಪತಿ ವಾಲಿಯು ಸತ್ತು ಹೋದಾಗ ನನಗೆ ಬಹಳ ದುಃಖವಾಗುತ್ತಿದೆ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಈ ದುಃಖವು ಜೀವನವಿಡೀ ಇರುವುದು. ॥6॥ ನಮ್ಮ ಜಾತಿಯ ವೃತ್ತಿಗನುಗುಣವಾಗಿ ಹೇಗೋ ಜೀವನ ನಿರ್ವಹಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ಆ ಶ್ರೇಷ್ಠಪರ್ವತ ಋಷ್ಯಮೂಕದ ಮೇಲೆ ಚಿರಕಾಲ ಇರುವುದೇ ಇಂದು ನನಗೆ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತೇನೆ. ಆದರೆ ನಾನು ಅಣ್ಣನ ವಧೆಮಾಡಿಸಿ ಈಗ ನನಗೆ ಸ್ವರ್ಗದ ರಾಜ್ಯ ಸಿಕ್ಕಿದರೂ ಅದು ಶ್ರೇಯಸ್ಕರವೆಂದು ನಾನು ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ॥7॥

ಬುದ್ಧಿವಂತ ಮಹಾತ್ಮಾ ವಾಲಿಯು ಯುದ್ಧಮಾಡುವಾಗ - ‘ನೀನು ಹೊರಟುಹೋಗು, ನಾನು ನಿನ್ನ ಪ್ರಾಣ ತೆಗೆಯಲು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದನು. ಶ್ರೀರಾಮ! ಅವನ ಆ ಮಾತು ಅವನಿಗೆ ಯೋಗ್ಯವೇ ಆಗಿತ್ತು. ನಾನು ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿ ಅವನ ವಧೆ ಮಾಡಿಸಿದುದು, ಕ್ರೂರತಾಪೂರ್ಣ ವಚನ ಮತ್ತು ಕರ್ಮ ನನಗೇ ಅನುರೂಪವಾಗಿತ್ತು. ॥8॥ ವೀರ ರಘುನಂದನ! ಯಾರು ಎಷ್ಟೇ ಸ್ವಾರ್ಥಿಯಾಗಿರಲೇನು? ರಾಜ್ಯದ ಸುಖ ಹಾಗೂ ಭ್ರಾತೃವಧೆಯಿಂದ ಆಗುವ ದುಃಖದ ಪ್ರಬಲತೆಯನ್ನು ವಿಚಾರಮಾಡಿದರೆ, ತಮ್ಮನಾಗಿದ್ದು ತನ್ನ ಮಹಾಗುಣವಂತನಾದ ಅಣ್ಣನ ವಧೆ ಒಳ್ಳೆಯದೆಂದು ಅವನು ಹೇಗೆ ತಿಳಿಯುವನು? ॥9॥ ವಾಲಿಯ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನನ್ನ ವಧೆಯ ವಿಚಾರವಿರಲಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಇದರಿಂದ ಅವನಿಗೆ ತನ್ನ ಮಾನ-ಪ್ರತಿಷ್ಠೆಯಲ್ಲಿ ಕಳಂಕ ತಗಲುವ ಭಯವಿತ್ತು. ನನ್ನ ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲೇ ದುಷ್ಟತೆ ಇತ್ತು, ಅದರಿಂದಾಗಿ ನಾನು ನನ್ನ ಅಣ್ಣನ ಕುರಿತು ಇಂತಹ ಅಪರಾಧ ಮಾಡಿಬಿಟ್ಟೆ, ಅದು ಅವನಿಗೆ ಘಾತಕವಾಯಿತು. ॥10॥ ವಾಲಿಯು ಒಂದು ಮರದ ಕೊಂಬೆಯಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ಗಾಯಗೊಳಿಸಿದಾಗ, ನಾನು ಎರಡು ಗಳಿಗೆ ನರಳುತ್ತಾ ಇರುವಾಗ, ನನ್ನನ್ನು ಸಾಂತ್ವನಪಡಿಸುತ್ತಾ- ‘ಹೋಗು, ಪುನಃ ನನ್ನೊಡನೆ ಯುದ್ಧಮಾಡಲು ಬಯಸಬೇಡ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದನು. ॥11॥ ಅವನು ಭ್ರಾತೃಭಾವ, ಆರ್ಯಭಾವ ಮತ್ತು ಧರ್ಮವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಿರುವನು, ಆದರೆ ನಾನು ಕೇವಲ ಕಾಮ, ಕ್ರೋಧ ಮತ್ತು ವಾನರೋಚಿತ ಚಪಲತೆಯನ್ನೇ ಪ್ರದರ್ಶಿಸಿದೆ.॥12॥

ಮಿತ್ರನೇ! ವೃತ್ರಾಸುರನನ್ನು ವಧಿಸಿ ಇಂದ್ರನು ಪಾಪಕ್ಕೆ ಭಾಗಿಯಾದಂತೆ, ನಾನು ಅಣ್ಣನ ವಧೆ ಮಾಡಿಸಿ, ಮಾಡುವುದು ದೂರ ಉಳಿಯಿತು, ಯೋಚಿಸುವುದೂ ಅನುಚಿತವಾದ ಪಾಪಕ್ಕೆ ಭಾಗಿಯಾದೆ. ಇದು ಶ್ರೇಷ್ಠಪುರುಷರಿಗೆ ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಾಜ್ಯ, ಅವಾಂಛನೀಯ ಹಾಗೂ ನೋಡಲೂ ಕೂಡ ಅಯೋಗ್ಯವಾಗಿದೆ. ॥13॥ ಇಂದ್ರನ ಪಾಪವಾದರೋ ಪೃಥಿವಿ, ಜಲ, ವೃಕ್ಷ ಮತ್ತು ಸ್ತ್ರೀಯರು ಸ್ವೆಚ್ಛೆಯಿಂದ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದ್ದರು; ಆದರೆ ನನ್ನಂತಹ ವಾನರನ ಈ ಪಾಪವನ್ನು ಯಾರು ಪಡೆಯಲು ಬಯಸುವರು? ಅಥವಾ ಯಾರು ಪಡೆಯಬಲ್ಲರು? ॥14॥

ರಘುನಾಥನೇ! ತನ್ನ ಕುಲವನ್ನು ನಾಶ ಮಾಡುವಂತಹ ಪಾಪಪೂರ್ಣ ಕರ್ಮ ಮಾಡಿ ನಾನು ಪ್ರಜೆಯ ಸಮ್ಮಾನಕ್ಕೆ ಪಾತ್ರನಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ. ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಡೆಯುವ ಮಾತು ದೂರವುಳಿಯಿತು, ನನಗೆ ಯುವರಾಜನಾಗಲೂ ಕೂಡ ಯೋಗ್ಯತೆ ಇಲ್ಲ. ॥15॥ ನೀಚನಾದ ಪುರುಷನಿಗೆ ಯೋಗ್ಯ ಹಾಗೂ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತಿಗೆ ಹಾನಿಯನ್ನುಂಟುಮಾಡುವ ಲೋಕನಿಂದಿತ ಪಾಪಕರ್ಮವನ್ನು ನಾನು ಮಾಡಿಬಿಟ್ಟೆ. ಮಳೆಯ ನೀರು ವೇಗವಾಗಿ ತಗ್ಗಾದ ನೆಲಕ್ಕೆ ಹರಿಯುವಂತೆ ಈ ಭ್ರಾತೃ-ವಧೆಯಿಂದ ಉಂಟಾದ ಮಹಾಶೋಕವು ಎಲ್ಲಕಡೆಗಳಿಂದ ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಆಕ್ರಮಣ ಮಾಡುತ್ತಿದೆ. ॥16॥

ಅಣ್ಣನ ವಧೆಯೇ ಶರೀರ ಬಾಲವಾಗಿದ್ದು, ಅದರಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಸಂತಾಪವೇ ಸೊಂಡಿಲು, ಕಣ್ಣು, ಮಸ್ತಕ ಮತ್ತು ದಂತಗಳಾಗಿವೆಯೋ ಅಂತಹ ಪಾಪರೂಪೀ ಮತ್ತಗಜವು ನದಿಯ ದಡವನ್ನು ಕೆಡಹುವಂತೆ ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಆಘಾತ ಮಾಡುತ್ತಿದೆ. ॥17॥ ನರೇಶ್ವರ! ರಘುನಂದನ! ಬೆಂಕಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಯಿಸಿದ ಮಲಿನ ಸುವರ್ಣವು ತನ್ನೊಳಗಿನ ಮಲವನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವಂತೆಯೇ, ನಾನು ಮಾಡಿದ ದುಃಸಹ ಪಾಪವು ನನ್ನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿದ್ದ ಸದಾಚಾರವನ್ನು ನಾಶಮಾಡುತ್ತಿದೆ. ॥18॥ ರಘುನಾಥನೇ! ನನ್ನ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ ವಾಲಿಯ ವಧೆಯಾಯಿತು, ಅದರಿಂದಲೇ ಈ ಅಂಗದನ ಶೋಕವೂ ಹೆಚ್ಚಿದೆ ಮತ್ತು ಮಹಾಬಲಿ ವಾನರ ಯೂಥಪತಿಗಳ ಸಮುದಾಯವು ಅರ್ಧಸತ್ತಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದೆ. ॥19॥ ವೀರವರನೇ! ಒಳ್ಳೆಯವನಾದ, ವಿಧೇಯನಾದ ಪುತ್ರನನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳಬಹುದು, ಆದರೆ ಅಂಗದನಂತಹ ಪುತ್ರ ಎಲ್ಲಿ ಸಿಗುವನು? ವಾಲಿಯಂತಹ ಸೋದರನ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯವಿರುವ ದೇಶವು ಎಲ್ಲಿ ತಾನೇ ಸಿಗುವುದು? ॥20॥ ಅಂಗದನೇನಾದರೂ ಬದುಕಿದ್ದರೆ ತಾಯಿಯಾದ ತಾರೆಯು ಮಗನ ಸಂರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಜೀವಿಸಿರಬಹುದು. ಪತಿ ವಿಯೋಗದಿಂದ ದೀನಳಾದ ತಾರೆಯು ಮಗನಿಲ್ಲದೆ ಖಂಡಿತವಾಗಿಯೂ ಜೀವಿಸಿರಲಾರಳು; ಅದು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿದೆ. ॥21॥ ಆದ್ದರಿಂದ ನಾನು ನನ್ನ ಅಣ್ಣ ಮತ್ತು ಪುತ್ರರಿಗೆ ಜೊತೆ ಸೇರಲು ಪ್ರಜ್ವಲಿತ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವೆನು. ಈ ವಾನರವೀರರು ನಿನ್ನ ಅಪ್ಪಣೆಯಂತೆ ಸೀತೆಯನ್ನು ಹುಡುಕಲಿ. ॥22॥

ರಾಜಕುಮಾರ! ನಾನು ಸತ್ತು ಹೋದರೂ ನಿನ್ನ ಎಲ್ಲ ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧವಾಗುವುದು. ನಾನು ಕುಲದ ಹತ್ಯೆಮಾಡುವವ ಮತ್ತು ಅಪರಾಧಿಯಾಗಿದ್ದೇನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಬದುಕಿರಲು ಯೋಗ್ಯನಲ್ಲ ಅದಕ್ಕಾಗಿ ರಾಮ! ನನಗೆ ಪ್ರಾಣ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಲು ಆಜ್ಞೆ ಕೊಡು. ॥23॥ ವಾಲಿಯ ತಮ್ಮ ಸುಗ್ರೀವನು ದುಃಖಾತುರನಾಗಿ ಹೇಳಿದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಸಂಹರಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಸಮರ್ಥನಾದ ರಘುಕುಲ ವೀರ ಶ್ರೀರಾಮನ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಕಂಬನಿಹರಿದವು. ಅವನು ಮುಹೂರ್ತಕಾಲ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ದುಃಖವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿದನು. ॥24॥ ಶ್ರೀರಘುನಾಥನು ಪೃಥಿವಿಯಂತೆ ಕ್ಷಮಾಶೀಲ ನಾಗಿದ್ದು, ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವವನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಆಗ ಅವನು ಹೆಚ್ಚು ಉತ್ಸುಕನಾಗಿ ಸುತ್ತಲೂ ದೃಷ್ಟಿಹಾಯಿಸಿದಾಗ ತನ್ನ ಸ್ವಾಮಿಗಾಗಿ ಅಳುತ್ತಿರುವ ಶೋಕಮಗ್ನ ತಾರೆಯು ಕಣ್ಣಿಗೆ ಬಿದ್ದಳು. ॥25॥ ಕಪಿಗಳಲ್ಲಿ ಸಿಂಹದಂತೆ ವೀರ ವಾಲಿಯು ಸ್ವಾಮಿ ಮತ್ತು ಸಂರಕ್ಷಕನಾಗಿದ್ದ ತಾರೆಯು ಆ ವಾನರ ರಾಜನ ಪತ್ನಿಯಾಗಿದ್ದಳು. ಉದಾರ ಹೃದಯಿ, ವಿಶಾಲನೇತ್ರೆಯಾದ ತಾರೆಯು ಆಗ ಮೃತಪತಿಯನ್ನು ಆಲಿಂಗಿಸಿ ಬಿದ್ದುಕೊಂಡಿದ್ದಳು. ಶ್ರೀರಾಮನು ಬರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಮುಖ್ಯ-ಮುಖ್ಯ ಸಚಿವರು ತಾರೆಯನ್ನು ಅಲ್ಲಿಂದ ಎಬ್ಬಿಸಿದರು. ॥26॥

ತಾರೆಯನ್ನು ಪತಿಯಿಂದ ಬೇರ್ಪಡಿಸಿದಾಗ ಪದೇ ಪದೇ ಅವನನ್ನು ಆಲಿಂಗಿಸುತ್ತಾ ಒದ್ದಾಡತೊಡಗಿದಳು. ಅಷ್ಟರಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿತನಾಗುತ್ತಿದ್ದ, ಧನುರ್ಬಾಣಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದಿದ್ದ ಶ್ರೀರಾಮನು ತನ್ನ ಎದುರಿಗೆ ನಿಂತಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿದಳು. ॥27॥ ಮೊದಲು ಎಂದೂ ನೋಡದ ಅವನು ರಾಜೋಚಿತ ಶುಭಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಸಂಪನ್ನನಾಗಿದ್ದು, ಮನೋಹರ ವಿಶಾಲ ನೇತ್ರನಾಗಿದ್ದು, ಪುರುಷಪ್ರವರ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ನೋಡಿ ಮೃಗನಯನೀ ತಾರೆಯು ಇವನೇ ಕುಕುತ್ಸ್ಥಕುಲಭೂಷಣ ಶ್ರೀರಾಮನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ತಿಳಿದಳು. ॥28॥ ಘೋರ ಸಂಕಟದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದ ಶೋಕಪೀಡಿತ ಆರ್ಯೆ ತಾರೆಯು ಅತ್ಯಂತ ವಿಹ್ವಲಳಾಗಿ ಎದ್ದು-ಬಿದ್ದು ಮಹೇಂದ್ರತುಲ್ಯ ದುರ್ಜಯ ವೀರ ಮಹಾನುಭಾವ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನ ಸಮೀಪಕ್ಕೆ ಸಾಗಿದಳು. ॥29॥ ವಿಶುದ್ಧ ಅಂತಃಕರಣವುಳ್ಳ, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ನಿಪುಣನಾದ ತಪ್ಪದ ಗುರಿಯುಳ್ಳ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನ ಬಳಿಗೆ ಶೋಕದಿಂದಾಗಿ ಶರೀರದ ಎಚ್ಚರವೂ ಇಲ್ಲದ ಮನಸ್ವಿನೀ ತಾರೆಯು ಇಂತೆಂದಳು. ॥30॥

ರಘುನಂದನ! ನೀನು ಅಪ್ರಮೇಯ (ದೇಶ, ಕಾಲ, ವಸ್ತುಗಳ ಸೀಮೆ ರಹಿತ) ನಾಗಿರುವೆ. ನಿನ್ನನ್ನು ಪಡೆಯುವುದು ಬಹಳ ಕಠಿಣವಾಗಿದೆ. ನೀನು ಜಿತೇಂದ್ರಿಯನೂ, ಉತ್ತಮ ಧರ್ಮದ ಪಾಲನೆ ಮಾಡುವವನಾಗಿರುವೆ. ನಿನ್ನ ಕೀರ್ತಿ ಎಂದೂ ನಾಶವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ನೀನು ದೂರದರ್ಶಿ ಹಾಗೂ ಪೃಥಿವಿಯಂತೆ ಕ್ಷಮಾಶೀಲನಾಗಿರುವೆ. ನಿನ್ನ ಕಣ್ಣುಗಳು ಸ್ವಲ್ಪ ಕೆಂಪಾಗಿವೆ. ॥31॥ ನಿನ್ನ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಧನುರ್ಬಾಣಗಳು ಶೋಭಿಸುತ್ತಿವೆ. ನಿನ್ನ ಬಲವು ಮಹತ್ತರವಾಗಿದೆ. ನೀನು ಸುದೃಢಶರೀರದಿಂದ ಸಂಪನ್ನನಾಗಿದ್ದು, ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರದಿಂದ ದೊರೆಯುವ ಲೌಕಿಕ ಸುಖವನ್ನು ಪರಿತ್ಯಜಿಸಿದರೂ ದಿವ್ಯ ಶರೀರದ ಐಶ್ವರ್ಯದಿಂದ ಕೂಡಿರುವೆ. ॥32॥

(ಆದ್ದರಿಂದ ನಾನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತೇನೆ) ನೀನು ಯಾವ ಬಾಣದಿಂದ ನನ್ನ ಪ್ರಿಯತಮ ಪತಿಯನ್ನು ವಧಿಸಿರುವೆಯೋ, ಅದೇ ಬಾಣದಿಂದ ನನ್ನನ್ನೂ ಕೂಡ ಕೊಂದುಬಿಡು. ನಾನೂ ಸತ್ತು ಅವನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗುವೆನು. ವೀರನೇ! ನಾನಿಲ್ಲದೆ ನನ್ನ ಸ್ವಾಮಿಯು ಎಲ್ಲಿಯೂ ಸುಖಿಯಾಗಿ ಇರಲಾರನು. ॥33॥ ತಾವರೆಯ ದಳಗಳಂತೆ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ ರಾಮಾ! ನನ್ನ ಪತಿಯು ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅಪ್ಸರೆಯರೊಡನೆ ಕಲೆತಾಗ ಸುತ್ತಲೂ ಕಣ್ಣು ಹಾಯಿಸಿದಾಗ ಅಲ್ಲಿ ನಾನಿಲ್ಲದಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ, ಮುಡಿ ಯಲ್ಲಿ ನಾನಾ ವಿಧವಾದ ಕೆಂಪು ಪುಷ್ಪಗಳನ್ನು ಮುಡಿದಿರುವ ವಿಚಿತ್ರತರವಾದ ವೇಷ-ಭೂಷಣಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತರಾದ ಅವರಾರನ್ನೂ ಕಾಮಿಸಲಾರನು. ॥34॥ ವೀರವರನೇ! ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿಯೂ ವಾಲಿಯು ನಾನಿಲ್ಲದಾಗ ಶೋಕವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವನು, ಅವನ ಶರೀರದ ಕಾಂತಿಯು ಮಂಕಾಗಿರಬಹುದು. ಗಿರಿರಾಜ ಋಷ್ಯಮೂಕದ ಸುರಮ್ಯ ತಪ್ಪಲುಗಳಲ್ಲಿ ವಿದೇಹ ನಂದಿನೀ ಸೀತೆಯಿಲ್ಲದೆ ನೀನು ಕಷ್ಟವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವಂತೆ, ಅವರು ಅಲ್ಲಿ ದುಃಖಿಯಾಗಿರುವರು. ॥35॥ ಪತ್ನಿಯಿಲ್ಲದೆ ಯುವಕನು ಹೇಗೆ ದುಃಖಿಸುವನೋ ಅದನ್ನು ನೀನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿದಿರುವೆ. ಈ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ವಧಿಸಿಬಿಡು; ಅದರಿಂದ ವಾಲಿಗೆ ತನ್ನ ವಿರಹದ ದುಃಖ ಉಂಟಾಗಲಾರದು. ॥36॥ ಮಹಾರಾಜಕುಮಾರ! ನೀನು ಮಹಾತ್ಮನಾಗಿರುವೆ. ನನಗೆ ಸ್ತ್ರೀಹತ್ಯೆಯ ಪಾಪತಟ್ಟೀತು ಎಂದು ನೀನು ಯೋಚಿಸುವುದಾದರೆ, ‘ಇದು ವಾಲಿಯ ಆತ್ಮಾ’ ಎಂದು ತಿಳಿದು ನನ್ನನ್ನು ವಧಿಸಿಬಿಡು. ಇದರಿಂದ ನಿನಗೆ ಸ್ತ್ರೀಹತ್ಯೆಯ ದೋಷ ಉಂಟಾಗಲಾರದು. ॥37॥ ಶಾಸ್ತ್ರೋಕ್ತ ಯಜ್ಞ-ಯಾಗಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಪತಿ ಪತ್ನಿಯರಿಬ್ಬರೂ ಕೂಡಿಯೇ ಅಧಿಕಾರವಿರುತ್ತದೆ. ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ಕರೆದುಕೊಳ್ಳದೆ ಪುರುಷನು ಯಜ್ಞದ ಅನುಷ್ಠಾನಮಾಡಲಾರನು. ಇದಲ್ಲದೆ ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ವೈದಿಕ ಶ್ರುತಿಗಳೂ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಪತಿಯ ಅರ್ಧಶರೀರ ಎಂದು ತಿಳಿಸುತ್ತದೆ, ಬೇರೆ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಪತಿಯಿಂದ ಬೇರೆಯಾಗುವುದೂ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. (ಆದ್ದರಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದರಿಂದ ನಿನಗೆ ಸ್ತ್ರೀವಧೆಯ ದೋಷ ತಟ್ಟಲಾರದು ಮತ್ತು ವಾಲಿಗೂ ಪತ್ನಿಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾದೀತು; ಏಕೆಂದರೆ) ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನಿಗಳ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಪತ್ನೀದಾನಕ್ಕಿಂತ ಮಿಗಿಲಾದ ದಾನ ಬೇರೆ ಯಾವುದೂ ಇಲ್ಲ. ॥38॥

ವೀರ ಶಿರೋಮಣಿಯೇ! ಧರ್ಮದ ಮೇಲೆ ದೃಷ್ಟಿಯಿಟ್ಟು ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ನನ್ನ ಪ್ರಿಯತಮ ವಾಲಿಗೆ ಸಮರ್ಪಿಸಿ ಬಿಟ್ಟರೆ, ಈ ದಾನದ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ಕೊಂದರೂ ನಿನಗೆ ಪಾಪಬಾರದು. ॥39॥ ನಾನು ದುಃಖಿಯೂ, ಅನಾಥಳೂ ಆಗಿದ್ದೇನೆ. ಪತಿಯಿಂದ ಅಗಲಿದ್ದೇನೆ. ಇಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ನನ್ನನ್ನು ಜೀವಂತವಾಗಿ ಬಿಡುವುದು ನಿನಗೆ ಉಚಿತವಲ್ಲ. ನರೇಂದ್ರನೇ! ಸುಂದರ ಹಾಗೂ ಅಮೂಲ್ಯಶ್ರೇಷ್ಠ ಸುವರ್ಣಮಾಲೆಯಿಂದ ಅಲಂಕೃತ, ಗಜರಾಜನಂತೆ ನಡಿಗೆಯುಳ್ಳ ಬುದ್ಧಿವಂತ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠ ವಾಲಿಯ ಹೊರತು ನಾನು ಹೆಚ್ಚು ಕಾಲ ಬದುಕಿರಲಾರೆನು. ॥40॥

ತಾರೆಯು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಮಹಾತ್ಮಾ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನು ಆಕೆಗೆ ಆಶ್ವಾಸನೆಯನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾ ಹಿತದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು-ವೀರಪತ್ನಿಯೇ ನೀನು ಮೃತ್ಯುವಿನ ಕುರಿತಾದ ವಿಪರೀತ ವಿಚಾರವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸು, ಏಕೆಂದರೆ ವಿಧಾತನು ಈ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿರುವನು. ॥41॥ ವಿಧಾತನು ಈ ಜಗತ್ತನ್ನು ಸುಖ-ದುಃಖಗಳನ್ನು ಕೂಡಿಯೇ ಸೃಷ್ಟಿಸಿರುವನು. ಈ ಮಾತನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯ ಜನರೂ ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ, ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಮೂರು ಲೋಕದ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ವಿಧಾತನ ವಿಧಾನವನ್ನು ಉಲ್ಲಂಘಿಸಲಾರರು; ಏಕೆಂದರೆ ಎಲ್ಲರೂ ಅವನ ಅಧೀನರೇ ಆಗಿದ್ದಾರೆ.॥42॥ ನಿನಗೆ ಮೊದಲಿನಂತೆ ಅತ್ಯಂತ ಸುಖ ಹಾಗೂ ಆನಂದದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುವುದು, ನಿನ್ನ ಪುತ್ರ ಅಂಗದನೂ ಯುವರಾಜ್ಯ ಪದವಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುವನು. ವಿಧಾತನ ವಿಧಾನವೇ ಹೀಗಿದೆ. ಶೂರವೀರರ ಪತ್ನಿಯರು ಹೀಗೆ ವಿಲಾಪ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. (ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ಶೋಕವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಶಾಂತಳಾಗು) ॥43॥ ಪರಂತಪ ಪರಮ ಪ್ರಭಾವಶಾಲೀ ಮಹಾತ್ಮಾ ಶ್ರೀರಾಮನು ಈ ಪ್ರಕಾರ ಸಾಂತ್ವನ ನೀಡಿದಾಗ ವಿಲಾಪಿಸುತ್ತಿದ್ದ, ಸುಂದರ ವೇಷ ಮತ್ತು ರೂಪವುಳ್ಳ ವೀರಪತ್ನೀ ತಾರೆಯು ಅಳುವನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಿ ಸುಮ್ಮನಾದಳು. ॥44॥

ಶ್ರೀ ವಾಲ್ಮೀಕಿವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡದ ಇಪ್ಪತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಸರ್ಗ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಯಿತು.॥24॥

ಇಪ್ಪತ್ತೈದನೆಯ ಸರ್ಗ

ಶ್ರೀರಾಮನು ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು, ತಾರೆಯನ್ನೂ, ಅಂಗದನನ್ನೂ ಸಮಾಧಾನಗೊಳಿಸುತ್ತಾ ವಾಲಿಯ ದಹನ ಸಂಸ್ಕಾರ ಮಾಡಲು ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದುದು, ಅಂಗದನಿಂದ ವಾಲಿಯ ದೇಹಸಂಸ್ಕಾರ

ಲಕ್ಷ್ಮಣಸಹಿತ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಸುಗ್ರೀವಾದಿಗಳಂತೆ ಶೋಕದಿಂದ ದುಃಖಿಯಾಗಿದ್ದನು. ಅವನು ಸುಗ್ರೀವ, ಅಂಗದ ಮತ್ತು ತಾರೆಯನ್ನು ಸಾಂತ್ವನಪಡಿಸುತ್ತಾ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು. ॥1॥ ಶೋಕ-ಸಂತಾಪ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಸತ್ತಿರುವ ಜೀವಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಒಳ್ಳೆಯದಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈಗ ಮುಂದಿರುವ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ನೀವು ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ನಡೆಸಬೇಕು. ॥2॥ ನೀವೆಲ್ಲರೂ ತುಂಬಾ ಕಣ್ಣೀರು ಹರಿಸುವಿರಿ. ಇನ್ನು ಅದರ ಅವಶ್ಯಕತೆ ಇಲ್ಲ. ಲೋಕಾಚಾರವನ್ನು ಪಾಲಿಸಬೇಕಾಗಿದೆ. ಸಮಯ ಕಳೆದು ಯಾವುದೇ ವಿಹಿತ ಕರ್ಮಮಾಡಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. (ಏಕೆಂದರೆ ಉಚಿತ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಆ ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡದಿದ್ದರೆ ಅದರ ಯಾವುದೇ ಫಲ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ. ॥3॥ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಕಾಲವೇ ಎಲ್ಲರ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ. ಅದೇ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳ ಸಾಧನವಾಗಿದೆ, ಕಾಲವೇ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ನಿಯುಕ್ತಗೊಳಿಸುವ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ. (ಏಕೆಂದರೆ ಅದೇ ಎಲ್ಲರ ಪ್ರವರ್ತಕವಾಗಿದೆ.) ॥4॥ ಯಾವನೇ ಪುರುಷನು ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗಿ ಯಾವುದೇ ಕೆಲಸವನ್ನು ಮಾಡಲಾರನು ಮತ್ತು ಯಾರೇ ಬೇರೆಯವರನ್ನು ಅದರಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಲು ಶಕ್ತವಲ್ಲ. ಇಡೀ ಜಗತ್ತು ಸ್ವಭಾವಕ್ಕೆ ಅಧೀನವಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಸ್ವಭಾವದ ಆಧಾರ ಕಾಲವಾಗಿದೆ. ॥5॥

ಕಾಲನೂ ಕೂಡ ಕಾಲವನ್ನು (ತಾನೇ ಮಾಡಿದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು) ಉಲ್ಲಂಘಿಸಲಾರನು. ಆ ಕಾಲವು ಎಂದೂ ಕ್ಷೀಣವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಸ್ವಭಾವ (ಪ್ರಾರಬ್ಧ)ವನ್ನು ಪಡೆದು ಯಾರೂ ಅದನ್ನು ಉಲ್ಲಂಘಿಸಲಾರರು. ॥6॥ ಯಾರ ಜೊತೆಗೂ ಕಾಲಕ್ಕೆ ನೆಂಟತನ, ಮಿತ್ರತ್ವ ಅಥವಾ ಜ್ಞಾತಿ ಸಂಬಂಧವೂ ಇಲ್ಲ. ಅದನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಯಾವ ಉಪಾಯವೂ ಇಲ್ಲ. ಅದರ ಮೇಲೆ ಯಾರ ಪರಾಕ್ರಮವೂ ನಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾರಣಸ್ವರೂಪ ಭಗವಾನ್ ಕಾಲನು ಜೀವಿಯ ವಶದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ॥7॥ ಆದ್ದರಿಂದ ಸಾಧುದರ್ಶಿ ವಿವೇಕಿ ಪುರುಷನು ಎಲ್ಲವೂ ಕಾಲದ ಪರಿಣಾಮವೆಂದೇ ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಧರ್ಮ, ಅರ್ಥ, ಕಾಮ ಇವುಗಳೂ ಕಾಲಕ್ರಮದಿಂದಲೇ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುತ್ತವೆ. ॥8॥ (ನನ್ನಿಂದ ಹತನಾದ ಕಾರಣ) ವಾನರರಾಜ ವಾಲಿಯು ಶರೀರದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗಿ ತನ್ನ ಶುದ್ಧ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವನು. ನೀತಿಶಾಸ್ತ್ರಕ್ಕನುಕೂಲ ಸಾಮ, ದಾನ ಮತ್ತು ಅರ್ಥದ ಸರಿಯಾದ ಪ್ರಯೋಗದಿಂದ ಸಿಗುವ ಪವಿತ್ರ ಕರ್ಮವೆಲ್ಲವೂ ಅವನಿಗೆ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಯಿತು. ॥9॥ ಮಹಾತ್ಮಾ ವಾಲಿಯು ಮೊದಲು ತನ್ನ ಧರ್ಮದ ಸಂಯೋಗದಿಂದ ವಿಜಯ ಪಡೆದಿದ್ದ ಸ್ವರ್ಗವನ್ನೇ ಈಗ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾರದೆ ಅವನು ಅದನ್ನು ಕೈವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡಿರುವನು. ॥10॥ ಸರ್ವಶ್ರೇಷ್ಠ ಗತಿಯನ್ನೇ ವಾನರರ ಯೂಥಪತಿ ವಾಲಿಯು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿರುವನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಈಗ ಅವನಿಗಾಗಿ ಶೋಕ ಮಾಡುವುದು ವ್ಯರ್ಥವಾಗಿದೆ. ಈಗ ನಿನ್ನ ಎದುರಿಗೆ ಉಪಸ್ಥಿತವಾದ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸು. ॥11॥ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಮಾತನ್ನು ಮುಗಿಸಿದಾಗ ಶತ್ರುವೀರರ ಸಂಹಾರ ಮಾಡುವ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ವಿವೇಕಶಕ್ತಿ ನಾಶವಾಗಿದ್ದ ಸುಗ್ರೀವನಲ್ಲಿ ನಮ್ರತೆಯಿಂದ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಹೇಳಿದನು. ॥12॥

ಸುಗ್ರೀವನೇ! ಈಗ ನೀನು ಅಂಗದ ಮತ್ತು ತಾರೆಯೊಂದಿಗೆ ಇದ್ದು ವಾಲಿಯ ದಹನ ಸಂಸ್ಕಾರ ಸಂಬಂಧೀ ಪ್ರೇತಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡು. ॥13॥ ಸೇವಕರು ವಾಲಿಯ ದಹನ ಸಂಸ್ಕಾರಕ್ಕಾಗಿ ಸಾಕಷ್ಟು ಒಣಗಿದ ಕಟ್ಟಿಗೆಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ದಿವ್ಯ ಚಂದನವನ್ನು ತರಲು ಅವರಿಗೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸು. ॥14॥ ಅಂಗದನ ಚಿತ್ತ ಬಹಳ ದುಃಖಿತವಾಗಿದೆ. ಅವನಿಗೆ ಧೈರ್ಯ ತುಂಬು. ನೀನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಮೂಢತೆಯಿಂದ ಕಿಂಕರ್ತವ್ಯ ಮೂಢನಾಗಬೇಡ; ಏಕೆಂದರೆ ಈ ನಗರವೆಲ್ಲ ನಿನ್ನ ಅಧೀನದಲ್ಲೇ ಇದೆ.॥15॥ ಈಗ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇರುವ ಪುಷ್ಪಮಾಲೆ, ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ವಸ್ತ್ರಗಳು, ತುಪ್ಪ, ಎಣ್ಣೆ, ಸುಗಂಧಿತ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಹಾಗೂ ಇತರ ಸಾಮಾನುಗಳು ಅಂಗದನು ಸ್ವತಃ ತರಲಿ.॥16॥ ತಾರನೇ! ನೀನು ಬೇಗನೇ ಹೋಗಿ ಕೂಡಲೇ ಒಂದು ಪಲ್ಲಕ್ಕಿಯನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಬಾ; ಏಕೆಂದರೆ ಈಗ ಹೆಚ್ಚು ಸ್ಫೂರ್ತಿ ತೋರಿಸಬೇಕು, ಇಂತಹ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಅದೇ ಲಾಭದಾಯಕವಾಗುತ್ತದೆ. ॥17॥ ಪಲ್ಲಕ್ಕಿಯನ್ನು ಹೊರಲು ಯೋಗ್ಯವಾದ ಬಲಿಷ್ಠ, ಸಮರ್ಥ ವಾನರರನ್ನು ಸಿದ್ಧಗೊಳಿಸು. ಅವರೇ ಇಲ್ಲಿಂದ ವಾಲಿಯನ್ನು ಶ್ಮಶಾನಭೂಮಿಗೆ ಕೊಂಡು ಹೋಗಲಿ.॥18॥

ಸುಗ್ರೀವನಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಶತ್ರುವೀರರನ್ನು ಸಂಹರಿಸುವ ಸುಮಿತ್ರಾನಂದನ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ತನ್ನ ಅಣ್ಣನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ನಿಂತನು. ॥19॥ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ತಾರನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಗಲಿಬಿಲಿಗೊಂಡು, ಅವನು ಪಲ್ಲಕ್ಕಿಯನ್ನು ತರಲು ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆ ಎಂಬ ಗುಹೆಗೆ ಹೋದನು. ॥20॥ ಅಲ್ಲಿಂದ ಪಲ್ಲಕ್ಕಿಯನ್ನು ಹೊರುವ ಯೋಗ್ಯ ಶೂರ ವಾನರರ ಹೆಗಲಿಲ್ಲಿ ಪಲ್ಲಕ್ಕಿಯನ್ನು ಹೊರಿಸಿಕೊಂಡು ತಾರನು ಕೂಡಲೇ ಹಿಂದಿರುಗಿ ಬಂದನು. ॥21॥ ಆ ದಿವ್ಯ ಪಲ್ಲಕ್ಕಿಯು ರಥದಂತೆ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಅದರಲ್ಲಿ ರಾಜನು ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುವ ಯೋಗ್ಯ ಉತ್ತಮ ಆಸನವಿತ್ತು. ಅದರಲ್ಲಿ ಶಿಲ್ಪಿಗಳು ಕೃತ್ರಿಮ ಪಕ್ಷಿಗಳು, ಮರಗಳನ್ನು ಕೆತ್ತಿದ್ದರು. ಅವರು ಆ ಪಲ್ಲಕ್ಕಿಯನ್ನು ವಿಚಿತ್ರ ಶೋಭೆಯಿಂದ ಸಂಪನ್ನಗೊಳಿಸಿದ್ದರು. ॥22॥

ಆ ಶಿಬಿಕೆಯು ಚಿತ್ರಿತವಾದ ಕಾಲಾಳು ಸೈನಿಕರಿಂದ ತುಂಬಿರುವಂತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿತ್ತು. ನೋಡಲು ಅದು ಸಿದ್ಧರ ವಿಮಾನದಂತೆ ಅನಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಅದರಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಕಿಟಕಿಗಳಿದ್ದು, ಪರದೆಗಳನ್ನು ಇಳಿ ಬಿಟ್ಟಿದ್ದರು. ॥23॥ ಶಿಲ್ಪಿಗಳು ಆ ಪಲ್ಲಕ್ಕಿಯನ್ನು ಬಹಳ ಸುಂದರವಾಗಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದ್ದರು. ಅದರ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಭಾಗವನ್ನು ಅಂದವಾಗಿ ನಿರ್ಮಿಸಿದ್ದರು. ಬಹಳ ದೊಡ್ಡ ಆಕಾರವುಳ್ಳ ಅದರಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟಿಗೆಯ ಕ್ರೀಡಾಪರ್ವತಗಳನ್ನು ರಚಿಸಿದ್ದರು. ಅದು ಮನೋಹರ ಶಿಲ್ಪದಿಂದ ಸುಶೋಭಿತವಾಗಿತ್ತು. ॥24॥ ಸುಂದರ ಒಡವೆಗಳಿಂದ, ಹಾರಗಳಿಂದ ಅದನ್ನು ಅಲಂಕರಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ವಿಚಿತ್ರ ಹೂವುಗಳಿಂದ ಅದರ ಶೋಭೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಅದರಲ್ಲಿ ಶಿಲ್ಪಿಗಳು ಗುಹೆ, ವನಗಳನ್ನು ಕೆತ್ತಿದ್ದರು ಹಾಗೂ ಕೆಂಪು ಚಂದನದಿಂದ ಅದನ್ನು ಅಲಂಕರಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ॥25॥ ನಾನಾ ವಿಧದ ಪುಷ್ಪ ಸಮೂಹಗಳಿಂದ ಅದನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಬಿಟ್ಟಿದ್ದರು. ಪ್ರಾತಃಕಾಲದ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಅರುಣಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ ದೀಪ್ತಿಮಂತಿ ತಾವರೆ ಮಾಲೆಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾಗಿತ್ತು. ॥26॥ ಇಂತಹ ಪಲ್ಲಕ್ಕಿಯನ್ನು ನೋಡಿ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಕಡೆಗೆ ನೋಡುತ್ತಾ, ಈಗ ವಾಲಿಯನ್ನು ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿಂದ ಶ್ಮಶಾನ ಭೂಮಿಗೆ ಕೊಂಡುಹೋಗಿ, ಅವನ ಪ್ರೇತ ಕಾರ್ಯ ಮಾಡಲಾಗುವುದು ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ॥27॥ ಆಗ ಅಂಗದನೊಂದಿಗೆ ಕರುಣಾಕ್ರಂದನ ಮಾಡುತ್ತಾ ಸುಗ್ರೀವನು ವಾಲಿಯ ಶವವನ್ನು ಎತ್ತಿ ಆ ಪಲ್ಲಕ್ಕಿಯಲ್ಲಿ ಇರಿಸಿದನು. ॥28॥

ಮೃತ ವಾಲಿಯನ್ನು ಪಲ್ಲಕಿಯಲ್ಲಿ ಕುಳ್ಳಿರಿಸಿ, ಅವನನ್ನು ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಅಲಂಕಾರಗಳಿಂದ, ಪುಷ್ಫಗುಚ್ಛಗಳಿಂದ ಬಗೆ-ಬಗೆಯ ವಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಿದರು. ॥29॥ ಅನಂತರ ವಾನರರ ಸ್ವಾಮಿ ರಾಜಾ ಸುಗ್ರೀವನು - ‘‘ನನ್ನ
ಅಣ್ಣನ ಔರ್ಧ್ವದೇಹಿಕ ಸಂಸ್ಕಾರವು ಶಾಸ್ತ್ರಾನುಕೂಲ ವಿಧಿಯಿಂದ ನೆರವೇರಿಸಲಾಗುವುದು’’ ಎಂದು ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದನು. ॥30॥ ಮುಂದೆ-ಮುಂದೆ ಅನೇಕ ವಾನರರು ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಅಸಂಖ್ಯ ರತ್ನಗಳನ್ನು ಚೆಲ್ಲುತ್ತಾ ನಡೆಯಲಿ. ಅವರ ಹಿಂದೆ ಪಲ್ಲಕಿ ಹೊರಡಲಿ. ॥31॥ ಈ ಭೂಮಂಡಲದಲ್ಲಿ ರಾಜರ ಔರ್ಧ್ವದೇಹಿಕ ಸಂಸ್ಕಾರವು ಅವರ ಸಮೃದ್ಧಿಗನುಸಾರ ವೈಭವದಿಂದ ಆಗುವುದನ್ನು ನೋಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅದೇ ರೀತಿ ಹೆಚ್ಚಾದ ಧನವನ್ನು ವಿನಿಯೋಗಿಸಿ ವಾನರರೆಲ್ಲ ತಮ್ಮ ಸ್ವಾಮಿ ಮಹಾರಾಜ ವಾಲಿಯ ಅಂತ್ಯೇಷ್ಟಿ ಸಂಸ್ಕಾರ ನಡೆಸಲಿ. ॥32॥ ಆಗ ತಾರನೇ ಆದಿ ವಾನರರು ವಾಲಿಯ ಔರ್ಧ್ವದೇಹಿಕ ಸಂಸ್ಕಾರವನ್ನು ಹಾಗೆಯೇ ಆಯೋಜಿಸಿದರು. ಮೃತನಾದ ವಾಲಿಯ ಬಂಧುಗಳೆಲ್ಲರೂ ಅಂಗದನನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು, ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಅಲ್ಲಿಂದ ಅಳುತ್ತಾ ಶವದೊಂದಿಗೆ ಹೊರಟರು. ॥33॥ ಅವರ ಹಿಂದೆ ವಾಲಿಯ ಅಧೀನವಾಗಿದ್ದ ಎಲ್ಲ ವಾನರ ಪತ್ನಿಯರು ಹತ್ತಿರ ಬಂದು ‘ಹಾ ವೀರನೇ! ಹಾ ವೀರನೇ!’ ಎಂದು ಗೋಳಿಡುತ್ತಾ ತಮ್ಮ ಪ್ರಿಯತಮನನ್ನು ಕರೆಯುತ್ತಾ ಪದೆ-ಪದೇ ಕೂಗತೊಡಗಿದರು. ॥34॥ ತಮ್ಮ ಜೀವನಧನವನ್ನೇ ವಧಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ತಾರೆಯೇ ಮೊದಲಾದ ಎಲ್ಲ ವಾನರ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಕರುಣಸ್ವರದಿಂದ ವಿಲಾಪಿಸುತ್ತಾ ತಮ್ಮ ಸ್ವಾಮಿಯ ಹಿಂದೆ-ಹಿಂದೆ ನಡೆಯತೊಡಗಿದರು. ॥35॥

ವನದೊಳಗೆ ಅಳುತ್ತಿರುವ ಆ ವಾನರ ವಧುಗಳ ಅಳುವ ಶಬ್ದದಿಂದ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿತವಾದ ವನ, ಪರ್ವತಗಳೆಲ್ಲ ಅಳುತ್ತಿರುವಂತೆ ಅನಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ॥36॥ ಬೆಟ್ಟದ ನದಿಯಾದ* ತುಂಗ ಭದ್ರೆಯ ನೀರಿನಿಂದ ಆವರಿಸಿದ ಏಕಾಂತ ತೀರಕ್ಕೆ ತಲುಪಿ ಅನೇಕ ವನಚರ ವಾನರರು ಒಂದು ಚಿತೆಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದರು. ॥37॥ ಅನಂತರ ಪಲ್ಲಕಿಯನ್ನು ಹೊರುವ ಶ್ರೇಷ್ಠ ವಾನರರು ತಮ್ಮ ಹೆಗಲಿನಿಂದ ಶವವನ್ನು ಇಳಿಸಿ, ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಶೋಕಮಗ್ನರಾಗಿ ಏಕಾಂತ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಕುಳಿತುಕೊಂಡರು. ॥38॥

* ಈ ನದಿಯು ಸಹ್ಯಾದ್ರಿಯಿಂದ ಹೊರಟು ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಯ ಪರ್ವತಪಂಕ್ತಿಗಳ ನಡುವಿನಿಂದ ಹರಿದು ಕೃಷ್ಣಾನದಿಗೆ ಹೋಗಿ ಸೇರುತ್ತದೆ.

ಬಳಿಕ ತಾರೆಯು ಪಲ್ಲಕಿಯಲ್ಲಿದ್ದ ತನ್ನ ಪತಿಯ ಶವವನ್ನು ನೋಡಿ ಅವನ ತಲೆಯನ್ನು ತನ್ನ ತೊಡೆಯಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡು, ಅತ್ಯಂತ ದುಃಖಿತಳಾಗಿ ಅವಳು ವಿಲಾಪಿಸತೊಡಗಿದಳು. ॥39॥ ಹಾ ವಾನರ ರಾಜನೇ! ಹಾ ನನ್ನ ದಯಾಳು ಪ್ರಾಣನಾಥ! ಹಾ ಪರಮ ಪೂಜನೀಯ ಮಹಾಬಾಹು ವೀರನೇ! ಹಾ ನನ್ನ ಪ್ರಿಯತಮನೇ! ಒಮ್ಮೆಯಾದರೂ ನನ್ನ ಕಡೆಗೆ ನೋಡಲ್ಲ. ಈ ಶೋಕಪೀಡಿತ ದಾಸಿಯ ಕಡೆಗೆ ಏಕೆ ನೋಡುತ್ತಿಲ್ಲ? ॥40-41॥ ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ಮಾನವನ್ನು ಕೊಡುವ ಪ್ರಾಣವಲ್ಲಭನೇ! ಪ್ರಾಣಗಳು ಹೊರಟು ಹೋದರೂ ನಿಮ್ಮ ಮುಖವು ಬದುಕಿರುವಾಗ ಇದ್ದಂತೆ ಅಸ್ತಾಚಲಕ್ಕೆ ಹೋದ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಅರುಣ ಪ್ರಭೆಯಿಂದ ಕೂಡಿಕೊಂಡಿರುವಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ॥42॥ ವಾನರರಾಜನೇ! ಶ್ರೀರಾಮರೂಪೀ ಈ ಕಾಲನೇ ನಿಮ್ಮನ್ನು ಸೆಳೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತಿದೆ. ಅವನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಬಾಣವನ್ನು ಹೂಡಿ ನಮ್ಮೆಲ್ಲರನ್ನು ವಿಧವೆಯರನ್ನಾಗಿಸಿತು. ॥43॥ ಮಹಾರಾಜ! ನಿನ್ನ ಪ್ರಿಯ ವಾನರಿಯರು ವಾನರರಂತೆ ನೆಗೆದು ನಡೆಯಲು ತಿಳಿದಿಲ್ಲ, ನಿನ್ನ ಹಿಂದೆ-ಹಿಂದೆ ಬಹಳ ದೂರ ಕಾಲುನಡಿಗೆಯಿಂದಲೇ ಬಂದಿರುವರು. ಇದನ್ನು ನೀನು ಏಕೆ ತಿಳಿಯುತ್ತಿಲ್ಲ? ॥44॥ ವಾನರರಾಜ! ನಿಮ್ಮ ಎಲ್ಲ ಪರಮಪ್ರಿಯ ಚಂದ್ರಮುಖಿಯರಾದ ಭಾರ್ಯೆಯರು ಇಲ್ಲಿ ಉಪಸ್ಥಿತರಾಗಿರುವರು. ನೀವು ಇವರೆಲ್ಲರನ್ನು ಹಾಗೂ ನಿಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಈಗ ಏಕೆ ನೋಡುತ್ತಿಲ್ಲ? ॥45॥ ರಾಜನೇ! ಈ ತಾರನೇ ಆದಿ ನಿಮ್ಮ ಸಚಿವರು ಹಾಗೂ ಈ ಪುರವಾಸಿಗಳೆಲ್ಲ ನಿಮ್ಮ ಸುತ್ತಲೂ ಸೇರಿ ದುಃಖಿತರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ॥46॥ ಶತ್ರುದಮನ! ನೀವು ಮೊದಲಿನಂತೆ ಈ ಮಂತ್ರಿಗಳನ್ನು ಬೀಳ್ಕೊಡಿರಿ. ಮತ್ತೆ ನಾವೆಲ್ಲರೂ ಪ್ರೇಮೋನ್ಮತ್ತರಾಗಿ ಈ ವನದಲ್ಲಿ ನಿಮ್ಮೊಂದಿಗೆ ಕ್ರೀಡಿಸುವೆವು. ॥47॥ ಪತಿಯ ಶೋಕದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿ ಈ ಪ್ರಕಾರ ವಿಲಪಿಸುತ್ತಿರುವ ತಾರೆಯನ್ನು ನೋಡಿ ಆಗ ಶೋಕದಿಂದ ದುರ್ಬಲರಾದ ಇತರ ವಾನರ ಪತ್ನಿಯರು ಆಕೆಯನ್ನು ಎಬ್ಬಿಸಿದರು. ॥48॥ ಅನಂತರ ಶೋಕಪೀಡಿತನಾದ ಅಂಗದನು ಅಳುತ್ತಳುತ್ತಾ ಸುಗ್ರೀವನ ಸಹಾಯದಿಂದ ಪಿತನ ಶವವನ್ನು ಚಿತೆಯ ಮೇಲೆ ಇರಿಸಿದನು. ॥49॥ ಮತ್ತೆ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿಯಂತೆ ಅದಕ್ಕೆ ಬೆಂಕಿಹಚ್ಚಿ ಅವನು ಅದರ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿದನು. ‘ನನ್ನ ತಂದೆ ದೀರ್ಘ ಯಾತ್ರೆಗಾಗಿ ತೆರಳಿದರು’ ಎಂದು ಯೋಚಿಸುತ್ತಾ ಅಂಗದನ ಇಂದ್ರಿಯಗಳೆಲ್ಲ ಶೋಕದಿಂದ ವ್ಯಾಕುಲವಾದುವು. ॥50॥ ಈ ಪ್ರಕಾರ ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ವಾಲಿಯ ದಹನಸಂಸ್ಕಾರ ಮಾಡಿ ಎಲ್ಲ ವಾನರರು ಜಲಾಂಜಲಿಯನ್ನು ಕೊಡಲು ಪವಿತ್ರ ಜಲದಿಂದ ತುಂಬಿರುವ ಕಲ್ಯಾಣ ಮಯಿ ತುಂಗಭದ್ರಾನದಿಯ ತೀರಕ್ಕೆ ಹೋದರು. ॥51॥ ಅಲ್ಲಿ ಅಂಗದನನ್ನು ಮುಂದಿರಿಸಿಕೊಂಡು ಸುಗ್ರೀವ ಮತ್ತು ತಾರೆಯ ಸಹಿತ ಎಲ್ಲ ವಾನರರು ವಾಲಿಗೆ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಜಲಾಂಜಲಿಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟರು. ॥52॥ ದುಃಖಿಯಾದ ಸುಗ್ರೀವನೊಂದಿಗೆ ಅವನಂತೆ ಶೋಕಗ್ರಸ್ತ ಹಾಗೂ ದುಃಖಿಯಾದ ಮಹಾಬಲಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ವಾಲಿಯ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರೇತ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಿಸಿದನು. ॥53॥ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವಂಶ ಶಿರೋಮಣಿ ಶ್ರೀರಾಮನ ಬಾಣದಿಂದ ಗತಿಸಿ ಹೋದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪರಾಕ್ರಮಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಜ್ವಲಿತ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ತೇಜಸ್ವೀ, ಸುವಿಖ್ಯಾತ ವಾಲಿಯ ದಹನ ಸಂಸ್ಕಾರ ಮಾಡಿ ಸುಗ್ರೀವನು ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಸಹಿತ ಶ್ರೀರಾಮನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದನು.॥54॥

ಶ್ರೀ ವಾಲ್ಮೀಕಿವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡದ ಇಪ್ಪತ್ತೈದನೆಯ ಸರ್ಗ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥25॥

ಇಪ್ಪತ್ತಾರನೆಯ ಸರ್ಗ

ಹನುಮಂತನು ಸುಗ್ರೀವನ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕಕ್ಕಾಗಿ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಕಿಷ್ಕಿಧೆಗೆ ಆಮಂತ್ರಿಸಿದುದು, ನಗರ ಪ್ರವೇಶಕ್ಕೆ ಶ್ರೀರಾಮನ ನಿರಾಕರಣೆ, ಸುಗ್ರೀವಾಂಗದರ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕ

ಅನಂತರ ವಾನರ ಸೈನ್ಯದ ಮುಖ್ಯ-ಮುಖ್ಯ ವೀರರು (ಹನುಮಂತನೇ ಆದಿ) ಒದ್ದೆ ಬಟ್ಟೆಯುಟ್ಟ ಶೋಕ ಸಂತಪ್ತ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಸುತ್ತುವರೆದು ಅವನೊಂದಿಗೆ, ಅನಾಯಾಸವಾಗಿ ಮಹಾನ್ ಕರ್ಮಮಾಡುವ ಮಹಾಬಾಹು ಶ್ರೀರಾಮನ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ಉಪಸ್ಥಿತರಾದರು. ಶ್ರೀರಾಮನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು ಬ್ರಹ್ಮದೇವರ ಮುಂದೆ ಮಹರ್ಷಿಗಳು ನಿಂತಿರುವಂತೆ, ಆ ಎಲ್ಲ ವಾನರರು ಕೈಮುಗಿದು ನಿಂತುಕೊಂಡರು. ॥1-2॥ ಬಳಿಕ ಸುವರ್ಣಮಯ ಮೇರುಪರ್ವತದಂತೆ ಪ್ರಾತಃಕಾಲದ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಅರುಣ ಪ್ರಭೆಯಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಿತ ಮುಖವುಳ್ಳ, ಸುಂದರ, ವಿಶಾಲಕಾಯ ವಾಯುಪುತ್ರ ಹನುಮಂತನು ಕೈಮುಗಿದುಕೊಂಡು ನುಡಿದನು. ॥3॥

ಕಕುತ್ಸ್ಥ ಕುಲನಂದನ! ನಿನ್ನ ಕೃಪೆಯಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಸುಂದರ ದಾಡೆಗಳುಳ್ಳ ಬಲಸಂಪನ್ನ, ಮಹಾಮನಸ್ವೀ ತಂದೆ-ತಾತಂದಿರ ಕಾಲದಿಂದ ನಡೆದು ಬಂದ ವಾನರರ, ಈ ವಿಶಾಲ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಯಿತು. ಪ್ರಭೋ! ಇದು ಸಿಗುವುದು ಬಹಳ ಕಠಿಣವಾಗಿದ್ದರೂ ನಿನ್ನ ಪ್ರಸಾದದಿಂದ ಇದು ಇವನಿಗೆ ಸುಲಭವಾಯಿತು. ಈಗ ನೀನು ಅಪ್ಪಣೆ ಕೊಟ್ಟರೆ ತನ್ನ ಸುಂದರ ನಗರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ, ಸುಹೃದರೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಎಲ್ಲ ರಾಜಕಾರ್ಯವನ್ನು ನಡೆಸಲಿ. ॥4-5॥

ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿಗನುಸಾರ ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಸುಗಂಧಿತ ಪದಾರ್ಥಗಳಿಂದ, ಔಷಧಿಗಳಿಂದ ಸಹಿತ ಜಲದಿಂದ ಇವನು ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಪಟ್ಟಾಭಿಷಿಕ್ತನಾಗಿ, ಮಾಲೆಗಳಿಂದ ಮುತ್ತು ರತ್ನಗಳಿಂದ ನಿನ್ನನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಪೂಜಿಸುವನು. ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ಈ ರಮಣೀಯ ಪರ್ವತ-ಗುಹೆ ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಗೆ ಆಗಮಿಸುವ ಕೃಪೆ ಮಾಡಬೇಕು ಹಾಗೂ ಇವನನ್ನು ಈ ರಾಜ್ಯದ ಒಡೆಯನನ್ನಾಗಿಸಿ ವಾನರರ ಹರ್ಷವನ್ನು ವೃದ್ಧಿಗೊಳಿಸಬೇಕು. ॥6-7॥ ಹನುಮಂತನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಶತ್ರುವೀರರನ್ನು ಸಂಹರಿಸುವ, ವಾಕ್ಯಕೋವಿದನಾದ ಶ್ರೀರಘುನಾಥನು ಅವನಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು. ॥8॥ ಹನುಮಂತನೇ! ಸೌಮ್ಯನೇ! ನಾನು ಪಿತೃವಾಕ್ಯ ಪಾಲಿಸುತ್ತಾ ಇದ್ದೇನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳು ಪೂರ್ಣವಾಗುವ ತನಕ ಯಾವುದೇ ಗ್ರಾಮ ಅಥವಾ ನಗರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ॥9॥

ವಾನರ ಶ್ರೇಷ್ಠ ವೀರ ಸುಗ್ರೀವನು ಈ ಸಮೃದ್ಧಿಶಾಲಿನೀ ದಿವ್ಯಗುಹೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಲಿ ಹಾಗೂ ಅಲ್ಲಿ ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಇವನ ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕ ಮಾಡಲಾಗುವುದು. ॥10॥ ಹನುಮಂತನಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಸುಗ್ರೀವನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು - ಮಿತ್ರನೇ! ನೀನು ಲೌಕಿಕ ಮತ್ತು ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಎಲ್ಲ ವ್ಯವಹಾರಗಳನ್ನು ತಿಳಿದಿರುವೆ, ಕುಮಾರ ಅಂಗದನು ಸದಾಚಾರ ಸಂಪನ್ನ, ಮಹಾಬಲ-ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ಪರಿಪೂರ್ಣನಾಗಿರುವನು. ಇವನಲ್ಲಿ ವೀರಶ್ರೀ ತುಂಬಿ ತುಳುಕುತ್ತಿದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ಇವನಿಗೆ ಯುವರಾಜನಾಗಿ ಪಟ್ಟಕಟ್ಟು. ॥11-12॥ ಇವನು ನಿನ್ನ ಅಣ್ಣನ ಜ್ಯೇಷ್ಠ ಪುತ್ರನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಪರಾಕ್ರಮದಲ್ಲಿಯೂ ಅವನಂತೆಯೇ ಇದ್ದಾನೆ ಹಾಗೂ ಇವನ ಹೃದಯ ಉದಾರವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅಂಗದನು ಯುವ ರಾಜನಾಗಲು ಸರ್ವಥಾ ಅಧಿಕಾರಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ. ॥13॥

ಸೌಮ್ಯ! ಮಳೆಗಾಲದ ನಾಲ್ಕು ತಿಂಗಳ ಚಾತುರ್ಮಾಸ್ಯ ಬಂದಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ನೀರನ್ನು ಕೊಡುವಂತಹ ಮೊದಲನೆಯ ಶ್ರಾವಣವು ಪ್ರಾರಂಭವಾಗಿದೆ. ॥14॥ ಮಿತ್ರನೇ! ಇದು ಯಾರ ಮೇಲೆ ಆಕ್ರಮಣ ಮಾಡುವ ಸಮಯವಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನೀನು ನಿನ್ನ ಸುಂದರ ನಗರಕ್ಕೆ ಹೋಗು. ನಾನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಂದಿಗೆ ಈ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವೆನು. ॥15॥ ಸುಗ್ರೀವನೇ! ಪರ್ವತದ ಈ ಗುಹೆಯು ಬಹಳ ರಮಣೀಯ, ವಿಶಾಲವಾಗಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಆವಶ್ಯಕತೆಗನುಸಾರ ಗಾಳಿಯೂ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ನೀರು ಸಾಕಷ್ಟು ಇದ್ದು, ಕಮಲ ಹಾಗೂ ನೈದಿಲೆಗಳೂ ಬಹಳವಾಗಿವೆ. ॥16॥

ಸಖನೇ! ಕಾರ್ತಿಕಮಾಸ ಬಂದಾಗ ನೀನು ರಾವಣನ ವಧೆಗಾಗಿ ಪ್ರಯತ್ನಿಸುವುದು. ಇದೇ ನಮ್ಮ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿದೆ. ಈಗ ನೀನು ನಿನ್ನ ಅರಮನೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ, ಪಟ್ಟಾಭಿಷಿಕ್ತನಾಗಿ, ಸುಹೃದಯರನ್ನು ಆನಂದಗೊಳಿಸು. ॥17॥ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನಿಂದ ಹೀಗೆ ಅಪ್ಪಣೆ ಪಡೆದು ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠ ಸುಗ್ರೀವನು ವಾಲಿಯಿಂದ ರಕ್ಷಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ರಮಣೀಯ ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಪುರಿಗೆ ಹೊದನು. ॥18॥ ಆಗ ಗುಹೆಯನ್ನು ಹೊಕ್ಕ ಆ ವಾನರರಾಜನನ್ನು ಸುತ್ತುವರೆದು ಸಾವಿರಾರು ವಾನರರು ಅವನೊಂದಿಗೆ ಗುಹೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರು. ॥19॥ ವಾನರರಾಜನನ್ನು ನೋಡಿ ಪ್ರಜೆಯೇ ಆದಿ ಸಮಸ್ತ ಮಂತ್ರಿಗಳು ಏಕಾಗ್ರ ಚಿತ್ತರಾಗಿ ನೆಲಮುಟ್ಟಿ ಶಿರಬಾಗಿ ಅವನಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿದರು. ॥20॥

ಮಹಾಬಲಿ ಪರಾಕ್ರಮಿ ಸುಗ್ರೀವನು ಅವರೆಲ್ಲರನ್ನು ಎಬ್ಬಿಸಿ, ಅವರೆಲ್ಲರೊಂದಿಗೆ ಮಾತುಕತೆಯಾಡಿ, ಅಣ್ಣನ ಸೌಮ್ಯ ಅಂತಃಪುರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ॥21॥ ಭಯಂಕರ ಪರಾಕ್ರಮ ಪ್ರಕಟಿಸುವ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠ ಸುಗ್ರೀವನು ಅಂತಃಪುರಕ್ಕೆ ಬಂದುದನ್ನು ನೋಡಿ, ಅವನ ಸುಹೃದಯರು-ದೇವತೆಗಳು ಸಹಸ್ರನೇತ್ರಧಾರೀ ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಅಭಿಷೇಕ ಮಾಡಿದಂತೆಯೇ ಸುಗ್ರೀವನ ರಾಜ್ಯಾಭಿಷೇಕ ಮಾಡಿದರು. ॥22॥ ಮೊದಲಿಗೆ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಸುಗ್ರೀವನಿಗಾಗಿ ಸ್ವರ್ಣಭೂಷಿತ ಶ್ವೇತ ಛತ್ರವನ್ನೂ, ಚಿನ್ನದ ಹಿಡಿಯುಳ್ಳ ಎರಡು ಬಿಳಿಯ ಚಾಮರಗಳನ್ನೂ, ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯ ರತ್ನಗಳನ್ನೂ, ಬೀಜಗಳನ್ನೂ, ಔಷಧಿಗಳನ್ನೂ ಆಗ ತಾನೇ ಕತ್ತರಿಸಿ ತೊಟ್ಟಿಕ್ಕುತ್ತಿದ್ದ ಹಾಲಿನಿಂದಲೂ ಚಿಗುರೆಲೆಗಳಿಂದಲೂ ಕೂಡಿದ ಎಳೆಯ ಕೊಂಬೆಗಳನ್ನು, ಬಿಳಿಯ ಕುಸುಮಗಳನ್ನೂ, ಬಿಳಿಯ ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನೂ ಕರ್ಪೂರಾದಿ ಬಿಳಿಯ ಅನುಲೇಪನಗಳನ್ನು, ನೀರಿನಲ್ಲಿ ನೆಲದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಯುವ ಸುಗಂಧಯುಕ್ತವಾದ ಪುಷ್ಪಮಾಲೆಗಳನ್ನೂ, ದಿವ್ಯ ಚಂದನಗಳನ್ನೂ ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಅನೇಕ ಸುಗಂಧಿತ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನೂ, ಅಕ್ಷತೆಗಳನ್ನೂ, ಚಿನ್ನ, ನವಣೆ ಮುಂತಾದ ಧಾನ್ಯಗಳನ್ನೂ, ಜೇನುತುಪ್ಪವನ್ನೂ, ತುಪ್ಪ, ಮೊಸರನ್ನೂ, ಹುಲಿ ಚರ್ಮವನ್ನೂ, ಹಂದಿಯ ಚರ್ಮದ ಪಾದರಕ್ಷೆಗಳನ್ನೂ, ಅನುಲೇಪನ ದ್ರವ್ಯಗಳನ್ನೂ, ಗೋರೋಜನವನ್ನೂ, ಮಣಿಶಿಲೆಯನ್ನು ತಂದರು. ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಮಂಗಳ ದ್ರವ್ಯಗಳೊಡನೆ ಶ್ರೇಷ್ಠರಾದ ಹದಿನಾರು ಕನ್ಯೆಯರೂ ಸುಗ್ರೀವನ ಬಳಿಗೆ ಆಗಮಿಸಿದರು. ॥23-28॥

ಅನಂತರ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ರತ್ನ-ವಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಭಕ್ಷ್ಯಭೋಜ್ಯ ಪದಾರ್ಥಗಳಿಂದ ಸಂತುಷ್ಟಗೊಳಿಸಿ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠ ಸುಗ್ರೀವನ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕವನ್ನು ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು. ॥29॥ ಮಂತ್ರವೇತ್ತರಾದ ವಿಪ್ರರು ವೇದಿಯಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ, ಅದನ್ನು ಪ್ರಜ್ವಲಿತಗೊಳಿಸಿ, ಸುತ್ತಲೂ ದರ್ಭೆಗಳನ್ನು ಹರಡಿ, ಅಗ್ನಿ ಸಂಸ್ಕಾರ ಮಾಡಿ ಮಂತ್ರಪೂರಿತ ಹವಿಸ್ಸನ್ನು ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಹೋಮಮಾಡಿದರು. ॥30॥ ಅನಂತರ ಬಣ್ಣ-ಬಣ್ಣದ ಪುಷ್ಪಮಾಲೆಗಳಿಂದ ಸುಶೋಭಿತ, ರಮ್ಯವಾದ ಪ್ರಾಸಾದದ ಅಗ್ರಭಾಗದಲ್ಲಿದ್ದ ಸ್ವರ್ಣ ಸಿಂಹಾಸನವನ್ನು ಇರಿಸಿ, ಸುಂದರವಾದ ಮೇಲುಹೊದಿಕೆಯನ್ನು ಹಾಸಿ ಅದರ ಮೇಲೆ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಪೂರ್ವಾಭಿಮುಖವಾಗಿಸಿ ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಮಂತ್ರೋಚ್ಛಾರ ಮಾಡುತ್ತಾ ಕುಳ್ಳಿರಿಸಲಾಯಿತು. ॥31॥

ಬಳಿಕ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾನರರು ನದೀ, ನದಗಳ, ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳ ತೀರ್ಥಗಳನ್ನೂ, ಎಲ್ಲ ಸಮುದ್ರಗಳ ಜಲವನ್ನೂ ತಂದು ನಿರ್ಮಲ ಚಿನ್ನದ ಕಲಶಗಳಲ್ಲಿ ಇರಿಸಿದರು. ಮತ್ತೆ ಗಜ, ಗವಯ, ಗವಾಕ್ಷ, ಶರಭ, ಗಂಧಮಾದನ, ಮೈಂದ, ದ್ವಿವಿದ, ಹನುಮಂತ, ಜಾಂಬವಂತರು ಮಹರ್ಷಿಗಳು ತಿಳಿಸಿದ ಶಾಸ್ತ್ರೋಕ್ತವಿಧಿಗನುಸಾರ ಸುವರ್ಣಮಯ ಕಲಶಗಳಲ್ಲಿ ಇರಿಸಿದ ಸ್ವಚ್ಛ, ಸುಗಂಧಿತ ಜಲದಿಂದ ಗೂಳಿಯ ಕೊಂಬಿನಿಂದ, ವಸುಗಳು ಇಂದ್ರನ ಅಭಿಷೇಕ ಮಾಡಿದಂತೆ, ಸುಗ್ರೀವನ ಅಭಿಷೇಕ ಮಾಡಿದರು. ॥32-36॥ ಸುಗ್ರೀವನ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕವಾದ ಬಳಿಕ ಅಲ್ಲಿ ನೆರೆದ ಲಕ್ಷಗಟ್ಟಲೆ ಮಹಾಮನಸ್ವೀ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾನರರು ಹರ್ಷದಿಂದ ಜಯಘೋಷಮಾಡತೊಡಗಿದರು. ॥37॥ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಾ ವಾನರರಾಜ ಸುಗ್ರೀವನು ಅಂಗದನನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಅವನನ್ನು ಯುವರಾಜನಾಗಿ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕ ಮಾಡಿದನು. ॥38॥ ಅಂಗದನ ಅಭಿಷೇಕವಾದ ಮೇಲೆ ಮಹಾಮನಸ್ವೀ ದಯಾಳು ವಾನರರು ‘ಸಾಧು, ಸಾಧು’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಅಭಿನಂದಿಸಿದರು. ॥39॥ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕವಾಗಿ ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಯಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವ ಮತ್ತು ಅಂಗದರು ವಿರಾಜಮಾನರಾದಾಗ ಸಮಸ್ತವಾನರರು ಪರಮ ಪ್ರಸನ್ನರಾಗಿ ಶ್ರೀರಾಮ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣರನ್ನು ಪದೇ ಪದೇ ಸ್ತುತಿಸತೊಡಗಿದರು. ॥40॥ ಆಗ ಪರ್ವತದ ಗುಹೆಯಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಂಡ ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಪುರಿಯು ಹೃಷ್ಟ-ಪುಷ್ಪ ಪುರವಾಸಿಗಳಿಂದ, ವ್ಯಾಪಿಸಿದ್ದು, ಧ್ವಜ-ಪತಾಕೆಗಳಿಂದ ಸುಶೋಭಿತವಾಗಿ ರಮಣೀಯವಾಗಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿತ್ತು. ॥41॥ ವಾನರ ಸೈನ್ಯದ ಸ್ವಾಮಿ ಪರಾಕ್ರಮಿ ಸುಗ್ರೀವನು ಮಹಾತ್ಮಾ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ತನ್ನ ಮಹಾಭಿಷೇಕದ ಸಮಾಚಾರವನ್ನು ನಿವೇದಿಸಿಕೊಂಡನು. ತನ್ನ ಪತ್ನೀ ರುಮೆಯನ್ನು ಪಡೆದು ದೇವೇಂದ್ರನು ಮೂರು ಲೋಕಗಳ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಡೆದಂತೆ, ಸುಗ್ರೀವನು ವಾನರರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತಮಾಡಿಕೊಂಡನು. ॥42॥

ಶ್ರೀ ವಾಲ್ಮೀಕಿವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡದ ಇಪ್ಪತ್ತಾರನೆಯ ಸರ್ಗ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥26॥

ಇಪ್ಪತ್ತೇಳನೆಯ ಸರ್ಗ

ಪ್ರಸ್ರವಣಗಿರಿಯ ಮೇಲೆ ಶ್ರೀರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಸಂಭಾಷಣೆ

ವಾನರ ಸುಗ್ರೀವನ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕವಾಗಿ ಅವನು ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಯಲ್ಲಿ ಇರತೊಡಗಿದನು. ಆಗ ತಮ್ಮ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ಶ್ರೀರಾಮನು ಪ್ರಸ್ರವಣಗಿರಿಗೆ ಹೋದನು. ॥1॥ ಅದು ಹುಲಿಗಳಿಂದಲೂ ಇತರ ಮೃಗಗಳಿಂದಲೂ ನಿನಾದಿತವಾಗಿತ್ತು. ಭಯಂಕರ ಗರ್ಜಿಸುವ ಸಿಂಹಗಳಿಂದ ಆ ಸ್ಥಾನ ತುಂಬಿಹೋಗಿತ್ತು. ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಗಿಡಗಳಿಂದ, ಲತೆಗಳಿಂದ ಆ ಪರ್ವತವು ಆಚ್ಛಾದಿತವಾಗಿ, ದಟ್ಟವಾದ ವೃಕ್ಷಗಳಿಂದ ಅದು ಎಲ್ಲೆಡೆ ವ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿತ್ತು. ॥2॥

ಕರಡಿಗಳು, ವಾನರರು, ಗೋಪುಚ್ಛರು, ಬೆಕ್ಕುಗಳು ಮೊದಲಾದ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಅಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಆ ಪರ್ವತವು ಮೇಘ ಸಮೂಹದಂತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿತ್ತು. ಅದು ದರ್ಶಕರಿಗೆ ಮಂಗಲಮಯ ಮತ್ತು ಪವಿತ್ರವಾಗಿಸುವಂತಹುದಾಗಿತ್ತು. ॥3॥

ಆ ಪರ್ವತ ಶಿಖರದ ಮೇಲೆ ಬಹಳ ದೊಡ್ಡದೊಂದು ವಿಸ್ತೃತವಾದ ಗುಹೆ ಇತ್ತು. ಲಕ್ಷ್ಮಣಸಹಿತ ಶ್ರೀರಾಮನು ವಾಸಿಸಲು ಅದನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದನು. ॥4॥ ರಘುನಂದನ ನಿಷ್ಪಾಪ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ವರ್ಷಾಕಾಲ ಮುಗಿದಾಗ ಸುಗ್ರೀವನೊಡನೆ ರಾವಣನ ಮೇಲೆ ಆಕ್ರಮಣ ಮಾಡುವುದೆಂದು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿದ್ದನು. ಅವನು ಲಕ್ಷ್ಮಿಯನ್ನು ವೃದ್ಧಿಗೊಳಿಸುವ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಲ್ಲಿ ವಿನಯಯುಕ್ತ ಸಮಯೋಚಿತವಾಗಿ ಇಂತೆಂದೆನು. ॥5॥ ಶತ್ರುದಮನ ಸೌಮಿತ್ರಿಯೇ! ಪರ್ವತದ ಈ ಗುಹೆಯು ಬಹಳ ಸುಂದರ ಮತ್ತು ವಿಶಾಲವಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಗಾಳಿಯು ಬಂದು ಹೋಗುವ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಇದೆ. ನಾವು ವರ್ಷಾಕಾಲದ ರಾತ್ರಿಗಳಲ್ಲಿ ಇದೇ ಗುಹೆಯಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವಾ. ॥6॥

ರಾಜಕುಮಾರ! ಪರ್ವತದ ಈ ಶಿಖರವು ಬಹಳ ರಮಣೀಯವಾಗಿದೆ. ಬಿಳಿಯ, ಕಪ್ಪಾದ, ಕೆಂಪಾದ ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯ ಕಲ್ಲುಗಳಿಂದ ಇದು ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದೆ. ॥7॥ ಇಲ್ಲಿ ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಧಾತುಗಳ ಗಣಿಗಳಿವೆ. ಸನಿಹದಲ್ಲೇ ನದಿ ಹರಿಯುತ್ತಿದೆ. ಅದರಲ್ಲಿ ಇರುವ ಕಪ್ಪೆಗಳು ನೆಗೆಯುತ್ತಾ ಇಲ್ಲಿಗೂ ಬರುತ್ತಿವೆ. ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ವೃಕ್ಷಗಳು ಇದರ ಶೋಭೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿವೆ. ಸುಂದರ ವಿಚಿತ್ರ ಲತೆಗಳಿಂದ ಈ ಶೈಲ ಶಿಖರವು ಹಸುರಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿದೆ. ಬಗೆ-ಬಗೆಯ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಕೂಗುತ್ತಿದ್ದು, ಸುಂದರ ನವಿಲುಗಳ ಕೇಕಾರವವು ನಿನಾದಿತವಾಗಿದೆ. ॥8-9॥ ಮಾಲತಿ ಮತ್ತು ಕುಂದಪುಷ್ಪದ ಪೊದರುಗಳಿಂದ ಸುಪುಷ್ಟಿತವಾದ ಸಿಂಧುವಾರ, ಬಾಗೆ ಮರಗಳಿಂದ, ಕದಂಬ, ಅರ್ಜುನ, ಸರ್ಜವೃಕ್ಷಗಳಿಂದ ಈ ಸ್ಥಾನವು ಶೋಭಾಯಮಾನವಾಗಿದೆ. ॥10॥

ರಾಜಕುಮಾರ! ಈ ಪುಷ್ಕರಿಣಿಯು ಅರಳಿದ ಕಮಲಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾಗಿ ಬಹಳ ರಮಣೀಯವಾಗಿದೆ. ಈ ನಮ್ಮ ಗುಹೆಯು ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಗೆ ಹತ್ತಿರದಲ್ಲೇ ಇದೆ. ॥11॥ ಸೌಮ್ಯ! ಇಲ್ಲಿಯ ಸ್ಥಾನವು ಈಶಾನಕೋಣವು ತಗ್ಗಾಗಿ ಇದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಗುಹೆಯು ನಮಗೆ ವಾಸಿಸಲು ಬಹಳ ಚೆನ್ನಾಗಿದೆ. ಪಶ್ಚಿಮ-ದಕ್ಷಿಣದ ಮೂಲೆಯು ಎತ್ತರವಾಗಿದ್ದು, ಈ ಗುಹೆ ಗಾಳಿ ಮತ್ತು ಮಳೆಯಿಂದ ರಕ್ಷಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಉತ್ತಮವಾಗಿದೆ. ॥12॥ ಸುಮಿತ್ರಾನಂದನ! ಈ ಗುಹೆಯ ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿ ಸಮತಟ್ಟಾದ ಶಿಲೆ ಇದೆ, ಅದು ಹೊರಗೆ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳಲು ಅನುಕೂಲವಾದ್ದರಿಂದ ಸುಖದಾಯಕವಾಗಿದೆ. ಇದು ಉದ್ದ-ಅಗಲ ಇರುವುದರ ಜೊತೆಗೆ ಗಣಿಯಿಂದ ಕಡಿದು ತೆಗೆದ ಇದ್ದಲಿನ ರಾಶಿಯಂತೆ ಕಪ್ಪಾಗಿದೆ. ॥13॥ ಅಯ್ಯಾ! ನೋಡು, ಈ ಸುಂದರ ಪರ್ವತ ಶಿಖರವು ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ತುಂಡರಿಸಿದ ಇದ್ದಲಿನ ರಾಶಿಯಂತೆ, ನೀರು ತುಂಬಿದ ಮೋಡಗಳಂತೆ ಕಪ್ಪಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿದೆ. ॥14॥ ಹೀಗೆಯೇ ದಕ್ಷಿಣದ ಇದರ ಶಿಖರವು ಶ್ವೇತವಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಕೈಲಾಸಶೃಂಗದಂತೆ ಬೆಳ್ಳಗಾಗಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿದೆ. ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಧಾತುಗಳು ಅದರ ಶೋಭೆ ಹೆಚ್ಚಿಸಿವೆ. ॥15॥ ಅದೋ ನೋಡು, ಈ ಗುಹೆಯ ಒಂದು ಕಡೆ ಚಿತ್ರಕೂಟ ಪರ್ವತದ ಹತ್ತಿರ ಹರಿಯುವ ಮಂದಾಕಿನೀ ನದಿಯಂತೆ ತುಂಗಭದ್ರಾ ನದಿಯು ಹರಿಯುತ್ತಿದೆ. ಅದು ಪಶ್ಚಿಮದ ಕಡೆಗೆ ಹರಿಯುತ್ತಿದ್ದು, ಅದರಲ್ಲಿ ಕೆಸರಿನ ಹೆಸರೇ ಇಲ್ಲ. ॥16॥ ಚಂದನ, ತಿಲಕ, ಸಾಲ, ತಮಾಲ, ಹೊಂಗೆ ಮರಗಳಿಂದ, ಅಶೋಕ ಮೊದಲಾದ ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ವೃಕ್ಷಗಳಿಂದ ಆ ನದಿಯು ಹೇಗೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದೆ ನೋಡು. ॥17॥

ಎರಡೂ ತೀರಗಳಲ್ಲಿ ನೀರುವಂಜಿ, ಚಳ್ಳೆಗಿಡಗಳಿಂದಲೂ, ಬೆತ್ತ, ಕೇದಗೆ, ಹಿಂತಾಲ, ನೀಪ, ಬಿದಿರು, ಕೃತಮಾಲ, ಮೊದಲಾದ ಬಗೆ-ಬಗೆಯ ವೃಕ್ಷಗಳಿಂದ ಸುಶೋಭಿತವಾದ ಈ ನದಿಯು ವಸ್ತ್ರಾಭೂಷಣಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತಳಾದ ಶೃಂಗಾರ ಸಜ್ಜಿತ ಯುವತಿಯಂತೆ ಅನಿಸುತ್ತದೆ. ॥18-19॥ ಸಾವಿರಾರು ಪಕ್ಷಿ ಸಮೂಹಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಈ ನದಿಯು ಅವುಗಳ ನಾನಾ ರೀತಿಯ ಕಲರವಗಳಿಂದ ನಿನಾದಿಸುತ್ತಿದೆ. ಪರಸ್ಪರ ಅನುರಕ್ತ ಚಕ್ರವಾಕಗಳು ಈ ಸರಿತೆಯ ಶೋಭೆ ಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿವೆ. ॥20॥ ಅತ್ಯಂತ ರಮಣೀಯ ದಡಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತ, ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ರತ್ನಗಳಿಂದ ಸಂಪನ್ನ ಹಾಗೂ ಹಂಸ-ಸಾರಸಗಳಿಂದ ಸೇವಿತ ಈ ನದಿಯು ನಗುತ್ತಿರುವಂತೆ ಅನಿಸುತ್ತದೆ. ॥21॥ ಕೆಲವೆಡೆ ಇದು ನೀಲ ಕಮಲಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ್ದರೆ ಕೆಲವೆಡೆ ಕೆಂಪು ಕಮಲಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದೆ; ಕೆಲವೆಡೆ ಬಿಳಿಯ ಹಾಗೂ ದಿವ್ಯಕುಮುದ ಮೊಗ್ಗುಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದೆ. ॥22॥

ನೂರಾರು ಜಲ-ಪಕ್ಷಿಗಳಿಂದ ಸೇವಿತ ಹಾಗೂ ನವಿಲು, ಕ್ರೌಂಚಗಳ ಕಲರವಗಳಿಂದ ಹರಿಯುವ ಈ ಸೌಮ್ಯ ನದಿಯು ಬಹಳ ರಮಣೀಯವಾಗಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಮುನಿಗಳ ಸಮುದಾಯ ಈ ಜಲವನ್ನು ಸೇವಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ॥23॥ ಅದೋ ನೋಡು, ಅರ್ಜುನ ಮತ್ತು ಚಂದನ ವೃಕ್ಷಗಳ ಪಂಕ್ತಿಗಳು ಎಷ್ಟು ಸುಂದರವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಇದು ಮನಸ್ಸಿನ ಸಂಕಲ್ಪದೊಂದಿಗೇ ಪ್ರಕಟಳಾಗಿರುವಳು. ॥24॥ ಶತ್ರುಸೂದನ ಸುಮಿತ್ರಾಕುಮಾರ! ಈ ಸ್ಥಳವು ಅತ್ಯಂತ ರಮಣೀಯ ಮತ್ತು ಅದ್ಭುತವಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ನಮ್ಮ ಮನಸ್ಸು ಬಹಳ ರಮಿಸೀತು; ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲೇ ಇರುವುದು ಸರಿಯಾಗಬಹುದು. ॥25॥ ರಾಜಕುಮಾರ! ವಿಚಿತ್ರ ಕಾನನಗಳಿಂದ ಸುಶೋಭಿತವಾದ ಸುಗ್ರೀವನ ರಮಣೀಯ ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಯೂ ಇಲ್ಲಿಂದ ದೂರವಿಲ್ಲ. ॥26॥ ವಿಜಯೀ ವೀರರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಲಕ್ಷ್ಮಣಾ! ಮೃದಂಗದ ಮಧುರ ಧ್ವನಿಯೊಂದಿಗೆ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿರುವ ವಾನರರ ಗೀತೆ ಮತ್ತು ವಾದ್ಯಗಳ ಗಂಭೀರಘೋಷವೂ ಇಲ್ಲಿಂದ ಕೇಳಿ ಬರುತ್ತದೆ. ॥27॥ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠ ಸುಗ್ರೀವನು ತನ್ನ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಪಡೆದು, ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಹಸ್ತಗತಮಾಡಿಕೊಂಡು, ಭಾರೀ ಲಕ್ಷ್ಮಿಯ ಮೇಲೆ ಅಧಿಕಾರ ಪಡೆದು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಸುಹೃದರೊಂದಿಗೆ ಆನಂದೋತ್ಸವ ಆಚರಿಸಬಹುದು. ॥28॥ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಂದಿಗೆ ಅನೇಕ ಕಂದಕಗಳಿಂದ, ಕುಂಜಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಆ ಪ್ರಸ್ರವಣ ಪರ್ವತದ ಮೇಲೆ ವಾಸಿಸತೊಡಗಿದನು. ॥29॥

ಆ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಪರಮ ಸುಖಪ್ರದವಾದ ಅನೇಕ ಫಲ ಮೂಲ ಮೊದಲಾದ ಆವಶ್ಯಕ ಪದಾರ್ಥಗಳಿದ್ದರೂ ರಾಕ್ಷಸನಿಂದ ಕದ್ದುಕೊಂಡು ಹೋದ ಪ್ರಾಣಕ್ಕಿಂತ ಮಿಗಿಲಾದ ಆದರಣೀಯ ಸೀತೆಯನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಅಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಸುಖ ಸಿಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ॥30॥ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಉದಯಾಚಲದಲ್ಲಿ ಉದಯಿಸಿದ ಚಂದ್ರನನ್ನು ದರ್ಶಿಸುತ್ತಾ ರಾತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಶಯ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಮಲಗಿದರೂ ಅವನಿಗೆ ನಿದ್ದೆ ಬರುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ॥31॥ ಸೀತೆಯ ವಿಯೋಗ ಜನಿತ ಶೋಕದಿಂದ ಕಂಬನಿ ಹರಿಸುತ್ತಾ ಅವನು ನಿಶ್ಚೇಷ್ಟಿತನಂತಾಗಿದ್ದನು. ಶ್ರೀರಾಮನು ನಿರಂತರ ಶೋಕಮಗ್ನನಾಗಿ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಅವನ ದುಃಖದಲ್ಲಿ ಸಮಾನವಾಗಿ ಭಾಗಿಯಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಅವನಲ್ಲಿ ವಿನಯಪೂರ್ವಕ ಹೇಳಿದನು. ॥32-33॥ ವೀರನೇ! ಹೀಗೆ ವ್ಯಥಿತನಾಗುವುದರಿಂದ ಯಾವುದೇ ಲಾಭವಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ಶೋಕಿಸಬಾರದು; ಏಕೆಂದರೆ ಶೋಕಿಸುವ ಪುರುಷನ ಎಲ್ಲ ಮನೋರಥಗಳು ನಾಶವಾಗುವವು, ಇದು ನಿನಗೆ ತಿಳಿದೇ ಇದೆ. ॥34॥

ರಘುನಂದನ! ನೀನು ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಠ ವೀರನಾಗಿದ್ದು, ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಆದರಿಸುವವನಾಗಿರುವೆ; ಆಸ್ತಿಕ, ಧರ್ಮಾತ್ಮ ಮತ್ತು ಉದ್ಯೋಗಿಯಾಗಿರುವೆ. ॥35॥ ನೀನು ಶೋಕದಿಂದ ಉದ್ಯೋಗವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಕುಳಿತುಕೊಂಡರೆ, ಪರಾಕ್ರಮದಸ್ಥಾನ ಸ್ವರೂಪವಾದ ಸಮರಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ಕುಟಿಲಕರ್ಮ ಮಾಡುವ ಶತ್ರುವನ್ನು, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ವಧಿಸಲು ಅಸಮರ್ಥನಾಗುವೆ. ॥36॥ ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ನಿನ್ನ ಶೋಕದ ಬೇರನ್ನೇ ಕಿತ್ತು ಬಿಸಾಡು ಹಾಗೂ ಉದ್ಯೋಗದ ವಿಚಾರವನ್ನು ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸು. ಆಗಲೇ ನೀನು ಪರಿವಾರ ಸಹಿತ ಆ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ವಿನಾಶಮಾಡಬಲ್ಲೆ. ॥37॥ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನೇ! ನೀನಾದರೋ ಸಮುದ್ರ, ವನ, ಪರ್ವತಸಹಿತ ಇಡೀ ಪೃಥಿವಿಯನ್ನು ಬುಡಮೇಲಾಗಿಸಬಲ್ಲೆ. ಹಾಗಿರುವಾಗ ಆ ರಾವಣನನ್ನು ಸಂಹರಿಸುವುದು ಯಾವ ದೊಡ್ಡ ಮಾತಾಗಿದೆ? ॥38॥ ಈಗ ವರ್ಷಾಕಾಲ ಬಂದಿದೆ. ಇನ್ನು ಶರದ್ ಋತುವನ್ನು ಪ್ರತೀಕ್ಷೆ ಮಾಡು. ಮತ್ತೆ ರಾಜ್ಯ ಮತ್ತು ಸೈನ್ಯಸಹಿತ ರಾವಣನ ವಧೆ ಮಾಡು. ॥39॥ ಬೂದಿಯಲ್ಲಿ ಅಡಗಿದ್ದ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಹವನಕಾಲದಲ್ಲಿ ಆಹುತಿಗಳ ಮೂಲಕ ಪ್ರಜ್ವಲಿತಗೊಲಿಸಿದಂತೆಯೇ ಮಲಗಿರುವ ನಿನ್ನ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ನಾನು ಎಬ್ಬಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ಮರೆತು ಹೋದ ವಿಕ್ರಮವನ್ನು ಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ॥40॥ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಈ ಶುಭ ಹಾಗೂ ಹಿತಕರ ಮಾತನ್ನು ಗೌರವಿಸುತ್ತಾ ಶ್ರೀರಘುನಾಥನು ತನ್ನ ಸ್ನೇಹೀ, ಸುಹೃತ್ ಸುಮಿತ್ರಾಕುಮಾರನಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಹೇಳಿದನು. ॥41॥

ಲಕ್ಷ್ಮಣನೇ! ಅನುರಾಗೀ, ಸ್ನೇಹೀ, ಹಿತೈಷಿ ಮತ್ತು ಸತ್ಯ ಪರಾಕ್ರಮೀ ವೀರನು ಹೇಗೆ ಮಾತನಾಡಬೇಕೋ ಹಾಗೆಯೇ ನೀನು ಹೇಳಿರುವೆ. ॥42॥ ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಕೆಡಿಸುವ ಶೋಕವನ್ನು ನಾನು ತ್ಯಜಿಸಿಬಿಟ್ಟೆ ನೋಡು. ಈಗ ನಾನು ಪರಾಕ್ರಮ ವಿಷಯಕ ದುರ್ಧರ್ಷ ತೇಜವನ್ನು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ (ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ). ॥43॥ ನಿನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತೇನೆ. ಸುಗ್ರೀವನು ಪ್ರಸನ್ನನಾಗಿ ಸಹಾಯ ಮಾಡುವ ಮತ್ತು ನದಿಗಳ ನೀರು ಸ್ವಚ್ಛವಾಗುವ ದಾರಿ ನೋಡುತ್ತಾ, ನಾನು ಶರತ್ಕಾಲವನ್ನು ಪ್ರತೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ॥44॥ ಯಾರದಾದರೂ ಉಪಕಾರದಿಂದ ಉಪಕೃತನಾದ ಮನುಷ್ಯನು ಪ್ರತ್ಯುಪಕಾರ ಮಾಡಿ ಅದನ್ನು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ತೀರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ಯಾವುದೇ ಉಪಕಾರವನ್ನು ಮನ್ನಿಸದೆ, ಮರೆತು ಪ್ರತ್ಯುಪಕಾರದಿಂದ ಹಿಂದೆಗೆಯುವವನು ಶಕ್ತಿಶಾಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠಪುರುಷನ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ನೋವುಂಟುಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ॥45॥
ಶ್ರೀರಾಮನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಯುಕ್ತಿಯುಕ್ತವೆಂದು ತಿಳಿದು ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಭೂರಿ-ಭೂರಿ ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಾ, ಎರಡೂ ಕೈಮುಗಿದು ತನ್ನ ಶುಭದೃಷ್ಟಿಯ ಪರಿಚಯ ಕೊಡುತ್ತಾ ಅವನು ನಯನಾಭಿರಾಮ ಶ್ರೀರಾಮನಲ್ಲಿ ಇಂತೆಂದನು. ॥46॥

ನರೇಶ್ವರನೇ! ನೀನು ಹೇಳಿದಂತೆ ವಾನರರಾಜ ಸುಗ್ರೀವನು ನಿನ್ನ ಎಲ್ಲ ಮನೋರಥಗಳನ್ನು ಸಿದ್ಧಗೊಳಿಸುವನು. ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ಶತ್ರುವನ್ನು ಸಂಹಾರಮಾಡಲು ದೃಢ ನಿಶ್ಚಯಿಸಲು ಶರತ್ಕಾಲವನ್ನು ಪ್ರತೀಕ್ಷೆ ಮಾಡುತ್ತಿರು ಹಾಗೂ ಈ ವರ್ಷಾಕಾಲದ ವಿಳಂಬವನ್ನು ಸಹಿಸು. ॥47॥

ಕ್ರೋಧವನ್ನು ಹತೋಟಿಯಲ್ಲಿಟ್ಟು ಶರತ್ಕಾಲದ ದಾರಿ ನೋಡುತ್ತಾ ಇರು. ಮಳೆಗಾಲದ ನಾಲ್ಕು ತಿಂಗಳುಗಳವರೆಗೆ ಅದರ ಕಷ್ಟಗಳನ್ನು ಸಹಿಸು. ಶತ್ರುವಧೆಯಲ್ಲಿ ಸಮರ್ಥನಾಗಿದ್ದರೂ ಈ ಮಳೆಗಾಲವನ್ನು ಕಳೆಯುತ್ತಾ ನನ್ನೊಂದಿಗೆ ಈ ಸಿಂಹಸೇವಿತ ಪರ್ವತದ ಮೇಲೆ ನಿವಾಸ ಮಾಡು. ॥48

ಶ್ರೀ ವಾಲ್ಮೀಕಿವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡದ ಇಪ್ಪತ್ತೇಳನೆಯ ಸರ್ಗ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥27॥

ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟನೆಯ ಸರ್ಗ

ಶ್ರೀರಾಮನು ವರ್ಷಾಋತುವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿದುದು

ಈ ಪ್ರಕಾರ ವಾಲಿಯ ವಧೆ ಮತ್ತು ಸುಗ್ರೀವನ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕದ ಬಳಿಕ ಮಾಲ್ಯವಂತ ಪರ್ವತದ ತಪ್ಪಲಿನಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಾ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು - ॥1॥ ಸುಮಿತ್ರಾನಂದನ! ಈಗ ನೀರನ್ನು ಕೊಡುವ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ವರ್ಷಾಕಾಲ ಬಂದಿದೆ. ನೋಡು, ಪರ್ವತದಂತೆ ಕಂಡು ಬರುವ ಮೇಘಗಳಿಂದ ಆಕಾಶವು ಮುಚ್ಚಿಹೋಗಿದೆ. ॥2॥ ಈ ಆಕಾಶರೂಪೀ ತರುಣಿಯು ಸೂರ್ಯನ ಕಿರಣಗಳಿಂದ ಸಮುದ್ರಗಳ ನೀರನ್ನು ಕುಡಿದು ಕಾರ್ತಿಕಾದಿ ಒಂಭತ್ತು ತಿಂಗಳವರೆಗೆ ಧರಿಸಿದ ಗರ್ಭರೂಪದಲ್ಲಿ ಜಲರೂಪೀ ರಸಾಯನಕ್ಕೆ ಜನ್ಮನೀಡುತ್ತಿದೆ. ॥3॥ ಈ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಮೇಘರೂಪೀ ಸೋಪಾನಪಂಕ್ತಿ (ಮೆಟ್ಟಿಲು)ಗಳಿಂದ ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ಹತ್ತಿ ಗಿರಿಮಲ್ಲಿಕಾ ಮತ್ತು ಅರ್ಜುನ ಪುಷ್ಪಗಳಿಂದ ಸೂರ್ಯದೇವನನ್ನು ಅಲಂಕರಿಸುವುದು ಸುಲಭವಾದಂತಾಗಿದೆ. ॥4॥ ಸಂಧ್ಯಾಕಾಲದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾದ ಕೆಂಪಾದ ಬಣ್ಣದ ನಡುವೆ ಕಿರಣಗಳ ಶ್ವೇತ-ಸ್ನಿಗ್ಧವಾಗಿ ಕಂಡುಬರುವ ಮೇಘಗಳಿಂದ ಆಚ್ಛಾದಿತವಾದ ಆಕಾಶವು ತನ್ನ ಗಾಯಕ್ಕೆ ರಕ್ತರಂಜಿತ ಬಿಳಿಯ ಬಟ್ಟೆಯ ಪಟ್ಟಿ ಕಟ್ಟಿದಂತೆ ಅನಿಸುತ್ತಿದೆ. ॥5॥

ಮಂದ-ಮಂದವಾದ ಗಾಳಿಯು ನಿಃಶ್ವಾಸದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದೆ, ಸಂಧ್ಯಾರಾಗವೆಂಬ ಕೆಂಪುಚಂದನದಿಂದ ತಿಲಕವಿಟ್ಟು, ಮೇಘರೂಪೀ ಕಪೋಲಗಳು ಸ್ವಲ್ಪ ಬೆಳ್ಳಗಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿದೆ. ಹೀಗೆ ಈ ಆಕಾಶವು ಕಾಮಾತುರ ಪುರುಷನಂತೆ ಅನಿಸುತ್ತಿದೆ. ॥6॥ ಗ್ರೀಷ್ಮಋತುವಿನ ಸೆಕೆಯಿಂದ ಕಾದಿರುವ ಈ ಭೂಮಿಯು ವರ್ಷಾಕಾಲದಲ್ಲಿ ನೂತನ ಜಲದಿಂದ ನೆನೆದು (ಸೂರ್ಯ ಕಿರಣಗಳಿಂದ ಕಾದ, ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ನೆನೆದ) ಶೋಕಸಂತಪ್ತ ಸೀತೆಯಂತೆ ಭಾಷ್ಪವಿಮೋಚನ (ಉಷ್ಣತೆಯ ತ್ಯಾಗ ಅಥವಾ ಅಶ್ರುಪಾತ) ಮಾಡುತ್ತಿದೆ. ॥7॥ ಮೇಘಗಳ ಮಧ್ಯದಿಂದ ಹೊರಟ ಕರ್ಪೂರದ ದಾರದಂತೆ ತಣ್ಣಗಿರುವ ಹಾಗೂ ಕೇದಿಗೆಯ ಸುಗಂಧದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಈ ಮಳೆಗಾಲದ ಗಾಳಿಯನ್ನು ಬೊಗಸೆಯಿಂದ ಕುಡಿಯಬಹುದೇನೋ ಅನಿಸುತ್ತದೆ. ॥8॥ ಅರಳಿದ ಅರ್ಜುನ ವೃಕ್ಷಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಕೇದಗೆಯ ಪರಿಮಳದಿಂದ ಸುವಾಸಿತವಾದ, ಶತ್ರುಗಳು ಶಾಂತರಾದ ಸುಗ್ರೀವನಂತೆ ಈ ಪರ್ವತವು ಜಲಧಾರೆಗಳಿಂದ ಅಭಿಷಿಕ್ತವಾಗುತ್ತಾ ಇದೆ. ॥9॥ ಮೇಘರೂಪೀ ಕೃಷ್ಣಮೃಗ ಚರ್ಮ ಹಾಗೂ ಮಳೆಯ ಧಾರೆಯಂತೆ ಯಜ್ಞೋಪವೀತ ಧರಿಸಿದ, ವಾಯುವು ತುಂಬಿದ ಗುಹೆ (ಹೃದಯ)ಗಳುಳ್ಳ ಈ ಪರ್ವತವು ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿಯಂತೆ ವೇದಾಧ್ಯಯನ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದಂತಿದೆ. ॥10॥ ಆಕಾಶವು ಮಿಂಚುಗಳೆಂಬ ಚಾವಟಿಗೆಯ ಏಟುತಿಂದು ಗಂಭೀರ ಮೇಘಧ್ವನಿರೂಪದಲ್ಲಿ ರೋದಿಸುತ್ತಾ ಅಂತರಂಗದ ವೇದನೆಯಿಂದ ಕೂಡಿರುವಂತಿದೆ. ॥11॥ ನೀಲಮೇಘವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಪ್ರಕಾಶಿತವಾದ ಈ ವಿದ್ಯುಲ್ಲತೆಯು ರಾವಣನ ಅಂಕದಲ್ಲಿ ಒದ್ದಾಡುತ್ತಿರುವ ತಪಸ್ವಿನೀ ಸೀತೆಯಂತೆ ನನಗೆ ಕಂಡು ಬರುತ್ತಿದೆ. ॥12॥ ಮೋಡಗಳ ಲೇಪದಿಂದ ಗ್ರಹ, ನಕ್ಷತ್ರ ಮತ್ತು ಚಂದ್ರನು ಅದೃಶ್ಯವಾಗಿ ನಾಶವಾದಂತಾಗಿದೆ, ಪೂರ್ವ, ಪಶ್ಚಿಮ ಮೊದಲಾದ ಭೇದಗಳೇ ಲುಪ್ತವಾದಂತಾದ ದಿಕ್ಕುಗಳು - ಪ್ರೇಯಸಿಯ ಸಂಯೋಗ ಸುಖವು ಹಿತಕರವಾಗಿ ಕಾಣುವ ಕಾಮಿಗಳಂತೆ ಕಂಡು ಬರುತ್ತಿದೆ. ॥13॥

ಸುಮಿತ್ರಾನಂದನ! ಈ ಪರ್ವತ ಶಿಖರದಲ್ಲಿ ಅರಳಿದ ಕುಟಜಪುಷ್ಪಗಳು ಹೇಗೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿವೆ ನೋಡು. ಕೆಲವೆಡೆ ಮೊದಲ ಸಲ ಮಳೆಯಿಂದಾಗಿ ಭೂಮಿಯಿಂದ ಹೊರಟ ಆವಿಯಿಂದ ವ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿದೆ, ಕೆಲವೆಡೆ ಮಳೆಯ ಆಗಮನದಿಂದ ಅತ್ಯಂತ ಉತ್ಸುಕ (ಹರ್ಷೋತ್ಫುಲ್ಲ)ವಾಗಿ ಕಂಡು ಬರುತ್ತಿದೆ. ನಾನಾದರೋ ಪ್ರಿಯೆಯ ವಿರಹಶೋಕದಿಂದ ಪೀಡಿತನಾಗಿದ್ದೇನೆ ಮತ್ತು ಈ ಕುಟಜಪುಷ್ಪಗಳು ನನ್ನ ಪ್ರೇಮಾಗ್ನಿಯನ್ನು ಉದ್ದೀಪಿಸುತ್ತಿವೆ. ॥14॥ ಭೂಮಿಯ ಧೂಳು ಶಾಂತವಾಯಿತು. ಈಗ ವಾಯುವಿನಲ್ಲಿ ಶೀತಲತೆ ಬಂದಿದೆ. ಸೆಕೆಯ ದೋಷಗಳ ಪ್ರಸಾರ ನಿಂತುಹೋಯಿತು. ರಾಜರ ಯುದ್ಧಯಾತ್ರೆ ನಿಂತುಹೋಯಿತು. ಪರದೇಶಿ ಜನರು ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಊರಿಗೆ ಮರಳುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ॥15॥

ಮಾನಸ ಸರೋವರದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ಲೋಭಿಹಂಸಗಳು ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಈಗ ಚಕ್ರವಾಕಗಳು ತನ್ನ ಪ್ರಿಯೆ ಯೊಂದಿಗೆ ಸೇರುತ್ತಿವೆ. ನಿರಂತರ ಮಳೆಯಿಂದಾಗಿ ಮಾರ್ಗಗಳು ಹಾಳಾಗಿ ಅದರಲ್ಲಿ ರಥಗಳು ಓಡಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ॥16॥ ತರಂಗಮಾಲೆಗಳು ಶಾಂತವಾದ ಮಹಾಸಾಗರವು ಕೆಲವೆಡೆ ತೋರುವಂತೆ, ಕೆಲವೆಡೆ ಪರ್ವತ ಪಂಕ್ತಿಗಳಿಂದ ಕಾಣದಿರುವಂತೆ, ಕೆಲವು ಕಡೆ ಪರ್ವತಗಳ ಆವರಣ ಇಲ್ಲದ್ದರಿಂದ ಕಂಡುಬರುವಂತೆ, ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಮೋಡಗಳು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಹರಡಿಕೊಂಡಿವೆ. ಕೆಲವೆಡೆ ಮೋಡಗಳು ಮುಚ್ಚಿ ಹೋಗಿದ್ದರಿಂದ ಆಕಾಶವೇ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ, ಕೆಲವು ಕಡೆ ಅವು ಸರಿದುದರಿಂದ ಅದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿದೆ. ॥17॥ ಈಗ ಬೆಟ್ಟದ ನದಿಗಳು ಮಳೆಯ ಹೊಸ ನೀರಿನಿಂದ ವೇಗವಾಗಿ ಹರಿಯುತ್ತಿವೆ. ಆ ನೀರು ಬಿಳಿಮತ್ತಿಯ ಹೂವುಗಳಿಂದ ಮತ್ತು ಕದಂಬ ಪುಷ್ಪಗಳಿಂದ ಮಿಶ್ರಿತವಾಗಿ, ಪರ್ವತದ ಗೈರಿಕಾದಿ ಧಾತುಗಳಿಂದ ಕೆಂಪಾಗಿಹೋಗಿದೆ. ನವಿಲುಗಳ ಕೇಕಾರವ ಧ್ವನಿಯು ಆ ನೀರಿನ ಕಲ-ಕಲ ನಿನಾದವು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಿದೆ. ॥18॥ ಕಪ್ಪು-ಕಪ್ಪಾದ ಭೃಂಗಗಳಂತೆ ತೋರುವ ನೇರಳೆಯ ಸರಸ ಫಲಗಳನ್ನು ಇಂದು ಜನರು ಮನಮೆಚ್ಚಿ ತಿನ್ನುತ್ತಿರುವರು. ಗಾಳಿಯ ಹೊಡೆತಕ್ಕೆ ಅಲುಗಾಡಿ ಹಣ್ಣಾದ, ಅನೇಕ ಬಣ್ಣದ ಮಾವಿನಹಣ್ಣುಗಳು ನೆಲಕ್ಕೆ ಬೀಳುತ್ತಿವೆ. ॥19॥ ಯುದ್ಧರಂಗದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುವ ಮತ್ತಗಜರಾಜನು ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಘೀಳಿಡುವಂತೆ, ಗಿರಿರಾಜನ ಶಿಖರದಂತೆ ಆಕೃತಿಯುಳ್ಳ ಮೇಘಗಳು ಜೋರಾಗಿ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿವೆ. ಹೊಳೆಯುವ ಮಿಂಚುಗಳು ಈ ಮೇಘರೂಪೀ ಆನೆಗಳ ಮೇಲೆ ಪತಾಕೆಗಳಂತೆ ಹಾರಾಡುತ್ತಿವೆ ಮತ್ತು ಬೆಳ್ಳಕ್ಕಿಗಳ ಸಾಲುಗಳು ಮಾಲೆಗಳಂತೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿವೆ. ॥20॥ ನೋಡು, ಅಪರಾಹ್ಣಕಾಲದಲ್ಲಿ ಈ ವನದ ಶೋಭೆಯು ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ. ಮಳೆಯ ನೀರಿನಿಂದಾಗಿ ಹಸುರಾದ ಹುಲ್ಲು ಬೆಳೆದಿದೆ. ತಂಡ-ತಂಡವಾಗಿ ನವಿಲುಗಳು ತಮ್ಮ ನೃತ್ಯೋತ್ಸವವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿವೆ ಮತ್ತು ಮೇಘಗಳು ವನದಲ್ಲಿ ನಿರಂತರವಾಗಿ ನೀರು ಸುರಿಸುತ್ತಿವೆ. ॥21॥ ಬೆಳ್ಳಕ್ಕಿಗಳ ಸಾಲುಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿರುವ ಈ ಮೋಡಗಳು ನೀರಿನ ಭಾರವನ್ನು ಹೊರುತ್ತಾ, ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಾ ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ಪರ್ವತಗಳ ಶಿಖರಗಳಲ್ಲಿ ವಿಶ್ರಮಿಸಿಕೊಂಡು ಮುಂದರಿಯುವಂತಿದೆ. ॥22॥ ಗರ್ಭಧಾರಣೆಗಾಗಿ ಮೇಘಗಳನ್ನು ಅಪೇಕ್ಷಿಸುತ್ತಾ, ಆನಂದಮಗ್ನವಾಗಿ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಹಾರುತ್ತಿರುವ ಬೆಳ್ಳಕ್ಕಿಗಳ ಸಾಲು ಆಕಾಶದ ಕೊರಳಲ್ಲಿ ಗಾಳಿಗೆ ಅಲುಗಾಡುತ್ತಿರುವ ಬಿಳಿಯ ಕಮಲಗಳ ಸುಂದರಮಾಲೆಯು ನೇತಾಡುತ್ತಿರುವಂತೆ ಅನಿಸುತ್ತಿದೆ. ॥23॥ ಚಿಕ್ಕ-ಚಿಕ್ಕ ಮಿಣುಕು ಹುಳಗಳಿಂದ ಚಿತ್ರಿತವಾಗಿ ಕಾಣುವ ಹಚ್ಚಹಸುರಾದ ಗರಿಕೆ ಹುಲ್ಲಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ ಭೂಮಿಯು ಗಿಳಿಯಂತೆ ಹಸಿರು ಬಣ್ಣವುಳ್ಳ, ನಡು-ನಡುವೆ ಲಾಕ್ಷಾರಸದ ಬಣ್ಣದಿಂದ (ಕೆಂಪು ಬಣ್ಣದಿಂದ) ಯುಕ್ತವಾದ ಕಂಬಳಿಯನ್ನು ಹೊದ್ದಿಕೊಂಡಿರುವ ನಾರಿಯಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿದೆ. ॥24॥ ಚಾತುರ್ಮಾಸ್ಯದ ಈ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ನಿದ್ರಾದೇವಿಯು ನಿಧಾನವಾಗಿ ಭಗವಾನ್ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿದೆ. ನದಿಯು ವೇಗವಾಗಿ ಸಮುದ್ರದ ಕಡೆಗೆ ಧಾವಿಸುತ್ತಿದೆ. ಸಂತೋಷಗೊಂಡ ಬೆಳ್ಳಕ್ಕಿಗಳು ಮೋಡಗಳ ಕಡೆಗೆ ಹಾರುತ್ತಿವೆ. ಪ್ರೇಯಸಿಯು ಕಾಮಾಸಕ್ತಳಾಗಿ ಪ್ರಿಯಕರನ ಬಳಿಗೆ ಸಾಗುತ್ತಿದ್ದಾಳೆ. ॥25॥ ವನಪ್ರಾಂತಗಳು ನವಿಲುಗಳ ಸುಂದರ ದೃಶ್ಯಗಳಿಂದ ಸುಶೋಭಿತವಾಗಿದೆ. ಕದಂಬ ವೃಕ್ಷಗಳು ಕುಸುಮಗಳಿಂದಯುಕ್ತವಾದ ರೆಂಬೆಗಳಿಂದ ಕಂಗೊಳಿಸುತ್ತಿವೆ. ಹೋರಿಗಳು ಹಸುಗಳಂತೆ ಕಾಮಾಸಕ್ತವಾಗಿವೆ ಹಾಗೂ ಪೃಥಿವಿಯು ಸಸ್ಯಗಳಿಂದಲೂ, ವನಶ್ರೀಯಂದಲೂ ಕೂಡಿದ್ದು ಸುಮನೋಹರವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿದೆ.॥26॥ ನದಿಗಳು ತುಂಬಿ ಹರಿಯುತ್ತಿವೆ, ಮೋಡಗಳು ಮಳೆ ಸುರಿಸುತ್ತಿವೆ, ಮದಿಸಿದ ಆನೆಗಳು ಘೀಳಿಡುತ್ತಿವೆ. ಅರಣ್ಯಪ್ರಾಂತ್ಯವು ಶೋಭಾಸಂಪನ್ನ ವಾಗಿದೆ. ಪ್ರಿಯತಮೆಯ ಸಂಯೋಗದಿಂದ ವಂಚಿತರಾದ ವಿಯೋಗಿಗಳು ಚಿಂತಾಮಗ್ನರಾಗಿವೆ. ನವಿಲುಗಳು ಕುಣಿಯುತ್ತಿವೆ, ವಾನರರು ನಿಶ್ಚಿಂತರಾಗಿ ಸುಖಿಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ. ॥27॥ ಕೇದಗೆ ಹೂವುಗಳ ವಾಸನೆಯನ್ನು ಆಘ್ರಾಣಿಸಿ ಪ್ರಹೃಷ್ಟರಾದ ಮದಗಜಗಳು ಅರಣ್ಯದ ಜಲಪಾತಗಳ ಶಬ್ದದಿಂದ ವ್ಯಾಕುಲ ಗೊಂಡು ಮದದಿಂದ ನೃತ್ಯಮಾಡುವ ನವಿಲುಗಳೊಡನೆ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿವೆ. ॥28॥ ಕದಂಬವೃಕ್ಷಗಳ ರೆಂಬೆಗಳಲ್ಲಿ ಜೋತು ಬಿದ್ದಿರುವ ದುಂಬಿಗಳು ಧಾರಾಕಾರವಾದ ಮಳೆಯ ಹೊಡೆತದಿಂದ ಆಗ ತಾನೇ ಕುಡಿದ ಪುಷ್ಪರಸದಿಂದ ಉಂಟಾದ ಮದವನ್ನು ಮೆಲ್ಲ-ಮೆಲ್ಲನೆ ತ್ಯಜಿಸುತ್ತಿವೆ. ॥29॥ ಇದ್ದಲು ಪುಡಿಯ ರಾಶಿಯಂತೆ ಕಪ್ಪಾದ, ರಸದಿಂದ ತುಂಬಿರುವ ನೇರಳೆಹಣ್ಣಿನ ಭಾರದಿಂದ ಬಗ್ಗಿರುವ ರೆಂಬೆಗಳು ಭ್ರಮರಗಳ ಸಮುದಾಯವು ಅದರಲ್ಲಿ ಅಂಟಿಕೊಂಡು ರಸ ಕುಡಿಯುವಂತೆ ಅನಿಸುತ್ತದೆ. ॥30॥ ವಿದ್ಯುಲ್ಲತೆಯ ಪತಾಕೆಗಳಂತೆ ಸಮಲಂಕೃತವಾದ, ಗರ್ವಯುಕ್ತ ಗಂಭೀರವಾಗಿ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿರುವ ಮಹಾಮೇಘಗಳು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಹೊರಟಿರುವ ಮದಗಜಗಳಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿವೆ. ॥31॥

ಪರ್ವತ ತಪ್ಪಲುಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವ ಮದಮತ್ತ ಗಜರಾಜನು ತನ್ನ ಪ್ರತಿದ್ವಂದ್ವಿಯೊಂದಿಗೆ ಯುದ್ಧದ ಇಚ್ಛೆ ಯಿಂದ ಮುಂದರಿಯುತ್ತಿರುವಾಗ, ಹಿಂದಿನಿಂದ ಮೇಘ ಗರ್ಜನೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ಪ್ರತಿಸ್ಪರ್ಧಿ ಆನೆಯ ಗರ್ಜನೆಯೋ ಎಂದು ತಿಳಿದು ಹಿಂದಿರುಗಿ ನೋಡತೊಡಗಿತು. ॥32॥ ಕೆಲವೆಡೆ ಭ್ರಮರಗಳು ಗುಂಜಾರವ ಮಾಡುತ್ತಿವೆ, ಕೆಲವೆಡೆ ನವಿಲುಗಳು ಕುಣಿಯುತ್ತಿವೆ. ಕೆಲವೆಡೆ ಗಜರಾಜರು ಮತ್ತರಾಗಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿವೆ, ಹೀಗೆ ಈ ಅರಣ್ಯಪ್ರಾಂತವು ಅನೇಕ ಭಾವಗಳ ಆಶ್ರಯವಾಗಿ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದೆ. ॥33॥ ಈಚಲು, ಹೊನ್ನೆ, ಅರ್ಜುನ ವೃಕ್ಷಗಳ ಹೂವುಗಳಿಂದ, ನೆಲತಾವರೆಗಳಿಂದ ಸಂಪನ್ನ ವಾದ ವನದ ಆ ಪ್ರಾಂತವು ಮಧುಜಲದಿಂದ ತುಂಬಿದ್ದು, ಮದಯುಕ್ತ ನವಿಲುಗಳ ಕಲರವ ಮತ್ತು ನೃತ್ಯಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು ಮಧುಶಾಲೆಯಂತೆ ಕಂಡು ಬರುತ್ತಿದೆ. ॥34॥ ಆಕಾಶದಿಂದ ಬೀಳುವ ಮುತ್ತಿನಂತೆ ಸ್ವಚ್ಛ ಹಾಗೂ ನಿರ್ಮಲ ನೀರು ಎಲೆಗಳ ದೊನ್ನೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಚಿತವಾಗಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಬಾಯಾರಿದ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಹರ್ಷಗೊಂಡು ದೇವೇಂದ್ರನು ಕೊಟ್ಟಿರುವ ಆ ನೀರನ್ನು ಕುಡಿಯುತ್ತಿವೆ. ಮಳೆಯಿಂದ ನೆನೆದ ಕಾರಣ ಅವುಗಳ ರೆಕ್ಕೆಗಳು ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಬಣ್ಣಗಳಿಂದ ಕಂಗೊಳಿಸುತ್ತಿವೆ. ॥35॥ ಭ್ರಮರರೂಪೀ ವೀಣೆಯು ಮಧುರವಾಗಿ ಝೇಂಕರಿಸುತ್ತಿದೆ. ಕಪ್ಪೆಗಳ ಧ್ವನಿಗಳು ಕಂಠತಾಳಗಳಂತೆ ಅನಿಸುತ್ತದೆ. ಮೇಘಗಳ ಗರ್ಜನೆ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಮೃದಂಗ ನುಡಿಯುತ್ತಿದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ವನಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಗೀತೋತ್ಸವವು ಪ್ರಾರಂಭವಾದಂತಿದೆ. ॥36॥ ಕೆಲವೆಡೆ ವಿಶಾಲ ಪಂಖಗಳ ಆಭೂಷಣಗಳಿಂದ ವಿಭೂಷಿತ ನವಿಲುಗಳು ವನಗಳಲ್ಲಿ ಕುಣಿಯುತ್ತಿವೆ. ಕೆಲವೆಡೆ ಜೋರಾಗಿ ಕೂಗುತ್ತಿವೆ, ಕೆಲವೆಡೆ ಮರಗಳ ಟೊಂಗೆಗಳ ಮೇಲೆ ಶರೀರದ ಭಾರವನ್ನು ಹಾಕಿ ಕುಳಿತಿರುವವು. ಹೀಗೆ ಅವುಗಳು ಸಂಗೀತ- ನೃತ್ಯದ ಆಯೋಜನ ಮಾಡಿದಂತಿದೆ. ॥37॥ ಮೇಘಗಳ ಗರ್ಜನೆ ಕೇಳಿ ಚಿರಕಾಲದಿಂದ ತಡೆದಿರುವ ನಿದ್ದೆಯನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ, ಎಚ್ಚರಗೊಂಡು ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರದ ರೂಪ, ಆಕಾರ, ವರ್ಣ ಮತ್ತು ಧ್ವನಿಗಳಿದ್ದ ಕಪ್ಪೆಗಳು ನೂತನ ಜಲದಿಂದ ನೆನೆದು ಜೋರುಜೋರಾಗಿ ಕೂಗುತ್ತಿವೆ. ॥38॥ ಕಾಮಾತುರ ಯುವತಿಯರಂತೆ ದರ್ಪ ತುಂಬಿದ ನದಿಗಳು ತಮ್ಮ ವೃಕ್ಷದ ಮೇಲೆ ಸುಳಿಗಳನ್ನು ಹೊತ್ತುಕೊಂಡಿವೆ. ನೂತನವಾಗಿ ಬಂದ ನೀರಿನ ಪೂರ್ಣ ಪ್ರವಾಹವೆಂಬ ಕುಪ್ಪಸಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾದ ದೇಹದಿಂದ, ಜೀರ್ಣವಾಗಿದ್ದ ತೀರಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಕೊಚ್ಚಿಕೊಂಡು ಪತಿಯಾದ ಸಮುದ್ರರಾಜನ ಕಡೆಗೆ ರಭಸದಿಂದ ಧಾವಿಸುತ್ತಿವೆ. ॥39॥ ನೂತನವಾದ ನೀರಿನಿಂದ ಪೂರ್ಣವಾದ ನೀಲ ಮೇಘಗಳು ನೀಲವಾಗಿರುವ ಇತರ ಮೇಘಗಳಲ್ಲಿ ಸೇರಿಕೊಂಡು, ಕಾಡುಗಿಚ್ಚಿನಿಂದ ಸುಟ್ಟುಹೋಗಿರುವ ಇತರ ಪರ್ವತಗಳು ದೃಢವಾಗಿ ಬಂದು ಸೇರಿಕೊಂಡಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿವೆ. ॥40॥ ಹರ್ಷಾತಿರೇಕದಿಂದ ಧ್ವನಿಮಾಡುತ್ತಿರುವ ನವಿಲುಗಳಿಂದಲೂ, ವಜ್ರಕೀಟಗಳಿಂದ ವ್ಯಾಪ್ತವಾದ ಗರಿಕೆ ಹುಲ್ಲುಗಳ ಪ್ರದೇಶದಿಂದಲೂ, ಕದಂಬ, ಅರ್ಜುನ ವೃಕ್ಷಗಳ ಸುವಾಸನೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದ ಸುರಮ್ಯವಾದ ಅರಣ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಆನೆಗಳು ಸ್ವೇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿವೆ. ॥41॥ ದುಂಬಿಗಳು ನೂತನ ಜಲಧಾರೆ ಯಿಂದ ವಿನಾಶ ಹೊಂದಿದ ಕೇಸರವುಳ್ಳ ಕಮಲಪುಷ್ಪಗಳನ್ನು ಕೂಡಲೇ ತ್ಯಜಿಸಿ, ಕೇಸರಗಳುಳ್ಳ ಈಚಲ ಹೂವುಗಳ ರಸವನ್ನು ಪಾನಮಾಡುತ್ತಿವೆ. ॥42॥ ಈ ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಗಜೇಂದ್ರ (ಆನೆಗಳು) ಮತ್ತರಾಗುತ್ತಿದ್ದಾವೆ. ಗವೇಂದ್ರ (ಗೂಳಿಗಳು) ಆನಂದಮಗ್ನವಾಗಿವೆ, ಮೃಗೇಂದ್ರ (ಸಿಂಹಗಳು ಅತ್ಯಂತ ಪರಾಕ್ರಮ ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಿವೆ. ನಗೇಂದ್ರ (ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ಪರ್ವತ)ಗಳು ರಮಣೀಯವಾಗಿ ಕಂಡು ಬರುತ್ತಿವೆ. ನರೇಂದ್ರ (ರಾಜ)ರು ಯುದ್ಧದ ಕುರಿತಾದ ಉತ್ಸಾಹ ಬಿಟ್ಟು ಮೌನವಾಗಿ ಕುಳಿತಿದ್ದಾರೆ. ಸುರೇಂದ್ರ(ಇಂದ್ರ)ನು ಮೇಘಗಳೊಡನೆ ಕ್ರೀಡಿಸುತ್ತಿರುವನು. ॥43॥ ಮೇಘಗಳು ಸಮುದ್ರದಂತೆ ಭೋರ್ಗರೆಯುತ್ತಾ ಜಲರಾಶಿಯನ್ನು ತುಂಬಿಕೊಂಡು ಅಂತರಿಕ್ಷವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ನದೀ-ನದ-ತಟಾಕ-ಸರಸ್ಸುಗಳನ್ನು, ವಾಪೀ-ಕೂಪಗಳನ್ನು ನೀರಿನಿಂದ ತುಂಬಿಸಿ ಭೂಮಿಯನ್ನು ನೀರಿನಿಂದ ಮುಳುಗಿಸಿಬಿಡುತ್ತಿವೆ. ॥44॥ ಈಗ ಧಾರಾಕಾರ ಮಳೆಯಾಗುತ್ತಿದೆ, ಗಾಳಿಯು ವೇಗವಾಗಿ ಬೀಸುತ್ತಿದೆ. ನದಿಗಳು ತಮ್ಮ ದಾರಿಯನ್ನು ತಡೆದಿರುವ ತೀರಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಕೊಚ್ಚಿಹಾಕಿ ಅತ್ಯಂತ ರಭಸದಿಂದ ಹರಿಯುತ್ತಿವೆ. ॥45॥

ಮನುಷ್ಯರು ಜಲಕಲಶಗಳಿಂದ ಮಹಾರಾಜರ ಅಭಿಷೇಕ ಮಾಡುವಂತೆಯೇ ಇಂದ್ರನು ಕೊಟ್ಟಿರುವ, ವಾಯುವು
ಹಾರಿಸಿಕೊಂಡು ಬಂದ ಮೇಘರೂಪೀ ಕಲಶಗಳಿಂದ ಅಭಿಷಿಕ್ತವಾದ ಪರ್ವತರಾಜನು ತನ್ನ ನಿರ್ಮಲರೂಪ ಹಾಗೂ ಶೋಭಾ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಿದಂತಿದೆ. ॥46॥ ಮೇಘಗಳಿಂದ ಸಮಸ್ತ ಆಕಾಶವು ಆಚ್ಛಾದಿತವಾಗಿ ರಾತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ನಕ್ಷತ್ರ ಗಳಾಗಲಿ, ಹಗಲಿನಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯನಾಗಲೀ ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ. ಹೊಸ ನೀರಿನಿಂದ ಭೂಮಿಯು ಪೂರ್ಣ ತಣಿದಿದೆ. ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿ ಅಂಧಕಾರ ತುಂಬಿ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ ಅವುಗಳ ಸ್ಪಷ್ಟಜ್ಞಾನವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ॥47॥ ಜಲಧಾರೆಯಿಂದ ತೊಳೆದು ಹೋದ ಪರ್ವತಗಳ ವಿಶಾಲ ಶಿಖರಗಳು ಅನೇಕ ಜಲಪಾತಗಳಿಂದಾಗಿ ಇಳಿಬಿಟ್ಟ ಮುತ್ತಿನ ಹಾರಗಳಂತೆ ಹೆಚ್ಚು ಶೋಭಿಸುತ್ತಿವೆ. ॥48॥ ಪರ್ವತದ ಬಂಡೆಗಳ ಮೇಲೆ ಬೀಳುವುದರಿಂದ ವೇಗವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡು, ಶ್ರೇಷ್ಠಪರ್ವತಗಳಲ್ಲಿನ ಅನೇಕ ಜಲಪಾತಗಳು ನವಿಲುಗಳ ಕೂಗಿನಿಂದ ನಿನಾದಿತವಾಗಿ ಗುಹೆಗಳಲ್ಲಿ ಮುತ್ತಿನ ಹಾರಗಳಂತೆ ನೀರ ಹನಿಗಳು ಕಂಡು ಬರುತ್ತಿವೆ. ॥49॥ ನೋಡಲು ಮುಕ್ತಾಮಾಲೆಗಳಂತೆ ಕಂಡುಬರುವ, ಶೀಘ್ರಗಾಮಿ ಅಸಂಖ್ಯ ಜಲಧಾರೆಗಳು ಪರ್ವತದ ಶಿಖರಗಳನ್ನು ತೊಳೆದು ಸ್ವಚ್ಛಗೊಳಿಸುತ್ತಾ ಜಲಪಾತವಾಗಿ ಧುಮುಕುವ ಪ್ರವಾಹವನ್ನು ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ಗುಹೆಗಳು ತಮ್ಮ ಮಡಿಲಲ್ಲಿ ಧರಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿವೆ. ॥50॥ ಸುರತ ಕ್ರೀಡೆಯಲ್ಲಿ ಪರಸ್ಪರ ಸಂಘರ್ಷದಿಂದ ಕಿತ್ತುಹೋದ ಸ್ವರ್ಗದ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಮುತ್ತಿನ ಹಾರಗಳ ಮುಕ್ತಾಮಣಿಗಳೋ ಎಂಬಂತೆ ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪ್ತವಾದ ಜಲಧಾರೆಗಳು ಸುತ್ತಲೂ ಬೀಳುತ್ತಿವೆ. ॥51॥ ಗೂಡುಗಳಲ್ಲಿ ಸೇರಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿರುವ ಪಕ್ಷಿಗಳಿಂದಲೂ, ಮುಚ್ಚಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿರುವ ಕಮಲದಳಿಂದಲೂ, ಅರಳುತ್ತಿರುವ ಮಾಲತೀ ಕುಸುಮಗಳಿಂದಲೂ, ಸೂರ್ಯನು ಅಸ್ತನಾಗುತ್ತಿರುವುದು ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ. ॥52॥ ರಾಜರ ಯುದ್ಧಯಾತ್ರೆಯು ನಿಂತಿದೆ, ಸೈನ್ಯವೂ ಹಿಂದಿರುಗುತ್ತಿದೆ. ಮಳೆಗಾಲದ ನೀರಿನಿಂದಾಗಿ ರಾಜರ ವೈರವನ್ನು ಶಾಂತವಾಗಿಸಿತು ಮತ್ತು ಮಾರ್ಗವನ್ನು ತಡೆದುಬಿಟ್ಟಿದೆ. ಹೀಗೆ ವೈರ ಮತ್ತು ಮಾರ್ಗ ಎರಡರ ಸ್ಥಿತಿಯೂ ಒಂದೇ ರೀತಿಯಾಗಿಸಿದೆ. ॥53॥ ಭಾದ್ರಪದಮಾಸ ಬಂದಿದೆ, ಇದು ವೇದಾಧ್ಯಯನದ ಇಚ್ಛೆಯುಳ್ಳ ಸಾಮಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಉಪಕ್ರಮದ ಸಮಯ ಉಪಸ್ಥಿತವಾಗಿದೆ. ವೇದಾಧ್ಯಯನಕ್ಕೆ ಇದೇ ಸಮಯವಾಗಿದೆ. ॥54॥ ಕೋಸಲದೇಶದ ರಾಜಾ ಭರತನು ನಾಲ್ಕು ತಿಂಗಳಿಗಾಗಿ ಆವಶ್ಯಕ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಿ ಕಳೆದ ಆಷಾಢದ ಪೂರ್ಣಿಮೆಗೆ ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಯಾವುದಾದರೂ ಉತ್ತಮ ವ್ರತದ ದೀಕ್ಷೆ ಕೈಗೊಂಡಿರಬಹುದು. ॥55॥

ನಾನು ವನಕ್ಕೆ ಬರುವಾಗ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಜನರು ಆರ್ತನಾದ ಮಾಡಿದಂತೆಯೇ ಈಗ ಮಳೆಗಾಲದ ನೀರಿನಿಂದ ಪರಿಪೂರ್ಣವಾದ ಸರಯೂ ನದಿಯ ವೇಗವೂ ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿರಬಹುದು. ॥56॥ ಈ ವರ್ಷಾಋತು ಅನೇಕ ಗುಣಗಳಿಂದ ಸಂಪನ್ನವಾಗಿದೆ. ಈಗ ಸುಗ್ರೀವನು ತನ್ನ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಸೋಲಿಸಿ ವಿಶಾಲ ವಾನರ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಪಟ್ಟಾಭಿಷಿಕ್ತನಾಗಿ, ತನ್ನ ಪತ್ನಿಯೊಂದಿಗೆ ಇದ್ದು ಸುಖ ಭೋಗಿಸುತ್ತಿರಬಹುದು. ॥57॥ ಆದರೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣ! ನಾನು ನನ್ನ ಮಹಾರಾಜ್ಯದಿಂದ ಭಷ್ಟನೇ ಆಗಿರುವೆನು, ನನ್ನ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಕದ್ದುಕೊಂಡು ಹೋಗಿರುವನು, ಇದರಿಂದ ನೀರಿನಿಂದ ನೆನೆದ ನದಿಯ ದಡದಂತೆ ಕಷ್ಟಪಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ॥58॥ ನನ್ನ ಶೋಕ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ. ನನಗೆ ವರ್ಷಾಕಾಲದ ದಿನಗಳನ್ನು ಕಳೆಯುವುದು ಅತ್ಯಂತ ಕಠಿಣವಾಗಿದೆ. ನನ್ನ ಮಹಾಶತ್ರು ರಾವಣನೂ ಕೂಡ ಆಜೇಯನೆಂದು ನನಗೆ ಅನಿಸುತ್ತದೆ. ॥59॥ ಒಂದೋ ಇದು ಯಾತ್ರೆಯ ಸಮಯವಲ್ಲ, ಇನ್ನೊಂದು ದಾರಿಗಳೂ ಅತ್ಯಂತ ದುರ್ಗಮವಾಗಿವೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸುಗ್ರೀವನು ನತಮಸ್ತಕನಾಗಿದ್ದರೂ ನಾನು ಅವನಲ್ಲಿ ಏನನ್ನು ಹೇಳಲಿಲ್ಲ. ॥60॥ ವಾನರ ಸುಗ್ರೀವನು ಬಹಳ ದಿನಗಳಿಂದ ಕಷ್ಟ ಅನುಭವಿಸುತ್ತಿದ್ದನು ಮತ್ತು ದೀರ್ಘಕಾಲದ ಬಳಿಕ ಈಗ ತನ್ನ ಪತ್ನಿಯೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿರುವನು. ನನ್ನ ಕಾರ್ಯವಾದರೋ ಭಾರೀ ದೊಡ್ಡದಾಗಿದೆ (ಸ್ವಲ್ಪ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಮುಗಿಯು ವಂತಹುದಲ್ಲ); ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನಾನು ಈಗ ಅವನಲ್ಲಿ ಏನನ್ನು ಹೇಳಲು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ. ॥61॥ ಸ್ವಲ್ಪದಿನ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಪಡೆದಾಗ ಸರಿಯಾದ ಸಮಯ ಬಂತೆಂದು ತಿಳಿದು ಅವನು ಸ್ವತಃ ನನ್ನ ಉಪಕಾರವನ್ನು ತಿಳಿಯುವನು; ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವೇ ಇಲ್ಲ. ॥62॥ ಆದ್ದರಿಂದ ಶುಭಲಕ್ಷಣ ಲಕ್ಷ್ಮಣ! ಸುಗ್ರೀವನ ಪ್ರಸನ್ನತೆಯನ್ನು ಮತ್ತು ನದಿಗಳ ನೀರಿನ ಸ್ವಚ್ಛತೆಯನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾ ಶರತ್ಕಾಲದ ಪ್ರತೀಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ಸುಮ್ಮನೇ ಕುಳಿತಿರುವೆನು. ॥63॥ ಯಾರದಾದರೂ ಉಪಕಾರದಿಂದ ಉಪಕೃತನಾದ ವೀರ ಪುರುಷನು ಪ್ರತ್ಯುಪಕಾರ ಮಾಡಿ ಅದನ್ನು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ತೀರಿಸುವನು; ಆದರೆ ಯಾರಾದರೂ ಉಪಕಾರವನ್ನು ಮನ್ನಿಸದೆ ಅಥವಾ ಮರೆತು ಪ್ರತ್ಯುಪಕಾರದಿಂದ ಮುಖ ತಿರುಗಿಸಿದರೆ ಅವನು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪುರುಷರ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ನೋವನ್ನುಂಟುಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ॥64॥ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ವಿಚಾರ ಮಾಡಿ ಅವನನ್ನು ತುಂಬಾ ಪ್ರಶಂಸಿಸಿದನು ಮತ್ತು ಕೈಮುಗಿದುಕೊಂಡು ತನ್ನ ಶುಭದೃಷ್ಟಿಯ ಪರಿಚಯವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾ ನಯನಾಭಿರಾಮ ಶ್ರೀರಾಮನಲ್ಲಿ ಇಂತೆಂದನು- ॥65॥ ನರೇಶ್ವರ! ನೀವು ಹೇಳಿದಂತೆ ವಾನರರಾಜ ಸುಗ್ರೀವನು ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ನಿನ್ನ ಈ ಎಲ್ಲ ಮನೋರಥಗಳನ್ನು ಸಿದ್ಧಗೊಳಿಸುವನು. ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ಶತ್ರುವನ್ನು ಸಂಹರಿಸುವ ದೃಢನಿಶ್ಚಯ ಮಾಡಿ ಶರತ್ಕಾಲವನ್ನು ಪ್ರತೀಕ್ಷೆ ಮಾಡು ಹಾಗೂ ವರ್ಷಾಕಾಲದ ವಿಳಂಬವನ್ನು ಸಹಿಸು. ॥66॥

ಶ್ರೀ ವಾಲ್ಮೀಕಿವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡದ ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟನೆಯ ಸರ್ಗ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥28॥

ಇಪ್ಪತ್ತೊಂಭತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ

ಹನುಮಂತನು ಸಮಜಾಯಿಸಿದಾಗ ಸುಗ್ರೀವನು ವಾನರ ಸೈನಿಕರನ್ನು ಒಂದುಗೂಡಿಸುವಂತೆ ನೀಲನಿಗೆ ಆದೇಶಿಸಿದುದು

ಪವನಕುಮಾರ ಹನುಮಂತನು ಶಾಸ್ತ್ರದ ನಿಶ್ಚಿತ ಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು ಬಲ್ಲವನಾಗಿದ್ದನು. ಏನು ಮಾಡಬೇಕು, ಏನು ಮಾಡಬಾರದು ಇದರ ಯಥಾರ್ಥಜ್ಞಾನ ಅವನಿಗೆ ಇತ್ತು. ಯಾವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಯಾವ ವಿಶೇಷ ಧರ್ಮವನ್ನು ಪಾಲಿಸಬೇಕೆಂಬುದೂ ಅವನಿಗೆ ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿದಿತ್ತು. ಮಾತಿನ ಕಲೆಯ ಜ್ಞಾನವೂ ಅವನಿಗೆ ಚೆನ್ನಾಗಿತ್ತು. ಆಕಾಶ ನಿರ್ಮಲವಾದುದನ್ನು ಅವನು ನೋಡಿದನು. ಈಗ ಅದರಲ್ಲಿ ಮೋಡಗಳಾಗಲೀ, ವಿದ್ಯುತ್ತಾಗಲೀ ಕಾಣುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಅಂತರಿಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಸಾರಸ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಹಾರಾಡುತ್ತಿದ್ದವು ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಕೂಗು ಕೇಳಿಸುತ್ತಿತ್ತು. (ಚಂದ್ರೋದಯವಾದಾಗ) ಶ್ವೇತ ಚಂದನ ದಂತಹ ರಮಣೀಯ ಬೆಳದಿಂಗಳ ಲೇಪ ಹಚ್ಚಿದಂತೆ ಆಕಾಶವು ಕಂಡು ಬರುತ್ತಿತ್ತು. ಸುಗ್ರೀವನ ಪ್ರಯೋಜನ ಸಿದ್ಧವಾದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಅರ್ಥದ ಸಂಗ್ರಹದಲ್ಲಿ ಶಿಥಿಲತೆ ತೋರುತ್ತಿರುವನು. ಅಸಾಧು ಪುರುಷರ ಮಾರ್ಗ (ಕಾಮಸೇವನ)ವನ್ನೇ ಹೆಚ್ಚು ಆಶ್ರಯಿಸಿರುವನು. ಏಕಾಂತದಲ್ಲೇ (ಅಲ್ಲಿ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಸಂಗದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಬಾಧೆ ಇಲ್ಲದ್ದರಿಂದ) ಅವನ ಮನಸ್ಸುತೊಡಗಿದೆ. ಅವನ ಕಾರ್ಯಪೂರ್ಣಗೊಂಡಿದೆ. ಅವನ ಅಭೀಷ್ಟ ಪ್ರಯೋಜನ ಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಈಗ ಅವನು ಸಹಾ ಯುವತೀ ಸ್ತ್ರೀಯರೊಂದಿಗೆ ಕ್ರೀಡಾವಿಲಾಸದಲ್ಲೇ ತೊಡಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ತನ್ನ ಎಲ್ಲ ಬೇಕಾದ ಮನೋರಥಗಳನ್ನು ಪಡೆದು ಕೊಂಡಿರುವನು. ತನ್ನ ಮನೋವಾಂಛಿತ ಪತ್ನೀ ರಮೆಯನ್ನು ಹಾಗೂ ಅಭೀಷ್ಟ ಸುಂದರೀ ತಾರೆಯನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡು ಈಗ ಅವನು ಕೃತಕೃತ್ಯನಾಗಿ ನಿಶ್ಚಿಂತನಾಗಿರುವನು. ಹಗಲು-ರಾತ್ರೆ ಭೋಗವಿಲಾಸದಲ್ಲೇ ತೊಡಗಿರುತ್ತಾನೆ. ದೇವೇಂದ್ರನು ಗಂಧರ್ವರೊಂದಿಗೆ, ಅಪ್ಸರೆಯರೊಂದಿಗೆ ಕ್ರೀಡೆಯಲ್ಲಿ ತತ್ಪರ ನಾಗಿರುವಂತೆಯೇ, ಸುಗ್ರೀವನೂ ಕೂಡ ತನ್ನ ಮಂತ್ರಿಗಳ ಮೇಲೆ ರಾಜ್ಯಭಾರದ ಹೊಣೆಯನ್ನು ಒಪ್ಪಿಸಿ ಕ್ರೀಡಾ ವಿಹಾರದಲ್ಲೇ ತತ್ಪರನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಮಂತ್ರಿಗಳ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಎಂದೂ ನೋಡುವುದಿಲ್ಲ. ಮಂತ್ರಿಗಳ ಸಜ್ಜನಿಕೆಯಿಂದಾಗಿ ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಯಾವುದೇ ರೀತಿಯ ಹಾನಿಯುಂಟಾಗುವ ಸಂಭವ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಸ್ವತಃ ಸುಗ್ರೀವನು ಸ್ವೇಚ್ಛಾಚಾರಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಇದೆಲ್ಲವನ್ನು ವಿಚಾರ ಮಾಡಿ ಹನುಮಂತನು ವಾನರರಾಜ ಸುಗ್ರೀವನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ, ಅವನಿಗೆ ಯುಕ್ತಿಯುಕ್ತವಾಗಿ ಹಾಗೂ ಮನೋರಮ ಮಾತಿನಿಂದ ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸಿ, ಮಾತಿನ ಮರ್ಮವನ್ನು ಬಲ್ಲ ಸುಗ್ರೀವನಲ್ಲಿ ಹಿತಕರ, ಸತ್ಯವಾದ, ಲಾಭದಾಯಕವಾದ, ಸಾಮ, ಧರ್ಮ, ಅರ್ಥನೀತಿಯಿಂದ ಯುಕ್ತ, ಶಾಸ್ತ್ರವಿಶ್ವಾಸೀ ಪುರುಷರ ನಿಶ್ಚಯ ಸಂಪನ್ನ ಹಾಗೂ ಪ್ರೇಮ, ಪ್ರಸನ್ನತೆ ತುಂಬಿದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು- ॥1-8॥

ರಾಜನೇ! ನೀನು ರಾಜ್ಯವನ್ನು, ಯಶಸ್ಸನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡೆ ಹಾಗೂ ಕುಲಪರಂಪರೆಯಿಂದ ಬಂದಿರುವ ಲಕ್ಷ್ಮಿಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿರುವೆ. ಆದರೆ ಈಗ ಮಿತ್ರರನ್ನು ತನ್ನವರಾಗಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಕಾರ್ಯವೊಂದು ಬಾಕಿ ಉಳಿದಿದೆ. ಅದನ್ನು ನೀನು ಈಗ ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಬೇಕಾಗಿದೆ. ॥9॥ ‘ಯಾವಾಗ ಪ್ರತ್ಯುಪಕಾರ ಮಾಡಬೇಕು’ ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ತಿಳಿದು, ಮಿತ್ರರ ಕುರಿತು ಸದಾ ಒಳ್ಳೆಯವನಾಗಿ ವರ್ತಿಸುವ ರಾಜನ ರಾಜ್ಯ, ಯಶ, ಪ್ರತಾಪದ ವೃದ್ಧಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ॥10॥ ಪೃಥಿವೀಪತೇ! ಯಾವ ರಾಜನ ಕೋಶ, ದಂಡ (ಸೈನ್ಯ),ಮಿತ್ರ ಮತ್ತು ತನ್ನ ಶರೀರ ಇವೆಲ್ಲ ಸಮವಾಗಿ ತನ್ನ ವಶದಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತದೋ, ಅವನು ವಿಶಾಲ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಾ ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ. ॥11॥ ನೀನು ಸದಾಚಾರ ಸಂಪನ್ನನಾಗಿದ್ದು, ನಿತ್ಯ ಸನಾತನಧರ್ಮ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿರುವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಮಿತ್ರನ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಸಫಲಗೊಳಿಸಲು ಮಾಡಿದ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸು. ॥12॥ ತನ್ನ ಎಲ್ಲ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಮಿತ್ರನ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಸಿದ್ಧಗೊಳಿಸಿಲು ವಿಶೇಷ ಉತ್ಸಾಹದಿಂದ ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ತೊಡಗದೆ ಇರುವವನು ಅನರ್ಥಕ್ಕೆ ಭಾಗಿಯಾಗಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ॥13॥ ಕಾರ್ಯಸಾಧನೆಯ ಉಪಯುಕ್ತ ಸಂದರ್ಭ ಕಳೆದು ಹೋದ ಮೇಲೆ ಮಿತ್ರನ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ತೊಡಗುವವನು ಹಿರಿದಾದ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಸಿದ್ಧಗೊಳಿಸಿದರೂ ಮಿತ್ರನ ಪ್ರಯೋಜನವನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸದವನೆಂದೇ ತಿಳಿಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ॥14॥ ಶತ್ರುದಮನನೇ! ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನು ನಮಗೆ ಪರಮ ಸುಹೃದನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನ ಈ ಕಾರ್ಯದ ಸಮಯ ಕಳೆದುಹೋಗುತ್ತಾ ಇದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ವೈದೇಹಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಹುಡುಕಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಬೇಕು. ॥15॥ ರಾಜನೇ! ಪರಮಬುದ್ಧಿವಂತ ಶ್ರೀರಾಮನು ಸಮಯದ ಜ್ಞಾನ ಉಳ್ಳವನು ಮತ್ತು ಅವನಿಗೆ ತನ್ನ ಕಾರ್ಯದ ಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿ ಅವಸರ ಉಂಟಾಗಿದೆ. ಹೀಗಿದ್ದರೂ ಅವನು ನಿನ್ನ ಅಧೀನದಲ್ಲೇ ಇದ್ದಾನೆ. ಸಂಕೋಚದಿಂದ ತನ್ನ ಕಾರ್ಯದ ಸಮಯ ಕಳೆದುಹೋಗುತ್ತಿದೆ ಎಂದು ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಿಲ್ಲ. ॥16॥

ವಾನರರಾಜನೇ! ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನು ಚಿರಕಾಲ ಮಿತ್ರತ್ವವನ್ನು ಇರಿಸುವವನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನು ನಿನ್ನ ಸಮೃದ್ಧಶಾಲಿ ಕುಲದ ಅಭ್ಯುದಯಕ್ಕೆ ಕಾರಣನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನ ಪ್ರಭಾವ ಅತುಲವಾಗಿದೆ, ಗುಣಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಅಪ್ರತಿಮನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಈಗ ನೀನು ಅವನ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡು; ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ನಿನ್ನ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮೊದಲೇ ಮಾಡಿಬಿಟ್ಟಿರುವನು. ನೀನು ಮುಖ್ಯ-ಮುಖ್ಯ ವಾನರರನ್ನು ಈ ಕಾರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ನೇಮಿಸು. ॥17-18॥

ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಹೇಳುವ ಮೊದಲೇ ನಾವು ಕಾರ್ಯ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರೆ ಸಮಯ ಕಳೆದುಹೋದುದು ತಿಳಿಯಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಅವನು ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರೇರೇಪಿಸಬೇಕಾದಾಗ ನಾವು ಸಮಯ ಕಳೆಯುತ್ತಿದ್ದೇವೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗುವುದು. ॥19॥

ವಾನರರಾಜನೇ! ಯಾರು ನಿನ್ನ ಯಾವುದೇ ಉಪಕಾರ ಮಾಡದಿದ್ದರೂ ಅವನ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ನೀನು ಸಿದ್ಧಗೊಳಿಸ ಬೇಕು ಮತ್ತೆ ರಾಮನು ವಾಲಿಯ ವಧೆ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯಪ್ರದಾನ ಮಾಡಿ ನಿನ್ನ ಉಪಕಾರ ಮಾಡಿರುವನು. ಅವನ
ಕಾರ್ಯವನ್ನು ನೀನು ಬೇಗನೇ ಮಾಡು, ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಹೇಳುವುದೇನಿದೆ? ॥20॥ ವಾನರ ಮತ್ತು ಕರಡಿಗಳ ಒಡೆಯನಾದ ಸುಗ್ರೀವನೇ! ನೀನು ಶಕ್ತಿವಂತ ಮತ್ತು ಅತ್ಯಂತ ಪರಾಕ್ರಮಿಯಾಗಿರುವೆ. ಹೀಗಿದ್ದರೂ ದಶರಥನಂದನ ಶ್ರೀರಾಮನ ಪ್ರಿಯ ಕಾರ್ಯ ಮಾಡಲು ವಾನರರಿಗೆ ಅಪ್ಪಣೆ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಏಕೆ ವಿಳಂಬ ಮಾಡುತ್ತಿರುವೆ? ॥21॥ ದಶರಥಕುಮಾರ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನು ತನ್ನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಸಮಸ್ತ ದೇವತೆಗಳನ್ನು, ಅಸುರರನ್ನು, ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ನಾಗಗಳನ್ನು ಕೂಡ ವಶಪಡಿಸಿ ಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲನು, ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂದೇಹವೇ ಇಲ್ಲ. ಆದೆ ನೀನು ಅವನ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಲು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿರುವೆ; ಅದರ ದಾರಿ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ ಅವನು. ॥22॥ ಅವನು ನಿನಗಾಗಿ ವಾಲಿಯ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಕಳೆಯಲೂ ಕೂಡ ಹಿಂಜರಿಯಲಿಲ್ಲ. ಅವನು ನಿನ್ನ ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಿಯಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಿಬಿಟ್ಟಿರುವನು; ಆದ್ದರಿಂದ ಈಗ ನಾವು ಅವನ ಪತ್ನೀ ವಿದೇಹಕುಮಾರಿ ಸೀತೆಯು ಭೂತಳದಲ್ಲಾಗಲಿ, ಆಕಾಶದಲ್ಲಾಗಲೀ ಎಲ್ಲೇ ಇದ್ದರೂ ಹುಡುಕಬೇಕು. ॥23॥ ದೇವತೆಗಳು, ದಾನವರು, ಗಂಧರ್ವರು, ಅಸುರರು, ಮರುದ್ಗಣರು, ಯಕ್ಷರೂ ಯಾರೂ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಭಯಪಡಿಸಲಾರರು. ಹೀಗಿರುವಾಗ ರಾಕ್ಷಸರ ಮಾತಾದರೂ ಏನಿದೆ? ॥24॥

ವಾನರರಾಜನೇ! ಇಂತಹ ಶಕ್ತಿಶಾಲಿ ಹಾಗೂ ಮೊದಲೇ ಉಪಕಾರ ಮಾಡುವ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನ ಪ್ರಿಯ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ನೀನು ನಿನ್ನ ಎಲ್ಲ ಶಕ್ತಿಗಳನ್ನೂ ತೊಡಗಿಸಿ ಮಾಡಬೇಕು. ॥25॥ ಕಪೀಶ್ವರನೇ! ನೀನು ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದರೆ ನೀರಿನಲ್ಲಿ, ನೆಲದಲ್ಲಿ, ಪಾತಾಳದಲ್ಲಿ, ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೇಯಾದರೂ ನಮ್ಮಗಳ ಗತಿ ಕುಂಠಿತವಾಗಲಾರದು. ॥26॥ ನಿಷ್ಪಾಪ ಕಪಿರಾಜನೇ! ಯಾರು ಎಲ್ಲಿಂದ ಹೇಗೆ ನಿನ್ನ ಅಪ್ಪಣೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸಲು ಉದ್ಯೋಗಮಾಡಬೇಕೆಂದು ಆಜ್ಞಾಪಿಸು. ನಿನ್ನ ಅಧೀನದಲ್ಲಿ ಯಾರೂ ಸೋಲಿಸಲಾರದ ಕೋಟ್ಯಾವಧಿ ವಾನರರು ಇದ್ದಾರೆ. ॥27॥ ಸುಗ್ರೀವನು ಸತ್ತ್ವಗುಣ ಸಂಪನ್ನನಾಗಿದ್ದನು. ಹನುಮಂತನು ಸರಿಯಾದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಹೇಳಿದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನ ಉತ್ತಮ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಲು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದನು. ॥28॥ ಅವನು ಪರಮ ಬುದ್ಧಿವಂತನಾಗಿದ್ದನು. ಆದ್ದರಿಂದ ನಿತ್ಯ ಉದ್ಯಮಶೀಲನಾದ ನೀಲ ಎಂಬ ವಾನರನಿಗೆ ಸಮಸ್ತ ದಿಕ್ಕುಗಳಿಂದ ಎಲ್ಲ ವಾನರ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸುವಂತೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿ ‘ನನ್ನ ಎಲ್ಲ ಸೈನ್ಯವು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದು ನೆರೆಯಲು ಮತ್ತು ಎಲ್ಲ ಯೂಥಪತಿಗಳು ತಮ್ಮ ಸೈನ್ಯ ಮತ್ತು ಸೇನಾಪತಿಗಳೊಂದಿಗೆ ತಡಮಾಡದೆ ಇಲ್ಲಿ ಉಪಸ್ಥಿತವಾಗುವಂತೆ ಪ್ರಯತ್ನಿಸು’ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ॥29-30॥ ರಾಜ್ಯದ ಸೀಮಾರಕ್ಷಕರಾದ ಶೀಘ್ರಗಾಮಿ ವಾನರರೆಲ್ಲರೂ ನನ್ನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಬೇಗನೆ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬರಲಿ. ಇದಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಅಗತ್ಯವಾದ ಕರ್ತವ್ಯವಿದ್ದರೆ ನೀನು ಅದರ ಕುರಿತು ವಿಚಾರ ಮಾಡು. ॥31॥ ಹದಿನೈದು ದಿನಗಳೊಳಗೆ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಾರದಿರುವ ವಾನರರಿಗೆ ದೇಹಾಂತ ಶಿಕ್ಷೆ ಕೊಡಲಾಗುವುದು, ಇದರಲ್ಲಿ ಬೇರೇನೂ ವಿಚಾರಮಾಡಬಾರದು. ॥32॥ ಇದು ನನ್ನ ನಿಶ್ಚಿತವಾದ ಅಪ್ಪಣೆಯಾಗಿದೆ. ಇದಕ್ಕನುಸಾರ ಈ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಅಧಿಕಾರ ಪಡೆದು ಅಂಗದನೊಂದಿಗೆ ನೀನು ಸ್ವತಃ ಹಿರಿಯ ವೃದ್ಧ ವಾನರರ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗು. ಹೀಗೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಮಾಡಿ ಮಹಾಬಲಿ ವಾನರರಾಜ ಸುಗ್ರೀವನು ತನ್ನ ಅರಮನೆಗೆ ನಡೆದನು. ॥33॥

ಶ್ರೀ ವಾಲ್ಮೀಕಿವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡದ ಇಪ್ಪತ್ತೊಂಭತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಯಿತು.॥29॥

ಮೂವತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ

ಶರದ್ಋತುವಿನ ವರ್ಣನೆ, ಶ್ರೀರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಸುಗ್ರೀವನ ಬಳಿಗೆ ಕಳಿಸಿದುದು

ಹಿಂದಿನಂತೆ ಆದೇಶಿಸಿ ಸುಗ್ರೀವನು ತನ್ನ ಅಂತಃಪುರಕ್ಕೆ ಹೊರಟುಹೋದನು. ಇತ್ತ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ವರ್ಷಾ ಕಾಲದ ರಾತ್ರಿಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಸ್ರವಣಗಿರಿಯಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಆಕಾಶವು ಮೇಘಮುಕ್ತವಾಗಿ ನಿರ್ಮಲವಾದಾಗ ಸೀತೆಯನ್ನು ಸೇರುವ ಉತ್ಕಂಠತೆಯಿಂದ ವಿರಹಶೋಕದಿಂದ ಅತ್ಯಂತ ಪೀಡಿತನಾದನು. ॥1॥ ಆಕಾಶವು ಬೆಳ್ಳಗಾಗಿ, ಚಂದ್ರನು ಸ್ವಚ್ಛವಾಗಿ ತೋರುತ್ತಿದ್ದಾನೆ ಹಾಗೂ ಶರದೃತುವಿನ ಇರುಳಿನ ಮೈಮೇಲೆ ಬೆಳದಿಂಗಳ ಅಂಗರಾಗ ಹಚ್ಚಿದಂತಿದೆ. ಇದೆಲ್ಲ ನೋಡಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ಸೀತೆಯ ಮಿಲನಕ್ಕಾಗಿ ವ್ಯಾಕುಲನಾದನು. ॥2॥ ಸುಗ್ರೀವನು ಕಾಮಾಸಕ್ತನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಜನಕಕುಮಾರೀ ಸೀತೆಯ ಸುಳಿವು ಇಷ್ಟರವರೆಗೆ ಹತ್ತಲಿಲ್ಲ, ರಾವಣನ ಮೇಲೆ ಆಕ್ರಮಣ ಮಾಡುವ ಸಮಯವೂ ಕಳೆಯುತ್ತಾ ಇದೆ, ಎಂದು ಯೋಚಿಸುತ್ತಾ ಅತ್ಯಂತ ಆತುರನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನ ಹೃದಯ ವ್ಯಾಕುಲವಾಯಿತು. ॥3॥ ಎರಡು ಗಳಿಗೆ ಕಳೆದಾಗ ಅವನ ಮನಸ್ಸು ಸ್ವಲ್ಪ ತಿಳಿಯಾದಾಗ ಆ ಬುದ್ಧಿವಂತ ನರೇಶ ಶ್ರೀರಘುನಾಥನು ತನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದ ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ಚಿಂತಿಸತೊಡಗಿದನು. ॥4॥ ಆಕಾಶ ನಿರ್ಮಲವಾಯಿತು. ಎಲ್ಲಿಯೂ ಮೋಡಗಳ ಗರ್ಜನೆ, ವಿದ್ಯುತ್ತಿನ ಸುಳಿವು ಇಲ್ಲ. ಅಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಸಾರಸಗಳ ಕೂಗು ಕೇಳಿಬರುತ್ತಿದ್ದವು. ಇದನ್ನು ನೋಡಿ ರಾಮನು ಆರ್ತವಾಣಿಯಿಂದ ವಿಲಾಪಿಸತೊಡಗಿದನು. ॥5॥ ಸ್ವರ್ಣ ಮೊದಲಾದ ಧಾತುಗಳಿಂದ ವಿಭೂಷಿತ ಪರ್ವತ ಶಿಖರದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿರುವ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಶರತ್ಕಾಲದ ಸ್ವಚ್ಛ ಆಕಾಶದ ಕಡೆಗೆ ನೋಡುತ್ತಾ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ಪ್ರಿಯಪತ್ನಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಧ್ಯಾನಿಸತೊಡಗಿದನು. ॥6॥ ಅವನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ- ಸಾರಸಪಕ್ಷಿಗಳ ಮಧುರ ಧ್ವನಿಯಂತೆ ಸುಮಧುರವಾಗಿ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಬಾಲೆಯಾದ ಸೀತೆಯು ಹಿಂದೆ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಸಾರಸಪಕ್ಷಿಗಳ ಧ್ವನಿಯನ್ನು ಕೇಳಿ ಸಂತೋಷಿಸುತ್ತಿದ್ದಳು. ಈಗ ನಾನಿಲ್ಲದಿರುವಾಗ ಅವಳು ಹೇಗೆಮನೋರಂಜನೆ ಮಾಡುವಳೋ. ॥7॥ ಸುವರ್ಣಮಯ ವೃಕ್ಷಗಳಂತೆ ನಿರ್ಮಲ, ಅರಳಿದ ಹೊನ್ನೆಮರಗಳನ್ನು ನೋಡಿ ಪದೇ-ಪದೇ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದ ಮುಗ್ಧಳಾದ ಸೀತೆಯು ನನ್ನನ್ನು ಬಳಿಯಲ್ಲಿ ನೋಡದಿರುವಾಗ ಅವಳ ಮನಸ್ಸು ಹೇಗೆ ರಮಿಸ ಬಹುದು? ॥8॥ ಮನೋಹರ ಅಂಗಗಳುಳ್ಳ, ಸ್ವಭಾವತಃ ಮಧುರವಾಗಿ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಸೀತೆಯು ಮೊದಲು ಕಲಹಂಸಗಳ ಮಧುರ ಶಬ್ದದಿಂದ ಎಚ್ಚರಗೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದಳು; ಆದರೆ ಇಂದು ನನ್ನ ಪ್ರಿಯೆಯು ಇರುವಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ಪ್ರಸನ್ನಳಾಗಿರುವಳು? ॥9॥ ಅರಳಿದ ಕಮಲದಳಗಳಂತೆ ವಿಶಾಲನೇತ್ರೆಯಾದ ನನ್ನ ಪ್ರಿಯೆಯು ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವ ಚಾತಕಗಳ ಧ್ವನಿ ಕೇಳಿದಾಗ ಅವಳ ಸ್ಥಿತಿ ಹೇಗಾಗಬಲ್ಲದು? ॥10॥ ಅಯ್ಯೋ! ನದೀ, ಕಲ್ಯಾಣೀ, ಬಾವೀ, ಕಾಡು-ಮೇಡು ಎಲ್ಲ ಕಡೆ ನಾನು ಅಲೆಯುತ್ತಾ ಇರುತ್ತೇನೆ; ಆದರೆ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಆ ಮೃಗಶಾವಾಕ್ಷಿ ಸೀತೆಯಿಲ್ಲದೆ ಈಗ ನನಗೆ ಸುಖವು ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ. ॥11॥

ಶರದೃತುವಿನ ಗುಣಗಳಿಂದ ನಿರಂತರ ವೃದ್ಧಿಹೊದುವ ಕಾಮವು ಭಾಮಿನೀ ಸೀತೆಯನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ಪೀಡಿಸಿರಲಿಕ್ಕಿಲ್ಲವಲ್ಲ? ಏಕೆಂದರೆ ಇಂತಹ ಸಂಭಾವನೆಗೆ ಎರಡು ಕಾರಣಗಳಿವೆ ಒಂದು ಅವಳಿಗೆ ನನ್ನ ವಿಯೋಗದ ಕಷ್ಟವಿದೆ, ಇನ್ನೊಂದು ಅವಳು ಅತ್ಯಂತ ಸುಕುಮಾರಿಯಾದ್ದರಿಂದ ಈ ಕಷ್ಟವನ್ನು ಸಹಿಸಲಾರಳು. ॥12॥ ಇಂದ್ರನಿಂದ ನೀರನ್ನು ಬಯಸುವ ಬಾಯಾರಿದ ಚಾತಕಪಕ್ಷಿಯಂತೆ ನರಶ್ರೇಷ್ಠ ನರೇಂದ್ರಕುಮಾರ ಶ್ರೀರಾಮನು ಹೀಗೆ ಅನೇಕ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾ ವಿಲಾಪ ಮಾಡಿದನು. ॥13॥ ಆಗ ಶೋಭಾಶಾಲೀ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಫಲಗಳನ್ನು ತರಲು ಹೋಗಿದ್ದನು. ಅವನು ಪರ್ವತದ ರಮಣೀಯ ಶಿಖರಗಳಲ್ಲಿ ಸುತ್ತಾಡಿ ಮರಳಿದಾಗ ಅಣ್ಣನ ಅವಸ್ಥೆಯನ್ನು ನೋಡಿದನು. ॥14॥ ಅವನು ದುಸ್ಸಹ ಚಿಂತೆಯಲ್ಲಿ ಮಗ್ನನಾಗಿ ಎಚ್ಚರವಿಲ್ಲದವನಂತೆ, ಏಕಾಂತದಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬಂಟಿಗನಾಗಿ ದುಃಖಿಯಾಗಿ ಕುಳಿತಿದ್ದನು. ಆಗ ಮನಸ್ವೀ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಅವನನ್ನು ನೋಡಿದಾಗ ಕೂಡಲೇ ಅಣ್ಣನ ವಿಷಾದದಿಂದ ಅತ್ಯಂತ ದುಃಖಿಯಾಗಿ ಅವನಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು- ॥15॥

ಆರ್ಯನೇ! ಹೀಗೆ ಕಾಮಕ್ಕೆ ಅಧೀನನಾಗಿ ತನ್ನ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಮರೆತರೆ ಏನು ಲಾಭ? ಈ ನಾಚಿಕೆಗೇಡಿನ ಶೋಕದಿಂದ ನಿನ್ನ ಚಿತ್ತದ ಏಕಾಗ್ರತೆ ನಾಶವಾಗುತ್ತಾ ಇದೆ. ಈಗ ಯೋಗದ ಆಸರೆ ಪಡೆದು ಮನಸ್ಸನ್ನು ಏಕಾಗ್ರಗೊಳಿಸುವುದರಿಂದ ಈ ಎಲ್ಲ ಚಿಂತೆ ದೂರವಾಗಲಾರದೇ? ॥16॥ ಅಯ್ಯಾ! ನೀನು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಕರ್ಮಾನುಷ್ಠಾನದಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತೊಡಗು, ಮನಸ್ಸನ್ನು ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸು ಮತ್ತು ಸದಾಕಾಲ ಚಿತ್ತದ ಏಕಾಗ್ರತೆಯನ್ನು ಇರಿಸಿಕೊ. ಪರಾಕ್ರಮದ ವೃದ್ಧಿಗಾಗಿ ಸಹಾಯವಾಗುವ ಹಾಗೂ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಸಂಚಯಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಮಾಡು. ॥17॥

ಮಾನವವಂಶದ ನಾಥನೇ! ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪುರುಷರಿಗೂ ಪೂಜನೀಯ ವೀರ ರಘುನಂದನನೇ! ನಿನ್ನ ಪತ್ನಿಯಾದ ಜನಕನಂದಿನೀ ಸೀತೆಯು ಯಾವನೇ ಬೇರೆ ಪುರುಷನಿಗೆ ಸುಲಭಳಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ ಉರಿಯುವ ಬೆಂಕಿಯ ಜ್ವಾಲೆಯ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಕೈಹಾಕಿದವನು ಸುಡದೆ ಇರಲಾರನು. ॥18॥ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಉತ್ತಮ ಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಸಂಪನ್ನನಾಗಿದ್ದು, ಅವನನ್ನು ಯಾರೂ ಸೋಲಿಸಲಾರರು. ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನು ಅವನಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು - ಕುಮಾರ! ನೀನು ಹೇಳಿದ ಮಾತು ವರ್ತಮಾನದಲ್ಲಿ ಹಿತಕರ, ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿಯೂ ಸುಖಕರವಾಗಿದೆ. ರಾಜನೀತಿಗೆ ಸರ್ವಥಾ ಅನುಕೂಲವಾಗಿದ್ದು, ಸಾಮದ ಜೊತೆಗೆ ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಅರ್ಥದಿಂದ ಸಂಯುಕ್ತವಾಗಿದೆ. ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಸೀತೆಯ ಅನುಸಂಧಾನದ ಕಾರ್ಯದ ಕುರಿತು ಗಮನ ಕೊಡಬೇಕು, ಆದರೆ ಪ್ರಯತ್ನಬಿಟ್ಟು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಬೆಳೆದಿರುವ ದುರ್ಲಭ ಹಾಗೂ ಬಲವಂತ ಕರ್ಮದ ಫಲದಲ್ಲೇ ದೃಷ್ಟಿ ಇರಿಸುವುದು ಉಚಿತವಲ್ಲ. ॥19-20॥ ಅನಂತರ ಪ್ರಫುಲ್ಲ ಕಮಲಗಳಂತೆ ನೇತ್ರವುಳ್ಳ ಮಿಥಿಲೇಶ ಕುಮಾರಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಪದೇ-ಪದೇ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಸಂಬೋಧಿಸಿ ಬಾಡಿದ ಮುಖದಿಂದ ನುಡಿದನು - ॥21॥

ಸುಮಿತ್ರಾನಂದನ! ಸಹಸ್ರನೇತ್ರಧಾರೀ ಇಂದ್ರನು ಈ ಪೃಥಿವಿಯನ್ನು ತಣಿಸಿ, ಇಲ್ಲಿನ ಧಾನ್ಯವನ್ನು ಬೆಳೆಸಿ ಈಗ ಕೃತಕೃತ್ಯನಾಗಿರುವನು. ॥22॥ ರಾಜಕುಮಾರ! ಅತ್ಯಂತ ಗಂಭೀರವಾಗಿ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಾ ಪರ್ವತ, ನಗರಗಳ, ವೃಕ್ಷಗಳ ಮೇಲಿನಿಂದ ಸಾಗುತ್ತಿದ್ದ ಮೇಘಗಳು ತಮ್ಮ ಎಲ್ಲ ನೀರನ್ನು ಸುರಿಸಿ ಶಾಂತವಾಗಿವೆ. ॥23॥ ನೀಲ ಕಮಲದಂತೆ ಶಾಮ ವರ್ಣದ ಮೇಘಗಳು ದಶದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಶ್ಯಾಮಲವಾಗಿಸಿ ಮದರಹಿತ ಗಜರಾಜನಂತೆ ಅವುಗಳು ವೇಗಶೂನ್ಯವಾದುವು. ॥24॥ ಸೌಮ್ಯ! ನೀರನ್ನು ತುಂಬಿಕೊಂಡ, ಕುಟಜ ಮತ್ತು ಅರ್ಜುನ ವೃಕ್ಷಗಳ ಹೂವುಗಳ ಸುಗಂಧ ತುಂಬಿದ, ಅತ್ಯಂತ ವೇಗಶಾಲಿ ಝಂಜಾವಾತವು ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸಿ ಈಗ ಶಾಂತವಾಗಿದೆ. ॥25॥

ನಿಷ್ಪಾಪ ಲಕ್ಷ್ಮಣ! ಮೋಡಗಳ, ಆನೆಗಳ, ನವಿಲುಗಳ, ಜಲಪಾತದ ಶಬ್ದಗಳು ಈಗ ಶಾಂತವಾಗಿ ಹೋಗಿವೆ. ॥26॥ ಮಹಾಮೇಘಗಳು ಸುರಿಸಿದ ನೀರಿನಿಂದ ತೊಳೆದಿದ್ದರಿಂದ ಈ ವಿಚಿತ್ರ ಶಿಖರವುಳ್ಳ ಪರ್ವತಗಳು ಅತ್ಯಂತ ನಿರ್ಮಲವಾಗಿವೆ. ಇವನ್ನು ನೋಡುವಾಗ ಚಂದ್ರನ ಕಿರಣಗಳಿಂದ ಅವುಗಳನ್ನು ಬೆಳ್ಳಗಾಗಿಸಿದಂತೆ ಅನಿಸುತ್ತದೆ. ॥27॥ ಶರದೃತುವು ಏಳೆಲೆ ಬಾಳೇಗಿಡಗಳ ಕೊಂಬೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ, ನಕ್ಷತ್ರ-ಸೂರ್ಯ-ಚಂದ್ರರ ಕಾಂತಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಉತ್ಕೃಷ್ಟವಾದ ಆನೆಗಳ ಕ್ರೀಡಾ ವಿಹಾರಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಶಾಂತಿಯನ್ನು ಹಂಚಿಕೊಂಡು ಆವಿರ್ಭವಿಸಿದೆ. ॥28॥ ಈ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಶರತ್ಕಾಲದ ಗುಣ ಗಳಿಂದ ಸಂಪನ್ನವಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಿಯು ಅನೇಕ ಆಶ್ರಯಗಳಲ್ಲಿ ವಿಭಕ್ತವಾಗಿ ವಿಚಿತ್ರ ಶೋಭೆಯನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದರೂ ಸೂರ್ಯನ ಪ್ರಥಮ ಕಿರಣಗಳಿಂದ ವಿಕಸಿತವಾದ ಕಮಲವನಗಳಲ್ಲಿ ಆಕೆಯು ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಶೋಭಿಸುತ್ತಿರುವಳು. ॥29॥

ಏಳೆಲೆ ಬಾಳೆಯ ಹೂವುಗಳ ಪರಿಮಳ ಧರಿಸಿದ ಶರತ್ಕಾಲವು ಸ್ವಭಾವತಃ ವಾಯುವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತದೆ. ಭ್ರಮರಗಳ ಸಮೂಹಗಳು ಅವನ ಗುಣಗಾನ ಮಾಡುತ್ತಿವೆ. ಅದು ಮಾರ್ಗದ ನೀರನ್ನು ಒಣಗಿಸುತ್ತಾ, ಮತ್ತಗಜಗಳ ದರ್ಪವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಾ ಅತೀವವಾಗಿ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದೆ. ॥30॥ ಕಮಲ ಪರಾಗಗಳು ಚೆಲ್ಲಿಹೋದ ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ನದೀತೀರದಲ್ಲಿ ಬಂದಿಳಿದು, ಮಾನಸ ಸರೋವರದಿಂದ ಬಂದ ಹಂಸಗಳೊಂದಿಗೆ ಸುಂದರ ಮತ್ತು ವಿಶಾಲ ರೆಕ್ಕೆಗಳುಳ್ಳ, ಕಾಮಕ್ರೀಡೆಯು ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಿಯವಾದ ಚಕ್ರವಾಕ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಕ್ರೀಡಿಸುತ್ತಿವೆ. ॥31॥ ನಾನಾ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ವಿಭಕ್ತವಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಿಯು, ಮದಮತ್ತ ಗಜರಾಜರಲ್ಲಿ, ದರ್ಪ ತುಂಬಿದ ವೃಷಭ ಸಮೂಹದಲ್ಲಿ, ತಿಳಿಯಾದ ನೀರುಳ್ಳ ನದಿಗಳಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿರುವಳು. ॥32॥

ಮೋಡಗಳಿಲ್ಲದ ಆಕಾಶವನ್ನು ನೋಡಿ ವನಗಳಲ್ಲಿ ಪಂಖರೂಪೀ ಆಭೂಷಣಗಳನ್ನು ಪರಿತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿದ ನವಿಲುಗಳು ತನ್ನ ಪ್ರಿಯತಮೆಯರಿಂದ ವಿರಕ್ತವಾದುವು. ಅವುಗಳ ಶೋಭೆಯು ನಾಶವಾಗಿ, ಅವು ಆನಂದಶೂನ್ಯವಾಗಿ ಧ್ಯಾನಮಗ್ನವಾಗಿ ಕುಳಿತಿರುವವು. ॥33॥ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿರುವ ಅಸಂಖ್ಯ ಅಸನ ಎಂಬ ವೃಕ್ಷಗಳ ಕೊಂಬೆಗಳು ಪುಷ್ಪಭಾರ ದಿಂದ ಬಾಗಿಕೊಂಡಿವೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಮನೋಹರ ಸುಗಂಧ ಹರಡಿಕೊಂಡಿದೆ. ಅದೆಲ್ಲವೂ ಸುವರ್ಣದಂತೆ, ನೇತ್ರಗಳಿಗೆ ಆನಂದವನ್ನು ಕೊಡುವವು. ಅವುಗಳಿಂದ ವನವು ಪ್ರಕಾಶಿತವಾಗಿದೆ. ॥34॥ ತಮ್ಮ ಪ್ರಿಯತಮೆಗಳೊಂದಿಗೆ ವಿಹರಿಸುವ, ಕಮಲ ವನ ಮತ್ತು ಪುಷ್ಪಗಳು ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಿಯವಾದ, ಏಳೆಲೆ ಬಾಳೆಯ ಹೂವುಗಳನ್ನು ಮೂಸಿ, ಉನ್ಮತ್ತರಾಗಿ, ಹೆಚ್ಚಾದ ಮದ ಮತ್ತು ಮದಜನಿತ ಕಾಮಭೋಗದ ಲಾಲಸೆ ಉಂಟಾದ ಆ ಗಜರಾಜಗಳ ಗತಿ ಇಂದು ಮಂದವಾಗಿ ಹೋಗಿದೆ. ॥35॥ ಈಗ ಮೇಘಗಳಿಲ್ಲದ ಆಕಾಶವು ಸಾಣೆ ಹಿಡಿದ ಖಡ್ಗದಂತೆ ಬೆಳ್ಳಗಾಗಿದೆ, ನದಿಗಳಲ್ಲಿ ನೀರು ನಿಧಾನವಾಗಿ ಹರಿಯುತ್ತಿದೆ, ಬಿಳಿ ತಾವರೆಯ ಸುಗಂಧಯುಕ್ತ ಶೀತಲಗಾಳಿಯು ಬೀಸುತ್ತಿದೆ. ದಿಕ್ಕುಗಳ ಅಂಧಕಾರ ಇಲ್ಲವಾಗಿ ಈಗ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣ ಪ್ರಕಾಶ ಉಂಟಾಗಿದೆ. ॥36॥

ಸೂರ್ಯನ ಬಿಸಿಲಿನಿಂದಾಗಿ ನೆಲದ ಕೆಸರು ಒಣಗಿ ಹೋಗಿದೆ. ಈಗ ಅದರಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ದಿನಗಳ ಬಳಿಕ ಧೂಳು ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ. ಪರಸ್ಪರ ವೈರವುಳ್ಳ ರಾಜರಿಗಾಗಿ ಯುದ್ಧೋದ್ಯೋಗ ಮಾಡುವ ಸಮಯ ಈಗ ಬಂದಿದೆ. ॥37॥ ಶರತ್ಕಾಲದ ವಾತಾವರಣದಿಂದ ಅತಿಶಯವಾದ ರೂಪದಿಂದಲೂ, ಕಾಂತಿಯಿಂದಲೂ ಕೂಡಿರುವ, ಬಹಳವಾಗಿ ಸಂತೋಷಗೊಂಡಿರುವ, ಧೂಳಿನಿಂದ ಮುಚ್ಚಿಹೋದ ಶರೀರದಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಮದದಿಂದ ಕೊಬ್ಬಿರುವ, ಕಾಳಗದಲ್ಲೇ ಆಸಕ್ತವಾಗಿರುವ ಗೂಳಿಗಳು ಈಗ ಹಸುಗಳ ನಡುವೆ ನಿಂತು ಗುಟುರುಹಾಕುತ್ತಿವೆ. ॥38॥

ಕಾಮೋದ್ರಿಕ್ತವಾದ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ ತೀವ್ರವಾದ ಅನುರಾಗ ಹೊಂದಿದ ಮಂದಗಮನವುಳ್ಳ, ಒಳ್ಳೆಯ ಜಾತಿ ಯಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿರುವ ಹೆಣ್ಣಾನೆಗಳು ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಹೋಗುತ್ತಿರುವ ಮದದಿಂದ ಕೊಬ್ಬಿರುವ ಗಂಡಾನೆಯನ್ನು ಎಡೆಬಿಡದೆ ಹಿಂಬಾಲಿಸಿ ಹೋಗುತ್ತಿವೆ. ॥39॥ ಶರೀರಕ್ಕೆ ಭೂಷಣಪ್ರಾಯವಾದ ಶ್ರೇಷ್ಠರೆಕ್ಕೆಗಳನ್ನು ಕಳಚಿಹಾಕಿ ನದೀ ತೀರಕ್ಕೆ ಬಂದ ನವಿಲುಗಳು, ಸಾರಸಪಕ್ಷಿಗಳ ಸಮೂಹಗಳಿಂದ ಭಯಗೊಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ದೀನವಾಗಿ, ಕುಂದಿದ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಮರಳಿ ಹೋಗುತ್ತಿವೆ. ॥40॥

ಗಂಡಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಮದೋದಕವನ್ನು ಸುರಿಸುತ್ತಿರುವ ಗಜರಾಜರುಗಳು ಗಟ್ಟಿಯಾದ ಘೀಂಕಾರದಿಂದ ನೀರುಕೋಳಿಗಳನ್ನು, ಚಕ್ರವಾಕ ಪಕ್ಷಿಗಳನ್ನು ಹೆದರಿಸುತ್ತಾ, ಅರಳಿದ ಕಮಲಗಳಿಂದ ವಿಭೂಷಿತ ಸರೋವರದ ನೀರನ್ನು ಅಲ್ಲೋಲ- ಕಲ್ಲೋಲಗೊಳಿಸುತ್ತಾ ನೀರನ್ನು ಕುಡಿಯುತ್ತಿವೆ. ॥41॥ ಶರತ್ಕಾಲದಲ್ಲಿ ನದಿಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಸರಿಲ್ಲದೆ, ಪ್ರವಾಹವು ಬತ್ತಿ ಹೋಗಿರುವುದರಿಂದ ಮರಳ ದಿಣ್ಣೆಗಳು ಎದ್ದುಕಾಣುತ್ತಿವೆ. ಸ್ವಚ್ಛವಾದ ಆ ನದಿಯ ನೀರನ್ನು ಕುಡಿಯಲು ಹಸುಗಳು ಹಿಂಡು-ಹಿಂಡಾಗಿ ಬರುತ್ತಿವೆ. ಸಾರಸ ಪಕ್ಷಿಗಳ ಕಲರವದಿಂದ ನಿನಾದಿತವಾದ ಆ ನದಿಗಳಲ್ಲಿ ಹಂಸಗಳು ಬಹಳ ಹರ್ಷದಿಂದ ಧುಮುಕುತ್ತಿವೆ. ॥42॥ ನದಿಯ, ಮೇಘಗಳ, ಜಲಪಾತದ, ಪ್ರಚಂಡವಾಯುವಿನ, ನವಿಲುಗಳ, ಕಪ್ಪೆಗಳ ವಟ-ವಟ ಹೀಗೆ ಎಲ್ಲ ಶಬ್ದಗಳು ಈಗ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನಿಂತು ಹೋಗಿವೆ. ॥43॥ ಹೊಸದಾಗಿ ಮೂಡಿಬಂದ ಮೇಘಗಳು ಮಳೆಗರೆ ಯುವಾಗ ಸರ್ಪಗಳು ಬಿಲದಲ್ಲೇ ಉಡುಗಿಕೊಂಡಿರುತ್ತವೆ. ಆಹಾರವಿಲ್ಲದೆ ಅತ್ಯಂತ ಕೃಶವಾಗಿ ಅವು ಸಾಯುವ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿರುವ ಭಯಂಕರ ವಿಷವುಳ್ಳ ಆ ಅನೇಕ ಬಣ್ಣದ ಸರ್ಪಗಳು ಹಸಿವಿನಿಂದ ಬಳಲಿ ಬಿಲಗಳಿಂದ ಹೊರಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತಿವೆ. ॥44॥

ಶೋಭಾಯಮಾನವಾದ ಚಂದ್ರಕಿರಣಗಳ ಸ್ಪರ್ಶದಿಂದ ಹರ್ಷಗೊಂಡು ವಿಕಸಿತ ನಕ್ಷತ್ರಗಳಿಂದ ಕೂಡಿರುವ ಸಂಧ್ಯಾ ದೇವಿಯು (ಅಥವಾ ಅನುರಾಗ ತುಂಬಿದ ನಾಯಿಕೆ) ಅಂಬರ (ವಸ್ತ್ರ-ಆಕಾಶ)ವನ್ನು ತೊರೆದು ಬಿಟ್ಟಿದ್ದಾಳೆ. ಇದು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿಯೂ ಆಶ್ಚರ್ಯಕರವಾಗಿದೆ. ॥45॥ ಬೆಳದಿಂಗಳೇ ಮೇಲ್ಹೋದಿಕೆಯುಳ್ಳ ಶರತ್ಕಾಲದ ರಾತ್ರಿಯು ಬೆಳ್ಳಗಿನ ಸೀರೆಯಿಂದ ಮೈಮುಚ್ಚಿಕೊಂಡಿರುವ ಓರ್ವ ಸುಂದರ ನಾರಿಯಂತೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿರುವಳು. ಉದಯಿಸಿದ ಚಂದ್ರನೇ ಆಕೆಯ ಸೌಮ್ಯಮುಖವಾದರೆ, ನಕ್ಷತ್ರಗಳೇ ಆಕೆಯ ಅರಳಿದ ಮನೋಹರ ಕಣ್ಣುಗಳು. ॥46॥

ಪಕ್ವವಾದ ಭತ್ತದ ತೆನೆಗಳನ್ನು ತಿಂದು ಪರಮಹೃಷ್ಟವಾದ ಸಾರಸಪಕ್ಷಿಗಳ ಸುಂದರ ಸಾಲು, ಗಾಳಿಯಿಂದ ಹಾರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಹೂವಿನಮಾಲೆಯಂತೆ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ವೇಗವಾಗಿ ಹಾರಾಡುತ್ತಿದೆ. ॥47॥ ಮಲಗಿರುವ ಒಂದೇ ಹಂಸದಿಂದ ಕೂಡಿರುವ, ಕನ್ನೈದಿಲೆಗಳಿಂದ ವ್ಯಾಪ್ತವಾದ ದೊಡ್ಡದಾದ ಸರೋವರದ ನೀರು ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ನಕ್ಷತ್ರಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟು ಚಂದ್ರನಿರುವ, ಮೋಡಗಳಿಲ್ಲದ ಅಂತರಿಕ್ಷದಂತೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದೆ. ॥48॥ ಸುತ್ತಲೂ ಹರಡಿಕೊಂಡಿರುವ ಹಂಸಗಳನ್ನೇ ನಡು ಪಟ್ಟಿಯನ್ನಾಗಿಯೂ, ಕಮಲಗಳನ್ನು ಕನ್ನೈದಿಲೆಗಳನ್ನು ಮಾಲೆಗಳನ್ನಾಗಿಯೂ ಹೊಂದಿರುವ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಬಾವಿಗಳ ಶೋಭೆಯು ಇಂದು ವಸ್ತ್ರಾಭೂಷಣಗಳಿಂದ ವಿಭೂಷಿತವಾದ ಸುಂದರ ವನಿತೆಯಂತೆ ಇದೆ. ॥49॥

ವೇಣು ಸ್ವರವಾಗಿ ವ್ಯಕ್ತವಾದ ವಾದ್ಯಘೋಷ ಮಿಶ್ರಿತ ಶಬ್ದ ಮತ್ತು ಪ್ರಾತಃಕಾಲದ ವಾಯುವಿನಿಂದ ವೃದ್ಧಿಗೊಂಡು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಹರಡಿದ ಮೊಸರು ಕಡೆಯುವ ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ಪಾತ್ರೆಗಳ ಹಾಗೂ ಗೂಳಿಗಳ ಶಬ್ದ ಒಂದು ಮತ್ತೊಂದಕ್ಕೆ ಪೂರಕವಾದಂತೆ ಇದೆ. ॥50॥ ನದಿಗಳ ತಟಗಳು ಮಂದ-ಮಂದವಾಯುವಿನಿಂದ ಅಲ್ಲಾಡುತ್ತಾ, ಪುಷ್ಪರೂಪಿ ನಗುವಿನಿಂದ ಶೋಭಿತ ಹಾಗೂ ಒಗೆದು ಮಡಿ ಮಾಡಿದ ರೇಶ್ಮೆವಸ್ತ್ರಗಳಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿತವಾದ ಹೊಸದಾದ ಜಂಬುಹುಲ್ಲುಗಳಿಂದ ಶೋಭಿತ ವಾಗಿವೆ. ॥51॥ ವನದಲ್ಲಿ ಸ್ವಚ್ಛಂದಚಾರಿಗಳಾದ ಕುಸುಮ ಮಧುವನ್ನು ಪಾನ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಚತುರರಾದ, ಕಮಲಗಳ ಮತ್ತು ಹೊನ್ನೆಮರದ ಪುಷ್ಪಗಳ ಪರಾಗದಿಂದ ಬಿಳುಪಾಗಿರುವ ಮತ್ತಭೃಂಗಗಳು ತಮ್ಮ ಪ್ರೇಯಸಿಯರೊಂದಿಗೆ ಹರ್ಷಗೊಂಡು ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಗಾಳಿಯ ಹಿಂದೆ-ಹಿಂದೆಯೇ ಹೋಗುತ್ತಿವೆ. ॥52॥ ನೀರು ತಿಳಿಯಾಗಿದೆ, ಬತ್ತದ ಪೈರು ಬೆಳೆದು ನಿಂತಿದೆ, ವಾಯು ಮಂದಗತಿಯಿಂದ ಬೀಸುತ್ತಿದೆ, ಚಂದ್ರನು ನಿರ್ಮಲವಾಗಿ ಗೋಚರಿಸುತ್ತಿರುವನು ಇವೆಲ್ಲ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಶರತ್ಕಾಲದ ಆಗಮನವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಿವೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಮಳೆ ಸಮಾಪ್ತವಾಗಿರುತ್ತದೆ, ಕ್ರೌಂಚಪಕ್ಷಿಗಳು ಕೂಗಲು ತೊಡಗುವವು. ಈ ಋತುವಿನಲ್ಲಿ ಹೂವುಗಳು ನಗುವಿನಂತೆ ಅರಳಿ ನಿಂತಿವೆ. ॥53॥ ಪ್ರಿಯತಮನಿಂದ ಉಪಭೋಗಿಸಲ್ಪಟ್ಟು, ಬಳಲಿ-ಬೆಂಡಾಗಿ ಪ್ರಾತಃಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮಂದವಾದ ನಡಿಗೆಯುಳ್ಳ ಕಾಮಿನಿಯರಂತೆ ಮೀನುಗಳನ್ನೇ ನಡುಪಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಹೊಂದಿರುವ ನದಿಗಳೆಂಬ ವಧುಗಳ ಗಮನವು ಇಂದು ಮಂದವಾಗಿದೆ. ॥54॥

ನದಿಗಳ ಮುಖಗಳು ನವವಧುಗಳ ಮುಖದಂತೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿವೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿರುವ ಚಕ್ರವಾಕಗಳೇ ಗೋರೋಚನ ದಿಂದ ಮಾಡಿದ ತಿಲಕದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದೆ. ಪಾಚಿಯು ವಧುವಿನ ಮುಖವರ್ಣಿಕೆಯಂತೆ ಅನಿಸುತ್ತಿದೆ. ಜೊಂಡು ಹುಲ್ಲುಗಳೇ ಬಿಳಿಯ ವಸ್ತ್ರಗಳಾಗಿ ನದೀರೂಪಿಣೀ ವಧುವಿನ ಅವಕುಂಠನದಂತೆ ಇವೆ. ॥55॥ ವಿಕಸಿತವಾದ ಪುಷ್ಪಗಳುಳ್ಳ ಬಾಣವೃಕ್ಷಗಳಿಂದಲೂ, ಸರ್ಜವೃಕ್ಷಗಳಿಂದಲೂ ವಿಚಿತ್ರವಾಗಿ ಕಾಣುವ, ಪ್ರಹೃಷ್ಟವಾದ ದುಂಬಿಗಳಿಂದ ನಿನಾದಿಸುತ್ತಿರುವ ಅರಣ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಮದೇವನು ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಹಿಡಿದು ಪ್ರಚಂಡವಾದ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಮೇಲೆತ್ತಿಕೊಂಡು ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ॥56॥ ಜನರನ್ನು ಸುವೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಸಂತುಷ್ಟಗೊಳಿಸಿ, ನದಿಗಳನ್ನು, ಕೆರೆ-ಕುಂಟೆಗಳನ್ನು ತುಂಬಿಸಿ, ಭೂಮಿಯನ್ನು ಸಸ್ಯಸಮೃದ್ಧವನ್ನಾಗಿಸಿ ಮೋಡಗಳು ಆಕಾಶವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಅದೃಶ್ಯವಾಗಿವೆ. ॥57॥ ಪ್ರಥಮ ಸಮಾಗಮ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸ್ತ್ರೀಯರು ನಾಚಿಕೆಗೊಂಡು ಪ್ರಿಯತಮನಿಗೆ ಜಘನಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಮೆಲ್ಲ-ಮೆಲ್ಲನೆ ತೋರಿಸುವಂತೆ ಶರತ್ಕಾಲದ ನದಿಗಳು ನೀರನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ತಮ್ಮ ಮರಳು ದಿಣ್ಣೆಗಳನ್ನು ಮೆಲ್ಲ-ಮೆಲ್ಲನೆ ತೋರಿಸುತ್ತಿವೆ. ॥58॥

ಸೌಮ್ಯ! ಎಲ್ಲ ಜಲಾಶಯಗಳ ನೀರು ಸ್ವಚ್ಛವಾಗಿದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಕ್ರೌಚ-ಪಕ್ಷಿಗಳ ಕಲರವ ನಿನಾದಿಸುತ್ತಿದೆ. ಚಕ್ರವಾಕ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಎಲ್ಲೆಡೆ ತುಂಬಿಕೊಂಡಿವೆ. ಹೀಗೆ ಆ ಜಲಾಶಯಗಳು ತುಂಬಾ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿವೆ. ॥59॥ ರಾಜಕುಮಾರ! ಪರಸ್ಪರ ಬದ್ಧ ವೈರಿಗಳಾದ, ಒಬ್ಬರು ಮತ್ತೊಬ್ಬರನ್ನು ಗೆಲ್ಲಬೇಕೆಂದು ಇಚ್ಛಿಸುವ ರಾಜರಿಗಾಗಿ ಈಗ ಯುದ್ಧೋದ್ಯೋಗ ಕೈಗೊಳ್ಳುವ ಸಮಯ ಉಪಸ್ಥಿತವಾಗಿದೆ. ॥60॥ ನರೇಶನಂದನ! ರಾಜರ ವಿಜಯಯಾತ್ರೆಯ ಇದು ಮೊದಲ ಅವಕಾಶವಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಸುಗ್ರೀವನು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿರುವುದಿರಲೀ, ಆವನ ಯಾವುದೇ ಅಂತಹ ಉದ್ಯೋಗ ನನಗೆ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. ॥61॥ ಪರ್ವತಗಳ ಶಿಖರಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಂಪು ಮುತ್ತುಗದ ಮರಗಳೂ, ಏಳೆಲೆ ಬಾಳೆಗಿಡಗಳೂ, ಕಂಚವಾಳ, ದಾಸವಾಳ ಗಿಡಗಳೂ, ಹೊಂಗೆಮರಗಳೂ ಅರಳಿದ ಹೂವುಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿವೆ. ॥62॥ ಲಕ್ಷ್ಮಣ! ನದೀತೀರಗಳಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಹಂಸ, ಸಾರಸ, ಚಕ್ರವಾಕ, ಕುಕರ ಮುಂತಾದ ಪಕ್ಷಿಗಳು ತುಂಬಿರುವುದನ್ನು ನೋಡು. ॥63॥ ಸೀತೆಯನ್ನು ನೋಡದೆ ನಾನು ಶೋಕದಿಂದ ಸಂತಪ್ತನಾಗಿದ್ದೇನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಮಳೆಗಾಲದ ನಾಲ್ಕು ತಿಂಗಳು ನನಗೆ ನೂರು ವರ್ಷಗಳಂತೆ ಕಳೆದುಹೋಗಿವೆ. ॥64॥ ಹೆಣ್ಣು ಚಕ್ರವಾಕ ತನ್ನ ಸ್ವಾಮಿಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವಂತೆಯೇ, ಕಲ್ಯಾಣೀ ಸೀತೆಯು ಈ ಭಯಂಕರ, ದುರ್ಗಮ ದಂಡಕಾರಣ್ಯ ವನ್ನು ಉದ್ಯಾನವನವೆಂದು ತಿಳಿದು ನನ್ನ ಹಿಂದೆ ಇಲ್ಲಿಯ ವರೆಗೆ ಬಂದಿದ್ದಳು. ॥65॥

ಲಕ್ಷ್ಮಣ! ನಾನು ನನ್ನ ಪ್ರಿಯತಮೆಯಿಂದ ಅಗಲಿರುವೆನು. ನನ್ನ ರಾಜ್ಯ ಕಸಿದುಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ, ದೇಶಭ್ರಷ್ಟವಾಗಿದ್ದೇನೆ. ಈ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಸುಗ್ರೀವರಾಜನು ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಕೃಪೆ ಮಾಡುತ್ತಿಲ್ಲ. ॥66॥ ಸೌಮ್ಯ ಲಕ್ಷ್ಮಣ! ನಾನು ಅನಾಥ ನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ರಾಜ್ಯಭ್ರಷ್ಟನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ರಾವಣನು ನನಗೆ ಅಪಮಾನಮಾಡಿರುವನು. ದೀನನಾದ ನನ್ನ ಮನೆ ಇಲ್ಲಿಂದ ಬಹಳ ದೂರವಿದೆ. ಕಾಮನೆ ಇರಿಸಿಕೊಂಡು ನಾನು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿದ್ದೆ, ರಾಮನು ನನ್ನ ಆಶ್ರಯಕ್ಕೆ ಬಂದಿರುವನೆಂದೂ ಸುಗ್ರೀವನು ತಿಳಿಯುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಇವೆಲ್ಲ ಕಾರಣಗಳಿಂದ ವಾನರರಾಜ ದುರಾತ್ಮಾ ಸುಗ್ರೀವನು ನನ್ನನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ; ಆದರೆ ನಾನು ಶತ್ರುಗಳಿಗೆ ಸದಾ ಸಂತಾಪ ಕೊಡುವವನು ಎಂಬುದು ಅವನಿಗೆ ತಿಳಿಯದು. ॥67-68॥

ಸೀತೆಯನ್ನು ಹುಡುಕಲು ಅವನು ಸಮಯವನ್ನು ನಿಶ್ಚಿತಗೊಳಿಸಿದ್ದನು. ಆದರೆ ಅವನ ಕೆಲಸ ಮುಗಿದುಹೋಗಿದೆ,
ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಆ ದುರ್ಬುದ್ಧಿ ವಾನರನು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿಯೂ ಅದರ ಕಡೆ ಗಮನಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ. ॥69॥ ಆದ್ದರಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣ!
ನೀನು ನನ್ನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಗೆ ಹೋಗು. ವಿಷಯ ಭೋಗದಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿಹಾಕಿಕೊಂಡ ಮೂರ್ಖ ವಾನರರಾಜ ಸುಗ್ರೀವನಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಹೇಳು- ॥70॥ ಬಲ-ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ಸಂಪನ್ನ ಹಾಗೂ ಮೊದಲೇ ಉಪಕಾರ ಮಾಡಿದ ಕಾರ್ಯಾರ್ಥಿ
ಪುರುಷರಿಗೆ ಪ್ರತಿಜ್ಞಾಪೂರ್ವಕ ಆಸೆಯನ್ನು ತೋರಿಸಿ ಮತ್ತೆ ಅದನ್ನು ಮುರಿಯುವವನು ಜಗತ್ತಿನ ಎಲ್ಲ ಪುರುಷರಲ್ಲಿ ನೀಚನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ॥71॥ ಪ್ರತಿಜ್ಞಾರೂಪದಲ್ಲಿ ಆಡಿದ ಒಳ್ಳೆಯ ಅಥವಾ ಕೆಟ್ಟ ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಪಾಲನೀಯವೆಂದು ತಿಳಿದು ಸತ್ಯದ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಅದನ್ನು ಪಾಲಿಸುವವ ವೀರನು ಸಮಸ್ತ ಪುರುಷರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ॥72॥

ತನ್ನ ಸ್ವಾರ್ಥ ಸಿದ್ಧವಾದ ಮೇಲೆ ಯಾರ ಕಾರ್ಯ ಪೂರ್ಣವಾಗಿಲ್ಲವೋ ಆ ಮಿತ್ರರಿಗೆ ಸಹಾಯಕನಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಅವನ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಸಿದ್ಧಗೊಳಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಆ ಕೃತಘ್ನ ಪುರುಷನು ಸತ್ತುಹೋದ ಮೇಲೆಯೂ ಮಾಂಸಾಹಾರಿ ಪ್ರಾಣಿಗಳೂ ಕೂಡ ಅವನ ಮಾಂಸವನ್ನು ತಿನ್ನುವುದಿಲ್ಲ. ॥73॥ ಸುಗ್ರೀವನೇ! ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನಾನು ಸೆಳೆದ ಚಿನ್ನದ ಬೆನ್ನು ಉಳ್ಳ ಧನುಷ್ಯವನ್ನು, ಹೊಳೆಯುವ ಮಿಂಚಿನಂತೆ ನೋಡಲು ನೀನು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿಯೂ ಬಯಸುತ್ತಿರುವೆ. ॥74॥

ಸಿಡಿಲಿನ ಗರ್ಜನೆಯಂತೆ ಗರ್ಜಿಸುವ ಕುಪಿತನಾದ ನನ್ನ ಘೋರವಾದ ಮೌರ್ವಿಯ ಠೇಂಕಾರ ಶಬ್ದವನ್ನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಪುನಃ ಕೇಳಲು ಬಯಸುತ್ತಿರುವೆ; ಎಂದು ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಹೇಳು. ॥75॥ ವೀರರಾಜಕುಮಾರ! ನಿನ್ನಂತಹ ಸಹಾಯಕನು ಜೊತೆಗಿರುವ ನನ್ನ ಪರಾಕ್ರಮದ ಪರಿಚಯ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಆಗಿದೆಯಾದರೂ ಇಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಇವನು ವಾಲಿಯಂತೆ ನನ್ನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಬಲ್ಲನು ಎಂಬ ಚಿಂತೆ ಅವನಿಗೆ ಇಲ್ಲದಿರುವುದು ಆಶ್ಚರ್ಯದ ಮಾತಾಗಿದೆ. ॥76॥

ಶತ್ರುನಗರದ ಮೇಲೆ ವಿಜಯ ಪಡೆಯುವ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೇ! ಯಾವುದಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಮಿತ್ರತೆ ಮೊದಲಾದ ಎಲ್ಲ ಆಯೋಜನ ವಾಗಿದೆಯೋ, ಸೀತೆಯನ್ನು ಹುಡುಕುವ ವಿಷಯದ ಆ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಈಗ ವಾನರರಾಜ ಸುಗ್ರೀವನು ಮರೆತು
ಹೋಗಿರುವನು; ಏಕೆಂದರೆ ಅವನ ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧವಾಗಿ ಹೋಗಿದೆ. ॥77॥ ಮಳೆಗಾಲ ಮುಗಿದಾಕ್ಷಣ ಸೀತಾನ್ವೇಷಣೆ ಪ್ರಾರಂಭಿಸುವುದಾಗಿ ಸುಗ್ರೀವನು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿದ್ದನು; ಆದರೆ ಕ್ರೀಡಾವಿಹಾರದಲ್ಲಿ ತಿಂಗಳು ಕಳೆದುಹೋದುದು ಅವನಿಗೆ ತಿಳಿಯದಷ್ಟು ತನ್ಮಯನಾಗಿ ಹೋಗಿದ್ದಾನೆ. ॥78॥ ಮಂತ್ರಿಗಳ ಹಾಗೂ ಪರಿಜನರೊಂದಿಗೆ ಸುಗ್ರೀವನು ಕ್ರೀಡಾ ಜನಿತ ಆಮೋದ-ಪ್ರಮೋದದಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿಹಾಕಿಕೊಂಡು ಪೇಯ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಸೇವಿಸುತ್ತಾ ಇರುವನು. ನಾವು ಶೋಕದಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಕುಲರಾಗಿದ್ದರೂ ಅವನಿಗೆ ನಮ್ಮ ಮೇಲೆ ದಯೆ ಬಂದಿಲ್ಲ. ॥79॥ ಮಹಾಬಲೀ ವೀರ ಲಕ್ಷ್ಮಣ! ನೀನು ಹೋಗು, ಸುಗ್ರೀವನಲ್ಲಿ ಮಾತನಾಡು. ನನ್ನ ರೋಷದ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಅವನಿಗೆ ತಿಳಿಸು ಹಾಗೂ ನನ್ನ ಈ ಸಂದೇಶವನ್ನು ತಿಳಿಸು. ॥80॥ ಸುಗ್ರೀವನೇ! ವಾಲಿಯು ಸತ್ತುಹೋದ ದಾರಿಯು ಇಂದೂ ಮುಚ್ಚಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನೀನು ನಿನ್ನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿರು. ವಾಲಿಯ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಅನುಸರಿಸಬೇಡ. ॥81॥ ವಾಲಿಯಾದರೋ ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬನೇ ನನ್ನ ಬಾಣದಿಂದ ಸತ್ತುಹೋಗಿದ್ದನು, ಆದರೆ ನೀನು ಸತ್ಯದಿಂದ ವಿಚಲಿತನಾದರೆ ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ಬಂಧುಬಾಂಧವರ ಸಹಿತ ಕಾಲಕ್ಕೆ ತುತ್ತಾಗಿಸುವೆ. ॥82॥ ಪುರುಷಪ್ರವರ! ನರಶ್ರೇಷ್ಠ ಲಕ್ಷ್ಮಣ! ಈ ರೀತಿ ಕಾರ್ಯಕೆಟ್ಟು ಹೋಗುವ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ, ಯಾವುದನ್ನು ಹೇಳಿದರೆ ನಮ್ಮ ಹಿತವಾಗುವುದೋ ಅದೆಲ್ಲವನ್ನು ನೀನು ಅವನಿಗೆ ಹೇಳು. ಕಾರ್ಯ ಪ್ರಾರಂಭಿಸುವ ಸಮಯ ಕಳೆದು ಹೋಗುತ್ತಾ ಇದೆ. ಈಗ ತಡ ಮಾಡಬೇಡ. ॥83॥

ಸುಗ್ರೀವನಲ್ಲಿ ಹೇಳು - ವಾನರರಾಜನೇ! ನೀನು ಸನಾತನ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ದೃಷ್ಟಿ ಇರಿಸಿ, ತಾನು ಮಾಡಿದ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಸತ್ಯವಾಗಿಸಿ ತೋರಿಸು; ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ನೀನು ಇಂದೇ ನನ್ನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಪ್ರೇರಿತನಾಗಿ ಪ್ರೇತಭಾವವನ್ನು ಪಡೆದು ಯಮಲೋಕದಲ್ಲಿ ವಾಲಿಯ ದರ್ಶನ ಮಾಡುವುದು ಆಗದಿರಲಿ. ॥84॥ ಮಾನವ ವಂಶದ ವೃದ್ಧಿ ಮಾಡುವ ಉಗ್ರ ತೇಜಸ್ವೀ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ದುಃಖಿಯಾಗಿರುವ, ತೀವ್ರರೋಷ ಯುಕ್ತನಾದ ಹಾಗೂ ಹೆಚ್ಚು ಮಾತನಾಡುವ ಅಣ್ಣನನ್ನು ನೋಡಿದಾಗ ವಾನರರಾಜ ಸುಗ್ರೀವನ ಕುರಿತು ಕಠೋರ ಭಾವವನ್ನು ತಾಳಿದನು. ॥85॥

ಶ್ರೀ ವಾಲ್ಮೀಕಿವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡದ ಮೂವತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥30॥

ಮೂವತ್ತೊಂದನೆಯ ಸರ್ಗ

ಸುಗ್ರೀವನ ಮೇಲೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ರೋಷ, ಶ್ರೀರಾಮನು ಅವನನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಿದುದು, ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಯ ಮಹಾದ್ವಾರಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಅಂಗದನನ್ನು ಸುಗ್ರೀವನ ಬಳಿಗೆ ಕಳಿಸಿದುದು, ವಾನರರ ಭಯ, ಪ್ಲಕ್ಷ ಮತ್ತು ಪ್ರಭಾವ ಎಂಬ ವಾನರರಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಕರ್ತವ್ಯದ ಉಪದೇಶ

ರಾಮಾನುಜ ನರೇಂದ್ರಕುಮಾರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಆಗ ಸೀತೆಯ ಕಾಮನೆಯಿಂದ ದುಃಖಿಯಾದ ಉದಾರಹೃದಯಿ, ಶೋಕಗ್ರಸ್ತ, ಹೆಚ್ಚಾದ ರೋಷಗೊಂಡ ಅಣ್ಣನಾದ, ಮಹಾರಾಜಪುತ್ರ ಶ್ರೀರಾಮನಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಹೇಳಿದನು- ॥1॥

ಆರ್ಯನೇ! ಸುಗ್ರೀವನು ವಾನರನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಅವನು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪುರುಷರಿಗೆ ಉಚಿತವಾದ ಸದಾಚಾರದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರನಾಗಿರಲಾರನು. ಅಗ್ನಿಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿ ರಘುನಾಥನೊಂದಿಗೆ ಮಿತ್ರತೆ ಮಾಡಿಕೊಂಡ ಸತ್-ಕರ್ಮದ ಫಲದಿಂದ ತನಗೆ ನಿಷ್ಕಂಟಕ ರಾಜ್ಯಭೋಗ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಿದೆ, ಇದನ್ನು ಸುಗ್ರೀವನು ತಿಳಿಯುತ್ತಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ವಾನರರ ರಾಜ್ಯಲಕ್ಷ್ಮಿಯನ್ನು ಪಾಲಿಸಲಾರನು ಹಾಗೂ ಅನುಭವಿಸಲಾರನು; ಏಕೆಂದರೆ ಅವನ ಬುದ್ಧಿಯು ಮಿತ್ರಧರ್ಮಪಾಲನೆಗಾಗಿ ಹೆಚ್ಚು ಮುಂದುವರಿಯಲಿಲ್ಲ. ॥2॥

ಸುಗ್ರೀವನ ಬುದ್ಧಿ ಕೆಟ್ಟುಹೋಗಿದೆ, ಇದರಿಂದ ಅವನು ವಿಷಯಭೋಗದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತನಾಗಿರುವನು. ನಿನ್ನ ಕೃಪೆಯಿಂದ ದೊರೆತ ರಾಜ್ಯಾದಿಗಳ ಕುರಿತಾದ ಉಪಕಾರವನ್ನು ತೀರಿಸುವ ನಿಯತ್ತು ಅವನಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈಗ ಅವನೂ ವಧಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ತನ್ನ ಅಣ್ಣ ವಾಲಿಯ ದರ್ಶನ ಮಾಡಲಿ. ಇಂತಹ ಗುಣಹೀನ ಪುರುಷನಿಗೆ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಕೊಡಬಾರದು. ॥3॥

ಬೆಳೆದಿರುವ ನನ್ನ ಕ್ರೋಧವನ್ನು ತಡೆಯಲಾರೆ. ಅಸತ್ಯವಾದಿ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಇಂದೇ ಕೊಂದುಹಾಕುವೆನು. ಈ ವಾಲಿಕುಮಾರ ಅಂಗದನೇ ರಾಜನಾಗಿ ಮುಖ್ಯ ವಾನರ ವೀರರೊಂದಿಗೆ ರಾಜಕುಮಾರಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಹುಡುಕಲಿ. ॥4॥ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಧನುರ್ಬಾಣಗಳನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲೆತ್ತಿಕೊಂಡು ಬಹಳ ವೇಗವಾಗಿ ಹೊರಟನು. ತಾನು ಹೋಗುವ ಪ್ರಯೋಜನವನ್ನು ಅವನು ಸ್ಪಷ್ಟ ಶಬ್ದಗಳಲ್ಲಿ ನಿವೇದಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದನು. ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಅವನ ಕೋಪ ಪ್ರಚಂಡವಾಗಿತ್ತು ಹಾಗೂ ಅವನು ಏನು ಮಾಡಲು ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದಾನೆ ಇತರ ಕುರಿತು ಚೆನ್ನಾಗಿ ವಿಚಾರ ಮಾಡಿರಲಿಲ್ಲ. ಆಗ ವಿಪಕ್ಷೀ ವೀರರನ್ನು ಸಂಹರಿಸುವ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಅವನನ್ನು ಶಾಂತಗೊಳಿಸಲು ಅನುನಯಯುಕ್ತ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು-॥5॥

ಸುಮಿತ್ರಾನಂದನ! ನಿನ್ನಂತಹ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪುರುಷನು ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಇಂತಹ (ಮಿತ್ರವಧರೂಪೀ) ನಿಷಿದ್ಧ ಆಚರಣೆ ಮಾಡಬಾರದು. ಉತ್ತಮ ವಿವೇಕದಿಂದ ತನ್ನ ಕ್ರೋಧವನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವ ವೀರನೇ ಸಮಸ್ತ ಪುರುಷರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾಗಿರುವನು. ॥6॥ ಲಕ್ಷ್ಮಣ! ನೀನು ಸದಾಚಾರಿಯಾಗಿರುವೆ. ನೀನು ಹೀಗೆ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವ ನಿಶ್ಚಯಮಾಡಬಾರದು. ಅವನನ್ನು ಕುರಿತು ನಿನಗೆ ಹಿಂದೆ ಇದ್ದ ಪ್ರೇಮವನ್ನೇ ಅನುಸರಿಸು. ಅವನೊಂದಿಗೆ ಮೊದಲು ಮಾಡಿದ ಮೈತ್ರಿಯನ್ನು ನಿಭಾಯಿಸು. ॥7॥ ನೀನು ಸಾಂತ್ವನಪೂರ್ಣ ವಾಣಿಯಿಂದ ಕಟುವಚನಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುತ್ತಾ ಸುಗ್ರೀವನಲ್ಲಿ - ನೀನು ಸೀತೆಯನ್ನು ಹುಡುಕಲು ಸಮಯವನ್ನು ನಿಶ್ಚಿತಗೊಳಿಸಿದ್ದೆ, ಅದು ಕಳೆದುಹೋಯಿತು. (ಹೀಗಿದ್ದರೂ ಸುಮ್ಮನಿದ್ದಿಯಲ್ಲ ಏಕೆ?) ಎಂದು ಹೇಳು. ॥8॥ ತನ್ನ ಅಣ್ಣನು ಹೀಗೆ ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ ಸಮಜಾಯಿಸಿದಾಗ ಶತ್ರುವೀರರ ಸಂಹಾರ ಮಾಡುವ ಪುರುಷ ಪ್ರವರ ವೀರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಪುರಿಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಲು ಮನ ಮಾಡಿದನು. ॥9॥ ಅಣ್ಣನ ಪ್ರಿಯ ಮತ್ತು ಹಿತದಲ್ಲಿ ತತ್ಪರನಾಗಿದ್ದ ಶುಭಬುದ್ಧಿಯುಕ್ತ ಬುದ್ಧಿವಂತ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ರೋಷಗೊಂಡು ವಾನರರಾಜ ಸುಗ್ರೀವನ ಭವನದ ಕಡೆಗೆ ಹೊರಟನು. ॥10॥ ಆಗ ಅವನು ಇಂದ್ರಧನುಸ್ಸಿನಂತೆ ತೇಜಸ್ವೀ, ಕಾಲಾಂತಕನಂತೆ ಭಯಂಕರ ಹಾಗೂ ಪರ್ವತ ಶಿಖರಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾದ ವಿಶಾಲ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಕೈಗೆತ್ತಿಕೊಂಡು ಶೃಂಗಸಹಿತ ಮಂದರಾಚಲದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದನು. ॥11॥

ಶ್ರೀರಾಮಾನುಜ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಅಣ್ಣನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಯಥಾವತ್ತಾಗಿ ಪಾಲಿಸುವ ಹಾಗೂ ಬೃಹಸ್ಪತಿಯಂತೆ ಬುದ್ಧಿ ವಂತನಾಗಿದ್ದನು. ಅವನು ಸುಗ್ರೀವನಲ್ಲಿ ಹೇಳುವ, ಅವನ ಉತ್ತರ ಮತ್ತು ಆ ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ಇವನು ಹೇಳುವ ಎಲ್ಲವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ವಿಮರ್ಶಿಸಿಕೊಂಡು ಅಲ್ಲಿಂದ ಹೊರಟನು. ॥12॥ ಸೀತಾನ್ವೇಷಣೆಯ ಕುರಿತಾದ ಶ್ರೀರಾಮನ ಕಾಮನೆ ಮತ್ತು ಸುಗ್ರೀವನ ಪ್ರಮಾದದಿಂದಾಗಿ ಉಂಟಾದ ಕ್ರೋಧ ಇವೆರಡರ ಕಾರಣ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ ಕ್ರೋಧಾಗ್ನಯಿಂದ ಉರಿದೆದ್ದನು. ಆ ಕ್ರೋಧಾಗ್ನಿಯಿಂದ ಕೂಡಿದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಸುಗ್ರೀವನ ಕುರಿತು ಪ್ರಸನ್ನನಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಅವನು ಅದೇ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ವಾಯು ವೇಗದಿಂದ ನಡೆದನು. ॥13॥

ಅತಿ ವೇಗವಾಗಿ ಸಾಗುತ್ತಿದ್ದ ಅವನು ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಸಿಗುವ ಸಾಲ, ತಾಲ, ಅಶ್ವಕರ್ಣ ಮೊದಲಾದ ವೃಕ್ಷಗಳನ್ನು ಜೋರಾಗಿ ಕೆಡವುತ್ತಾ, ಪರ್ವತ ಶಿಖರಗಳನ್ನು ಹಾಗೂ ಇತರ ವೃಕ್ಷಗಳನ್ನು ಎತ್ತಿ-ಎತ್ತಿ ದೂರ ಎಸೆಯುತ್ತಿದ್ದನು. ॥14॥ ಶೀಘ್ರಗಾಮಿ ಆನೆಯಂತೆ ತನ್ನ ಪಾದಾಘಾತದಿಂದ ಶಿಲೆಗಳನ್ನು ನುಚ್ಚುನೂರಾಗಿಸುತ್ತಾ, ದೂರ-ದೂರ ಹೆಜ್ಜೆಗಳನ್ನಿಡುತ್ತಾ ಅವನು ಕಾರ್ಯವಶ ಬಹಳ ವೇಗವಾಗಿ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದನು. ॥15॥ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಕುಲಸಿಂಹ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಹತ್ತಿರ ಹೋಗಿ ವಾನರರರಾಜ ಸುಗ್ರೀವನ ವಿಶಾಲಪುರಿ ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಯನ್ನು ನೋಡಿದನು. ಅದು ಪರ್ವತಗಳ ನಡುವೆ ನೆಲೆಸಿತ್ತು. ವಾನರ ಸೈನ್ಯದಿಂದ ವ್ಯಾಪ್ತವಾದದ್ದರಿಂದ ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ಅದು ದುರ್ಗಮವಾಗಿತ್ತು. ॥16॥ ಆಗ ಸುಗ್ರೀವನ ಕುರಿತು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ತುಟಿಗಳು ಅದರುತ್ತಿದ್ದವು. ಅವನು ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಯ ಬಳಿ ನಗರದಿಂದ ಹೊರಗೆ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಅನೇಕ ಭಯಂಕರ ವಾನರರನ್ನು ನೋಡಿದನು. ॥17॥ ಆ ವಾನರರ ಶರೀರಗಳು ಆನೆಗಳಂತೆ ದೊಡ್ಡದಾಗಿದ್ದವು. ಆಗ ಸಮಸ್ತ ವಾನರರು ಪುರುಷಪ್ರವರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ನೋಡುತ್ತಲೇ ನೂರಾರು ಪರ್ವತ ಶಿಖರಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ವೃಕ್ಷಗಳನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡರು. ॥18॥ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಒಣಗಿದ ಕಟ್ಟಿಗೆಗಳನ್ನು ಹಾಕಿದಾಗ ಉರಿದೇಳುವ ಬೆಂಕಿಯಂತೆ ಇಮ್ಮಡಿಯಾದ ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಉರಿದೆದ್ದನು. ॥19॥

ಕ್ಷುಬ್ಧನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಕಾಲಮೃತ್ಯು ಹಾಗೂ ಪ್ರಳಯ ಕಾಲದ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಭಯಂಕರವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದನು. ಅವನನ್ನು ನೋಡಿದ ಆ ನೂರಾರು ವಾನರರ ಶರೀರಗಳು ಭಯದಿಂದ ನಡುಗಿಹೋಗಿ, ಕಂಡ-ಕಂಡಲ್ಲಿಗೆ ಓಡಿಹೋದರು. ॥20॥ ಅನಂತರ ಕೆಲವು ಶ್ರೇಷ್ಠವಾನರರು ಸುಗ್ರೀವನ ಅರಮನೆಗೆ ಹೋಗಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಆಗಮನದ ಮತ್ತು ಕ್ರೋಧದ ಸಮಾಚಾರ ನಿವೇದಿಸಿಕೊಂಡರು. ॥21॥

ಆಗ ಕಾಮಕ್ಕೆ ಅಧೀನನಾದ ಸುಗ್ರೀವನು ಭೋಗಾಸಕ್ತನಾಗಿ ತಾರೆಯ ಜೊತೆಗಿದ್ದನು. ಇದರಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ವಾನರರ ಮಾತು ಕೇಳಿಸಲಿಲ್ಲ. ॥22॥ ಆಗ ಸಚಿವನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ನೋಡಿ ರೋಮಾಂಚಿತರಾದ, ಪರ್ವತ, ಆನೆ, ಮೇಘಗಳಂತಿರುವ ವಿಶಾಲಕಾಯ ವಾನರರು ನಗರದಿಂದ ಹೊರಗೆ ಬಂದರು. ॥23॥ ಆ ವಾನರರು ವೀರರಾಗಿದ್ದು, ಉಗುರು, ಹಲ್ಲುಗಳೇ ಆಯುಧಗಳುಳ್ಳ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ವಿಕರಾಳವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದರು. ಅವರೆಲ್ಲರ ಕೋರೆದಾಡೆಗಳು ಹುಲಿಯ ಕೋರೆದಾಡೆಗಳಂತೆ ಇದ್ದು, ಎಲ್ಲರೂ ಕಣ್ಮುಂದೆಯೇ ನಿಂತಿದ್ದರು. ॥24॥ ಕೆಲವರಲ್ಲಿ ಹತ್ತು ಆನೆಗಳ ಬಲವಿದ್ದರೆ, ಕೆಲವರಲ್ಲಿ ನೂರು ಆನೆಗಳ ಬಲಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾಗಿ ಮಹಾಶಕ್ತಿಶಾಲಿಗಳಾಗಿ ಇದ್ದರು. ಕೆಲ-ಕೆಲವರ ಬಲ-ಪರಾಕ್ರಮವಂತು ಸಾವಿರ ಆನೆಗಳಂತೆ ಇತ್ತು. ॥25॥ ವೃಕ್ಷಗಳನ್ನೆತ್ತಿಕೊಂಡ ಆ ಮಹಾಬಲಿ ವಾನರರಿಂದ ವ್ಯಾಪ್ತವಾದ ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಯು ಅತ್ಯಂತ ದುರ್ಜಯವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು. ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಕುಪಿತನಾಗಿ ಆ ಪುರಿಯ ಕಡೆಗೆ ನೋಡಿದನು. ॥26॥ ಅನಂತರ ಆ ಎಲ್ಲ ಮಹಾಬಲಿ ವಾನರರು ಪುರಿಯ ಕೋಟೆಯಿಂದ, ಕಂದಕಗಳಿಂದ ಹೊರ ಬಂದು ಪ್ರಕಟರಾಗಿ ಎದುರಿಗೆ ಬಂದು ನಿಂತುಕೊಂಡರು. ॥27॥ ಆತ್ಮಸಂಯಮಿ ವೀರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಸುಗ್ರೀವನ ಪ್ರಮಾದ ಹಾಗೂ ಅಣ್ಣನ ಮಹತ್ವಪೂರ್ಣ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ ಪುನಃ ವಾನರರಾಜನ ಕುರಿತು ಕ್ರೋಧಾವಿಷ್ಟನಾದನು. ॥28॥ ಅವನು ಬಿಸಿಯಾದ ದೀರ್ಘಶ್ವಾಸ ಬಿಡತೊಡಗಿದನು. ಅವನ ಕಣ್ಣುಗಳು ಕೋಪದಿಂದ ಕೆಂಪಾಗಿದ್ದವು. ಆಗ ಪುರುಷಸಿಂಹ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಹೊಗೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿದ್ದನು. ॥29॥ ಇಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಅವನು ಐದು ಮುಖಗಳುಳ್ಳ ಸರ್ಪದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದನು. ಬಾಣದ ತುದಿಯೇ ಆ ಸರ್ಪದ ಚಾಚಿದ ನಾಲಿಗೆ, ಧನುಸ್ಸೇ ಅದರ ವಿಶಾಲ ಶರೀರವಾಗಿತ್ತು. ಆ ಸರ್ಪರೂಪೀ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ತನ್ನ ತೇಜೋಮಯ ವಿಷದಿಂದ ವ್ಯಾಪ್ತನಾಗಿದ್ದನು. ॥30॥

ಆ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಪ್ರಜ್ವಲಿತ ಪ್ರಳಯಾಗ್ನಿ ಮತ್ತು ಕ್ರೋಧಗೊಂಡ ನಾಗರಾಜ ಶೇಷನಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಬಳಿಗೆ ಅತ್ಯಂತ ವಿಷಾದಗೊಂಡು ಕುಮಾರ ಅಂಗದನು ಹೆದರುತ್ತಲೇ ಹೋದನು. ॥31॥ ಮಹಾಯಶಸ್ವೀ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಕಣ್ಣು ಕೆಂಪಗಾಗಿಸಿ ಅಂಗದನಿಗೆ ಆದೇಶಿಸಿದನು - ಮಗು! ನಾನು ಬಂದಿರುವ ಸೂಚನೆಯನ್ನು ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಕೊಡು. ಅವನ ಬಳಿ ಹೇಳು - ಶತ್ರುದಮನ ವೀರ! ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ತಮ್ಮ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ತನ್ನ ಅಣ್ಣನ ದುಃಖದಿಂದ ದುಃಖಿತನಾಗಿ ನಿನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು ನಗರದ ದ್ವಾರದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುವನು. ವಾನರರಾಜನೇ ನಿನಗೆ ಇಚ್ಛೆ ಇದ್ದರೆ ಅವನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಪಾಲಿಸು. ಶತ್ರುದಮನ ಅಂಗದನೇ! ಸಾಕು, ಇಷ್ಟೇ ಹೇಳಿ ನೀನು ಬೇಗನೇ ನನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು ಬಿಡು. ॥32-34॥ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಶೋಕಾಕುಲ ಅಂಗದನು ಚಿಕ್ಕಪ್ಪ ಸುಗ್ರೀವನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು - ಅಪ್ಪಾ! ಈ ಸುಮಿತ್ರಾನಂದನ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಆಗಮಿಸಿರುವನು ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ॥35॥ (ಈಗ ಇದೇ ಮಾತನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ -) ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಕಠೋರವಾಣಿಯಿಂದ ಅಂಗದನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಗಾಬರಿ ಉಂಟಾಯಿತು. ಅವನ ಮುಖದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ದೀನತೆ ಆವರಿಸಿತು. ಆ ವೇಗಶಾಲಿ ಕುಮಾರನು ಅಲ್ಲಿಂದ ಹೊರಟು ಮೊದಲಿಗೆ ಸುಗ್ರೀವನ, ಮತ್ತೆ ತಾರೆಯ ಹಾಗೂ ರುಮೆಯ ಚರಣಗಳಲ್ಲಿ ವಂದಿಸಿಕೊಂಡನು. ॥36॥ ಉಗ್ರತೇಜಸ್ಸುಳ್ಳ ಅಂಗದನು ಮೊದಲಿಗೆ ಚಿಕ್ಕಪ್ಪನ ಕಾಲುಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು, ಮತ್ತೆ ತನ್ನ ತಾಯಿ ತಾರೆಯ ಚರಣಗಳನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸಿದನು. ಬಳಿಕ ರುಮೆಯ ಕಾಲುಗಳನ್ನು ಮುಟ್ಟಿ, ಹಿಂದಿನ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ॥37॥ ಆದರೆ ಸುಗ್ರೀವನು ಮದಮತ್ತನಂತೆ ಕಾಮಮೋಹಿತನಾಗಿ ಬಿದ್ದುಕೊಂಡಿದ್ದನು. ನಿದ್ದೆಯು ಅವನನ್ನು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಆವರಿಸಿತ್ತು. ಅದರಿಂದ ಅವನು ಎಚ್ಚರಗೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ. ॥38॥

ಅಷ್ಟರಲ್ಲಿ ಹೊರಗೆ ಕ್ರೋಧತುಂಬಿದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ನೋಡಿ ಭಯದಿಂದ ಮೋಹಿತಚಿತ್ತರಾದ ವಾನರರು ಅವನನ್ನು ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸಲು ದೀನತಾ ಸೂಚಕವಾಣಿಯಿಂದ ಕಿಲಕಿಲನೆ ಹಲ್ಲು ಕಿರಿಯತೊಡಗಿದರು. ॥39॥ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಕಣ್ಣಿಗೆ ಬೀಳುತ್ತಲೇ ಆ ವಾನರರು ಸುಗ್ರೀವನ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಜಲಪಾತದಂತೆ, ಸಿಡಿಲಿನ ಗರ್ಜನೆಯಂತೆ ಜೋರಾಗಿ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಎಚ್ಚರಗೊಳಿಸಲು ಸಿಂಹನಾದ ಮಾಡಿದರು. ॥40॥ ವಾನರರ ಆ ಭಯಂಕರ ಗರ್ಜನೆಯಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನ ನಿದ್ದೆ ಹಾರಿಹೋಯಿತು. ಆಗ ಅವನ ಕಣ್ಣುಗಳು ಮದದಿಂದ ಚಂಚಲ ಮತ್ತು ಕೆಂಪಗಾಗಿದ್ದವು. ಮನಸ್ಸು ನೆಟ್ಟಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಅವನ ಕತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಸುಂದರ ಹೂವಿನ ಹಾರವು ಶೋಭಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ॥41॥ ಅಂಗದನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ, ಅವನೊಂದಿಗೆ ಬಂದಿರುವ ಮಂತ್ರಿಗಳಾದ ಪ್ಲಕ್ಷ ಮತ್ತು ಪ್ರಭಾವ ಇಬ್ಬರೂ ವಾನರರಾಜನ ಸಮ್ಮಾನಪಾತ್ರರಾಗಿದ್ದು, ಉದಾರ ದೃಷ್ಟಿಯುಳ್ಳವರಾಗಿದ್ದರು. ರಾಜನಿಗೆ ಅರ್ಥ ಹಾಗೂ ಧರ್ಮದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಉಚ್ಚ-ನೀಚಗಳನ್ನು ತಿಳಿಸಲು ನಿಯುಕ್ತರಾಗಿದ್ದ ಅವರೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಆಗಮನದ ಸೂಚನೆ ನೀಡಿದರು. ॥42-43॥

ರಾಜನ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುವ ಆ ಇಬ್ಬರೂ ಮಂತ್ರಿಗಳು ದೇವೇಂದ್ರನಂತೆ ಕುಳಿತಿರುವ ಸುಗ್ರೀವನಲ್ಲಿ ಬಹಳ ವಿಚಾರ ಮಾಡಿ ನಿಶ್ಚಿತಗೊಳಿಸಿದ ಸಾರ್ಥಕ ವಚನಗಳಿಂದ ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸಿ, ಈ ಪ್ರಕಾರ ಹೇಳಿದರು-ರಾಜನೇ! ಮಹಾಭಾಗ ಶ್ರೀರಾಮ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಇಬ್ಬರೂ ಸೋದರರೂ ಸತ್ಯಪ್ರತಿಜ್ಞರಾಗಿದ್ದಾರೆ. (ಅವರು ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಭಗವತ್ಸ್ವರೂಪರಾಗಿದ್ದಾರೆ.) ಅವರು ಸ್ವೇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರವನ್ನು ಧರಿಸಿರುವರು. ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಸಮಸ್ತ ಲೋಕಗಳ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಆಳಲು ಯೋಗ್ಯರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಅವರೇ ನಿಮಗೆ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿರುವರು. ॥44-45॥ ಅವರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬ ವೀರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಧರಿಸಿ ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಯ ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುವನು. ಅವನ ಭಯದಿಂದ ನಡುಗುತ್ತಿರುವ ವಾನರರು ಜೋರಾಗಿ ಕಿರಿಚುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ॥46॥

ಶ್ರೀರಾಮನ ಆದೇಶವೇ ಸಾರಥಿಯುಳ್ಳ, ಕರ್ತವ್ಯ ನಿಶ್ಚಯವೇ ರಥವುಳ್ಳ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಶ್ರೀರಾಮನ ಆಜ್ಞೆಯಿಂದ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಆಗಮಿಸಿರುವನು. ॥47॥ ರಾಜನೇ! ನಿಷ್ಪಾಪ ವಾನರರಾಜನೇ! ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ತಾರಾದೇವಿಯ ಈ ಪ್ರಿಯಪುತ್ರ ಅಂಗದನನ್ನು ನಿಮ್ಮ ಬಳಿಗೆ ಕಳಿಸಿರುವನು. ॥48॥ ವಾನರಪತಿಯೇ! ಪರಾಕ್ರಮಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಕಣ್ಣು ಕೆಂಪಗಾಗಿಸಿ ನಗರ ದ್ವಾರದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುವನು. ತನ್ನ ನೇತ್ರಾಗ್ನಿಯಿಂದ ಸುಟ್ಟುಬಿಡುವಂತೆ ವಾನರರ ಕಡೆಗೆ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ॥49॥ ಮಹಾರಾಜ! ನೀವು ಬೇಗನೇ ನಡೆಯಿರಿ, ಪುತ್ರ ಮತ್ತು ಬಂಧುಬಾಂಧವರೊಂದಿಗೆ ಅವನ ಚರಣಗಳಲ್ಲಿ ತಲೆಬಾಗಿ ಈಗ ಅವನ ರೋಷವನ್ನು ಶಾಂತಗೊಳಿಸಿರಿ. ॥50॥ ರಾಜನೇ! ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ಶ್ರೀರಾಮನು ಹೇಳಿದಂತೆ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ಅದನ್ನು ಪಾಲಿಸಿರಿ. ನೀವು ಕೊಟ್ಟ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿದ್ದು, ಸತ್ಯಪ್ರತಿಜ್ಞರಾಗಿರಿ. ॥51॥

ಶ್ರೀ ವಾಲ್ಮೀಕಿವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡದ ಮೂವತ್ತೊಂದನೆಯ
ಸರ್ಗ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥ 31 ॥

ಮೂವತ್ತೆರಡನೆಯ ಸರ್ಗ

ಚಿಂತಿತನಾದ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಹನುಮಂತನು ಸಮಜಾಯಿಸಿದುದು

ಮಂತ್ರಿಗಳ ಸಹಿತ ಅಂಗದನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಕುಪಿತನಾಗಿರುವುದನ್ನು ತಿಳಿದು ಮನಸ್ಸನ್ನು ವಶದಲ್ಲಿರಿಸಿಕೊಂಡ ಸುಗ್ರೀವನು ಆಸನದಿಂದ ಎದ್ದು ನಿಂತುಕೊಂಡನು. ॥1॥ ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆಯಲ್ಲಿ ನಿಪುಣನಾದ ಸುಗ್ರೀವನು ಶ್ರೀರಾಮನ ಗುರುತ್ವವನ್ನು ಮತ್ತು ತನ್ನ ಲಘುತ್ವವನ್ನು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆಗಳಲ್ಲಿ ನಿಪುಣರಾದ ಮಂತ್ರಿಗಳಿಗೆ ಹೇಳಿದನು. ॥2॥

ಸುಹೃದರೇ! ನಾನು ಎಂದೂ ಯಾವುದೇ ಕೆಟ್ಟ ಮಾತನ್ನು ಆಡಿದವನಲ್ಲ. ಕೆಟ್ಟಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಿದವನಲ್ಲ. ಹೀಗಿರುವಾಗ ಶ್ರೀರಾಮನ ತಮ್ಮನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಏಕೆ ಕುಪಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ? ಎಂಬ ವಿಷಯವಾಗಿ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ॥3॥ ನಿತ್ಯವೂ ನನ್ನಲ್ಲಿ ದೋಷಗಳನ್ನೇ ಎಣಿಸುವ, ಸುಹೃದರಲ್ಲದ, ಯಾವಾಗಲೂ ಛಿದ್ರಾನ್ವೇಷಿಗಳಾದ ನನ್ನ ಶತ್ರುಗಳು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಲ್ಲಿ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲದಿರುವ ದೋಷಗಳನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸಿ ಹೇಳಿರಬಹುದು. ॥4॥ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಕೋಪದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ನೀವೆಲ್ಲರೂ ನಿಧಾನವಾಗಿ ಕುಶಲತೆಯಿಂದ ಅವನ ಮನೋಭಾವವನ್ನು ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ ಹಾಗೂ ಕೋಪದ ಯಥಾರ್ಥ ಕಾರಣವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಿರಿ. ॥5॥ ಖಂಡಿತವಾಗಿ ನನಗೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಂದ ಮತ್ತು ಶ್ರೀರಾಮನಿಂದ ಯಾವುದೇ ಭಯವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಅಪರಾಧವಿಲ್ಲದೆ ಕುಪಿತನಾದ ಮಿತ್ರನಿಂದಾಗಿ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಗಾಬರಿ ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತದೆ. ॥6॥

ಯಾರನ್ನಾದರೂ ಮಿತ್ರನನ್ನಾಗಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಸುಲಭವಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಆ ಮೈತ್ರಿಯನ್ನು ನಿಭಾಯಿಸುವುದು ಬಹಳ ಕಷ್ಟವಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಮನಸ್ಸಿನ ಭಾವ ಸದಾ ಒಂದೇ ರೀತಿಯಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಯಾರಿಂದಲಾದರೂ ಸ್ವಲ್ಪ ಚಾಡಿಮಾತು ಕೇಳಿದಾಗ ಪ್ರೇಮದಲ್ಲಿ ಅಂತರ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ॥7॥ ಈ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ ನಾನು ಇನ್ನೂ ಹೆದರಿರುವೆನು ; ಏಕೆಂದರೆ ಮಹಾತ್ಮಾ ಶ್ರೀರಾಮನು ಮಾಡಿದ ಉಪಕಾರವನ್ನು ತೀರಿಸಲು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಶಕ್ತಿ ಇಲ್ಲ. ॥8॥

ಸುಗ್ರೀವನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠ ಹನುಮಂತನು ತನ್ನ ಯುಕ್ತಿಯನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ವಾನರ ಮಂತ್ರಿಗಳ ನಡುವೆ ನುಡಿದನು-॥9॥ ಕಪಿರಾಜನೇ! ಮಿತ್ರನು ಅತ್ಯಂತ ಸ್ನೇಹದಿಂದ ಮಾಡಿದ ಉತ್ತಮ ಉಪಕಾರವನ್ನು ನೀನು ಮರೆತಿಲ್ಲ, ಇದರಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಆಶ್ಚರ್ಯದ ಮಾತು ಇಲ್ಲ. (ಏಕೆಂದರೆ ಒಳ್ಳೆಯ ಜನರ ಸ್ವಭಾವ ಹೀಗೆಯೇ ಇರುತ್ತದೆ.) ॥10॥ ವೀರವರ ಶ್ರೀರಾಮನಾದರೋ ಲೋಕಾಪವಾದದ ಭಯವನ್ನು ದೂರ ತಳ್ಳಿ ನಿನ್ನ ಪ್ರಿಯವನ್ನು ಮಾಡುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಇಂದ್ರತುಲ್ಯ ಪರಾಕ್ರಮಿ ವಾಲಿಯನ್ನು ವಧಿಸಿರುವನು; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ನಿಃಸಂದೇಹವಾಗಿ ನಿನ್ನ ಮೇಲೆ ಕುಪಿತನಾಗಿಲ್ಲ. ಶ್ರೀರಾಮ ಚಂದ್ರನು ಶೋಭಾಸಂಪತ್ತನ್ನು ವೃದ್ಧಿಗೊಳಿಸುವ ತನ್ನ ತಮ್ಮ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ನಿನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಕಳಿಸಿದುದರಲ್ಲಿ ಸರ್ವಥಾ ನಿನ್ನ ಕುರಿತು ಇರುವ ಪ್ರೇಮವೇ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ. ॥11-12॥

ಸಮಯದ ಜ್ಞಾನವುಳ್ಳ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಕಪಿರಾಜಾ! ಸೀತೆಯನ್ನು ಹುಡುಕಲು ನೀನು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದ ಸಮಯವನ್ನು ನೀನು ಈ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಮಾದದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿದ್ದರಿಂದ ಮರೆತುಹೋಗಿರುವೆ. ನೋಡಲ್ಲ, ಈ ಸುಂದರ ಶರದ್ಋತು ಪ್ರಾರಂಭವಾಗಿದೆ. ಅದು ಅರಳಿದ ಏಳೆಲೆ ಬಾಳೆಯ ಹೂವುಗಳಿಂದ ಶ್ಯಾಮಲವಾಗಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿದೆ. ॥13॥

ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಈಗ ಮೋಡಗಳಿಲ್ಲ. ಗ್ರಹ, ನಕ್ಷತ್ರಗಳು ನಿರ್ಮಲವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿವೆ. ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಾಶ ಹಬ್ಬಿದೆ, ನದಿಗಳ, ಸರೋವರಗಳ ನೀರು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಸ್ವಚ್ಛವಾಗಿದೆ. ॥14॥ ವಾನರರಾಜನೇ! ರಾಜರು ವಿಜಯ-ಯಾತ್ರೆಯ ಸಿದ್ಧತೆ ಮಾಡುವ ಸಮಯ ಬಂದಿದೆ ; ಆದರೆ ನಿನಗೆ ಇದರ ಯಾವ ಅರಿವೂ ಇಲ್ಲ. ನೀನು ಪ್ರಮಾದದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿರುವುದು ಇದರಿಂದ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿರುವನು. ॥15॥ ಮಹಾತ್ಮಾ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ಪತ್ನಿಯ ಅಪಹರಣವಾಗಿದೆ, ಇದರಿಂದ ಅವನು ಬಹಳ ದುಃಖಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಬಾಯಿಯಿಂದ ಅವನ ಕಠೋರ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಬೇಕಾಗಿ ಬಂದರೂ ನೀನು ಸುಮ್ಮನೆ ಸಹಿಸಬೇಕು. ॥16॥ ನಿನ್ನಿಂದ ಅಪರಾಧವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಕೈಮುಗಿದು ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸದೆ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ಉಚಿತ ಕರ್ತವ್ಯವು ನನಗೆ ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ. ॥17॥ ರಾಜ್ಯದ ಒಳಿತಿಗಾಗಿ ನಿಯುಕ್ತರಾದ ಮಂತ್ರಿಗಳ ಕರ್ತವ್ಯವೂ ರಾಜನ ಹಿತದ ಮಾತನ್ನು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ತಿಳಿಸುವುದೇ ಆಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನಾನು ಭಯಬಿಟ್ಟು ನನ್ನ ನಿಶ್ಚಿತ ವಿಚಾರವನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ॥18॥ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನು ಕ್ರೋಧಗೊಂಡು ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಕೈಗೆತ್ತಿಕೊಂಡರೆ ದೇವತೆ, ಅಸುರ, ಗಂಧರ್ವರ ಸಹಿತ ಸಂಪೂರ್ಣ ಜಗತ್ತನ್ನು ತನ್ನ ವಶಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳ ಬಲ್ಲನು. ॥19॥ ಯಾರನ್ನು ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವೋ ಅಂತಹವನನ್ನು ಕೋಪಗೊಳ್ಳುವಂತೆ ಮಾಡುವುದು ಎಂದಿಗೂ ಸರಿಯಲ್ಲ. ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಹಿಂದೆ ಪಡೆದುಕೊಂಡಿರುವ ಉಪಕಾರವನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುವ ಕೃತಜ್ಞನಾದ ನೀನು ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೆಚ್ಚು ಗಮನ ಕೊಡಬೇಕು. ॥20॥ ರಾಜನೇ! ಪುತ್ರ ಮತ್ತು ಮಿತ್ರರೊಂದಿಗೆ ನೀನು ತಲೆಬಾಗಿ ಅವನಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ಪತ್ನಿಯು ಪತಿಯ ವಶಳಾಗಿರುವಂತೆ ನೀನು ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ವಶನಾಗಿ ತನ್ನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರನಾಗಿರು. ॥21॥

ಕಪೀಂದ್ರನೇ! ಶ್ರೀರಾಮನ ಮತ್ತು ರಾಮಾನುಜನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಮನಸ್ಸಿನಿಂದಲೂ ಕೂಡ ಉಪೇಕ್ಷಿಸಬಾರದು. ದೇವೇಂದ್ರನಂತೆ ತೇಜಸ್ವೀ ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಸಹಿತ ಶ್ರೀರಾಮನ ಅಲೌಕಿಕ ಬಲದ ಅರಿವು ನಿನ್ನ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿದಿದೆ. ॥22॥

ಶ್ರೀ ವಾಲ್ಮೀಕಿವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡದ ಮೂವತ್ತೆರಡನೆಯ ಸರ್ಗ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಯಿತು.॥32॥

ಮೂವತ್ತಮೂರನೆಯ ಸರ್ಗ

ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಪಟ್ಟಣದ ಸೌಂದರ್ಯವನು ನೋಡುತ್ತಾ ಸುಗ್ರೀವನ ಅರಮನೆಗೆ ಹೋಗಿ ಕ್ರೋಧಪೂರ್ವಕ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಠೇಂಕರಿಸಿದುದು, ಭಯಗೊಂಡ ಸುಗ್ರೀವನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಸಮಾಧಾನಗೊಳಿಸಲು ತಾರೆಯನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿಕೊಟ್ಟುದು, ತಾರೆಯು ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಿ ಅಂತಃಪುರಕ್ಕೆ ಕರೆದೊಯ್ದುದು

ಶತ್ರುವೀರಹಂತಕನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಅಂಗದಾದಿಗಳ ಮೂಲಕ ಸುಗ್ರೀವನಿಂದ ಆಹ್ವಾನಿತನಾಗಿ, ಶ್ರೀರಾಮನ ಆಜ್ಞೆ ಯಂತೆ ರಮ್ಯವಾಗಿದ್ದ ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾ ಗುಹೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದುದು. ॥1॥ ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಯ ದ್ವಾರದಲ್ಲಿದ್ದ ವಿಶಾಲಕಾಯರಾದ ಮಹಾಬಲಿ ವಾನರರು ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ನೋಡಿ ಕೈಮುಗಿದುಕೊಂಡು ನಿಂತುಕೊಂಡರು. ॥2॥ ದೀರ್ಘವಾಗಿ ನಿಟ್ಟುಸಿರು ಬಿಡುತ್ತಿರುವ ದಶರಥನಂದನ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ನೋಡಿ ಆ ಎಲ್ಲ ವಾನರರು ಅತ್ಯಂತ ಭಯಗೊಂಡರು. ಅದರಿಂದ ಅವರು ಅವನನ್ನು ಸುತ್ತುವರೆದು ಜೊತೆ-ಜೊತೆಗೆ ನಡೆಯದಾದರು. ॥3॥ ಶ್ರೀಮಾನ್ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ದ್ವಾರದೊಳಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ನೋಡುತ್ತಾನೆ ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಪುರಿಯು ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ರಮಣೀಯ ಗುಹೆಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿತ್ತು. ಆ ರತ್ನಮಯಪುರಿಯು ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ರತ್ನಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ್ದರಿಂದ ದಿವ್ಯವಾದ ಶೋಭೆಯಿಂದ ಸಂಪನ್ನವಾಗಿತ್ತು. ಅಲ್ಲಿಯ ವನ-ಉಪವನಗಳು ಪುಷ್ಪಶೋಭಿತವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದವು. ॥4॥ ಶ್ರೀಮಂತರ ಭವನಗಳಿಂದ, ದೇವಮಂದಿರಗಳಿಂದ, ಅರಮನೆಗಳಿಂದ ಆ ಪುರಿಯು ಅತ್ಯಂತ ಶ್ರೀಮಂತವಾಗಿ ತೋರುತ್ತಿತ್ತು. ನಾನಾ ಪ್ರಕರಾದ ರತ್ನಗಳು ಅದರ ಶೋಭೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿದ್ದವು. ಸಮಸ್ತ ಕಾಮನೆಗಳನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸುವ ಫಲಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ವೃಕ್ಷಗಳಿಂದ ಆ ಪುರಿಯು ಸುಶೋಭಿತವಾಗಿತ್ತು. ॥5॥ ಅಲ್ಲಿ ದಿವ್ಯಮಾಲೆ, ದಿವ್ಯ ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ ಪರಮಸುಂದರ ವಾನರರು ವಾಸವಾಗಿದ್ದರು. ಅವರು ದೇವತೆಗಳ ಮತ್ತು ಗಂಧರ್ವರ ಪುತ್ರರೂ, ಇಚ್ಛಾನುಸಾರ ರೂಪ ಧರಿಸುವವರಾಗಿದ್ದರು. ॥6॥ ಅಲ್ಲಿ ಚಂದನ, ಅಗರು, ಕಮಲಗಳ ಮನೋಹರ ಸುಗಂಧ ಹರಡಿತ್ತು. ಆ ಪುರಿಯ ಉದ್ದ-ಅಗಲವಾದ ಬೀದಿಗಳು ಮೈರೇಯ ಹಾಗೂ ಮಧುವಿನ ಆಮೋದದಿಂದ ತುಂಬಿ ಹೋಗಿದ್ದವು. ॥7॥ ಆ ಪುರಿಯಲ್ಲಿ ವಿಂಧ್ಯಾಚಲ ಮತ್ತು ಮೇರುವಿನಂತೆ ಎತ್ತರವಾದ ಅನೇಕ ಮಹಡಿಗಳುಳ್ಳ ಸೌಧಗಳಿದ್ದವು. ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಆ ಗುಹೆಯ ಹತ್ತಿರದಲ್ಲೇ ನೀರಿನಿಂದ ತುಂಬಿದ ಬೆಟ್ಟದ ನದಿಗಳನ್ನು ನೋಡಿದನು. ॥8॥

ಅವನು ರಾಜಬೀದಿಯಲ್ಲಿ ಅಂಗದನ ರಮಣೀಯ ಭವನವನ್ನು ನೋಡಿದನು. ಜೊತೆಗೆ ಅಲ್ಲಿ ಮೈಂದ, ದ್ವಿವಿದ, ಗವಯ, ಗವಾಕ್ಷ, ಗಜ, ಶರಭ, ವಿದ್ಯುನ್ಮಾಲೀ, ಸಂಪಾತಿ, ಸೂರ್ಯಾಕ್ಷ, ಹನುಮಂತ, ವೀರಬಾಹು, ಸುಬಾಹು, ಮಹಾತ್ಮಾ ನಳ, ಕುಮುದ, ಸುಷೇಣ, ತಾರ, ಜಾಂಬವಂತ, ದಧಿಮುಖ, ನೀಲ, ಸುಪಾಟಲ ಮತ್ತು ಸುನೇತ್ರ - ಈ ಮಹಾಮನಸ್ವೀ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರ ಅತ್ಯಂತ ಸುದೃಢ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಭವನಗಳೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಕಂಡು ಬಂದವು. ಅವೆಲ್ಲವೂ ರಾಜಬೀದಿಯಲ್ಲೇ ನಿರ್ಮಾಣಗೊಂಡಿದ್ದವು. ॥9-12॥ ಆ ಎಲ್ಲ ಭವನಗಳು ಬಿಳಿಯ ಮೋಡಗಳಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. ಅವನ್ನು ಪುಷ್ಪಮಾಲೆಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಿದ್ದರು. ಅವು ಹೇರಳ ಧನ-ಧಾನ್ಯಗಳಿಂದ ಸಂಪನ್ನವಾಗಿದ್ದು, ರತ್ನಪ್ರಿಯ ರಮಣಿಯತೆಯಿಂದ ಸುಶೋಭಿತವಾಗಿದ್ದವು. ॥13॥

ವಾನರರಾಜಾ ಸುಗ್ರೀವನ ಸುಂದರ ಅರಮನೆಯು ಇಂದ್ರಸದನದಂತೆ ರಮಣೀಯವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು. ಅದರಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸುವುದು ಯಾರಿಗಾದರೂ ಅತ್ಯಂತ ಕಠಿಣವಾಗಿತ್ತು. ಅದು ಶ್ವೇತಪರ್ವತಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದಿತ್ತು. ॥14॥ ಕೈಲಾಸ ಶಿಖರದಂತೆ ಶ್ವೇತ ಗೋಪುರಗಳಿಂದ, ಎಲ್ಲ ಕಾಮನೆಗಳನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸುವ ಫಲಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಪುಷ್ಪಿತ ದಿವ್ಯ ವೃಕ್ಷಗಳು ಆ ರಾಜಭವನದ ಶೋಭೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿದ್ದವು. ॥15॥ ಇಂದ್ರನು ಕೊಟ್ಟಿರುವ ಪರಮಸುಂದರ, ನೀಲಮೇಘದಂತೆ ಶ್ಯಾಮಲ ಹಾಗೂ ಶೀತಲ ಛಾಯೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದ, ದಿವ್ಯಫಲ-ಪುಷ್ಪಗಳಿಂದ ಸಂಪನ್ನವಾದ ಅನೇಕ ಮನೋರಮ ವೃಕ್ಷಗಳನ್ನು ಅಲ್ಲಿ ನೆಟ್ಟಿದ್ದರು. ॥16॥ ಅನೇಕ ಬಲವಂತ ವಾನರರು ಕೈಗಳಲ್ಲಿ ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಪಿಡಿದು ದ್ವಾರದಲ್ಲಿ ಕಾವಲು ಕಾಯುತ್ತಿದ್ದರು. ಆ ಸುಂದರ ಅರಮನೆ ದಿವ್ಯಮಾಲೆಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾಗಿತ್ತು. ಅದರ ಹೊರ ಬಾಗಿಲು ಚೊಕ್ಕ ಚಿನ್ನದಿಂದ ಮಾಡಿದ್ದರು. ॥17॥

ಮಹಾಬಲಿ ಸುಮಿತ್ರಾ ಕುಮಾರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಸುಗ್ರೀವನ ಆ ರಮಣೀಯ ಭವನವನ್ನು ಸೂರ್ಯನು ಮಹಾಮೇಘದೊಳಗೆ ಪ್ರವಿಷ್ಟನಾದಂತೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಆಗ ಅವನನ್ನು ಯಾರೂ ತಡೆಯಲಿಲ್ಲ. ॥18॥ ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ವಾಹನಗಳಿಂದ, ವಿವಿಧ ಆಸನಗಳಿಂದ ಸುಶೋಭಿತ ಆ ಭವನದ ಆ ಏಳು ಹಜಾರಗಳನ್ನು ದಾಟಿ ಬಹಳ ಗುಪ್ತವಾದ ವಿಶಾಲವಾದ ಅಂತಃಪುರವನ್ನು ನೋಡಿದನು. ॥19॥ ಅದರಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಬೆಳ್ಳಿ-ಬಂಗಾರದ ಅನೆಕ ಮಂಚಗಳನ್ನು, ಶ್ರೇಷ್ಠ ಆಸನಗಳನ್ನು ಇರಿಸಿದ್ದರು. ಅವೆಲ್ಲವುಗಳ ಮೇಲೆ ಅಮೂಲ್ಯ ಹಾಸಿಗೆಗಳನ್ನು ಹಾಸಿದ್ದರು. ಅವೆಲ್ಲವುಗಳಿಂದ ಆ ಅಂತಃಪುರವು ಸುಸಜ್ಜಿತವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು. ॥20॥

ಅದನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಲೇ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಕಿವಿಗೆ ನಿರಂತರ ನಿನಾದಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಇಂಪಾದ ಸಂಗೀತ ಕೇಳಿ ಬಂತು. ವೀಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಯಾರೋ ಕೋಮಲ ಕಂಠದಿಂದ ಹಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಪ್ರತಿ ಅಕ್ಷರದ ಉಚ್ಚಾರ ತಾಳಬದ್ಧವಾಗಿತ್ತು. ॥21॥ ಮಹಾಬಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಸುಗ್ರೀವನ ಆ ಅಂತಃಪುರದಲ್ಲಿ ರೂಪ-ಯೌವನ ಗರ್ವಿತರಾದ ಅನೇಕ ಬಣ್ಣಗಳ ಸುಂದರ ಸ್ತ್ರೀಯರಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿದನು. ॥22॥ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಉತ್ತಮ ಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ್ದು, ಪುಷ್ಪಗುಚ್ಛಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತರಾಗಿದ್ದರು. ಉತ್ತಮ ಪುಷ್ಪಹಾರಗಳ ನಿರ್ಮಾಣದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ್ದ ಅವರು ಸುಂದರ ಒಡವೆಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತರಾಗಿದ್ದರು. ಅವೆರಲ್ಲರನ್ನು ನೋಡಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಸುಗ್ರೀವನ ಸೇವಕರ ಕಡೆಗೆ ಕಣ್ಣು ಹಾಯಿಸಿದನು, ಅವರೆಲ್ಲರೂ ತೃಪ್ತರಾಗಿದ್ದು, ಸಂತುಷ್ಟರಾಗಿದ್ದರು. ಸ್ವಾಮಿ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಲು ಅತ್ಯಂತ ಸ್ಫೂರ್ತಿ ಅವರಲ್ಲಿತ್ತು. ಅವರು ಉತ್ತಮ ವಸ್ತ್ರಾಭೂಷಣಗಳನ್ನು ತೊಟ್ಟಿದ್ದರು. ॥23-24॥ ನೂಪುರಗಳ ನಿನಾದ ಮತ್ತು ಓಡ್ಯಾಣದ ಝಣತ್ಕಾರಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ ಶ್ರೀಮಾನ್ ಸುಮಿತ್ರಾಕುಮಾರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ನಾಚಿಕೊಂಡನು. (ಪರಸ್ತ್ರೀಯರ ಕಡೆಗೆ ದೃಷ್ಟಿ ಹರಿದಿದ್ದರಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಸಂಕೋಚವಾಯಿತು.) ॥25॥ ಅನಂತರ ಪುನಃ ಒಡವೆಗಳ ಸದ್ದನ್ನು ಕೇಳಿ ವೀರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ರೋಷಾವೇಶಿತನಾಗಿ ಕುಪಿತಗೊಂಡನು. ಅವನು ಧನುಷ್ಟಂಕಾರ ಮಾಡಿದನು, ಅದರ ಧ್ವನಿಯಿಂದ ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳು ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸಿದವು. ॥26॥

ರಘುಕುಲೋಚಿತ ಸದಾಚಾರವನ್ನು ಗಮನದಲ್ಲಿಟ್ಟು ಮಹಾಬಾಹು ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಸ್ವಲ್ಪ ಹಿಂದೆ ಸರಿದು ಏಕಾಂತದಲ್ಲಿ ಹೋಗಿ ನಿಂತುಕೊಂಡನು. ಶ್ರೀರಾಮನ ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಯತ್ನವು ಅಲ್ಲಿ ಕಾಣದಿದ್ದಾಗ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ಕುಪಿತನಾದನು. ॥27॥ ಧನುಸ್ಸಿನ ಠೇಂಕಾರವನ್ನು ಕೇಳಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಇಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಬಂದಿರುವನೆಂದು ಸುಗ್ರೀವನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡನು. ಮತ್ತೆ ಅವನು ಭಯದಿಂದ ಕಂಗಾಲಾಗಿ ತನ್ನ ಸಿಂಹಾಸನವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ನಿಂತುಕೊಂಡನು. ॥28॥ ಅಂಗದನು ಮೊದಲು ನನಗೆ ತಿಳಿಸಿದಂತೆಯೇ ಭ್ರಾತೃವತ್ಸಲ ಸುಮಿತ್ರಾನಂದನ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿರುವನೆಂದು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ಯೋಚಿಸತೊಡಗಿದನು. ॥29॥

ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಆಗಮನದ ಸಮಾಚಾರ ಅಂಗದನಿಂದ ಮೊದಲೇ ತಿಳಿದಿತ್ತು. ಈ ಧನುಷ್ಟಂಕಾರದಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಅವನು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿರುವ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಅನುಭವವಾಯಿತು. ಇದರಿಂದ ಅವನ ಮುಖ ಬಿಳಿಚಿಕೊಂಡಿತು ॥30॥ ಭಯದಿಂದಾಗಿ ಅವನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ಗಾಬರಿಗೊಂಡನು. (ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮುಂದೆ ಕೂಡಲೆ ಹೋಗುವ ಸಾಹಸ ಅವನಿಗೆ ಆಗಲಿಲ್ಲ.) ಆದರೂ ಹೇಗೋ ಧೈರ್ಯತಂದುಕೊಂಡು ಸುಗ್ರೀವನು ಪರಮ ಸುಂದರಿಯಾದ ತಾರೆಯಲ್ಲಿ ಇಂತೆಂದನು. ॥31॥ ಸುಂದರೀ! ಈ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ರೋಷದ ಕಾರಣ ಏನಿರಬಹುದು? ಸ್ವಭಾವತಃ ಕೋಮಲ ಚಿತ್ತನಾಗಿದ್ದರೂ ಈ ಶ್ರೀರಘುನಾಥನ ತಮ್ಮನು ರುಷ್ಟನಾಗಿ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಆಗಮಿಸಿರುವನು. ॥32॥ ಅನಿಂದಿತೇ! ನೀನು ನೋಡಿದಂತೆ ಕುಮಾರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ರೋಷಕ್ಕೆ ಆಧಾರವೇನು? ಇವನು ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಕಾರಣವಿಲ್ಲದೆ ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಕ್ರೋಧಗೊಳ್ಳಲಾರನು. ॥33॥ ನಾವು ಇವನಿಗೆ ಯಾವುದಾದರೂ ಅಪರಾಧ ಮಾಡಿದ್ದರೆ, ನಿನಗೆ ಅದು ತಿಳಿದಿದ್ದರೆ, ನೀನು ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ವಿಚಾರಮಾಡಿ ಬೇಗನೇ ಹೇಳು. ॥34॥ ಅಥವಾ ಭಾಮಿನೀ! ನೀನು ಸ್ವತಃ ಹೋಗಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ನೋಡು ಮತ್ತು ಸಾಂತ್ವನಯುಕ್ತ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿ ಅವನನ್ನು ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡು. ॥35॥ ಅವನ ಹೃದಯ ಶುದ್ಧವಾಗಿದೆ. ನಿನ್ನ ಎದುರಿಗೆ ಅವನು ಕ್ರೋಧಗೊಳ್ಳಲಾರನು; ಏಕೆಂದರೆ ಮಹಾತ್ಮರು ಸ್ತ್ರೀಯರ ಕುರಿತು ಎಂದು ಕಠೋರವಾಗಿ ವರ್ತಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ॥36॥ ನೀನು ಅವನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಮಧುರ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಅವನನ್ನು ಶಾಂತಗೊಳಿಸಿದಾಗ, ಅವನ ಮನಸ್ಸು ಸ್ವಸ್ಥ ಹಾಗೂ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಪ್ರಸನ್ನವಾದಾಗ ನಾನು ಆ ಶತ್ರುದಮನ ಕಮಲನಯನ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ದರ್ಶಿಸುವೆನು. ॥37॥

ಸುಗ್ರೀವನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಶುಭಲಕ್ಷಣೆ ತಾರೆಯು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಬಳಿಗೆ ಹೋದಳು. ಆಕೆಯ ತೆಳ್ಳಗಿನ ಶರೀರ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಸಂಕೋಚದಿಂದ, ವಿನಯದಿಂದ ಬಾಗಿತ್ತು ಅವಳ ಕಣ್ಣುಗಳು ಮದದಿಂದ ಚಂಚಲವಾಗಿದ್ದವು, ಕಾಲುಗಳು ತೊಡರುಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದವು. ಆಕೆಯ ಸುವರ್ಣಮಯ ಓಡ್ಯಾಣವು ಜೋತಾಡುತ್ತಿತ್ತು. ॥38॥ ವಾನರರಾಜನ ಪತ್ನೀ ತಾರೆಯನ್ನು ನೋಡುತ್ತಲೇ ರಾಜಕುಮಾರ ಮಹಾತ್ಮಾ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಮುಖ ತಗ್ಗಿಸಿ ಉದಾಸೀನಭಾವದಿಂದ ನಿಂತುಕೊಂಡನು. ಸ್ತ್ರೀಯು ಸಮೀಪ ಬಂದಿದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಕ್ರೋಧ ದೂರವಾಯಿತು. ॥39॥

ಮಧುಪಾನದಿಂದಾಗಿ ತಾರೆಯ ನಾರಿ ಸಹಜವಾದ ನಾಚಿಕೆಯು ಬಿಟ್ಟು ಹೋಗಿತ್ತು. ಅವಳಿಗೆ ರಾಜಕುಮಾರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಕಣ್ಣುಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪ ಪ್ರಸನ್ನತೆಯು ಕಂಡಿತು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಆಕೆಯು ಸ್ನೇಹಜನಿತ ಧೈರ್ಯದಿಂದ ಮಹಾನ್ ಅರ್ಥಯುಕ್ತ ಹೀಗೇ ಸಾಂತ್ವನಪೂರ್ಣ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದಳು. ॥40॥ ರಾಜಕುಮಾರನೇ! ನಿನ್ನ ಕ್ರೋಧಕ್ಕೆ ಕಾರಣವೇನು? ಯಾರು ತಾನೇ ನಿನ್ನ ಆಜ್ಞೆಗೆ ಅಧೀನರಾಗಿಲ್ಲ? ಧೈರ್ಯದಿಂದ ಒಣಗಿದ ಮರಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಹರಡಿಕೊಂಡ ಕಾಡ್ಗಿಚ್ಚಿನಲ್ಲಿ ಯಾರು ತಾನೇ ಪ್ರವೇಶಿಸಬಲ್ಲನು? ॥41॥ ತಾರೆಯ ಈ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಂತ್ವನೆ ತುಂಬಿತ್ತು. ಅದರಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರೇಮಪೂರ್ವಕ ಹೃದಯದ ಭಾವವನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸಿದ್ದಳು. ಅದನ್ನು ಕೇಳಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಹೃದಯದ ಆಶಂಕೆ ಹೊರಟು ಹೋಯಿತು. ಅವನು ಹೇಳತೊಡಗಿದನು- ॥42॥ ತನ್ನ ಸ್ವಾಮಿಯ ಹಿತದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ ತಾರೆಯೇ! ನಿನ್ನ ಈ ಪತಿಯು ವಿಷಯ-ಭೋಗದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತನಾಗಿ ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಅರ್ಥದ ಸಂಗ್ರಹದಲ್ಲಿ ಲೋಪವೆಸಗುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ನಿನಗೆ ಇವನ ಈ ಸ್ಥಿತಿಯು ತಿಳಿದಿಲ್ಲವೇನು? ನೀನು ಇವನಿಗೆ ಏಕೆ ಸಮಜಾಯಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ? ॥43॥

ತಾರೆಯೇ! ಸುಗ್ರೀವನು ತನ್ನ ರಾಜ್ಯದ ಸ್ಥಿರತೆಗಾಗಿಯೇ ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ನಾವು ಶೋಕದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ್ದೇವೆ, ಆದರೆ ಇವನಿಗೆ ನಮ್ಮ ಕುರಿತು ಕೊಂಚವೂ ಚಿಂತೆ ಇಲ್ಲ. ಇವನು ತನ್ನ ಮಂತ್ರಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಹಾಗೂ ರಾಜಸಭಾ ಸದಸ್ಯರ ಸಹಿತ ಕೇವಲ ವಿಷಯಭೋಗಗಳನ್ನೇ ಸೇವಿಸುತ್ತಿರುವನು. ॥44॥ ಸುಗ್ರೀವನು ನಾಲ್ಕು ತಿಂಗಳ ಅವಧಿಯನ್ನು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದ್ದನು. ಅವು ಎಂದೋ ಕಳೆದುಹೋಗಿವೆ, ಆದರೆ ಅವನು ಮಧುಪಾನದ ಮದದಿಂದ ಅತ್ಯಂತ ಉನ್ಮತ್ತನಾಗಿ ಸ್ತ್ರೀಯರೊಂದಿಗೆ ಕ್ರೀಡಾ-ವಿಹಾರ ಮಾಡುತ್ತಾ ಇದ್ದಾನೆ. ಅವನಿಗೆ ಕಳೆದುಹೋದ ಸಮಯದ ಅರಿವೇ ಇಲ್ಲ. ॥45॥ ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಅರ್ಥದ ಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡುವ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಮದ್ಯಪಾನ ಒಳ್ಳೆಯದಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಮದ್ಯಪಾನದಿಂದ ಅರ್ಥ, ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಕಾಮ ಮೂರರ ನಾಶವೂ ಆಗುತ್ತದೆ. ॥46॥

ಮಿತ್ರನು ಮಾಡಿದ ಉಪಕಾರವನ್ನು ಸಮಯ ಬಂದಾಗಲೂ ತೀರಿಸದಿದ್ದರೆ ಧರ್ಮದ ಹಾನಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಗುಣೀಯಾದ ಮಿತ್ರನೊಂದಿಗೆ ಮಿತ್ರತ್ವದ ನಂಟು ಕಡಿದುಹೋದಾಗ ತನ್ನ ಅರ್ಥದ ಭಾರೀ ಹಾನಿಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ॥47॥ ಮಿತ್ರರು ಎರಡು ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಇರುತ್ತಾರೆ - ಒಬ್ಬನು ತನ್ನ ಮಿತ್ರನ ಅರ್ಥಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ತತ್ಪರನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಇನ್ನೊಬ್ಬನು ಸತ್ಯ ಹಾಗೂ ಧರ್ಮದ ಆಶ್ರಿತನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ನಿನ್ನ ಸ್ವಾಮಿಯು ಮಿತ್ರನ ಎರಡೂ ಗುಣಗಳನ್ನು ಪರಿತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ. ಅವನು ಮಿತ್ರನ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಸಿದ್ಧಗೊಳಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಸ್ವತಃ ಧರ್ಮದಲ್ಲೂ ಸ್ಥಿತನಾಗಿಲ್ಲ. ॥48॥ ಇಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಸ್ತುತ ಕಾರ್ಯದ ಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿ ನಾವು ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಏನು ಮಾಡಬೇಕು? ನಮಗೆ ಸಮುಚಿತವಾದ ಕರ್ತವ್ಯ ವಿದ್ದರೆ ನೀನೇ ಹೇಳು; ಏಕೆಂದರೆ ನೀನು ಕಾರ್ಯದ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿದಿರುವೆ. ॥49॥ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮಾತು ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಅರ್ಥದ ನಿಶ್ಚಯದಿಂದ ಕೂಡಿತ್ತು. ಅದರಿಂದ ಅವನ ಮಧುರ ಸ್ವಭಾವದ ಪರಿಚಯ ಆಗುತ್ತಿತ್ತು. ಅದನ್ನು ಕೇಳಿ ತಾರೆಯು ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನ ಕಾರ್ಯದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ, ಅವಳಿಗೆ ತಿಳಿದಿದ್ದುದನ್ನು ಪುನಃ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಸಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದಳು. ॥50॥ ವೀರ ರಾಜಕುಮಾರ! ಇದು ಕ್ರೋಧ ಮಾಡುವ ಸಮಯವನಲ್ಲ. ಆತ್ಮೀಯ ಜನರ ಮೇಲೆ ಕ್ರೋಧ ಮಾಡಬಾರದು. ಸುಗ್ರೀವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸದಾ ನಿಮ್ಮ ಕಾರ್ಯ ಸಾಧಿಸುವ ಇಚ್ಛೆ ಇದ್ದೇ ಇದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನಿಂದ ಏನಾದರೂ ತಪ್ಪಾಗಿದ್ದರೆ ಅದನ್ನು ನೀವು ಕ್ಷಮಿಸಬೇಕು. ॥51॥ ಕುಮಾರನೇ! ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ವ್ಯಕ್ತಿ ಯಾವುದೇ ಹೀನಗುಣಗಳುಳ್ಳ ಪ್ರಾಣಿಯ ಮೇಲೆ ಕ್ರೋಧ ಹೇಗೆ ಮಾಡಬಲ್ಲನು? ಅವನು ಸತ್ತ್ವಗುಣದಿಂದ ತುಂಬಿದ್ದರಿಂದ ಶಾಸ್ತ್ರಕ್ಕೆ ವಿಪರೀತವಾದ ವ್ಯಾಪಾರದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಲಾರನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಸದ್ವಿಚಾರಗಳಿಗೆ ಜನ್ಮಕೊಡುವ ನಿಮ್ಮಂತಹ ಪುರುಷನು ಕ್ರೋಧಕ್ಕೆ ಹೇಗೆ ವಶನಾಗಬಲ್ಲನು? ॥52॥

ವಾನರವೀರ ಸುಗ್ರೀವನ ಮಿತ್ರ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನ ಕ್ರೋಧದ ಕಾರಣ ನಾನು ಬಲ್ಲೆನು. ಅವನ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಆದ ವಿಳಂಬವನ್ನು ನಾನು ತಿಳಿದಿರುವೆನು. ನಿಮ್ಮ ಅಧೀನದಲ್ಲಿದ್ದ ಸುಗ್ರೀವನ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ನೀವು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿರುವಿರಿ, ಅದೂ ನನಗೆ ಗೊತ್ತು. ಈಗ ಪ್ರಸ್ತುತವಾದ ನಿಮ್ಮ ಕಾರ್ಯದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ನಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯವೇನು? ಇದರ ಜ್ಞಾನವೂ ನನಗೆ ಚೆನ್ನಾಗಿದೆ.॥53॥ ನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುವ ಅಸಹ್ಯಬಲವುಳ್ಳ ಕಾಮವನ್ನು ನಾನು ಬಲ್ಲೆನು ಹಾಗೂ ಕಾಮದಿಂದ ಆಬದ್ಧನಾದ ಸುಗ್ರೀವನು ಎಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಅದೂ ನನಗೆ ತಿಳಿದಿದೆ. ಜೊತೆಗೆ ಕಾಮಾಸಕ್ತಿಯಿಂದಾಗಿಯೇ ಈ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವನ ಮನಸ್ಸು ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ತೊಡಗದಿರುವುದೂ ನಾನು ಪರಿಚಿತಳಾಗಿದ್ದೇನೆ. ॥54॥ ನೀವು ಕ್ರೋಧಕ್ಕೆ ವಶೀಭೂತನಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಕಾಮಕ್ಕೆ ಅಧೀನನಾದ ಪುರುಷನ ಸ್ಥಿತಿಯು ನಿನಗೆ ಏನೂ ತಿಳಿದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಅರಿವಾಗುತ್ತದೆ. ವಾನರರ ಮಾತೇನು? ಕಾಮಾಸಕ್ತ ಮನುಷ್ಯನಿಗೂ ದೇಶ, ಕಾಲ, ಅರ್ಥ, ಧರ್ಮ ಇವುಗಳ ಜ್ಞಾನ ಇರುವುದಿಲ್ಲ - ಅದರ ಕಡೆಗೆ ಅವನ ದೃಷ್ಟಿಯೇ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ. ॥55॥ ವಿಪಕ್ಷೀ ವೀರರನ್ನು ವಿನಾಶ ಮಾಡುವ ರಾಜಕುಮಾರನೇ! ವಾನರರಾಜ ಸುಗ್ರೀವನು ವಿಷಯ-ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತನಾಗಿ ಈಗ ನನ್ನ ಬಳಿಯೇ ಇದ್ದನು. ಕಾಮದ ಆವೇಶದಲ್ಲಿ ಅವನು ತನ್ನ ಲಜ್ಜೆಯನ್ನೇ ತ್ಯಜಿಸಿರುವನು, ಹೀಗಿದ್ದರೂ ನಿಮ್ಮ ತಮ್ಮನೆಂದು ತಿಳಿದು ನೀವು ಕ್ಷಮಿಸಬೇಕು. ॥56॥ ಯಾರು ನಿರಂತರ ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸಂಲಗ್ನನಾಗಿರುತ್ತಾನೋ, ಯಾರು ಮೋಹವನ್ನು ತಡೆದಿರುವರೋ, ಅವಿವೇಕವನ್ನು ದೂರಗೊಳಿಸಿರುವರೋ, ಅಂತಹ ಮಹರ್ಷಿಗಳು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ವಿಷಯಾಭಿಲಾಷಿಗಳಾಗುತ್ತಾರೆ; ಹೀಗಿರುವಾಗ ಸ್ವಭಾವದಿಂದಲೇ ಚಂಚಲನಾದ ಆ ರಾಜಾ ಸುಗ್ರೀವನು ಸುಖ-ಭೋಗದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತನಾಗುವುದರಲ್ಲಿ ಆಶ್ಚರ್ಯವೇನಿದೆ? ॥57॥ ಅಪ್ರಮೇಯ ಶಕ್ತಿಶಾಲೀ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಲ್ಲಿ ಹೀಗೇ ಮಹಾನ್ ಅರ್ಥಯುಕ್ತ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿ ಮದದಿಂದ ಚಂಚಲ ನೇತ್ರೆಯಾದ ವಾನರಪತ್ನೀ ತಾರೆಯು ಪುನಃ ಖೇದದಿಂದ ಸ್ವಾಮಿಗಾಗಿ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಹಿತಕರ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದಳು. ॥58॥

ನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ಸುಗ್ರೀವನು ಈಗ ಕಾಮಕ್ಕೆ ಗುಲಾಮನಾಗಿದ್ದರೂ ಅವನು ನಿಮ್ಮ ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿ ಬಹಳ ಹಿಂದೆಯೇ ಉದ್ಯೋಗ ಪ್ರಾರಂಭಿಸುವ ಆಜ್ಞೆ ಕೊಟ್ಟಿರುವನು. ॥59॥ ಅದರ ಫಲವಾಗಿ ವಿಭಿನ್ನ ಪರ್ವತಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ಕಾಮರೂಪಿಗಳಾದ, ಮಹಾನ್ ಪರಾಕ್ರಮಿಗಳಾದ ಲಕ್ಷ, ಕೋಟಿ ವಾನರರು ಈಗ ಇಲ್ಲಿ ಉಪಸ್ಥಿತರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ॥60॥

ಮಹಾಬಾಹೋ! (ಬೇರೆಯವರ ಸ್ತ್ರೀಯರನ್ನು ನೋಡುವುದು ಅನುಚಿತವೆಂದು ತಿಳಿದು ನೀವು ಒಳಗೆ ಬರದೆ ಹೊರಗೇ ನಿಂತಿರುವಿರಿ. ಇದರಿಂದ) ನೀವು ಸದಾಚಾರವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಿರುವಿರಿ, ಆದ್ದರಿಂದ ಈಗ ಒಳಗೆ ನಡೆಯಿರಿ. ಮಿತ್ರ ಭಾವದಿಂದ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಕಡೆಗೆ ನೋಡುವುದು (ಅವರ ಕುರಿತು ತಾಯಿ - ತಂಗೀ ಮೊದಲಾದ ಭಾವವಿರಿಸಿ ನೋಡಿದರೆ) ಸತ್ಪುರುಷರಿಗೆ ಅಧರ್ಮವಾಗಲಾರದು. ॥61॥

ತಾರೆಯ ಆಗ್ರಹ ಮತ್ತು ಕಾರ್ಯದ ಅವಸರದಿಂದ ಪ್ರೇರಿತನಾಗಿ ಶತ್ರುದಮನ ಮಹಾಬಾಹು ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಸುಗ್ರೀವನ ಭವನದೊಳಗೆ ಹೋದನು. ॥62॥ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗಿ ನೋಡುತ್ತಾನೆ - ಒಂದು ಸ್ವರ್ಣಸಿಂಹಾಸನದಲ್ಲಿ ಹಾಸಿದ ಅಮೂಲ್ಯ ಹಾಸಿಗೆಯ ಮೇಲೆ ವಾನರರಾಜ ಸುಗ್ರೀವನು ಸೂರ್ಯನಂತೆ ತೇಜಸ್ವೀ ರೂಪಧರಿಸಿ ವಿರಾಜಮಾನನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ॥63॥

ಆಗ ದಿವ್ಯ ಆಭೂಷಣಗಳಿಂದಾಗಿ ಅವನ ಶರೀರವು ವಿಚಿತ್ರವಾಗಿ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ದಿವ್ಯರೂಪಧಾರೀ ಯಶಸ್ವೀ ಸುಗ್ರೀವನು ದಿವ್ಯ ವಸ್ತ್ರಧರಿಸಿ ದುರ್ಜಯವೀರ ದೇವೇಂದ್ರನಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದನು. ॥64॥ ದಿವ್ಯಾಭರಣಗಳಿಂದ, ಮಾಲೆಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತ ಯುವತಿ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಅವನನ್ನು ಸುತ್ತುವರೆದು ನಿಂತಿದ್ದರು. ಅವನನ್ನು ಈ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ನೋಡಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಕಣ್ಣುಗಳು ರೋಷಾವೇಶದಿಂದ ಕೆಂಪಗಾಗಿತ್ತು. ಅವನು ಆಗ ಯಮನಂತೆ ಭಯಂಕರವಾಗಿ ತೋರುತ್ತಿದ್ದನು. ॥65॥ ಸುಂದರ ಸುವರ್ಣಕಾಂತಿಯ, ವಿಶಾಲನೇತ್ರೆ, ಪತ್ನೀಯಾದ ರುಮೆಯನ್ನು ವೀರ ಸುಗ್ರೀವನು ಗಾಢವಾಗಿ ಆಲಿಂಗಿಸಿ ಒಂದು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಆಸನದಲ್ಲಿ ವಿರಾಜಮಾನನಾಗಿದ್ದನು. ಅದೇ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಅವನು ಉದಾರ ಹೃದಯಿಯೂ, ವಿಶಾಲನೇತ್ರನಾದ, ಸುಮಿತ್ರಾಕುಮಾರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ನೋಡಿದನು. ॥66॥

ಶ್ರೀ ವಾಲ್ಮೀಕಿವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡದ ಮೂವತ್ತಮೂರನೆಯ ಸರ್ಗ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಯಿತು.॥33॥

ಮೂವತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಸರ್ಗ

ಸುಗ್ರೀವನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಬಳಿಗೆ ಹೋದುದು, ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಅವನನ್ನು ಗದರಿಸಿದುದು

ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಅಡೆ-ತಡೆಯಿಲ್ಲದೆ ಒಳಗೆ ನುಗ್ಗಿ ಬಂದಿದ್ದನು. ಕ್ರೋಧ ತುಂಬಿದ ಆ ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠನನ್ನು ನೋಡಿ ಸುಗ್ರೀವನ ಎಲ್ಲ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ವ್ಯಥಿತವಾದುವು. ॥1॥

ದಶರಥಪುತ್ರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ದೀರ್ಘವಾದ ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಡುತ್ತಿದ್ದನು, ತೇಜದಿಂದ ಉರಿಯಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದನು. ತನ್ನ ಅಣ್ಣನ ಕಷ್ಟದಿಂದ ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಭಾರೀ ಸಂತಾಪವಿತ್ತು. ಅವನು ಎದುರಿಗೆ ಬಂದಾಗ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠ ಸುಗ್ರೀವನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಅಲಂಕರಿಸಿದ ದೇವರಾಜ ಇಂದ್ರನ ಮಹಾನ್ ಧ್ವಜವು ಆಕಾಶದಿಂದ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬೀಳುವಂತೆ ಸ್ವರ್ಣ ಸಿಂಹಾಸನವನ್ನು ತೊರೆದು ನೆಲಕ್ಕೆ ನೆಗೆದನು. ॥2-3॥ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣ ಚಂದ್ರನು ಉದಯಿಸಿದಾಗ ನಕ್ಷತ್ರ ಸಮುದಾಯವೂ ಉದಿತ ವಾಗುವಂತೆ ಸುಗ್ರೀವನು ಇಳಿಯುತ್ತಲೇ ರುಮೆ ಮೊದಲಾದ ಸ್ತ್ರೀಯರೂ ಅವನ ಹಿಂದೆಯೇ ಸಿಂಹಾಸನದಿಂದ ಇಳಿದು ನಿಂತುಕೊಂಡರು. ॥4॥ ಶ್ರೀಮಾನ್ ಸುಗ್ರೀವನ ಕಣ್ಣುಗಳು ಮದದಿಂದ ಕೆಂಪಗಾಗಿದ್ದವು. ಅವನು ತಡವರಿಸಿ ಹೆಜ್ಜೆಗಳನ್ನಿಡುತ್ತಾ ಮಹಾಕಲ್ಪವೃಕ್ಷದಂತೆ ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು ಕೈಮುಗಿದುಕೊಂಡು ನಿಂತುಕೊಂಡನು. ॥5॥ ಸುಗ್ರೀವನೊಂದಿಗೆ ಅವನ ಪತ್ನೀ ರುಮೆಯೂ ಇದ್ದಳು. ನಕ್ಷತ್ರಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಚಂದ್ರನಂತೆ, ಅವನು ಸ್ತ್ರೀಯರ ನಡುವೆ ನಿಂತು ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಅವನನ್ನು ನೋಡಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಹೇಳಿದನು - ॥6॥ ವಾನರರಾಜನೇ! ಧೈರ್ಯವಂತ, ಕುಲೀನ, ದಯಾಳು. ಜಿತೇಂದ್ರಿಯ ಮತ್ತು ಸತ್ಯವಾದೀ ರಾಜನೇ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಆದರಕ್ಕೆ ಪಾತ್ರನಾಗುತ್ತಾನೆ. ॥7॥

ಅಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿ ಉಪಕಾರೀ ಮಿತ್ರನ ಮುಂದೆ ಮಾಡಿದ ತನ್ನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಸುಳ್ಳಾಗಿಸುವವನಿಗಿಂತ ಮಿಗಿಲಾಗಿ ಅತ್ಯಂತ ಕ್ರೂರಿಯೂ ಯಾರಾಗಿರಬಲ್ಲನು? ॥8॥

ಕುದುರೆಯನ್ನು ದಾನ ಮಾಡುವೆನೆಂದು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿ ಅದನ್ನು ನೆರವೇರಿಸದಿದ್ದರೆ ಅಶ್ವಾನೃತ (ಕುದುರೆಯ ಸಂಬಂಧವಾದ ಸುಳ್ಳು) ಎಂಬ ಪಾಪಕ್ಕೆ ಗುರಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ. ನೂರು ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಕೊಂದ ಪಾಪವು ಅವನಿಗೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಹಸುವಿನ ವಿಷಯವಾಗಿ ಸುಳ್ಳು ಹೇಳಿದವನು (ಗೋದಾನ ಮಾಡುವುದಾಗಿ ಹೇಳಿ ಗೋದಾನ ಮಾಡದಿದ್ದರೆ) ಸಾವಿರ ಹಸುಗಳನ್ನು ಕೊಂದ ಪಾಪಕ್ಕೆ ಗುರಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ. ಪುರುಷನೊಬ್ಬನಿಗೆ ಉಪಕಾರ ಮಾಡುವುದಾಗಿ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿ ಆ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯಂತೆ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳದಿದ್ದರೆ ಆತ್ಮಹತ್ಯೆ ಮಾಡಿಕೊಂಡ ಮತ್ತು ಸ್ವಜನರನ್ನು ಕೊಂದ ಮಹಾಪಾಪಕ್ಕೆ ಗುರಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ. ॥9॥

ಕಪೀಶ್ವರನೇ! ಹಿಂದೆ ಮಿತ್ರರಿಂದ ಉಪಕಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿ ಕೃತಾರ್ಥನಾಗಿ ತಾನು ಪಡೆದ ಉಪಕಾರಕ್ಕೆ
ಪ್ರತ್ಯುಪಕಾರವನ್ನು ಮಾಡದಿರುವ ಕೃತಘ್ನನು ಸರ್ವಪ್ರಾಣಿಗಳಿಂದಲೂ ವಧೆಗೆ ಅರ್ಹನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಅಂತಹವನು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿಯೂ ವಧಾರ್ಹನೇ ಸರಿ. ॥10॥ ಕಪಿರಾಜಾ! ಯಾರೋ ಕೃತಘ್ನನನ್ನು ನೋಡಿ ಕುಪಿತನಾಗಿ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರು ಎಲ್ಲ ಜನರಿಗಾಗಿ ಆದರಣೀಯ ಈ ಒಂದು ಶ್ಲೋಕವನ್ನು ಹೇಳಿರುವರು; ಅದನ್ನು ಕೇಳು. ॥11॥ ಗೋಹತ್ಯೆ ಮಾಡಿದವ, ಹೆಂಡ ಕುಡುಕ, ಕಳ್ಳ, ವ್ರತಭಂಗ ಮಾಡುವ ಮನುಷ್ಯ ಇವರಿಗೆ ಸತ್ಪುರುಷರು ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತದ ವಿಧಾನ ಮಾಡಿರುವರು. ಆದರೆ ಕೃತಘ್ನನ ಉದ್ಧಾರಕ್ಕೆ ಯಾವುದೇ ಉಪಾಯವಿಲ್ಲ. ॥12॥ ವಾನರನೇ! ನೀನು ಅನಾರ್ಯ, ಕೃತಘ್ನ, ಮಿಥ್ಯಾವಾದಿ ಯಾಗಿರುವೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ಸಹಾಯದಿಂದ ನೀನು ಮೊದಲು ತನ್ನ ಕೆಲಸವನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಂಡೆ, ಆದರೆ ಅವನಿಗೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡುವ ಸಂದರ್ಭ ಬಂದಾಗ ಏನೂ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ॥13॥

ವಾನರ! ನಿನ್ನ ಮನೋರಥವು ಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಈಗ ನೀನು ಪ್ರತ್ಯುಪಕಾರದ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಶ್ರೀರಾಮನ ಪತ್ನಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಹುಡುಕಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಯತ್ನಿಸಬೇಕಾಗಿದೆ. ॥14॥ ನೀನು ತನ್ನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಸುಳ್ಳಾಗಿಸಿ ಗ್ರಾಮ್ಯಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತನಾಗಿರುವೆ. ನೀನು ಕಪ್ಪೆಯಂತೆ ಕೂಗುವ ಸರ್ಪನಾಗಿರುವೆ ಎಂಬುದು ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ತಿಳಿಯನು. (ಹಾವು ಕಪ್ಪೆಯನ್ನು ಹಿಡಿದಾಗ ಕೇವಲ ಕಪ್ಪೆಯೇ ಕೂಗುತ್ತದೆ. ಬೇರೆ ಜನರು ಹಾವನ್ನು ಕಪ್ಪೆ ಎಂದೇ ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ; ಆದರೆ ಅದು ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ಸರ್ಪವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಅದೇ ಸ್ಥಿತಿಯು ನಿನ್ನದಾಗಿದೆ. ನೀನು ಮಾತನಾಡುವುದೇ ಬೇರೆ ಮತ್ತು ಅದರ ಸ್ವರೂಪವೇ ಬೇರೆ) ॥15॥

ಮಹಾಭಾಗ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಪರಮಮಹಾತ್ಮ ಹಾಗೂ ದಯೆಯಿಂದ ದ್ರವಿತನಾಗುವವನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ನಿನ್ನಂತಹ ಪಾಪಿಯನ್ನು, ದುರಾತ್ಮನನ್ನು ವಾನರರ ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಒಡೆಯನನ್ನಾಗಿಸಿದನು. ॥16॥ ನೀನು ಮಹಾತ್ಮಾ ರಘುನಾಥನು ಮಾಡಿದ ಉಪಕಾರವನ್ನು ತಿಳಿಯದಿದ್ದರೆ ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಅವನ ಹರಿತವಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಸತ್ತು ವಾಲಿಯ ದರ್ಶನ ಮಾಡುವೆ. ॥17॥

ಸುಗ್ರೀವನೇ! ವಾಲಿಯು ಸತ್ತು ಯಾವ ದಾರಿಯಿಂದ ಹೋಗಿರುವನೋ, ಆ ದಾರಿಯು ಮುಚ್ಚಿಹೋಗಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನೀನು ನಿನ್ನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿರು. ವಾಲಿಯ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಅನುಸರಿಸಬೇಡ. ॥18॥ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವಂಶ ಶಿರೋಮಣಿ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ಧನುಸ್ಸಿನಿಂದ ಬಿಟ್ಟ ವಜ್ರತುಲ್ಯ ಬಾಣಗಳ ಕಡೆಗೆ ನಿನಗೆ ಗಮನ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅದರಿಂದ ನೀನು ಗ್ರಾಮ್ಯಸುಖವನ್ನು ಸೇವಿಸುತ್ತಿರುವೆ ಹಾಗೂ ಅದರಲ್ಲೇ ಸುಖವೆಂದು ತಿಳಿದು ಶ್ರೀರಾಮನ ಕಾರ್ಯದ ಕುರಿತು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ವಿಚಾರ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ॥19॥

ಶ್ರೀ ವಾಲ್ಮೀಕಿವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡದ ಮೂವತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಸರ್ಗ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಯಿತು.॥34॥

ಮೂವತ್ತೈದನೆಯ ಸರ್ಗ

ತಾರೆಯು ಯುಕ್ತಿಯುಕ್ತ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಸಮಾಧಾನಗೊಳಿಸಿದುದು

ಸುಮಿತ್ರಾಕುಮಾರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ತನ್ನ ತೇಜದಿಂದಾಗಿ ಉರಿಯುತ್ತಾ ಮೇಲಿನಂತೆ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದಾಗ, ಚಂದ್ರ ಮುಖೀ ತಾರೆಯು ಅವನಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಳು - ॥1॥ ಕುಮಾರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೇ! ನೀವು ಸುಗ್ರೀವನಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಮಾತನಾಡಬಾರದು. ಇವನು ವಾನರರ ರಾಜನಾಗಿದ್ದಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಇವನ ಕುರಿತು ಕಠೋರವಾಗಿ ನುಡಿಯುವುದು ಉಚಿತವಲ್ಲ. ವಿಶೇಷವಾಗಿ ನಿನ್ನಂತಹ ಸುಹೃದನ ಬಾಯಿಯಿಂದ ಕಟುವಚನಗಳನ್ನು ಕೇಳಲು ಇವನು ಎಂದಿಗೂ ಅಧಿಕಾರಿಯಲ್ಲ. ॥2॥

ವೀರನೇ! ಕಪಿರಾಜ ಸುಗ್ರೀವನು ಕೃತಘ್ನನೂ, ಶಠನೂ, ಕ್ರೂರನೂ, ಅಸತ್ಯವಾದಿಯೂ, ಕುಟಿಲನೂ ಅಲ್ಲ. ॥3॥ ವೀರಲಕ್ಷ್ಮಣನೇ! ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಇವನಿಗೆ ಮಾಡಿದ ಉಪಕಾರವು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ದುಷ್ಕರವಾಗಿದೆ. ಅದನ್ನು ವೀರಕಪಿರಾಜನು ಎಂದೂ ಮರೆಯಲಿಲ್ಲ. ॥4॥

ಪರಂತಪ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೇ! ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ಕೃಪಾಪ್ರಸಾದದಿಂದಲೇ ಸುಗ್ರೀವನು ವಾನರರ ಅಕ್ಷಯ ರಾಜ್ಯವನ್ನೂ, ಯಶಸ್ಸನ್ನೂ. ರುಮೆಯನ್ನೂ ಹಾಗೂ ನನ್ನನ್ನೂ ಪಡೆದುಕೊಂಡಿರುವನು. ॥5॥ ಮೊದಲಿಗೆ ಇವನು ಬಹಳ ದುಃಖ ಅನುಭವಿಸಿದ್ದನು. ಈಗ ಈ ಉತ್ತಮ ಸುಖವನ್ನು ಪಡೆದು ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರ ಮುನಿಯು ಮೇನಕೆಯಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತನಾದ್ದರಿಂದ ಕಾಲದ ಪರಿವೆ ಇರಲಿಲ್ಲ, ಹಾಗೆಯೇ ಇವನಿಗೂ ಸಮಯದ ಜ್ಞಾನ ಉಳಿಯದಷ್ಟು ಸುಖದಲ್ಲಿ ರಮಿಸಿಹೋದನು. ॥6॥ ಲಕ್ಷ್ಮಣಾ! ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ಮಹಾಮುನಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಘೃತಾಚಿ (ಮೇನಕೆ) ಎಂಬ ಅಪ್ಸರೆಯಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತನಾದ್ದರಿಂದ ಹತ್ತುವರ್ಷಗಳ ಸಮಯವನ್ನು ಒಂದು ದಿನದಂತೆ ತಿಳಿದನೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ॥7॥ ಕಾಲದ ಚೆನ್ನಾದ ಜ್ಞಾನವುಳ್ಳ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನೂ ಕೂಡ ಭೋಗಾಸಕ್ತನಾದಾಗ ಕಾಲದ ಜ್ಞಾನ ಉಳಿಯಲಿಲ್ಲ. ಅಂತಿರುವಾಗ ಬೇರೆ ಸಾಧಾರಣ ವ್ಯಕ್ತಿಗೆ ಹೇಗೆ ಉಳಿಯಬಲ್ಲದು? ॥8॥ ಕುಮಾರ ಲಕ್ಷ್ಮಣ! ಮನುಷ್ಯರಿಗೂ ಪಶುಗಳಿಗೂ ಸಮಾನಧರ್ಮವಾಗಿರುವ ಆಹಾರ-ನಿದ್ರಾ-ಮೈಥುನಗಳೇ ಮೊದಲಾದ ದೇಹ ಧರ್ಮಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಸುಗ್ರೀವನು ಈ ಹಿಂದೆ ಬಹಳ ಕಾಲದವರೆಗೆ ಅನೇಕವಾದ ಕಷ್ಟಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾ ಬಹಳವಾಗಿ ಬಳಲಿದ್ದನು. ಈಗ ಶ್ರೀರಾಮನ ಕೃಪೆಯಿಂದ ಇವನಿಗೆ ಸುಖೋಪಭೋಗಗಳು ಲಭಿಸಿವೆ. ಆದರೆ ಅದರಲ್ಲಿ ಇವನಿಗಿನ್ನೂ ತೃಪ್ತಿಯುಂಟಾಗಲಿಲ್ಲ. ಇದರಿಂದ ಇವನು ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯದಿಂದ ವಿಮುಖನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಈ ಅಪರಾಧವನ್ನು ಕ್ಷಮಿಸುವುದು ದಯಾಳುವಾದ ನಿಮಗೆ ಯೋಗ್ಯವಾಗಿದೆ. ॥9॥

ಲಕ್ಷ್ಮಣ! ಯಥಾರ್ಥವಾದ ವಿಷಯವನ್ನು ತಿಳಿಯದೆ ಪಾಮರ ಮನುಷ್ಯನಂತೆ ಒಡನೆಯೇ ಕೋಪಕ್ಕೆ ವಶನಾಗು ವುದು ನಿನ್ನಂತಹವನಿಗೆ ಉಚಿತವಾಗಿ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. ॥10॥ ಅಯ್ಯಾ ಲಕ್ಷ್ಮಣ! ಸತ್ತ್ವಗುಣಯುಕ್ತರಾದ ನಿನ್ನಂತಹ ಮಹಾ ಪುರುಷರು ಯಾವುದನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ವಿಮರ್ಶಿಸದೇ ಹಠಾತ್ತಾಗಿ ಕೋಪಕ್ಕೆ ವಶರಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ॥11॥ ಧರ್ಮಜ್ಞನೇ! ಸುಗ್ರೀವನಿಗಾಗಿ ನಾನು ಏಕಾಗ್ರತೆಯಿಂದ ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಕ್ಷಮೆಯನ್ನು ಯಾಚಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ರೋಷದಿಂದ ಉಂಟಾದ ಮನಸ್ಸಿನ ಕ್ಷೋಭೆಯನ್ನು ಈಗಲೇ ಪರಿತ್ಯಜಿಸು. ॥12॥

ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಪ್ರಿಯವನ್ನುಂಟುಮಾಡಲು ಸುಗ್ರೀವನು ರುಮೆಯನ್ನೂ, ನನ್ನನ್ನೂ, ಅಂಗದನನ್ನು, ಧನ-ಧಾನ್ಯ ಪಶುಗಳ ಸಹಿತ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪರಿತ್ಯಜಿಸಬಲ್ಲನು ಎಂಬ ವಿಶ್ವಾಸ ನನಗಿದೆ. ॥13॥ ಸುಗ್ರೀವನು ರಾಕ್ಷಸಾಧಮನಾದ ರಾವಣನನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿ ರೋಹಿಣಿಯು ಚಂದ್ರನೊಡನೆ ಸೇರುವಂತೆ ಸೀತೆಯು ಶ್ರೀರಾಮನೊಡನೆ ಸೇರುವಂತೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ॥14॥ ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ನೂರು ಸಾವಿರ ಕೋಟಿ, ಮೂವತ್ತಾರು ಅಯುತ, ಮೂವತ್ತಾರುಸಾವಿರ ಮತ್ತು ಮೂವತ್ತಾರುನೂರು ರಾಕ್ಷಸರು ಇದ್ದಾರೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.* ॥15॥ ಆ ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರು ಇಚ್ಛಾನುರೂಪ ಧರಿಸುವವರು ಹಾಗೂ ದುರ್ಜಯರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಅವರೆಲ್ಲರನ್ನು ಸಂಹರಿಸದೆ ಮಿಥಿಲೇಶಕುಮಾರಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದ ರಾವಣನನ್ನು ವಧಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ॥16॥

* ಆಧುನಿಕ ಗಣನೆಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಈ ಸಂಖ್ಯೆಯು ಹತ್ತು ಖರ್ವ ಮೂರುಲಕ್ಷ ತೊಂಭತ್ತೊಂಭತ್ತುಸಾವಿರ ಆರುನೂರು ಆಗುತ್ತದೆ.

ಲಕ್ಷ್ಮಣ! ಯಾರ ಸಹಾಯವಿಲ್ಲದೆ ಏಕಾಕಿಯಾಗಿ ಯಾವ ವೀರನಿಗೂ ಅಸಂಖ್ಯಾತರಾದ ಆ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಸಂಹರಿಸುವುದು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ ಹಾಗೂ ಕ್ರೂರಕರ್ಮಿಯಾದ ರಾವಣನನ್ನು ವಧಿಸುವುದೂ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಸುಗ್ರೀವನ
ಸಹಾಯವನ್ನು ಪಡೆಯುವುದು ಅನಿವಾರ್ಯವಾಗಿದೆ. ॥17॥ ವಾನರರಾಜ ವಾಲಿಗೆ ಲಂಕೆಯ ರಾಕ್ಷಸರ ಗಣನೆಯ ಪರಿಚಯವಿತ್ತು, ಅವರೇ ನನಗೆ ತಿಳಿಸಿದ್ದರು. ರಾವಣನು ಈ ಅಪಾರ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಹೇಗೆ ಸಂಗ್ರಹಿಸಿದನು? ಇದು ನನಗೆ ತಿಳಿಯದು. ಆದರೆ ಈ ಸಂಖ್ಯೆ ನಾನು ಅವರಿಂದ ಕೇಳಿದ್ದರಿಂದ ಈಗ ನಾನು ನಿನಗೆ ತಿಳಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ॥18॥ ನಿಮ್ಮ ಸಹಾಯಕ್ಕಾಗಿ ಸುಗ್ರೀವನು ಅನೇಕ ಶ್ರೇಷ್ಠ ವಾನರರನ್ನು ಯುದ್ಧದ ನಿಮಿತ್ತ ಅಸಂಖ್ಯ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ವಾನರ ವೀರರ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸಲು ಕಳಿಸಿರುವನು. ॥19॥ ವಾನರರಾಜ ಸುಗ್ರೀವನು ಆ ಮಹಾ ಬಲಿ, ಪರಾಕ್ರಮಿ ವೀರರು ಬರುವುದನ್ನು ನಿರೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಆದುದರಿಂದ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಲು ಈಗ ನಗರದಿಂದ ಹೊರಗೆ ಹೊರಡದಾದನು. ॥20॥ ಸುಮಿತ್ರಾನಂದನ! ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಒಟ್ಟಾಗಲು ಮೊದಲೇ ಸುಗ್ರೀವನು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದ ಅವಧಿಗನುಸಾರ ಆ ಸಮಸ್ತ ಮಹಾಬಲಿ ವಾನರರು ಇಂದೇ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬರಬೇಕಾಗಿದೆ. ॥21॥

ಶತ್ರುದಮನ ಲಕ್ಷ್ಮಣ! ಇಂದು ನಿಮ್ಮ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ಕೋಟಿ ಸಾವಿರ ಕರಡಿಗಳು, ನೂರುಕೋಟಿ ಗೋಲಾಂ ಗೂಲರು ಹಾಗೂ ಇನ್ನೂ ತೇಜಸ್ವೀ ಅನೇಕ ಕೋಟಿ ವಾನರರು ಬರುವರು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನೀವು ಕ್ರೋಧವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿರಿ. ॥22॥ ನಿಮ್ಮ ಮುಖವು ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಉರಿಯುತ್ತಿದೆ ಮತ್ತು ಕಣ್ಣುಗಳು ರೋಷದಿಂದ ಕೆಂಪಗಾಗಿವೆ. ಇದೆಲ್ಲವನ್ನು ನೋಡಿ ವಾನರರಾಜರ ಪತ್ನಿಯರಾದ ನಮಗೆ ಶಾಂತಿ ಇಲ್ಲವಾಗಿದೆ. ನಮಗೆಲ್ಲರಿಗೆ ಮೊದಲ ಭಯ (ವಾಲಿವಧೆ)ದಂತೆ ಯಾವುದೋ ಅನಿಷ್ಟದ ಆಶಂಕೆಯಾಗುತ್ತಿದೆ. ॥23॥

ಶ್ರೀ ವಾಲ್ಮೀಕಿವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡದ ಮೂವತ್ತೈದನೆಯ ಸರ್ಗ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥35॥

ಮೂವತ್ತಾರನೆಯ ಸರ್ಗ

ಸುಗ್ರೀವನು ತನ್ನ ಅಲ್ಪತನವನ್ನು ಶ್ರೀರಾಮನ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಹೇಳಿ ಕ್ಷಮೆ ಬೇಡಿದುದು, ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸಿ ತನ್ನ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ಬರುವಂತೆ ಹೇಳಿದುದು

ತಾರೆಯು ಹೇಳಿದ ವಿನಯಯುಕ್ತ ಮತ್ತು ಧರ್ಮಸಮ್ಮತವಾದ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ ಕೋಮಲ ಸ್ವಭಾವದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಅವನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿ, ಕೋಪವನ್ನು ಪರಿತ್ಯಜಿಸಿದನು. ॥1॥ ಅವನು ತಾರೆಯ ಮಾತನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಾಗ ವಾನರ ಯೂಧಪತಿ ಸುಗ್ರೀವನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಮಹಾಭಯವನ್ನು ಒದ್ದೆಬಟ್ಟೆಯಂತೆ ತ್ಯಜಿಸಿಬಿಟ್ಟನು. ॥2॥ ಅನಂತರ ಸುಗ್ರೀವನು ತನ್ನ ಕಂಠದಲ್ಲಿದ್ದ ಹೂವಿನ ವಿಚಿತ್ರ, ವಿಶಾಲ ಮತ್ತು ಬಹುಗುಣಸಂಪನ್ನ ಮಾಲೆಯನ್ನು ಹರಿದು ಬಿಸಾಡಿ ಮದರಹಿತನಾದನು. ॥3॥ ಮತ್ತೆ ಸಮಸ್ತ ವಾನರರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಸುಗ್ರೀವನು ಭಯಂಕರ ಬಲಶಾಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಹರ್ಷಗೊಳಿಸುತ್ತಾ ಅವನಲ್ಲಿ ವಿನಯಯುಕ್ತ ಮಾತನ್ನಾಡಿದನು. ॥4॥ ಸುಮಿತ್ರಾಕುಮಾರ! ನನ್ನ ಸಂಪತ್ತು, ಕೀರ್ತಿ, ಹಿಂದಿನಿಂದ ಬಂದಿರುವ ವಾನರರಾಜ್ಯ ಇವೆಲ್ಲವೂ ನಾಶವಾಗಿ ಹೋಗಿತ್ತು. ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನ ಕೃಪೆಯಿಂದಲೇ ನನಗೆ ಪುನಃ ಇದೆಲ್ಲವೂ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಯಿತು. ॥5॥ ರಾಜಕುಮಾರ! ಆ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನು ತನ್ನ ಕರ್ಮಗಳಿಂದಲೇ ಎಲ್ಲೆಡೆ ವಿಖ್ಯಾತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನು ಮಾಡಿದ ಉಪಕಾರಕ್ಕೆ ಪ್ರತ್ಯುಪಕಾರವನ್ನು ಅಂಶಮಾತ್ರದಲ್ಲಿಯೂ ಯಾರು ತಾನೇ ಮಾಡಬಲ್ಲನು? ॥6॥ ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ಶ್ರೀರಾಮನು ತನ್ನ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದಲೇ ರಾವಣನ ವಧೆ ಮಾಡುವನು ಹಾಗೂ ಸೀತೆಯನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುವನು. ನಾನಾದರೋ ಅವನ ಒಬ್ಬ ತುಚ್ಛ ಸಹಾಯಕ ಮಾತ್ರವಾಗಿದ್ದೇನೆ. ॥7॥ ಯಾರು ಒಂದೇ ಬಾಣದಿಂದ ಏಳು ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ತಾಲವೃಕ್ಷ, ಪರ್ವತ, ಪೃಥಿವಿ, ಪಾತಾಳ ಮತ್ತು ಅಲ್ಲಿ ಇರುವ ದೈತ್ಯರನ್ನು ವಿದೀರ್ಣಗೊಳಿಸಿದ್ದನೋ, ಅವನಿಗೆ ಬೇರೆ ಯಾವನೇ ಸಹಾಯಕನ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಏನಿದೆ? ॥8॥

ಲಕ್ಷ್ಮಣ! ಶ್ರೀರಾಮನು ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಸೆಳೆವಾಗ ಅದರ ಟೇಂಕಾರದಿಂದ ಪರ್ವತಸಹಿತ ಪೃಥಿವಿಯು ನಡುಗಿ ಹೋಗಿತ್ತು. ಅಂತಹವನಿಗೆ ಸಹಾಯಕರಿಂದ ಏನಾಗಬೇಕಾಗಿದೆ? ॥9॥

ನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ನಾನಾದರೋ ವೈರಿ ರಾವಣನ ವಧೆಗಾಗಿ ಅಗ್ರಗಾಮಿ ಸೈನಿಕರ ಸಹಿತ ಯಾತ್ರೆ ಮಾಡುವ ಮಹಾರಾಜ ಶ್ರೀರಾಮನ ಹಿಂದೆ-ಹಿಂದೆ ನಡೆಯುವೆನು. ॥10॥ ವಿಶ್ವಾಸ ಅಥವಾ ಪ್ರೇಮದಿಂದಾಗಿ ಯಾವುದಾದರೂ ಅಪರಾಧ ವಾಗಿದ್ದರೆ ದಾಸನಾದ ನನ್ನ ಆ ಅಪರಾಧವನ್ನು ಕ್ಷಮಿಸಬೇಕು; ಏಕೆಂದರೆ ಎಂದಿಗೂ ಯಾವುದೇ ಅಪರಾಧ ಮಾಡದ ಯಾವ ಸೇವಕನೂ ಇರಲಾರನು. ॥11॥

ಮಹಾತ್ಮಾ ಸುಗ್ರೀವನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಸಂತೋಷಗೊಂಡು ತುಂಬುಪ್ರೇಮದಿಂದ ಇಂತೆಂದನು. ॥12॥ ವಾನರರಾಜಾ ಸುಗ್ರೀವನೇ! ವಿಶೇಷವಾಗಿ ನಿನ್ನಂತಹ ವಿನಯಶೀಲ ಸಹಾಯಕನನ್ನು ಪಡೆದು ನನ್ನ ಅಣ್ಣ ಶ್ರೀರಾಮನು ಸರ್ವಥಾ ಸನಾಥನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ॥13॥

ಸುಗ್ರೀವನೇ! ನಿನ್ನ ಪ್ರಭಾವ ಮತ್ತು ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಇರುವ ಶುದ್ಧಭಾವದಿಂದ ನೀನು ವಾನರರಾಜ್ಯದ ಪರಮೋತ್ತಮ ಲಕ್ಷ್ಮಿಯನ್ನು ಸದಾ ಅನುಭವಿಸಲು ಅಧಿಕಾರಿಯಾಗಿರುವೆ. ॥14॥ ಸುಗ್ರೀವನೇ! ನಿನ್ನನ್ನು ಸಹಾಯಕನನ್ನಾಗಿ ಪಡೆದ ಪ್ರತಾಪಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಬೇಗನೇ ವಧಿಸಿಬಿಡುವನು, ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವೇ ಇಲ್ಲ. ॥15॥ ಸುಗ್ರೀವ! ನೀನು ಧರ್ಮಜ್ಞನೂ, ಕೃತಜ್ಞನೂ, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ಬೆನ್ನು ತೋರಿಸದವನೂ ಆಗಿರುವೆ. ನಿನ್ನ ಈ ಮಾತು ಸರ್ವಥಾ ಯುಕ್ತಿಸಂಗತ ಹಾಗೂ ಉಚಿತವಾಗಿದೆ. ॥16॥ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ನಿನ್ನನ್ನು ಮತ್ತು ನಮ್ಮಣ್ಣನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಬೇರೆ ಯಾವ ವಿದ್ವಾಂಸನು ತಾನೇ ತನ್ನಲ್ಲಿ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವಿದ್ದರೂ ಇಂತಹ ನಮ್ರತಾಪೂರ್ಣ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಬಲ್ಲನು? ॥17॥

ಕಪಿರಾಜನೇ! ನೀನು ಬಲ ಮತ್ತು ಪರಾಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಸಮಾನನಾಗಿರುವೆ. ದೇವತೆಗಳೇ ನಮಗೆ ದೀರ್ಘಕಾಲಕ್ಕಾಗಿ ನಿನ್ನಂತಹ ಸಹಾಯಕನನ್ನು ಕರುಣಿಸಿರುವರು. ॥18॥ ಆದರೆ ವೀರನೇ! ಈಗ ನೀನು ಬೇಗನೇ ನನ್ನೊಂದಿಗೆ ಪುರಿಯಿಂದ ಹೊರಗೆ ಹೊರಟು, ತನ್ನ ಪತ್ನಿಯ ಅಪಹರಣದಿಂದ ಬಹಳ ದುಃಖಿತನಾದ ನಿನ್ನ ಮಿತ್ರನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಅವನನ್ನು ಸಾಂತ್ವನಗೊಳಿಸು. ॥19॥ ಸಖನೇ! ಶೋಕಮಗ್ನನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನ ವಚನಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ, ನಾನು ನಿನ್ನ ಕುರಿತು ಆಡಿದ ಕಠೋರ ಮಾತಿನ ಕುರಿತು ನನ್ನನ್ನು ಕ್ಷಮಿಸು. ॥20॥

ಶ್ರೀ ವಾಲ್ಮೀಕಿವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡದ ಮೂವತ್ತಾರನೆಯ ಸರ್ಗ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಯಿತು.॥36॥

ಮೂವತ್ತೇಳನೆಯ ಸರ್ಗ

ಸುಗ್ರೀವನು ಹನುಮಂತನಿಗೆ ವಾನರಸೈನ್ಯ ಸಂಗ್ರಹಕ್ಕಾಗಿ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದುದು, ರಾಜನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಎಲ್ಲ ವಾನರ ನಾಯಕರು ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಯ ಕಡೆಗೆ ಹೊರಟುದು, ವಾನರದೂತರು ಸುಗ್ರೀವನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು ವಾನರಸೈನ್ಯವು ಆಗಮಿಸಿದ ಸಮಾಚಾರ ತಿಳಿಸಿದುದು

ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಸುಗ್ರೀವನು ತನ್ನ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದ ಹನುಮಂತನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು ॥1॥

ಮಹೇಂದ್ರ, ಹಿಮಮಂತ, ವಿಂಧ್ಯ, ಕೈಲಾಸ, ಶ್ವೇತ ಶಿಖರವುಳ್ಳ ಮಂದರಾಚಲ - ಈ ಐದು ಪರ್ವತಗಳಲ್ಲಿ ಇರುವ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾನರರನ್ನು; ಪಶ್ಚಿಮ ಸಮುದ್ರತೀರದ ಪ್ರಾತಃಕಾಲದ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ ಮತ್ತು ನಿತ್ಯ ಪ್ರಕಾಶನ ಪರ್ವತಗಳ ಮೇಲೆ ವಾಸಿಸುವ ವಾನರರನ್ನು; ಸೂರ್ಯನ ನಿವಾಸ ಸ್ಥಾನ ಹಾಗೂ ಸಂಧ್ಯಾಕಾಲದ ಮೇಘ ಸಮೂಹದಂತೆ ಅರುಣ ವರ್ಣವುಳ್ಳ ಉದಯಾಚಲ, ಅಸ್ತಾಚಲಗಳಲ್ಲಿ ಇರುವ ವಾನರರನ್ನು ಪದ್ಮಾಚಲದ ವನದಲ್ಲಿ ಇರುವ ಭಯಾನಕ ಪರಾಕ್ರಮಿ ವಾನರ ಶ್ರೇಷ್ಠರನ್ನು; ಕಾಡಿಗೆ ಮತ್ತು ಮೇಘಗಳಂತೆ ಕಪ್ಪಾಗಿರುವ, ಗಜರಾಜನಂತೆ ಮಹಾಬಲಿ ವಾನರರನ್ನು; ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ಪರ್ವತಗಳ ಗುಹೆಗಳಲ್ಲಿರುವ ವಾನರರನ್ನು; ಮೇರುಪರ್ವತದ ಅಕ್ಕ-ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿರುವ, ಸುವರ್ಣದಂತೆ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ ವಾನರರನ್ನು; ಧೂಮ್ರಗಿರಿಯನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಮೈರೇಯ ಮಧುಪಾನ ಮಾಡುತ್ತಾ ಮಹಾರುಣ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾತಃಕಾಲದ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಕೆಂಪಾಗಿರುವ ವೇಗಶಾಲೀ ವಾನರರನ್ನು; ಸುಗಂಧಪೂರ್ಣ ಹಾಗೂ ತಪಸ್ವಿಗಳ ಆಶ್ರಮಗಳಿಂದ ಸುಶೋಭಿತ ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ರಮಣೀಯ ವನ-ವನಾಂತರಗಳಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಇರುವ ವಾನರರನ್ನು; ಹೀಗೆ ಭೂಮಂಡಲದ ಎಲ್ಲ ವಾನರರನ್ನು ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬರುವಂತೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮಾಡು. ಶಕ್ತಿಶಾಲಿ ಅತ್ಯಂತ ವೇಗವುಳ್ಳ ವಾನರರನ್ನು ಕಳಿಸು. ಅವರು ಸಾಮ, ದಾನಾದಿ ಉಪಾಯಗಳನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿ ಎಲ್ಲರನ್ನು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಕರೆತರಲಿ. ॥2-9॥ ಮೊದಲು ನನ್ನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಕಳಿಸಿದ ಮಹಾವೇಗಶಾಲಿ ವಾನರರನ್ನು ಅವಸರಪಡಿಸಲು ನೀನು ಪುನಃ ಬೇರೆ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾನರರನ್ನು ಕಳಿಸು. ॥10॥ ಕಾಮ ಭೋಗದಲ್ಲಿ ಸಿಲುಕಿರುವ ಹಾಗೂ ದೀರ್ಘಸೂತ್ರೀ (ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ವಿಳಂಬ ಮಾಡುವ)ಗಳಾದ ಎಲ್ಲ ಕಪೀಶ್ವರರನ್ನು ಬೇಗನೇ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಕರೆದು ತಾ. ॥11॥ ನನ್ನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಹತ್ತು ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಾರದಿರುವವರನ್ನು, ರಾಜಾಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕಳಂಕಿತಗೊಳಿಸುವ ಆ ದುರಾತ್ಮಾ ವಾನರರನ್ನು ಕೊಂದುಹಾಕಬೇಕು. ॥12॥ ನನ್ನ ಆಜ್ಞೆಗಧೀನರಾಗಿರುವ ನೂರಾರು, ಸಾವಿರಾರು, ಕೋಟ್ಯಾವಧಿ ವಾನರಸಿಂಹರು ನನ್ನ ಆದೇಶದಂತೆ ಬರಲಿ. ॥13॥

ಮೇಘಪರ್ವತದಂತೆ ವಿಶಾಲ ಶರೀರದಿಂದ ಆಕಾಶವನ್ನೇ ಮುಚ್ಚುವಂತೆ ಇರುವ ಘೋರರೂಪಧಾರೀ ಶ್ರೇಷ್ಠ ವಾನರರು ನನ್ನ ಆದೇಶವನ್ನು ಮನ್ನಿಸಿ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬರಲಿ. ॥14॥ ವಾನರರ ನಿವಾಸ ಸ್ಥಾನಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲ ಎಲ್ಲ ವಾನರರು ತೀವ್ರಗತಿಯಿಂದ ಭೂಮಂಡಲದ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಹೋಗಿ ನನ್ನ ಆದೇಶದಂತೆ ಆಯಾಯಾ ಸ್ಥಾನಗಳ ಸಮಸ್ತ ವಾನರರನ್ನು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಕರೆತರಲಿ. ॥15॥ ವಾನರರಾಜನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ವಾಯುಪುತ್ರ ಹನುಮಂತನು ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳಿಗೆ ಅನೇಕ ಪರಾಕ್ರಮಿ ವಾನರರನ್ನು ಕಳಿಸಿದನು. ॥16॥ ರಾಜನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಡೆದು ಆ ಎಲ್ಲ ವಾನರರು ಕೂಡಲೇ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಪಕ್ಷಿಗಳ ಮತ್ತು ನಕ್ಷತ್ರಗಳ ಮಾರ್ಗದಿಂದ ಹೊರಟರು. ॥17॥ ಆ ವಾನರರು ಸಮುದ್ರತೀರಗಳಲ್ಲಿ, ಪರ್ವತಗಳಲ್ಲಿ, ಅರಣ್ಯಗಳಲ್ಲಿ, ನದಿ-ಸರೋವರಗಳ ತಟದಲ್ಲಿ ಇರುವ ಸಮಸ್ತ ವಾನರವೀರರಿಗೆ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ಕಾರ್ಯ ಮಾಡಲು ಹೊರಡುವಂತೆ ತಿಳಿಸಿದರು. ॥18॥ ಮೃತ್ಯು ಮತ್ತು ಕಾಲದಂತೆ ಭಯಾನಕ ದಂಡ ವಿಧಿಸುವ ತಮ್ಮ ಸಾಮ್ರಾಟ ಸುಗ್ರೀವನ ಆದೇಶವನ್ನು ಕೇಳಿ ಆ ಎಲ್ಲ ವಾನರರು ಅವನ ಭಯದಿಂದ ನಡುಗಿಹೋದರು ಹಾಗೂ ಕೂಡಲೇ ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಯ ಕಡೆಗೆ ಹೊರಟರು. ॥19॥

ಅನಂತರ ಕಾಡಿಗೆಯ ಬೆಟ್ಟದಂತೆ ಕಪ್ಪಾಗಿರುವ, ಮಹಾಬಲಿಷ್ಠರಾದ ಮೂರು ಕೋಟಿ ವಾನರರು ಶ್ರೀರಘುನಾಥನು ವಿರಾಜಿಸುತ್ತಿದ್ದಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗಲು ಹೊರಟರು. ॥20॥ ಕಾದ ಚಿನ್ನದಂತೆ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ ಸೂರ್ಯನ ಆಸ್ತಾಚಲದಲ್ಲಿ ಇರುವ ಹತ್ತುಕೋಟಿ ವಾನರರು ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಗೆ ಹೊರಟರು. ॥21॥

ಸಿಂಹದಂತೆ ಕೇಸರವುಳ್ಳ ಶ್ವೇತಕಾಂತಿಯ ಒಂದು ಸಾವಿರ ಕೋಟಿ ವಾನರರು ಕೈಲಾಸ ಶಿಖರಗಳಿಂದ ಆಗಮಿಸಿದರು. ॥22॥ ಫಲ-ಮೂಲಾದಿಗಳಿಂದಲೇ ಜೀವಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಸಾವಿರ-ಸಾವಿರ ಕೋಟಿ ವಾನರರು ಹಿಮವತ್ಪರ್ವತದಿಂದ ಆಗಮಿಸಿದರು. ॥23॥ ಅಂಗಾರಕನಿಗೆ ಸಮಾನರಾಗಿದ್ದ ಭಯಂಕರರಾದ, ಭಯಂಕರ ಕರ್ಮರಾದ ಒಂದು ಸಾವಿರ ಕೋಟಿ ವಾನರರು ವಿಂಧ್ಯಪರ್ವತದಿಂದ ವೇಗವಾಗಿ ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಗೆ ಆಗಮಿಸಿದರು. ॥24॥ ಕ್ಷೀರಸಾಗರ ತೀರದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ತಮಾಲವನದಲ್ಲಿ ತೆಂಗಿನಕಾಯಿ ತಿಂದು ಇರುವ ಗಣನೆಯಿಲ್ಲದ ಅಸಂಖ್ಯ ವಾನರರು ಬಂದರು. ॥25॥

ವನಗಳಿಂದ, ಗುಹೆಗಳಿಂದ, ನದಿ ತೀರಗಳಿಂದ ಅಸಂಖ್ಯ ಮಹಾಬಲೀ ವಾನರರು ಒಂದೆಡೆ ಸೇರಿದರು. ವಾನರರ ಆ ಸೈನ್ಯವು ಸೂರ್ಯನನ್ನೇ ಮುಚ್ಚಿ ಬಿಡುವಂತೆ ಅನಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ॥26॥ ಸಮಸ್ತ ವಾನರರು ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಬರುವಂತೆ ಪ್ರೇರೇಪಿಸಲು ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಯಿಂದ ಎರಡನೆ ಬಾರಿ ಕಳಿಸಿದ ಆ ವಾನರ ವೀರರು ಹಿಮಾಲಯ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಭಗವಾನ್ ಶಂಕರನ ಯಜ್ಞಸ್ಥಾನ ದಲ್ಲಿದ್ದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ವಿಶಾಲ ವೃಕ್ಷವನ್ನು ನೋಡಿದರು. ॥27॥ ಆ ಪವಿತ್ರ, ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಹಿಂದೊಮ್ಮೆ ಸಂಪೂರ್ಣ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಮನಸ್ಸಂತೋಷಪಡಿಸುವ ಅತ್ಯಂತ ಮನೋರಮವಾದ ಭಗವಾನ್ ಶಂಕರನ ಯಜ್ಞವು ನಡೆದಿತ್ತು. ॥28॥ ಆ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಪಾಯಸಾನ್ನ, ತುಪ್ಪ ಮೊದಲಾದ ಹೋಮ ದ್ರವ್ಯದ ಸ್ರಾವವಾಗಿತ್ತು, ಅದರಿಂದ ಅಲ್ಲಿ ಅಮೃತದಂತಹ ರುಚಿಕರ ಫಲ-ಮೂಲಗಳು ಉತ್ಪನ್ನವಾಗಿದ್ದವು. ಆ ಫಲಗಳನ್ನು ವಾನರರು ನೋಡಿದರು. ॥29॥ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಅನ್ನದಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾದ ಆ ದಿವ್ಯ, ಮನೋಹರ ಫಲ-ಮೂಲಗಳನ್ನು ಒಮ್ಮೆ ತಿಂದವನು ಒಂದು ತಿಂಗಳಿನವರೆಗೆ ತೃಪ್ತನಾಗಿ ಇರುತ್ತಾನೆ. ॥30॥ ಫಲಗಳನ್ನೇ ತಿನ್ನುವ ಆ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರು ಆ ದಿವ್ಯ ಫಲ-ಮೂಲಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ದಿವ್ಯ ಔಷಧಿಗಳನ್ನು ತಮ್ಮೊಂದಿಗೆ ಒಯ್ದರು. ॥31॥ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗಿ ಎಲ್ಲ ವಾನರರು ಆ ಯಜ್ಞಮಂಟಪದಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನ ಪ್ರೀತಿಗಾಗಿ ಸುಗಂಧಿತ ಪುಷ್ಪಗಳನ್ನು ತಂದರು. ॥32॥ ಆ ಸಮಸ್ತ ಶ್ರೇಷ್ಠ ವಾನರರು ಭೂಮಂಡಲ ಸಂಪೂರ್ಣ ವಾನರರಿಗೆ ಕೂಡಲೇ ಹೊರಡುವಂತೆ ಆದೇಶಿಸಿ, ಅವರ ತುಕುಡಿಗಳು ತಲುಪುವ ಮೊದಲೇ ಸುಗ್ರೀವನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದರು. ॥33॥ ಆ ಶೀಘ್ರಗಾಮಿ ವಾನರರು ಅದೇ ಮುಹೂರ್ತದಲ್ಲಿ ಹೊರಟು ಬಹಳ ಅವಸರದಿಂದ ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಗೆ ಹೋಗಿ ವಾನರರಾಜ ಸುಗ್ರೀವನಿದ್ದಲ್ಲಿಗೆ ತಲುಪಿದರು. ॥34॥ ಆ ಸಂಪೂರ್ಣ ಔಷಧಿಗಳನ್ನು, ಫಲ-ಮೂಲಗಳನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡ ವಾನರರು ಸುಗ್ರೀವನ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ಅರ್ಪಿಸಿ, ಇಂತೆಂದರು. ॥35॥ ಮಹಾರಾಜಾ! ನಾವು ಎಲ್ಲ ಪರ್ವತ, ನದೀ, ವನಗಳನ್ನು ಸುತ್ತಾಡಿ ಬಂದೆವು. ಭೂಮಂಡಲದ ಸಮಸ್ತ ವಾನರರು ನಿಮ್ಮ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬರುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ॥36॥ ಇದನ್ನು ಕೇಳಿ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಬಹಳ ಸಂತೋಷವಾಯಿತು. ಅವರಿತ್ತ ಎಲ್ಲ ಕಾಣಿಕೆಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದನು. ॥37॥

ಶ್ರೀ ವಾಲ್ಮೀಕಿವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡದ ಮೂವತ್ತೇಳನೆಯ ಸರ್ಗ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಯಿತು.॥37॥

ಮೂವತ್ತೆಂಟನೆಯ ಸರ್ಗ

ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಸಹಿತ ಸುಗ್ರೀವನು ಶ್ರೀರಾಮನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು ಅವನ ಚರಣಗಳಲ್ಲಿ ವಂದಿಸಿದುದು, ಶ್ರೀರಾಮನು ಅವನ್ನು ಸಮಜಾಯಿಸಿದುದು, ತಾನು ಮಾಡಿದ ಸೈನ್ಯಸಂಗ್ರಹದ ಉದ್ಯೋಗವನ್ನು ಸುಗ್ರೀವನು ತಿಳಿಸಿದುದು, ಅದನ್ನು ಕೇಳಿ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಬಹಳ ಸಂತೋಷವಾದುದು

ಸುಗ್ರೀವನು ಕಪಿನಾಯಕರು ತಂದಿತ್ತ ಕಾಣಿಕೆಗಳನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ, ಅವರನ್ನು ಸವಿಮಾತುಗಳಿಂದ ಸಂತೈಸಿ ಬಿಳ್ಕೊಟ್ಟನು. ॥1॥ ಕಾರ್ಯ ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿ ಮರಳಿದ ಆ ಸಾವಿರಾರು ವಾನರರನ್ನು ಕಳಿಸಿಕೊಟ್ಟು ತನ್ನನ್ನು ಕೃತಾರ್ಥನೆಂದು ಅರಿತು, ಮಹಾಬಲಿ ಶ್ರೀರಘುನಾಥನ ಕಾರ್ಯ ಸಿದ್ಧವಾಯಿತೆಂದೇ ತಿಳಿದನು. ॥2॥ ಅನಂತರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಸಮಸ್ತ ವಾನರರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಭಯಂಕರ ಶಕ್ತಿಶಾಲಿ ಸುಗ್ರೀವನ ಹರ್ಷವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಾ ಅವನಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ವಿನೀತ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು ॥3॥ ಸೌಮ್ಯನೇ! ನಿನಗೆ ರುಚಿಸಿದರೆ ಈಗ ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಯಿಂದ ಹೊರಡು. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಈ ಸುಂದರ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಸುಗ್ರೀವನು ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸನ್ನನಾಗಿ ಇಂತೆಂದನು - ॥4॥

ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ, ನಡೆಯಿರಿ. ನಾನಾದರೋ ನಿಮ್ಮ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸುವವನೇ. ಶುಭಲಕ್ಷಣನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಸುಗ್ರೀವನು ತಾರೆಯೇ ಮೊದಲಾದ ಎಲ್ಲ ಸ್ತ್ರೀಯರನ್ನು ಬೀಳ್ಕೊಟ್ಟನು. ॥5-6॥ ಬಳಿಕ ಸುಗ್ರೀವನು ಉಳಿದ ವಾನರರಿಗೆ ಬನ್ನಿ, ಬನ್ನಿ! ಎಂದು ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಕರೆದನು. ಅವನ ಆ ಕರೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ಅಂತಃಪುರದ ಸ್ತ್ರೀಯರನ್ನು ನೋಡುವ ಅಧಿಕಾರಿಗಳಾಗಿದ್ದ ಆ ಎಲ್ಲ ವಾನರರು ಕೈಮುಗಿದುಕೊಂಡು ಕೂಡಲೇ ಅವನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದರು. ॥7॥ ಬಳಿಗೆ ಬಂದಿರುವ ಆ ವಾನರರಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ತೇಜಸ್ವೀ ಸುಗ್ರೀವನು ಹೇಳಿದನು - ವಾನರರೇ! ನೀವು ಬೇಗನೇ ನನ್ನ ಪಲ್ಲಕ್ಕಿಯನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಬನ್ನಿ. ॥8॥ ಅವನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಶೀಘ್ರಗಾಮಿ ವಾನರರು ಒಂದು ಸುಂದರವಾದ ಪಲ್ಲಕ್ಕಿಯನ್ನು ಅಲ್ಲಿ ತಂದಿಟ್ಟರು. ॥9॥ ಪಲ್ಲಕ್ಕಿಯನ್ನು ನೋಡಿ ವಾನರಾಧಿಪ ಸುಗ್ರೀವನು ಸೌಮಿತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಕುಮಾರ ಲಕ್ಷ್ಮಣ! ನೀನು ಬೇಗನೇ ಇದರ ಮೇಲೆ ಆರೂಢನಾಗು ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ॥10॥ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಸಹಿತ ಸುಗ್ರೀವನು ಆ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಪ್ರಭೆಯುಳ್ಳ ಸುವರ್ಣ ಪಲ್ಲಕ್ಕಿಯನ್ನು ಹತ್ತಿದರು. ಅದನ್ನು ಅನೇಕ ವಾನರರು ಹೊರುತ್ತಿದ್ದರು. ॥11॥ ಆಗ ಸುಗ್ರೀವನ ಮೇಲೆ ಶ್ವೇತಛತ್ರ ಹಿಡಿದಿದ್ದರು, ಸುತ್ತಲು ಬಿಳಿಯ ಚಾಮರ ಬೀಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಶಂಖ, ಭೇರಿಗಳ ಧ್ವನಿಗಳೊಂದಿಗೆ ವಂದಿಜನರ ಅಭಿನಂದನೆಯನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾ ರಾಜಾ ಸುಗ್ರೀವನು ಪರಮೋತ್ತಮ ರಾಜ್ಯಲಕ್ಷ್ಮಿಯನ್ನು ಪಡೆದು ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಯಿಂದ ಹೊರಗೆ ಹೊರಟನು. ॥12-13॥ ಶಸ್ತ್ರಧಾರಿಗಳಾದ ತೀಕ್ಷ್ಣ ಸ್ವಭಾವವುಳ್ಳ ನೂರಾರು ವಾನರರಿಂದ ಸುತ್ತುವರೆದು ರಾಜಾ ಸುಗ್ರೀವನು ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನು ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದಲ್ಲಿಗೆ ಹೊರಟನು. ॥14॥ ಶ್ರೀರಾಮನಿಂದ ಸೇವಿತವಾದ ಆ ಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ತಲುಪಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಸಹಿತ ಮಹಾ ತೇಜಸ್ವೀ ಸುಗ್ರೀವನು ಪಲ್ಲಕ್ಕಿಯಿಂದ ಇಳಿದು ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಕೈಮುಗಿದುಕೊಂಡು ನಿಂತುಕೊಂಡನು. ॥15-16॥ ವಾನರರಾಜನು ಕೈಮುಗಿದು ನಿಂತುಕೊಂಡಾಗ ಅವನ ಅನುಯಾಯಿ ವಾನರರೂಗಳೂ ಅವನಂತೆ ಅಂಜಲಿಬದ್ಧರಾಗಿ ನಿಂತುಕೊಂಡರು. ಕಮಲಗಳ ಮೊಗ್ಗುಗಳು ತುಂಬಿದ ವಿಶಾಲ ಸರೋವರದಂತೆ ವಾನರರ ಆ ಭಾರೀ ದೊಡ್ಡ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ನೋಡಿ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಸುಗ್ರೀವನ ಮೇಲೆ ಬಹಳ ಪ್ರಸನ್ನನಾದನು. ॥17॥ ಚರಣಗಳಲ್ಲಿ ಮಸ್ತಕವನ್ನಿಟ್ಟು ವಂದಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ನೋಡಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ಕೈಗಳಿಂದ ಎಬ್ಬಿಸಿ ಬಹಳ ಆದರದಿಂದ, ಪ್ರೇಮದೊಂದಿಗೆ ಅವನನ್ನು ಬಿಗಿದಪ್ಪಿಕೊಂಡನು. ॥18॥ ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ಶ್ರೀರಾಮನು ಅವನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು ಕುಳಿತುಕೋ. ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತಿರುವ ಅವನನ್ನು ನೋಡಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ನುಡಿದನು. ॥19॥

ವೀರನೇ! ವಾನರ ಶಿರೋಮಣಿಯೇ! ಧರ್ಮ, ಅರ್ಥ, ಕಾಮಕ್ಕಾಗಿ ಸಮಯವನ್ನು ವಿಭಾಗಿಸಿ, ಸದಾ ಉಚಿತ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅವನ್ನು ನ್ಯಾಯಯುಕ್ತ ಸೇವಿಸುವವನೇ ಶ್ರೇಷ್ಠರಾಜನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಆದರೆ ಧರ್ಮ-ಅರ್ಥವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಕೇವಲ ಕಾಮವನ್ನೇ ಸೇವಿಸುವವನು ವೃಕ್ಷದ ಕೊಂಬೆಯ ಮೇಲೆ ಮಲಗಿದ ಮನುಷ್ಯನಂತೆ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಬಿದ್ದ ಮೇಲೆಯೇ ಅವನಿಗೆ ಎಚ್ಚರವಾಗುತ್ತದೆ. ॥20-21॥ ಶತ್ರುಗಳ ವಧೆ ಮತ್ತು ಮಿತ್ರರ ಸಂಗ್ರಹದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ್ದು, ಯೋಗ್ಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮ, ಅರ್ಥ, ಕಾಮಗಳನ್ನು ನ್ಯಾಯಯುಕ್ತವಾಗಿ ಸೇವಿಸುವ ರಾಜನೇ ಆ ಧರ್ಮದ ಫಲಕ್ಕೆ ಭಾಗಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ. ॥22॥

ಶತ್ರುಸೂದನ! ಈಗ ನಮಗೆ ಉದ್ಯೋಗದ ಸಮಯ ಬಂದಿದೆ. ವಾನರರಾಜನೇ! ನೀನು ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ವಾನರರ ಮತ್ತು ಮಂತ್ರಿಗಳ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ವಿಚಾರ ವಿನಿಮಯ ಮಾಡು. ॥23॥ ಶ್ರೀರಾಮನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಸುಗ್ರೀವನು ಅವನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದು-ಮಹಾಬಾಹೋ! ನನ್ನ ಶ್ರೀ,ಕೀರ್ತಿ, ಹಿಂದಿನಿಂದಲೂ ಬಂದ ರಾಜ್ಯ - ಇವೆಲ್ಲವೂ ನಾಶವಾಗಿತ್ತು. ನಿನ್ನ ಕೃಪೆಯಿಂದಲೇ ನನಗೆ ಪುನಃ ಇವೆಲ್ಲದರ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಯಿತು. ॥24-25॥ ವಿಜಯೀ ವೀರರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠದೇವನೇ! ನಿನ್ನ ಮತ್ತು ನಿನ್ನ ತಮ್ಮನ ಕೃಪೆಯಿಂದಲೇ ನಾನು ಪುನಃ ವಾನರರ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ಮಾಡಿದ ಉಪಕಾರಕ್ಕೆ ಪ್ರತ್ಯುಪಕಾರ ಮಾಡದ ಪುರುಷನನ್ನು ಧರ್ಮವನ್ನು ಕಲಂಕಿತ ಮಾಡುವವನೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ. ॥26॥ ಶತ್ರುಸೂದನ! ಈ ಸಾವಿರಾರು ಬಲಿಷ್ಠ ಮತ್ತು ಮುಖ್ಯ ವಾನರರು ಭೂ ಮಂಡಲದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಬಲಶಾಲಿ ವಾನರರನ್ನು ಜೊತೆಗೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಬಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿರುವರು. ॥27॥ ರಘುನಂದನ! ಇವರಲ್ಲಿ ಕರಡಿಗಳಿದ್ದಾರೆ, ವಾನರರು ಇದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ಶೌರ್ಯಸಂಪನ್ನ ಗೋಲಾಂಗೂಲರೂ (ಕಪ್ಪುಮುಖದ ವಾನರರು) ಇದ್ದಾರೆ. ಇವರೆಲ್ಲರೂ ನೋಡಲು ಭಯಂಕರವಾಗಿದ್ದು, ನಿಬಿಡವನ ಮತ್ತು ದುರ್ಗಮ ಸ್ಥಾನಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲವರು. ॥28॥ ರಘುನಾಥನೇ! ಇವರು ದೇವತೆಗಳ ಮತ್ತು ಗಂಧರ್ವರ ಪುತ್ರರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಇಚ್ಛಾನುಸಾರರೂಪ ಧರಿಸಲು
ಸಮರ್ಥರಾದ ಈ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾನರರು ತಮ್ಮ ಸೈನ್ಯಗಳೊಂದಿಗೆ ಹೊರಟಿರುವರು ಹಾಗೂ ಈಗ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಇರುವರು. ॥29॥ ಪರಂತಪ ವೀರನೇ! ಇವರಲ್ಲಿ ಕೆಲವರ ಜೊತೆಗೆ ನೂರು, ಕೆಲವರೊಂದಿಗೆ ಲಕ್ಷ, ಕೆಲವರೊಂದಿಗೆ ಕೋಟಿ, ಕೆಲವರ ಜೊತೆಗೆ ಅಯುತ (ಹತ್ತುಸಾವಿರ), ಕೆಲವರೊಂದಿಗೆ ಒಂದು ಶಂಕುವಾನರರು ಇದ್ದಾರೆ. ॥30॥ ಎಷ್ಟೋ ವಾನರರು ಅರ್ಬುದ (ಹತ್ತುಕೋಟಿ) ನೂರು ಅರ್ಬುದ (ಹತ್ತು ಅರಬ), ಮಧ್ಯ (ಹತ್ತು ಪದ್ಮ), ಅಂತ್ಯ (ಒಂದು ಪದ್ಮ) ವಾನರ ಸೈನಿಕ ರೊಂದಿಗೆ ಬರುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಎಷ್ಟೋ ವಾನರರು ಹಾಗೂ ವಾನರ ಯೂಥಪತಿಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ ಸಮುದ್ರ (ಹತ್ತು ನೀಲ) ಹಾಗೂ ಪರಾರ್ಧ (ಶಂಖ)ದವರೆಗೆ ತಲುಪಿದೆ. ॥31॥* ರಾಜನೇ! ದೇವೇಂದ್ರನಂತೆ ಪರಾಕ್ರಮಿಗಳು ಹಾಗೂ ಮೇಘ, ಪರ್ವತ ಗಳಂತೆ ವಿಶಾಲಕಾಯ ವಾನರರು ವಿಂಧ್ಯಾಚಲದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ಇವರು ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಉಪಸ್ಥಿತರಾಗುವರು. ॥32॥ ಇವರು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ರಾವಣನನ್ನು ವಧಿಸಿ ಮಿಥಿಲೇಶಕುಮಾರಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಲಂಕೆಯಿಂದ ತಂದುಕೊಡುವರು. ಆ ಮಹಾ ಶಕ್ತಿಶಾಲಿ ವಾನರರು ಸಂಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸರೊಂದಿಗೆ ಯುದ್ಧ ಮಾಡಲು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ನಿನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಬರುವರು. ॥33॥ ಇದನ್ನು ಕೇಳಿ ಪರಮಪರಾಕ್ರಮಿ ರಾಜಕುಮಾರ ಶ್ರೀರಾಮನು ತನ್ನ ಆಜ್ಞೆಗನುಸಾರ ನಡೆಯುವ ವಾನರರ ಪ್ರಮುಖ ವೀರ ಸುಗ್ರೀವನ ಈ ಸೈನ್ಯ ವಿಷಯಕ ಉದ್ಯೋಗವನ್ನು ನೋಡಿ ಪ್ರಸನ್ನನಾದನು. ಅವನ ಕಣ್ಣುಗಳು ಹರ್ಷದಿಂದ ಅರಳಿದವು ಹಾಗೂ ಅರಳಿದ ನೀಲಕಮಲದಂತೆ ಕಂಡು ಬರತೊಡಗಿದನು.॥34॥

* ಇಲ್ಲಿ ಅರ್ಬುದ, ಶಂಕು, ಅಂತ್ಯ, ಮಧ್ಯ ಮೊದಲಾದ ಸಂಖ್ಯಾವಾಚಕ ಶಬ್ದಗಳ ಆಧುನಿಕ ಗಣಿತದ ಅನುಸಾರ ತಿಳಿಯಲು ಪ್ರಾಚೀನ ಸಂಜ್ಞೆಗಳ ಪೂರ್ಣರೂಪದಿಂದ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ. ಕೊಷ್ಟಕದಲ್ಲಿ ಆಧುನಿಕ ಮಾನ ಕೊಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಏಕ, ದಶಕ, ಶತಕ, ಸಹಸ್ರ (ಸಾವಿರ), ಆಯುತ (ಹತ್ತುಸಾವಿರ), ಲಕ್ಷ, ಪ್ರಯುತ (ಹತ್ತುಲಕ್ಷ), ಕೋಟಿ, ಅರ್ಬುದ (ಹತ್ತುಕೋಟಿ), ಅಬ್ಜ (ಅರಬ) ಖರ್ವ (ಹತ್ತು ಅರಬ), ನಿಖರ್ವ (ಖರ್ವ), ಮಹಾಪದ್ಮ (ಹತ್ತು ಖರ್ವ), ಶಂಕು (ನೀಲ), ಜಲಧಿ (ಹತ್ತುನೀಲ), ಅಂತ್ಯ (ಪದ್ಮ), ಮಧ್ಯ (ಹತ್ತುಪದ್ಮ), ಪರಾರ್ಥ (ಶಂಖ) - ಈ ಸಂಖ್ಯಾ ಸಂಬೋಧಕ ಸಂಜ್ಞೆಗಳು ಉತ್ತರೋತ್ತರ ಹತ್ತುಪಟ್ಟು ಎಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ. (ನಾರದಪುರಾಣದಿಂದ)

ಶ್ರೀ ವಾಲ್ಮೀಕಿವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡದ ಮೂವತ್ತೆಂಟನೆಯ ಸರ್ಗ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಯಿತು.॥38॥

ಮೂವತ್ತೊಂಭತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ

ಶ್ರೀರಾಮನು ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಕೃತಜ್ಞತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸಿದುದು, ನಾನಾ ಕಡೆಗಳಿಂದ ಸೈನ್ಯಸಮೇತರಾದ ಸೇನಾನಾಯಕರ ಆಗಮನ

ಸುಗ್ರೀವನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಧರ್ಮಾತ್ಮರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಶ್ರೀರಾಮನು ತನ್ನೆರಡು ಭುಜಗಳಿಂದ ಅವನನ್ನು ಆಲಿಂಗಿಸಿ ಕೊಂಡನು ಹಾಗೂ ಕೈಮುಗಿದು ನಿಂತಿರುವ ಅವನಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಹೇಳಿದನು - ॥1॥ ಸಖನೇ! ಇಂದ್ರನು ನೀರನ್ನು ಸುರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಸಾವಿರಾರು ಕಿರಣಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುವ ಸೂರ್ಯನು ಆಕಾಶದ ಅಂಧಕಾರವನ್ನು ದೂರ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಚಂದ್ರನು ತನ್ನ ಪ್ರಭೆಯಿಂದ ಕತ್ತಲ ರಾತ್ರಿಯನ್ನು ಬೆಳಗುತ್ತಾನೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಆಶ್ಚರ್ಯವಿಲ್ಲ. ಪರಂತಪ ಸುಗ್ರೀವನೇ! ಹೀಗೆಯೇ ನಿನ್ನಂತಹ ಪುರುಷರೂ ಕೂಡ ತನ್ನ ಮಿತ್ರರಿಗೆ ಉಪಕಾರ ಮಾಡಿ ಅವರನ್ನು ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸಿದರೆ ಇದರಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಆಶ್ಚರ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿಯಬಾರದು. ॥2-3॥

ಸೌಮ್ಯ ಸುಗ್ರೀವನೇ! ಈ ಪ್ರಕಾರ ನಿನ್ನಲ್ಲಿರುವ ಮಿತ್ರರ ಹಿತಸಾಧನೆಯಾದ ಕಲ್ಯಾಣಕಾರೀ ಗುಣವು ಆಶ್ಚರ್ಯದ ವಿಷಯವಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ನೀನು ಸದಾ ಪ್ರಿಯವಾಗಿ ಮಾತನಾಡುವವನಾಗಿರುವೆ, ಇದು ನಿನ್ನ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಗುಣ ವೆಂದು ನಾನು ತಿಳಿದಿರುವೆನು. ॥4॥ ಸಖನೇ! ನಿನ್ನ ಸಹಾಯದಿಂದ ಸನಾಥನಾಗಿ ನಾನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸಮಸ್ತ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಗೆದ್ದುಕೊಳ್ಳುವೆನು. ನೀನೇ ನನ್ನ ಹಿತೈಷಿ ಮಿತ್ರನಾಗಿರುವೆ ಮತ್ತು ನನಗೆ ಸಹಾಯಮಾಡಬಲ್ಲೆ. ॥5॥ ಅನುಹ್ಲಾದನು ತನ್ನ ವಿನಾಶಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಪುಲೋಮಪುತ್ರಿ ಶಚಿಯನ್ನು ಕಪಟದಿಂದ ಕದ್ದುಕೊಂಡು ಹೋಗಿದ್ದನು.* ಹಾಗೆಯೇ ರಾಕ್ಷಸಾಧಮ ರಾವಣನು ತನ್ನ ನಾಶಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲೆಂದೇ ಮಿಥಿಲೇಶಕುಮಾರಿಗೆ ಮೋಸ ಮಾಡಿ ಆಕೆಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿರುವನು. ॥6॥

ಶತ್ರುಹಂತಾ ಇಂದ್ರನು ಶಚಿಯ ಉದ್ಧಟ ತಂದೆಯನ್ನು ಕೊಂದುಹಾಕಿದ್ದನೋ ಹಾಗೆಯೇ ನಾನೂ ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ನನ್ನ ತೀಕ್ಷ್ಣಬಾಣಗಳಿಂದ ರಾವಣನನ್ನು ವಧಿಸುವೆನು. ॥7॥ ಶ್ರೀರಾಮ ಮತ್ತು ಸುಗ್ರೀವರಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಸಂವಾದ ನಡೆಯುತ್ತಿರುವಾಗಲೇ ಬಹಳ ಜೋರಾಗಿ ಧೂಳು ಎದ್ದಿತು, ಅದು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಹರಡಿ ಸೂರ್ಯನ ಪ್ರಚಂಡ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಬಿಟ್ಟಿತು. ॥8॥ ಮತ್ತೆ ಆ ಧೂಳಿನಿಂದ ಉಂಟಾದ ಅಂಧಕಾರದಿಂದ ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳು ದೂಷಿತವಾಗಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ವ್ಯಾಪಿಸಿತು. ಪರ್ವತ, ವನ, ಕಾನನಗಳೊಂದಿಗೆ ಇಡೀ ಪೃಥಿವಿಯು ನಡುಗತೊಡಗಿತು. ॥9॥ ಅನಂತರ ಪರ್ವತದಂತೆ ಶರೀರವುಳ್ಳ, ತೀಕ್ಷ್ಣ ಕೋರೆದಾಡೆಗಳುಳ್ಳ ಅಸಂಖ್ಯ ಮಹಾಬಲಿ ವಾನರರಿಂದ ಅಲ್ಲಿಯ ಎಲ್ಲ ಭೂಮಿಯು ತುಂಬಿಹೋಯಿತು. ॥10॥ ರೆಪ್ಪೆ ಮಿಟುಕುವಷ್ಟರಲ್ಲಿ ಅರ್ಬುದ ವಾನರರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಅನೇಕಾನೇಕ ಯೂಧಪತಿಗಳು ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದು ಸೇರಿ ಆ ಭೂಭಾಗವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ತುಂಬಿ ಹೋಯಿತು. ॥11॥

* ಪುಲೋಮ ದಾನವನ ಕನ್ಯೆ ಶಚಿಯು ಇಂದ್ರನ ಕುರಿತು ಅನುರಕ್ತಳಾಗಿದ್ದಳು, ಆದರೆ ಅನುಹ್ಲಾದನು ಆಕೆಯ ತಂದೆಯನ್ನು ಪುಸಲಾಯಿಸಿ ತನ್ನಂತೆ ಮಾಡಿಕೊಂಡು, ಅವನ ಅನುಮತಿಯಿಂದ ಶಚಿಯನ್ನು ಕದ್ದುಕೊಂಡನು. ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಇದು ತಿಳಿದಾಗ, ಆ ಅನುಮತಿ ಕೊಡುವ ಪುಲೋಮನನ್ನು ಮತ್ತು ಅಪಹರಣ ಮಾಡಿದ ಅನುಹ್ಲಾದವನ್ನು ಕೊಂದು ಶಚಿಯನ್ನು ತನ್ನ ಮನೆಗೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಬಂದನು. ಇದು ಪುರಾಣಪ್ರಸಿದ್ಧ ಕಥೆಯಾಗಿದೆ. (ರಾಮಾಯಣ ತಿಲಕದಿಂದ)

ನದೀ, ಪರ್ವತ, ವನ, ಸಮುದ್ರ ಹೀಗೆ ಎಲ್ಲ ಸ್ಥಾನಗಳ ನಿವಾಸಿ ವಾನರರು ಅಲ್ಲಿ ನೆರೆದರು. ಅವರು ಮೇಘ ಗರ್ಜನೆಯಂತೆ ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಸಿಂಹನಾದ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ॥12॥ ಕೆಲವರು ಬಾಲಸೂರ್ಯನಂತೆ ಕೆಂಪಗಿದ್ದರೆ, ಕೆಲವರು ಚಂದ್ರನಂತೆ ಬೆಳ್ಳಗಿದ್ದರು. ಕೆಲವು ವಾನರರು ಕಮಲ ಕೇಸರದಂತೆ ಹಳದಿ ಬಣ್ಣದವರಿದ್ದರು ಮತ್ತು ಎಷ್ಟೋ ಹಿಮಾಚಲವಾಸೀ ಬೆಳ್ಳಗೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದರು. ॥13॥ ಆಗ ಪರಮಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ ಶತಬಲಿ ಎಂಬ ವಾನರನು ಹತ್ತು ಅರಬ ವಾನರರೊಂದಿಗೆ ಕಂಡು ಬಂದನು. ॥14॥ ಅನಂತರ ಸುವರ್ಣಶೈಲದಂತೆ ಸುಂದರ ಹಾಗೂ ವಿಶಾಲ ಶರೀರವುಳ್ಳ ಮಹಾಬಲಿ ತಾರೆಯ ತಂದೆ ಸುಷೇಣನು ಅನೇಕ ಸಾವಿರ ಕೋಟಿ ವಾನರರೊಂದಿಗೆ ಅಲ್ಲಿ ಉಪಸ್ಥಿತನಾದನು. ॥15॥ ಹೀಗೆಯೇ ಮಹಾವೈಭವಶಾಲೀ ರುಮೆಯ ತಂದೆ, ಸುಗ್ರೀವನ ಮಾವನೂ ಹತ್ತು ಅರಬ ವಾನರರೊಂದಿಗೆ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದನು. ॥16॥ ಅನಂತರ ಬುದ್ಧಿವಂತ ಮತ್ತು ವಾನರರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಹನುಮಂತನ ತಂದೆ ಶ್ರೀಮಾನ್ ಕೇಸರಿಯು ಅಲ್ಲಿ ಕಂಡು ಬಂದನು. ಅವನ ಶರೀರದ ಬಣ್ಣ ಕಮಲದ ಕೇಸರದಂತೆ ಹಳದಿಯಾಗಿದ್ದು, ಪ್ರಾತಃಕಾಲದ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಕೆಂಪಗಾಗಿದ್ದನು. ಅವನು ಅನೇಕ ಸಾವಿರ ವಾನರರಿಂದ ಸುತ್ತುವರೆದಿದ್ದನು. ॥17-18॥ ಮತ್ತೆ ಗೊಲಾಂಗೂಲ ಜಾತಿಯ ವಾನರರ ಮಹಾರಾಜಾ ಭಯಂಕರ ಪರಾಕ್ರಮಿ ಗವಾಕ್ಷನ ದರ್ಶನವಾಯಿತು. ಅವನೊಂದಿಗೂ ಸಾವಿರ ಕೋಟಿ ವಾನರರ ಸೈನ್ಯವಿತ್ತು. ॥19॥ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಸಂಹರಿಸುವ ಧೂಮ್ರ ಎಂಬ ಭಯಂಕರ ವೇಗಶಾಲಿ ಎರಡು ಸಾವಿರ ಕೋಟಿ ಕರಡಿಗಳ ಸೈನ್ಯದೊಂದಿಗೆ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದನು. ॥20॥ ಮಹಾ ಪರಾಕ್ರಮಿ ಯೂಧಪತಿ ಪನಸನು ಮೂರುಕೋಟಿ ವಾನರರೊಂದಿಗೆ ಉಪಸ್ಥಿತವಾಗಿದ್ದನು. ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಭಾರೀ ಭಯಂಕರ ಹಾಗೂ ಮಹಾನ್ ಪರ್ವತಾಕಾರವಾಗಿ ಕಂಡು ಬರುತ್ತಿದ್ದರು. ॥21॥ ಯೂಥಪತಿ ನೀಲನ ಶರೀರವೂ ಭಾರೀ ವಿಶಾಲ ವಾಗಿತ್ತು. ಆ ನೀಲನು ಕಾಡಿಗೆಯ ಬೆಟ್ಟದಂತೆ ನೀಲವರ್ಣದವನಾಗಿದ್ದನು ಮತ್ತು ಹತ್ತುಕೋಟಿ ಕಪಿಗಳಿಂದ ಸಮಾವೃತ ನಾಗಿದ್ದನು. ॥22॥ ಅನಂತರ ಯೂಥಪತಿ ಗವಯನು ಸುವರ್ಣಮಯ ಮೇರುಪರ್ವತದಂತೆ ಕಾಂತಿಯುಕ್ತ, ಮಹಾ ಪರಾಕ್ರಮಿಯಾಗಿದ್ದನು; ಐದುಕೋಟಿ ವಾನರರೊಂದಿಗೆ ಬಂದಿದ್ದನು. ॥23॥

ಅದೇ ಸಮಯ ವಾನರರ ಬಲವಂತ ಯೂಥಪತಿ ದಧಿಮುಖನೂ, ಹತ್ತುಸಾವಿರ ಕೋಟಿ ವಾನರರೊಂದಿಗೆ ಸುಗ್ರೀವನ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ಉಪಸ್ಥಿತನಾದನು. ॥24॥ ಅಶ್ವಿನೀ ಕುಮಾರರ ಪುತ್ರರಾದ ಮಹಾಬಲಿ ಮೈಂದ-ದ್ವಿವಿದರೆಂಬ ಸಹೋದರರಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬನು ಹತ್ತು ಸಾವಿರ ಕೋಟಿ ವಾನರರೊಂದಿಗೆ ಅಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡರು. ॥25॥ ಬಳಿಕ ಮಹಾ ತೇಜಸ್ವೀ, ಬಲಿಷ್ಠ ವೀರ ಗಜನು ಮೂರುಕೋಟಿ ವಾನರರೊಂದಿಗೆ ಸುಗ್ರೀವನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದನು. ॥26॥ ಕರಡಿಗಳ ರಾಜನಾದ ಜಾಂಬವಂತನು ಬಹಳ ತೇಜಸ್ವಿಯಾಗಿದ್ದನು. ಅವನು ಹತ್ತು ಕೋಟಿ ಕರಡಿಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರೆದು ಬಂದು, ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಅಧೀನನಾಗಿ ನಿಂತುಕೊಂಡನು. ॥27॥ ರುಮಣ್ವಂತ ಎಂಬ ತೇಜಸ್ವೀ ಮತ್ತು ಬಲಿಷ್ಠ ವಾನರನು ಒಂದು ಸಾವಿರ ಕೋಟಿ ಪರಾಕ್ರಮಿ ವಾನರರನ್ನು ಕರೆದುಕೊಂಡು ಬಹಳ ತೀವ್ರಗತಿಯಿಂದ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದನು. ॥28॥ ಬಳಿಕ ಯೂಥಪತಿ ಗಂಧಮಾದನನು ಒಂದುಪದ್ಮ ವಾನರ ಸೈನ್ಯದೊಂದಿಗೆ ಅಲ್ಲಿ ಉಪಸ್ಥಿತನಾದನು. ॥29॥ ಅನಂತರ ಯುವರಾಜ ಅಂಗದನು ಬಂದನು. ಅವನು ತಂದೆಯಂತೆಯೇ ಪರಾಕ್ರಮಿಯಾಗಿದ್ದನು. ಇವನೊಂದಿಗೆ ಒಂದು ಸಾವಿರ ಪದ್ಮ ಮತ್ತು ನೂರು ಶಂಕು ವಾನರರ ಸೈನ್ಯವಿತ್ತು. (ಈ ಸೈನ್ಯ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಹತ್ತು ಶಂಖ ಒಂದು ಪದ್ಮವಾಗಿತ್ತು) ॥30॥

ಬಳಿಕ ನಕ್ಷತ್ರದಂತೆ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ ತಾರ ಎಂಬ ವಾನರನು ಐದುಕೋಟಿ ಭಯಂಕರ ಪರಾಕ್ರಮಿ ವಾನರ ವೀರರೊಂದಿಗೆ ದೂರದಿಂದ ಬರುತ್ತಿರುವುದು ಕಾಣಿಸಿತು. ॥31॥ ಇಂದ್ರ ಭಾನು ಎಂಬ ವೀರ ಯೂಥಪತಿಯು ಮಹಾ ವಿದ್ವಾಂಸ ಹಾಗೂ ಬುದ್ಧಿವಂತನಾಗಿದ್ದನು. ಅವನು ಹನ್ನೊಂದು ಕೋಟಿ ವಾನರರೊಂದಿಗೆ ಕುಳಿತಿರುವುದು ಕಾಣಿಸಿತು. ಅವನು ಅವರೆಲ್ಲರ ಒಡೆಯನಾಗಿದ್ದನು. ॥32॥ ಇದಾದ ಬಳಿಕ ಪ್ರಾತಃಕಾಲದ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಕೆಂಪಗಾಗಿದ್ದ ರಂಭ ಎಂಬ ವಾನರನು ಹನ್ನೊಂದು ಸಾವಿರ ಒಂದು ನೂರು ವಾನರ ಸೈನ್ಯದೊಂದಿಗೆ ಆಗಮಿಸಿದ್ದನು. ॥33॥ ಅನಂತರ ವೀರ ಯೂಥಪತಿ ದುರ್ಮುಖನೆಂಬ ಬಲವಂತ ವಾನರನು ಎರಡು ಕೋಟಿ ವಾನರ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಕೂಡಿಕೊಂಡು ಉಪಸ್ಥಿತವಾಗಿ ರುವುದನ್ನು ಕಾಣಿಸಿದನು. ॥34॥

ಬಳಿಕ ಹನುಮಂತನ ದರ್ಶನವಾಯಿತು. ಅವನ ಜೊತೆಗೆ ಕೈಲಾಸ ಶಿಖರಕ್ಕೆ ಸಮರಾದ ಶ್ವೇತಾಂಗರಾದ ಭಯಂಕರ ಪರಾಕ್ರಮಿ ಹತ್ತು ಅರಬುದ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ವಾನರರು ಇದ್ದರು. ॥35॥ ಮತ್ತೆ ಮಹಾಪರಾಕ್ರಮಿ ನಳನು ಒಂದು ಅರಬುದ ಒಂದು ಸಾವಿರ ಒಂದು ನೂರು ಮರಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ವಾನರರೊಂದಿಗೆ ಪರಿವೃತನಾಗಿ ಬಂದನು. ॥36॥ ಅನಂತರ ಶ್ರೀಮಾನ್ ದಧಿಮುಖನು ಹತ್ತುಕೋಟಿ ವಾನರರೊಂದಿಗೆ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಾ ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಯಲ್ಲಿ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಸುಗ್ರೀವನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದನು. ॥37॥ ಇವರಲ್ಲದೆ ಶರಭ, ಕುಮುದ, ವಹ್ನಿ, ರಂಹ ಇವರು ಹಾಗೂ ಇತರ ಅನೇಕ ಇಚ್ಛಾನುಸಾರ ರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸುವ ವಾನರ ಯೂಧಪತಿಗಳು ಇಡೀ ಪೃಥಿವೀ, ಪರ್ವತ, ವನಗಳನ್ನು ಆವರಿಸಿ ಅಲ್ಲಿ ಉಪಸ್ಥಿತರಾದರು. ಅವರ ಗಣನೆ ಯಾರೂ ಮಾಡಲಾರರು. ॥38-39॥ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿರುವ ವಾನರರೆಲ್ಲರೂ ನೆಲದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತರು. ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಕುಣಿಯುತ್ತಾ, ನೆಗೆಯುತ್ತಾ, ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಾ ಸುಗ್ರೀವನ ಸುತ್ತಲೂ ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಎಲ್ಲೆಡೆಗಳಿಂದ ಮರೆಮಾಡಿದ ಮೇಘಗಳಂತೆ ಜಮಾಯಿಸಿದರು. ॥40॥ ಶೋಭಾಯಮಾನ ತೋಳುಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದ, ಪರಮ ಸಂತುಷ್ಟರಾಗಿದ್ದ ವಾನರರು ಬಹಳ ಕೋಲಾಹಲ ಮಾಡುತ್ತಾ ವಾನರೇಂದ್ರ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ದೂರದಿಂದಲೇ ತಲೆಬಾಗಿ ನಮಸ್ಕಾರ ಮಾಡುವುದರ ಮೂಲಕ ತಮ್ಮ ಆಗಮನವನ್ನು ತಿಳಿಯಪಡಿಸಿದರು. ॥41॥ ಅನೇಕ ಶ್ರೇಷ್ಠ ವಾನರರು ಅವನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ ಭೆಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಮರಳಿದರು ಹಾಗೂ ಎಷ್ಟೋ ವಾನರರು ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಭೆಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಅವನ ಬಳಿಯಲ್ಲೇ ಕೈಮುಗಿದು ಕೊಂಡು ನಿಂತುಕೊಂಡರು. ॥42॥ ಧರ್ಮದ ಜ್ಞಾತಾ ವಾನರ ರಾಜಾ ಸುಗ್ರೀವನು ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿರುವ ಎಲ್ಲ ವಾನರ ಶ್ರೇಷ್ಠರ ಸಮಾಚಾರ ಕೇಳಿ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನಿಗೆ ಅವಸರವಾಗಿ ಅವರ ಪರಿಚಯ ಮಾಡಿಸಿ, ಮತ್ತೆ ಕೈಮುಗಿದುಕೊಂಡು ಅವನ ಎದುರಿಗೆ ನಿಂತುಕೊಂಡನು. ॥43॥ ಆ ವಾನರ ಯೂಥಪತಿಗಳು ಅಲ್ಲಿಯ ಪರ್ವತೀಯ ಝರಿಗಳ ಅಕ್ಕ-ಪಕ್ಕ ಹಾಗೂ ಸಮಸ್ತ ವನಗಳಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಸೈನ್ಯದೊಂದಿಗೆ ಸುಖವಾಗಿ ಬಿಡಾರಬಿಟ್ಟರು. ಅನಂತರ ಎಲ್ಲ ಸೈನ್ಯಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲ ಸುಗ್ರೀವನು ಅವರ ಪೂರ್ಣಜ್ಞಾನ ಪಡೆಯಲು ಸಮರ್ಥನಾದನು. ॥44॥

ಶ್ರೀ ವಾಲ್ಮೀಕಿವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡದ ಮೂವತ್ತೊಂಭತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಯಿತು.॥39॥

ನಲವತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ

ಶ್ರೀರಾಮನ ಆಣತಿಯಂತೆ ಸುಗ್ರೀವನು ಸೀತೆಯನ್ನು ಹುಡುಕುವ ಸಲುವಾಗಿ ಪೂರ್ವದಿಕ್ಕಿಗೆ ವಾನರರನ್ನು ಕಳಿಸಿಕೊಟ್ಟುದು, ಅಲ್ಲಿಯ ಸ್ಥಾನಗಳ ವರ್ಣನೆ

ಅನಂತರ ಬಲ ವೈಭವ ಸಂಪನ್ನ ವಾನರರಾಜ ಸುಗ್ರೀವನು ಶತ್ರುಸೈನ್ಯವನ್ನು ಸಂಹರಿಸುವ ಪುರುಷಸಿಂಹ ಶ್ರೀರಾಮನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು - ॥1॥ ಭಗವಂತನೇ! ನನ್ನ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ಮಹೇಂದ್ರನಂತೆ ತೇಜಸ್ವಿಗಳೂ, ಕಾಮರೂಪಿಗಳೂ, ಬಲವಂತರೂ ಆದ ವಾನರ ಯೂಥಪತಿಗಳು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದು ಬಿಡಾರಬಿಟ್ಟಿರುವರು. ॥2॥ ಇವರು ಅನೇಕ ಯುದ್ಧರಂಗದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿರುವ, ಭಯಂಕರ ಪುರುಷಾರ್ಥ ತೋರುವ, ಭಲವಂತ ವಾನರ ಯೋಧರನ್ನು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಕರೆತಂದಿರುವರು. ದೈತ್ಯ-ದಾನವರಂತೆ ಭಯಾನಕರಾದ ವಾನರರು ಇಲ್ಲಿ ಉಪಸ್ಥಿತರಾಗಿರುವರು. ॥3॥

ಅನೇಕ ಯುದ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ಇಂತಹ ಬಲಿಷ್ಠ ವಾನರರ ಶೌರ್ಯ-ಪರಾಕ್ರಮದ ಪರಿಚಯವಾಗಿದೆ. ಇವರು ಬಲದ ಬಂಡಾರವಾಗಿದ್ದು, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಬಳಲುವುದಿಲ್ಲ. ಇವರು ಬಳಲಿಕೆಯನ್ನು ಗೆದ್ದುಕೊಂಡಿರುವರು. ಇವರು ತಮ್ಮ ಪರಾಕ್ರಮಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧರೂ, ಉದ್ಯೋಗ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ॥4॥ ಶ್ರೀರಾಮಾ! ಇಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ಈ ವಾನರರ ಕೋಟಿ-ಕೋಟಿ ಯೂಥಗಳು ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಪರ್ವತಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವವರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಇವರು ನೆಲ-ಜಲ ಎರಡರಲ್ಲಿಯೂ ಸಮಾನವಾಗಿ ನಡೆಯುವ ಶಕ್ತಿ ಹೊಂದಿರುವರು. ಇವರೆಲ್ಲರೂ ನಿಮ್ಮ ಕಿಂಕರರೂ, ಆಜ್ಞಾಪಾಲಕರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ॥5॥ ಶತ್ರುದಮನ! ಇವರೆಲ್ಲರೂ ನಿನ್ನ ಅಪ್ಪಣೆಯಂತೆ ನಡೆಯುವವರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ನೀನು ಇವರಿಗೆ ಗುರು, ಸ್ವಾಮಿಯಾಗಿರುವೆ. ಇವರು ನಿನ್ನ ಹಿತಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ತತ್ಪರರಾಗಿದ್ದು, ನಿನ್ನ ಅಭೀಷ್ಟ ಮನೋರಥವನ್ನು ಸಿದ್ಧಗೊಳಿಸುವರು. ॥6॥ ದೈತ್ಯ-ದಾನವರಂತೆ ಘೋರ ರೂಪ ಧಾರೀ ಈ ಎಲ್ಲ ವಾನರ ಯೂಥಪತಿಗಳು ತಮ್ಮೊಂದಿಗೆ ಭಯಂಕರ ಪರಾಕ್ರಮಿ ಅನೇಕ ಸಾವಿರ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಕರೆತಂದಿರುವರು. ॥7॥ ಪುರುಷಸಿಂಹನೇ! ಈಗ ನೀನು ಉಚಿತವೆಂದು ತೋರುವ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಇವರಿಗೆ ತಿಳಿಸು. ನಿನ್ನ ಈ ಸೈನ್ಯವು ನಿನ್ನ ವಶದಲ್ಲೇ ಇದೆ. ನೀನು ಇದಕ್ಕೆ ಯಥೋಚಿತ ಕಾರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಅಪ್ಪಣೆ ಮಾಡು. ॥8॥ ಸೀತಾನ್ವೇಷಣೆಯ ಕಾರ್ಯ ಇವರೆಲ್ಲರಿಗೆ ಹಾಗೂ ನನಗೂ ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿದಿದ್ದರೂ ನಿನಗೆ ಉಚಿತವಾದ ಕಾರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ನಮಗೆ ಆಜ್ಞೆ ಕೊಡು. ॥9॥

ಸುಗ್ರೀವನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ದಶರಥನಂದನ ಶ್ರೀರಾಮನು ಅವನನ್ನು ಎರಡೂ ತೋಳುಗಳಿಂದ ತಬ್ಬಿಕೊಂಡು ಈ ಪ್ರಕಾರ ಹೇಳಿದನು- ॥10॥ ಸೌಮ್ಯ! ಮಹಾಪ್ರಾಜ್ಞನೇ! ಮೊದಲಿಗೆ ವಿದೇಹಕುಮಾರಿ ಸೀತೆಯು ಜೀವಿಸಿ ಇರುವಳೇ, ಇಲ್ಲವೇ ಎಂಬುದನ್ನು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ರಾವಣನು ವಾಸವಾಗಿರುವ ದೇಶ ಎಲ್ಲಿದೆ ಅದನ್ನು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ॥11॥ ಸೀತೆಯು ಜೀವಂತವಾಗಿರುವಳು ಎಂಬುದೂ ಮತ್ತು ರಾವಣನ ನಿವಾಸಸ್ಥಾನದ ಸುಳಿವು ಸಿಕ್ಕಿದ ಬಳಿಕ ಸಮಯೋಚಿತ ಕರ್ತವ್ಯ ವನ್ನು ನಾನು ನಿನ್ನೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿ ನಿಶ್ಚಯಮಾಡುವೆನು. ॥12॥

ವಾನರರಾಜನೇ! ಈ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಸಾಧಿಸಲು ನಾನಾಗಲೀ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನಾಗಲೀ, ಸಮರ್ಥರಲ್ಲ. ಕಪೀಶ್ವರ! ಈ ಕಾರ್ಯದ ಸಿದ್ಧಿ ನಿನ್ನ ಕೈಯಲ್ಲೇ ಇದೆ. ನೀನೇ ಇದನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಸಮರ್ಥನಾಗಿರುವೆ. ॥13॥

ಪ್ರಭೋ! ನನ್ನ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ ನೀನೇ ವಾನರರಿಗೆ ಉಚಿತವಾದ ಆಜ್ಞೆ ಕೊಡು. ವೀರನೇ! ನನ್ನ ಕಾರ್ಯ ಯಾವುದು? ಅದನ್ನು ನೀನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿದಿರುವೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವೇ ಇಲ್ಲ. ॥14॥ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಬಿಟ್ಟರೆ ನೀನೇ ನನ್ನ ಇನ್ನೊಬ್ಬ ಸುಹೃದನಾಗಿರುವೆ. ನೀನು ಪರಾಕ್ರಮಿಯೂ, ಬುದ್ಧಿವಂತನೂ, ಸಮಯೋಚಿತ ಕರ್ತವ್ಯ ವನ್ನು ಬಲ್ಲವನೂ, ಹಿತದಲ್ಲಿ ಸಂಲಗ್ನನಾಗಿರುವವನೂ, ಹಿತೈಷಿಬಂಧುವೂ, ವಿಶ್ವಾಸಪಾತ್ರನೂ, ನನ್ನ ಪ್ರಯೋಜನವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿದಿರುವವನೂ ಆಗಿರುವೆ. ॥15॥

ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಸುಗ್ರೀವನು ಅವನ ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿವಂತ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಸಮೀಪದಲ್ಲೇ ಪರ್ವತ ದಂತೆ ವಿಶಾಲಕಾಯನೂ, ಮೇಘದಂತೆ ಗರ್ಜಿಸುವವನೂ, ಬಲವಂತನೂ, ವಾನರರ ಶಾಸಕನೂ, ಸೂರ್ಯಚಂದ್ರರಂತೆ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ ವಾನರರೊಂದಿಗೆ ಉಪಸ್ಥಿತನೂ ಆದ ವಿನತ ಎಂಬ ಯೂಧಪತಿಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು-ವಾನರ ಶಿರೋಮಣಿಯೇ! ನೀನು ದೇಶ ಕಾಲಕ್ಕನುಸಾರ ನೀತಿಯನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸುವವನೂ, ಕಾರ್ಯವನ್ನು ನಿಶ್ಚಯಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಚತುರನೂ
ಆಗಿರುವೆ. ನೀನು ಒಂದು ಲಕ್ಷ ವೇಗಶಾಲೀ ವಾನರರೊಂದಿಗೆ ಪರ್ವತ, ವನ, ಕಾನನಗಳ ಸಹಿತ ಪೂರ್ವ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ಹೋಗು. ಅಲ್ಲಿ ಪರ್ವತಗಳ ದುರ್ಗಮ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ, ವನ-ನದಿಗಳಲ್ಲಿ ವಿದೇಹಕುಮಾರಿ ಸೀತಾದೇವಿಯನ್ನು ಹಾಗೂ ರಾವಣನ ನಿವಾಸಸ್ಥಾನವನ್ನು ಹುಡುಕು. ॥16-19॥

ಭಾಗೀರಥೀ ಗಂಗೆ, ರಮಣೀಯ ಸರಯೂ, ಕೌಶಿಕೀ, ಸುರಮ್ಯ ಕಲಿಂದ ಕನ್ಯೆ ಯಮುನೆ, ಮಹಾಪರ್ವತ ಯಮುನ, ಸರಸ್ವತೀನದೀ, ಸಿಂಧು, ಮಣಿಯಂತೆ ನಿರ್ಮಲ ಜಲವುಳ್ಳ ಶೋಣಭದ್ರೆ, ಮಹಿ ಮತ್ತು ಪರ್ವತಗಳಲ್ಲಿ, ವನಗಳಿಂದ ಸುಶೋಭಿತ ಕಾಲಮಹೀ ಮೊದಲಾದ ನದೀ ತೀರಗಳಲ್ಲಿ ಹುಡುಕು. ॥20-21॥ ಬ್ರಹ್ಮಮಾಲ, ವಿದೇಹ, ಮಾಲವ, ಕಾಶಿ, ಕೋಸಲ, ಮಗಧ, ಈ ದೇಶಗಳ ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ಗ್ರಾಮಗಳಲ್ಲಿ, ಪೌಂಡ್ರದೇಶ, ಅಂಗದೇಶ ಮೊದಲಾದ ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಹುಡುಕು. ॥22॥ ರೇಶ್ಮೆ ಕೀಟಗಳ ಉತ್ಪತ್ತಿಯ ಸ್ಥಾನಗಳನ್ನು, ಬೆಳ್ಳಿಯ ಗಣಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಹುಡುಕು. ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಹುಡುಕುತ್ತಾ ದಶರಥನ ಸೊಸೆಯೂ, ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ಪ್ರಿಯ ಪತ್ನೀ ಸೀತೆಯ ಅನ್ವೇಷಣೆ ಮಾಡಬೇಕು. ॥23-24॥

ಸಮುದ್ರದೊಳಗೆ ಸೇರಿಹೋದ ಪರ್ವತಗಳಲ್ಲಿ, ಅದರ ನಡುವೆ ಇರುವ ದ್ವೀಪಗಳ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ನಗರಗಳಲ್ಲಿ, ಮಂದರಾಚಲದ ತುದಿಯಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದ ಊರುಗಳಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಎಲ್ಲ ಕಡೆ ಸೀತೆಯ ಅನುಸಂಧಾನ ಮಾಡು. ॥25॥ ವಸ್ತ್ರದಂತೆ ವಿಶಾಲವಾದ ಕಿವಿಗಳುಳ್ಳವರನ್ನು, ತುಟಿಯವರೆಗೂ ಕಿವಿಗಳುಳ್ಳವರನ್ನು, ಘೋರವಾದ ಲೋಹಸದೃಶವಾದ ಮುಖವುಳ್ಳವರನ್ನು, ಒಂದೇ ಕಾಲಿದ್ದರೂ ವೇಗವಾಗಿ ಗತಿಯುಳ್ಳವರನ್ನು, ಮನೆ-ಮಠಗಳಿಲ್ಲದೆ ಸ್ವೆಚ್ಛೆಯಿಂದ ವಿಹರಿಸುವ ಮಹಾಬಲಿಷ್ಠರಾದ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು, ನರಭಕ್ಷಕರನ್ನು, ಸೂಜಿಯಂತೆ ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ ಜುಟ್ಟುಗಳುಳ್ಳವರನ್ನು, ಸುವರ್ಣದಂತೆ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ ಸುಂದರರನ್ನು, ಹಸೀ ಮೀನುಗಳನ್ನು ತಿನ್ನುವವರನ್ನು, ದ್ವೀಪವಾಸಿ ಮತ್ತು ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವ ಕಿರಾತರನ್ನು, ಕೆಳಗಿನ ಭಾಗ ಮನುಷ್ಯನಂತಿದ್ದು, ಮೇಲೆ ಹುಲಿಯಂತೆ ಆಕೃತಿಯುಳ್ಳವರನ್ನು, ಹೀಗೆ ಭಯಂಕರ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ವಾನರರೇ! ಇವರೆಲ್ಲರ ನಿವಾಸಸ್ಥಾನಗಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ನೀವು ಸೀತೆ ಮತ್ತು ರಾವಣನನ್ನು ಹುಡುಕಬೇಕು. ॥26-28॥

ಪರ್ವತಗಳನ್ನು ಹಾದು ಹೋಗಬೇಕಾದ ದ್ವೀಪಗಳಲ್ಲಿ, ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಈಜಿ ಅಥವಾ ದೋಣಿಯಿಂದ ತಲುಪಲಾಗುವ
ಎಲ್ಲ ಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ಸೀತಾದೇವಿಯನ್ನು ಹುಡುಕಬೇಕು. ॥29॥ ಇದಲ್ಲದೆ ನೀವು ಪ್ರಯತ್ನಶೀಲರಾಗಿ ಏಳು ರಾಜ್ಯಗಳಿಂದ ಸುಶೋಭಿತ ಯವದ್ವೀಪ (ಜಾವಾ), ಸವರ್ಣ ದ್ವೀಪ (ಸಮಾತ್ರಾ) ಹಾಗೂ ರುಷ್ಯಕ ದ್ವೀಪದಲ್ಲಿಯೂ, ಬಂಗಾರದ ಗಣಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಹುಡುಕುವ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡಿರಿ. ॥30॥ ಯವದ್ವೀಪವನ್ನು ದಾಟಿ ಮುಂದೆ ಹೋದಾಗ ಶಿಶಿರ ಎಂಬ ಒಂದು ಪರ್ವತ ಸಿಗುತ್ತದೆ, ಅದರ ಮೇಲೆ ದೇವತೆಗಳು ಮತ್ತು ದಾನವರು ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆ ಪರ್ವತವು ತನ್ನ ಎತ್ತರವಾದ ಶಿಖರಗಳಿಂದ ಸ್ವರ್ಗಲೋಕವನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸುತ್ತಿದೆಯೋ ಎಂಬಂತಿದೆ. ॥31॥ ಇವೆಲ್ಲ ದ್ವೀಪಗಳ ಪರ್ವತಗಳಲ್ಲಿ, ಶಿಶಿರ ಪರ್ವತದ ದುರ್ಗಮ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ, ಜಲಪಾತದ ಸನಿಹಗಳಲ್ಲಿ, ಅರಣ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ನೀವೆಲ್ಲ ಒಂದಾಗಿ ಶ್ರೀರಾಮನ ಯಶಸ್ವಿನೀ ಪತ್ನೀ ಸೀತೆಯನ್ನು ಹುಡುಕಿರಿ. ॥32॥ ಅನಂತರ ಸಮುದ್ರದ ಆಚೆ ದಡದಲ್ಲಿ ಸಿದ್ಧ-ಚಾರಣರು ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅಲ್ಲಿ ನಿಮಗೆ ಕೆಂಪು ನೀರಿನಿಂದ ತುಂಬಿ ವೇಗವಾಗಿ ಹರಿಯುವ ಶೋಣ ಎಂಬ ನದಿ ಸಿಗುವುದು. ಅದರ ತೀರದ ರಮಣೀಯ ತೀರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ವನಗಳಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಸೀತಾನ್ವೇಷಣ ಮಾಡಿರಿ. ॥33-34॥ ಮುಂದೆ ನಿಮಗೆ ಪರ್ವತಗಳಿಂದ ಹೊರಟ ಅನೇಕ ನದಿಗಳು ಸಿಗುವುವು. ಅವುಗಳ ತೀರದಲ್ಲಿ ಭಾರೀ ಭಯಂಕರ ಅನೇಕಾನೇಕ ಉಪವನಗಳು ದೊರೆಯುವುವು. ಜೊತೆಗೆ ಅನೇಕ ಗುಹೆಗಳುಳ್ಳ ಪರ್ವತಗಳು ಕಾಣುವುವು. ಎಲ್ಲ ಕಡೆ ಸೀತೆಯನ್ನು ಹುಡುಕಿರಿ. ॥35॥ ಅನಂತರ ಹಿಂದಿನ ದೇಶಗಳನ್ನು ದಾಟಿ ಹೋದಾಗ ಇಕ್ಷುರಸದಿಂದ ತುಂಬಿದ ಸಮುದ್ರ ಮತ್ತು ಭಾರೀ ಭಯಂಕರವಾದ ದ್ವೀಪಗಳನ್ನು ನೋಡುವಿರಿ. ಇಕ್ಷುರಸದ ಆ ಸಮುದ್ರ ಭಯಂಕರವಾಗಿದೆ. ಅದರಲ್ಲಿ ಎತ್ತರವಾದ ಅಲೆಗಳು ಏಳುತ್ತಾ ಅದು ಗರ್ಜಿಸಿದಂತೆ ಅನಿಸುತ್ತದೆ. ॥36॥

ಆ ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ವಿಶಾಲಕಾಯ ಅಸುರರು ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅವರು ಬಹಳ ದಿನಗಳಿಂದ ಹಸಿದಿದ್ದು, ನೆರಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ತನ್ನತ್ತ ಸೆಳೆದುಕೊಳ್ಳುವರು. ಇದೇ ಅವರ ನಿತ್ಯ ಆಹಾರವಾಗಿದೆ. ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರಿಂದ ಇವರಿಗೆ ಅನುಮತಿ ದೊರೆತಿದೆ. ॥37॥ ಇಕ್ಷುರಸದ ಆ ಸಮುದ್ರವು ಕಪ್ಪಾದ ಮೋಡದಂತೆ ಶ್ಯಾಮಲವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ನಾಗಗಳು ಅದರಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿವೆ. ಅದರಿಂದ ಭಾರೀ ಗರ್ಜನೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ವಿಶೇಷ ಉಪಾಯಗಳಿಂದ ಅದನ್ನು ದಾಟಿ ಹೋದಾಗ ನೀವು ಕೆಂಪು ನೀರಿನಿಂದ ತುಂಬಿದ ಲೋಹಿತ ಎಂಬ ಭಯಂಕರ ಸಮುದ್ರತೀರಕ್ಕೆ ತಲುಪುವಿರಿ. ಅಲ್ಲಿ ಶಾಲ್ಮಲೀದ್ವೀಪದ ಚಿಹ್ನೆಯಾದ ಕೂಟಶಾಲ್ಮಲೀ ಎಂಬ ವಿಶಾಲ ವೃಕ್ಷದ ದರ್ಶನ ಪಡೆಯುವಿರಿ. ॥38-39॥ ಅದರ ಬಳಿಯಲ್ಲೇ ವಿಶ್ವಕರ್ಮನು ರಚಿಸಿದ ವಿನತಾನಂದ ಗರುಡನ ಒಂದು ಸುಂದರ ಭವನವಿದೆ. ಅದು ನಾನಾ ರತ್ನಗಳಿಂದ ವಿಭೂಷಿತವಾಗಿ, ಕೈಲಾಸ ಪರ್ವತದಂತೆ ಉಜ್ವಲ ಹಾಗೂ ವಿಶಾಲವಾಗಿದೆ. ॥40॥

ಆ ದ್ವೀಪದಲ್ಲಿ ಪರ್ವತದಂತಹ ಶರೀರವುಳ್ಳ ಭಯಂಕರ ಮಂದೇಹ ಎಂಬ ರಾಕ್ಷಸರು ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅವರು ಸುರಾ ಸಮುದ್ರಮಧ್ಯದ ಶೈಲ ಶಿಖರಗಳಲ್ಲಿ ತಲೆಕೆಳಗಾಗಿ ನೋಡುತ್ತಾ ಇರುತ್ತಾರೆ ಅವರು ಅನೇಕ ರೂಪಗಳಿಂದ ಇದ್ದು
ಭಯದಾಯಕರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ॥41॥ ಪ್ರತಿದಿನ ಸೂರ್ಯೋದಯದ ಸಮಯ ಆ ರಾಕ್ಷಸರು ಊರ್ಧ್ವಗಳಾಗಿ ಸೂರ್ಯನೊಂದಿಗೆ ಕಾದಾಡುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ಸೂರ್ಯನ ತಾಪದಿಂದ ಬೆಂದು, ಬ್ರಹ್ಮತೇಜದಿಂದ ನಿಸ್ತೇಜರಾಗಿ ಸುರಾ ಸಮುದ್ರದ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದು ಬಿಡುತ್ತಾರೆ. ಅಲ್ಲಿಂದ ಮತ್ತೆ ಜೀವಂತವಾಗಿ ಅದೇ ಶೈಲ-ಶಿಖರಗಳಲ್ಲಿ ನೇತಾಡುತ್ತಾರೆ. ಅವರ ಈ ಕ್ರಮ
ಪದೇ-ಪದೇ ನಡೆಯುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ. ॥42॥

ಶಾಲ್ಮಲೀದ್ವೀಪ ಹಾಗೂ ಸುರಾ ಸಮುದ್ರದಿಂದ ಮುಂದೆ ಸಾಗಿದಾಗ ಕ್ರಮಶಃ ಘೃತ ಮತ್ತು ದಧಿಯ ಸಮುದ್ರಗಳು ಸಿಗುವವು. ಅಲ್ಲಿಯೂ ಸೀತೆಯನ್ನು ಹುಡಿಕಿದ ಬಳಿಕ ಮುಂದೆ ಹೋದಾಗ ಬೆಳ್ಳಗಿನ ಮೋಡಗಳಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುವ ಕ್ಷೀರ ಸಾಗರದ ದರ್ಶನವಾಗುವುದು. ॥43॥

ದುರ್ಧರ್ಷ ವಾನರರೇ! ಅಲ್ಲಿಗೆ ತಲುಪಿ ಏಳುತ್ತಿರುವ ತರಂಗಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಕ್ಷೀರಸಾಗರವನ್ನು ಮುತ್ತಿನ ಹಾರವನ್ನೆ ಧರಿಸಿದಂತೆ ಕಾಣುವಿರಿ. ಆ ಸಾಗರದ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಶ್ವೇತವರ್ಣದ ಋಷಭ ಎಂಬ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಒಂದು ಎತ್ತರವಾದ ಪರ್ವತವಿದೆ. ॥44॥ ಆ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ದಿವ್ಯಗಂಧದಿಂದ ಸುವಾಸಿತವಾದ ಪುಷ್ಪಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುವ ವೃಕ್ಷಗಳು ತುಂಬಿವೆ. ಅದರ ಮೇಲೆ ಸುದರ್ಶನ ಎಂಬ ಸರೋವರವಿದೆ, ಅದರಲ್ಲಿ ಬೆಳ್ಳಿಯಂತೆ ಶ್ವೇತಕಮಲಗಳು ಅರಳಿವೆ. ಆ ಕಮಲಗಳ ಕೇಸರಗಳು ಸುವರ್ಣಮಯವಾಗಿದ್ದು, ಸದಾ ದಿವ್ಯ ಪ್ರಭೆಯಿಂದ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿವೆ. ಆ ಸರೋವರವು ರಾಜಹಂಸಗಳಿಂದ ತುಂಬಿಕೊಂಡಿರುತ್ತದೆ. ॥45॥ ದೇವತೆಗಳು, ಚಾರಣರು, ಯಕ್ಷರು, ಕಿನ್ನರರು, ಅಪ್ಸರೆಯರು ಬಹಳ ಸಂತೋಷದಿಂದ ಜಲವಿಹಾರಕ್ಕಾಗಿ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬರುತ್ತಾ ಇರುತ್ತಾರೆ. ॥46॥

ವಾನರರೇ! ಕ್ಷೀರಸಾಗರವನ್ನು ದಾಟಿ ಮುಂದೆ ಹೋದಾಗ ರುಚಿಕರ ನೀರಿನಿಂದ ತುಂಬಿದ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಬೇಗನೇ ನೋಡುವಿರಿ. ಆ ಮಹಾಸಾಗರವು ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೆ ಭಯಾನಕವಾಗಿದೆ. ಅದರಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿ ಔರ್ವನ ಕೋಪ ದಿಂದ ಪ್ರಕಟವಾದ ವಡವಾಮುಖ ಎಂಬ ಮಹಾನ್ ತೇಜಸ್ಸು ಇದೆ. ॥47-48॥

ಚರಾಚರ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಸಹಿತ ಮಹಾವೇಗಶಾಲೀ ಸಮುದ್ರದ ಜಲವೇ ಆ ವಡವಾಮುಖ ಎಂಬ ಅಗ್ನಿಯ ಆಹಾರವೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾದ ಆ ವಡವಾನಲವನ್ನು ನೋಡಿ ಅದರಲ್ಲಿ ಬೀಳುವ ಭಯದಿಂದ ಚೀರುತ್ತಿರುವ ಅಸಮರ್ಥ ಸಮುದ್ರನಿವಾಸಿಗಳ ಆರ್ತನಾದ ನಿರಂತರ ಕೇಳಿ ಬರುತ್ತದೆ. ॥49॥ ರುಚಿಕರ ನೀರಿನಿಂದ ತುಂಬಿದ ಆ ಸಮುದ್ರದ ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ಹದಿಮೂರು ಯೋಜನ ದೂರದಲ್ಲಿ ಸುವರ್ಣಶಿಲೆಗಳಿಂದ ಸುಶೋಭಿತ ಕಮನೀಯ ಕನಕ ಕಾಂತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ ಒಂದು ಬಹಳ ಎತ್ತರವಾದ ಪರ್ವತವಿದೆ. ॥50॥ ವಾನರರೇ! ಅದರ ಶಿಖರದಲ್ಲಿ ಈ ಪೃಥಿವಿಯನ್ನು ಧರಿಸಿದ ಭಗವಾನ್ ಅನಂತನು ಕುಳಿತಿರುವುದು ಕಂಡು ಬಂದೀತು. ಅವನ ಶ್ರೀವಿಗ್ರಹವು ಚಂದ್ರನಂತೆ ಗೌರವರ್ಣವಾಗಿದೆ. ಅವನು ಸರ್ಪಜಾತಿಯವನಾಗಿದ್ದರೂ ಅವನ ಸ್ವರೂಪ ದೇವತೆಗಳಂತೆ ಇದೆ. ಅವನ ನೇತ್ರಗಳು ಅರಳಿದ ಕಮಲದಂತೆ ಇದ್ದು, ನೀಲವಸ್ತ್ರವನ್ನುಟ್ಟ ಆ ಅನಂತದೇವನಿಗೆ ಸಾವಿರ ಮಸ್ತಕಗಳಿವೆ. ॥51-52॥ ಪರ್ವತದ ಮೇಲೆ ಆ ಮಹಾತ್ಮನ ತಾಳವೃಕ್ಷದ ಚಿಹ್ನೆಯುಳ್ಳ ಧ್ವಜವು ಹಾರಾಡುತ್ತಿದೆ. ಆ ಧ್ವಜಕ್ಕೆ ಮೂರು ಶಿಖೆಗಳಿದ್ದು, ಅದರ ಕೆಳಗಿನ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ವೇದಿಯ ನಿರ್ಮಾಣ ಗೊಂಡಿದೆ. ಈ ರೀತಿ ಆ ಧ್ವಜವು ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದೆ. ॥53॥ ಇದೇ ತಾಲಧ್ವಜವು ಪೂರ್ವದಿಕ್ಕಿನ ಸೀಮೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುವ ಚಿಹ್ನೆಯಾಗಿ ದೇವತೆಗಳಿಂದ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿದೆ. ಅದರ ಮುಂದೆ ದಿವ್ಯ ಶೋಭಾಸಂಪನ್ನ ಸುವರ್ಣಮಯ ಉದಯಪರ್ವತವಿದೆ. ॥54॥ ಗಗನಚುಂಬೀ ಅದರ ಶಿಖರವು ನೂರು ಯೋಜನ ಎತ್ತರವಾಗಿದೆ. ಅದರ ಆಧಾರಭೂತ ಪರ್ವತವೂ ಹಾಗೆಯೇ ಇದೆ. ಅದರೊಂದಿಗೆ ಆ ದಿವ್ಯ ಸುವರ್ಣ ಶಿಖರವು ಅದ್ಭುತವಾಗಿ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದೆ. ॥55॥ ಅಲ್ಲಿಯ ಸಾಲ, ತಾಲ, ತಮಾಲ ಮತ್ತು ಹೂವುಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಕಣಗಿಲೆ ಮೊದಲಾದ ವೃಕ್ಷಗಳೂ ಸುವರ್ಣಮಯವಾಗಿವೆ. ಆ ಸೂರ್ಯನಂತಹ ತೇಜಸ್ವೀ ದಿವ್ಯ ವೃಕ್ಷಗಳಿಂದ ಉದಯಗಿರಿಯು ಬಹಳವಾಗಿ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದೆ. ॥56॥ ಆ ನೂರು ಯೋಜನ ಎತ್ತರ ಉದಯಗಿರಿಯ ಶಿಖರದಲ್ಲಿ ಸೌಮನಸ ಎಂಬ ಸುವರ್ಣಮಯ ಶಿಖರವಿದೆ. ಅದು ಒಂದು ಯೋಜನ ಅಗಲ ಮತ್ತು ಹತ್ತು ಯೋಜನ ಎತ್ತರವಾಗಿದೆ. ॥57॥

ಹಿಂದೆ ವಾಮನ ಅವತಾರದ ಸಮಯ ಪುರುಷೋತ್ತಮ ಭಗವಾನ್ ವಿಷ್ಣುವು ತನ್ನ ಮೊದಲ ಹೆಜ್ಜೆಯನ್ನು ಆ ಸೌಮನಸ ಶಿಖರದಲ್ಲಿರಿಸಿ, ಇನ್ನೊಂದು ಹೆಜ್ಜೆಯನ್ನು ಮೇರುಪರ್ವತದ ಶಿಖರದಲ್ಲಿ ಇರಿಸಿದ್ದನು. ॥58॥ ಸೂರ್ಯನು ಉತ್ತರದಿಂದ ಚಲಿಸಿ ಜಂಬೂದ್ವೀಪದ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡುವಾಗ ಅತ್ಯಂತ ಎತ್ತರ ಸೌಮನಸ ಎಂಬ ಶಿಖರಕ್ಕೆ ಬಂದು ಸ್ಥಿತವಾದಾಗ ಜಂಬೂದ್ವೀಪ ನಿವಾಸಿಗಳಿಗೆ ಅವನ ದರ್ಶನ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಆಗುತ್ತದೆ. ॥59॥ ಆ ಸೌಮನಸ ಎಂಬ ಶಿಖರದ ಮೇಲೆ ವೈಖಾನಸ ಮಹಾತ್ಮಾ ವಾಲಖಿಲ್ಯ ಮಹರ್ಷಿಗಡಣ ಪ್ರಕಾಶಿತರಾಗುವುದನ್ನು ನೋಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅವರು ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಕಾಂತಿವಂತ ಮತ್ತು ತಪಸ್ವಿಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ. ॥60॥ ಈ ಉದಯಗಿರಿಯ ಸೌಮನಸ ಶಿಖರದ ಎದುರಿನ ದ್ವೀಪವು ಸುದರ್ಶನ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಆ ಶಿಖರದಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯನು ಉದಯಿಸಿದಾಗ ಈ ದ್ವೀಪದ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೆ ಬೆಳಕಾಗಿ, ಎಲ್ಲರ ಕಣ್ಣುಗಳಿಗೆ ಪ್ರಕಾಶ ಸಿಗುತ್ತವೆ. (ಇದೇ ಈ ದ್ವೀಪಕ್ಕೆ ‘ಸುದರ್ಶನ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಾಗಲು ಕಾರಣವಾಗಿದೆ). ॥61॥ ಉದಯಾಚಲದ ಹಿಂದಿನ ಕಂದರಗಳಲ್ಲಿಯೂ, ವನಗಳಲ್ಲಿಯೂ ನೀವು ಎಲ್ಲೆಡೆ ವಿದೇಹಕುಮಾರಿ ಸೀತೆ ಸಹಿತ ರಾವಣನನ್ನು ಹುಡುಕಬೇಕು. ॥62॥ ಆ ಸುವರ್ಣಮಯ ಉದಯಾಚಲ ಮತ್ತು ಮಹಾತ್ಮಾ ಸೂರ್ಯನ ತೇಜದಿಂದ ವ್ಯಾಪ್ತವಾದ ಉದಯಕಾಲದ ಪೂರ್ವ ಸಂಧ್ಯೆಯು ರಕ್ತವರ್ಣದ ಪ್ರಭೆಯಂದ ಪ್ರಕಾಶಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ॥63॥ ಸೂರ್ಯನ ಉದಯದ ಈ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಮೊಟ್ಟ ಮೊದಲಿಗೆ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರು ನಿರ್ಮಿಸಿದ್ದರು ; ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಇದೇ ಪೃಥಿವಿ ಹಾಗೂ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕದ ದ್ವಾರವಾಗಿದೆ. (ಮೇಲಿನ ಲೋಕದಲ್ಲಿರುವ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಇದೇ ದ್ವಾರದಿಂದ ಭೂಲೋಕಕ್ಕೆ ಬಂದು, ಇದೇ ದ್ವಾರದಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ.) ಮೊದಲಿಗೆ ಇದೇ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಈ ದ್ವಾರದ ನಿರ್ಮಾಣವಾದ್ದರಿಂದ ಇದನ್ನು ಪೂರ್ವದಿಶೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ॥64॥ ಉದಯಾಚಲದ ತಪ್ಪಲು, ಜಲಪಾತ ಮತ್ತು ಗುಹೆಗಳಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ತಿರುಗಾಡಿ ನೀವು ಸೀತಾಸಹಿತ ರಾವಣನನ್ನು ಅನ್ವೇಷಣೆ ಮಾಡಬೇಕು. ॥65॥ ಇದಕ್ಕೆ ಮುಂದೆ ಪೂರ್ವದಿಕ್ಕು ಅಗಮ್ಯವಾಗಿದೆ. ಅಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳು ಇರುತ್ತಾರೆ. ಆ ಕಡೆಗೆ ಸೂರ್ಯ-ಚಂದ್ರರ ಪ್ರಕಾಶ ಇಲ್ಲದ್ದರಿಂದ ಅಲ್ಲಿಯ ಭೂಮಿ ಅಂಧಕಾರದಿಂದ ಆಚ್ಛಾದಿತ ಹಾಗೂ ಅದೃಶ್ಯವಾಗಿದೆ. ॥66॥ ಉದಯಾಚಲದ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲು ಇರುವ ಸಮಸ್ತ ಪರ್ವತಗಳಲ್ಲಿ, ಕಂದಕಗಳಲ್ಲಿ, ನದಿಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ನಾನು ನಿರ್ದೇಶನ ಮಾಡದಿರುವ ಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿಯೂ ನೀವು ಜಾನಕಿಯನ್ನು ಹುಡುಕಬೇಕು. ॥67॥

ವಾನರ ಶಿರೋಮಣಿಗಳೇ! ಕೇವಲ ಉದಯಗಿರಿಯವರೆಗೆ ವಾನರರು ಹೋಗಬಲ್ಲರು. ಇದಕ್ಕೆ ಮುಂದೆ ಸೂರ್ಯ ಪ್ರಕಾಶವಿರದೆ, ಯಾವುದೇ ದೇಶಾದಿಗಳ ಸೀಮೆ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಮುಂದಿನ ಭೂಮಿಯ ಕುರಿತು ನನಗೆ ಏನೂ ತಿಳಿದಿಲ್ಲ. ॥68॥ ನೀವು ಉದಯಾಚಲದವರೆಗೆ ಹೋಗಿ ಸೀತೆ ಮತ್ತು ರಾವಣನ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಹುಡುಕಿ ಒಂದು ತಿಂಗಳೊಳಗೆ ಮರಳಿಬರಬೇಕು. ॥69॥ ಒಂದು ತಿಂಗಳಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ನಿಲ್ಲಬಾರದು. ಹೆಚ್ಚುಕಾಲ ಅಲ್ಲಿ ಇರುವವನು ನನ್ನಿಂದ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಡುವನು. ಮಿಥಿಲೇಶಕುಮಾರಿಯನ್ನು ಅನ್ವೇಷಣೆ ಮಾಡಿ, ಪ್ರಯೋಜನ ಸಿದ್ಧವಾದಾಗ ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಮರಳಿ ಬರಬೇಕು. ॥70॥

ವಾನರರೇ! ವನಸಮೂಹಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತ ಪೂರ್ವದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಭ್ರಮಣ ಮಾಡಿ ಶ್ರೀರಾಮನ ಪ್ರಿಯಪತ್ನೀ ಸೀತೆಯ ಸಮಾಚಾರ ತಿಳಿದು ನೀವು ಅಲ್ಲಿಂದ ಮರಳಿ ಬನ್ನಿರಿ. ಇದರಿಂದ ನೀವು ಸುಖಿಗಳಾಗುವಿರಿ. ॥71॥

ಶ್ರೀ ವಾಲ್ಮೀಕಿವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡದ ನಲವತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥40॥

ನಲವತ್ತೊಂದನೆಯ ಸರ್ಗ

ಸುಗ್ರೀವನು ದಕ್ಷಿಣದಿಶೆಯ ಸ್ಥಾನಗಳ ಪರಿಚಯ ಮಾಡಿಸುತ್ತಾ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಪ್ರಮುಖ ವಾನರ ವೀರರನ್ನು ಕಳಿಸಿದುದು

ಈ ಪ್ರಕಾರ ವಾನರರ ಬಹಳ ದೊಡ್ಡ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಪೂರ್ವದಿಕ್ಕಿಗೆ ನೇಮಿಸಿ, ಸುಗ್ರೀವನು ದಕ್ಷಿಣದ ದಿಕ್ಕಿನ ಕಡೆಗೆ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಪರೀಕ್ಷಿಸಿ, ಆಯ್ದ ವಾನರರನ್ನು ಕಳಿಸಿದನು. ॥1॥ ಅಗ್ನಿಪುತ್ರ ನೀಲ, ಕಪಿವರ ಹನುಮಂತ, ಬ್ರಹ್ಮದೇವರಪುತ್ರ ಮಹಾಬಲಿ ಜಾಂಬವಂತ, ಸುಹೋತ್ರ, ಶರಾರಿ, ಶರಗುಲ್ಮ, ಗಜ, ಗವಾಕ್ಷ, ಗವಯ ಸುಷೇಣ (ಪ್ರಥಮ), ವೃಷಭ, ಮೈಂದ, ದ್ವಿವಿದ, ಸುಷೇಣ (ದ್ವಿತೀಯ), ಗಂಧಮಾದನ, ಹುತಾಶನನ ಇಬ್ಬರು ಪುತ್ರರಾದ ಉಲ್ಕಾಮುಖ ಮತ್ತು ಅನಂಗ ಹಾಗೂ ಅಂಗದ ಮೊದಲಾದ ಮಹಾಪರಾಕ್ರಮಿ, ವೇಗಸಂಪನ್ನ ಮುಖ್ಯ-ಮುಖ್ಯ ವೀರರನ್ನು ವಿಶೇಷಜ್ಞ ವಾನರರಾಜ ಸುಗ್ರೀವನು ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕಿನ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗಲು ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದನು. ॥2-5॥

ಮಹಾನ್ ಬಲಶಾಲೀ ಅಂಗದನನ್ನು ಆ ಎಲ್ಲ ವಾನರ ವೀರರಿಗೆ ಮುಖಂಡನಾಗಿಸಿ ಅವರಿಗೆ ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ
ಸೀತಾನ್ವೇಷಣದ ಭಾರವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಸಿದನು. ॥6॥ ಆ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿರುವ ಅತ್ಯಂತ ದುರ್ಗಮ ಸ್ಥಾನಗಳ ಪರಿಚಯವನ್ನು ಕಪಿರಾಜ ಸುಗ್ರೀವನು ಆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ವಾನರರಿಗೆ ಮಾಡಿಸಿದನು. ॥7॥* ಅವನು ಹೇಳಿದನು - ವಾನರರೇ! ನೀವು ಬಗೆ-ಬಗೆಯ ವೃಕ್ಷಗಳಿಂದ ಹಾಗೂ ಲತೆಗಳಿಂದ ಸುಶೋಭಿತ ಸಾವಿರ ಶಿಖರಗಳುಳ್ಳ ವಿಂಧ್ಯಪರ್ವತ, ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ನಾಗಗಳಿಂದ ಸೇವಿತ ರಮಣೀಯ ನರ್ಮದಾ ನದೀ, ಸುರಮ್ಯ ಗೋದಾವರಿ, ಮಹಾನದೀ, ಕೃಷ್ಣವೇಣೀ, ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ನಾಗಗಳಿಂದ ಸೇವಿತ ಮಹಾಭಾಗಾ ವರದಾ ಮೊದಲಾದ ನದಿಗಳ ತೀರಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಮೇಖಲ (ಮೇಕಲ), ಉತ್ಕಲ, ದಶಾರ್ಣ ದೇಶದ ನಗರಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಆಬ್ರವಂತೀ, ಅವಂತೀಪುರಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಎಲ್ಲ ಕಡೆ ಸೀತೆಯನ್ನು ಹುಡುಕಿರಿ. ॥8-9॥ ಹೀಗೆಯೇ ವಿದರ್ಭ, ಋಷ್ಟಿಕ, ರಮ್ಯ ಮಾಹಿಷಕ ದೇಶ, ವಂಗ,1 ಕಲಿಂಗ, ಕೌಶಿಕ ಮೊದಲಾದ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ನೀರೀಕ್ಷಿಸಿ, ಪರ್ವತ, ನದೀ, ಗುಹೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ದಂಡಕಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಹುಡುಕಿರಿ. ಅಲ್ಲಿರುವ ಗೋದಾವರೀ ನದಿಯಲ್ಲಿ ಪದೇ-ಪದೇ ನೋಡಬೇಕು. ಹೀಗೆಯೇ ಆಂಧ್ರ, ಪುಂಢ್ರ, ಚೋಳ, ಪಾಂಡ್ಯ, ಕೇರಳ ಮೊದಲಾದ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಹುಡುಕಬೇಕು. ॥10-12॥ ಅನಂತರ ಅನೇಕ ಧಾತುಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತ ಅಯೋಮುಖ2 (ಮಲಯ) ಪರ್ವತಕ್ಕೂ ಹೋಗಬೇಕು, ಅದರ ಶಿಖರಗಳು ಬಹಳ ವಿಚಿತ್ರವಾಗಿವೆ. ಆ ಶೋಭಾಸಂಪನ್ನ ಪರ್ವತವು ಅರಳಿದ ವಿಚಿತ್ರ ಕಾನನಗಳಿಂಗ ಕೂಡಿದೆ. ಅದರ ಎಲ್ಲ ಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ಸುಂದರ ಚಂದನದ ವನಗಳಿವೆ. ಆ ಮಲಯಪರ್ವತದಲ್ಲಿಯೂ ಸೀತೆಯನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಹುಡುಕಬೇಕು. ॥13॥ ಬಳಿಕ ಸ್ವಚ್ಛ ನೀರುಳ್ಳ ದಿವ್ಯನದಿ ಕಾವೇರಿಯನ್ನು ನೋಡಬೇಕು. ಅಲ್ಲಿ ಅಪ್ಸರೆಯರು ವಿಹರಿಸುತ್ತಿರುವರು. ॥14॥ ಆ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಮಲಯಪರ್ವತದ ಶಿಖರದ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತಿರುವ ಸೂರ್ಯಸದೃಶ ಮಹಾನ್ ತೇಜಸ್ವೀ ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠ ಅಗಸ್ತ್ಯರನ್ನು3 ದರ್ಶಿಸುವುದು. ॥15॥

*ಇಲ್ಲಿ ದಕ್ಷಿಣದಿಕ್ಕಿನ ವಿಭಾಗ ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಯಿಂದ ಮಾಡದೆ ಆರ್ಯಾವರ್ತದಿಂದ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಪೂರ್ವಸಮುದ್ರದಿಂದ ಪಶ್ಚಿಮಸಮುದ್ರ ಮತ್ತು ಹಿಮಾಲಯದಿಂದ ವಿಂಧ್ಯದವರೆಗಿನ ಭಾಗವನ್ನು ಆರ್ಯಾವರ್ತ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಸುಗ್ರೀವನು ಪರಿಚಯಿಸಿದ ದಕ್ಷಿಣದಿಕ್ಕಿನ ಸ್ಥಾನಗಳ ಸಂಗತಿ ಆರ್ಯಾವರ್ತದಿಂದ ದಿಕ್ಕಿನ ವಿಭಾಜನ ಮಾಡಿದರೆ ಸರಿ ಹೊಂದುತ್ತದೆ.

(1) ಬೇರೆ ಪಾಠಕ್ಕನುಸಾರ ಇಲ್ಲಿ ಮತ್ಸ್ಯದೇಶವೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.

(2) ರಾಮಾಯಣ ತಿಲಕದ ಲೇಖಕನು ಅಯೋಮುಖವನ್ನು ಮಲಯ ಪರ್ವತದ ನಾಮಾಂತರವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಗೋವಿಂದರಾಜನು ಇದನ್ನು ಸಹ್ಯಪರ್ವತದ ಪರ್ಯಾಯವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ರಾಮಾಯಣ ಶಿರೋಮಣಿಕಾರನು ಅಯೋಮುಖವನ್ನು ಇವೆರಡರಿಂದ ಭಿನ್ನವಾದ ಸ್ವತಂತ್ರ ಪರ್ವತವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ತಿಲಕಕಾರನ ಮತವನ್ನು ಅನುಸರಿಸಲಾಗಿದೆ.

(3) ಮೊದಲಿಗೆ ಪಂಚವಟಿಯಿಂದ ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಅಗಸ್ತ್ಯರ ಆಶ್ರಮದ ವರ್ಣನೆ ಬರುತ್ತದೆ, ಆದರೂ ಇಲ್ಲಿ ಮಲಯಪರ್ವತದಲ್ಲಿಯೂ ಅವರ ಆಶ್ರಮವಿತ್ತು ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ವಾಲ್ಮೀಕಿ ಮುನಿಯ ಆಶ್ರಮಗಳು ಅನೇಕ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಇರುವಂತೆಯೇ ಇವರದ್ದೂ ಇದ್ದವು, ಅಥವಾ ಇವರು ಅದೇ ಹೆಸರಿನ ಬೇರೊಬ್ಬ ಋಷಿಗಳಿದ್ದರು.

ಮತ್ತೆ ಆ ಪ್ರಸನ್ನಚಿತ್ತರಾದ ಮಹಾತ್ಮರಿಂದ ಅಪ್ಪಣೆ ಪಡೆದು, ಮೊಸಳೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮಹಾನದಿ ತಾಮ್ರ ಪರ್ಣಿಯನ್ನು ದಾಟಬೇಕು. ॥16॥ ಅದರ ದ್ವೀಪ ಮತ್ತು ಜಲವು ವಿಚಿತ್ರ ಚಂದನವನಗಳಿಂದ ಆಚ್ಛಾದಿತವಾಗಿದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅದು ಸುಂದರ ಸೀರೆಯನ್ನುಟ್ಟ ಯುವತಿ ಪ್ರೇಯಸಿಯಂತೆ ತನ್ನ ಪ್ರಿಯತಮ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಸೇರುವಳು. ॥17॥ ವಾನರರೇ! ಅಲ್ಲಿಂದ ಮುಂದರಿದಾಗ ನೀವು ಪಾಂಡ್ಯವಂಶೀ ರಾಜರ ನಗರದ್ವಾರದಲ್ಲಿ4 ಇರುವ ಮುಕ್ತಾಮಣಿಗಳಿಂದ ವಿಭೂಷಿತ, ದಿವ್ಯವಾದ ಸುವರ್ಣಮಯ ಬಾಗಿಲಿನ ದರ್ಶನ ಮಾಡುವಿರಿ. ॥18॥

(4) ಆಧುನಿಕ ತಂಜಾವೂರೇ ಪ್ರಾಚೀನ ಪಾಂಡ್ಯವಂಶೀ ರಾಜರ ನಗರವಾಗಿದೆ. ಈ ನಗರದಲ್ಲಿಯೂ ಹುಡುಕುವಂತೆ ಸುಗ್ರೀವನು ವಾನರರಿಗೆ ಆದೇಶಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.

ಅನಂತರ ಸಮುದ್ರ ತೀರಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಅದನ್ನು ದಾಟುವ ಸಂಬಂಧದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ ಅದನ್ನು ಪಾಲಿಸಬೇಕು. ಮಹರ್ಷಿ ಅಗಸ್ತ್ಯರು ಸಮುದ್ರದೊಳಗೆ ಒಂದು ಸುಂದರ ಸುವರ್ಣಮಯ ಪರ್ವತವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿರುವರು. ಅದು ಮಹೇಂದ್ರಗಿರಿ ಎಂದು ವಿಖ್ಯಾತವಾಗಿದೆ. ಅದರ ಶಿಖರ ಹಾಗೂ ಅಲ್ಲಿಯ ವೃಕ್ಷಗಳು ವಿಚಿತ್ರ ಶೋಭಾಸಂಪನ್ನರಾಗಿರುವವು.
ಆ ಶೋಭಾಶಾಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠಪರ್ವತವು ಸಮುದ್ರದ ತುಂಬಾ ಆಳದವರೆಗೆ ನೆಲೆಸಿದೆ. ॥19-20॥ ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಚಿಗುರಿದ ವೃಕ್ಷ-ಲತೆಗಳಿಂದ ಆ ಪರ್ವತವು ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದೆ. ದೇವತೆಗಳು, ಋಷಿಗಳು, ಶ್ರೇಷ್ಠಯಕ್ಷರು ಮತ್ತು ಅಪ್ಸರೆಯರ ಉಪಸ್ಥಿತಿಯಿಂದ ಅದರ ಶೋಭೆ ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತದೆ. ಸಿದ್ಧರು ಮತ್ತು ಚಾರಣರ ಸಮುದಾಯಗಳು ಅಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಹರಡಿತೊಂಡಿವೆ. ಇವೆಲ್ಲವುಗಳಿಂದ ಮಹೇಂದ್ರಪರ್ವತವು ಅತ್ಯಂತ ಮನೋಹರವಾಗಿದೆ. ಸಹಸ್ರನೇತ್ರಧಾರೀ ಇಂದ್ರನು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪರ್ವದ ದಿನ ಆ ಪರ್ವತಕ್ಕೆ ಪದಾರ್ಪಣಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ॥21-22॥ ಆ ಸಮುದ್ರದ ಆಚೆಗೆ ಒಂದು ದ್ವೀಪವಿದೆ. ಅದರ ವಿಸ್ತಾರ ನೂರು ಯೋಜನವಾಗಿದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯರು ತಲುಪಲಾರರು. ಆ ದೀಪ್ತಿಶಾಲೀ ದ್ವೀಪದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ನೀವು ಪೂರ್ಣ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಹುಡುಕಬೇಕು. ॥23-24॥ ಆ ದೇಶವೇ ಇಂದ್ರನಂತೆ ತೇಜಸ್ವಿ, ನಮ್ಮ ವಧ್ಯನಾದ, ದುರಾತ್ಮಾ ರಾಕ್ಷಸರಾಜ ರಾವಣನ ನಿವಾಸಸ್ಥಾನವಾಗಿದೆ. ॥25॥

ಆ ದಕ್ಷಿಣದ ಸಮುದ್ರದ ನಡುವೆ ಅಂಗಾರಕಾ ಎಂಬ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಓರ್ವ ರಾಕ್ಷಸಿ ಇರುತ್ತಾಳೆ. ಅವಳು ನೆರಳನ್ನು ಹಿಡಿದೆಳೆದು ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ತಿಂದುಹಾಕುವಳು. ॥26॥ ಆ ಲಂಕಾದ್ವೀಪದಲ್ಲಿ ಇರುವ ಎಲ್ಲ ಸಂದಿಗ್ಧ ಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಹುಡುಕಿ ಸಂದೇಹ ರಹಿತರಾಗಿ ನಿಮ್ಮ ಮನಸ್ಸಿನ ಸಂಶಯ ದೂರವಾದಾಗ ನೀವು ಲಂಕಾದ್ವೀಪವನ್ನು ದಾಟಿ ಮುಂದೆ ಹೋಗುವುದು ಮತ್ತು ಅಮಿತ ತೇಜಸ್ವೀ ಮಹಾರಾಜ ಶ್ರೀರಾಮನ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಅನ್ವೇಷಣೆ ಮಾಡಬೇಕು. ॥27॥ ಲಂಕೆಯನ್ನು ದಾಟಿ ಮುಂದೆ ಹೋದಾಗ ನೂರು ಯೋಜನ ವಿಸ್ತೃತ ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಪುಷ್ಪಿತಕ ಎಂಬ ಪರ್ವತವಿದೆ. ಅದು ಪರಮ ಶೋಭಾಸಂಪನ್ನ ಹಾಗೂ ಸಿದ್ಧ-ಚಾರಣರಿಂದ ಸೇವಿತವಾಗಿದೆ. ॥28॥

ಅದು ಸೂರ್ಯ-ಚಂದ್ರರಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಸಮುದ್ರದ ಆಳದವರೆಗೆ ಅದು ಮುಳುಗಿದೆ. ಅದು ತನ್ನ ವಿಸ್ತೃತ ಶಿಖರಗಳಿಂದ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಗೆರೆ ಎಳೆದಂತೆ ಸುಶೋಭಿತವಾಗಿದೆ. ॥29॥ ಆ ಪರ್ವತದ ಒಂದು ಸುವರ್ಣ ಮಯ ಶಿಖರವನ್ನು ಪ್ರತಿದಿನ ಸೂರ್ಯನು ಸೇವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಇದರ ಒಂದು ರಜತಮಯ ಶ್ವೇತ ಶಿಖರವೂ ಇದೆ, ಅದನ್ನು ಚಂದ್ರನು ಸೇವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕೃತಘ್ನ, ನೃಶಂಸ, ನಾಸ್ತಿಕ ಪುರುಷರು ಆ ಪರ್ವತವನ್ನು ನೋಡಲಾರರು. ॥30॥

ವಾನರರೇ! ನೀವು ತಲೆ ಬಾಗಿ ಆ ಪರ್ವತವನ್ನು ನಮಸ್ಕರಿಸಬೇಕು. ಅಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಸೀತೆಯನ್ನು ಹುಡುಕಿರಿ. ಆ ದುರ್ಧರ್ಷ ಪರ್ವತವನ್ನು ದಾಟಿ ಮುಂದಕ್ಕೆ ಹೋದಾಗ ಸೂರ್ಯವಾನ್ ಎಂಬ ಪರ್ವತ ಸಿಗುವುದು. ॥31॥ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗುವ ಮಾರ್ಗವು ಬಹಳ ದುರ್ಗಮವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಪುಷ್ಪಿತಕದಿಂದ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಯೋಜನ ದೂರದಲ್ಲಿದೆ. ಸೂರ್ಯವಂತವನ್ನು ದಾಟಿ ನೀವು ಮುಂದೆ ಹೋದಾಗ ನಿಮಗೆ ‘ವೈದ್ಯುತ’ ಎಂಬ ಪರ್ವತ ಸಿಗುವುದು. ॥32॥ ಅಲ್ಲಿಯ ವೃಕ್ಷಗಳು ಸಂಪೂರ್ಣ ಮನೋವಾಂಛಿತ ಫಲಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು, ಎಲ್ಲ ಋತುಗಳಲ್ಲಿ ಮನೋಹರ ಶೋಭೆಯಿಂದ ಸಂಪನ್ನವಾಗಿವೆ. ವಾನರರೇ! ಅವುಗಳಿಂದ ಸುಶೋಭಿತ ವೈದ್ಯುತ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಫಲ-ಮೂಲಗಳನ್ನು ತಿಂದು, ಮಧುವನ್ನು ಕುಡಿದು ನೀವು ಮುಂದೆ ಹೋಗುವುದು. ॥33॥

ಮತ್ತೆ ಕುಂಜರ ಎಂಬ ಪರ್ವತವು ಕಂಡು ಬಂದೀತು. ಅದು ಕಣ್ಮನಗಳಿಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಿಯವಾಗಿದೆ. ಅದರ ಮೇಲೆ ವಿಶ್ವ ಕರ್ಮನು ರಚಿಸಿದ ಮಹರ್ಷಿ ಅಗಸ್ತ್ಯರ* ಒಂದು ಸುಂದರ ಭವನವಿದೆ. ॥34॥ ಕುಂಜರ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿತ ಅಗಸ್ತ್ಯರ ಆ ದಿವ್ಯಭವನವು ಸುವರ್ಣಮಯವಾಗಿದ್ದು, ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ರತ್ನಗಳಿಂದ ವಿಭೂಷಿತವಾಗಿದೆ. ಅದರ ವಿಸ್ತಾರ ಒಂದು ಯೋಜನ ಮತ್ತು ಎತ್ತರ ಹತ್ತು ಯೋಜನವಿದೆ. ॥35॥

* ಇದು ಮಹರ್ಷಿ ಅಗಸ್ತ್ಯರ ಮೂರನೆಯ ಸ್ಥಾನವಾಗಿದೆ.

ಅದೇ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಸರ್ಪಗಳು ವಾಸಿಸುವ ಭೋಗವತಿ ಎಂಬ ಒಂದು ನಗರಿಯಿದೆ. (ಇದು ಪಾತಾಳದ ಭೋಗವತಿಯಿಂದ ಭಿನ್ನವಾದುದು) ಈ ಪುರಿಯು ದುರ್ಜಯವಾಗಿದ್ದು, ಅದರ ಬೀದಿಗಳು ದೊಡ್ಡದಾಗಿ, ವಿಶಾಲವಾಗಿವೆ. ಅದು ಎಲ್ಲ ಕಡೆಯಿಂದ ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿದೆ. ತೀಕ್ಷ್ಣದಾಡೆಗಳುಳ್ಳ ಮಹಾವಿಷದ ಭಯಂಕರ ಸರ್ಪಗಳು ಅದನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಿರುವರು. ॥36-37॥ ಆ ಭೋಗವತೀಪುರಿಯಲ್ಲಿ ಮಹಾ ಭಯಂಕರ ಸರ್ಪರಾಜ ವಾಸುಕಿಯು ವಾಸಿಸುತ್ತಿರುವನು. (ಇವನು ಯೋಗಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಅನೇಕ ರೂಪಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿ ಎರಡೂ ಭೋಗವತಿ ಪುರಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದೇಸಲ ಇರಬಲ್ಲನು.) ನೀವು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಆ ಭೋಗವತಿ ಪುರಿಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಅಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಹುಡುಕಬೇಕು. ॥38॥ ಆ ಪುರಿಯಲ್ಲಿರುವ ಗುಪ್ತ ಮತ್ತು ನಿರ್ಜನ ಎಲ್ಲ ಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಅನ್ವೇಷಿಸಬೇಕು. ಆ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ದಾಟಿ ಮುಂದೆ ಹೋದಾಗ ನಿಮಗೆ ಋಷಭ ಎಂಬ ಮಹಾ ಪರ್ವತವು ಸಿಗುವುದು. ॥39॥ ಆ ಶೋಭಾಸಂಪನ್ನ ಋಷಭ ಪರ್ವತವು ಸಂಪೂರ್ಣ ರತ್ನಗಳಿಂದ ತುಂಬಿರುವುದು. ಅಲ್ಲಿ ಗೋಶೀರ್ಷಕ, ಪದ್ಮಕ, ಹರಿಶ್ಯಾಮ ಮೊದಲಾದ ಹೆಸರಿನ ದಿವ್ಯ ಚಂದನ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುತ್ತದೆ. ಆ ಚಂದನವೃಕ್ಷಗಳು ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಪ್ರಜ್ವಲಿತವಾಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ. ಆ ಚಂದನವನ್ನು ನೋಡಿ ನೀವು ಎಂದಿಗೂ ಸ್ಪರ್ಶಿಸಬೇಡಿ. ॥40-41॥

ಏಕೆಂದರೆ ‘ರೋಹಿತ’ ಎಂಬ ಹೆಸರುಳ್ಳ ಗಂಧರ್ವರು ಆ ಘೋರ ವನವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯಸದೃಶ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ ಐದು ಗಂಧರ್ವರಾಜರು ಇರುತ್ತಾರೆ. ॥42॥ ಅವರ ಹೆಸರು ಇಂತಿದೆ - ಶೈಲೂಷ, ಗ್ರಾಮಣೀ, ಶಿಕ್ಷ(ಶಿಗ್ರು) ಶುಕ ಮತ್ತು ಬಭ್ರು. ಆ ಋಷಭದಿಂದ ಮುಂದೆ ಪೃಥಿವಿಯ ಅಂತಿಮ ಸೀಮೆಯಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯ, ಚಂದ್ರ ಹಾಗೂ ಅಗ್ನಿತುಲ್ಯ ತೇಜಸ್ವೀ ಪುಣ್ಯಕರ್ಮ ಪುರುಷರ ನಿವಾಸಸ್ಥಾನವಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅಲ್ಲಿ ದುರ್ಧರ್ಷ ಸ್ವರ್ಗದ ಅಧಿಕಾರೀ ಪುರುಷರೇ ವಾಸವಾಗಿ ಇರುತ್ತಾರೆ. ॥43॥ ಅದರ ಮುಂದೆ ಅತ್ಯಂತ ಭಯಾನಕ ಪಿತೃಲೋಕವಿದೆ. ಅಲ್ಲಿಗೆ ನೀವು ಹೋಗಬಾರದು. ಈ ಭೂಮಿಯು ಯಮರಾಜನ ರಾಜಧಾನಿಯಾಗಿದ್ದು, ಕಷ್ಟಕರ ಕತ್ತಲೆಯಿಂದ ಸಮಾವೃತವಾಗಿದೆ. ॥44॥

ವೀರ ವಾನರಪುಂಗವರೇ! ಸರಿ, ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಇಷ್ಟೇ ದೂರದವರೆಗೆ ಹೋಗಿ ಹುಡುಕುವುದು. ಅದಕ್ಕಿಂತ ಮುಂದೆ ಹೋಗುವುದು ಅಸಂಭವವಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಅತ್ತ ಜಂಗಮ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಗತಿ ಇಲ್ಲ. ॥45॥ ಇವೆಲ್ಲ ಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಹುಡುಕಿ, ಇನ್ನೂ ಹುಡುಕಲು ಯೋಗ್ಯವಾಗಿ ಕಾಣುವ ಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿಯೂ ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ಹುಡುಕಿ, ನೀವೆಲ್ಲರೂ ಮರಳಿ ಬನ್ನಿ. ॥46॥ ಒಂದು ತಿಂಗಳಾಗುವ ಮೊದಲೇ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದು - ‘ನಾನು ಸೀತೆಯ ದರ್ಶನ ಮಾಡಿದೆ’ ಎಂದು ಹೇಳುವವನು ನನ್ನಂತೆಯೇ ವೈಭವಸಂಪನ್ನನಾಗಿ ಭೋಗ್ಯಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾ ಸುಖವಾಗಿ ವಿಹರಿಸುವನು. ॥47॥ ಅವನಿಗಿಂತ ಮಿಗಿಲಾಗಿ ಪ್ರಿಯನಾದವನು ನನಗೆ ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಇರಲಾರನು. ಅವನು ನನಗೆ ಪ್ರಾಣಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಿಯನಾಗುವನು ಹಾಗೂ ಅನೇಕ ಸಲ ಅಪರಾಧ ಮಾಡಿದರೂ ಅವನು ನನ್ನ ಬಂಧುವಾಗಿ ಇರುವನು. ॥48॥ ನಿಮ್ಮೆಲ್ಲರ ಬಲ-ಪರಾಕ್ರಮಗಳು ಅಸೀಮವಾಗಿವೆ. ನೀವು ವಿಶೇಷ ಗುಣಶಾಲಿ ಉತ್ತಮಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿರುವಿರಿ. ರಾಜಕುಮಾರಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಹೇಗಾದರೂ ಹುಡುಕುವಂತಹ ಉತ್ತಮ ಪುರುಷಾರ್ಥವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿರಿ. ॥49॥

ಶ್ರೀ ವಾಲ್ಮೀಕಿವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡದ ನಲವತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥ 40 ॥

ನಲವತ್ತೆರಡನೆಯ ಸರ್ಗ

ಸುಗ್ರೀವನು ಪಶ್ಚಿಮ ದಿಕ್ಕಿನ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಪರಿಚಯ ಮಾಡಿಕೊಡುತ್ತಾ ಸುಷೇಣಾದಿ ವಾನರರನ್ನು ಅಲ್ಲಿಗೆ ಕಳಿಸಿದುದು

ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕಿನ ಕಡೆಗೆ ವಾನರರನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಕಳುಹಿದ ಬಳಿಕ, ರಾಜಾ ಸುಗ್ರೀವನು ತಾರೆಯ ತಂದೆ, ತನ್ನ ಮಾವ ಸುಷೇಣನೆಂಬ ವಾನರನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಅವನಿಗೆ ಕೈಮುಗಿದು ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ಅವನಲ್ಲಿ ಹೇಳತೊಡಗಿದನು - ಸುಷೇಣನು ಮೇಘದಂತೆ ಕಪ್ಪಾಗಿದ್ದು, ಭಯಂಕರ ಪರಾಕ್ರಮಿಯಾಗಿದ್ದನು. ಅವನಲ್ಲದೆ ಮಹರ್ಷಿ ಮರೀಚಿಯ ಪುತ್ರ ಮಹಾಕಪಿ ಅರ್ಚಿಷ್ಮಂತನು ಅಲ್ಲಿ ಉಪಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದನು, ಅವನು ದೇವೇಂದ್ರನಂತೆ ತೇಜಸ್ವಿಯಾಗಿದ್ದು, ಶೂರವೀರ ಶ್ರೇಷ್ಠ ವಾನನರಿಂದ ಆವೃತನಾಗಿದ್ದನು. ಅವನ ಕಾಂತಿಯು ವಿನತಾನಂದನ ಗರುಡನಂತಿತ್ತು. ಅವನು ಬುದ್ಧಿ, ಪರಾಕ್ರಮಗಳಿಂದ ಸಂಪನ್ನನಾಗಿದ್ದನು. ಅವನಲ್ಲದೆ ಮರೀಚಿಯ ಪುತ್ರರಾದ ಮಾರೀಚರೆಂಬ ವಾನರರೂ ಇದ್ದರು. ಅವರು ಮಹಾಬಲಿ ಮತ್ತು ಅರ್ಚಿಮಾಲ್ಯ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧರಾಗಿದ್ದರು. ಇವರಲ್ಲದೆ ಇನ್ನು ಅನೇಕ ಋಷಿಕುಮಾರರಿದ್ದರು, ಅವರು ವಾನರ ರೂಪದಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ವಿರಾಜಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಸುಷೇಣನೊಂದಿಗೆ ಅವರೆಲ್ಲರನ್ನು ಪಶ್ಚಿಮದಿಕ್ಕಿಗೆ ಹೋಗಲು ಸುಗ್ರೀವನು ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದನು - ನೀವೆಲ್ಲರೂ ಎರಡು ಲಕ್ಷ ವಾನರರೊಂದಿಗೆ ಸುಷೇಣನ ಮುಖಂಡತ್ವದಲ್ಲಿ ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕೆ ಹೋಗಿರಿ ಹಾಗೂ ವಿದೇಹನಂದಿನೀ ಸೀತೆಯನ್ನು ಹುಡುಕಿರಿ. ॥1-5॥

ಶ್ರೇಷ್ಠವಾನರರೇ! ಸೌರಾಷ್ಟ್ರ, ಚಾಹ್ಲಿಕ, ಚಂದ್ರಚಿತ್ರ ಮೊದಲಾದ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ, ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಸಮೃದ್ಧಿಶಾಲಿ, ರಮಣೀಯ ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ, ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ನಗರಗಳಲ್ಲಿ, ಪುನ್ನಾಗ-ಬಕುಲ ಮತ್ತು ಉದ್ದಾಲಕ ಮೊದಲಾದ ವೃಕ್ಷಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಕುಕ್ಷಿ ದೇಶದಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಕೇದಗೆಯ ವನಗಳಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಹುಡುಕಿರಿ. ॥6-7॥ ಪಶ್ಚಿಮ ಕಡೆಗೆ ಹರಿಯುವ ಶೀತಲ ಜಲದಿಂದ ಸುಶೋಭಿತ ಕಲ್ಯಾಣಮಯ ನದಿಗಳಲ್ಲಿ, ತಪಸ್ವೀ ಜನರ ವನಗಳಲ್ಲಿ, ದುರ್ಗಮ ಪರ್ವತಗಳಲ್ಲಿಯೂ ವಿದೇಹ ಕುಮಾರಿಯನ್ನು ಹುಡುಕಿರಿ. ॥8॥ ಪಶ್ಚಿಮದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಯಶಃ ಮರುಭೂಮಿ ಇದೆ. ಅತ್ಯಂತ ಎತ್ತರವಾದ ತಂಪಾದ ಶಿಲೆಗಳಿವೆ ಹಾಗೂ ಪರ್ವತ ಮಾಲೆಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾದ ಅನೇಕ ದುರ್ಗಮ ಪ್ರದೇಶಗಳಿವೆ. ಆ ಎಲ್ಲ ಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಾ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಮುಂದುವರಿದು ಪಶ್ಚಿಮ ಸಮುದ್ರದವರೆಗೆ ಹೋಗುವುದು ಮತ್ತು ಅಲ್ಲಿಯ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಸ್ಥಾನಗಳ ನಿರೀಕ್ಷಣೆ ಮಾಡುವುದು. ವಾನರರೇ! ಸಮುದ್ರದ ನೀರು ತಿಮಿ ಎಂಬ ಮತ್ಸ್ಯಗಳಿಂದ, ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ಮೊಸಳೆಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದೆ. ಅಲ್ಲೆಲ್ಲ ಕಡೆ ನೋಡುವುದು. ॥9-10॥

ಸಮುದ್ರತೀರದ ಕೇದಗೆಯ ವನಗಳಲ್ಲಿ, ತಮಾಲದ ಕಾನನಗಳಲ್ಲಿ, ತೆಂಗಿನಕಾಯಿಯ ತೋಟಗಳಲ್ಲಿ, ನಿಮ್ಮ ವಾನರ ಸೈನಿಕರು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಸಂಚರಿಸಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಮತ್ತು ರಾವಣನ ನಿವಾಸ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಹುಡುಕಿರಿ. ॥11-12॥ ಸಮುದ್ರ ತಟದ ಪರ್ವತಗಳಲ್ಲಿ, ವನಗಳಲ್ಲಿ ಆಕೆಯನ್ನು ಹುಡುಕಬೇಕು. ಮುರವೀಪತ್ತನ (ಮೋರವೀ) ಹಾಗೂ ರಮಣೀಯ ಜಟಾಪುರದಲ್ಲಿ, ಆವಂತೀ ಹಾಗೂ ಅಂಗ ಲೇಪಾಪುರಿಯಲ್ಲಿ, ಅಲಕ್ಷಿತ ವನಗಳಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ರಾಷ್ಟ್ರ ಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ನಗರಗಳಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ತಿರುಗಾಡಿ ಹುಡುಕಿರಿ. ॥13-14॥ ಸಿಂಧುನದಿ ಮತ್ತು ಸಮುದ್ರ ಸಂಗಮದಲ್ಲಿ ಸೋಮಗಿರಿ ಎಂಬ ನೂರು ಶಿಖರಗಳುಳ್ಳ ಒಂದು ಮಹಾಪರ್ವತವಿದೆ. ಆ ಪರ್ವತವು ಎತ್ತರವಾದ ವೃಕ್ಷಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದೆ. ಅದರ ರಮಣೀಯ ತುದಿಗಳಲ್ಲಿ ಸಿಂಹ ಎಂಬ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಇರುತ್ತವೆ. ಅವು ತಿಮಿ ಎಂಬ ವಿಶಾಲಕಾಯ ಮತ್ಸ್ಯಗಳನ್ನು, ಆನೆಗಳನ್ನು ತಮ್ಮ ಗೂಡುಗಳಲ್ಲಿ ಎತ್ತಿ ತರುತ್ತವೆ. ॥15-16॥ ಸಿಂಹ ಎಂಬ ಪಕ್ಷಿಗಳ ಆ ಗೂಡಿಗೆ ತಲುಪಿ, ಆ ಪರ್ವತ ಶಿಖರದ ಮೇಲೆ ಇರುವ, ಆ ಆನೆಗಳು ಪಂಖಧಾರೀ ಸಿಂಹರಿಂದ ಸಮ್ಮಾನಿತವಾದ್ದರಿಂದ ಗರ್ವಪಟ್ಟು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲೆ ಸಂತುಷ್ಟರಾಗಿ, ಮೇಘಗರ್ಜನೆಯಂತೆ ಘೀಳಿಡುತ್ತಾ ಆ ಪರ್ವತದ ಜಲಪೂರ್ಣ ವಿಶಾಲ ಶಿಖರದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಾ ಇರುತ್ತವೆ. ॥17॥ ಸೋಮಗಿರಿಯ ಗಗನ ಚುಂಬೀ ಶಿಖರವು ಸುವರ್ಣಮಯವಾಗಿದೆ. ಅದರ ಮೇಲೆ ವಿಚಿತ್ರವೃಕ್ಷಗಳು ಶೋಭಿಸುತ್ತಿವೆ. ಶಾಮರೂಪಿಗಳಾದ ವಾನರರಾದ ನೀವು ಅಲ್ಲಿಯ ಎಲ್ಲ ಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಹುಡುಕಬೇಕು. ॥18॥

ಅಲ್ಲಿಂದ ಮುಂದೆ ಸಮುದ್ರದ ನಡುವೆ ಪಾರಿಯಾತ್ರ ಪರ್ವತದ ಸುವರ್ಣಮಯ ಶಿಖರ ಕಂಡು ಬಂದೀತು. ಅದು ನೂರುಯೋಜನ ವಿಸ್ತೃತವಾಗಿದೆ. ವಾನರರೇ! ಅದರ ದರ್ಶನ ಇತರರಿಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಕಠಿಣವಾಗಿದೆ. ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗಿ ನೀವು ಸೀತೆಯನ್ನು ಹುಡುಕಬೇಕು. ॥19॥ ಪಾರಿಯಾತ್ರ ಪರ್ವತ ಶಿಖರದಲ್ಲಿ ಇಚ್ಛಾನುಸಾರ ರೂಪ ಧರಿಸುವ ಭಯಂಕರ, ಅಗ್ನಿತುಲ್ಯ ತೇಜಸ್ವಿ ಹಾಗೂ ವೇಗಶಾಲೀ ಇಪ್ಪತ್ತನಾಲ್ಕುಕೋಟಿ ಗಂಧರ್ವರು ವಾಸಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಅಗ್ನಿಜ್ವಾಲೆ ಯಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಮಾನರಾಗಿದ್ದು ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಿಂದ ಬಂದು ಆ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿ ನೆಲೆಸಿದ್ದಾರೆ. ॥20-21॥ ಭಯಂಕರ ಪರಾಕ್ರಮಿ ವಾನರರು ಆ ಗಂಧರ್ವರ ಹೆಚ್ಚು ಸಮೀಪಕ್ಕೆ ಹೋಗಬಾರದು, ಅವರಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಅಪರಾಧ ಮಾಡಬಾರದು ಮತ್ತು ಆ ಪರ್ವತ ಶಿಖರದಿಂದ ಯಾವುದೇ ಫಲವನ್ನು ತಿನ್ನಬಾರದು. ॥22॥

ಏಕೆಂದರೆ, ಆ ಭಯಂಕರ ಬಲ-ವಿಕ್ರಮಗಳಿಂದ ಸಂಪನ್ನ ಧೈರ್ಯವಂತ ಮಹಾಬಲೀ ವೀರ ಗಂಧರ್ವರು ಅಲ್ಲಿಯ ಲ-ಮೂಲಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅವರನ್ನು ಗೆಲ್ಲುವುದು ಬಹಳ ಕಠಿಣವಾಗಿದೆ. ॥23॥ ಅಲ್ಲಿಯೂ ಜಾನಕಿಯನ್ನು ಹುಡುಕಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಬೇಕು. ಪ್ರಾಕೃತ ಸ್ವಭಾವಕ್ಕನುಸಾರ ಇರುವ ನಿಮ್ಮ ಸೈನ್ಯದ ವಾನರರಿಗೆ ಆ ಗಂಧರ್ವರಿಂದ ಯಾವುದೇ ಭಯವಿಲ್ಲ. ॥24॥ ಪಾರಿಯಾತ್ರಾ ಪರ್ವತದ ಬಳಿಯಲ್ಲೇ ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ವೃಕ್ಷ-ಲತೆಗಳಿಂದ ವ್ಯಾಪ್ತವಾದ ಒಂದು ವಜ್ರ ಎಂಬ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಎತ್ತರವಾದ ಪರ್ವತ ಕಂಡುಬಂದೀತು. ಆ ವಜ್ರಗಿರಿಯು ವೈಢೂರ್ಯಮಣಿಯಂತೆ ನೀಲ ಬಣ್ಣದ್ದಾಗಿದೆ. ಅದು ವಜ್ರಮಣಿಯಂತೆ ಕಠೋರವಾಗಿದೆ. ॥25॥ ಆ ಸುಂದರ ಪರ್ವತವು ನೂರು ಯೋಜನ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿದೆ. ಅದರ ಉದ್ದ-ಅಗಲ ಒಂದೇ ರೀತಿಯಾಗಿದೆ. ವಾನರರೇ! ಆ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಗುಹೆಗಳು ಇವೆ. ಅವೆಲ್ಲವುಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಸೀತೆಯ ಅನುಸಂಧಾನ ಮಾಡಬೇಕು. ॥26॥ ಸಮುದ್ರದ ಕಾಲುಭಾಗದಲ್ಲಿ ಚಕ್ರವಂತ ಎಂಬ ಪರ್ವತವಿದೆ. ಅಲ್ಲೇ ವಿಶ್ವಕರ್ಮನು ಸಹಸ್ರಾರ ಎಂಬ ಚಕ್ರವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದ್ದನು. ॥27॥ ಅದರಿಂದಲೇ ಪುರುಷೋತ್ತಮ ಭಗವಾನ್ ವಿಷ್ಣು ಪಂಚಜನ ಮತ್ತು ಹಯಗ್ರೀವ ಎಂಬ ದಾನವರನ್ನು ವಧಿಸಿ, ಪಾಂಚಜನ್ಯ ಶಂಖ ಮತ್ತು ಆ ಸಹಸ್ರಾರ ಸುದರ್ಶನ ಚಕ್ರವನ್ನು ತಂದಿದ್ದನು. ॥28॥

ಚಕ್ರವಂತ ಪರ್ವತದ ರಮಣೀಯ ಶಿಖರಗಳಲ್ಲಿ, ವಿಶಾಲ ಗುಹೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಎಲ್ಲೆಡೆ ವೈದೇಹಿ ಸಹಿತ ರಾವಣನನ್ನು ಹುಡುಕಬೇಕು. ॥29॥ ಅದರ ಮುಂದೆ ಸಮುದ್ರದ ಅಗಾಧ ಜಲರಾಶಿಯಲ್ಲಿ ಸುವರ್ಣಮಯ ಶಿಖರಗಳುಳ್ಳ ವರಾಹ ಎಂಬ ಪರ್ವತವಿದೆ. ಅದರ ವಿಸ್ತಾರ ಅರವತ್ತನಾಲ್ಕು ಯೋಜನವಾಗಿದೆ. ॥30॥ ಅಲ್ಲೇ ಪ್ರಾಗ್ಜ್ಯೋತಿಷ ಎಂಬ ಸುವರ್ಣಮಯ ನಗರವಿದೆ, ಅದರಲ್ಲಿ ದುಷ್ಟಾತ್ಮಾ ನರಕನೆಂಬ ದಾನವನು ವಾಸಿಸುತ್ತಾನೆ. ॥31॥ ಆ ಪರ್ವತದ ರಮಣೀಯ ಶಿಖರ ಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಅಲ್ಲಿಯ ವಿಶಾಲ ಗುಹೆಗಳಲ್ಲಿ ಸೀತೆ ಸಹಿತ ರಾವಣನನ್ನು ಹುಡುಕಬೇಕು. ॥32॥

ಸುವರ್ಣದಂತೆ ಕಾಣುವ ಒಳಭಾಗವುಳ್ಳ ಆ ಪರ್ವತರಾಜ ವರಾಹವನ್ನು ದಾಟಿ ಮುಂದೆ ಹೋದಾಗ ಪೂರ್ಣ ಸುವರ್ಣಮಯವಾದ ಹತ್ತು ಸಾವಿರ ಝರಿಗಳಿರುವ ಒಂದು ಪರ್ವತ ಸಿಗುವುದು. ॥33॥ ಅದರ ಸುತ್ತಲೂ ಆನೆ, ಹಂದಿ, ಸಿಂಹ, ಹುಲಿ ಮೊದಲಾದ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಸದಾ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತವೆ ಹಾಗೂ ತನ್ನ ಗರ್ಜನೆಯ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಯನ್ನು ಕೇಳಿ ಪುನಃ ದರ್ಪದಿಂದ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತದೆ. ॥34॥ ಆ ಪರ್ವತದ ಹೆಸರು ಮೇಘಗಿರಿಯಾಗಿದೆ. ಅದರ ಮೇಲೆ ದೇವತೆಗಳು ಹರಿತ ಬಣ್ಣದ ಅಶ್ವಗಳುಳ್ಳ ಶ್ರೀಮಾನ್ ಪಾಕಶಾಸನ ಇಂದ್ರನನ್ನು ರಾಜನಾಗಿ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕ ಮಾಡಿದ್ದರು. ॥35॥ ದೇವೇಂದ್ರನಿಂದ ಸುರಕ್ಷಿತ ಗಿರಿರಾಜವನ್ನು ದಾಟಿ ನೀವು ಮುಂದಕ್ಕೆ ಹೋದಾಗ ನಿಮಗೆ ಬಂಗಾರದ ಅರವತ್ತು ಸಾವಿರ ಪರ್ವತಗಳು ಸಿಗುವವು. ಅವು ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಿಂದ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಕಾಂತಿಯಿಂದ ದೇದೀಪ್ಯಮಾನವಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ಸುಂದರ ಹೂವುಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಸುವರ್ಣಮಯ ವೃಕ್ಷಗಳಿಂದ ಸುಶೋಭಿತವಾಗಿದೆ. ॥36-37॥ ಅವುಗಳ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಪರ್ವತಗಳ ರಾಜಾ ಗಿರಿಶ್ರೇಷ್ಠ ಮೇರು ವಿರಾಜಿಸುತ್ತಿದೆ. ಅದಕ್ಕೆ ಹಿಂದೆ ಸೂರ್ಯನು ಪ್ರಸನ್ನನಾಗಿ ಶೈಲರಾಜನಲ್ಲಿ - ‘ಹಗಲು-ರಾತ್ರೆ ನಿನ್ನ ಆಶ್ರಯದಲ್ಲಿ ಇರುವವರು ನನ್ನ ಕೃಪೆಯಿಂದ ಸುವರ್ಣಮಯವಾಗುವರು ಹಾಗೂ ದೇವತೆಗಳು, ದಾನವರು, ಗಂಧರ್ವರು ನಿನ್ನ ಮೇಲೆ ವಾಸಿಸುವರು. ಅವರು ಸುವರ್ಣದಂತೆ ಕಾಂತಿಯುಕ್ತರಾಗಿ, ನನ್ನ ಭಕ್ತರಾಗುವರು’ ಎಂಬ ವರವನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿದ್ದನು. ॥38-40॥

ವಿಶ್ವೇದೇವ, ವಸು, ಮರುದ್ಗಣ ಹಾಗೂ ಇತರ ದೇವತೆಗಳು ಸಾಯಂಕಾಲದಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮ ಪರ್ವತ ಮೇರುವಿನ ಮೇಲೆ ಬಂದು ಸೂರ್ಯನ ಉಪಸ್ಥಾನ ಮಾಡುವರು. ಅವರಿಂದ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಪೂಜಿತನಾಗಿ ಭಗವಾನ್ ಸೂರ್ಯನು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೆ ಕಣ್ಮರೆಯಾಗಿ ಅಸ್ತಾಚಲಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ॥41-42॥ ಮೇರುವಿನಿಂದ ಅಸ್ತಾಚಲವು ಹತ್ತುಸಾವಿರ ಯೋಜನ ದೂರದಲ್ಲಿದೆ; ಆದರೆ ಸೂರ್ಯನು ಅರ್ಧ ಮುಹೂರ್ತದಲ್ಲೇ ಅಲ್ಲಿಗೆ ತಲುಪುವನು. ॥43॥

ಅದರ ಶಿಖರದ ಮೇಲೆ ವಿಶ್ವಕರ್ಮನು ರಚಿಸಿದ ಒಂದು ಬಹಳ ದೊಡ್ಡ ಭವ್ಯಭವನವಿದೆ. ಅದು ಅನೇಕ ಪ್ರಸಾದ ಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ್ದು, ಸೂರ್ಯನಂತೆ ದೀಪ್ತಿವಂತನಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ॥44॥ ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಪಕ್ಷಿಗಳಿಂದ ವ್ಯಾಪ್ತ ಚಿತ್ರ-ವಿಚಿತ್ರ ವೃಕ್ಷಗಳು ಅದರ ಶೋಭೆ ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಿವೆ. ಅದು ಪಾಶಧಾರಿ ಮಹಾತ್ಮಾ ವರುಣನ ನಿವಾಸ ಸ್ಥಾನವಾಗಿದೆ. ॥45॥ ಮೇರು ಮತ್ತು ಆಸ್ತಾಚಲದ ನಡುವೆ ಬಹಳ ಎತ್ತರವಾದ, ಸುಂದರವಾದ ಒಂದು ಸ್ವರ್ಣಮಯ ತಾಲ ವೃಕ್ಷವಿದೆ. ಅದಕ್ಕೆ ಹತ್ತು ದೊಡ್ಡ ರೆಂಬೆಗಳಿವೆ. ಅದರ ಬುಡದ ವೇದಿಯು ಬಹಳ ವಿಚಿತ್ರವಾಗಿದ್ದು, ಈರೀತಿ ಆ ವೃಕ್ಷವು ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದೆ. ॥46॥ ಅಲ್ಲಿಯ ಎಲ್ಲ ದುರ್ಗಮ ಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ, ಸರೋವರಗಳಲ್ಲಿ, ನದಿಗಳಲ್ಲಿ, ಎಲ್ಲೆಡೆ ಸೀತಾಸಹಿತ ರಾವಣನನ್ನು ಹುಡುಕಬೇಕು. ॥47॥ ಮೇರುಗಿರಿಯ ಮೇಲೆ ಧರ್ಮಜ್ಞ ಮಹರ್ಷಿ ಮೇರು ಸಾವರ್ಣಿ ಇರುತ್ತಾರೆ. ಅವರು ತಮ್ಮ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಎತ್ತರವಾದ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿರುವರು. ಅವರು ಪ್ರಜಾಪತಿಯಂತೆ ಶಕ್ತಿಶಾಲಿ ಹಾಗೂ ವಿಖ್ಯಾತ ಋಷಿಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ. ॥48॥ ಸೂರ್ಯತುಲ್ಯ ತೇಜಸ್ವೀ ಮಹರ್ಷಿ ಮೇರುಸಾವರ್ಣಿಯ ಚರಣಗಳಲ್ಲಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಮಸ್ತಕ-ಚಾಚಿ ಪ್ರಣಾಮ ಮಾಡಿದ ಬಳಿಕ ನೀವು ಅವರಲ್ಲಿ ಮಿಥಿಲೇಶಕುಮಾರಿಯ ಸಮಾಚಾರ ಕೇಳಿರಿ. ॥49॥ ರಾತ್ರಿಯ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ (ಪ್ರಾತಃಕಾಲ) ಉದಯಿಸಿದ ಭಗವಾನ್ ಸೂರ್ಯನು ಜೀವ-ಜಗತ್ತಿನ ಎಲ್ಲ ಅಂಧಕಾರರಹಿತ ಬೆಳಗಿ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಅಸ್ತಾಚಲಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ॥50॥

ವಾನರ ಶಿರೋಮಣಿಗಳೇ! ಪಶ್ಚಿಮ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ಇಷ್ಟೇ ದೂರದವರೆಗೆ ವಾನರರು ಹೋಗಬಲ್ಲರು. ಅದರ ಮುಂದೆ ಸೂರ್ಯನ ಪ್ರಕಾಶವಿಲ್ಲ ಹಾಗೂ ಯಾವ ದೇಶದ ಸೀಮೆಯೂ ಇಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅಲ್ಲಿಂದ ಮುಂದಿನ ಭೂಮಿಯ ವಿಷಯ ದಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಏನೂ ತಿಳಿಯದು. ॥51॥ ಅಸ್ತಾಚಲದವರೆಗೆ ಹೋಗಿ ರಾವಣನ ಸ್ಥಾನ ಮತ್ತು ಸೀತೆಯನ್ನು ಹುಡುಕಿರಿ ಹಾಗೂ ಒಂದು ತಿಂಗಳೊಳಗೆ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಮರಳಿ ಬರಬೇಕು. ॥52॥ ಒಂದು ತಿಂಗಳಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಉಳಿಯಬಾರದು. ಉಳಿದರೆ ಅವನು ನನ್ನ ಕೈಯಿಂದ ಶಿಕ್ಷೆಗೆ ಗುರಿಯಾಗುವನು. ನಿಮ್ಮೊಂದಿಗೆ ನನ್ನ ಪೂಜ್ಯ ಮಾವನವರೂ ಹೋಗುವರು. ॥53॥ ನೀವೆಲ್ಲರೂ ಇವರ ಆಜ್ಞೆಗಧೀನರಾಗಿ ಇದ್ದು, ಇವರ ಎಲ್ಲ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಗಮನವಿಟ್ಟು ಕೇಳಬೇಕು; ಏಕೆಂದರೆ ಮಹಾಬಾಹು ಮಹಾಬಲಿ ಈ ಸುಷೇಣರು ನನ್ನ ಮಾವನವರಾಗಿದ್ದು ಹಿರಿಯರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನಿಮಗೂ ಗುರುಗಳಂತೆ ಆದರಣೀಯರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ॥54॥ ನೀವೆಲ್ಲರೂ ಕೂಡ ಬಹಳ ಪರಾಕ್ರಮಿಗಳೂ, ಕರ್ತವ್ಯಾಕರ್ತವ್ಯದ ನಿರ್ಣಯದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಸನೀಯರಾಗಿದ್ದರೂ ಇವರನ್ನು ನಿಮ್ಮ ಮುಖಂಡರಾಗಿಸಿಕೊಂಡು ನೀವು ಪಶ್ಚಿಮ ದಿಕ್ಕಿನ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿರಿ. ॥55॥ ಅಮಿತ ತೇಜಸ್ವೀ ಮಹಾರಾಜ ಶ್ರೀರಾಮನ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಹುಡುಕಿದರೆ ನಾವು ಕೃತಕೃತ್ಯರಾಗುವರು; ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ನಮ್ಮ ಮೇಲೆ ಮಾಡಿದ ಉಪಕಾರವನ್ನು ಹೀಗೆ ತೀರಿಸಿದಂತಾಗುವುದು. ॥56॥ ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಕಾರ್ಯಕ್ಕನುಕೂಲ ಇನ್ನೂ ಏನಾದರೂ ಕರ್ತವ್ಯ, ದೇಶ, ಕಾಲ, ಪ್ರಯೋಜನದ ಸಂಬಂಧವಿದ್ದರೆ ವಿಚಾರಮಾಡಿ ಅದನ್ನು ನೀವು ಮಾಡಿರಿ. ॥57॥ ಸುಗ್ರೀವನ ಮಾತನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಕೇಳಿ ಸುಷೇಣನೇ ಮೊದಲಾದ ವಾನರರು ಆ ವಾನರರಾಜನ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದು ವರುಣನಿಂದ ಸುರಕ್ಷಿತವಾದ ಪಶ್ಚಿಮ ದಿಕ್ಕಿನ ಕಡೆಗೆ ಹೊರಟರು. ॥58॥

ಶ್ರೀ ವಾಲ್ಮೀಕಿವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡದ ನಲವತ್ತೆರಡನೆಯ ಸರ್ಗ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಯಿತು.॥42॥

ನಲವತ್ತಮೂರನೆಯ ಸರ್ಗ

ಸುಗ್ರೀವನು ಉತ್ತರ ದಿಕ್ಕಿನ ಸ್ಥಾನಗಳನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸಿ ಶತಬಲಿ ಮೊದಲಾದ ವಾನರರನ್ನು ಅಲ್ಲಿಗೆ ಕಳಿಸಿದುದು

ಈ ಪ್ರಕಾರ ತನ್ನ ಮಾವನನ್ನು ಪಶ್ಚಿಮ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ಹೋಗಲು ಆದೇಶಿಸಿ, ಸರ್ವಜ್ಞ, ಸರ್ವವಾನರ ಶಿರೋಮಣಿ ವಾನರೇಶ್ವರ ಸುಗ್ರೀವನು ತನ್ನ ಹಿತೈಷಿ ಶತಬಲಿ ಎಂಬ ವೀರ ವಾನರನಲ್ಲಿ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ಹಿತಕರವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು- ॥1-2॥ ಪರಾಕ್ರಮಿವೀರನೇ! ನೀನು ನಿನಗೆ ಸಮಾನರಾದ ಯಮರಾಜನ ಮಕ್ಕಳಾದ ಒಂದು ಲಕ್ಷ ವನವಾಸಿ ವಾನರರನ್ನು ಜೊತೆಗೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ತನ್ನ ಸಮಸ್ತ ಮಂತ್ರಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಹಿಮಾಲಯರೂಪೀ ಆಭೂಷಣಗಳಿಂದ ವಿಭೂಷಿತವಾದ ಉತ್ತರ ದಿಕ್ಕಿನ ಕಡೆಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸು. ಅಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಯಶಸ್ವಿನೀ ಶ್ರೀರಾಮಪತ್ನೀ ಸೀತೆಯನ್ನು ಹುಡುಕು. ॥3-4॥ ತಮ್ಮ ಪ್ರಯೋಜನವನ್ನು ತಿಳಿದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ವೀರ ವಾನರರೇ! ನಮ್ಮಿಂದ ದಶರಥನಂದನ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನ ಈ ಪ್ರಿಯಕಾರ್ಯ ನೆರವೇರಿದರೆ ನಾವು ಅವನ ಉಪಕರಾದ ಋಣದಿಂದ ಮುಕ್ತರಾಗಿ ಕೃತಾರ್ಥರಾಗುವೆವು.॥5॥

ಮಹಾತ್ಮಾ ಶ್ರೀರಘುನಾಥನು ನಮ್ಮ ಪ್ರಿಯಕಾರ್ಯ ಮಾಡಿರುವನು. ಅದಕ್ಕೆ ಏನಾದರೂ ಪ್ರತ್ಯುಪಕಾರ ಮಾಡಿದರೆ ನಮ್ಮ ಜೀವನ ಸಫಲವಾಗುವುದು. ॥6॥ ಯಾವುದೇ ಉಪಕಾರ ಮಾಡದವನೂ ಕೂಡ ಯಾವುದಾದರೂ ಕಾರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿದರೆ, ಅವನ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಸಿದ್ಧಮಾಡಿಕೊಡುವವನ ಜನ್ಮವೂ ಸಫಲವಾಗುತ್ತದೆ. ಹಾಗಿರುವಾಗ ಮೊದಲು ಉಪಕಾರಗೈದವನ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಿದರೆ ಜೀವನದ ಸಫಲತೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಹೇಳುವುದೇನಿದೆ? ॥7॥ ಇದೇ ವಿಚಾರವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ನಮಗೆ ಪ್ರಿಯ ಮತ್ತು ಹಿತವನ್ನು ಬಯಸುವ ನೀವೆಲ್ಲ ವಾನರರೂ ಜನಕನಂದಿನೀ ಸೀತೆಯನ್ನು ಹುಡುಕುವ ಪ್ರಯತ್ನಮಾಡಬೇಕು. ॥8॥ ಶತ್ರುಗಳ ನಗರದ ಮೇಲೆ ವಿಜಯ ಪಡೆಯುವ ಈ ನರಶ್ರೇಷ್ಠ ಶ್ರೀರಾಮನು ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೆ ಮಾನ್ಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ನಮ್ಮ ಮೇಲೆಯೂ ಕೂಡ ಇವನಿಗೆ ತುಂಬಾ ಪ್ರೇಮವಿದೆ. ॥9॥ ನೀವೆಲ್ಲರೂ ಬುದ್ಧಿ, ಪರಾಕ್ರಮಗಳಿಂದ ಈ ಅತ್ಯಂತ ದುರ್ಗಮ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ, ಪರ್ವತ, ನದಿಗಳ ತೀರಗಳಲ್ಲಿ ಹೋಗಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಹುಡುಕಿರಿ. ॥10॥ ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಮ್ಲೆಂಧ, ಪುಲಿಂದ, ಶೂರಸೇನ, ಪ್ರಸ್ಥಲ, ಭರತ (ಇಂದ್ರಪ್ರಸ್ಥ ಮತ್ತು ಹಸ್ತಿನಾಪುರದ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲ ಪ್ರಾಂತ), ಕುರು (ದಕ್ಷಿಣಕುರು-ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರದ ಹತ್ತಿರದ ಭೂಮಿ), ಮದ್ರ, ಕಾಂಬೋಜ, ಯವನ, ಶಕರೇ ಮೊದಲಾದ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ, ನಗರಗಳಲ್ಲಿ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಹುಡುಕಿ, ದೂರದ ದೇಶದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಹಿಮಾಲಯ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿಯೂ ಹುಡುಕಿರಿ. ॥11-12॥ ಅಲ್ಲಿ ಲೋಧ್ರ ಮತ್ತು ಪದ್ಮಕ ಗಿಡಗಳಲ್ಲಿ, ದೇವದಾರು ಕಾಡುಗಳಲ್ಲಿ ವೈದೇಹಿ ಸಹಿತ ರಾವಣನನ್ನು ಹುಡುಕಬೇಕು. ॥13॥ ಮತ್ತೆ ದೇವತೆ ಗಳಿಂದ ಮತ್ತು ಗಂಧರ್ವರಿಂದ ಸೇವಿತ ಸೋಮಾಶ್ರಮದ ಮೂಲಕ ಎತ್ತರವಾದ ಕಾಲ ಎಂಬ ಪರ್ವತಕ್ಕೆ ಹೋಗಿರಿ. ॥14॥ ಆ ಪರ್ವತದ ಶಾಖೆಗಳಾದ ಇತರ ಸಣ್ಣ-ದೊಡ್ಡ ಪರ್ವತಗಳಲ್ಲಿ, ಅವುಗಳ ಗುಹೆಗಳಲ್ಲಿ ಸತೀ-ಸಾಧ್ವೀ ಶ್ರೀರಾಮಪತ್ನೀ ಮಹಾಭಾಗಾ ಸೀತೆಯ ಅನ್ವೇಷಣೆ ಮಾಡಿರಿ.॥15॥ ಚಿನ್ನದ ಗಣಿಗಳುಳ್ಳ ಆ ಗಿರಿರಾಜ ಕಾಲಪರ್ವತವನ್ನು ದಾಟಿ ನೀವು ಸುದರ್ಶನ ಎಂಬ ಮಹಾ ಪರ್ವತಕ್ಕೆ ಹೋಗಬೇಕು. ॥16॥ ಅಲ್ಲಿಂದ ಮುಂದೆ ಹೋದರೆ ಪಕ್ಷಿಗಳ ನಿವಾಸಸ್ಥಾನವಾದ ದೇವಸಖ ಎಂಬ ಬೆಟ್ಟ ಸಿಗುವುದು. ಅದು ಬಗೆ-ಬಗೆಯ ವಿಹಂಗಮಗಳಿಂದ ವ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿದ್ದು, ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ವೃಕ್ಷ ಗಳಿಂದ ವಿಭೂಷಿತವಾಗಿದೆ. ॥17॥ ಅದರ ವನಸಮೂಹಗಳಲ್ಲಿ, ಝರಿಗಳಲ್ಲಿ, ಗುಹೆಗಳಲ್ಲಿ ನೀವು ವೈದೇಹಿ ಸಹಿತ ರಾವಣನನ್ನು ಹುಡುಕಬೇಕು. ॥18॥ ಅಲ್ಲಿಂದ ಮುಂದೆ ಹೋದಾಗ ಒಂದು ನಿರ್ಜನ ಬಯಲು ಪ್ರದೇಶ ಸಿಗುವುದು, ಅದು ನೂರು ಯೋಜನ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿದೆ. ಅಲ್ಲಿ ನದೀ, ಪರ್ವತ, ವೃಕ್ಷ ಹಾಗೂ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದ ಜೀವ-ಜಂತುಗಳ ಅಭಾವವಾಗಿದೆ.॥19॥ ರೋಮಾಂಚಕರ ಆ ದುರ್ಗಮ ಪ್ರಾಂತವನ್ನು ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ದಾಟಿ ಮುಂದೆ ಹೋದಾಗ ನಿಮಗೆ ಶ್ವೇತವರ್ಣದ ಕೈಲಾಸ ಪರ್ವತ ಸಿಗುವುದು. ಅಲ್ಲಿಗೆ ತಲುಪಿ ನೀವೆಲ್ಲರೂ ಹರ್ಷಗೊಳ್ಳುವಿರಿ. ॥20॥ ಅಲ್ಲೇ ವಿಶ್ವಕರ್ಮನು ರಚಿಸಿದ ಕುಬೇರನ ರಮಣೀಯ ಭವನವಿದೆ. ಅದು ಬಿಳಿಯ ಮೋಡದಂತೆ ಕಂಡು ಬರುತ್ತದೆ. ಆ ಭವನವನ್ನು ಜಾಂಬೂನದ ಎಂಬ ಸುವರ್ಣದಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಲಾಗಿದೆ. ॥21॥ ಅದರ ಹತ್ತಿರವೇ ಒಂದು ಬಹಳ ದೊಡ್ಡ ಸರೋವರವಿದೆ, ಅದರಲ್ಲಿ ಕಮಲ ಮತ್ತು ನೈದಿಲೆ ಹೇರಳವಾಗಿ ಇವೆ. ಅದರಲ್ಲಿ ಹಂಸ ಹಾಗೂ ಕಾರಂಡವ ನೀರು ಹಕ್ಕಿಗಳು ತುಂಬಿವೆ ಹಾಗೂ ಅಪ್ಸರೆಯರು ಅದರಲ್ಲಿ ಜಲಕ್ರೀಡೆಯಾಡುತ್ತಾರೆ. ॥22॥

ಅಲ್ಲಿ ಯಕ್ಷರ ಸ್ವಾಮಿ ಸಮಸ್ತ ವಿಶ್ವಕ್ಕೆ ವಂದನೀಯ ಹಾಗೂ ಧನವನ್ನು ಕೊಡುವ ವಿಶ್ರವಸ್ಸುವಿನ ಪುತ್ರ ಶ್ರೀಮಾನ್ ಕುಬೇರನು ಗುಹ್ಯಕರೊಂದಿಗೆ ವಿಹರಿಸುತ್ತಾನೆ. ॥23॥ ಆ ಕೈಲಾಸದ ಚಂದ್ರನಂತೆ ಉಜ್ವಲ ಶಾಖಾಪರ್ವತಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಅವುಗಳ ಗುಹೆಗಳಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ತಿರುಗಾಡಿ ನೀವು ಸೀತಾಸಹಿತ ರಾವಣನ ಅನುಸಂಧಾನ ಮಾಡಬೇಕು. ॥24॥ ಬಳಿಕ ಕ್ರೌಂಚಗಿರಿಗೆ ಹೋಗಿ ಅಲ್ಲಿಯ ಅತ್ಯಂತ ದುರ್ಗಮ ಕಂದಕರೂಪೀ ಗುಹೆಗಳಲ್ಲಿ (ಅವು ಸ್ಕಂದನ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಪರ್ವತವು ವಿದೀರ್ಣವಾದದ್ದರಿಂದ ಉಂಟಾದವು.) ನೀವು ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ಪ್ರವೇಶಿಸಬೇಕು; ಏಕೆಂದರೆ ಅದರೊಳಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸುವುದು ಅತ್ಯಂತ ಕಠಿಣವೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ. ॥25॥ ಆ ಗುಹೆಗಳಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ತೇಜಸ್ವೀ ಮಹಾತ್ಮರು ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆ ದೇವತಾಸ್ವರೂಪೀ ಮಹರ್ಷಿಗಳನ್ನು ದೇವತೆಗಳೂ ಕೂಡ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾರೆ. ॥26॥ ಕ್ರೌಂಚ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಇನ್ನೂ ಅನೇಕ ಗುಹೆಗಳಿವೆ, ಅನೇಕ ಶಿಖರಗಳು, ಕಂದರಗಳು, ತಪ್ಪಲು ಪ್ರದೇಶಗಳೂ ಇವೆ; ಅವೆಲ್ಲವುಗಳಲ್ಲಿ ತಿರುಗಾಡಿ ಸೀತೆ ಮತ್ತು ರಾವಣನನ್ನು ಹುಡುಕಬೇಕು. ॥27॥ ಅಲ್ಲಿಂದ ಮುಂದೆ ವೃಕ್ಷಗಳ ರಹಿತ ಮಾನಸ ಎಂಬ ಶಿಖರವಿದೆ, ಅಲ್ಲಿ ವೃಕ್ಷಶೂನ್ಯ ವಾದ್ದರಿಂದ ಪಕ್ಷಿಗಳೂ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾಮದೇವನು ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿದ ಕಾರಣ ಆ ಕ್ರೌಂಚ ಶಿಖರವು ಕಾಮಶೈಲ ಎಂದೂ ವಿಖ್ಯಾತವಾಗಿದೆ. ಅಲ್ಲಿಗೆ ಭೂತಗಳು, ದೇವತೆಗಳು, ರಾಕ್ಷಸರೂ ಕೂಡ ಎಂದೂ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ. ॥28॥ ಶಿಖರಗಳು, ತಪ್ಪಲುಗಳು ಮತ್ತು ಶಾಖಾಪರ್ವತ ಸಹಿತ ಇಡೀ ಕ್ರೌಂಚಪರ್ವತವನ್ನು ನೀವು ಹುಡುಕಬೇಕು. ಕ್ರೌಂಚಗಿರಿಯನ್ನು ದಾಟಿ ಮುಂದಕ್ಕೆ ಹೋದಾಗ ಮೈನಾಕ ಪರ್ವತ ಸಿಗುವುದು. ॥29॥ ಅಲ್ಲಿ ಮಯ ದಾನವನ ಮನೆ ಇದೆ. ಅದನ್ನು ಅವನು ತನಗಾಗಿಯೇ ನಿರ್ಮಿಸಿರುವನು. ನೀವು ಶಿಖರಗಳಲ್ಲಿ, ಪ್ರಸ್ಥಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ, ಕಂದರಗಳ ಸಹಿತ ಮೈನಾಕ ಪರ್ವತದ ಮೇಲೆ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಹುಡುಕಬೇಕು. ॥30॥ ಅಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಕುದುರೆಯಂತೆ ಮುಖವುಳ್ಳ ಕಿನ್ನರಿಯರ ನಿವಾಸ ಸ್ಥಾನವಿದೆ. ಆ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ದಾಟಿ ಹೋದಾಗ ಸಿದ್ಧಸೇವಿತ ಆಶ್ರಮ ಸಿಗುವುದು. ॥31॥

ಅದರಲ್ಲಿ ಸಿದ್ಧರು, ವೈಖಾನಸರು, ವಾಲಖಿಲ್ಯ ಎಂಬ ತಪಸ್ವಿಗಳು ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ. ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಪಾಪಗಳನ್ನು ತೊಳೆದು ಕೊಂಡ ಆ ಸಿದ್ಧರಿಗೆ ನೀವು ಪ್ರಣಾಮ ಮಾಡಿ ವಿನೀತರಾಗಿ ಸೀತೆಯ ಸಮಾಚಾರ ಕೇಳಬೇಕು. ॥32॥ ಆ ಆಶ್ರಮದ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ ‘ವೈಖಾನಸ ಸರ’ ಎಂಬ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಒಂದು ಸರೋವರವಿದೆ. ಅದರ ನೀರು ಸುವರ್ಣಮಯ ಕಮಲ ಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಿರುತ್ತದೆ. ಅದರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾತಃಕಾಲದ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಬಂಗಾರ ಬಣ್ಣದ ಸುಂದರ ಹಂಸಗಳು ವಿಚರಿಸುತ್ತಾ ಇರುತ್ತವೆ. ॥33॥ ಕುಬೇರನ ವಾಹನವಾದ ಸಾರ್ವಭೌಮ ಎಂಬ ಗಜರಾಜನು ತನ್ನ ಹೆಣ್ಣಾನೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಆ ಪ್ರದೇಶತಲ್ಲಿ ತಿರುಗಾಡುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ. ॥34॥ ಆ ಸರೋವರವನ್ನು ದಾಟಿ ಮುಂದೆ ಹೋದಾಗ ಬರಿದಾದ ಆಕಾಶ ಕಂಡು ಬಂದೀತು. ಅದರಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯ, ಚಂದ್ರ, ನಕ್ಷತ್ರಗಳ ದರ್ಶನವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅಲ್ಲಿ ಮೇಘಗಳಾಗಲಿ, ಮೇಘಗರ್ಜನೆ ಯಾಗಲೀ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.॥35॥ ಹೀಗಿದ್ದರೂ ಅಲ್ಲಿ ತಮ್ಮದೇ ಪ್ರಭೆಯಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಿತ ತಪಃಸಿದ್ಧ ದೇವೋಪಮ ಮಹರ್ಷಿ ಗಳು ವಿಶ್ರಾಮ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಅವರ ಅಂಗಪ್ರಭೆಯಿಂದಲೇ ಆ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಬೆಳಕು ಹರಡಿ ಕೊಂಡಿರುತ್ತದೆ. ॥36॥ ಆ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ದಾಟಿ ಮುಂದೆ ಹೋದಾಗ ‘ಶೈಲೋದಾ’ ಎಂಬ ನದಿಯ ದರ್ಶನವಾದೀತು. ಅದರ ಎರಡೂ ದಡಗಳಲ್ಲಿ ಸದಾ ಕೊಳಲಿನಂತೆ ಶಬ್ದ ಮಾಡು ತ್ತಿರುವ ಬಿದಿರುಗಳಿವೆ, ಈ ಮಾತು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ॥37॥ ಆ ಬಿದಿರುಗಳು ನದಿಯ ಕಡೆಗೆ ಬಾಗಿ ಸೇತುವೆಯಂತಿದ್ದು ಸಿದ್ಧರು ನದಿ ದಾಟಲು ಹೋಗಲು ಅದನ್ನು ಸಾಧನವಾಗಿಸಿವೆ. ಅಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಪುಣ್ಯಾತ್ಮಾ ಪುರುಷರದ್ದೇ ವಾಸವಾಗಿದೆ. ಆ ಉತ್ತರ ಕುರುದೇಶವು ಶೈಲೋದೆಯ ತಟದಲ್ಲೆ ಇದೆ. ॥38॥ ಉತ್ತರ ಕುರುದೇಶದಲ್ಲಿ ನೀಲ ವೈಡೂರ್ಯಮಣಿಯಂತೆ ಹಸುರಾದ ಕಮಲಗಳ ಎಲೆಗಳಿಂದ ಸುಶೋಭಿತ ಸಾವಿರಾರು ನದಿಗಳು ಹರಿಯುತ್ತವೆ. ಅದಕ್ಕೆ ಸುವರ್ಣಮಯ ಪದ್ಮಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತ ಅನೇಕಾನೇಕ ಪುಷ್ಕರಿಣಿಗಳಿಂದ ನೀರು ಬಂದು ಸೇರಿರುತ್ತದೆ. ॥39॥ ಅಲ್ಲಿಯ ಜಲಾಶಯಗಳು ಕೆಂಪು ಮತ್ತು ಬಂಗಾರದ ಬಣ್ಣದ ಕಮಲಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು, ಪ್ರಾತಃ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಉದಯಿಸುವ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಕಂಗೊಳಿಸುತ್ತಿದೆ. ॥40॥ ಅಮೂಲ್ಯ ಮಣಿಗಳಂತಹ ಎಲೆಗಳಿಂದ, ಸುವರ್ಣದಂತೆ ಕಾಂತಿಯ ಕೇಸರವುಳ್ಳ ಚಿತ್ರ-ವಿಚಿತ್ರ ನೀಲ ಕಮಲಗಳಿಂದ ಅಲ್ಲಿಯ ಪ್ರದೇಶ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಶೋಭಿತವಾಗಿದೆ. ॥41॥ ಅಲ್ಲಿಯ ನದೀತೀರಗಳು ಗುಂಡಾದ ಮುತ್ತುಗಳಿಂದ, ಅಮೂಲ್ಯ ಮಣಿಗಳಿಂದ ಮತ್ತು ಸುವರ್ಣದಿಂದ ಸಂಪನ್ನವಾಗಿವೆ. ಅಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಆ ನದಿಗಳ ದಡಗಳಲ್ಲಿ ಸಮಸ್ತರತ್ನಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಚಿತ್ರ-ವಿಚಿತ್ರ ಪರ್ವತಗಳೂ ಇವೆ. ಅವು ಅವುಗಳ ನೀರಿನೊಳಗೆ ಮುಳುಗಿವೆ. ಆ ಪರ್ವತಗಳಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟೋ ಸುವರ್ಣಮಯವಾಗಿದ್ದು, ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಪ್ರಕಾಶ ಚೆಲ್ಲುತ್ತವೆ. ॥42-43॥ ಅಲ್ಲಿಯ ವೃಕ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಸದಾಕಾಲ ಹೂವು- ಹಣ್ಣುಗಳು ಬಿಡುತ್ತವೆ ಹಾಗೂ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಚಿಲಿಪಿಲಿಗುಟ್ಟುತ್ತವೆ. ಆ ವೃಕ್ಷಗಳು ದಿವ್ಯಗಂಧ, ರಸ, ಸ್ಪರ್ಶ ನೀಡುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಬಯಸುವ ಎಲ್ಲ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಮಳೆಗರೆಯುತ್ತವೆ. ॥44॥ ಇದಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ವೃಕ್ಷಗಳು ಫಲರೂಪದಲ್ಲಿ ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು, ಮುತ್ತು, ವೈಡೂರ್ಯರತ್ನಖಚಿತ ಒಡವೆಗಳನ್ನು ಕೊಡುವವು. ಪುರುಷರಿಗೆ ಉಪಯೋಗೀಯಾದ ಸ್ತ್ರೀಯರನ್ನು ಕೊಡುತ್ತವೆ. ॥45॥ ಬೇರೆ ಉತ್ತಮ ವೃಕ್ಷಗಳು ಎಲ್ಲ ಋತುಗಳಲ್ಲಿ ಸುಖವಾಗಿ ಸೇವಿಸಲು ಯೋಗ್ಯವಾದ ಒಳ್ಳೊಳ್ಳೆಯ ಫಲಗಳನ್ನು ಕೊಡುತ್ತವೆ. ಇತರ ಸುಂದರ ವೃಕ್ಷಗಳು ಅಮೂಲ್ಯ ಮಣಿಗಳಂತಹ ವಿಚಿತ್ರ ಫಲಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತಿವೆ. ॥46॥ ಬೇರೆ ಎಷ್ಟೋ ವೃಕ್ಷಗಳು ವಿಚಿತ್ರ ಹಾಸಿಗೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಶಯ್ಯೆಗಳನ್ನು ಲರೂಪ ವಾಗಿ ಪ್ರಟಿಸುತ್ತವೆ. ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಪ್ರಿಯವಾದ ಸುಂದರಮಾಲೆಗಳನ್ನು, ಅಮೂಲ್ಯ ಪೇಯ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು, ಬಗೆ-ಬಗೆಯ ಭೋಜನಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ರೂಪ-ಯೌವನೆಯರಾದ ಸದ್ಗುಣವತಿಯರಾದ ಯುವತಿಯರನ್ನು ಉತ್ಪನ್ನಮಾಡುತ್ತವೆ. ॥47-48॥ ಅಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ ಗಂಧರ್ವರು, ಕಿನ್ನರರು, ಸಿದ್ಧರು, ನಾಗರು, ವಿದ್ಯಾಧರರು, ಸದಾ ತಮ್ಮ ನಾರಿಯರೊಂದಿಗೆ ಕ್ರೀಡಿಸುತ್ತಾ ಇರುತ್ತಾರೆ. ॥49॥ ಅಲ್ಲಿಯ ಎಲ್ಲ ಜನರು ಪುಣ್ಯಕರ್ಮರೂ, ಅರ್ಥ-ಕಾಮಗಳಿಂದ ಸಂಪನ್ನರೂ ಆಗಿದ್ದಾರೆ. ಎಲ್ಲರೂ ಕಾಮಕ್ರೀಡಾ ಪರಾಯಣರಾಗಿ ಯುವತೀ ಸ್ತ್ರೀಯರೊಂದಿಗೆ ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ. ॥50॥ ಅಲ್ಲಿ ನಿರಂತರ ಹಾಸ್ಯ-ವಿನೋದದ ಧ್ವನಿಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಗೀತ-ವಾದ್ಯಗಳ ಮಧುರನಾದ ಕೇಳಿ ಬರುತ್ತದೆ. ಅದು ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಆನಂದಪ್ರದವಾಗಿದೆ. ॥51॥ ಅಲ್ಲಿ ಯಾರೂ ಅಪ್ರಸನ್ನರಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಯಾರಿಗೂ ಕೆಟ್ಟ ಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರೀತಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವುದರಿಂದ ಪ್ರತಿದಿನ ಮನೋರಮ ಗುಣಗಳ ವೃದ್ಧಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ॥52॥ ಆ ದೇಶವನ್ನು ದಾಟಿ ಮುಂದಕ್ಕೆ ಹೋದಾಗ ಉತ್ತರ ದಿಕ್ಕಿನ ಸಮುದ್ರ ಸಿಗುವುದು. ಆ ಸಮುದ್ರದ ನಡುವೆ ಸೋಮಗಿರಿ ಎಂಬ ಬಹಳ ಎತ್ತರವಾದ ಒಂದು ಸುವರ್ಣಮಯ ಪರ್ವತವಿದೆ. ॥53॥ ಸ್ವರ್ಗಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋಗುವ ಜನರು ಹಾಗೂ ಇಂದ್ರಲೋಕ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ದೇವತೆಗಳು ಆ ಗಿರಿರಾಜ ಸೋಮಗಿರಿಯ ದರ್ಶನ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ॥54॥ ಆ ಪ್ರದೇಶವು ಸೂರ್ಯರಹಿತವಾಗಿದ್ದರೂ ಸೋಮಗಿರಿಯ ಪ್ರಭೆಯಿಂದ ಸದಾ ಪ್ರಕಾಶಿತವಾಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ. ಸೂರ್ಯ ಪ್ರಭೆಯಂತೆಯೇ ಅದು ಬೆಳಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ. ॥55॥ ಅಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾತ್ಮಾ ಭಗವಾನ್ ವಿಷ್ಣು, ಏಕಾದಶರುದ್ರರ ರೂಪದಿಂದ ಪ್ರಕಟವಾಗುವ ಭಗವಾನ್ ಶಂಕರ ಹಾಗೂ ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರೆದ ದೇವೇಶ್ವರ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರು ವಾಸವಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ॥56॥ ನೀವು ಉತ್ತರ ಕುರು ಮಾರ್ಗದಿಂದ ಸೋಮಗಿರಿಯ ತನಕ ಹೋಗಿ ಅದರ ಸೀಮೆಯ ಮುಂದೆ ಯಾವ ರೀತಿ ಯಿಂದಲೂ ಹೋಗಬಾರದು. ನಿಮ್ಮಂತೆ ಬೇರೆ ಪ್ರಾಣಿಗಳೂ ಕೂಡ ಅಲ್ಲಿ ಹೋಗಲಾರರು. ॥57॥ ಆ ಸೋಮಗಿರಿ ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ದುರ್ಗಮವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅದನ್ನು ದರ್ಶನ ಮಾಡಿ ನೀವು ಬೇಗನೇ ಮರಳಿ ಬರುವುದು. ॥58॥

ಶ್ರೇಷ್ಠವಾನರರೇ! ಸಾಕು, ಉತ್ತರ ದಿಕ್ಕಿನ ಕಡೆಗೆ ಇಷ್ಟೇದೂರ ನೀವೆಲ್ಲ ವಾನರರು ಹೋಗಬಲ್ಲಿರಿ. ಅದಕ್ಕಿಂತ ಮುಂದೆ ಸೂರ್ಯನ ಪ್ರಕಾಶವಿಲ್ಲ, ಯಾವುದೇ ದೇಶದ ಸೀಮೆಯೂ ಇಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಮುಂದಿನ ಭೂಭಾಗದ ಸಂಬಂಧವಾಗಿ ನಾನು ಏನನ್ನೂ ತಿಳಿಯಲಾರೆನು. ॥59॥ ನಾನು ತಿಳಿಸಿದ ಎಲ್ಲ ಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಹುಡುಕಿರಿ. ಉಲ್ಲೇಖಿಸದಿರುವ ಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಹುಡುಕುವ ವಿಚಾರವೂ ದೃಢವಾಗಲಿ. ॥60॥ ಬೆಂಕಿ-ಗಾಳಿಗೆ ಸಮಾನರಾದ ತೇಜಸ್ವೀ, ಬಲಶಾಲೀ ವಾನರರೇ! ವಿದೇಹನಂದಿನೀ ಸೀತೆಯ ದರ್ಶನಕ್ಕಾಗಿ ನೀವು ಮಾಡುವ ಪರಿಶ್ರಮದಿಂದ ದಶರಥನಂದನ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನ ಮಹಾನ್ ಪ್ರಿಯ ಕಾರ್ಯ ನೆರವೇರಿಸಿದಂತಾದೀತು ಹಾಗೂ ಅದರಿಂದಲೇ ನನ್ನ ಪ್ರಿಯ ಕಾರ್ಯವೂ ಪೂರ್ಣವಾದೀತು. ॥61॥ ವಾನರರೇ! ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ಪ್ರಿಯ ಕಾರ್ಯ ಮಾಡಿ ಮರಳಿದಾಗ ನಾನು ಸರ್ವಗುಣಸಂಪನ್ನ ಮನಮೆಚ್ಚುವ ವಸ್ತುಗಳಿಂದ ನಿಮ್ಮೆಲ್ಲರನ್ನು ಸತ್ಕರಿಸುವೆನು. ಬಳಿಕ ನೀವು ಶತ್ರುಹೀನರಾಗಿ ತಮ್ಮ ಹಿತೈಷಿಗಳ, ಬಂಧು ಬಾಂಧವರ ಸಹಿತ ಕೃತಾರ್ಥರಾಗಿ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೆ ಆಶ್ರಯದಾತರಾಗಿ ತಮ್ಮ ಪ್ರಿಯತಮೆಯರೊಂದಿಗೆ ಇಡೀ ಪೃಥಿವಿಯಲ್ಲಿ ಆನಂದವಾಗಿ ಸಂಚರಿಸಿರಿ. ॥62॥

ಶ್ರೀ ವಾಲ್ಮೀಕಿವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡದ ನಲವತ್ತಮೂರನೆಯ ಸರ್ಗ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಯಿತು.॥43॥

ನಲವತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಸರ್ಗ

ಶ್ರೀರಾಮನು ಹನುಮಂತನಿಗೆ ಅಂಗುಲೀಯಕವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಕಳುಹಿಸಿದುದು

ಸುಗ್ರೀವನು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಹನುಮಂತನಲ್ಲಿ ಸೀತಾನ್ವೇಷಣೆಯ ಕುರಿತು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಹೇಳಿದನು; ಏಕೆಂದರೆ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠ ಹನುಮಂತನೇ ಈ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಸಿದ್ಧಗೊಳಿಸುವವನು ಎಂಬ ದೃಢವಿಶ್ವಾಸ ಅವನಿಗಿತ್ತು. ॥1॥ ಸಮಸ್ತ ವಾನರರ ಸ್ವಾಮಿ ಸುಗ್ರೀವನು ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸನ್ನನಾಗಿ ಪರಮಪರಾಕ್ರಮಿ ವಾಯುಪುತ್ರ ಹನುಮಂತನಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಹೇಳಿದನು - ॥2॥ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ಪೃಥಿವೀ, ಅಂತರಿಕ್ಷ, ಆಕಾಶ, ದೇವಲೋಕ ಅಥವಾ ನೀರಿನಲ್ಲಿಯೂ ನಿನ್ನ ಗತಿಯಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಅಡೆ-ತಡೆಯೇ ನಾನು ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. ॥3॥ ಅಸುರ, ಗಂಧರ್ವ, ನಾಗ, ಮನುಷ್ಯ, ದೇವತೆ, ಸಮುದ್ರ ಹಾಗೂ ಪರ್ವತಗಳ ಸಹಿತ ಸಂಪೂರ್ಣ ಲೋಕಗಳ ಜ್ಞಾನ ನಿನಗಿದೆ. ॥4॥

ವೀರನೇ! ಮಹಾಕಪಿಯೇ! ಎಲ್ಲೆಡೆ ಅಬಾಧಿತ ಗತಿ, ವೇಗ, ತೇಜ ಮತ್ತು ಸ್ಪೂರ್ತಿ - ಇವೆಲ್ಲ ಸದ್ಗುಣಗಳು ಮಹಾಪರಾಕ್ರಮಿ ನಿನ್ನ ಅಪ್ಪನಾದ ವಾಯುವಿನಂತೆ ನಿನ್ನಲ್ಲಿಯೂ ಇವೆ. ॥5॥ ಈ ಭೂಮಂಡಲದಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ತೇಜಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾಗಿ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಾಣಿಯೂ ಇಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸೀತೆಯು ದೊರೆಯುವಂತಹ ಉಪಾಯವನ್ನು ನೀನೇ ಯೋಚಿಸು. ॥6॥ ಹನುಮಂತನೇ! ನೀನು ನೀತಿಶಾಸ್ತ್ರದ ಪಂಡಿತನಾಗಿರುವೆ. ಬಲ, ಬುದ್ಧಿ, ಪರಾಕ್ರಮ, ದೇಶ-ಕಾಲದ ಅನುಸರಣ, ನೀತಿಪೂರ್ಣವರ್ತನೆ ಇವೆಲ್ಲ ಒಟ್ಟಿಗೆ ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. ॥7॥ ಸುಗ್ರೀವನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಈ ಕಾರ್ಯದ ಸಿದ್ಧಿಯ ಎಲ್ಲ ಭಾರವು ಹನುಮಂತನ ಮೇಲೆಯೇ ಇದೆ ಎಂದು ತಿಳಿದು ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ಹೀಗೆ ಯೋಚಿಸಿದನು - ॥8॥ ವಾನರರಾಜ ಸುಗ್ರೀವನು ಹನುಮಂತನ ಮೇಲೆ ಇವನು ನಿಶ್ಚಿತವಾಗಿ ನಮ್ಮ ಈ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಬಲ್ಲನು ಎಂಬ ಪೂರ್ಣ ಭರವಸೆಯನ್ನು ಇಟ್ಟಿರುವನು. ಸ್ವಯಂ ಹನುಮಂತನು ತಾನು ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಈ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸುವುದಾಗಿ ನಂಬಿರುವನು. ॥9॥ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಕಾರ್ಯಗಳಿಂದ ಯಾರನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸಲಾಗಿದೆಯೋ, ಎಲ್ಲರಿಗಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠನೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆಯೋ ಆ ಹನುಮಂತನು ಸುಗ್ರೀವನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಸೀತಾನ್ವೇಷಣೆಗಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಇವನಿಂದ ಈ ಕಾರ್ಯವು ಸಫಲವಾಗುವುದು ನಿಶ್ಚಿತವಾಗಿದೆ. ॥10॥ ಹೀಗೆ ವಿಚಾರಮಾಡಿ ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಕಾರ್ಯಸಾಧಕರಲ್ಲಿ ಸರ್ವಶ್ರೇಷ್ಠ ಹನುಮಂತನ ಕಡೆಗೆ ನೋಡಿ, ತನ್ನನ್ನು ಕೃತಾರ್ಥ ನಂತೆ ತಿಳಿದು ಸಂತೋಷಗೊಂಡನು. ಅವನ ಎಲ್ಲ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸು ಹರ್ಷಗೊಂಡವು. ॥11॥ ಅನಂತರ ಪರಂತಪ ಶ್ರೀರಾಮನು ಪ್ರಸನ್ನತೆಯಿಂದ ತನ್ನ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಸುಶೋಭಿತ ಒಂದು ಉಂಗುರವನ್ನು ಹನುಮಂತನ ಕೈಗೆ ಇತ್ತು, ರಾಜಕುಮಾರೀ ಸೀತೆಗೆ ಪರಿಚಯ ರೂಪವಾಗಿ ಅರ್ಪಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಸೂಚಿಸಿದನು. ॥12॥ ಉಂಗುರವನ್ನಿತ್ತು ಹೇಳಿದನು - ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠ! ಈ ಚಿಹ್ನೆಯಿಂದ ಜಾನಕಿಗೆ

ನೀನು ನನ್ನ ಕಡೆಯಿಂದ ಬಂದಿರುವನು ಎಂಬ ವಿಶ್ವಾಸ ಉಂಟಾದೀತು. ಇದರಿಂದ ಅವಳು ಭಯ ಬಿಟ್ಟು ನಿನ್ನನ್ನು ನೋಡುವಳು. ॥13॥ ವೀರವರನೇ! ನಿನ್ನ ಉದ್ಯೋಗ, ಧೈರ್ಯ, ಪರಾಕ್ರಮ ಮತ್ತು ಸುಗ್ರೀವನ ಸಂದೇಶ - ಇವೆಲ್ಲವುಗಳಿಂದ ನಿನ್ನಿಂದ ಈ ಕಾರ್ಯವು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಸಿದ್ಧಿಸುವುದು ಎಂಬ ಸೂಚನೆ ಸಿಗುತ್ತಿದೆ. ॥14॥ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠ ಹನುಮಂತನು ಆ ಉಂಗುರವನ್ನು ಪಡೆದು ತಲೆಯಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡು, ಕೈಮುಗಿದು ಶ್ರೀರಾಮನ ಚರಣಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಣಾಮ ಮಾಡಿ ಆ ವಾನರ ಶಿರೋಮಣಿಯು ಅಲ್ಲಿಂದ ಹೊರಟನು. ॥15॥ ಆಗ ವೀರವಾನರ ಪವನಕುಮಾರ ಹನುಮಂತನು ತನ್ನೊಂದಿಗೆ ವಾನರರ ವಿಶಾಲ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗುವಾಗ ಮೇಘರಹಿತ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ನಕ್ಷತ್ರ ಸಮೂಹದಿಂದ ಸುಶೋಭಿತ ನಿರ್ಮಲ ಚಂದ್ರನಂತೆ ಶೋಭಿತನಾಗುತ್ತಿದ್ದನು. ॥16॥ ಹೊರಟ ಹನುಮಂತನನ್ನು ಸಂಬೋಧಿಸಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ಪುನಃ ಹೇಳಿದನು- ಅತ್ಯಂತ ಬಲಶಾಲೀ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ನಾನು ನಿನ್ನ ಬಲವನ್ನೇ ಆಶ್ರಯಿಸಿರುವೆನು. ಪವನಕುಮಾರ ಹನುಮಂತನೇ! ಯಾವುದೇ ರೀತಿಯಿಂದಲಾದರೂ ಸೀತೆಯು ದೊರೆಯುವಂತೆ ನೀನು ನಿನ್ನ ಬಲ-ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡು, ಸರಿ ಈಗ ಹೊರಡು. ॥17॥

ಶ್ರೀ ವಾಲ್ಮೀಕಿವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡದ ನಲವತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಸರ್ಗ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಯಿತು.॥44॥

ನಲವತ್ತೈದನೆಯ ಸರ್ಗ

ನಾನಾ ದಿಕ್ಕುಗಳಿಗೆ ಹೋಗಲು ಸುಗ್ರೀವನಿಂದ ಆಜ್ಞಪ್ತರಾದ ವಾನರರ ಉತ್ಸಾಹಪೂರ್ಣವಾದ ವಿರೋಕ್ತಿಗಳು

ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ವಾನರಶಿರೋಮಣಿ ರಾಜಾ ಸುಗ್ರೀವನು ಎಲ್ಲ ಕಪಿನಾಯಕರನ್ನು ಕರೆಸಿ, ಶ್ರೀರಾಮನ ಕಾರ್ಯ ಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿ ಅವರೆಲ್ಲರಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು - ॥1॥ ಕಪಿವರರೇ! ನಾನು ತಿಳಿಸಿದಂತೆ ನೀವೆಲ್ಲ ಶ್ರೇಷ್ಠ ವಾನರರು ಈ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಹುಡುಕಬೇಕು. ಒಡೆಯನ ಆ ಕಠೋರ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿದು ಆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ವಾನರರು ಮಿಡತೆ ಹುಳುಗಳಂತೆ ಭೂಮಂಡಲವನ್ನು ಮುಚ್ಚುತ್ತಾ ಸೀತಾನ್ವೇಷಣೆಗಾಗಿ ಹೊರಟರು. ॥2॥ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಂದಿಗೆ ಆ ಪ್ರಸ್ರವಣಗಿರಿಯಲ್ಲೇ ಇದ್ದು, ಸೀತೆಯ ಸಮಾಚಾರ ತರಲು ನಿಶ್ಚಿತಪಡಿಸಿದ ಒಂದು ತಿಂಗಳು ಅವಧಿಯನ್ನು ಪ್ರತೀಕ್ಷೆ ಮಾಡತೊಡಗಿದನು. ॥3॥ ಆಗ ವೀರ ವಾನರ ಶತಬಲಿಯು ಗಿರಿರಾಜ ಹಿಮಾಲಯದಿಂದ ಆವೃತವಾದ ರಮಣೀಯ ಉತ್ತರ ದಿಕ್ಕಿನ ಕಡೆಗೆ ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಪ್ರಯಾಣ ಮಾಡಿದನು. ॥4॥ ವಾನರ ಯೂಥಪತಿ ವಿನತನು ಪೂರ್ವದಿಕ್ಕಿನ ಕಡೆಗೆ ಹೋದನು. ಕಪಿಗಳ ಅಧಿಪತಿ ಪವನಕುಮಾರ ವಾನರ ಹನುಮಂತನು ತಾರ ಮತ್ತು ಅಂಗದಾದಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಅಗಸ್ತ್ಯ ಸೇವಿತ ದಕ್ಷಿಣದಿಕ್ಕಿನ ಕಡೆಗೆ ಹೊರಟನು. ವಾನರೇಶ್ವರ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠ ಸುಷೇಣನು ವರುಣನಿಂದ ಸುರಕ್ಷಿತ ಘೋರ ಪಶ್ಚಿಮದಿಕ್ಕಿಗೆ ಪ್ರಯಾಣ ಮಾಡಿದನು. ॥5-7॥ ವಾನರ ಸೈನ್ಯದ ಸ್ವಾಮಿ ವೀರ ರಾಜಾ ಸುಗ್ರೀವನು ಸಮಸ್ತ ದಿಕ್ಕುಗಳಿಗೆ ಯಥಾಯೋಗ್ಯ ವಾನರರನ್ನು ಕಳಿಸಿ ಬಹಳ ಸುಖೀಯಾದನು ಹಾಗೂ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ಹರ್ಷಗೊಂಡನು. ॥8॥ ಹೀಗೆ ರಾಜನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಡೆದು ಸಮಸ್ತ ವಾನರ ಯೂಥಪತಿ ಬಹಳ ಅವಸರದಿಂದ ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ದಿಕ್ಕುಗಳಿಗೆ ಹೊರಟು ಬಿಟ್ಟರು. ॥9॥ ಆ ಸಮಸ್ತ ಮಹಾಬಲಿ ವಾನರರು ಮತ್ತು ಅವರ ಯೂಥಪತಿಗಳು ತಮ್ಮ ರಾಜನಿಂದ ಪ್ರೇರಿತರಾಗಿ ಬಗೆ-ಬಗೆಯಾದ ಶಬ್ದಗಳಿಂದ ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಾ, ಕಿರುಚುತ್ತಾ, ಓಡುತ್ತಾ, ಕೋಲಾಹಲ ಮಾಡುತ್ತಾ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ - ರಾಜನೇ! ನಾವು ಸೀತೆಯನ್ನು ಜೊತೆಗೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಬರುವೆವು ಮತ್ತು ರಾವಣನನ್ನು ವಧಿಸುವೆವು. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ರಾವಣನು ನನ್ನ ಎದುರಿಗೆ ಬಂದರೆ ನಾನೊಬ್ಬನೇ ಅವನನ್ನು ಕೊಂದುಹಾಕುವೆನು. ಅನಂತರ ಅವನ ಎಲ್ಲ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ನಾಶಮಾಡಿ, ಕಷ್ಟ ಹಾಗೂ ಭಯದಿಂದ ನಡುಗುತ್ತಿರುವ ಜಾನಕಿಯನ್ನು ಕೂಡಲೇ ನೀವು ಇದ್ದಲ್ಲಿಗೆ ಕರೆತರುವೆವು. ನಾನೊಬ್ಬನೇ ಪಾತಾಳದಿಂದಲಾದರೂ ಜಾನಕಿಯನ್ನು ಕರೆತರುವೆನು. ವೃಕ್ಷಗಳನ್ನು ಕಿತ್ತು ಎಸೆಯುವೆನು. ಪರ್ವತಗಳನ್ನು ಪುಡಿ-ಪುಡಿ ಮಾಡಿ ಬಿಡುವೆನು. ಭೂಮಿಯನ್ನು ವಿದೀರ್ಣಗೊಳಿಸುವೆನು. ಸಮುದ್ರಗಳನ್ನು ಕ್ಷುಬ್ಧಗೊಳಿಸುವೆನು. ನಾನು ನೂರು ಯೋಜನದವರೆಗೆ ಹಾರಬಲ್ಲೆನು, ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂದೇಹವೇ ಇಲ್ಲ. ನಾನು ನೂರು ಯೋಜನಗಳಿಗಿಂತಲೂ ದೂರ ಹೋಗಬಲ್ಲೆ. ಪೃಥಿವೀ, ಸಮುದ್ರ, ಪರ್ವತ, ವನ, ಪಾತಾಳದಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ ನನ್ನ ಗತಿಗೆ, ವೇಗಕ್ಕೆ ಯಾವುದೇ ತಡೆಯಿಲ್ಲ. ॥10-16॥ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಅಲ್ಲಿ ವಾನರರಾಜ ಸುಗ್ರೀವನ ಬಳಿಗೆ ಬಲದರ್ಪಿತರಾದ ವಾನರರು ಒಬ್ಬೊಬ್ಬರಾಗಿ ಬಂದು ಮೇಲಿನಂತೆ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಆಡುತ್ತಿದ್ದರು. ॥17॥

ಶ್ರೀ ವಾಲ್ಮೀಕಿವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾ ಕಾಂಡದ ನಲವತ್ತೈದನೆಯ ಸರ್ಗ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಯಿತು.॥45॥

ನಲವತ್ತಾರನೆಯ ಸರ್ಗ

ಸುಗ್ರೀವನು ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ತಾನು ಮಾಡಿದ ಭೂಮಂಡಲ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆಯ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ತಿಳಿಸಿದುದು

ಆ ಸಮಸ್ತ ವಾನರಯೂಥಪತಿಗಳು ಹೊರಟುಹೋದ ಬಳಿಕ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಸುಗ್ರೀವನ ಬಳಿ ಕೇಳಿದನು-ಸಖನೇ! ನೀನು ಸಮಸ್ತ ಭೂಮಂಡಲದ ಸ್ಥಾನಗಳನ್ನು ಹೇಗೆ ತಿಳಿದಿರುವಿ? ॥1॥ ಆಗ ಸುಗ್ರೀವನು ವಿನೀತನಾಗಿ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು - ಭಗವಂತನೇ! ನಾನು ಎಲ್ಲವನ್ನು ವಿಸ್ತಾರದೊಂದಿಗೆ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ. ನನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳು. ॥2॥ ವಾಲಿಯು ಮಹಿಷರೂಪಧಾರೀ ದಾನವ ದುಂದುಬಿ* (ಅವನ ಪುತ್ರ ಮಾಯಾವಿ)ಯನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದಾಗ ಆ ಮಹಿಷಪರ್ವತದ ಕಡೆಗೆ ಓಡಿದ ಮತ್ತು ಪರ್ವತದ ಗುಹೆಯನ್ನು ಹೊಕ್ಕನು. ಇದನ್ನು ನೋಡಿ ವಾಲಿಯು ಅವನನ್ನು ವಧಿಸಲು ಆ ಗುಹೆಯೊಳಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ॥3-4॥ ಆಗ ನಾನು ವಿನೀತಭಾವದಿಂದ ಆ ಗುಹೆಯ ದ್ವಾರದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ವಾಲಿಯು ನನ್ನನ್ನು ಅಲ್ಲೇ ಬಿಟ್ಟಿದ್ದನು. ಆದರೆ ಒಂದು ವರ್ಷ ಕಳೆದು ಹೋದರೂ ವಾಲಿಯು ಗುಹೆಯಿಂದ ಹೊರಗೆ ಬಂದಿಲ್ಲ. ॥5॥ ಅನಂತರ ವೇಗವಾಗಿ ಹರಿಯುತ್ತಿದ್ದ ರಕ್ತದ ಧಾರೆಯಿಂದ ಆ ಗುಹೆಯೆಲ್ಲ ತುಂಬಿಹೋಯಿತು. ಇದನ್ನು ನೋಡಿ ನನಗೆ ಬಹಳ ವಿಸ್ಮಯವಾಯಿತು ಹಾಗೂ ನಾನು ಅಣ್ಣನ ಶೋಕದಿಂದ ವ್ಯಥಿತನಾದೆ. ॥6॥ ಈಗ ನನ್ನ ಅಣ್ಣನು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಸತ್ತುಹೋದನು ಎಂದು ನನ್ನ ಬುದ್ಧಿಗೆ ಅನಿಸಿತು. ವಿಚಾರ ಬರುತ್ತಲೇ ನಾನು ಆ ಗುಹೆಯ ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡದೊಂದು ಬಂಡೆಯನ್ನಿಟ್ಟೆ. ॥7॥ ಈ ಬಂಡೆಯಿಂದ ಬಾಗಿಲು ಮುಚ್ಚಿದ್ದರಿಂದ ವಾಯಾವಿ ಹೊರಗೆ ಬರಲಾರನು, ಒಳಗೆ ಉಸಿರುಕಟ್ಟಿ ಸಾಯುವನು ಎಂದು ಯೋಚಿಸಿದೆ. ಬಳಿಕ ಅಣ್ಣನು ಮಡಿದಿರಬಹುದೆಂದು ಯೋಜಿಸಿ ನಿರಾಶನಾಗಿ ನಾನು ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಗೆ ಮರಳಿ ಬಂದೆ. ॥8॥ ಇಲ್ಲಿ ವಿಶಾಲರಾಜ್ಯವನ್ನು ಹಾಗೂ ರುಮಾ ಸಹಿತ ತಾರೆಯನ್ನು ಪಡೆದು ಮಿತ್ರರೊಂದಿಗೆ ನಾನು ನಿಶ್ಚಿಂತನಾಗಿ ಉಳಿದೆ. ॥9॥

* ಇಲ್ಲಿ ದುಂದುಭಿ ಮತ್ತು ಮಹಿಷ ಶಬ್ದದಿಂದ ಅವನ ಪುತ್ರ ಮಾಯಾವೀ ಎಂಬ ದಾನವನ ವರ್ಣನೆಯೇ ಇದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು ; ಏಕೆಂದರೆ ಮುಂದೆ ಹೇಳಿದ ಎಲ್ಲ ವೃತ್ತಾಂತವು ಅವನ ಸಂಬಂಧಿತವೇ ಆಗಿದೆ. ತಂದೆ ಕೋಣನ ರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಇದೇ ಗುಣ ಅವನ ಪುತ್ರ ಮಾಯಾವಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಇತ್ತು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನನ್ನು ಮಹಿಷ ಅಥವಾ ಮಹಿಷಾಕೃತಿ ಎಂದಿರುವುದು ಅಸಂಗತವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಅನಂತರ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠ ವಾಲಿಯು ಆ ದಾನವನನ್ನು ಕೊಂದು ಬಂದುಬಿಟ್ಟನು. ಅವನು ಬರುತ್ತಲೇ ನಾನು ಅಣ್ಣನ ಗೌರವದಿಂದ ಭಯಗೊಂಡು ಆ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಅವನಿಗೆ ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಒಪ್ಪಿಸಿದೆ. ॥10॥ ಆದರೆ ದುಷ್ಟಾತ್ಮಾ ವಾಲಿಯು ನನ್ನನ್ನು ಕೊಂದುಹಾಕಲು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದನು, ಅವನು ‘ಇವನು ನನ್ನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲೆಂದೇ ಗುಹೆಯ ಬಾಗಿಲನ್ನು ಮುಚ್ಚಿ ಓಡಿ ಬಂದಿರುವನು’ ಎಂದು ನನ್ನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಸಂಕಲ್ಪಿಸಿದನು. ಇದರಿಂದ ನನ್ನ ಎಲ್ಲ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ದುಃಖಿತವಾದುವು. ನಾನು ಪ್ರಾಣರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಮಂತ್ರಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಓಡಿದೆ; ವಾಲಿಯು ನನ್ನನ್ನು ಬೆನ್ನಟ್ಟಿದನು. ॥11॥ ವಾಲಿಯು ನನ್ನನ್ನು ಅಟ್ಟಿಸಿಕೊಂಡು ಬಂದಾಗ ನಾನು ಜೋರಾಗಿ ಓಡಿದೆ. ಆಗಲೇ ನಾನು ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ನದಿಗಳನ್ನು, ವನಗಳನ್ನು, ನಗರಗಳನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ ಇಡೀ ಪೃಥಿವಿಯನ್ನು ಹಸುವಿನ ಗೊರಸಿನಂತೆ ತಿಳಿದು ಅದರ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿದೆ. ಓಡುವಾಗ ನನಗೆ ಈ ಭೂಮಿಯು ದರ್ಪಣದಂತೆ, ಬೆಂಕಿಯ ಚಕ್ರದಂತೆ ಕಂಡಿತು. ॥12-13॥ ಅನಂತರ ಪೂರ್ವದಿಕ್ಕಿಗೆ ಹೋಗಿ ನಾನು ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಕಂದಕಗಳ ಸಹಿತ ರಮಣೀಯ ಪರ್ವತಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಬಗೆ-ಬಗೆಯ ಸರೋವರಗಳನ್ನು ನೋಡಿದೆ. ॥14॥ ಅಲ್ಲಿ ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಧಾತುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಉದಯಾಚಲ ಹಾಗೂ ಅಪ್ಸರೆಯರ ನಿತ್ಯ ನಿವಾಸಸ್ಥಾನ ಕ್ಷಿರೋದ ಸಾಗರ ವನ್ನು ದರ್ಶಿಸಿದೆ. ॥15॥ ಆಗ ವಾಲಿಯು ಬೆನ್ನಟ್ಟುತ್ತಲೇ ಇದ್ದ ಮತ್ತು ನಾನು ಓಡುತ್ತಲೇ ಇದ್ದೆ. ಪ್ರಭೋ! ನಾನು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಮರಳಿ ಬಂದಾಗ ವಾಲಿಯ ಭಯದಿಂದ ಪುನಃ ಕೂಡಲೇ ನನಗೆ ಓಡಬೇಕಾಯಿತು. ॥16॥ ಆ ದಿಕ್ಕನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ನಾನು ಮತ್ತೆ ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ಹೊರಟೆ. ಅಲ್ಲಿ ವಿಂದ್ಯಪರ್ವತ ಮತ್ತು ನಾನಾ ಪ್ರಕರಾದ ವೃಕ್ಷಗಳು ತುಂಬಿದ ಗಂಧದ ಮರಗಳಿಂದ ಸುಶೋಭಿತವಾದುದನ್ನು ನೋಡಿದೆ. ॥17॥ ವೃಕ್ಷಗಳು ಮತ್ತು ಪರ್ವತ ತಪ್ಪಲುಗಳಲ್ಲಿ ಪದೇ-ಪದೇ ವಾಲಿಯನ್ನು ನೋಡಿ ನಾನು ದಕ್ಷಿಣದಿಕ್ಕನ್ನು ಬಿಟ್ಟು, ವಾಲಿಯು ಅಟ್ಟಿಸಿಕೊಂಡು ಬಂದಿದ್ದರಿಂದ ಪಶ್ಚಿಮ ದಿಕ್ಕನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದೆ.॥18॥ ಅಲ್ಲಿ ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ದೇಶಗಳನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ ನಾನು ಗಿರಿಶ್ರೇಷ್ಠ ಅಸ್ತಾಚಲವನ್ನು ಸೇರಿದೆ. ಅಲ್ಲಿಗೆ ತಲುಪಿ ನಾನು ಪುನಃ ಉತ್ತರ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ಓಡಿದೆ. ॥19॥ ಹಿಮಾಲಯ, ಮೇರು ಮತ್ತು ಉತ್ತರ ಸಮುದ್ರದವರೆಗೆ ಹೋದರೂ ವಾಲಿಯು ಬೆನ್ನತ್ತಿದ್ದರಿಂದ ನನಗೆ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಆಶ್ರಯ ಸಿಗದಿದ್ದಾಗ ಪರಮ ಬುದ್ಧಿವಂತ ಹನುಮಂತನು ನನಗೆ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ॥20॥

ರಾಜನೇ! ಈಗ ನನಗೆ ಜ್ಞಾಪಕವಾಯಿತು-ಮತಂಗ ಮಹಾಮುನಿಗಳು ‘ವಾಲಿಯು ಈ ಆಶ್ರಮಮಂಡಲದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರೆ ಅವನ ಮಸ್ತಕವು ನೂರಾರು ಹೋಳುಗಳಾಗಲಿ’ ಎಂದು ವಾಲಿಯನ್ನು ಶಪಿಸಿದ್ದರು. ॥21-22॥ ಆದ್ದರಿಂದ ಅಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸುವುದು ನಮಗೆ ಸುಖಮಯ ಮತ್ತು ನಿರ್ಭಯವಾಗುವುದು. ರಾಜಕುಮಾರ! ಈ ನಿಶ್ಚಯಕ್ಕೆ ಅನುಸಾರ ನಾವು ಋಷ್ಯಮೂಕ ಪರ್ವತದ ಮೇಲೆ ಬಂದು ಇರತೊಡಗಿದೆವು. ಆಗ ಮತಂಗ ಋಷಿಯ ಭಯದಿಂದ ವಾಲಿಯು ಅಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಲಿಲ್ಲ. ॥23॥ ಶ್ರೀರಾಮನೇ! ಹೀಗೆ ನಾನು ಆ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಸಮಸ್ತ ಭೂಮಂಡಲವನ್ನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ನೋಡಿದ್ದೆ. ಬಳಿಕ ಋಷ್ಯಮೂಕದ ಗುಹೆಗೆ ಬಂದಿದ್ದೆ. ॥24॥

ಶ್ರೀ ವಾಲ್ಮೀಕಿವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡದ ನಲವತ್ತಾರನೆಯ ಸರ್ಗ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಯಿತು.॥46॥

ನಲವತ್ತೇಳನೆಯ ಸರ್ಗ

ಪೂರ್ವವೇ ಮೊದಲಾದ ಮೂರು ದಿಕ್ಕುಗಳಿಗೆ ಹೋಗಿರುವ ವಾನರರು ನಿರಾಶರಾಗಿ ಮರಳಿದುದು

ವಾನರರಾಜನಿಂದ ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳಿಗೆ ಹೋಗಲು ಅಪ್ಪಣೆ ಪಡೆದು ಆ ಎಲ್ಲ ಶ್ರೇಷ್ಠ ವಾನರರು ಅವರಿಗೆ ದೊರೆತ ಆದೇಶದಂತೆ ಅದೇ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ವಿದೇಹಕುಮಾರೀ ಸೀತೆಯನ್ನು ಹುಡುಕಲು ಉತ್ಸಾಹದಿಂದ ಹೊರಟರು. ॥1॥ ಅವರು ಸರೋವರ, ನದಿಗಳನ್ನು, ಲತಾ ಕುಂಜಗಳನ್ನು, ಬಯಲುಸ್ಥಳ, ಹಾಗೂ ನಗರಗಳಲ್ಲಿ, ನದಿಗಳ ದುರ್ಗಮ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ತಿರುಗಾಡಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಹುಡುಕತೊಡಗಿದರು. ॥2॥ ಸುಗ್ರೀವನಿಂದ ಆಜ್ಞಪ್ತರಾದ ಆ ಎಲ್ಲ ವಾನರ ಯೂಧ ಪತಿಗಳು ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ದಿಕ್ಕುಗಳ ಪರ್ವತ, ವನ, ಅರಣ್ಯಗಳ ಸಹಿತ ಎಲ್ಲ ದೇಶಗಳನ್ನು ಜಾಲಾಡಿಬಿಟ್ಟರು. ॥3॥ ಸೀತೆಯನ್ನು ಹುಡುಕಲು ನಿಶ್ಚಿತ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಆ ಎಲ್ಲ ವಾನರರು ದಿನವಿಡೀ ಅತ್ತ-ಇತ್ತ ಅನ್ವೇಷಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಯಾವುದಾದರೂ ನಿಯತ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಏಕತ್ರಿತರಾಗುತ್ತಿದ್ದರು. ॥4॥ ಇಡೀ ದಿನ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಅಲೆದು ಆ ವಾನರರು ಎಲ್ಲ ಋತುಗಳಲ್ಲಿ ಹಣ್ಣನ್ನು ಕೊಡುವ ವೃಕ್ಷಗಳ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ರಾತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲೆ ಮಲಗಿ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಪಡೆಯುತ್ತಿದ್ದರು. ॥5॥ ಹೊರಟ ದಿನವನ್ನು ಮೊದಲ ದಿನವೆಂದು ತಿಳಿದು ಒಂದು ತಿಂಗಳು ಪೂರ್ತಿಯಾಗುವವರೆಗೆ ಆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ವಾನರರು ನಿರಾಶರಾಗಿ ಮರಳಿ ಬಂದು, ಕಪಿರಾಜ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಭೆಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಪ್ರಸ್ರವಣಗಿರಿಯಲ್ಲಿ ಉಳಿದುಕೊಂಡರು. ॥6॥ ಮಹಾಬಲೀ ವಿನತನು ತನ್ನ ಮಂತ್ರಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಮೊದಲು ಹೇಳಿದಂತೆ ಪೂರ್ವದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಹುಡುಕಿ, ಅಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯು ದೊರೆಯದೇ ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಗೆ ಮರಳಿ ಬಂದನು. ॥7॥ ಮಹಾಕಪಿ ಶತಬಲಿಯು ಎಲ್ಲ ಉತ್ತರ ದಿಕ್ಕನ್ನು ಜಾಲಾಡಿ ಭಯಗೊಂಡು ಕೂಡಲೇ ಸೈನ್ಯಸಹಿತ ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಗೆ ಮರಳಿದನು. ॥8॥

ವಾನರರ ಸಹಿತ ಸುಷೇಣನು ಪಶ್ಚಿಮದಿಕ್ಕಿನ ಅನುಸಂಧಾನಗೈದು ಅಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯು ದೊರೆಯದೆ ಒಂದು ತಿಂಗಳು ಪೂರ್ಣವಾದಾಗ ಸುಗ್ರೀವನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದನು. ॥9॥ ಪ್ರಸ್ರವಣ ಗಿರಿಯಮೇಲೆ ಶ್ರೀರಾಮನೊಂದಿಗೆ ಕುಳಿತಿರುವ ಸುಗ್ರೀವನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು ವಾನರರು ಅವನಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ಈ ಪ್ರಕಾರ ಹೇಳಿದರು - ॥10॥ ರಾಜನೇ! ನಾವು ಸಮಸ್ತ ಪರ್ವತಗಳಲ್ಲಿ ನಿಬಿಡ ಅರಣ್ಯಗಳಲ್ಲಿ, ಸಮುದ್ರದವರೇಗಿನ ನದಿಗಳಲ್ಲಿ, ಎಲ್ಲ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ, ನೀನು ತಿಳಿಸಿದಂತೆ ಎಲ್ಲ ಗುಹೆಗಳಲ್ಲಿ, ಲತಾ ಮಂಟಪದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಪೊದೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಹುಡುಕಿದೆವು. ॥11-12॥ ಘನವಾದ ವನಗಳಲ್ಲಿ, ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ, ದುರ್ಗಮಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ, ಎತ್ತರ-ತಗ್ಗಾದ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಹುಡುಕಿದೆವು. ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನೂ ಪರೀಕ್ಷಿಸಿದೆವು ಹಾಗೂ ಅವುಗಳನ್ನು ಕೊಂದುಹಾಕಿದೆವು. ಕಂಡು ಬಂದ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ, ದಟ್ಟವಾದ ಕಾಡುಗಳಲ್ಲಿ, ದುರ್ಗಮವೆಂದು ತೋರುವಲ್ಲಿ ಪದೇ-ಪದೇ ಹುಡುಕಿದೆವು. (ಆದರೆ ಸೀತೆಯು ಕಂಡುಬಂದಿಲ್ಲ.) ॥13॥ ವಾನರರಾಜನೇ! ವಾಯುಪುತ್ರ ಹನುಮಂತನು ಪರಮ ಶಕ್ತಿವಂತ ಮತ್ತು ಕುಲೀನನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಅವನೇ ಮಿಥಿಲೇಶ ಕುಮಾರಿಯನ್ನು ಹುಡುಕಬಲ್ಲನು; ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ಸೀತೆಯು ಹೋದ ದಿಕ್ಕಿನ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗಿರುವನು. ॥14॥

ಶ್ರೀ ವಾಲ್ಮೀಕಿವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡದ ನಲವತ್ತೇಳನೆಯ ಸರ್ಗ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥47॥

ನಲವತ್ತೆಂಟನೆಯ ಸರ್ಗ

ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ಹೋದ ವಾನರರು ಸೀತೆಯನ್ನು ಹುಡುಕಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದುದು

ತಾರ ಮತ್ತು ಅಂಗದರೊಂದಿಗೆ ಹನುಮಂತನು, ಸುಗ್ರೀವನು ತಿಳಿಸಿದ ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ಕೂಡಲೇ ಹೊರಟನು. ॥1॥ ಆ ಎಲ್ಲ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠರೊಂದಿಗೆ ಬಹಳ ದೂರ ದಾರಿ ಸಾಗಿ ಅವನು ವಿಂಧ್ಯಾಚಲಕ್ಕೆ ಬಂದು, ಅಲ್ಲಿಯ ಗುಹೆಗಳಲ್ಲಿ, ಅರಣ್ಯಗಳಲ್ಲಿ, ಪರ್ವತಶಿಖರಗಳಲ್ಲಿ, ನದಿಗಳಲ್ಲಿ, ದುರ್ಗಮ ಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ, ಸರೋವರಗಳಲ್ಲಿ, ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ವೃಕ್ಷಗಳಲ್ಲಿ, ಎಲ್ಲೆಡೆ ಹುಡುಕುತ್ತಾ ತಿರುಗಾಡಿದರು; ಆದರೆ ಅಲ್ಲಿ ಆ ವಾನರ ವೀರರೆಲ್ಲರಿಗೆ ಮಿಥಿಲೇಶಕುಮಾರಿ ಜನಕನಂದಿನೀ ಸೀತೆಯು ಎಲ್ಲಿಯೂ ಕಂಡು ಬಂದಿಲ್ಲ. ॥2-4॥ ಆ ಎಲ್ಲ ದುರ್ಧರ್ಷ ವಾನರ ವೀರರು ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಫಲ-ಮೂಲಗಳನ್ನು ತಿನ್ನುತ್ತಾ, ಸೀತೆಯನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಾ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ನಿಂತುಬಿಡುತ್ತಿದ್ದರು. ॥5॥ ವಿಂಧ್ಯಪರ್ವತದ ಸುತ್ತಲ-ಮುತ್ತಲ ಪ್ರದೇಶವು ಅನೇಕ ಗುಹೆಗಳಿಂದ, ದಟ್ಟವಾದ ಅರಣ್ಯದಿಂದ ಕೂಡಿತ್ತು. ಇದರಿಂದ ಅಲ್ಲಿ ಜಾನಕಿಯನ್ನು ಹುಡುಕಲು ಬಹಳ ಕಷ್ಟವಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಭಯಂಕರವಾಗಿ ಕಾಣುವ ಅಲ್ಲಿಯ ನಿರ್ಜನ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ನೀರು ಸಿಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ, ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು ಕಂಡುಬರುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ॥6॥

ಅಂತಹ ಅರಣ್ಯಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಹುಡುಕುತ್ತಿರುವಾಗ ಆ ವಾನರರು ಅತ್ಯಂತ ಕಷ್ಟಗಳನ್ನು ಸಹಿಸಬೇಕಾಯಿತು. ಆ ವಿಶಾಲ ಪ್ರದೇಶವು ಗುಹೆಗಳಿಂದ ಮತ್ತು ದಟ್ಟವಾದ ಕಾಡಿನಿಂದ ಕೂಡಿತ್ತು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅಲ್ಲಿ ಅನ್ವೇಷಣೆಯ ಕಾರ್ಯ ಬಹಳ ಕಠಿಣವಾಗಿ ತೋರುತ್ತಿತ್ತು. ॥7॥ ಅನಂತರ ಆ ಸಮಸ್ತ ವಾನರ ಯೂಧಪತಿಗಳು ಆ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಇನ್ನೊಂದು ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ನುಗ್ಗಿದರು. ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗಲು ಇನ್ನೂ ಕಠಿಣವಾಗಿದ್ದರೂ ಅವರಿಗೆ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಯಾರಿಂದಲೂ ಭಯ ವಾಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ॥8॥ ಅಲ್ಲಿಯ ವೃಕ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಫಲಗಳಿರಲಿಲ್ಲ, ಹೂವೂ ಬಿಡುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ, ರೆಂಬೆಗಳಲ್ಲಿ ಎಲೆಗಳೂ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಅಲ್ಲಿಯ ನದಿಗಳಲ್ಲಿ ನೀರಿನ ಹೆಸರೇ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಕಂದ-ಮೂಲಗಳಾದರೋ ಅಲ್ಲಿ ದುರ್ಲಭವೇ ಆಗಿತ್ತು. ॥9॥

ಆ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಕೋಣಗಳಾಗಲೀ, ಆನೆಗಳಾಗಲೀ, ಹುಲಿಗಳಾಗಲೀ, ಪಕ್ಷಿಗಳಾಗಲೀ, ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವ ಇತರ ಪ್ರಾಣಿಗಳಾಗಲೀ ಇರಲಿಲ್ಲ. ॥10॥ ಅಲ್ಲಿ ಮರ-ಗಿಡಗಳು, ಔಷಧಿಗಳು, ಬಳ್ಳಿಗಳೂ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಆ ದೇಶದ ಕೆರೆಗಳಲ್ಲಿ ನುಣುಪಾದ ಎಲೆಗಳು ಹಾಗೂ ಅರಳಿದ ಕಮಲಗಳೂ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ್ನು ನೋಡಲು ಯೋಗ್ಯವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ, ಸುಗಂಧ ಹರಡಿರಲಿಲ್ಲ, ಅಲ್ಲಿ ದುಂಬಿಗಳೂ ಗುಂಜಾರವ ಮಾಡುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ॥11॥ ಮೊದಲು ಅಲ್ಲಿ ಕಂಡು ಎಂಬ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಓರ್ವ ಮಹಾಭಾಗ ಸತ್ಯವಾದೀ ಮತ್ತು ತಪಸ್ಸಿನ ಧನೀ ಮಹರ್ಷಿಗಳು ಇರುತ್ತಿದ್ದರು. ಅವರು ಕ್ರೋಧವರ್ಜಿತರಾಗಿದ್ದು ತನ್ನ ಕುರಿತು ಮಾಡಿದ ಅಪರಾಧಗಳನ್ನು ಸಹಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಶೌಚ-ಸಂತೋಷಾದಿ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಿದ್ದುದರಿಂದ ಆ ಮಹರ್ಷಿಯನ್ನು ಯಾರೂ ತಿರಸ್ಕರಿಸುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ, ನಿಂದಿಸುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ॥12॥

ಆ ವನದಲ್ಲಿ ಅವರ ಹತ್ತುವರ್ಷದ ಒಬ್ಬ ಬಾಲಕನು ಯಾವುದೋ ಕಾರಣದಿಂದ ಸತ್ತುಹೋಗಿದ್ದನು. ಇದರಿಂದ ಕುಪಿತರಾದ ಆ ಮಹಾಮುನಿಯು ಆ ವನದ ಬಾಳನ್ನು ಮುಗಿಸಿಬಿಡಲು ಮುಂದಾದರು. ॥13॥ ಆ ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ಮಹರ್ಷಿಯು ಆ ಇಡೀ ವಿಶಾಲ ವನಕ್ಕೆ ಶಾಪಕೊಟ್ಟರು. ಅದರಿಂದ ಅದು ಆಶ್ರಯಹೀನ, ದುರ್ಗಮ ಹಾಗೂ ಪಶು-ಪಕ್ಷಿಗಳಿಂದ ಶೂನ್ಯವಾಯಿತು. ॥14॥ ಅಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವನ ಪ್ರಿಯವನ್ನು ಮಾಡುವ ಆ ಮಹಾಮನಸ್ವೀ ವಾನರರು ಆ ವನದ ಎಲ್ಲ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ, ಪರ್ವತದ ತಪ್ಪಲುಗಳಲ್ಲಿ, ನದಿಗಳ ಉಗಮ ಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತರಾಗಿ ಅನುಸಂಧಾನ ಮಾಡಿದರು; ಆದರೂ ಅಲ್ಲಿಯೂ ಅವರಿಗೆ ಜಾನಕಿಯಾಗಲೀ ಅಥವಾ ಆಕೆಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದ ರಾವಣನು ಕಂಡು ಬಂದಿಲ್ಲ. ॥15-16॥ ಅನಂತರ ಬಳ್ಳಿಗಳಿಂದ, ಗಿಡ ಪೊದೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಇನ್ನೊಂದು ಯಾವುದೋ ಭಯಂಕರ ವನವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಆ ಹನುಮಂತನೇ ಆದಿ ವಾನರರು ಭಯಾನಕ ಕರ್ಮಮಾಡುವ ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ಹೆದರದೇ ಇರುವ ಒಬ್ಬ ಅಸುರನನ್ನು ನೋಡಿದರು. ॥17॥ ಆ ಘೋರ ಪರ್ವತದಂತೆ ಇರುವ ನಿಶಾಚರನು ಮುಂದೆ ನಿಂತಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ, ಎಲ್ಲ ವಾನರರು ಸಡಿಲವಾದ ತಮ್ಮ ಬಟ್ಟೆಗಳನ್ನು ಬಿಗಿದುಕೊಂಡು ಆ ಪರ್ವತಾಕಾರ ಅಸುರನನ್ನು ಎದುರಿಸಲು ಸಿದ್ಧರಾದರು. ॥18॥

ಆ ಬಲಿಷ್ಠನಾದ ಅಸುರನೂ ಕೂಡ ಆ ಎಲ್ಲ ವಾನರರನ್ನು ನೋಡಿ ನುಡಿದನು - ಆಹಾ! ಇಂದು ನೀವೆಲ್ಲರೂ ಸತ್ತು ಹೋದಿರಿ. ಇಷ್ಟು ಹೇಳಿ ಅವನು ಅತ್ಯಂತ ಕುಪಿತನಾಗಿ ಮುಷ್ಠಿಯನ್ನು ಬಿಗಿದುಕೊಂಡು ಅವರ ಕಡೆಗೆ ಓಡಿದನು. ॥19॥ ಅವನು ಸಟ್ಟನೆ ಆಕ್ರಮಣ ಮಾಡುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ವಾಲಿಪುತ್ರ ಅಂಗದನು - ಇವನೇ ರಾವಣನೆಂದು ತಿಳಿದು, ಮುಂದಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಅವನಿಗೆ ಒಂದು ಏಟನ್ನು ಕೊಟ್ಟನು. ॥20॥ ವಾಲಿಪುತ್ರನು ಹೊಡೆದಾಗ ಆ ಅಸುರನು ಬಾಯಿಯಿಂದ ರಕ್ತವನ್ನು ಕಾರುತ್ತಾ ಕುಸಿದು ಬಿದ್ದ ಪರ್ವತದಂತೆ ನೆಲಕ್ಕೆ ಉರುಳಿದನು ಹಾಗೂ ಅವನ ಪ್ರಾಣಪಕ್ಷಿಯು ಹಾರಿಹೋಯಿತು. ಅನಂತರ ವಿಜಯೋಲ್ಲಾಸದಿಂದ ಸುಶೋಭಿತ ವಾನರರೆಲ್ಲರೂ ಅಲ್ಲಿಯ ಎಲ್ಲ ಪರ್ವತೀಯ ಗುಹೆಗಳಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಹುಡುಕಿದರು. ॥21-22॥ ಅಲ್ಲಿಯ ಎಲ್ಲ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಹುಡುಕಿದ ಬಳಿಕ ಆ ಸಮಸ್ತ ವನವಾಸೀ ವಾನರರು ಯಾವುದೋ ಇನ್ನೊಂದು ಪರ್ವತೀಯ ತಪ್ಪಲನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರು. ಅದು ಮೊದಲಿಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಭಯಾನಕವಾಗಿತ್ತು. ॥23॥

ಅದರಲ್ಲಿಯೂ ಹುಡುಕಿ-ಹುಡುಕಿ ಅವರು ಬಳಲಿ ಹೋದರು ಹಾಗೂ ನಿರಾಶರಾಗಿ ಎಲ್ಲರೂ ಏಕಾಂತ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಮರದ ಕೆಳಗೆ ಖಿನ್ನಚಿತ್ತರಾಗಿ ಕುಳಿತುಬಿಟ್ಟರು. ॥24॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡದ ನಲವತ್ತೆಂಟನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು ॥ 48 ॥

ನಲವತ್ತೊಂಭತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ

ಅಂಗದ ಮತ್ತು ಗಂಧಮಾದನನು ಆಶ್ವಾಸನೆ ಕೊಟ್ಟಾಗ ವಾನರರು ಪುನಃ ಉತ್ಸಾಹಪೂರ್ವಕ ಅನ್ವೇಷಣ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತರಾದುದು

ಅನಂತರ ಪರಿಶ್ರಮದಿಂದ ಬಳಲಿದ ಮಹಾಬುದ್ಧಿವಂತ ಅಂಗದನು ಸಮಸ್ತ ವಾನರರಿಗೆ ಆಶ್ವಾಸನೆ ಕೊಡುತ್ತಾ ನಿಧಾನವಾಗಿ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಹೇಳತೊಡಗಿದನು- ॥1॥ ನಾವು ವನ, ಪರ್ವತ, ನದಿಗಳು, ದುರ್ಗಮಸ್ಥಾನ, ದಟ್ಟಅರಣ್ಯ, ಕಂದಕ, ಗುಹೆ ಹೀಗೆ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಚೆನ್ನಾಗಿ ನೋಡಿಬಿಟ್ಟೆವು. ಆದರೆ ಆ ಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ನಮಗೆ ಜಾನಕಿಯ ದರ್ಶನವಾಗಲಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಅವಳನ್ನು ಅಪಹರಣ ಮಾಡಿದ ಆ ಪಾಪೀ ರಾಕ್ಷಸನೂ ಸಿಗಲಿಲ್ಲ. ॥2-3॥ ನಮ್ಮ ಹೆಚ್ಚು ಸಮಯವೂ ಕಳೆದುಹೋಯಿತು. ರಾಜಾ ಸುಗ್ರೀವನ ಶಾಸನವೂ ಬಹಳ ಭಯಂಕರವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನಾವೆಲ್ಲರೂ ಸೇರಿ ಪುನಃ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಸೀತೆಯನ್ನು ಹುಡುಕಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸುವಾ. ॥4॥ ಆಲಸ್ಯ, ಶೋಕ ಮತ್ತು ಬಂದಿರುವ ನಿದ್ದೆಯನ್ನು ಪರಿತ್ಯಜಿಸಿ ನಮಗೆ ಜನಕ ಕುಮಾರೀ ಸೀತೆಯ ದರ್ಶನವಾಗುವಂತೆ ಹುಡುಕುವಾ. ॥5॥ ಉತ್ಸಾಹ, ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸಿನ ಉತ್ಸಾಹವನ್ನು ಬಿಡಬಾರದು- ಇದೇ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಸಿದ್ಧಿಗೊಳಿಸುವಂತಹ ಸದ್ಗುಣಗಳೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ ; ಏಕೆಂದರೆ ನಾನು ನಿಮ್ಮಲ್ಲಿ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ॥6॥ ಇಂದೇ ಎಲ್ಲ ವಾನರರು ಖೇದವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಈ ದುರ್ಗಮ ವನದಲ್ಲಿ ಹುಡುಕಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸುವಾ ಹಾಗೂ ಇಡೀ ವನವನ್ನು ಜಾಲಾಡಿಸಿಬಿಡಬೇಕು. ॥7॥ ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವ ಜನರಿಗೆ ಆ ಕರ್ಮದ ಲ ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಸಿಗುವುದು ನೋಡಲಾಗುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅತ್ಯಂತ ಖಿನ್ನರಾಗಿ ಉದ್ಯೋಗವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಕುಳಿತು ಕೊಳ್ಳುವುದು ಎಂದಿಗೂ ಉಚಿತವಲ್ಲ. ॥8॥ ಸುಗ್ರೀವನು ಕ್ರೋಧಿರಾಜನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನ ಶಿಕ್ಷೆಯೂ ಬಹಳ ಕಠೋರವಾಗಿದೆ. ವಾನರರೇ! ಅವನಿಗೆ ಹಾಗೂ ಮಹಾತ್ಮಾ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ನೀವು ಸದಾ ಹೆದರಿಕೊಂಡೇ ಇರಬೇಕು. ॥9॥ ನಿಮ್ಮೆಲ್ಲರ ಒಳಿತಿಗಾಗಿಯೇ ನಾನು ಈ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳಿರುವೆನು. ನಿಮಗೆ ಸರಿಕಂಡರೆ ಇದನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿರಿ ಅಥವಾ ವಾನರರೇ! ಎಲ್ಲರಿಗೆ ಉಚಿತವಾದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ನೀವೇ ತಿಳಿಸಿರಿ. ॥10॥ ಅಂಗದನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಗಂಧಮಾದನನು ಬಾಯಾರಿಕೆ ಮತ್ತು ಬಳಲಿಕೆಯಿಂದ ಶಿಥಿಲವಾದ ವಾಣಿಯಿಂದ ಹೇಳಿದನು. ॥11॥ ವಾನರರೇ! ಯುವರಾಜ ಅಂಗದನು ಹೇಳಿದ ಮಾತು ನಿಮಗೆ ಯೋಗ್ಯ, ಹಿತಕರ ಮತ್ತು ಅನುಕೂಲವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನೀವೆಲ್ಲರೂ ಇವನ ಮಾತಿನಂತೆ ಕಾರ್ಯ ಮಾಡಬೇಕು. ॥12॥ ನಾವು ಪುನಃ ಪರ್ವತಗಳಲ್ಲಿ, ಕಂದಕಗಳಲ್ಲಿ, ಬಂಡೆಗಳಲ್ಲಿ, ನಿರ್ಜನ ವನಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಪರ್ವತೀಯ ಜಲಪಾತಗಳಲ್ಲಿ ಹುಡುಕುವಾ. ॥13॥ ಮಹಾತ್ಮಾ ಸುಗ್ರೀವನು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಮಾಡಿದ ಎಲ್ಲ ಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ,ವನ, ಪರ್ವತೀಯ ದುರ್ಗಮ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ವಾನರರು ಒಂದಾಗಿ ಹುಡುಕಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸುವಾ. ॥14॥ ಇದನ್ನು ಕೇಳಿ ಆ ಮಹಾಬಲಿ ವಾನರರು ಎದ್ದು ನಿಂತು, ವಿಂಧ್ಯಪರ್ವತದ ಕಾನನಗಳಿಂದ ವ್ಯಾಪ್ತವಾದ ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸತೊಡಗಿದರು. ॥15॥ ಎದುರಿಗೆ ಶರದ್ ಋತುವಿನ ಮೋಡಗಳಂತಹ ಶೋಭಾಶಾಲೀ ರಜತ ಪರ್ವತ ಕಂಡುಬಂತು. ಅದರಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಶಿಖರಗಳು ಮತ್ತು ಕಂದಕಗಳಿದ್ದವು. ಆ ವಾನರರೆಲ್ಲರೂ ಅದನ್ನು ಹತ್ತಿ ಹುಡುಕಲು ತೊಡಗಿದರು. ॥16॥ ಸೀತೆಯ ದರ್ಶನದ ಇಚ್ಛೆಯುಳ್ಳ ಆ ಎಲ್ಲ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರು ಅಲ್ಲಿಯ ರಮಣೀಯ ಲೋಧ್ರವನದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಏಳೆಲೆಯ ಬಾಳೆಯ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಹುಡುಕತೊಡಗಿದರು. ॥17॥ ಆ ಪರ್ವತವನ್ನು ಹತ್ತಿದ ಆ ಮಹಾಪರಾಕ್ರಮಿ ವಾನರರು ಹುಡುಕುತ್ತಾ - ಹುಡುಕುತ್ತಾ ಬಳಲಿ ಹೋದರು; ಆದರೂ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ಪ್ರಿಯರಾಣೀ ಸೀತೆಯ ದರ್ಶನವಾಗಲಿಲ್ಲ. ॥18॥ ಅನೇಕ ಕಂದಕಗಳುಳ್ಳ ಆ ಪರ್ವತವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ನಿರೀಕ್ಷಣ ಮಾಡಿ, ಎಲ್ಲೆಡೆ ದೃಷ್ಟಿ ಹರಿಸಿದ ಆ ವಾನರರು ಅದರಿಂದ ಕೆಳಗೆ ಇಳಿದರು. ॥19॥ ಭೂಮಿಗೆ ಇಳಿದು ಹೆಚ್ಚು ಬಳಲಿದ್ದುದರಿಂದ ನಿಶ್ಚೇಷ್ಟಿತರಂತಾಗಿ ಎಲ್ಲ ವಾನರರು ಅಲ್ಲಿ ಒಂದು ವೃಕ್ಷದ ಬುಡಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಮುಹೂರ್ತಕಾಲ ಕುಳಿತೇ ಇದ್ದರು. ॥20॥ ಎರಡು ಗಳಿಗೆ ಸುಧಾರಿಸಿಕೊಂಡು ಅವರ ಬಳಲಿಕೆ ದೂರವಾದಾಗ ಅವರು ಪುನಃ ಸಂಪೂರ್ಣ ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಹುಡುಕಲು ಮುಂದಾದರು. ॥21॥ ಹನುಮಂತನೇ ಮೊದಲಾದ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರ ಸೀತಾನ್ವೇಷಣಕ್ಕೆ ಹೊರಡುವ ಮೊದಲು ವಿಂಧ್ಯಪರ್ವತದ ಸುತ್ತಲೂ ಸಂಚರಿಸತೊಡಗಿದರು. ॥22॥

ಶ್ರೀ ವಾಲ್ಮೀಕಿವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡದ ನಲವತ್ತೊಂಭತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಯಿತು.॥49॥

ಐವತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ

ಹಸಿವು-ಬಾಯಾರಿಕೆಯಿಂದ ಬಳಲಿದ ವಾನರರು ಒಂದು ಗುಹೆಯನ್ನು ಹೊಕ್ಕು ಅಲ್ಲಿ ದಿವ್ಯವೃಕ್ಷ, ದಿವ್ಯಸರೋವರ, ದಿವ್ಯಭವನ ಹಾಗೂ ಓರ್ವ ವೃದ್ಧ ತಪಸ್ವಿಯನ್ನು ನೋಡಿದುದು, ಹನುಮಂತನು ಆಕೆಯಲ್ಲಿ ಅವಳ ಪರಿಚಯ ಕೇಳಿದುದು

ಹನುಮಂತನು ತಾರ ಮತ್ತು ಅಂಗದರೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿ ವಿಂಧ್ಯಗಿರಿಯ ಗುಹೆಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ದಟ್ಟವಾದ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಹುಡುಕಲು ತೊಡಗಿದರು. ॥1॥ ಅವರು ಸಿಂಹಗಳು ಮತ್ತು ಹುಲಿಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಕಂದರಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಅದರ ಸುತ್ತ-ಮುತ್ತಲ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಹುಡುಕಿದರು. ಗಿರಿರಾಜ ವಿಂಧ್ಯದ ಮೇಲೆ ಇರುವ ಸಣ್ಣ-ಪುಟ್ಟ ಜಲಪಾತಗಳಲ್ಲಿ, ದುರ್ಗಮ ಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಅನ್ವೇಷಣೆ ಮಾಡಿದರು. ॥2॥ ತಿರುಗಾಡುತ್ತಾ ಆ ಮೂವರೂ ವಾನರರು ಆ ಪರ್ವತದ ನೈಋತ್ಯದ ಶಿಖರಕ್ಕೆ ತಲುಪಿದರು. ಅಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತಾ ಸುಗ್ರೀವನು ನಿಶ್ಚಿತಗೊಳಿಸಿದ್ದ ಸಮಯ ಕಳೆದುಹೋಯಿತು. ॥3॥

ಗುಹೆಗಳಿಂದ, ಅರಣ್ಯದಿಂದ ತುಂಬಿದ ಆ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಹುಡುಕುವುದು ಬಹಳ ಕಠಿಣವಾಗಿದ್ದರೂ, ಅಲ್ಲಿ ವಾಯುಪುತ್ರ ಹನುಮಂತನು ಇಡೀ ಪರ್ವತವನ್ನು ಹುಡುಕತೊಡಗಿದನು. ॥4॥ ಮತ್ತೆ ಒಬ್ಬರು ಮತ್ತೊಬ್ಬರು ಸ್ವಲ್ಪ ದೂರದಲ್ಲಿ ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿ ಗಜ, ಗವಾಕ್ಷ, ಗವಯ, ಶರಭ, ಗಂಧಮಾದನ, ಮೈಂದ, ದ್ವಿವಿದ, ಹನುಮಂತ, ಜಾಂಬವಂತ, ಯುವರಾಜ ಅಂಗದ ಹಾಗೂ ವನವಾಸೀ ವಾನರ ತಾರ - ಇವರು ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಇರುವ ಪರ್ವತ ಸಾಲುಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾದ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಹುಡುಕತೊಡಗಿದರು. ಅರಸುತ್ತಾ-ಅರಸುತ್ತಾ ಅವರಿಗೆ ಬಾಗಿಲು ತೆರೆ ಒಂದು ಗುಹೆಯು ಕಂಡುಬಂತು. ॥5-7॥ ಅದರಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸುವುದು ಬಹಳ ಕಠಿಣವಾಗಿತ್ತು. ಆ ಗುಹೆಯು ಋಕ್ಷಬಿಲ ಎಂದು ವಿಖ್ಯಾತವಾಗಿತ್ತು. ಒಬ್ಬ ರಾಕ್ಷಸನು ಅದನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ವಾನರರಿಗೆ ಹಸಿವು- ಬಾಯಾರಿಕೆ ಸತಾಯಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಅವರು ಬಳಲಿಹೋಗಿ, ನೀರು ಕುಡಿಯಲು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದರು. ॥8॥

ಆದ್ದರಿಂದ ಮರ-ಬಳ್ಳಿಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಿಹೋದ ವಿಶಾಲ ಗುಹೆಯ ಕಡೆಗೆ ನೋಡತೊಡಗಿದರು. ಅಷ್ಟರಲ್ಲಿ ಅದರ ಒಳಗಿನಿಂದ ಕ್ರೌಂಚ, ಹಂಸ, ಸಾರಸ ಹಾಗೂ ಒದ್ದೆಯಾದ ರೆಕ್ಕೆಗಳುಳ್ಳ, ಅವುಗಳ ಅಂಗಗಳು ಕಮಲಪುಷ್ಪದ ಪರಾಗದಿಂದ ರಕ್ತವರ್ಣವಾಗಿದ್ದ ಚಕ್ರವಾಕ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಹೊರಗೆ ಹೊರಟವು. ॥9॥ ಆಗ ಆ ಸುಗಂಧಿತ ಹಾಗೂ ದುರ್ಲಂಘ್ಯ ಗುಹೆಯ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಆ ಎಲ್ಲ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾನರರ ಮನಸ್ಸು ಆಶ್ಚರ್ಯಚಕಿತವಾಯಿತು. ಆ ಬಿಲದೊಳಗೆ ನೀರು ಇರುವುದು ಅವರಿಗೆ ಸಂದೇಹ ಉಂಟಾಯಿತು. ॥10-11॥ ಆ ತೇಜಸ್ವೀ, ಮಹಾಬಲೀ ವಾನರರು ಬಹಳ ಹರ್ಷಗೊಂಡು ಗುಹೆಯ ಬಳಿಗೆ ಹೋದರು. ಅದು ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ್ದು, ದೈತ್ಯರಾಜರ ನಿವಾಸಸ್ಥಾನ ಪಾತಾಳದಂತೆ ಭಯಂಕರವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು. ಅದರ ಕಡೆಗೆ ನೋಡುವುದು ಕಠಿಣವಾಗುವಷ್ಟು ಭಯಾನಕವಾಗಿತ್ತು. ಅದರೊಳಗೆ ಹೋಗುವುದು ಕಷ್ಟಸಾಧ್ಯವಾಗಿತ್ತು. ॥12॥ ಆಗ ದುರ್ಗಮ ವನದ ಅರಿವು ಇದ್ದ, ಪರ್ವತ ಶಿಖರದಂತಿದ್ದ ಪವನಪುತ್ರ ಹನುಮಂತನು ಆ ಘೋರ ವಾನರರಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು. ॥13॥

ಬಂಧುಗಳೇ! ದಕ್ಷಿಣ ದೇಶದ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಸಾಧಾರಣ ಪರ್ವತ ಪಂಕ್ತಿಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದಿರುತ್ತವೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಮಿಥಿಲೇಶ ಕುಮಾರೀ ಸೀತೆಯನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಾ-ಹುಡುಕುತ್ತಾ ನಾವೆಲ್ಲರೂ ಬಳಲಿ ಹೋಗಿದ್ದೇವೆ; ಆದರೆ ನಮಗೆ ಆಕೆಯ ದರ್ಶನವಾಗಲೇ ಇಲ್ಲ. ॥14॥ ಎದುರಿನ ಈ ಗುಹೆಯಿಂದ ಹಂಸ, ಕ್ರೌಂಚ, ಸಾರಸ ಮತ್ತು ನೀರಿನಿಂದ ನೆನೆದ ಚಕ್ರವಾಕಗಳು ಹೊರಗೆ ಬರುತ್ತಿವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿಯೂ ಇದರಲ್ಲಿ ನೀರಿನ ಕೆರೆ ಅಥವಾ ಯಾವುದಾದರೂ ಜಲಾಶಯ ಇರಬೇಕು. ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಈ ಗುಹೆಯ ದ್ವಾರದ ವೃಕ್ಷಗಳು ಹಸುರಾಗಿವೆ. ॥15-16॥ ಹನುಮಂತನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಆ ಎಲ್ಲ ವಾನರರು ಸೂರ್ಯ-ಚಂದ್ರರ ಕಿರಣಗಳು ತಲುಪದಿರುವ ಅಂಧಕಾರ ತುಂಬಿದ ಆ ಗುಹೆಯನ್ನು ಹೊಕ್ಕರು. ಒಳಗೆ ಹೋಗಿ ನೋಡು ತ್ತಾರೆ, ಆ ಗುಹೆಯು ರೋಮಾಂಚಕರವಾಗಿತ್ತು. ॥17॥ ಆ ಬಿಲದಿಂದ ಹೊರ ಬರುತ್ತಿದ್ದ ಸಿಂಹಗಳನ್ನು, ಮೃಗಗಳನ್ನು, ಪಕ್ಷಿಗಳನ್ನು ನೋಡಿ ಆ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರು ಅಂಧಕಾರ ತುಂಬಿದ ಆ ಗುಹೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸತೊಡಗಿದರು. ॥18॥ ವಾನರರ ದೃಷ್ಟಿಯಾಗಲೀ, ತೇಜಸ್ಸಾಗಲೀ, ಪರಾಕ್ರಮವೇ ಆಗಲೀ, ಕತ್ತಲೆಯಿಂದ ಸಮಾವೃತವಾಗಿದ್ದ ಆ ಬಿಲದಲ್ಲಿ ಕುಂಠಿತವಾಗಲಿಲ್ಲ. ಅವರ ಗತಿ ವಾಯುವಿನಂತಿದ್ದು, ಕತ್ತಲೆಯಲ್ಲೂ ನೋಡುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಅವರಿಗಿತ್ತು. ॥19॥ ಆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ವಾನರರು ಆ ಬಿಲದಲ್ಲಿ ವೇಗವಾಗಿ ನುಗ್ಗಿದರು. ಒಳಗೆ ಹೋಗಿ ನೋಡುತ್ತಾರೆ - ಆ ಸ್ಥಾನವು ಬಹಳ ಉತ್ತಮ, ಪ್ರಕಾಶಮಾನ ಮತ್ತು ಮನೋಹರ ವಾಗಿತ್ತು. ॥20॥ ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ವೃಕ್ಷಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಆ ಭಯಂಕರ ಗುಹೆಯಲ್ಲಿ ಅವರು ಒಂದು ಯೋಜನದವರೆಗೆ ಒಬ್ಬರಿಗೊಬ್ಬರು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ಸಾಗಿದರು. ॥21॥ ಬಾಯಾರಿಕೆಯಿಂದ ಅವರು ನಿಶ್ಚೇಷ್ಟಿತರಂತಾಗಿದ್ದರು. ಅವರು ನೀರು ಕುಡಿಯಲು ಉತ್ಸುಕರಾಗಿ ಗಾಬರಿಗೊಂಡಿದ್ದರು. ಸ್ವಲ್ಪ ಸಮಯದವರೆಗೆ ಆಲಸ್ಯರಹಿತರಾಗಿ ಆ ಬಿಲದಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಸಮನೆ ಮುಂದಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದರು. ॥22॥ ಆ ವಾನರರು ದುರ್ಬಲರೂ, ಖಿನ್ನವದನರೂ, ಬಳಲಿದವರೂ ಆಗಿ ಬದುಕಿನಲ್ಲಿ ನಿರಾಶರಾದಾಗ ಅವರಿಗೆ ಅಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಾಶ ಕಂಡು ಬಂತು. ॥23॥ ಅನಂತರ ಅಂಧಕಾರದಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಪೂರ್ಣ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಬಂದು ಆ ಸೌಮ್ಯವಾನರರು ಅಲ್ಲಿ ಅಂಧಕಾರರಹಿತ ವನವನ್ನು ನೋಡಿದರು - ಅಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ವೃಕ್ಷಗಳು ಸುವರ್ಣಮಯವಾಗಿದ್ದು, ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. ॥24॥ ಸಾಲ, ತಾಲ, ತಮಾಲ, ನಾಗಕೇಸರ, ಅಶೋಕ, ಧವ, ಸಂಪಿಗೆ, ನಾಗವೃಕ್ಷ ಮತ್ತು ಕಣಗಿಲೆ - ಮುಂತಾದ ಎಲ್ಲ ವೃಕ್ಷಗಳು ಹೂವುಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ್ದವು. ॥25॥ ವಿಚಿತ್ರ ಸುವರ್ಣಮಯ ಗೊಂಚಲು ಮತ್ತು ಕೆಂಪು-ಕೆಂಪಾದ ಚಿಗುರುಗಳು ಆ ವೃಕ್ಷಗಳ ಮುಕುಟದಂತೆ ಇದ್ದವು. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಬಳ್ಳಿಗಳು ಹಬ್ಬಿದ್ದು, ಅವು ತಮ್ಮ ಲರೂಪವಾಗಿ ಸುವರ್ಣ ಆಭೂಷಣಗಳಿಂದ ವಿಭೂಷಿತವಾಗಿದ್ದವು. ॥26॥ ಅವು ಪ್ರಾತಃಕಾಲದ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಅನಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. ಅವುಗಳ ಕೆಳಗೆ ವೈಡೂರ್ಯದಿಂದ ವೇದಿ ಮಾಡಲಾಗಿತ್ತು. ಆ ಸುವರ್ಣಮಯ ವೃಕ್ಷಗಳು ತಮ್ಮ ದೀಪ್ತಿಯಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಿತವಾಗುತ್ತಿದ್ದವು. ॥27॥ ಅಲ್ಲಿ ನೀಲ ವೈಡೂರ್ಯಮಣಿಯಂತೆ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ ಪದ್ಮಲತೆಗಳು ಪಕ್ಷಿಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾಗಿ ಕಂಡು ಬರುತ್ತಿದ್ದವು. ಬಾಲ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಪ್ರಭೆಯುಳ್ಳ ವಿಶಾಲ ಕಾಂಚನ ವೃಕ್ಷಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರೆದ ಅನೇಕ ಸರೋವರಗಳೂ ಕಂಡು ಬಂದವು. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಬಂಗಾರ ಬಣ್ಣದ ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ಮೀನುಗಳು ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. ಆ ಸರೋವರಗಳು ಕಮಲಗಳಿಂದ ಮತ್ತು ಸ್ವಚ್ಛ ನೀರಿನಿಂದ ತುಂಬಿದ್ದವು. ॥28-29॥

ಅಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಚಿನ್ನ-ಬೆಳ್ಳಿಯ ನಿರ್ಮಿತ ಅನೇಕ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಭವನಗಳನ್ನು ವಾನರರು ನೋಡಿದರು. ಅವುಗಳ ಗವಾಕ್ಷಗಳನ್ನು ಮುತ್ತಿನ ಜಾಲರಿಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ್ದರು. ಆ ಭವನದಲ್ಲಿ ಚಿನ್ನದಿಂದ ಕಿಡಕಿಗಳು ಇದ್ದು, ಚಿನ್ನ-ಬೆಳ್ಳಿಯ ವಿಮಾನಗಳಿದ್ದವು. ಕೆಲವು ಮನೆಗಳನ್ನು ಚಿನ್ನದಿಂದ ಕಟ್ಟಿದ್ದರೆ, ಕೆಲವು ಬೆಳ್ಳಿಯವು. ಎಷ್ಟೋ ಮನೆಗಳು ಪಾರ್ಥಿವ (ಇಟ್ಟಿಗೆ, ಕಲ್ಲು, ಮರಗಳಿಂದ) ವಸ್ತುಗಳಿಂದ ನಿರ್ಮಿಸಿದ್ದವು. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ವೈಡೂರ್ಯ ಮಣಿಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಿದ್ದರು. ॥30-31॥ ಅಲ್ಲಿಯ ವೃಕ್ಷಗಳು ಹೂವು-ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟಿದ್ದವು. ಆ ವೃಕ್ಷಗಳು ಹವಳ ಮಣಿಗಳಂತೆ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿದ್ದವು. ಅವುಗಳ ಮೇಲೆ ಬಂಗಾರ ಬಣ್ಣದ ದುಂಬಿಗಳು ಹಾರಾಡುತ್ತಿದ್ದವು. ಅಲ್ಲಿಯ ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಜೇನು ಸಂಚಿತವಾಗಿತ್ತು. ಮಣಿ ಮತ್ತು ಸುವರ್ಣ ಜಟಿತ ವಿಚಿತ್ರ ಮಂಚಗಳು, ಆಸನಗಳು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಅಲಂಕರಿಸಿ ಇಟ್ಟಿದ್ದರು ಅವು ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಇದ್ದು ವಿಶಾಲವಾಗಿದ್ದವು. ಅಲ್ಲಿ ರಾಶಿ-ರಾಶಿಯಾಗಿ ಚಿನ್ನ-ಬೆಳ್ಳಿ-ಕಂಚುಗಳ ಹೂವುಗಳ ಪಾತ್ರೆಗಳನ್ನಿಟ್ಟಿದ್ದರು. ಅಗರು ಹಾಗೂ ದಿವ್ಯಚಂದನದ ರಾಶಿಗಳು ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿದ್ದವು. ಪವಿತ್ರ ಭೋಜನ ಸಾಮಗ್ರೀ ಹಾಗೂ ಫಲ-ಮೂಲಗಳು ಸಿದ್ಧವಾಗಿದ್ದವು. ಅಮೂಲ್ಯ ವಾಹನಗಳು, ಸರಸ ಜೇನು, ಬೆಲೆ ಬಾಳುವ ದಿವ್ಯವಸ್ತ್ರಗಳ ರಾಶಿಗಳು, ಚಿತ್ರಿತ ರತ್ನಗಂಬಳಿಗಳ ರಾಶಿಗಳು, ಕೃಷ್ಣಾಜಿನಗಳು, ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟಿದ್ದರು. ಅವೆಲ್ಲವೂ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಬೆಳಗುತ್ತಿದ್ದವು. ವಾನರರು ಅಲ್ಲಿ ಹೊಳೆಯುವ ಸುವರ್ಣ ರಾಶಿಗಳನ್ನು ನೋಡಿದರು. ॥32-37॥

ಆ ಗುಹೆಯಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಿ-ಇಲ್ಲಿ ಹುಡುಕುತ್ತಾ ಆ ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ಶೂರವೀರ ವಾನರರು ಸ್ವಲ್ಪ ದೂರದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೋ ಸ್ತ್ರೀಯನ್ನು ನೋಡಿದರು. ಅವಳು ವಲ್ಕಲ ಮತ್ತು ಕೃಷ್ಣಾಜಿನ ತೊಟ್ಟು ನಿಯಮಿತ ಆಹಾರ ಸೇವಿಸುತ್ತಾ ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸಂಲಗ್ನವಾಗಿದ್ದು, ತನ್ನ ತೇಜದಿಂದ ದೇದಿಪ್ಯಮಾನವಾಗಿದ್ದಳು. ವಾನರರು ಅಲ್ಲಿ ಆಕೆಯನ್ನು ಗಮನವಿಟ್ಟು ನೋಡಿ, ಆಶ್ಚರ್ಯಚಕಿತರಾಗಿ ನಿಂತು ಬಿಟ್ಟರು. ಆಗ ಹನುಮಂತನು ಆಕೆಯಲ್ಲಿ - ದೇವಿ! ನೀನು ಯಾರು? ಈ ಗುಹೆ ಯಾರದ್ದಾಗಿದೆ? ಎಂದು ಕೇಳಿದನು. ॥38-40॥ ಪರ್ವತದಂತೆ ವಿಶಾಲಕಾಯ ಹನುಮಂತನು ಕೈಮುಗಿದು ಆ ವೃದ್ಧ ತಪಸ್ವಿನಿಗೆ ವಂದಿಸಿ ಕೇಳಿದನು - ದೇವಿ! ನೀನು ಯಾರಾಗಿರುವೆ? ಈ ಗುಹೆ, ಭವನ ಹಾಗೂ ರತ್ನಗಳು ಯಾರದ್ದಾಗಿದೆ? ಇದನ್ನು ನಮಗೆ ತಿಳಿಸು. ॥41॥

ಶ್ರೀ ವಾಲ್ಮೀಕಿವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡದ ಐವತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥ 50 ॥

ಐವತ್ತೊಂದನೆಯ ಸರ್ಗ

ಹನುಮಂತನು ಕೇಳಿದಾಗ ವೃದ್ಧ ತಪಸ್ವಿನಿಯು ತನ್ನ ಹಾಗೂ ಆ ದಿವ್ಯ ಸ್ಥಾನದ ಪರಿಚಯ ಕೊಟ್ಟು ಎಲ್ಲ ವಾನರರನ್ನು ಭೋಜನಕ್ಕಾಗಿ ಆಹ್ವಾನಿಸಿದುದು

ಈ ರೀತಿ ಕೇಳಿದ ಬಳಿಕ ಪುನಃ ಹನುಮಂತನು ಚೀರ ಕೃಷ್ಣಾಜಿನಧಾರಿಯಾದ ಆ ಧರ್ಮಪರಾಯಣ ಮಹಾಭಾಗಾ ತಪಸ್ವಿನೀಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು. ॥1॥ ದೇವಿ! ನಾವೆಲ್ಲರೂ ಹಸಿವು-ಬಾಯಾರಿಕೆಯಿಂದ, ಕಷ್ಟ ಅನುಭವಿಸುತ್ತಿದ್ದೇವೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಒಮ್ಮೆಗೆ ಈ ಅಂಧಕಾರಮಯ ಗುಹೆಯಲ್ಲಿ ನುಗ್ಗಿರುವೆವು. ಭೂಮಿಯೊಳಗಿನ ಈ ವಿವರ ಬಹಳ ದೊಡ್ಡದಾಗಿದೆ. ನಾವು ತೃಷಿತರಾದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿರುವೆವು, ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿಯ ಇಂತಹ ಅತ್ಯದ್ಭುತ ವಿವಿಧ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ನೋಡಿ ನಮ್ಮ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ವ್ಯಥೆ ಉಂಟಾಗಿದೆ. ಇದು ಅಸುರರ ಮಾಯೆ ಅಲ್ಲವಲ್ಲ ಎಂದು ಯೋಚಿಸಿ ಚಿಂತಿತರಾಗಿ ಗಾಬರಿಗೊಂಡಿರುವೆವು. ನಮ್ಮ ವಿವೇಕಶಕ್ತಿಯು ಲುಪ್ತವಾಗಿದೆ. ಈ ಬಾಲ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ ಸುವರ್ಣ ವೃಕ್ಷಗಳು ಯಾರದ್ದಾಗಿವೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯಲು ನಾವು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದೇವೆ. ॥2-4॥ ಈ ಭೋಜನದ ಪವಿತ್ರವಸ್ತುಗಳು, ಫಲ-ಮೂಲಗಳು, ಚಿನ್ನದ ವಿಮಾನ, ಬೆಳ್ಳಿಯ ಮನೆಗಳು, ಮಣಿಗಳ ಜಾಲರಿಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ ಬಂಗಾರದ ಕಿಡಕಿಗಳು ಹಾಗೂ ಪವಿತ್ರ ಪರಿಮಳದಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಹೂವು-ಹಣ್ಣುಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಸುವರ್ಣಮಯ ಪಾವನ ವೃಕ್ಷಗಳು ಯಾರ ತೇಜದಿಂದ ಪ್ರಕಟವಾಗಿವೆ? ॥5-6॥ ಇಲ್ಲಿಯ ನಿರ್ಮಲ ಜಲದಲ್ಲಿ ಚಿನ್ನದ ಕಮಲಗಳು ಹೇಗೆ ಉತ್ಪನ್ನವಾದವು? ಈ ಸರೋವರಗಳ ಮೀನು, ಮೊಸಳೆಗಳು ಸುವರ್ಣಮಯವಾಗಿ ಹೇಗೆ ಕಾಣುತ್ತಿವೆ? ಇದೆಲ್ಲ ನಿನ್ನ ಪ್ರಭಾವದಿಂದಲೇ ಆಗಿದೆಯೋ ಅಥವಾ ಬೇರೆ ಯಾರಿಂದಲಾದರೂ ಆಗಿದೆಯೇ? ಇದು ಯಾರ ತಪೋಬಲದ ಪ್ರಭಾವವಾಗಿದೆ? ನಾವೆಲ್ಲರೂ ಇದನ್ನು ತಿಳಿಯದಿರುವುದರಿಂದ ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದೇವೆ. ನೀನು ಎಲ್ಲವನ್ನು ತಿಳಿಸುವ ಕೃಪೆ ಮಾಡಬೇಕು. ॥7-8॥ ಹನುಮಂತನು ಹೀಗೆ ಕೇಳಿದಾಗ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಹಿತದಲ್ಲಿ ತತ್ಪರಳಾಗಿದ್ದ ಆ ಧರ್ಮಪರಾಯಣಾ ತಪಸ್ವಿನಿಯು ಉತ್ತರಿಸಿದಳು. ॥9॥

ವಾನರ ಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ಮಾಯಾವಿಶಾರದ ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ಮಯನ ಹೆಸರು ನೀನು ಕೇಳಿರಬಹುದು. ಅವನೇ ತನ್ನ ಮಾಯೆಯಿಂದ ಈ ಇಡೀ ಸ್ವರ್ಣಮಯ ವನವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದ್ದನು. ॥10॥ ಮಯಾಸುರನು ಮೊದಲು ಶ್ರೇಷ್ಠ ದಾನವರ ವಿಶ್ವಕರ್ಮನಾಗಿದ್ದನು. ಅವನು ಈ ದಿವ್ಯ ಸುವರ್ಣಮಯ ಉತ್ತಮ ಭವನವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದನು. ॥11॥ ಅವನು ಒಂದು ಸಾವಿರ ವರ್ಷ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಘೋರ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರಿಂದ ವರವಾಗಿ ಶುಕ್ರಾಚಾರ್ಯರ ಎಲ್ಲ ಶಿಲ್ಪವೈಭವವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿದ್ದನು. ॥12॥ ಸಮಸ್ತ ಕಾಮನೆಗಳ ಸ್ವಾಮೀ ಬಲವಂತ ಮಯಾಸುರನು ಇಲ್ಲಿಯ ಎಲ್ಲ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿ, ಈ ಮಹಾನ್ ವನದಲ್ಲಿ ಕೆಲಕಾಲ ಸುಖವಾಗಿ ವಾಸಿಸಿದ್ದನು. ॥13॥ ಮುಂದೆ ಆ ದಾನವ ರಾಜನಿಗೆ ಹೇಮಾ ಎಂಬ ಅಪ್ಸರೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕ ಉಂಟಾಯಿತು. ಇದನ್ನು ತಿಳಿದ ದೇವೇಶ್ವರ ಇಂದ್ರನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ವಜ್ರವನ್ನು ಧರಿಸಿ ಅವನೊಂದಿಗೆ ಯುದ್ಧ ಮಾಡಿ ಹೊಡೆದು ಓಡಿಸಿದನು. ॥14॥ ಅನಂತರ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರು ಈ ಉತ್ತಮ ವನವನ್ನು ಇಲ್ಲಿಯ ಅಕ್ಷಯ ಕಾಮ-ಭೋಗಗಳನ್ನು, ಈ ಬಂಗಾರದ ಭವನವನ್ನು ಹೇಮಾಗೆ ಕೊಟ್ಟು ಬಿಟ್ಟನು. ॥15॥ ನಾನು ಮೇರು ಸಾವರ್ಣಿಯ ಮಗಳು, ನನ್ನ ಹೆಸರು ಸ್ವಯಂಪ್ರಭೆ. ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ನಾನು ಆ ಹೇಮಾಳ ಈ ಭವನವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ॥16॥ ಸಂಗೀತ - ನೃತ್ಯ ಕಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಚತುರಳಾದ ಹೇಮಾ ನನ್ನ ಪ್ರಿಯ ಸಖಿಯಾಗಿದ್ದಾಳೆ. ಅವಳು ತನ್ನ ಭವನದ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿದ್ದಳು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನಾನು ಈ ವಿಶಾಲ ಭವನದ ಸಂರಕ್ಷಣೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ॥17॥ ನಿಮಗೆ ಇಲ್ಲಿ ಏನು ಕೆಲಸವಿದೆ? ಯಾವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ನೀವು ಈ ದುರ್ಗಮ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿರುವಿರಿ? ಈ ವನಕ್ಕೆ ಬರುವುದೇ ಬಹಳ ಕಠಿಣವಾಗಿದೆ. ನೀವು ಇದನ್ನು ಹೇಗೆ ನೋಡಿದಿರಿ? ॥18॥ ಸರಿ, ಈ ಶುದ್ಧ ಭೋಜನ ಮತ್ತು ಫಲ-ಮೂಲಗಳು ಸಿದ್ಧವಿದೆ. ಇದನ್ನು ತಿಂದು ನೀರು ಕುಡಿಯಿರಿ. ಮತ್ತೆ ನನ್ನಲ್ಲಿ ನಿಮ್ಮ ಎಲ್ಲ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಹೇಳಿರಿ. ॥19॥

ಶ್ರೀ ವಾಲ್ಮೀಕಿವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡದ ಐವತ್ತೊಂದನೆಯ ಸರ್ಗ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥51॥

ಐವರಡನೆಯ ಸರ್ಗ

ತಪಸ್ವೀ ಸ್ವಯಂಪ್ರಭೆಯು ಕೇಳಿದಾಗ ವಾನರರು ಆಕೆಗೆ ತಮ್ಮ ವೃತ್ತಾಂತ ತಿಳಿಸಿದುದು, ಆಕೆಯ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಗುಹೆಯಿಂದ ಹೊರಬಂದು ಸಮುದ್ರತೀರಕ್ಕೆ ತಲುಪಿದುದು

ಅನಂತರ ಎಲ್ಲ ವಾನರ ಯೂಥಪತಿಗಳು ತಿಂದು-ಕುಡಿದು ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಪಡೆದಾಗ ಧರ್ಮಾಚರಣೆಯುಳ್ಳ ಆ ಏಕಾಗ್ರಹೃದಯೀ ತಪಸ್ವಿನಿಯು ಅವರಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಹೇಳಿದಳು- ॥1॥ ವಾನರರೇ! ಫಲಗಳನ್ನು ತಿಂದು ನಿಮ್ಮ ಬಳಲಿಕೆ ದೂರವಾಗಿದ್ದರೆ, ನಿಮ್ಮ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ನಾನು ಕೇಳಲು ಯೋಗ್ಯವಾಗಿದ್ದರೆ, ನಾನು ಅದನ್ನು ಕೇಳ ಬಯಸುವೆನು. ॥2॥ ಆಕೆಯ ಮಾತು ಕೇಳಿ ಪವನ ಕುಮಾರ ಹನುಮಂತನು ಸರಳವಾಗಿ ಯಥಾರ್ಥವಾದ ತನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳತೊಡಗಿದನು. ॥3॥

ದೇವಿ! ಸಂಪೂರ್ಣ ಜಗತ್ತಿನ ರಾಜನು, ದೇವೇಂದ್ರ-ವರುಣರಂತೆ ತೇಜಸ್ವೀ ದಶರಥನಂದನ ಶ್ರೀಮಾನ್ ಭಗವಾನ್ ರಾಮನು ದಂಡಕಾರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಆಗಮಿಸಿದ್ದನು. ॥4॥ ಅವನೊಡನೆ ಅವನ ತಮ್ಮ ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಹಾಗೂ ಶ್ರೀರಾಮನ ಧರ್ಮಪತ್ನೀ ವಿದೇಹ ನಂದಿನೀ ಸೀತೆಯೂ ಇದ್ದಳು. ಜನಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಬಂದು ರಾವಣನು ಅವನ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಬಲಾತ್ಕಾರವಾಗಿ ಅಪಹರಿಸಿರುವನು. ॥5॥ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾನರರ ರಾಜಾ ವಾನರ ಜಾತಿಯ ವೀರವರ ಸುಗ್ರೀವನು ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ಮಿತ್ರನಾಗಿರುವನು. ಅವನು ಈ ಅಂಗದಾದಿ ಪ್ರಧಾನ ವೀರರೊಂದಿಗೆ ನಮ್ಮನ್ನು ಸೀತಾನ್ವೇಷಣೆಗಾಗಿ ಅಗಸ್ತ್ಯಸೇವಿತ, ಯಮನಿಂದ ಸುರಕ್ಷಿತವಾದ ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ಕಳಿಸಿರುವನು. ॥6-7॥ ‘ನೀವೆಲ್ಲರೂ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಇದ್ದು ವಿದೇಹಕುಮಾರಿ ಸೀತಾಸಹಿತ ಆ ಕಾಮರೂಪೀ ರಾಕ್ಷಸರಾಜ ರಾವಣನನ್ನು ಹುಡುಕಿರಿ’ ಎಂದು ಅವನು ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದ್ದನು. ॥8॥ ನಾವು ಇಲ್ಲಿಯ ಎಲ್ಲ ಅರಣ್ಯವನ್ನು ಹುಡುಕಿದೆವು, ಈಗ ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕಿನ ಸಮುದ್ರದೊಳಗೆ ಆಕೆಯ ಅನ್ವೇಷಣೆ ಮಾಡಬೇಕು. ಇಷ್ಟರವರೆಗೆ ಸೀತೆಯು ಸಿಗಲಿಲ್ಲ, ನಾವು ಹಸಿವು- ಬಾಯಾರಿಕೆಯಿಂದ ಪೀಡಿತರಾಗಿ, ಎಲ್ಲರೂ ಒಂದು ಮರದ ಕೆಳಗೆ ಬಳಲಿ ಕುಳಿತುಬಿಟ್ಟೆವು. ॥9॥

ನಮ್ಮ ಮುಖ ಬಾಡಿಹೋಗಿತ್ತು, ನಾವೆಲ್ಲರೂ ಚಿಂತಾಮಗ್ನರಾದೆವು. ಚಿಂತೆಯ ಮಹಾಸಾಗರದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿ ನಾವು ಅದನ್ನು ದಾಟಲಾರದವರಾಗಿದ್ದೇವೆ. ॥10॥ ಆಗಲೇ ಸುತ್ತಲೂ ದೃಷ್ಟಿ ಹರಿಸಿದಾಗ ನಮಗೆ ಲತಾ-ವೃಕ್ಷಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಿರುವ ಹಾಗೂ ಕತ್ತಲೆ ತುಂಬಿದ ಈ ವಿಶಾಲ ಗುಹೆಯು ಕಂಡು ಬಂತು. ॥11॥

ಸ್ವಲ್ಪ ಹೊತ್ತಿನಲ್ಲೇ ಕೆಸರು ಮೆತ್ತಿಕೊಂಡ, ನೀರಿನಿಂದ ಒದ್ದೆಯಾದ ರೆಕ್ಕೆಗಳುಳ್ಳ ಹಂಸ, ಕುರರ, ಸಾರಸ ಮೊದಲಾದ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಈ ಗುಹೆಯಿಂದ ಹೊರಬಂದವು. ॥12॥ ಆಗ ನಾನು ವಾನರರಲ್ಲಿ - ‘ನಾವು ಇದರೊಳಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರೆ ಒಳ್ಳೆಯ ದಾಗಬಹುದು’ ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ. ಈ ಎಲ್ಲ ವಾನರರಿಗೂ ಈ ಗುಹೆಯಲ್ಲಿ ನೀರು ಇದೆ ಎಂಬ ಅನುಮಾನ ಉಂಟಾಯಿತು. ॥13॥ ನಾವೆಲ್ಲರೂ ನಮ್ಮ ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿ ಉತ್ಸುಕರಾಗಿದ್ದೆವು. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಗುಹೆಯನ್ನು ಹೊಕ್ಕೆವು. ಕೈಗಳಿಂದ ಒಬ್ಬರ ನ್ನೊಬ್ಬರು ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ನಾವು ಗುಹೆಯಲ್ಲಿ ಮುಂದರಿದೆವು. ॥14॥ ಈ ರೀತಿ ಒಮ್ಮೆಗೆ ನಾವು ಈ ಕತ್ತಲೆಯ ಗುಹೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದೆವು. ಇದೆ ನಮ್ಮ ಕಾರ್ಯವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಇದೇ ಕಾರ್ಯದಿಂದ ನಾವು ಇತ್ತ ಬಂದಿರುವೆವು. ॥15॥ ಹಸಿವಿನಿಂದ ಕಂಗಾಲಾಗಿದ್ದರಿಂದ ನಾವೆಲ್ಲರೂ ನಿನಗೆ ಶರಣಾದೆವು. ನೀನು ಅತಿಥಿ ಧರ್ಮಕ್ಕನುಸಾರ ನಮಗೆ ಲ-ಮೂಲಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟೆ ಹಾಗೂ ನಾವು ಅವನ್ನು ಹೊಟ್ಟೆತುಂಬಾ ತಿಂದೆವು. ॥16॥

ದೇವಿ! ನಾವು ಹಸಿವಿನಿಂದ ಸಾಯುತ್ತಿದ್ದೆವು. ನೀನು ನಮ್ಮೆಲ್ಲರ ಪ್ರಾಣ ಉಳಿಸಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ವಾನರರು ನಿನ್ನ ಉಪಕಾರಕ್ಕೆ ಪ್ರತ್ಯುಪಕಾರ ಮಾಡಲು ಏನು ಸೇವೆ ಮಾಡಬೇಕು? ತಿಳಿಸು. ॥17॥ ಆ ವಾನರರು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಸರ್ವಜ್ಞಳಾಗಿದ್ದ ಸ್ವಯಂಪ್ರಭೆಯು ಆ ಎಲ್ಲ ಯೂಥಪತಿಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಉತ್ತರಿಸಿದಳು. ॥18॥ ವೇಗಶಾಲಿ ಗಳಾದ ವಾನರರೆಲ್ಲರ ಮೇಲೆ ನಾನು ಸಂತುಷ್ಟಳಾಗಿದ್ದೇನೆ. ಧರ್ಮಾನುಷ್ಠಾನದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ್ದರಿಂದ ನನಗೆ ಯಾರಿಂದಲೂ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಯೋಜನ ಉಳಿಯಲಿಲ್ಲ. ॥19॥ ಆ ತಪಸ್ವಿನಿಯು ಈ ಪ್ರಕಾರ ಧರ್ಮಯುಕ್ತ ಉತ್ತಮ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದಾಗ ಹನುಮಂತನು ನಿರ್ದೋಷ ದೃಷ್ಟಿಯುಳ್ಳ ಆ ದೇವಿಯಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು - ॥20॥ ದೇವಿ! ನೀನು ಧರ್ಮಾಚರಣೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನಾವೆಲ್ಲರೂ ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಶರಣಾಗಿದ್ದೇವೆ. ಮಹಾತ್ಮಾ ಸುಗ್ರೀವನು ನಮಗೆ ಮರಳಲು ನಿಶ್ಚಿತ ಪಡಿಸಿದ ಸಮಯವು ಈ ಗುಹೆಯಲ್ಲಿ ಅಲೆಯುವಾಗಲೇ ಮುಗಿದುಹೋಯಿತು. ॥21-22॥ ಈಗ ನೀನು ದಯವಿಟ್ಟು ನಮ್ಮನ್ನು ಈ ಬಿಲದಿಂದ ಹೊರಗೆ ಕಳಿಸು. ಸುಗ್ರೀವನು ಹೇಳಿದ ಅವಧಿಯನ್ನು ನಾವು ಮೀರಿದ್ದೇವೆ, ಅದರಿಂದ ಈಗ ನಮ್ಮ ಆಯುಸ್ಸು ಮುಗಿದು ಹೋಗಿದೆ. ನಾವೆಲ್ಲರೂ ಭಯದಿಂದ ಹೆದರಿದ್ದೇವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನಮ್ಮನ್ನು ಉದ್ಧರಿಸು. ॥23॥ ಧರ್ಮಚಾರಿಣಿಯೇ! ನಮಗೆ ಮಾಡ ಬೇಕಾದ ಮಹತ್ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಈ ಗುಹೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ಕಾರಣ ಮಾಡಲಾಗಲಿಲ್ಲ. ॥24॥ ಹನುಮಂತನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ತಪಸ್ವಿಯು ಹೇಳಿದಳು - ಯಾವನೇ ಒಮ್ಮೆ ಈ ಗುಹೆಯೊಳಗೆ ಬಂದರೆ ಅವನು ಜೀವಂತವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿಂದ ಹೊರಹೋಗುವುದು ಬಹಳ ಕಷ್ಟವೆಂದು ನಾನು ತಿಳಿದಿದ್ದೇನೆ. ಹೀಗಿದ್ದರೂ ನಿಯಮಗಳ ಪಾಲನೆಯ ಮತ್ತು ತಪಸ್ಸಿನ ಉತ್ತಮ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ನಾನು ನಿಮ್ಮನ್ನು ಈ ಗುಹೆಯಿಂದ ಹೊರಗೆ ಕಳಿಸಿಕೊಡುತ್ತೇನೆ. ॥25-26॥ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾನರರೇ! ನೀವೆಲ್ಲರೂ ನಿಮ್ಮ ಕಣ್ಣು ಗಳನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಕೊಳ್ಳಿರಿ. ಕಣ್ಣುಮುಚ್ಚದೆ ಇಲ್ಲಿಂದ ಹೊರಗೆ ಹೋಗವುದು ಅಸಂಭವವಾಗಿದೆ. ॥27॥ ಇದನ್ನು ಕೇಳಿ ಎಲ್ಲರೂ ಸುಕುಮಾರ ಬೆರಳುಗಳುಳ್ಳ ಕೈಗಳಿಂದ ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಕೊಂಡರು. ಗುಹೆಯಿಂದ ಹೊರಗೆ ಹೋಗುವ ಇಚ್ಛೆ ಯಿಂದ ಸಂತೋಷಗೊಂಡು ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಕೂಡಲೇ ಕಣ್ಣು ಮುಚ್ಚಿಕೊಂಡರು. ॥28॥ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಆಗ ಕೈಗಳಿಂದ ಮುಖವನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಕೊಂಡ ಆ ಮಹಾತ್ಮಾ ವಾನರರನ್ನು ಸ್ವಯಂಪ್ರಭೆಯು ರೆಪ್ಪೆ ಮಿಟಿಕಿಸುವುದರೊಳಗೆ ಹೊರಗೆ ತಂದುಬಿಟ್ಟಳು. ॥29॥ ಬಳಿಕ ಆ ಧರ್ಮ ಪರಾಯಣ ತಾಪಸಿಯು ಆ ವಿಷಮ ಗುಹೆಯಿಂದ ಹೊರಗೆ ಬರುತ್ತಲೇ ಸಮಸ್ತ ವೀರರಿಗೆ ಆಶ್ವಾಸನೆ ಕೊಟ್ಟು ಈ ಪ್ರಕಾರ ಹೇಳಿದಳು - ॥30॥

ಶ್ರೇಷ್ಠ ವಾನರರೇ! ಇದು ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ವೃಕ್ಷಗಳಿಂದ - ಲತೆಗಳಿಂದ ವ್ಯಾಪ್ತವಾದ ಶೋಭಾಶಾಲಿ ವಿಂಧ್ಯಗಿರಿ. ಇತ್ತ ಇದು ಪ್ರಸ್ರವಣಗಿರಿ ಇದೆ ಮತ್ತು ಎದುರಿಗೆ ಈ ಮಹಾ ಸಾಗರವಿದೆ. ನಿಮಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ. ಈಗ ನಾನು ನನ್ನ ಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತೇನೆ, ಎಂದು ಹೇಳಿ ಸ್ವಯಂಪ್ರಭೆಯು ಆ ಸುಂದರ ಗುಹೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದಳು. ॥31-32॥

ಶ್ರೀ ವಾಲ್ಮೀಕಿವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡದ ಐವತ್ತೆರಡನೆಯ ಸರ್ಗ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥52॥

ಐವತ್ತಮೂರನೆಯ ಸರ್ಗ

ಅವಧಿಯು ಮುಗಿದು ಹೋದರೂ ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿಯಾಗದಿರಲು ಸುಗ್ರೀವನ ದಂಡನೆಗೆ ಹೆದರಿದ ಅಂಗದಾದಿಗಳು ಪ್ರಾಯೋಪವೇಶ ಮಾಡಲು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದುದು

ಬಳಿಕ ಆ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾನರರು ವರುಣನ ಆಲಯವಾದ, ಮಹಾಘೋರವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದ, ಅಪಾರವಾಗಿದ್ದ, ಭೀಕರವಾಗಿ ಗರ್ಜಿಸುವ, ಭಯಂಕರವಾದ ಅಲೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮಹಾ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ನೋಡಿದರು. ॥1॥ ಮಯಾಸುರನು ಮಾಯೆಯಿಂದ ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಪರ್ವತದ ದುರ್ಗಮ ಗುಹೆಯಲ್ಲಿ ವಾನರರು ಸೀತೆಯನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಾ ಸುಗ್ರೀವ ರಾಜನು ಮರಳಲು ನಿಶ್ಚಿತ ಪಡಿಸಿದ ಒಂದು ತಿಂಗಳ ಅವಧಿ ಕಳೆದುಹೋಯಿತು. ॥2॥ ವಿಂಧ್ಯಗಿರಿಯ ಪಕ್ಕದ ಹೂವುಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ವೃಕ್ಷಗಳುಳ್ಳ ಪರ್ವತದ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತು ಆ ಎಲ್ಲ ಮಹಾತ್ಮಾ ವಾನರರು ಚಿಂತಿಸತೊಡಗಿದರು. ॥3॥ ವಸಂತ ಋತುವಿನಲ್ಲಿ ಫಲ ಕೊಡುವ ಮಾವು ಮೊದಲಾದ ವೃಕ್ಷಗಳ ಕೊಂಬೆಗಳು ಹೂವುಗಳ ಭಾರದಿಂದ ಬಾಗಿದ, ನೂರಾರು ಲತೆಗಳಿಂದ ವ್ಯಾಪ್ತವಾದುದನ್ನು ನೋಡಿ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಸುಗ್ರೀವನ ಭಯದಿಂದ ನಡುಗಿ ಹೋದರು. (ಅವರು ಶರದ್ಋತುವಿನಲ್ಲಿ ಹೊರಟಿದ್ದರು, ಈಗ ಶಿಶಿರ ಋತು ಬಂದಿತ್ತು. ಅದರಿಂದ ಅವರ ಭಯವು ಹೆಚ್ಚಾಯಿತು.) ॥4॥ ಈಗ ವಸಂತ ಕಾಲ ಬರುವುದಿದೆ ಎಂದು ಒಬ್ಬರು ಮತ್ತೊಬ್ಬರಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾ ರಾಜನ ಆದೇಶಕ್ಕನುಸಾರ ಒಂದು ತಿಂಗಳೊಳಗೆ ಮಾಡಬೇಕಾಗಿದ್ದ ಕಾರ್ಯ ಮಾಡಲಾಗ ದಿದ್ದುದರಿಂದ, ನಾಶವಾಗುವ ಭಯದಿಂದ ನೆಲಕ್ಕೆ ಕುಸಿದುಬಿದ್ದರು. ॥5॥ ಸಿಂಹದಂತೆ ಹೆಗಲುಳ್ಳ, ಎತ್ತಿನಂತೆ ಪುಷ್ಟವಾದ ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ಹಾಗೂ ದಪ್ಪವಾದ ಭುಜಗಳುಳ್ಳ, ಬುದ್ಧಿವಂತನಾದ ಯುವರಾಜ ಅಂಗದನು ಆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ವಾನರರಿಗೆ ಮತ್ತು ಇತರ ವನವಾಸೀ ಕಪಿಗಳಿಗೆ ಯಥಾವತ್ ಸಮ್ಮಾನ ಕೊಡುತ್ತಾ ಮಧುರವಾಣಿಯಿಂದ ಸಂಬೋಧಿಸಿ ನುಡಿದನು. ॥6-7॥

ವಾನರರೇ! ನಾವೆಲ್ಲರೂ ವಾನರರಾಜನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಆಶ್ವೀನಮಾಸ ಕಳೆಯುತ್ತಿದ್ದಂತೆ ಒಂದು ತಿಂಗಳ ಅವಧಿಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಹುಡುಕಲು ಹೊರಟಿದ್ದೆವು. ಆದರೆ ನಮ್ಮ ಆ ಒಂದು ತಿಂಗಳು ಗುಹೆಯಲ್ಲೇ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು; ಇದನ್ನು ನೀವೆಲ್ಲ ತಿಳಿದಿಲ್ಲವೇ? ನಾವು ಹೊರಟಂದಿನಿಂದ ಮರಳಲು ನಿರ್ಧಾರಿತವಾದ ಮಾಸವೂ ಕಳೆದುಹೋಯಿತು. ಆದ್ದರಿಂದ ಈಗ ಮುಂದೆ ಏನು ಮಾಡುವುದು? ॥8-9॥ ನೀವು ರಾಜನ ವಿಶ್ವಾಸ ಪಾತ್ರರಾಗಿದ್ದೀರಿ. ನೀವು ನೀತಿ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ನಿಪುಣರಾಗಿದ್ದೀರಿ ಹಾಗೂ ಸ್ವಾಮಿಯ ಹಿತದಲ್ಲಿ ತತ್ಪರರಾಗಿದ್ದೀರಿ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನೀವುಗಳು ಯಥಾಸಮಯ ಎಲ್ಲ ಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ನಿಯುಕ್ತ ರಾಗಿರುವಿರಿ. ॥10॥ ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ನಿಮಗೆ ಸಮಾನರಾದವರು ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ. ನೀವೆಲ್ಲರೂ ತನ್ನ ಪುರುಷಾರ್ಥದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿ ವಿಖ್ಯಾತರಾಗಿದ್ದೀರಿ. ಈಗ ವಾನರರಾಜ ಸುಗ್ರೀವನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ನನ್ನನ್ನು ಮುಂದು ಮಾಡಿ ನೀವು ಹೊರಟಿದ್ದ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ನಾವು ಸಲರಾಗಲಿಲ್ಲ. ಇಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ನಾವು ನಮ್ಮ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಕಳೆದು ಕೊಳ್ಳುವುದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವೇ ಇಲ್ಲ. ವಾನರರಾಜನ ಆದೇಶವನ್ನು ಪಾಲಿಸದವನು ಯಾರು ತಾನೇ ಸುಖಿಯಾಗಿರಬಲ್ಲನು? ॥11-12॥ ಸ್ವತಃ ಸುಗ್ರೀವನೇ ನಿಶ್ಚಿತಪಡಿಸಿದ್ದ ಸಮಯವು ಕಳೆದು ಹೋದಾಗ ವಾನರರಾದ ನಮಗೆಲ್ಲರಿಗೆ ಉಪವಾಸ ಮಾಡಿ ಪ್ರಾಣತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದೇ ಸರಿಯೆಂದು ತೋರುತ್ತದೆ. ॥13॥ ಸುಗ್ರೀವನು ಸ್ವಭಾವತಃ ಕಠೋರನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಮತ್ತೆ ಈಗಲಂತೂ ಅವನು ನಮಗೆ ರಾಜನಾಗಿರುವನು. ನಾವು ಅಪರಾಧ ಮಾಡಿ ಅವನ ಬಳಿಗೆ ಹೋದಾಗ ಅವನು ಎಂದೂ ಕ್ಷಮಿಸಲಾರನು. ॥14॥ ಅಲ್ಲದೆ ಸೀತೆಯ ಸಮಾಚಾರ ಸಿಗದಿರುವುದರಿಂದ ನಮ್ಮನ್ನು ವಧಿಸಿಯೂ ಬಿಡಬಹುದು; ಆದ್ದರಿಂದ ನಾವು ಇಂದೇ ಇಲ್ಲಿ ಪತ್ನೀ-ಪುತ್ರರು, ಧನ-ಸಂಪತ್ತು, ಮನೆ-ಮಠ ಇವುಗಳ ಮೋಹ ಬಿಟ್ಟು ಮರಣಾಂತ ಉಪವಾಸ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಬೇಕು. ॥15॥ ಇಲ್ಲಿಂದ ಮರಳಿ ಹೋದಾಗ ಸುಗ್ರೀವನು ಖಂಡಿತವಾಗಿ ನಮ್ಮೆಲ್ಲರನ್ನು ವಧಿಸಿಬಿಡುವನು. ಅನುಚಿತ ವಧೆಗಿಂತ ಇಲ್ಲೇ ಸತ್ತು ಹೋಗುವುದು ನಮಗೆ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರವಾಗಿದೆ. ॥16॥ ಸುಗ್ರೀವನು ನನ್ನನ್ನು ಯುವರಾಜನಾಗಿ ಪಟ್ಟ ಕಟ್ಟಲಿಲ್ಲ. ಸುಲಭವಾಗಿ ಮಹತ್ಕರ್ಮ ಮಾಡುವ ಮಹಾರಾಜಾ ಶ್ರೀರಾಮನೇ ಯುವರಾಜನಾಗಿ ನನ್ನ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕ ಮಾಡಿರುವನು. ॥17॥ ರಾಜಾ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಮೊದಲಿಂದಲೇ ನನ್ನ ಕುರಿತು ವೈರವಿದೆ. ಈಗ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಉಲ್ಲಂಘಿಸಿದ ಅಪರಾಧವನ್ನು ನೋಡಿ ಹಿಂದೆ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದಂತೆ ತೀಕ್ಷ್ಣ ದಂಡನೆಯ ಮೂಲಕ ನನ್ನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಿಸಿ ಬಿಡುವನು. ॥18॥ ಜೀವಿಸಿರುವಾಗ ರಾಜನ ಕೈಯಿಂದ ನನ್ನ ಮರಣವನ್ನು ನೋಡುವ ಸುಹೃದರಿಂದ ನನಗೇನು ಕೆಲಸವಿದೆ? ಇಲ್ಲೇ ಸಮುದ್ರದ ಪಾವನ ದಡದಲ್ಲಿ ನಾನು ಮರಣಾಂತ ಉಪವಾಸ ಮಾಡುವೆನು. ॥19॥ ಯುವರಾಜ ವಾಲಿಕುಮಾರ ಅಂಗದನ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಆ ಎಲ್ಲ ಶ್ರೇಷ್ಠ ವಾನರರು ಕರುಣಾಸ್ವರದಲ್ಲಿ ನುಡಿದರು. ॥20॥ ನಿಜವಾಗಿ ಸುಗ್ರೀವನ ಸ್ವಭಾವ ಬಹಳ ಕಠೋರವಾಗಿದೆ. ಅತ್ತ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ತನ್ನ ಪ್ರಿಯಪತ್ನೀ ಸೀತೆಯ ಕುರಿತು ಅನುರಕ್ತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಸೀತೆಯನ್ನು ಹುಡುಕಿ ಮರಳಲು ನಿಶ್ಚಿತಪಡಿಸಿದ ಅವಧಿಯ ಸಮಯ ಕಳೆದುಹೋದ ಬಳಿಕವೂ ಕಾರ್ಯಮಾಡದೆ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋದರೆ, ಆ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ನಮ್ಮನ್ನು ನೋಡಿ ಸೀತೆಯ ದರ್ಶನ ಮಾಡದೆ ಬಂದಿರುವರು ಎಂದು ತಿಳಿದು ಶ್ರೀರಾಮನ ಪ್ರಿಯವನ್ನು ಮಾಡುವ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನು ನಮ್ಮನ್ನು ಕೊಲ್ಲಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವೇ ಇಲ್ಲ. ॥21-22॥ ಆದ್ದರಿಂದ ಅಪರಾಧೀ ಮನುಷ್ಯನು ಒಡೆಯನ ಬಳಿಗೆ ಮರಳಿ ಹೋಗುವುದು ಎಂದಿಗೂ ಉಚಿತವಲ್ಲ. ನಾವು ಸುಗ್ರೀವನ ಮುಖ್ಯ ಸಹಯೋಗಿ ಅಥವಾ ಸೇವಕರಾದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಕಳಿಸಿದ್ದರಿಂದ ಬಂದಿದ್ದೆವು. ॥23॥ ಸೀತೆಯ ದರ್ಶನ ಮಾಡದೆ, ಅಥವಾ ಸಮಾಚಾರ ತಿಳಿಯದೆ ವೀರ ಸುಗ್ರೀವನ ಬಳಿಗೆ ಹೋದರೆ ಅವಶ್ಯವಾಗಿಯೇ ನಾವು ಯಮಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋಗಬೇಕಾದೀತು. ॥24॥ ಭಯದಿಂದ ದುಃಖಿತರಾದ ಆ ವಾನರವೀರರ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ತಾರನು ಹೇಳಿದನು- ಇಲ್ಲಿ ಕುಳಿತುಕೊಂಡು ವಿಷಾದ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಲಾಭವಿಲ್ಲ. ನಿಮಗೆ ಸರಿಕಂಡರೆ ನಾವೆಲ್ಲರೂ ಸ್ವಯಂಪ್ರಭೆಯ ಆ ಗುಹೆಯನ್ನೇ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ವಾಸಿಸುವಾ. ॥25॥ ಈ ಗುಹೆಯು ಮಾಯೆಯಿಂದ ನಿರ್ಮಿತವಾದ್ದರಿಂದ ಅತ್ಯಂತ ದುರ್ಗಮವಾಗಿದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಲ-ಮೂಲ-ಜಲ ಮತ್ತು ತಿಂದುಣ್ಣುವ ಇತರ ವಸ್ತುಗಳು ಹೇರಳವಾಗಿವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅಲ್ಲಿ ನಮಗೆ ದೇವೇಂದ್ರನಿಂದಾಗಲೀ, ಶ್ರೀರಾಮ ನಿಂದಾಗಲೀ, ವಾನರರಾಜ ಸುಗ್ರೀವನಿಂದಾಗಲೀ ಯಾವುದೇ ಭಯವಿಲ್ಲ. ॥26॥

ತಾರನು ಹೇಳಿದ ಮಾತು ಅಂಗದನಿಗೂ ಅನುಕೂಲವಾಗಿತ್ತು. ಇದನ್ನು ಕೇಳಿ ಎಲ್ಲ ವಾನರರಿಗೆ ಅದರ ಮೇಲೆ ವಿಶ್ವಾಸ ಉಂಟಾಯಿತು. ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಹೇಳಿದರು - ಬಂಧುಗಳೇ! ನಾವು ಆ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ವಿಳಂಬವಿಲ್ಲದೆ ಇಂದೇ ಮಾಡಬೇಕು, ಇದರಿಂದ ನಾವು ಸಾಯಲಾರೆವು. ॥27॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡದ ಐವತ್ತಮೂರನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು ॥ 53 ॥

ಐವತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಸರ್ಗ

ಹನುಮಂತನು ಭೇದ ನೀತಿಯ ಮೂಲಕ ವಾನರರನ್ನು ತನ್ನ ಕಡೆಗೆ ಸೆಳೆದುಕೊಂಡು ಅಂಗದನನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಿದುದು

ತಾರಾಧಿಪನಾದ ಚಂದ್ರನಂತೆ ತೇಜಸ್ವಿಯಾಗಿದ್ದ ತಾರನು ಅಂಗದನಿಗೆ ಅನುಕೂಲಕರವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲು ಅಂಗದನು ಕಪಿರಾಜ್ಯವನ್ನು ಇಷ್ಟರವರೆಗೆ ಸುಗ್ರೀವನ ಅಧಿಕಾರದಲ್ಲಿದ್ದ ಸುಗ್ರೀವನಿಂದ ಅಪಹರಿಸಿಬಿಟ್ಟನೆಂದೇ ಹನುಮಂತನು ಭಾವಿಸಿದನು. (ಈ ರೀತಿ ವಾನರರಲ್ಲಿ ಮತಭೇದ ಉಂಟಾಗಿ ಅನೇಕ ವಾನರರು ಅಂಗದನಿಗೆ ಸಹಾಯಕರರಾಗುವರು ಮತ್ತು ಬಲವಂತ ಅಂಗದನು ಸುಗ್ರೀವನ್ನು ವಂಚಿಸಿ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಕಸಿದುಕೊಳ್ಳುವನು.) ॥1॥ ವಾಲಿಕುಮಾರ ಅಂಗದನು ಎಂಟು1 ಗುಣವುಳ್ಳ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ, ನಾಲ್ಕು2 ರೀತಿಯ ಬಲದಿಂದ, ಹದಿನಾಲ್ಕು3 ಗುಣಗಳಿಂದ ಸಂಪನ್ನನಾಗಿರುವುದು ಹನುಮಂತನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿದಿದ್ದನು. ॥2॥ ಇವನು ತೇಜ, ಬಲ, ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ಸದಾ ಪರಿಪೂರ್ಣವಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಶುಕ್ಲಪಕ್ಷದ ಚಂದ್ರನಂತೆ ರಾಜಕುಮಾರ ಅಂಗದನ ಶ್ರೀಯು ದಿನೇದಿನೇ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ. ॥3॥ ಇವನು ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಬೃಹಸ್ಪತಿಯಂತೇ, ಪರಾಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ತಂದೆ ವಾಲಿಗೆ ಸಮಾನನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ದೇವೇಂದ್ರನು ಬೃಹಸ್ಪತಿಯಿಂದ ನೀತಿಯ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳುವಂತೆಯೇ ಅಂಗದನು ತಾರನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ॥4॥ ತನ್ನ ಸ್ವಾಮಿ ಸುಗ್ರೀವನ ಕಾರ್ಯ ನಿರ್ವಹಿಸಲು ಬಹಳ ಶ್ರಮಿಸಿ ಬಳಲಿಹೋಗಿದ್ದ ಅಂಗದನನ್ನು ಸರ್ವಶಾಸ್ತ್ರವಿಶಾರದ ಹನುಮಂತನು ಸಮಾಧಾನಗೊಳಿಸಲು ಉಪಕ್ರಮಿಸಿದನು. ॥5॥ ಸಾಮ, ದಾನ, ಭೇದ, ದಂಡ - ಈ ನಾಲ್ಕು ಉಪಾಯಗಳಲ್ಲಿ ಮೂರನೆಯದಾದ ಭೇದೋ ಪಾಯವನ್ನಾಶ್ರಯಿಸಿ ತನ್ನ ಮಾತಿನ ಮೋಡಿಯಿಂದ ವಾನರ ಸಮೂಹದಲ್ಲಿ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಭೇದವನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸಿದನು. ॥6॥ ಆ ಎಲ್ಲ ವಾನರರಲ್ಲಿ ಭೇದವುಂಟಾದಾಗ ಅವನು ದಂಡೋಪಾಯದಿಂದ ಕೂಡಿದ ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಭಯದಾಯಕ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಅಂಗದನನ್ನು ಹೆದರಿಸಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದನು. ॥7॥ ತಾರಾನಂದನನೇ! ನೀನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ತಂದೆಯಂತೆ ಅತ್ಯಂತ ಶಕ್ತಿಶಾಲಿಯಾಗಿರುವುದು ನಿಶ್ಚಿತವಾಗಿ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ವಿದಿತವಾಗಿದೆ. ನಿನ್ನ ತಂದೆಯು ವಾನರರಾಜ್ಯವನ್ನು ಆಳುವಂತೆಯೇ ನೀನು ಅದನ್ನು ದೃಢತೆಯಿಂದ ಧರಿಸಲು ಸಮರ್ಥನಾಗಿರುವೆ. ॥8॥

(1) ಬುದ್ಧಿಯ ಎಂಟು ಗುಣಗಳು - ಕೇಳುವ ಇಚ್ಛೆ, ಕೇಳಿ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವುದು, ಗ್ರಹಿಸಿ ಧರಿಸುವುದು, ಊಹಾಪೋಹ ಮಾಡುವುದು, ಅರ್ಥ ಅಥವಾ ತಾತ್ಪರ್ಯವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿಯುವುದು, ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನದಿಂದ ಸಂಪನ್ನನಾಗುವುದು.

(2) ಚತುರ್ಬಲಗಳು - ಬಾಹುಬಲ, ಮನೋಬಲ, ಉಪಾಯಬಲ ಮತ್ತು ಬಂಧುಬಲ. ಸಾಮ, ದಾನ, ಭೇದ, ದಂಡ ಇವು ನಾಲ್ಕು ಉಪಾಯಗಳು

(3) ಈ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಗುಣಗಳನ್ನು ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ - ದೇಶಕಾಲದ ಜ್ಞಾನ, ದೃಢತೆ, ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದ ಕ್ಲೇಶಗಳನ್ನು ಸಹಿಸುವುದು, ಎಲ್ಲ ವಿಷಯಗಳ ಜ್ಞಾನ, ಚತುರತೆ, ಉತ್ಸಾಹ ಅಥವಾ ಬಲ, ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆ ಗುಪ್ತವಾಗಿರಿಸುವುದು, ಪರಸ್ಪರ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಆಡದಿರುವುದು, ಶೌರ್ಯ, ತನ್ನ ಮತ್ತು ಶತ್ರುವಿನ ಶಕ್ತಿಯ ಜ್ಞಾನ, ಕೃತಜ್ಞತೆ, ಶರಣಾಗತ ವತ್ಸಲತೆ, ಅಮರ್ಷಶೀತತೆ ಮತ್ತು ಅಚಂಚಲತೆ (ಸ್ಥಿರತೆ ಅಥವಾ ಗಂಭೀರತೆ)

ಆದರೆ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ಈ ಕಪಿಗಳು ಸದಾ ಚಂಚಲರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ತಮ್ಮ ಪತ್ನೀ ಪುತ್ರರಿಂದ ಅಗಲಿ ಇದ್ದು, ನಿನ್ನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸುವುದು ಇವರಿಂದ ಸಹಿಸಲಾಗದು. ॥9॥ ನಾನು ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ - ಇವರು ಯಾರೂ ವಾನರರು ಸುಗ್ರೀವನೊಂದಿಗೆ ವಿರೋಧ ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡು ನಿನ್ನ ಕುರಿತು ಅನುರಕ್ತರು ಆಗಲಾರರು. ಈ ಜಾಂಬವಂತ, ನೀಲ, ಮಹಾಕಪಿ ಸುಹೋತ್ರ ಇರುವಂತೆಯೇ ನಾನೂ ಆಗಿದ್ದೇನೆ. ನನ್ನನ್ನು ಹಾಗೂ ಇವರೆಲ್ಲರನ್ನು ಸಾಮ, ದಾನಾದಿ ಉಪಾಯ ಗಳಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನಿಂದ ಆಗಲಿಸಲಾಗದು. ನೀನು ದಂಡದ ಮೂಲಕವೂ ನಮ್ಮೆಲ್ಲರನ್ನು ವಾನರ ರಾಜನಿಂದ ದೂರಗೊಳಿ ಸುವುದೂ ಸಂಭವವಿಲ್ಲ. (ಆದ್ದರಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನು ನಿನಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಬಲನಾಗಿದ್ದಾನೆ.) ॥10-11॥ ದುರ್ಬಲನೊಂದಿಗೆ ವಿರೋಧ ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡು ಬಲವಂತ ಪುರುಷನು ಸುಮ್ಮನೆ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲನು, ಆದರೆ ಬಲವಂತನೊಡನೆ ವೈರ ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡ ಯಾವನೇ ದುರ್ಬಲ ಪುರುಷನು ಎಲ್ಲಿಯೂ ಸುಖವಾಗಿ ಇರಲಾರನು. ಆದ್ದರಿಂದ ತನ್ನ ರಕ್ಷಣೆ ಬಯಸುವ ದುರ್ಬಲ ಪುರುಷನು ಬಲವಂತನೊಂದಿಗೆ ದ್ವೇಷ ಕಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳಬಾರದು ಎಂದು ನೀತಿಜ್ಞ ಜನರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ॥12॥ ಈ ಗುಹೆಯು ನಮಗೆ ತಾಯಿಯಂತೆ ಮಡಿಲಲ್ಲಿ ಅಡಗಿಸಿಕೊಂಡೀತು, ಇದರಿಂದ ನಮ್ಮ ರಕ್ಷಣೆಯಾಗಬಹುದು, ಹಾಗೂ ಬಿಲವು ಅಭೇದ್ಯವೆಂದು ನೀನು ತಾರನ ಮುಖದಿಂದ ಕೇಳಿ ತಿಳಿದುದು ಎಲ್ಲವೂ ವ್ಯರ್ಥವಾಗಿದೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಈ ಗುಹೆಯನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ತನ್ನ ಬಾಣದಿಂದ ವಿದೀರ್ಣಗೊಳಿಸುವುದು ಎಡಕೈಯ ಆಟವಾಗಿದೆ. ॥13॥ ಹಿಂದೆ ಇಲ್ಲಿ ವಜ್ರದ ಪ್ರಹಾರ ದಿಂದ ಇಂದ್ರನು ಈ ಗುಹೆಯನ್ನು ಸ್ವಲ್ಪ ಹಾಳುಗೆಡಹಿದ್ದನು; ಆದರೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ತನ್ನ ಹರಿತ ಬಾಳಗಳಿಂದ ಎಲೆಯ ದೊನ್ನೆಯಂತೆ ನಾಶಮಾಡಬಲ್ಲನು. ॥14॥ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಬಳಿ ಇರುವ ಬಾಣಗಳ ಅಲ್ಪ ಸ್ಪರ್ಶವೂ ವಜ್ರ ಮತ್ತು ವಿದ್ಯುತ್ತಿನಂತೆ ಏಟು ಕೊಡುವುದಿದ್ದು, ಆ ನಾರಾಚಗಳು ಪರ್ವತಗಳನ್ನು ವಿದೀರ್ಣಗೊಳಸಬಲ್ಲವು. ॥15॥

ಪರಂತಪ ವೀರನೇ! ನೀನು ಈ ಗುಹೆಯಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸುತ್ತಿದ್ದಂತೆ ಇವೆಲ್ಲ ವಾನರರು ನಿನ್ನನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುವರು; ಏಕೆಂದರೆ ಹೀಗೆ ಮಾಡಲು ಇವರು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿರುವರು. ॥16॥ ಇವರು ತಮ್ಮ ಮಕ್ಕಳು - ಮರಿಗಳನ್ನು ನೆನೆದು ಸದಾ ಉದ್ವಿಗ್ನರಾಗುವರು. ಇಲ್ಲಿ ಇವರಿಗೆ ಹಸಿವಿನ ಕಷ್ಟವಾದಾಗ ಮತ್ತು ದುಃಖಕರ ಶಯ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಮಲಗುವ ದುರವಸ್ಥೆಯಿಂದ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಖೇದಗೊಂಡಾಗ, ಇವರು ನಿನ್ನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಹೊರಟುಹೋಗುವರು. ॥17॥ ಇಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ನೀನು ಹಿತೈಷಿ ಬಂಧುಗಳ, ಸುಹೃದರ ಸಹಯೋಗದಿಂದ ವಂಚಿತನಾಗಿ ತೃಣದಂತೆ ತುಚ್ಛನಾಗುವೆ ಮತ್ತು ಸದಾ ಹೆಚ್ಚು ಹೆದರುತ್ತಾ ಇರುವೆ. ॥18॥ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಬಾಣಗಳು ಘೋರ, ಮಹಾವೇಗಶಾಲಿ ಮತ್ತು ದುರ್ಜಯವಾಗಿವೆ. ಶ್ರೀರಾಮನ ಕಾರ್ಯದಿಂದ ವಿಮುಖನಾದಾಗ ನಿನ್ನನ್ನು ಅವನು ಕೊಲ್ಲದೆ ಇರಲಾರನು. ॥19॥ ನಮ್ಮೊಂದಿಗೆ ಹೊರಟು ನೀನು ವಿನೀತ ಪುರುಷನಂತೆ ಅವನ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ಉಪಸ್ಥಿತನಾದಾಗ ಸುಗ್ರೀವನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ತನ್ನ ಬಳಿಕ ನಿನಗೇ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಕೊಡುವನು. ॥20॥ ನಿನ್ನ ಚಿಕ್ಕಪ್ಪ ಸುಗ್ರೀವನು ಧರ್ಮಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ರಾಜನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನು ಸದಾ ನಿನ್ನ ಸಂತೋಷವನ್ನು ಬಯಸುವ, ದೃಢವ್ರತ, ಪವಿತ್ರ ಮತ್ತು ಸತ್ಯಪ್ರತಿಜ್ಞನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಎಂದಿಗೂ ನಿನ್ನ ನಾಶ ಮಾಡಲಾರನು. ॥21॥

ಅಂಗದ! ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ತಾಯಿಯ ಪ್ರಿಯವನ್ನು ಮಾಡುವ ಇಚ್ಛೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಆಕೆಯ ಪ್ರಸನ್ನತೆಗಾಗಿಯೇ ಅವನು ಬದುಕಿರುವನು. ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ನೀನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಪುತ್ರನಿಲ್ಲ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನೀನು ಅವನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಬೇಕು. ॥22॥

ಶ್ರೀ ವಾಲ್ಮೀಕಿವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡದ ಐವತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಸರ್ಗ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಯಿತು.॥54॥

ಐವತ್ತೈದನೆಯ ಸರ್ಗ

ಅಂಗದ ಸಹಿತ ವಾನರರ ಪ್ರಾಯೋಪವೇಶ

ಹನುಮಂತನ ಮಾತು ವಿನಯಯುಕ್ತ, ಧರ್ಮಾನುಕೂಲ ಮತ್ತು ಸ್ವಾಮಿಯ ಕುರಿತು ಸಮ್ಮಾನದಿಂದ ಕೂಡಿತ್ತು. ಅದನ್ನು ಕೇಳಿ ಅಂಗದನು ಹೇಳಿದನು - ॥1॥ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ಸುಗ್ರೀವ ರಾಜನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರತೆ, ಶರೀರ-ಮನಸ್ಸಿನ ಪವಿತ್ರತೆ, ಕ್ರೂರತೆಯ ಅಭಾವ, ಸರಳತೆ, ಪರಾಕ್ರಮ, ಧೈರ್ಯ ಇವುಗಳಿವೆ ಎಂಬ ಮಾನ್ಯತೆ ಸರಿ ಎಂದು ತೋರುವುದಿಲ್ಲ. ॥2॥ ತನ್ನ ಅಣ್ಣನು ಬದುಕಿರವಾಗಲೇ ಧರ್ಮತಃ ತಾಯಿಯಂತೆ ಇದ್ದ ಅವನ ಪ್ರಿಯ ಮಹಾರಾಣಿಯನ್ನು ಕುತ್ಸಿತ ಭಾವದಿಂದ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದ್ದ ಅವನು ಧರ್ಮವನ್ನು ಬಲ್ಲವನೆಂದು ಹೇಗೆ ಹೇಳಬಹುದು? ಯಾವ ದುರಾತ್ಮನು ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಹೋಗಿರುವ ಅಣ್ಣನಿಂದ ಬಿಲದ ರಕ್ಷಣೆಯ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ನಿಯುಕ್ತನಾಗಿದ್ದರೂ ಬಂಡೆಯಿಂದ ಅದರ ಬಾಗಿಲನ್ನು ಮುಚ್ಚಿದ್ದನೋ ಅವನನ್ನು ಧರ್ಮಜ್ಞನೆಂದು ಹೇಗೆ ಹೇಳಬಹುದು? ॥3-4॥

ಸತ್ಯದ ಸಾಕ್ಷಿಯಿಂದ ಯಾರ ಕೈ ಹಿಡಿದಿದ್ದನೋ, ಮೊದಲೇ ತನ್ನ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಸಾಧಿಸಿಕೊಂಡನೋ, ಅವನು ಮಹಾ ಯಶಸ್ವೀ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನೇ ಮರೆತಿರುವಾಗ ಬೇರೆ ಯಾರದಾದರೂ ಉಪಕಾರವನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಬಲ್ಲನೇ? ॥5॥ ಅವನು ಅಧರ್ಮದ ಭಯದಿಂದಲ್ಲ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಭಯದಿಂದಲೇ ಹೆದರಿ ನಮ್ಮನ್ನು ಸೀತಾನ್ವೇಷಣೆಗೆ ಕಳಿಸಿರುವನು. ಹೀಗಿರುವಾಗ ಅವನಲ್ಲಿ ಧರ್ಮದ ಸಂಭಾವನೆ ಹೇಗೆ ಇರಬಲ್ಲದು? ॥6॥ ಆ ಪಾಪೀ, ಕೃತಘ್ನ, ಸ್ಮರಣಶಕ್ತಿಹೀನ, ಚಂಚಲಚಿತ್ತನಾದ ಸುಗ್ರೀವನ ಮೇಲೆ ಉತ್ತಮ ಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ಯಾವನೇ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪುರುಷನು ಎಂದಾದರೂ ವಿಶ್ವಾಸ ಇಡಬಲ್ಲನೇ? ॥7॥ ತನ್ನ ಮಗ ಗುಣವಂತನಾಗಿರಲಿ ಅಥವಾ ಗುಣಹೀನನಾಗಿರಲಿ, ಅವನನ್ನೇ ರಾಜನನ್ನಾಗಿಸಬೇಕು. ಇಂತಹ ಧಾರಣೆಯುಳ್ಳ ಸುಗ್ರೀವನು ನನ್ನನ್ನು ಶತ್ರುಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ಬಾಲಕನಂತೆ ಹೇಗೆ ಬದುಕಲು ಬಿಡುವನು? ॥8॥ ಸುಗ್ರೀವನಿಂದ ಬೇರೆಯಾಗಿರಬೇಕೆಂಬ ನನ್ನ ಗುಪ್ತ ವಿಚಾರವು ಇಂದು ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ. ಜೊತೆಗೆ ಅವನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸದೇ ಇದ್ದುದರಿಂದ ನಾನು ಅಪರಾಧಿಯೂ ಆಗಿದ್ದೇನೆ. ಇಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ನನ್ನ ಶಕ್ತಿ ಕ್ಷೀಣಿಸಿಹೋಗಿದೆ. ನಾನು ಅನಾಥನಂತೆ ದುರ್ಬಲನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ಇಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಗೆ ಹೋಗಿ ಹೇಗೆ ಬದುಕಿರಬಲ್ಲೆ? ॥9॥

ಸುಗ್ರೀವನು ಮೂರ್ಖ, ಕ್ರೂರೀ, ನಿರ್ದಯಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನು ರಾಜ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ನನ್ನನ್ನು ಗುಪ್ತವಾಗಿ ದಂಡಿಸುವನು ಅಥವಾ ಎಂದೆಂದಿಗೂ ಬಂಧನದಲ್ಲಿ ಇಡಬಹುದು. ॥10॥ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಬಂಧುಜನಿತ ಕಷ್ಟ ಭೋಗಿಸುವುದಕ್ಕಿಂತ ಉಪವಾಸ ಮಾಡಿ ಪ್ರಾಣ ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುವುದೇ ನನಗೆ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಎಲ್ಲ ವಾನರರು ನನಗೆ ಇಲ್ಲಿಯೇ ಇರಲು ಅಪ್ಪಣೆ ಕೊಟ್ಟು, ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಮನೆಗೆ ಹೋಗಲಿ. ॥11॥ ನಾನು ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಗೆ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಪ್ರತಿಜ್ಞಾಪೂರ್ವಕ ನಿಮ್ಮಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ. ಇಲ್ಲೇ ಮರಣಾಂತ ಉಪವಾಸ ಮಾಡುವೆನು. ನಾನು ಸತ್ತುಹೋಗುವುದೇ ಒಳಿತಾಗಿದೆ. ॥12॥ ನೀವು ರಾಜಾ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಪ್ರಣಾಮಗೈದು ಅವನಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಸಮಾಚಾರ ತಿಳಿಸಿರಿ. ತಮ್ಮ ಬಲದಿಂದ ಶೋಭಿಸುವ ರಘು ವಂಶೀ ಇಬ್ಬರೂ ಬಂಧುಗಳಿಗೂ ನನ್ನ ಸಾದರ ಪ್ರಣಾಮ ವನ್ನು ನಿವೇದಿಸುತ್ತಾ ಕ್ಷೇಮ ಸಮಾಚಾರ ತಿಳಿಸಿರಿ. ॥13॥ ನನ್ನ ಚಿಕ್ಕಪ್ಪ ವಾನರರಾಜ ಸುಗ್ರೀವ ಮತ್ತು ಮಾತೆ ರುಮೆಯಲ್ಲೂ ನನ್ನ ಆರೋಗ್ಯಪೂರ್ವಕ ಕ್ಷೇಮ ಸಮಾಚಾರ ತಿಳಿಸಿರಿ. ॥14॥ ನನ್ನ ತಾಯಿ ತಾರೆಗೂ ಧೈರ್ಯ ತುಂಬಿರಿ. ಆ ಬಡಪಾಯಿ ಸ್ವಭಾವದಿಂದಲೇ ದಯಾಳು ಮತ್ತು ಪುತ್ರನ ಮೇಲೆ ಪ್ರೇಮವನ್ನು ಇಡುವಳು. ॥15॥

ಇಲ್ಲಿ ನಾನು ನಷ್ಟವಾದ ಸಮಾಚಾರ ಕೇಳಿ ಅವಳು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ತನ್ನ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುವಳು. ಇಷ್ಟು ಹೇಳಿ ಅಂಗದನು ಆ ಎಲ್ಲ ವೃದ್ಧ ವಾನರರಿಗೆ ವಂದಿಸಿ, ನೆಲದಲ್ಲಿ ದರ್ಭೆ ಹಾಸಿ, ಉದಾಸನಾಗಿ, ಅಳುತ್ತಾ ಅವನು ಆಮರಣಾಂತ ಉಪವಾಸಕ್ಕಾಗಿ ಕುಳಿತುಬಿಟ್ಟನು. ॥16॥ ಅವನು ಹೀಗೆ ಕುಳಿತುಕೊಂಡಾಗ ಎಲ್ಲ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರು ಅಳತೊಡಗಿದರು ಮತ್ತು ದುಃಖಿತರಾಗಿ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಬಿಸಿಯಾದ ಕಂಬನಿಗಳನ್ನು ಸುರಿಸಿದರು. ಸುಗ್ರೀವನ ನಿಂದೆ ಮತ್ತು ವಾಲಿಯ ಪ್ರಶಂಸೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಅಂಗದ ನನ್ನು ಸುತ್ತುವರೆದು ಆಮರಣ ಉಪವಾಸ ಮಾಡಲು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದರು. ॥17-18॥ ವಾಲಿಕುಮಾರನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ವಿಚಾರ ಮಾಡಿ ಆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ವಾನರರು ಸಾಯುವುದೇ ಉಚಿತ ವೆಂದು ತಿಳಿದು, ಮೃತ್ಯುವಿನ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಆಚಮನ ಮಾಡಿ ಸಮುದ್ರದ ಉತ್ತರ ತೀರದಲ್ಲಿ ದಕ್ಷಿಣಾಗ್ರ ದರ್ಭೆಗಳನ್ನು ಹಾಸಿ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಪೂರ್ವಾಭಿಮುಖರಾಗಿ ಕುಳಿತುಬಿಟ್ಟರು. ॥19-20॥ ಶ್ರೀರಾಮನ ವನವಾಸ, ರಾಜಾ ದಶರಥನ ಮೃತ್ಯು, ಜನಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸರ ಸಂಹಾರ, ವೀದೇಹಕುಮಾರಿ ಸೀತೆಯ ಅಪಹರಣ, ಜಟಾಯುವಿನ ಮರಣ, ವಾಲಿಯ ವಧೆ ಮತ್ತು ಶ್ರೀರಾಮನ ಕ್ರೋಧದ ಕುರಿತು ಚರ್ಚಿಸುತ್ತಿರುವ ಆ ವಾನರರ ಮೇಲೆ ಒಂದು ಮತ್ತೊಂದು ಭಯ ಬಂದು ಬಿತ್ತು. ॥21-22॥

ಮಹಾನ್ ಪರ್ವತ ಶಿಖರದಂತೆ ಶರೀರವಿದ್ದು, ಅಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿರುವ ಅಸಂಖ್ಯ ವಾನರರು ಭಯದಿಂದಾಗಿ ಜೋರು- ಜೋರಾಗಿ ಅಳತೊಡಗಿದರು, ಅದರಿಂದ ಆ ಪರ್ವತದ ಕಂದರಗಳು ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸಿದವು ಹಾಗೂ ಗರ್ಜಿಸುವ ಮೇಘಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಆಕಾಶದಂತೆ ಕಂಡು ಬಂದವು. ॥23॥

ಶ್ರೀ ವಾಲ್ಮೀಕಿವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡದ ಐವತ್ತೈದನೆಯ ಸರ್ಗ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥ 55 ॥

ಐವತ್ತಾರನೆಯ ಸರ್ಗ

ಸಂಪಾತಿಯಿಂದ ವಾನರರಿಗೆ ಭಯ, ಜಟಾಯುವಿನ ಮರಣವಾರ್ತೆಯನ್ನು ಕೇಳಿದ ಸಂಪಾತಿಯ ದುಃಖ, ಪರ್ವತದಿಂದ ಕೆಳಗಿಳಿಸಲು ವಾನರರಲ್ಲಿ ಸಂಪಾತಿಯ ಕೋರಿಕೆ

ಆ ಎಲ್ಲ ವಾನರರು ಆಮರಣ ಉಪವಾಸಕ್ಕೆ ಕುಳಿತಿದ್ದ ಪರ್ವತದ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಚಿರಂಜೀವಿ ಪಕ್ಷಿ ಶ್ರೀಮಾನ್ ಗೃಧ್ರರಾಜ ಸಂಪಾತಿಯು ಬಂದಿದ್ದನು. ಅವನು ಜಟಾಯುವಿನ ಅಣ್ಣನಾಗಿದ್ದು, ತನ್ನ ಬಲ ಮತ್ತು ಪುರುಷಾರ್ಥದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾಗಿದ್ದನು. ॥1-2॥ ಮಹಾಗಿರಿ ವಿಂಧ್ಯದ ಕಂದರದಿಂದ ಹೊರಟ ಸಂಪಾತಿಯು ಕುಳಿತಿರುವ ವಾನರರನ್ನು ನೋಡಿದಾಗ ಅವನು ಹರ್ಷಗೊಂಡು ಈ ಪ್ರಕಾರ ಹೇಳಿದನು - ॥3॥

ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಪೂರ್ವಜನ್ಮಕ್ಕನುಸಾರ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಅವನು ಮಾಡಿದುದರ ಫಲ ತಾನಾಗಿ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ, ಹಾಗೆಯೇ ಇಂದು ಬಹಳ ಕಾಲದ ಬಳಿಕ ಈ ಭೋಜನವು ನನಗೆ ತಾನಾಗಿ ದೊರೆತಿದೆ. ಆವಶ್ಯವಾಗಿ ಇದು ನನ್ನ ಯಾವುದೋ ಕರ್ಮದ ಫಲವಾಗಿದೆ. ಈ ವಾನರರಲ್ಲಿ ಯಾರು - ಯಾರು ಸಾಯುತ್ತಾ ಹೋಗುವರೋ ಅವರನ್ನು ನಾನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ತಿನ್ನುತ್ತಾ ಹೋಗುವೆನು. ಅಲ್ಲಿರುವ ಎಲ್ಲ ವಾನರರನ್ನು ನೋಡಿ ಆ ಪಕ್ಷಿಯು ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದನು. ॥4-5॥ ಊಟಕ್ಕಾಗಿ ಆತುರವಾದ ಆ ಪಕ್ಷಿಯ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಅಂಗದನಿಗೆ ಬಹಳ ದುಃಖವಾಯಿತು ಮತ್ತು ಅವನು ಹನುಮಂತನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು - ॥6॥ ನೋಡು, ಸೀತೆಯ ನಿಮಿತ್ತದಿಂದ ವಾನರರನ್ನು ವಿಪತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಹಾಕಲು ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಸೂರ್ಯಪುತ್ರ ಯಮನೇ ಈ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಬಂದಿರುವಂತಿದೆ. ॥7॥

ನಾವು ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ಕಾರ್ಯ ಮಾಡಲಿಲ್ಲ, ರಾಜನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸಲಿಲ್ಲ. ಅದರ ನಡುವೆ ವಾನರರ ಮೇಲೆ ಈ ಅಜ್ಞಾತ ವಿಪತ್ತು ಒಮ್ಮೆಗೆ ಎರಗಿದೆ. ॥8॥ ವಿದೇಹಕುಮಾರಿ ಸೀತೆಯ ಪ್ರಿಯವನ್ನುಂಟು ಮಾಡುವ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಗೃಧ್ರರಾಜ ಜಟಾಯುವು ಮಾಡಿದ ಸಾಹಸಪೂರ್ಣ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ನೀವೆಲ್ಲ ಕೇಳಿರಬಹುದು. ॥9॥ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಪಶು-ಪಕ್ಷಿಗಳ ಯೋನಿಯಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಲೇನು, ನಮ್ಮಂತೆ ಪ್ರಾಣ ಕೊಟ್ಟಾದರೂ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ಪ್ರಿಯ ಕಾರ್ಯ ಮಾಡುತ್ತವೆ. ॥10॥

ಶಿಷ್ಟ ಪುರುಷರು ಸ್ನೇಹ ಮತ್ತು ಕರುಣೆಗೆ ವಶೀಭೂತರಾಗಿ ಒಬ್ಬರು ಮತ್ತೊಬ್ಬರಿಗೆ ಉಪಕಾರ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ನೀವುಗಳೂ ಕೂಡ ಶ್ರೀರಾಮನ ಉಪಕಾರಕ್ಕಾಗಿ ಸ್ವತಃ ತಮ್ಮ ಶರೀರಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುತ್ತಿದ್ದೀರಿ. ॥11॥ ಧರ್ಮಜ್ಞ ಜಟಾಯುವೂ ಕೂಡ ಶ್ರೀರಾಮನ ಪ್ರಿಯ ಮಾಡಿದನು. ನಾವು ಶ್ರೀರಘುನಾಥನಿಗಾಗಿ ನಮ್ಮ ಜೀವನದ ಮೋಹ ಬಿಟ್ಟು ಪರಿಶ್ರಮ ಪಡುತ್ತಾ ಈ ದುರ್ಗಮ ವನಕ್ಕೆ ಬಂದೆವು, ಆದರೆ ಮಿಥಿಲೇಶ ಕುಮಾರಿಯ ದರ್ಶನವಾಗಲಿಲ್ಲ. ॥12॥ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಕೈಯಿಂದ ಹತನಾಗಿ, ಪರಮಗತಿಯನ್ನು ಪಡೆದ ಗೃಧ್ರರಾಜ ಜಟಾಯುವೇ ಸುಖಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನು ಸುಗ್ರೀವನ ಭಯದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ॥13॥ ದಶರಥ ರಾಜನ ಮೃತ್ಯು, ಜಟಾಯುವಿನ ವಿನಾಶ, ವಿದೇಹಕುಮಾರಿ ಸೀತೆಯ ಅಪಹರಣ - ಈ ಘಟನೆಗಳಿಂದ ಈಗ ವಾನರರ ಜೀವನ ಸಂಶಯದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿರುವುದು. ॥14॥

ಶ್ರೀರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರಿಗೆ ಸೀತೆಯೊಂದಿಗೆ ವನದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಬೇಕಾಯಿತು. ಶ್ರೀರಘುನಾಥನ ಬಾಣದಿಂದ ವಾಲಿಯ ವಧೆ ಆಯಿತು. ಇನ್ನು ಶ್ರೀರಾಮನ ಕೋಪದಿಂದ ಸಮಸ್ತ ರಾಕ್ಷಸರ ಸಂಹಾರವಾಗುವುದು - ಇದೆಲ್ಲ ಕೆಡುಕುಗಳು ಕೈಕೇಯಿಗೆ ಕೊಟ್ಟ ವರದಿಂದಲೇ ಉಂಟಾಗಿದೆ. ॥15-16॥

ವಾನರರು ಪದೇ-ಪದೇ ಹೇಳಿದ ಈ ದುಃಖಮಯ ವಚನಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ ಹಾಗೂ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ನೆಲದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ, ಪರಮ ಬುದ್ಧಿವಂತ ಸಂಪಾತಿಯ ಹೃದಯವು ಅತ್ಯಂತ ಕ್ಷುಬ್ಧವಾಗಿ, ಅವನು ದೀನವಾಣಿಯಿಂದ ನುಡಿಯಲು ಮುಂದಾದನು. ॥17॥ ಅಂಗದನು ಹೇಳಿದ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ, ಚೂಪಾದ ಕೊಕ್ಕು ಉಳ್ಳ ಆ ಗೃಧ್ರನು ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಹೀಗೆ ಕೇಳಿದನು - ॥18॥ ನನಗೆ ಪ್ರಾಣಗಳಿಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಿಯನಾದ ತಮ್ಮ ಜಟಾಯುವಿನ ವಧೆಯ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದವರು ಯಾರು? ಇದನ್ನು ಕೇಳಿ ನನ್ನ ಹೃದಯ ನಡುಗುತ್ತಿದೆ. ॥19॥ ಜನಸ್ಥಾನ ದಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸ ನೊಡನೆ ಜಟಾಯುವಿನ ಯುದ್ಧ ಹೇಗಾಗಿತ್ತು? ನನ್ನ ತಮ್ಮನ ಪ್ರಿಯ ಹೆಸರು ಇಂದು ಬಹಳ ದಿನಗಳ ಬಳಿಕ ನನ್ನ ಕಿವಿಗೆ ಬಿದ್ದಿದೆ. ॥20॥ ಜಟಾಯು ನನಗಿಂತ ಸಣ್ಣವನು, ಗುಣಜ್ಞ ಮತ್ತು ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದಾಗಿ ಪ್ರಶಂಸೆಗೆ ಯೋಗ್ಯನಾಗಿದ್ದನು. ದೀರ್ಘಕಾಲದ ಬಳಿಕ ಇಂದು ಅವನ ಹೆಸರು ಕೇಳಿ ನನಗೆ ಬಹಳ ಸಂತೋಷವಾಗಿದೆ. ಪರ್ವತದ ಈ ದುರ್ಗಮ ಸ್ಥಾನದಿಂದ ನೀವು ನನ್ನನ್ನು ಕೆಳಗೆ ಇಳಿಸಬೇಕೆಂದು ನಾನು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ. ಶ್ರೇಷ್ಠ ವಾನರರೇ! ನನ್ನ ತಮ್ಮನ ವಿನಾಶದ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಕೇಳುವ ಇಚ್ಛೆ ನನಗಿದೆ. ॥21-22॥ ನನ್ನ ತಮ್ಮನಾದರೋ ಜನಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತಿದ್ದನು. ಗುರು ಜನರ ಪ್ರೇಮಿ ಶ್ರೀರಾಮ ಚಂದ್ರನು ಯಾರ ಜೇಷ್ಠ ಪ್ರಿಯಪುತ್ರನೋ, ಆ ದಶರಥ ಮಹಾರಾಜನು ನನ್ನ ತಮ್ಮನ ಮಿತ್ರನು ಹೇಗಾದನು? ॥23॥ ಶತ್ರುದಮನ ವೀರರೇ! ನನ್ನ ರೆಕ್ಕೆಗಳು ಸೂರ್ಯನ ಕಿರಣಗಳಿಂದ ಸುಟ್ಟುಹೋಗಿವೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನಾನು ಹಾರಲಾರೆನು; ಆದರೂ ಈ ಪರ್ವತದಿಂದ ಕೆಳಗಿಳಿಯಲು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ॥24॥

ಶ್ರೀ ವಾಲ್ಮೀಕಿವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡದ ಐವತ್ತಾರನೆಯ ಸರ್ಗ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥56॥

ಐವತ್ತೇಳನೆಯ ಸರ್ಗ

ಅಂಗದನು ಸಂಪಾತಿಯನ್ನು ಪರ್ವತದಿಂದ ಕೆಳಗಿಳಿಸಿ ಜಟಾಯುವಿನ ಮರಣದ ಕಾರಣವನ್ನೂ, ರಾಮ-ಸುಗ್ರೀವರ ಸಖ್ಯವನ್ನು, ವಾಲಿಯ ವಧೆಯನ್ನು ತಿಳಿಸಿ, ತಮ್ಮ ಪ್ರಾಯೋಪವೇಶದ ಕಾರಣವನ್ನು ತಿಳಿಸಿದುದು

ಶೋಕದ ಕಾರಣದಿಂದ ವಿಕೃತ ಸ್ವರದಿಂದ ಹೇಳಿದ ಸಂಪಾತಿಯ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿಯೂ ವಾನರ ಯೂಥಪತಿಗಳು ಅದನ್ನು ನಂಬಲಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಅವರು ಅವನ ಕರ್ಮದಿಂದ ಶಂಕಿತರಾಗಿದ್ದರು. ॥1॥

ಆಮರಣ ಉಪವಾಸಕ್ಕಾಗಿ ಕುಳಿತಿರುವ ವಾನರರು ಆ ಗೃಧ್ರನನ್ನು ನೋಡಿ ‘ಇದು ನಮ್ಮೆಲ್ಲರನ್ನು ತಿಂದು ಬಿಡಲಿಕ್ಕಿಲ್ಲವಲ್ಲ’ ಎಂಬ ಭಯಂಕರ ಮಾತು ಯೋಚಿಸಿದರು. ॥2॥

ಸರಿ, ನಾವಾದರೋ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಉಪವಾಸದ ವ್ರತವನ್ನು ಕೈಗೊಂಡು ಕುಳಿತಿದ್ದೇವೆ. ಈ ಪಕ್ಷಿಯು ನಮ್ಮನ್ನು ತಿಂದುಬಿಟ್ಟರೆ ನಮ್ಮ ಕಾರ್ಯವೂ ಆಗುವುದು. ನಮಗೆ ಬೇಗನೇ ಸಿದ್ಧಿ ದೊರಕುವುದು. ॥3॥ ಮತ್ತೆ ಆ ಸಮಸ್ತ ವಾನರ ಯೂಥಪತಿಗಳು ಹೀಗೆ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ, ಆ ಗೃಧ್ರನನ್ನು ಆ ಪರ್ವತ ಶಿಖರದಿಂದ ಕೆಳಗಿಳಿಸಿ ಅಂಗದನು ಹೇಳಿದನು - ॥4॥ ಪಕ್ಷಿರಾಜನೇ! ಮೊದಲು ಓರ್ವ ಪ್ರತಾಪಿ ಋಕ್ಷರಾಜನೆಂಬ ವಾನರ ರಾಜನಾಗಿ ಹೋಗಿದ್ದನು. ಋಕ್ಷರಾಜನು ನನಗೆ ತಾತನಾಗಬೇಕು. ಅವರಿಗೆ ವಾಲಿ ಮತ್ತು ಸುಗ್ರೀವರೆಂಬ ಇಬ್ಬರು ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ಪುತ್ರರಾದರು. ಅವರಲ್ಲಿ ವಾಲಿಯು ನನ್ನ ತಂದೆಯು. ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ಅವನ ಖ್ಯಾತಿ ಬಹಳವಾಗಿತ್ತು. ॥5-6॥ ಇಂದಿನಿಂದ ಕೆಲವು ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವಂಶದ ಮಹಾರಥೀ ವೀರ, ಸಂಪೂರ್ಣ ಜಗತ್ತಿನ ರಾಜನಾದ ದಶರಥ ಕುಮಾರ ಶ್ರೀಮಾನ್ ರಾಮಚಂದ್ರನು ಪಿತೃವಾಕ್ಯಪಾಲನೆಯಲ್ಲಿ ತತ್ಪರನಾಗಿ, ಧರ್ಮಮಾರ್ಗವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ದಂಡಕಾರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಬಂದಿದ್ದನು. ಅವನೊಂದಿಗೆ ಅವನ ತಮ್ಮ ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಮತ್ತು ಅವನ ಧರ್ಮಪತ್ನೀ ವಿದೇಹಕುಮಾರಿ ಸೀತೆಯೂ ಬಂದಿದ್ದಳು. ॥7-8॥

ಜನಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಬಂದ ಮೇಲೆ ಅವನ ಪತ್ನೀ ಸೀತೆಯನ್ನು ರಾವಣನು ಬಲವಂತವಾಗಿ ಅಪಹರಿಸಿದನು. ಆಗ ಶ್ರೀರಾಮನ ತಂದೆಯ ಮಿತ್ರನಾಗಿದ್ದ ಗೃಧ್ರರಾಜ ಜಟಾಯುವು ರಾವಣನು ಆಕಾಶಮಾರ್ಗದಿಂದ ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ಕೊಂಡುಹೋಗುವು ದನ್ನು ನೋಡಿದನು. ನೋಡುತ್ತಲೇ ಅವನು ರಾವಣನ ಮೇಲೆ ಎರಗಿದನು, ಅವನ ರಥವನ್ನು ಪುಡಿ-ಪುಡಿ ಮಾಡಿ, ಅವನು ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲಿಸಿದನು, ಆದರೆ ಅವನು ವೃದ್ಧನಾಗಿದ್ದನು. ಯುದ್ಧ ಮಾಡುತ್ತಾ ಬಳಲಿ ಹೋಗಿ ಕೊನೆಗೆ ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಕೈಯಿಂದ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟನು. ॥9-10॥ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಮಹಾ ಬಲೀ ರಾವಣನಿಂದ ಜಟಾಯುವಿನ ವಧೆಯಾಯಿತು. ಸ್ವತಃ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನೇ ಅವನ ದಹನ ಸಂಸ್ಕಾರ ಮಾಡಿದನು ಮತ್ತು ಅವನು ಉತ್ತಮ ಗತಿಯನ್ನು ಪಡೆದನು. ॥11॥ ಅನಂತರ ಶ್ರೀರಾಮನು ನನ್ನ ಚಿಕ್ಕಪ್ಪ ಮಹಾತ್ಮಾ ಸುಗ್ರೀವನೊಂದಿಗೆ ಮೈತ್ರಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡನು. ಸುಗ್ರೀವನು ಹೇಳಿದಂತೆ ಶ್ರೀರಾಮನು ನನ್ನ ಪಿತನನ್ನು ವಧಿಸಿದನು. ॥12॥

ನನ್ನ ತಂದೆಯು ಮಂತ್ರಿಗಳ ಸಹಿತ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ರಾಜ್ಯಸುಖದಿಂದ ವಂಚಿತನಾಗಿಸಿದ್ದನು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಶ್ರೀರಾಮ ಚಂದ್ರನು ನನ್ನ ತಂದೆ ವಾಲಿಯನ್ನು ಕೊಂದು ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕ ಮಾಡಿಸಿದನು. ॥13॥ ಅವನೇ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ವಾಲಿಯ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದನು. ಈಗ ಸುಗ್ರೀವನೇ ವಾನರರ ಒಡೆಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಮುಖ್ಯ-ಮುಖ್ಯ ವಾನರರಿಗೂ ರಾಜ ನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನು ನಮ್ಮನ್ನು ಸೀತಾನ್ವೇಷಣೆಗಾಗಿ ಕಳಿಸಿರುವನು. ॥14॥ ಈ ರೀತಿ ಶ್ರೀರಾಮನಿಂದ ಪ್ರೇರಿತರಾಗಿ ನಾವು ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ವಿದೇಹಕುಮಾರಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಾ ತಿರುಗಾಡುತ್ತಿದ್ದೇವೆ, ಆದರೆ ಇಷ್ಟರವರೆಗೆ ಅವಳು ಕಾಣಸಿಗಲಿಲ್ಲ. ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯನ ದರ್ಶನವಾಗದಿರುವಂತೆಯೇ ನಮಗೆ ಈ ವನದಲ್ಲಿ ಜಾನಕಿಯ ದರ್ಶನವಾಗಲಿಲ್ಲ. ॥15॥ ನಾವು ಮನಸ್ಸನ್ನು ಏಕಾಗ್ರಗೊಳಿಸಿ ದಂಡಕಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಹುಡುಕುತ್ತಿರುವಾಗ, ತಿಳಿಯದೆ ಭೂಮಿಯೊಳಗಿನ ಒಂದು ಬಿಲದಲ್ಲಿ ನುಗ್ಗಿದೆವು. ॥16॥

ಆ ಗುಹೆಯನ್ನು ಮಯಾಸುರನು ಮಾಯೆಯಿಂದ ನಿರ್ಮಿಸಿದ್ದನು. ಅದರಲ್ಲಿ ಹುಡುಕುತ್ತಾ-ಹುಡುಕುತ್ತಾ ನಮಗೆ ಒಂದು ತಿಂಗಳು ಕಳೆದು ಹೋಯಿತು. ಅದನ್ನು ಸುಗ್ರೀವರಾಜನು ನಾವು ಮರಳುವ ಅವಧಿಯನ್ನು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದ್ದನು. ॥17॥ ನಾವೆಲ್ಲರೂ ಕಪಿರಾಜ ಸುಗ್ರೀವನ ಆಜ್ಞಾಕಾರಿಯಾಗಿದ್ದೇವೆ, ಆದರೂ ಅವನು ವಿಧಿಸಿದ ಅವಧಿಯನ್ನು ಮೀರಿದ್ದೇವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಭಯದಿಂದ ನಾವು ಇಲ್ಲಿ ಆಮರಣ ಉಪವಾಸವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದೇವೆ. ॥18॥ ಕಕುತ್ಸ್ಥ ಕುಲಭೂಷಣ ಶ್ರೀರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಮತ್ತು ಸುಗ್ರೀವ ಮೂವರೂ ನಮ್ಮ ಮೇಲೆ ಕುಪಿತರಾಗುವರು. ಆ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ನಾವು ಅಲ್ಲಿಗೆ ಮರಳಿದ ಬಳಿಕ ಯಾರೂ ಬದುಕಿರಲಾರೆವು. ॥19॥

ಶ್ರೀ ವಾಲ್ಮೀಕಿವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡದ ಐವತ್ತೇಳನೆಯ ಸರ್ಗ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥57॥

ಐವತ್ತೆಂಟನೆಯ ಸರ್ಗ

ಸಂಪಾತಿಯು ತನ್ನ ರೆಕ್ಕೆಗಳು ಸುಟ್ಟುಹೋದ ಕಥೆಯನ್ನು ಹೇಳಿದುದು, ಸೀತೆ ಮತ್ತು ರಾವಣನು ಇರುವ ಸ್ಥಳವನ್ನು ತಿಳಿಸಿ, ವಾನರರ ಸಹಾಯದಿಂದ ಸಮುದ್ರತೀರಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ತಮ್ಮನಿಗೆ ಜಲಾಂಜಲಿಯನ್ನು ನೀಡಿದುದು

ಬದುಕಿರುವ ಆಸೆಯನ್ನೇ ಬಿಟ್ಟು ಕುಳಿತಿರುವ ವಾನರರು ಹೇಳಿದ ಕರುಣಾಜನಕ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಸಂಪಾತಿಯ ಕಣ್ಣುಗಳಲ್ಲಿ ನೀರು ಸುರಿಯಿತು. ಅವನು ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ - ॥1॥ ವಾನರರೇ! ಮಹಾಬಲಿ ರಾವಣನಿಂದ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಹತನಾದ ಜಟಾಯು ನನ್ನ ತಮ್ಮನಾಗಿದ್ದನು. ॥2॥ ನಾನು ಮುದುಕನಾದೆ, ನನ್ನ ರೆಕ್ಕೆ ಸುಟ್ಟುಹೋಗಿವೆ. ಅದರಿಂದ ನನ್ನ ತಮ್ಮನ ವೈರಿಯ ಪ್ರತೀಕಾರ ಮಾಡುವ ಶಕ್ತಿ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಉಳಿದಿಲ್ಲ. ಅದರಿಂದಲೇ ಈ ಅಪ್ರಿಯ ಮಾತು ಕೇಳಿಯೂ ಸಹಿಸಿಕೊಂಡು ನಾನು ಸುಮ್ಮನಿದ್ದೇನೆ. ॥3॥ ಬಹಳ ಹಿಂದಿನ ಮಾತು - ಇಂದ್ರನು ವೃತ್ರಾಸುರನನ್ನು ವಧಿಸಿದಾಗ, ಇಂದ್ರನನ್ನು ಪ್ರಬಲನೆಂದು ತಿಳಿದು ನಾವಿಬ್ಬರೂ ಅವನನ್ನು ಗೆಲ್ಲುವ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಆಕಾಶಮಾರ್ಗದಿಂದ ವೇಗವಾಗಿ ಸ್ವರ್ಗಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋದೆವು. ಇಂದ್ರನನ್ನು ಗೆದ್ದು ಮರಳುವಾಗ ನಾವು ಇಬ್ಬರೂ ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಿತಗೊಳಿಸುವ ಅಂಶಮಾಲಿ ಸೂರ್ಯನ ಬಳಿಗೆ ಹೋದೆವು. ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಜಟಾಯು ಸೂರ್ಯನ ಮಧ್ಯಾಹ್ನದ ಉರಿಬಿಸಿಲಿನಿಂದ ಶಿಥಿಲನಾಗ ತೊಡಗಿದನು. ॥4-5॥ ಸೂರ್ಯಕಿರಣಗಳಿಂದ ಪೀಡಿತನಾಗಿ, ಅತ್ಯಂತ ವ್ಯಾಕುಲನಾದ ತಮ್ಮನನ್ನು ನೋಡಿ ನಾನು ಸ್ನೇಹ ವಶದಿಂದ ನನ್ನ ಎರಡೂ ರೆಕ್ಕೆಗಳಿಂದ ಅವನನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಬಿಟ್ಟೆ. ॥6॥ ವಾನರ ಶಿರೋಮಣಿಗಳೇ! ಆಗ ನನ್ನ ಎರಡೂ ರೆಕ್ಕೆಗಳು ಸುಟ್ಟುಹೋದುವು ಮತ್ತು ನಾನು ಈ ವಿಂಧ್ಯಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದೆನು. ಇಲ್ಲಿ ಇದ್ದು ನನಗೆ ಎಂದೂ ತಮ್ಮನ ಸಮಾಚಾರ ಸಿಗಲಿಲ್ಲ. (ಇಂದು ಮೊಟ್ಟಮೊದಲಿಗೆ ನಿಮ್ಮಿಂದ ಅವನ ಸಾವಿನ ಸುದ್ದಿಯನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದೇನೆ.) ॥7॥ ಜಟಾಯುವಿನ ಅಣ್ಣ ಸಂಪಾತಿಯು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಪರಮ ಬುದ್ಧಿವಂತ ಯುವರಾಜ ಅಂಗದನು ಇಂತೆಂದನು. ॥8॥

ಗೃಧ್ರರಾಜನೇ! ನೀನು ಜಟಾಯುವಿನ ಅಣ್ಣನಾಗಿದ್ದರೆ, ನಾನು ಹೇಳಿದ ಮಾತನ್ನು ನೀನು ಕೇಳಿದ್ದರೆ, ನೀನು ಆ ರಾಕ್ಷಸನ ನಿವಾಸಸ್ಥಾನ ತಿಳಿಯುತ್ತಿದ್ದರೆ, ನಮಗೆ ಹೇಳು. ॥9॥ ಮುಂದಾಗುವ ಅನರ್ಥವನ್ನು ತಿಳಿಯದಿರುವ ನೀಚ ರಾಕ್ಷಸ ರಾವಣನು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಹತ್ತಿರದಲ್ಲಿರಲೀ, ದೂರದಲ್ಲಿರಲೀ, ನೀನು ತಿಳಿದಿದ್ದರೆ ನಮಗೆ ತಿಳಿಸು. ॥10॥ ಜಟಾಯುವಿನ ಅಣ್ಣ ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ಸಂಪಾತಿಯು ವಾನರರ ಹರ್ಷವನ್ನು ಬೆಳೆಸುತ್ತಾ ತನ್ನ ಘನತೆಗೆ ತಕ್ಕುದಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ॥11॥

ವಾನರರೇ! ನನ್ನ ರೆಕ್ಕೆಗಳು ಸುಟ್ಟುಹೋಗಿವೆ, ಶಕ್ತಿಗುಂದಿ ಹೋಗಿದೆ. (ಆದ್ದರಿಂದ ಶರೀರದಿಂದ ಯಾವುದೇ ಸಹಾಯ ಮಾಡಲಾರೆ ಆದರೆ) ಮಾತಿನಿಂದ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಉತ್ತಮ ಸಹಾಯ ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಮಾಡುವೆನು. ॥12॥ ನಾನು ವರುಣ ಲೋಕವನ್ನು ತಿಳಿದಿರುವೆನು. ವಾಮನಾವತಾರದಲ್ಲಿ ಭಗವಾನ್ ವಿಷ್ಣು ಮೂರು ಹೆಜ್ಜೆಗಳನ್ನು ಎಲ್ಲೆಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟಿದ್ದನೋ ಆ ಸ್ಥಾನಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲೆನು. ಅಮೃತಮಂಥನ - ದೇವಾಸುರರ ಸಂಗ್ರಾಮ ಇದೂ ಕೂಡ ನಾನು ನೋಡಿದ, ತಿಳಿದ ಘಟನೆಗಳಾಗಿವೆ. ॥13॥ ವೃದ್ಧಾವಸ್ಥೆಯು ನನ್ನ ತೇಜಸ್ಸು ಕಸಿದುಕೊಂಡಿದೆ, ನನ್ನ ಪ್ರಾಣಶಕ್ತಿಯೂ ಶಿಥಿಲವಾಗಿದೆ, ಹೀಗಿದ್ದರೂ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ಈ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ನಾನು ಮೊಟ್ಟ ಮೊದಲಿಗೆ ಮಾಡಬೇಕು. ॥14॥ ಒಂದು ದಿನ ದುರಾತ್ಮಾ ರಾವಣನು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕರಾದ ಒಡವೆಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತಳಾದ ಓರ್ವ ರೂಪವತಿ ಯುವತಿಯನ್ನು ಕದ್ದು ಕೊಂಡು ಹೋಗುವುದನ್ನು ನಾನು ನೋಡಿದ್ದೆ. ॥15॥

ಆ ಮಾನಿನೀದೇವಿಯು ಹಾ ರಾಮಾ! ಹಾ ರಾಮಾ! ಹಾ ಲಕ್ಷ್ಮಣಾ! ಎಂದು ಕೂಗುತ್ತಾ, ತನ್ನ ಒಡವೆಗಳನ್ನು ಕಿತ್ತೊಗೆಯುತ್ತಾ, ಶರೀರ ನಡುಗುತ್ತಾ ಇದ್ದು ಚಡಪಡಿಸುತ್ತಿದ್ದಳು. ॥16॥ ಆಕೆಯ ಸುಂದರ ರೇಶ್ಮೆಪೀತಾಂಬರವು ಉದಯಾ ಚಲದಲ್ಲಿ ಚೆಲ್ಲಿದ ಬಾಲಸೂರ್ಯನ ಪ್ರಭೆಯಂತೆ ಸುಶೋಭಿತವಾಗಿತ್ತು. ಅವಳು ಆ ಕಪ್ಪಾದ ರಾಕ್ಷಸನ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ ಕರಿಮೋಡಗಳಲ್ಲಿ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿದ್ದ ವಿದ್ಯುತ್ತಿನಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿದ್ದಳು. ॥17॥

ಶ್ರೀರಾಮನ ಹೆಸರನ್ನು ಕೂಗುತ್ತಿರುವುದರಿಂದ ಅವಳು ಸೀತೆಯೇ ಆಗಿದ್ದಳು ಎಂದು ನಾನು ತಿಳಿದೆ. ಈಗ ನಾನು ಆ ರಾಕ್ಷಸನಿರುವ ಸ್ಥಳವನ್ನು, ಮನೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ, ಕೇಳಿರಿ. ॥18॥ ರಾವಣನೆಂಬ ರಾಕ್ಷಸನು ಮಹರ್ಷಿ ವಿಶ್ರವಸ್ಸುವಿನ ಪುತ್ರನು, ಕುಬೇರನ ತಮ್ಮನು. ಅವನು ಲಂಕೆ ಎಂಬ ನಗರಿಯಲ್ಲಿ ವಾಸವಾಗಿದ್ದಾನೆ. ॥19॥ ಇಲ್ಲಿಂದ ಪೂರಾ ನೂರು ಯೋಜನ ಅಂತರದ ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಒಂದು ದ್ವೀಪವಿದೆ. ಅಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಕರ್ಮನು ಅತ್ಯಂತ ರಮಣೀಯ ಲಂಕಾಪುರಿಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿರುವನು. ॥20॥ ಅದರ ವಿಚಿತ್ರ ಬಾಗಿಲುಗಳು, ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ಭವನಗಳು ಚಿನ್ನದಿಂದ ಮಾಡಿದ್ದಾಗಿವೆ. ಅದರೊಳಗೆ ಬಂಗಾರದ ವೇದಿಗಳು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಕಾಣುತ್ತವೆ. ॥21॥ ಆ ನಗರದ ಸುತ್ತಲ ಕೋಟೆ ಬಹಳ ದೊಡ್ಡದಾಗಿದ್ದು ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿದೆ. ಅದರೊಳಗೆ ಹಳದಿಬಣ್ಣದ ರೇಶ್ಮೆಸೀರೆಯನ್ನುಟ್ಟಿದ್ದ ವೈದೇಹಿಯು ಬಹಳ ದುಃಖದಿಂದ ವಾಸಿಸುತ್ತಿರುವಳು. ॥22॥ ಲಂಕೆಯು ಸುತ್ತಲೂ ಸಮುದ್ರದಿಂದ ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿದೆ. ನೂರು ಯೋಜನ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ದಾಟಿ ಅದರ ದಕ್ಷಿಣ ತೀರಕ್ಕೆ ಮುಟ್ಟಿದಾಗ ನೀವು ರಾವಣನನ್ನು ನೋಡಬಹುದು. ಆದ್ದರಿಂದ ವಾನರರೇ! ಸಮುದ್ರವನ್ನು ದಾಟುವುದರಲ್ಲೇ ಬೇಗನೇ ತಮ್ಮ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿರಿ. ॥24-25॥ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ನೀವು ಸೀತೆಯ ದರ್ಶನ ಮಾಡಿ ಮರಳುವಿರಿ, ಎಂದು ನಾನು ಜ್ಞಾನದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ಆಕಾಶದ ಮೊದಲ ಮಾರ್ಗ ಗುಬ್ಬಚ್ಚಿ ಹಾಗೂ ಧಾನ್ಯ ತಿನ್ನುವ ಪಕ್ಷಿಗಳದ್ದಾಗಿದೆ. ॥26॥ ಅದರ ಮೇಲಿನ ಮಾರ್ಗ ಕಾಗೆಗಳ ಹಾಗೂ ಮರಗಳ ಹಣ್ಣು ತಿಂದು ಇರುವ ಇತರ ಪಕ್ಷಿಗಳದ್ದಾಗಿದೆ. ಅದರ ಮೇಲಿನ ಆಕಾಶದ ಮೂರನೆಯ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಭಾಸಪಕ್ಷಿಗಳು, ಕ್ರೌಂಚ ಮತ್ತು ಕುರರ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಹಾರಬಲ್ಲರು. ॥27॥ ಗಿಡುಗಗಳು ನಾಲ್ಕನೆಯ ಮತ್ತು ಹದ್ದು ಐದನೆಯ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹಾರಾಡುತ್ತವೆ. ರೂಪ, ಬಲ, ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ಸಂಪನ್ನ, ಯೌವನದಿಂದ ಸುಶೋಭಿತ ಹಂಸಗಳ ಮಾರ್ಗ ಆರನೆಯದಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಿಂತಲೂ ಎತ್ತರ ಗರುಡ ಹಾರಬಲ್ಲನು. ವಾನರ ಶಿರೋಮಣಿಗಳೇ! ನಮ್ಮೆಲ್ಲರ ಜನ್ಮ ಗರುಡನಿಂದಲೇ ಆಗಿದೆ. ॥28-29॥ ಆದರೆ ಹಿಂದಿನ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ನಮ್ಮಿಂದ ಯಾವುದೋ ನಿಂದಿತಕರ್ಮ ನಡೆದು ಹೋಗಿತ್ತು, ಇದರಿಂದಾಗಿ ಈಗ ನಾವು ಮಾಂಸಾಹಾರಿಗಳಾಗಬೇಕಾಯಿತು. ನಿಮಗೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡಿ ರಾವಣನಿಗೆ ನನ್ನ ತಮ್ಮನ ವೈರದ ಪ್ರತಿಕಾರ ಮಾಡಬೇಕಾಗಿದೆ. ॥30॥

ನಾನು ಇಲ್ಲಿಂದಲೇ ರಾವಣ ಮತ್ತು ಜಾನಕಿಯನ್ನು ನೋಡುತ್ತೇನೆ. ನಮ್ಮಲ್ಲಿಯೂ ಗರುಡನಂತೆ ದೂರದವರೆಗೆ ನೋಡುವ ದಿವ್ಯಶಕ್ತಿ ಇದೆ. ॥31॥ ಅದಕ್ಕಾಗಿ ವಾನರರೇ! ನಾವು ಭೋಜನ ಜನಿತ ಬಲದಿಂದ ಹಾಗೂ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಶಕ್ತಿಯಿಂದಲೂ ನೂರು ಯೋಜನ ಮತ್ತು ಅದಕ್ಕಿಂತಲೂ ಮುಂದೆಯೂ ನೋಡಬಲ್ಲೆವು. ॥32॥ ಜಾತಿಯ ಸ್ವಭಾವಕ್ಕನುಸಾರ ನಮ್ಮ ಜೀವನ ವೃತ್ತಿ ದೂರದಿಂದ ನೋಡಿ ದೂರದಲ್ಲಿರುವ ಭಕ್ಷ್ಯವಿಶೇಷದಿಂದ ನಿಯಮಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಕೋಳಿಯೇ ಮೊದಲಾದ ಪಕ್ಷಿಗಳ ಜೀವನ ವೃತ್ತಿಯು ಮರಗಳ ಬೇರುಗಳವರೆಗೆ ಸೀಮಿತವಾಗಿದೆ - ಅವುಗಳು ಅಲ್ಲಿ ಸಿಗುವುದರಿಂದಲೇ ಜೀವನ ನಿರ್ವಾಹ ಮಾಡುವವು. ॥33॥ ಈಗ ನೀವು ವಿದೇಹಕುಮಾರೀ ಸೀತೆಯ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಸಫಲ ಮನೋರಥರಾಗಿ ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಗೆ ಮರಳಲು ಈ ಉಪ್ಪುನೀರಿನ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ದಾಟುವ ಯಾವುದಾದರೂ ಉಪಾಯ ಯೋಚಿಸಿರಿ. ॥34॥ ಈಗ ನಾನು ನಿಮ್ಮ ಸಹಾಯದಿಂದ ಸಮುದ್ರದ ತೀರಕ್ಕೆ ಹೋಗಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ. ಅಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಸ್ವರ್ಗಸ್ಥನಾದ ತಮ್ಮ ಮಹಾತ್ಮಾ ಜಟಾಯುವಿಗೆ ಜಲಾಂಜಲಿಯನ್ನು ಕೊಡುವೆನು. ॥35॥

ಇದನ್ನು ಕೇಳಿ ಮಹಾಪರಾಕ್ರಮಿ ವಾನರರು ರೆಕ್ಕೆ ಸುಟ್ಟು ಹೋದ ಪಕ್ಷಿರಾಜ ಸಂಪಾತಿಯನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ಸಮುದ್ರದ ತೀರಕ್ಕೆ ಕೊಂಡು ಹೋದರು ಹಾಗೂ ಜಲಾಂಜಲಿ ಕೊಟ್ಟ ಬಳಿಕ ಪುನಃ ಹಿಂದಿನ ಜಾಗಕ್ಕೆ ತಂದರು. ಅವನ ಬಾಯಿಯಿಂದ ಸೀತೆಯ ಸಮಾಚಾರ ಕೇಳಿ ವಾನರರಿಗೆ ಬಹಳ ಪ್ರಸನ್ನತೆ ಉಂಟಾಯಿತು. ॥36-37॥

ಶ್ರೀ ವಾಲ್ಮೀಕಿವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡದ ಐವತ್ತೆಂಟನೆಯ ಸರ್ಗ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥58॥

ಐವತ್ತೊಂಭತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ

ಸಂಪಾತಿಯು ತನ್ನ ಮಗ ಸುಪಾರ್ಶ್ವನು ಸೀತೆ ಮತ್ತು ರಾವಣರನ್ನು ನೋಡಿದ ಘಟನೆಯನ್ನು ವಾನರರಿಗೆ ವಿವರಿಸಿ ಹೇಳಿದುದು

ಆಗ ಮಾತುಕತೆಯಾಡುವಾಗ ಗೃಧ್ರರಾಜನು ಹೇಳಿದ ಅಮೃತದಂತೆ ಸ್ವಾದಿಷ್ಟ ಮಧುರವಾದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಎಲ್ಲ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರು ಹರ್ಷಗೊಂಡರು. ॥1॥ ವಾನರರಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಕರಡಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠರಾದ ಜಾಂಬವಂತರು ಎಲ್ಲ ವಾನರರೊಂದಿಗೆ ಸಟ್ಟನೆ ಎದ್ದುನಿಂತು, ಗೃಧ್ರರಾಜನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದರು - ॥2॥ ಪಕ್ಷಿರಾಜನೇ! ಸೀತೆ ಎಲ್ಲಿರುವಳು? ಯಾರು ಆಕೆಯನ್ನು ನೋಡಿರುವರು? ಆ ಮಿಥಿಲೇಶಕುಮಾರಿಯನ್ನು ಯಾರು ಅಪಹರಿಸಿರುವರು? ಇವೆಲ್ಲವನ್ನು ಹೇಳಿ ವನವಾಸಿ ವಾನರರಾದ ನಮಗೆ ಆಶ್ರಯದಾತರಾಗಿರಿ. ॥3॥ ವಜ್ರದಂತೆ ವೇಗದಿಂದ ಬೀಳುವ ಶ್ರೀರಾಮನ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಬಾಣಗಳ ಬಲವೇನೆಂಬುದನ್ನು ತಿಳಿಯದೆ ಇಂತಹ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಯಾವನು ಮಾಡಿದನು? ॥4॥ ಆಗ ಉಪವಾಸದಿಂದ ಕುಳಿತಿರುವ, ಸೀತೆಯ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಕೇಳಲು ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತರಾದ ವಾನರರಲ್ಲಿ, ಪ್ರಸನ್ನತೆಯಿಂದ ಪುನಃ ಆಶ್ವಾಸನೆಯನ್ನೀಯುತ್ತಾ ಸಂಪಾತಿಯು ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು - ॥5॥ ವಾನರರೇ! ವಿದೇಹಕುಮಾರಿಯ ಅಪಹರಣ ಹೇಗಾಯಿತು? ವಿಶಾಲಲೋಚನೆ ಸೀತೆ ಈಗ ಎಲ್ಲಿರುವಳು? ಯಾರು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದರೋ, ನಾನು ಹೇಗೆ ಕೇಳಿದೆನೋ, ಅದೆಲ್ಲವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ, ಕೇಳಿರಿ. ॥6॥ ಈ ದುರ್ಗಮ ಪರ್ವತವು ಅನೇಕ ಯೋಜನಗಳವರೆಗೆ ಚಾಚಿಕೊಂಡಿದೆ. ಬಹಳ ಹಿಂದೆ ನಾನು ಈ ಪರ್ವತದ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದಿದ್ದಾಗ, ನನ್ನ ಪ್ರಾಣಶಕ್ತಿ ಕ್ಷೀಣವಾಗಿ, ನಾನು ಮುದುಕ ನಾಗಿದ್ದೆ. ॥7॥ ಈ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಮಗ ಪಕ್ಷಿಪ್ರವರ ಸುಪಾರ್ಶ್ವನೇ ಸಮಯಕ್ಕೆ ಸರಿಯಾಗಿ ಆಹಾರವನ್ನು ತಂದು ಕೊಟ್ಟು ಪ್ರತಿದಿನ ನನ್ನನ್ನು ಸಾಕುತ್ತಿದ್ದನು. ॥8॥ ಗಂಧರ್ವರಿಗೆ ಕಾಮಭಾವ ಹೆಚ್ಚಾಗಿರುತ್ತದೆ, ಸರ್ಪಗಳಿಗೆ ಕ್ರೋಧ ತೀವ್ರವಾಗಿರುತ್ತದೆ, ಜಿಂಕೆಗಳಿಗೆ ಭಯ ಹೆಚ್ಚಾಗಿರುತ್ತದೆ, ಹಾಗೆಯೇ ನಮ್ಮ ಜಾತಿಗೆ ಹಸಿವು ತುಂಬಾ ಹೆಚ್ಚಿರುತ್ತದೆ. ॥9॥ ಒಂದು ದಿನ ನಾನು ಹಸಿವಿನಿಂದ ಪೀಡಿತನಾಗಿ ಆಹಾರವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದೆ. ನನ್ನ ಮಗನು ನನಗೆ ಆಹಾರ ಹುಡುಕಲು ಹೋಗಿದ್ದನು, ಆದರೆ ಸೂರ್ಯಾಸ್ತವಾದ ಬಳಿಕ ಮಾಂಸ ಸಿಗದೆ ಬರಿಗೈಯಿಂದ ಮರಳಿ ಬಂದನು. ॥10॥ ಊಟವು ದೊರೆಯದೇ ಇದ್ದುದರಿಂದ ಪ್ರೀತಿಪಾತ್ರನಾದರೂ ಆ ಮಗನಿಗೆ ನಾನು ಅನೇಕ ಕಠೋರವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದೆ, ಆದರೆ ಅವನು ನಮ್ರತೆಯಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ಆದರಿಸುತ್ತಾ ಈ ಯಥಾರ್ಥವನ್ನು ಹೇಳಿದನು ॥11॥

ಅಪ್ಪಾ! ನಾನು ಸಮಯಕ್ಕೆ ಸರಿಯಾಗಿ ಮಾಂಸವನ್ನು ತರುವ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ಹಾರಿ ಮಹೇಂದ್ರ ಪರ್ವತದ ಬಾಗಿಲನ್ನು ತಡೆದು ನಿಂತುಬಿಟ್ಟೆ. ॥12॥ ಅಲ್ಲಿ ಕೊಕ್ಕನ್ನು ಕೆಳಗಾಗಿಸಿ ನಾನು ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವ ಸಾವಿರಾರು ಜಂತುಗಳ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ತಡೆದು ಒಬ್ಬನೇ ನಿಂತಿದ್ದೆ. ॥13॥ ಆಗ ನಾನು ನೋಡಿದೆ ಗಣಿಯಿಂದ ಅಗೆದು ತೆಗೆದ ಇದ್ದಲಿನ ರಾಶಿಯಂತೆ ಕಪ್ಪಾದ ಯಾವನೋ ಒಂದು ಸ್ತ್ರೀಯನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದನು. ಆ ಸ್ತ್ರೀಯ ಕಾಂತಿಯು ಸೂರ್ಯೋದಯದ ಪ್ರಭೆಯಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿತವಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ॥14॥ ಆ ಸ್ತ್ರೀ ಮತ್ತು ಪುರುಷನನ್ನು ನೋಡಿ ಅವನನ್ನು ನಿನ್ನ ಆಹಾರಕ್ಕಾಗಿ ತರಲು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದೆ, ಆದರೆ ಆ ಪುರುಷನು ನಮ್ರತೆಯಿಂದ ಮಧುರವಾಗಿ ನನ್ನಲ್ಲಿ ದಾರಿಯನ್ನು ಕೇಳಿದನು. ॥15॥

ಅಪ್ಪಾ! ವಿನಯದಿಂದ ಮಧುರವಾಗಿ ಮಾತನಾಡುವವರ ಮೇಲೆ ಪ್ರಹಾರ ಮಾಡುವಂತಹ ನೀಚ ಪುರುಷನು ಭೂತಳದಲ್ಲಿ ಯಾರೂ ಇರಲಾರನು. ಹಾಗಿರುವಾಗ ನನ್ನಂತಹ ಕುಲೀನ ಪುರುಷನು ಹೇಗೆ ಪ್ರಹಾರ ಮಾಡಬಲ್ಲನು? ॥16॥ ಮತ್ತೆ ಅವನು ತೇಜದಿಂದ ಆಕಾಶವನ್ನು ವ್ಯಾಪಿಸಿ ವೇಗವಾಗಿ ಹೊರಟು ಹೋದನು. ಅವನು ಹೊರಟು ಹೋದ ಮೇಲೆ ಆಕಾಶಚಾರೀ ಸಿದ್ಧ-ಚಾರಣರೇ ಮೊದಲಾದವರು ಬಂದು ನನ್ನನ್ನು ತುಂಬಾ ಸಮ್ಮಾನಿಸಿದರು. ॥17॥

ಆ ಮಹರ್ಷಿಗಳು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದರು-ಸೀತೆಯು ಜೀವಿಸಿ ಇರುವುದು ಸೌಭಾಗ್ಯದ ಮಾತಾಗಿದೆ. ನಿನ್ನ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಬಿದ್ದ ಮೇಲೆಯೂ ಸ್ತ್ರೀಯಳೊಂದಿಗೆ ಬಂದ ಆ ಪುರುಷನು ಹೇಗೋ ಬದುಕಿಕೊಂಡನು; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲೀ ॥18॥ ಆ ಪರಮ ಶೋಭಾಯಮಾನ ಸಿದ್ಧ ಪುರುಷರು ನನಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿರುವರು. ಅನಂತರ ಆ ಕಪ್ಪು ಪುರುಷನು ರಾಕ್ಷಸರ ರಾಜಾ ರಾವಣನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂದೂ ಹೇಳಿರುವರು. ॥19॥

ಅಪ್ಪಾ! ದಶರಥನಂದನ ಶ್ರೀರಾಮನ ಪತ್ನೀ ಜನಕ ಕಿಶೋರಿ ಸೀತೆಯು ಶೋಕವೇಗದಿಂದ ಪರಾಜಿತಳಾಗಿದ್ದಳು. ಆಕೆಯ ಆಭೂಷಣಗಳು ಬೀಳುತ್ತಿದ್ದವು ಹಾಗೂ ರೇಶ್ಮೆಸೀರೆಯೂ ಅಸ್ತವ್ಯಸ್ತವಾಗಿತ್ತು. ಆಕೆಯ ಕೂದಲು ಕೆದರಿತ್ತು ಮತ್ತು ಶ್ರೀರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಹೆಸರನ್ನೆತ್ತಿ ಅವರನ್ನು ಕರೆಯುತ್ತಿದ್ದಳು. ನಾನು ಆಕೆಯ ಈ ದಯನೀಯ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ನೋಡುತ್ತಲೇ ಇದ್ದೆ. ಇದೇ ನನಗೆ ವಿಳಂಬವಾದ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ. ಹೀಗೆ ವಾಕ್ಯವಿಶಾರದ ಸುಪಾರ್ಶ್ವನು ನನ್ನ ಎದುರಿಗೆ ಇದೆಲ್ಲವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿದನು. ಇದೆಲ್ಲವನ್ನು ಕೇಳಿಯೂ ಪರಾಕ್ರಮ ತೋರುವ ಯಾವುದೇ ವಿಚಾರ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗಲಿಲ್ಲ. ॥20-22॥ ರೆಕ್ಕೆಗಳಿಲ್ಲದ ಪಕ್ಷಿಯು ಏನಾದರು ಪರಾಕ್ರಮ ಮಾಡ ಬಲ್ಲುದೆ? ನನ್ನ ವಾಣಿ ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿಯ ಮೂಲಕ ಸಾಧ್ಯ ವಾಗುವ ಉಪಕಾರವನ್ನು ಮಾಡುವುದು ನನ್ನ ಸ್ವಭಾವವೇ ಆಗಿದೆ. ಈ ಸ್ವಭಾವದಿಂದ ನಾನು ಮಾಡಬಹುದಾದುದನ್ನು ನಿಮಗೆ ತಿಳಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ, ಕೇಳಿರಿ. ಆ ಕಾರ್ಯವು ನಿಮ್ಮ ಪುರುಷಾರ್ಥದಿಂದ ಸಿದ್ಧವಾಗುವುದಾಗಿದೆ. ॥23॥ ನಾನು ವಾಣಿ ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿಯ ಮೂಲಕ ನಿಮ್ಮೆಲರ ಪ್ರಿಯ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಮಾಡುವೆನು; ಏಕೆಂದರೆ ದಶರಥನಂದನ ಶ್ರೀರಾಮನ ಕಾರ್ಯವು ನನ್ನ ಕಾರ್ಯವೇ ಆಗಿದೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ. ॥24॥ ನೀವೆಲ್ಲರೂ ಉತ್ತಮ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಬಲವಂತ, ಮನಸ್ವೀ ಹಾಗೂ ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ದುರ್ಜಯರಾಗಿರುವಿರಿ. ಇದಕ್ಕಾಗಿ ವಾನರರಾಜ ಸುಗ್ರೀವನು ನಿಮ್ಮನ್ನು ಈ ಕಾರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಕಳಿಸಿರುವನು. ॥25॥ ಶ್ರೀರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಕಂಕಪತ್ರದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಬಾಣಗಳು ಸಾಕ್ಷಾತ್ ವಿಧಾತನೇ ನಿರ್ಮಿಸಿದ್ದನು. ಅವು ಮೂರು ಲೋಕಗಳ ಸಂರಕ್ಷಣ ಮತ್ತು ದಮನ ಮಾಡಲು ಸಮರ್ಥವಾಗಿವೆ. ॥26॥ ನಿಮ್ಮ ವಿಪಕ್ಷಿ ದಶಗ್ರೀವ ರಾವಣನು ತೇಜಸ್ವೀ ಮತ್ತು ಬಲವಂತನಾಗಿದ್ದರೂ ನಿಮ್ಮಂತಹ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಶಾಲೀ ವೀರರಿಗೆ ಅವನನ್ನು ಸೋಲಿಸುವುದು ಕಷ್ಟದ ಕಾರ್ಯವಲ್ಲ. ॥27॥ ಆದ್ದರಿಂದ ಈಗ ಹೆಚ್ಚು ಸಮಯ ಕಳೆಯುವುದು ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇಲ್ಲ. ನಿಮ್ಮ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ದೃಢವಾಗಿ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ ಸೀತೆಯ ದರ್ಶನಕ್ಕಾಗಿ ಉದ್ಯೋಗ ಮಾಡಿರಿ; ಏಕೆಂದರೆ ನಿಮ್ಮಂತಹ ಬುದ್ಧಿವಂತ ಜನರು ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ವಿಳಂಬ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ॥28॥

ಶ್ರೀ ವಾಲ್ಮೀಕಿವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡದ ಐವತ್ತೊಂಭತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಯಿತು.॥59॥

ಅರವತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ

ಸಂಪಾತಿಯ ಆತ್ಮಕಥೆ

ಗೃಧ್ರರಾಜ ಸಂಪಾತಿಯು ತನ್ನ ತಮ್ಮನಿಗೆ ಜಲಾಂಜಲಿಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟು, ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿದ ಮೇಲೆ ಆ ರಮಣೀಯ ಪರ್ವತದ ಮೇಲೆ ಸಮಸ್ತ ವಾನರ ಯೂಥಪತಿಗಳು ಅವನನ್ನು ಸುತ್ತುವರೆದು ಕುಳಿತುಬಿಟ್ಟರು. ॥1॥ ಆ ಸಮಸ್ತ ವಾನರರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಅಂಗದನು ಅವನ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿದ್ದನು. ಸಂಪಾತಿಯು ಎಲ್ಲರ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಕುರಿತು ವಿಶ್ವಾಸ ಉಂಟುಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದನು. ಅವನು ಹರ್ಷದಿಂದ ಹೀಗೆ ಹೇಳತೊಡಗಿದನು. ॥2॥ ಎಲ್ಲ ವಾನರರು ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತರಾಗಿ, ಮೌನದಿಂದ ನನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿರಿ. ನಾನು ಮಿಥಿಲೇಶ ಕುಮಾರಿಯನ್ನು ತಿಳಿದಿರುವ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಸಂಗವನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ॥3॥

ನಿಷ್ಪಾಪ ಅಂಗದನೇ! ಪ್ರಾಚೀನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ನಾನು ಸೂರ್ಯನ ಕಿರಣಗಳಿಂದ ಸುಟ್ಟುಹೋಗಿ ಈ ವಿಂಧ್ಯಪರ್ವತದ ಶಿಖರದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿದ್ದೆ. ಆಗ ನನ್ನ ಅಂಗವೆಲ್ಲ ಸೂರ್ಯನ ಪ್ರಚಂಡ ತಾಪದಿಂದ ಸುಡುತ್ತಿತ್ತು. ॥4॥ ಆರು ರಾತ್ರೆಗಳು ಕಳೆದಾಗ ನನಗೆ ಎಚ್ಚರ ಬಂದು ವಿವಶನಾಗಿ ವಿಹ್ವಲನಾಗಿ ಸಮಸ್ತ ದಿಕ್ಕುಗಳ ಕಡೆಗೆ ನೋಡತೊಡಗಿದೆ. ಆಗ ನಾನು ಒಮ್ಮೆಗೆ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತುವನ್ನು ಗುರುತಿಸದವನಾಗಿದ್ದೆ. ॥5॥ ಅನಂತರ ನಿಧಾನವಾಗಿ ಸಮುದ್ರ, ಪರ್ವತ, ನದಿಗಳು, ಸರೋವರಗಳು, ವನ ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿಯ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ನೋಡಿದಾಗ ನನ್ನ ಸ್ಮರಣಶಕ್ತಿ ಮರಳಿ ನನಗೆ ಬಂತು. ॥6॥ ಇದು ದಕ್ಷಿಣ ಸಮುದ್ರ ತೀರದ ವಿಂಧ್ಯಪರ್ವತವಾಗಿದೆ ಎಂದು ನಾನು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದೆ. ಈ ಪರ್ವತವು ಹರ್ಷೊತ್ಫುಲ್ಲ ವಿಹಂಗಗಳಿಂದ ವ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿದ್ದು, ಅನೇಕ ಕಂದರಗಳು, ಗುಹೆಗಳು, ಶಿಖರಗಳು ಇವೆ. ॥7॥ ಹಿಂದಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳೂ ಕೂಡ ಸಮ್ಮಾನಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಒಂದು ಪವಿತ್ರ ಆಶ್ರಮ ಇಲ್ಲಿ ಇತ್ತು. ಅದರಲ್ಲಿ ನಿಶಾಕರ (ಚಂದ್ರಮಾ) ಎಂಬ ಹೆಸರುಳ್ಳ ದೊಡ್ಡ ಉಗ್ರ ತಪಸ್ವಿಗಳಾದ ಒಬ್ಬ ಋಷಿಗಳು ಇದ್ದರು. ॥8॥ ಈ ಧರ್ಮಾಜ್ಞ, ನಿಶಾಕರ ಮುನಿಯು ಈಗ ಸ್ವರ್ಗಸ್ಥರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಆ ಮಹರ್ಷಿಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಈ ಪರ್ವತದ ಮೇಲೆ ನಾನು ಎಂಟುಸಾವಿರ ವರ್ಷದಿಂದ ಇದ್ದೇನೆ. ॥9॥ ಎಚ್ಚರಗೊಂಡ ಬಳಿಕ ನಾನು ಈ ಪರ್ವತದ ಎತ್ತರ-ತಗ್ಗಾದ ಶಿಖರಗಳಿಂದ ನಿಧಾನವಾಗಿ ಬಹಳ ಕಷ್ಟದಿಂದ ನೆಲಕ್ಕೆ ಇಳಿದು ಬಂದಾಗ ಅಲ್ಲಿ ಚೂಪಾದ ದರ್ಭೆಗಳು ಹುಟ್ಟಿದ್ದವು. ಮತ್ತೆ ಅಲ್ಲಿಂದಲೂ ಕಷ್ಟಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾ ಮುಂದರಿದೆ. ॥10॥ ನಾನು ಆ ಮಹರ್ಷಿಯನ್ನು ದರ್ಶಿಸಬೇಕೆಂದು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅತ್ಯಂತ ಕಷ್ಟಪಟ್ಟು ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗಿದ್ದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ಮೊದಲು ನಾನು ಮತ್ತು ಜಟಾಯು ಇಬ್ಬರು ಅನೇಕ ಸಲ ಅವರನ್ನು ಭೆಟ್ಟಿಯಾಗಿದ್ದೆವು. ॥11॥ ಅವರ ಆಶ್ರಮದ ಸನಿಹದಲ್ಲಿ ಸದಾ ಸುಗಂಧಿತ ಗಾಳಿ ಬೀಸುತ್ತಿತ್ತು. ಅಲ್ಲಿಯ ಯಾವುದೇ ವೃಕ್ಷವೂ ಕೂಡ ಫಲ-ಪುಷ್ಪರಹಿತವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದಿಲ್ಲ. ॥12॥ ಆ ಪವಿತ್ರ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ತಲುಪಿ ನಾನು ಒಂದು ಮರದ ಕೆಳಗೆ ನಿಂತು, ಭಗವಾನ್ ನಿಶಾಕರನ ದರ್ಶನದ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಅವರ ನಿರೀಕ್ಷೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ಇದ್ದೆ. ॥13॥ ಸ್ವಲ್ಪ ಹೊತ್ತಿನಲ್ಲೇ ಮಹರ್ಷಿಗಳು ದೂರದಿಂದ ಬರುವುದನ್ನು ನೋಡಿದೆ. ಅವರು ತಮ್ಮ ದುರ್ಧರ್ಷ ತೇಜದಿಂದ ಬೆಳಗುತ್ತಿದ್ದರು. ಸ್ನಾನಮಾಡಿ ಉತ್ತರಾಭಿಮುಖರಾಗಿ ಹಿಂದಿರುಗುತ್ತಿದ್ದರು. ॥14॥

ಯಾಚಕರು ದಾತೃವನ್ನು ಸುತ್ತುವರೆದಂತೆ ಅನೇಕ ಕರಡಿಗಳು, ಜಿಂಕೆಗಳು, ಸಿಂಹ, ಹುಲಿ ಹಾಗೂ ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಸರ್ಪಗಳು ಅವರನ್ನು ಸುತ್ತುವರೆದು ಬರುತ್ತಿದ್ದರು. ॥15॥ ರಾಜನು ಅಂತಃಪುರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದಾಗ ಮಂತ್ರಿಗಳ ಸಹಿತ ಎಲ್ಲ ಸೈನ್ಯವು ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ವಿಶ್ರಾಮ ಸ್ಥಾನಗಳಿಗೆ ಮರಳುವಂತೆ ಋಷಿಗಳು ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಬಂದುದನ್ನು ನೋಡಿ ಆ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಮರಳಿಹೋಗುತ್ತಿದ್ದವು. ॥16॥ ಋಷಿಗಳು ನನ್ನನ್ನು ನೋಡಿ ಬಹಳ ಪ್ರಸನ್ನರಾದರು. ಆಶ್ರಮದೊಳಗೆ ಹೋಗಿ ಎರಡು ಗಳಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಪುನಃ ಹೊರಗೆ ಬಂದರು. ಮತ್ತೆ ನನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು ಬಂದ ಕಾರಣವನ್ನು ವಿಚಾರಿಸಿದರು. ॥17॥ ಅವರು ಕೇಳಿದರು-ಸೌಮ್ಯ! ನಿನ್ನ ರೋಮ ಉದುರಿದೆ, ಎರಡೂ ರೆಕ್ಕೆಗಳೂ ಸುಟ್ಟುಹೋಗಿವೆ, ಇಷ್ಟಾದರೂ ನಿನ್ನ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣಗಳು ನೆಲೆಸಿವೆ; ಇದರ ಕಾರಣ ತಿಳಿಯದು.॥18॥ ನಾನು ಹಿಂದೆ ವಾಯುವೇಗದಂತಹ ವೇಗಶಾಲಿ ಎರಡು ಹದ್ದುಗಳನ್ನು ನೋಡಿದ್ದೆ. ಅವರು ಅಣ್ಣ-ತಮ್ಮರಾಗಿದ್ದು, ಇಚ್ಛಾನುಸಾರ ರೂಪ ಧರಿಸುವವರಾಗಿದ್ದರು. ಜೊತೆಗೆ ಅವರು ಗೃಧ್ರರಾಜರೂ ಆಗಿದ್ದರು. ॥19॥ ಸಂಪಾತಿಯೇ! ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ಗುರುತಿಸಿದೆ. ನೀನು ಆ ಇಬ್ಬರಲ್ಲಿ ಹಿರಿಯವನಾಗಿರುವೆ. ಜಟಾಯು ನಿನ್ನ ತಮ್ಮ. ನೀವಿಬ್ಬರೂ ಮನುಷ್ಯ ರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿ ನನ್ನ ಪಾದಗಳನ್ನು ಮುಟ್ಟಿ ನಮಸ್ಕರಿಸಿದ್ದೀರಿ. ॥20॥ ನಿನಗೆ ಎಂತಹ ಈ ರೋಗ ತಗುಲಿತು? ನಿನ್ನ ಎರಡು ರೆಕ್ಕೆಗಳು ಹೇಗೆ ಬಿದ್ದುಹೋದವು? ಯಾರು ಶಿಕ್ಷಿಸಿದರು? ನಾನು ಕೇಳಿದುದನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಹೇಳು. ॥21

ಶ್ರೀ ವಾಲ್ಮೀಕಿವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡದ ಅರವತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥ 60 ॥

ಅರವತ್ತೊಂದನೆಯ ಸರ್ಗ

ಸಂಪಾತಿಯು ನಿಶಾಕರ ಮುನಿಗೆ ತನ್ನ ರೆಕ್ಕೆಗಳು ಸುಟ್ಟುಹೋದ ಕಾರಣ ತಿಳಿಸಿದುದು

ಋಷಿಗಳು ಹೀಗೆ ಕೇಳಿದಾಗ ನಾನು ದುಷ್ಕರವಾದ, ದಾರುಣವಾದ, ದುಡುಕಿ ಮಾಡಿದ ಎಲ್ಲ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮುನಿಗಳಿಗೆ ತಿಳಿಸಿದೆ. ॥1॥ ನಾನು ಹೇಳಿದೆ - ಪೂಜ್ಯರೇ! ನನ್ನ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಗಾಯಗಳಾಗಿದ್ದು, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ನಾಚಿಕೆ ಯಿಂದ ವ್ಯಾಕುಲವಾಗಿವೆ. ಹೆಚ್ಚು ಕಷ್ಟ ಪಡುತ್ತಿರುವುದರಿಂದ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಮಾತನಾಡಲೂ ನನ್ನಿಂದಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ॥2॥ ನಾನು ಮತ್ತು ಜಟಾಯು ಇಬ್ಬರೂ ಗರ್ವದಿಂದ ಮೋಹಿತರಾಗಿದ್ದೆವು, ಆದ್ದರಿಂದ ತಮ್ಮ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ನಾವಿಬ್ಬರೂ ಬಹಳ ದೂರ ಹೋಗಲು ಹಾರಿದೆವು. ॥3॥

ಕೈಲಾಸ ಪರ್ವತದ ಶಿಖರದಲ್ಲಿದ್ದ ಮುನಿಗಳ ಎದುರಿಗೆ ನಾವಿಬ್ಬರೂ ಸೂರ್ಯನು ಅಸ್ತಾಚಲಕ್ಕೆ ಹೋಗುವುದರೊಳಗೆ ನಾವು ಅವನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತೇವೆ ಎಂದು ಪಣತೊಟ್ಟೆವು. ॥4॥ ಹೀಗೆ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ ನಾವಿಬ್ಬರು ಒಟ್ಟಿಗೆ ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ನೆಗೆದೆವು. ಅಲ್ಲಿಂದ ಪೃಥಿವಿಯ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ನಗರಗಳು ರಥಚಕ್ರಗಳಷ್ಟು ಚಿಕ್ಕದಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದವು. ॥5॥ ಮೇಲಿನ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವೆಡೆ ಮಧುರವಾದ ವಾದ್ಯಘೋಷ ನಡೆಯುತ್ತಿತ್ತು. ಕೆಲವೆಡೆ ಒಡವೆಗಳ ಝಣತ್ಕಾರಗಳು ಕೇಳಿಬಂದರೆ, ಕೆಲವೆಡೆ ಕೆಂಪು ಸೀರೆಗಳನ್ನುಟ್ಟಿದ್ದ ಸುಂದರಿಯರು ಹಾಡುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ನಾವು ನೋಡಿದೆವು. ॥6॥ ಅದಕ್ಕಿಂತಲೂ ಎತ್ತರಕ್ಕೆ ಹಾರಿ ನಾವು ಕೂಡಲೇ ಸೂರ್ಯ ಪಥವನ್ನು ಸೇರಿದೆವು. ಅಲ್ಲಿಂದ ಕೆಳಗೆ ನೋಡಿದಾಗ ಇಲ್ಲಿಯ ಕಾಡುಗಳೆಲ್ಲ ಹಸಿರು ಹುಲ್ಲಿನ ರಾಶಿಯಂತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿತ್ತು ॥7॥ ಪರ್ವತಗಳಿಂದಾಗಿ ಈ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಕಲ್ಲುಗಳನ್ನು ಹಾಸಿದಂತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿತ್ತು. ಹರಿಯುವ ನದಿಗಳಿಂದಾಗಿ ಭೂಮಿಗೆ ದಾರಗಳು ಸುತ್ತಿವೆಯೋ ಎಂಬಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು. ॥8॥

ಭೂತಳದಲ್ಲಿ ಇದ್ದ ಹಿಮಾಲಯ, ಮೇರು, ವಿಂಧ್ಯ ಮೊದಲಾದ ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ಪರ್ವತಗಳು ಸರೋವರದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುವ ಆನೆಗಳಂತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿದ್ದವು. ಆಗ ನಮ್ಮಿಬ್ಬರ ಶರೀರಗಳಿಂದ ಬಹಳ ಬೆವರು ಸುರಿಯತೊಡಗಿತು. ನಮಗೆ ಬಹಳ ಬಳಲಿಕೆಯಾಯಿತು. ಮತ್ತೆ ಭಯ, ಮೋಹ, ಭಯಾನಕ ಮೂರ್ಛೆ ನಮ್ಮ ಮೇಲೆ ಅಧಿಕರಸ್ಥಾಪಿಸಿತು. ॥9-10॥ ಆಗ ಪೂರ್ವ-ಪಶ್ಚಿಮಾದಿ ಯಾವುದೇ ದಿಕ್ಕಿನ ಜ್ಞಾನ-ಆಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಈ ಜಗತ್ತು ನಿಯಮಿತವಾಗಿ ಸ್ಥಿತವಾಗಿದ್ದರೂ ಆಗ ಯುಗಾಂತದ ಅಗ್ನಿಯಿಂದ ಸುಡುತ್ತಿರುವಂತೆ ಕಂಡು ಬರುತ್ತಿತ್ತು. ॥11॥ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸು ಕಣ್ಣಿನ ಆಶ್ರಯಪಡೆದು, ಕಣ್ತೆರೆದು ನೋಡಲು ಮನಸ್ಸು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದರೂ ಶೈಥಿಲ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದಿ ಸಾಧ್ಯವಾಗಲಿಲ್ಲ. ಬಳಿಕ ಮಹಾಪ್ರಯತ್ನದಿಂದ ಪುನಃ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಕಣ್ಣಿನಲ್ಲಿ ಏಕಾಗ್ರಗೊಳಿಸಿ ಸೂರ್ಯನನ್ನು ದರ್ಶಿಸಿದೆವು. ಆಗ ಅವನು ನಮಗೆ ಪೃಥಿವಿಯಷ್ಟೇ ಗಾತ್ರ ಕಂಡುಬಂದನು. ॥12-13॥ ಜಟಾಯು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಕೇಳದೆಯೇ ಪೃಥಿಯ ಕಡೆಗೆ ಇಳಿಯುತ್ತಿದ್ದನು. ಅವನು ಕೆಳಗೆ ಹೋಗುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ನಾನೂ ಕೂಡ ಕೂಡಲೇ ಆಕಾಶದಿಂದ ಕೆಳಗೆ ಹೊರಟೆ. ॥14॥ ನಾನು ನನ್ನ ಎರಡು ರೆಕ್ಕೆಗಳಿಂದ ಜಟಾಯುವನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಬಿಟ್ಟಿದ್ದೆ. ಅದರಿಂದ ಅವನು ಸುಡಲಿಲ್ಲ ನಾನು ದುಡುಕಿದ್ದರಿಂದ ಅಲ್ಲಿ ಸುಟ್ಟು ಹೋದೆ. ವಾಯುಪಥದಿಂದ ಕೆಳಗೆ ಬೀಳುವಾಗ ಜಟಾಯು ಜನಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿರುವನು ಎಂಬ ಸಂದೇಹ ನನಗೆ ಉಂಟಾಯಿತು. ಆದರೆ ನಾನು ಈ ವಿಂಧ್ಯಗಿರಿಯ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದಿದ್ದೆ. ನನ್ನ ಎರಡೂ ರೆಕ್ಕೆಗಳು ಸುಟ್ಟುಹೋಗಿದ್ದವು. ಅದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಜಡದಂತೆ ಆಗಿರುವೆನು. ॥15-16॥ ರಾಜ್ಯಭ್ರಷ್ಟನಾಗಿ, ತಮ್ಮನಿಂದ ಅಗಲಿ, ರೆಕ್ಕೆ ಮತ್ತು ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ರಹಿತನಾದ ನಾನು ಈಗ ಸಾಯುವ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಈ ಪರ್ವತದಿಂದ ಕೆಳಗೆ ಬೀಳುವೆನು. ॥17॥

ಶ್ರೀ ವಾಲ್ಮೀಕಿವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡದ ಅರವತ್ತೊಂದನೆಯ ಸರ್ಗ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಯಿತು.॥61॥

ಅರವತ್ತೆರಡನೆಯ ಸರ್ಗ

ನಿಶಾಕರ ಮುನಿಯು ಸಂಪಾತಿಗೆ ಸಾಂತ್ವನ ನೀಡುತ್ತಾ ಮುಂದೆ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಹಾಯ ಮಾಡಲು ಬದುಕಿ ಇರುವಂತೆ ಆದೇಶಿಸಿದುದು

ವಾನರರೇ! ಆ ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠರಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ನಾನು ಬಹಳ ದುಃಖಿತನಾಗಿ ವಿಲಾಪಿಸತೊಡಗಿದೆ. ನನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಸ್ವಲ್ಪ ಹೊತ್ತು ಧ್ಯಾನಮಾಡಿ ಮಹರ್ಷಿ ನಿಶಾಕರ ಮುನಿಗಳು ಹೇಳಿದರು - ॥1॥ ಸಂಪಾತಿಯೇ! ಚಿಂತಿಸ ಬೇಡ. ನಿನ್ನ ಚಿಕ್ಕ ಮತ್ತು ದೊಡ್ಡ ಎರಡು ರೀತಿಯ ರೆಕ್ಕೆಗಳು ಪುನಃ ಹುಟ್ಟುವವು. ಕಣ್ಣುಗಳೂ ಸರಿಯಾಗುವವು, ಕಳೆದು ಹೋದ ಪ್ರಾಣಶಕ್ತಿ, ಬಲ-ಪರಾಕ್ರಮ ಎಲ್ಲವೂ ಮರಳಿ ಬರುವುದು. ॥2॥ ಮುಂದೆ ಆಗುವ ಅನೇಕ ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ಕಾರ್ಯಗಳ ಕುರಿತು ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ನಾನು ಕೇಳಿರುವೆನು. ಕೇಳಿ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದಲೂ ನಾನು ಆ ಎಲ್ಲ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ತಿಳಿದಿರುವೆನು. ॥3॥ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವಂಶವರ್ಧನನಾದ ದಶರಥ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಒಬ್ಬ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ರಾಜನಾಗುವನು. ಅವನಿಗೆ ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ಶ್ರೀರಾಮನೆಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾದ ಪುತ್ರನು ಹುಟ್ಟುವನು. ॥4॥ ಸತ್ಯ ಪರಾಕ್ರಮಿ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ತನ್ನ ಪತ್ನೀ ಸೀತೆ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಂದಿಗೆ ಪಿತೃವಾಕ್ಯ ಪರಿಪಾಲನೆಗಾಗಿ ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗುವನು. ॥5॥

ವನವಾಸ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಜನಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಇರುವಾಗ, ಅವನ ಪತ್ನೀ ಸೀತೆಯನ್ನು ರಾಕ್ಷಸರ ರಾಜನಾದ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಮತ್ತು ದಾನವರಿಗೂ ಅವಧ್ಯನಾದ ರಾವಣನೆಂಬ ಅಸುರನು ಕದ್ದುಕೊಂಡು ಹೋಗುವನು. ॥6॥

ಮಿಥಿಲೇಶ ಕುಮಾರಿ ಸೀತೆಯು ಬಹಳ ಯಶಸ್ವಿನಿಯೂ, ಸೌಭಾಗ್ಯವತಿಯೂ, ಆಗುವಳು. ರಾಕ್ಷಸರಾಜನು ಆಕೆಗೆ ಅನೇಕ ಭೋಗಗಳನ್ನು, ಭಕ್ಷ-ಭೋಜ್ಯಾದಿ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಪ್ರಲೋಭನೆ ಒಡ್ಡಿದರೂ, ಅವನ್ನು ಆಕೆಯು ಸ್ವೀಕರಿಸಲಾರಳು ಹಾಗೂ ನಿರಂತರ ತನ್ನ ಪತಿಗಾಗಿ ಚಿಂತಿತಳಾಗಿ ದುಃಖದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿರುವಳು. ॥7॥ ಸೀತೆಯು ರಾಕ್ಷಸನ ಅನ್ನವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲವೆಂದು ತಿಳಿದು ದೇವೇಂದ್ರನು ಆಕೆಗಾಗಿ ಅಮೃತದಂತೆ ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ದುರ್ಲಭವಾದ ಪಾಯಸ ವನ್ನು ನಿವೇದಿಸುವನು. ॥8॥ ಆ ಪಾಯಸವನ್ನು ಇಂದ್ರನು ಕೊಟ್ಟಿರುವನೆಂದು ತಿಳಿದು ಜಾನಕಿಯು ಸ್ವೀಕರಿಸುವಳು ಮತ್ತು ಮೊಟ್ಟ ಮೊದಲು ಅದರ ಮೇಲಿನ ಸ್ವಲ್ಪ ಭಾಗವನ್ನು ತೆಗೆದು ಶ್ರೀರಾಮನ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ನೆಲದಲ್ಲಿ ಇಡುವಳು. ॥9॥ ಆಗ ಅವಳು ನನ್ನ ಪತಿ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮ ಮತ್ತು ಮೈದುನ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಜೀವಂತರಾಗಿದ್ದರೆ, ಅಥವಾ ದೇವತ್ವವನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದರೂ ಈ ಅನ್ನವು ಅವರಿಗಾಗಿ ಸಮರ್ಪಿತವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳುವಳು. ॥10॥

ಸಂಪಾತಿಯೇ! ರಘುನಾಥನು ಸೀತಾನ್ವೇಷಣೆಗಾಗಿ ಕಳಿಸಿದ ವಾನರರು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬರುವರು. ಅವರಿಗೆ ಶ್ರೀರಾಮ ಪತ್ನಿಯಾದ ಸೀತೆಯು ಎಲ್ಲಿರುವಳೆಂದು ನೀನು ತಿಳಿಸುವುದು. ॥11॥ ಇಲ್ಲಿಂದ ಯಾವ ರೀತಿಯಿಂದಲೂ ಎಲ್ಲಿಗೂ ಹೋಗಬಾರದು. ಇಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ನೀನು ಹೋಗುವುದಾದರೂ ಎಲ್ಲಿಗೆ? ದೇಶಕಾಲವನ್ನು ಪ್ರತೀಕ್ಷೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ಇರು. ನಿನಗೆ ಮತ್ತೆ ಹೊಸ ರೆಕ್ಕೆಗಳು ಮೂಡುವವು. ॥12॥ ನಾನು ಇಂದೇ ನಿನ್ನನ್ನು ಪಕ್ಷಯುಕ್ತವಾಗಿಸಬಲ್ಲೆನು, ಆದರೆ ನೀನು ಇಲ್ಲೇ ಇರುವುದರಿಂದ ಜಗತ್ತಿಗೆ ಹಿತಕರ ಕಾರ್ಯ ಮಾಡಬಲ್ಲೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಹಾಗೆ ನಾನು ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ॥13॥ ನೀನೂ ಆ ಇಬ್ಬರೂ ರಾಜಕುಮಾರರ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಹಾಯ ಮಾಡು. ಆ ಕಾರ್ಯವು ಕೇವಲ ಅವನದ್ದೇ ಅಲ್ಲ, ಸಮಸ್ತ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ, ಗುರುಹಿರಿಯರ, ಮುನಿಗಳ ಮತ್ತು ದೇವೇಂದ್ರನ ಕಾರ್ಯವೂ ಆಗಿದೆ. ॥14॥ ನಾನೂ ಕೂಡ ಅವರಿಬ್ಬರನ್ನು ದರ್ಶಿಸಬೇಕೆಂದಿದ್ದರೂ ಹೆಚ್ಚು ಕಾಲದವರೆಗೆ ಈ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು ನನಗೆ ಇಚ್ಛೆ ಇಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಆ ಸಮಯ ಬರುವ ಮೊದಲೇ ನಾನು ಪ್ರಾಣತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವೆನು. ಎಂದು ಆ ತತ್ತ್ವದರ್ಶಿ ಮಹರ್ಷಿಯು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ್ದರು. ॥15॥

ಶ್ರೀ ವಾಲ್ಮೀಕಿವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡದ ಅರವತ್ತೆರಡನೆಯ ಸರ್ಗ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಯಿತು.॥62॥

ಅರವತ್ತಮೂರನೆಯ ಸರ್ಗ

ಸಂಪಾತಿಗೆ ರೆಕ್ಕೆ ಮೂಡಿದುದು, ವಾನರರನ್ನು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸಿ ಸಂಪಾತಿಯು ಹಾರಿಹೋದುದು, ವಾನರರು ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ಪ್ರಯಾಣಮಾಡಿದುದು

ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠರೇ! ವಾಕ್ಯವಿಶಾರದನಾದ ನಿಶಾಕರ ಮುನಿಯು ಈ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಇನ್ನೂ ಅನೇಕ ಸವಿನುಡಿಗಳಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸಿ, ನನಗೆ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನಿತ್ತು ತಮ್ಮ ಆಶ್ರಮದೊಳಗೆ ಹೊರಟುಹೋದರು. ॥1॥ ಅನಂತರ ಕಂದರಗಳಿಂದ ನಿಧಾನವಾಗಿ ಹೊರಟು ನಾನು ವಿಂಧ್ಯಪರ್ವತದ ಶಿಖರವನ್ನು ಹತ್ತಿಬಂದೆ. ಅಂದಿನಿಂದ ನಿಮ್ಮಗಳ ದಾರಿ ಕಾಯುತ್ತಾ ಇದ್ದೇನೆ. ॥2॥ ಮುನಿಯೊಡನೆ ಮಾತುಕತೆಯಾಡಿದ ಬಳಿಕ ಇಂದಿನವರೆಗೆ ಕಳೆದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಎಂಟುಸಾವಿರಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ವರ್ಷಗಳು ಕಳೆದುಹೋಗಿವೆ. ಮುನಿಯು ಹೇಳಿದುದನನ್ನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ದೇಶ-ಕಾಲವನ್ನು ಪ್ರತೀಕ್ಷೆಮಾಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ॥3॥

ನಿಶಾಕರ ಮುನಿಯು ಮಹಾಪ್ರಸ್ಥಾನ ಮಾಡಿ ಸ್ವರ್ಗ ಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೊರಟುಹೋದಂದಿನಿಂದ ನಾನು ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರದ ತರ್ಕ-ವಿತರ್ಕಗಳ ಸಂತಾಪದ ಅಗ್ನಿಯು ನನ್ನನ್ನು ಹಗಲು-ರಾತ್ರೆ ಸುಡುತ್ತಿದೆ. ॥4॥ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಸಲ ಪ್ರಾಣ ತ್ಯಾಗದ ಇಚ್ಛೆ ಉಂಟಾಗಿತ್ತು, ಆದರೆ ಮುನಿಯ ಮಾತನ್ನು ನೆನೆದು ನಾನು ಆ ಸಂಕಲ್ಪವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುತ್ತಿದ್ದೆ. ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿಕೊಂಡಿರ ಬೇಕೆಂದು ಅವರು ಹೇಳಿದ ಮಾತು-ಉರಿಯುವ ಬೆಂಕಿಯ ಅಂಧಕಾರವನ್ನು ದೂರ ಗೊಳಿಸುವಂತೆಯೇ, ನನ್ನ ದುಃಖವನ್ನು ದೂರಗೊಳಿಸುತ್ತಾ ಇದೆ. ॥5॥ ದುರಾತ್ಮಾ ರಾವಣನಲ್ಲಿ ಇರುವ ಬಲವನ್ನು ನಾನು ತಿಳಿದಿದ್ದೇನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನಾನು ನನ್ನ ಮಗನನ್ನು - ನೀನು ಸೀತೆಯನ್ನು ಏಕೆ ರಕ್ಷಿಸಲಿಲ್ಲ? ಎಂದು ಕಟುವಚನ ಗಳಿಂದ ಗದರಿಸಿದ್ದೆ. ॥6॥ ಸೀತಾದೇವಿಯ ವಿಲಾಪವನ್ನು ಕೇಳಿಯೂ, ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಸೀತೆಯಿಂದ ಅಗಲಿರುವ ರೆಂದು ತಿಳಿದೂ, ನನ್ನ ಮಗನು ದಶರಥನೊಡನೆ ನನಗಿದ್ದ ಸ್ನೇಹಕ್ಕೆ ಅನುಗುಣನಾಗಿ ನನಗೆ ಯಾವ ವಿಧವಾದ ಸಂತೋಷವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಲಿಲ್ಲ. ॥7॥ ಅಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಕುಳಿತಿದ್ದ ವಾನರರೊಂದಿಗೆ ಸಂಪಾತಿಯು ಹೀಗೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿರವಾಗಲೇ ಆ ವಾನರರ ಸಮಕ್ಷಮದಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ಎರಡು ಹೊಸ ರೆಕ್ಕೆಗಳು ಮೂಡಿದವು. ॥8॥ ತನ್ನ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಮೂಡಿದ ಹೊಸ ಕೆಂಪಾದ ರೆಕ್ಕೆಗಳನ್ನು ನೋಡಿ ಸಂಪಾತಿಗೆ ಬಹಳ ಹರ್ಷವಾಯಿತು. ಅವನು ವಾನರರಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು. ॥9॥

ಕಪೀಶ್ವರರೇ! ಅಮಿತತೇಜಸ್ವೀ ರಾಜರ್ಷಿ ನಿಶಾಕರನ ಪ್ರಸಾದದಿಂದ ಸೂರ್ಯಕಿರಣಗಳ ಮೂಲಕ ಸುಟ್ಟುಹೋದ ನನ್ನ ಎರಡೂ ರೆಕ್ಕೆಗಳು ಪುನಃ ಮೂಡಿಕೊಂಡಿವೆ. ॥10॥ ಯೌವನದಲ್ಲಿ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಇದ್ದ ಬಲ-ಪರಾಕ್ರಮಗಳು, ಪುರುಷಾರ್ಥಗಳನ್ನೇ ನಾನು ಇಂದು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ॥11॥ ವಾನರರೇ! ನೀವು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡಿರಿ. ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ನಿಮಗೆ ಸೀತೆಯ ದರ್ಶನವಾಗುವುದು, ನನಗೆ ರೆಕ್ಕೆಗಳು ದೊರೆಯುವುದು, ನಿಮ್ಮ ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿಯ ವಿಶ್ವಾಸ ಕೊಡುವಂತಹುದಾಗಿದೆ. ॥12॥ ಆ ಸಮಸ್ತ ವಾನರರಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಪಕ್ಷಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಸಂಪಾತಿಯು ಆಕಾಶ ಗಮನದ ಶಕ್ತಿಯ ಪರಿಚಯ ಪಡೆಯಲು ಆ ಪರ್ವತ ಶಿಖರದಿಂದ ಹಾರಿಹೋದನು. ॥13॥

ಅವನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಆ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾನರರ ಹೃದಯಗಳು ಪ್ರಸನ್ನತೆಯಿಂದ ಅರಳಿದವು. ಅವರು ಪರಾಕ್ರಮಸಾಧ್ಯ ಅಭ್ಯುದಯಕ್ಕಾಗಿ ಉದ್ಯುಕ್ತರಾದರು. ॥14॥ ಅನಂತರ ವಾಯುವಿನಂತಹ ಪರಾಕಮಿ ಆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ವಾನರರು ತಾವು ಮರೆತು ಹೋದ ಪುರುಷಾರ್ಥವನ್ನು ಪುನಃ ಪಡೆದುಕೊಂಡರು ಮತ್ತು ಜಾನಕಿಯನ್ನು ಹುಡುಕಲು ಉತ್ಸುಕರಾಗಿ ಅಭಿಜಿತ್
ನಕ್ಷತ್ರದಿಂದ ಯುಕ್ತವಾದ ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕಿನ ಕಡೆಗೆ ಹೊರಟರು. ॥15॥

ಶ್ರೀ ವಾಲ್ಮೀಕಿವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾ ಕಾಂಡದ ಅರವತ್ತಮೂರನೆಯ ಸರ್ಗ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಯಿತು.॥63॥

ಅರವತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಸರ್ಗ

ಸಮುದ್ರದ ವಿಶಾಲತೆಯನ್ನು ನೋಡಿ ವಿಷಾದಗೊಂಡ ವಾನರರನ್ನು ಅಂಗದನು ಆಶ್ವಾಸನೆಯನ್ನೀಯುತ್ತಾ, ಸಮುದ್ರಲಂಘನೆಯಲ್ಲಿ ಯಾರು ಎಷ್ಟು ಯೋಜನ ಹಾರಬಲ್ಲಿರಿ ಎಂದು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದುದು

ಗೃಧ್ರರಾಜ ಸಂಪಾತಿಯು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ, ಸಿಂಹದಂತೆ ಪರಾಕ್ರಮಿಗಳಾದ ಎಲ್ಲ ವಾನರರು ಬಹಳ ಪ್ರಸನ್ನರಾಗಿ, ಪರಸ್ಪರ ಸೇರಿ ಕುಣಿಯುತ್ತಾ, ನೆಗೆಯುತ್ತಾ, ಗರ್ಜಿಸತೊಡಗಿದರು. ॥1॥ ಸಂಪಾತಿಯ ಮಾತುಗಳಿಂದ ರಾವಣನ ನಿವಾಸಸ್ಥಾನ ಹಾಗೂ ಮುಂದೆ ಅವನ ವಿನಾಶದ ಸೂಚನೆ ಸಿಕ್ಕಿತ್ತು. ಅದನ್ನು ಕೇಳಿ ಹರ್ಷಗೊಂಡ ಎಲ್ಲ ವಾನರರು ಸೀತೆಯ ದರ್ಶನದ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಸಮುದ್ರತೀರಕ್ಕೆ ಬಂದರು. ॥2॥ ಆ ಭಯಂಕರ ಪರಾಕ್ರಮಿ ವಾನರರು ಹೋಗಿ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ನೋಡಿದರು. ಅದು ವಿರಾಟ್ ವಿಶ್ವದ ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರತಿಬಿಂಬದಂತೆ ಸ್ಥಿತವಾಗಿತ್ತು.॥3॥ ದಕ್ಷಿಣ ಸಮುದ್ರದ ಉತ್ತರ ತೀರಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಅಲ್ಲಿ ಆ ಮಹಾಬಲಿ ವಾನರ ವೀರರು ಬೀಡುಬಿಟ್ಟರು. ॥4॥ ಆ ಸಮುದ್ರವು ಕೆಲವೆಡೆ ತರಂಗಗಳಿಲ್ಲದೆ ಶಾಂತವಾದ್ದರಿಂದ ಮಲಗಿದಂತೆ ಕಂಡು ಬಂದರೆ, ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ ಸ್ವಲ್ಪವಾಗಿ ಏಳುವ ಅಲೆಗಳಿಂದಾಗಿ ಕ್ರೀಡಿಸುತ್ತಿರುವಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು. ಮತ್ತೊಂದೆಡೆ ಎತ್ತರವಾಗಿ ಏಳುತ್ತಿರುವ ತರಂಗಗಳಿಂದ ಪರ್ವತದಂತಹ ಜಲರಾಶಿಯಿಂದ ಕೂಡಿದಂತೆ ತೋರುತ್ತಿತ್ತು. ॥5॥ ಆ ಇಡೀ ಸಮುದ್ರವು ಪಾತಾಳನಿವಾಸೀ ದಾನವರಾಜರಿಂದ ವ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿತ್ತು. ಆ ರೋಮಾಂಚಕರ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ನೋಡಿ ಆ ಸಮಸ್ತ ವಾನರ ಶ್ರೇಷ್ಠರು ಬಹಳ ವಿಷಾದಕ್ಕೊಳಗಾದರು. ॥6॥ ಆಕಾಶದಂತೆ ದಾಟಲಶಕ್ಯವಾದ ಸಮುದ್ರದ ಕಡೆಗೆ ನೋಡುತ್ತಾ ಎಲ್ಲ ವಾನರರು ‘ಈಗ ಏನು ಮಾಡುವುದು?’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಕುಳಿತುಕೊಂಡು ಚಿಂತಿಸತೊಡಗಿದರು. ॥7॥ ಆ ಮಹಾಸಾಗರವನ್ನು ದರ್ಶಿಸಿ ಇಡೀ ವಾನರ ಸೈನ್ಯವು ವಿಷಾದದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠ ಅಂಗದನು ಆ ಭಯಾತುರ ವಾನರರಿಗೆ ಆಶ್ವಾಸನೆಯನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾ ನುಡಿದನು. ॥8॥ ವೀರರೇ! ನೀವು ವಿಷಾದ ಪಡಬಾರದು; ಏಕೆಂದರೆ ವಿಷಾದದಲ್ಲಿ ಬಹಳ ದೊಡ್ಡ ದೋಷವಿದೆ. ಕ್ರೋಧಗೊಂಡ ಸರ್ಪವು ತನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದ ಬಾಲಕನನ್ನು ಕಡಿಯುವಂತೆ ವಿಷಾದವು ಪುರುಷನನ್ನು ನಾಶ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ॥9॥ ಪರಾಕ್ರಮದ ಅವಕಾಶ ಬಂದಾಗ ವಿಷಾದಗ್ರಸ್ಥನಾಗುವವನ ತೇಜ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ. ಆ ತೇಜೋಹೀನ ಪುರುಷನ ಪುರುಷಾರ್ಥವು ಸಿದ್ಧವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ॥10॥ ಆ ರಾತ್ರಿಯು ಕಳೆದು ಹೋಗಿ ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ವಾನರರೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿ ಅಂಗದನು ಪುನಃ ವಿಚಾರ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದನು. ॥11॥

ಆಗ ಅಂಗದನನ್ನು ಆವರಿಸಿ ಕುಳಿತುಕೊಂಡ ಸೇನೆಯು ಇಂದ್ರನನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿದು ಕುಳಿತಿರುವ ದೇವತೆಗಳ ವಿಶಾಲ ವಾಹಿನಿಯಂತೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ॥12॥ ವಾಲಿಪುತ್ರ ಅಂಗದ ಹಾಗೂ ಪವನಕುಮಾರ ಹನುಮಂತ ಇವರನ್ನು ಬಿಟ್ಟರೆ ಬೇರೆ ಯಾವ ವೀರನು ಆ ವಾನರರನ್ನು ಸುಸ್ಥಿತರಾಗಿ ಇಡಬಲ್ಲನು? ॥13॥ ಶತ್ರುವೀರರನ್ನು ದಮನ ಮಾಡುವ ಶ್ರೀಮಾನ್ ಅಂಗದನು ಆ ಹಿರಿಯ-ಕಿರಿಯ ವಾನರರನ್ನು ಸಮ್ಮಾನಿಸುತ್ತಾ ಅವರಲ್ಲಿ ಅರ್ಥಯುಕ್ತ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು- ॥14॥

ಸಜ್ಜನರೇ! ನಿಮ್ಮಲ್ಲಿ ಈಗ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ದಾಟಿ ಹೋಗಿ ಶತ್ರುದಮನ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಸತ್ಯಪ್ರತಿಜ್ಞನಾಗಿಸುವ ಮಹಾ ತೇಜಸ್ವೀ ವೀರನು ಯಾರು ಇದ್ದಾನೆ? ॥15॥ ಯಾವ ವಾನರವೀರನು ನೂರು ಯೋಜನ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ದಾಟಬಲ್ಲನು? ಯಾರು ಈ ಸಮಸ್ತ ಯೂಥಪತಿಗಳ ಮಹಾಭಯದಿಂದ ಮುಕ್ತಗೊಳಿಸಬಲ್ಲನು? ॥16॥ ಯಾರ ಪ್ರಸಾದದಿಂದ ನಾವು ಸಲ ಮನೋರಥರಾಗಿ, ಸುಖವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿಂದ ಮರಳಿ, ಮನೆ, ಮಠ ಮತ್ತು ಪತ್ನೀ-ಪುತ್ರರ ಮುಖಗಳನ್ನು ನೋಡ ಬಲ್ಲೆವು? ॥17॥ ಯಾರ ಪ್ರಸಾದದಿಂದ ನಾವು ಹರ್ಷೋತ್ಫುಲ್ಲರಾಗಿ ಶ್ರೀರಾಮ, ಮಹಾಬಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಹಾಗೂ ವಾನರವೀರ ಸುಗ್ರೀವನ
ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಬಲ್ಲೆವು?॥18॥ ನಿಮ್ಮಲ್ಲಿ ಯಾರಾದರೂ ವಾನರವೀರನು ಸಮುದ್ರವನ್ನು ದಾಟಿ ಹೋಗಲು ಸಮರ್ಥನಾಗಿದ್ದರೆ, ಅವನು ಬೇಗನೇ ಇಲ್ಲಿ ನಮಗೆ ಪರಮ ಪವಿತ್ರ ಅಭಯದಾನ ಕೊಡಲಿ. ॥19॥ ಅಂಗದನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಯಾರೂ
ಏನನ್ನೂ ಮಾತನಾಡಲಿಲ್ಲ. ಆ ಸಮಸ್ತ ವಾನರ ಸೈನ್ಯವು ಅಲ್ಲಿ ಜಡದಂತೆ ಸ್ಥಿರವಾಗಿತ್ತು. ॥20॥ ಆಗ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠ ಅಂಗದನು ಪುನಃ ಅವರೆಲ್ಲರಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು - ಬಲಿಷ್ಠರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠರಾದ ವಾನರರೇ! ನೀವೆಲ್ಲರೂ ದೃಢತೆಯಿಂದ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸುವವರಾಗಿದ್ದೀರಿ. ನೀವು ಕಳಂಕರಹಿತ ಉತ್ತಮವಾದ ಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿರುವಿರಿ. ಅದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಪದೇ-ಪದೇ ನಿಮ್ಮ ಪ್ರಶಂಸೆ ಆಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ. ॥21॥

ಶ್ರೇಷ್ಠವಾನರರೇ! ನಿಮ್ಮಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ಯಾರ ಗತಿಯೂ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಕುಂಠಿತವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ದಾಟುವುದರಲ್ಲಿ ಯಾರಿಗೆ ಎಷ್ಟು ಶಕ್ತಿ ಇದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ತಿಳಿಸಿರಿ. ॥22॥

ಶ್ರೀ ವಾಲ್ಮೀಕಿವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡದ ಅರವತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಸರ್ಗ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಯಿತು.॥64॥

ಅರವತ್ತೈದನೆಯ ಸರ್ಗ

ವಾನರವೀರರು ಹಾರುವ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ತಮಗಿರುವ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ವಿವರಿಸಿ ಹೇಳಿದುದು, ಅಂಗದ ಜಾಂಬವಂತರ ಸಂಭಾಷಣೆ, ಜಾಂಬವಂತನು ಸಮುದ್ರೋಲ್ಲಂಘನೆಗೆ ಹನುಮಂತನನ್ನು ಹುರಿದುಂಬಿಸಲು ಅವನ ಬಳಿಗೆ ಹೋದುದು

ಅಂಗದನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ವಾನರರೆಲ್ಲರೂ ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಹಾರುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಉತ್ಸಾಹದೊಂದಿಗೆ ಯಥಾನುಕ್ರಮವಾಗಿ ಹೇಳಿದರು. ॥1॥ ಅಲ್ಲಿ ನೆರೆದಿದ್ದ ಗಜ, ಗವಯ, ಗವಾಕ್ಷ, ಶರಭ, ಗಂಧಮಾದನ, ಮೈದ, ದ್ವಿವಿದ, ಸುಷೇಣ, ಜಾಂಬವಂತರೇ ಮುಂತಾದ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠರು ತಮಗಿರುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಹೇಳಿಕೊಂಡರು. ॥2॥

ಇವರಲ್ಲಿ ಗಜನು ಹೇಳಿದನು - ನಾನು ಹತ್ತು ಯೋಜನಗಳಷ್ಟು ದೂರ ಹಾರಬಲ್ಲೆನು. ಗವಾಕ್ಷನು - ನಾನು ಇಪ್ಪತ್ತು ಯೋಜನಗಳಷ್ಟು ದೂರ ಹಾರಬಲ್ಲೆ ಎಂದನು. ॥3॥ ಇದಾದ ಬಳಿಕ ಅಲ್ಲಿ ಶರಭ ಎಂಬ ವಾನರನು ಆ ಕಪಿವರರಲ್ಲಿ- ವಾನರರೇ! ನಾನು ಮೂವತ್ತು ಯೋಜನದವರೆಗೆ ಒಮ್ಮೆಗೆ ಹಾರಬಲ್ಲೆನು ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ॥4॥ ಬಳಿಕ ಕಪಿವರ ಋಷಭನು ಆ ವಾನರರಲ್ಲಿ - ನಾನು ನಲವನತ್ತು ಯೋಜನ ಹೋಗಬಲ್ಲೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ॥5॥ ಆಗ ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ಗಂಧಮಾದನನು ಆ ವಾನರರಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು - ನಾನು ಐವತ್ತು ಯೋಜನದ ದೂರವನ್ನು ಒಮ್ಮೆಗೆ ಹಾರಬಲ್ಲೆನು; ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವೇ ಇಲ್ಲ. ॥6॥ ಅನಂತರ ವಾನರವೀರ ಮೈಂದನು ವಾನರರಲ್ಲಿ - ನಾನು ಅರವತ್ತುಯೋಜನ ಹಾರಿಹೋಗುವ ಉತ್ಸಾಹ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಇದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ॥7॥ ಮತ್ತೆ ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ದ್ವಿವಿದನು - ನಾನು ಎಪ್ಪತ್ತು ಯೋಜನದವರೆಗೆ ಹಾರಬಲ್ಲೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವೇ ಇಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ॥8॥ ಬಳಿಕ ಧೈರ್ಯ ಶಾಲೀ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ಸುಷೇಣನು - ನಾನು ಒಂದೇ ನೆಗೆತದಲ್ಲಿ ಎಂಭತ್ತು ಯೋಜನ ದೂರ ಹೋಗುವ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ ಎಂದನು. ॥9॥ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಹೇಳಿದ ಎಲ್ಲ ವಾನರರನ್ನು ಸಮ್ಮಾನಿಸಿ, ಎಲ್ಲರಿಗಿಂತ ಮುದುಕನಾಗಿದ್ದ ಋಕ್ಷರಾಜ ಜಾಂಬವಂತನು ಹೇಳಿದನು. ॥10॥

ಮೊದಲು ತಾರುಣ್ಯದಲ್ಲಿ ನನ್ನಲ್ಲಿ ದೂರದವರೆಗೆ ಹಾರುವ ಶಕ್ತಿ ಇತ್ತು. ಈಗ ನಾನು ಆ ವಯಸ್ಸನ್ನು ದಾಟಿದ್ದರೂ ಯಾವ ಕಾರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ವಾನರರಾಜ ಸುಗ್ರೀವ ಹಾಗೂ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನು ದೃಢನಿಶ್ಚಯ ಮಾಡಿರುವರೋ, ಅದನ್ನು ನಾನು ಉಪೇಕ್ಷೆ ಮಾಡಲಾರೆನು. ಈಗ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಇರುವ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಕೇಳಿರಿ - ನಾನು ಒಂದೇ ನೆಗೆತದಲ್ಲಿ ತೊಂಭತ್ತು ಯೋಜನ ದೂರಕ್ಕೆ ಹೋಗಬಲ್ಲೆನು ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂದೇಹವೇ ಇಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ॥11-13॥ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಜಾಂಬವಂತನು ಆ ಸಮಸ್ತ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರಲ್ಲಿ ಪುನಃ ಹೇಳಿದನು - ಹಿಂದಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ನನ್ನೊಳಗೆ ಇಷ್ಟೇ ದೂರ ಹೋಗುವ ಶಕ್ತಿ ಇತ್ತು ಎಂದಲ್ಲ. ಮೊದಲು ರಾಜಾ ಬಲಿಯ ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಸರ್ವವ್ಯಾಪೀ ಹಾಗೂ ಎಲ್ಲರ ಕಾರಣಭೂತ ಸನಾತನ ಭಗವಾನ್ ವಿಷ್ಣು ಮೂರು ಹೆಜ್ಜೆ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಅಳೆಯಲು ಕಾಲು ಬೆಳೆಸಿದಾಗ ನಾನು ಅವನ ಆ ವಿರಾಟ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಸ್ವಲ್ಪ ಸಮಯದಲ್ಲೇ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿದ್ದೆ. ॥14-15॥ ಈಗಲಾದರೋ ನಾನು ಮುದುಕನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಹಾರುವ ನನ್ನ ಶಕ್ತಿಯು ಕಡಿಮೆಯಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಯೌವನದಲ್ಲಿ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಅಪ್ರತಿಮವಾದ ಬಲ ತುಂಬಿತ್ತು. ॥16॥ ಇಂದು ನನ್ನಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವಷ್ಟೇ ಶಕ್ತಿ ಇದೆ, ಆದರೆ ಇಷ್ಟೇಗತಿಯಿಂದ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ದಾಟುವ ಈ ಸದ್ಯದ ಕಾರ್ಯವು ಸಿದ್ಧವಾಗಲಾರದು. ॥17॥ ಅನಂತರ ಬುದ್ಧಿವಂತ ಮಹಾಕಪಿ ಅಂಗದನು ಆಗ ಜಾಂಬವಂತರನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಆದರಿಸಿ, ಹೀಗೆ ಉದಾರತಾಪೂರ್ಣ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು- ॥18॥ ನಾನು ಈ ಮಹಾಸಾಗರವನ್ನು ನೂರು ಯೋಜನ ದೂರವನನ್ನು ಹಾರಿ ಹೋಗಬಲ್ಲೆ. ಆದರೆ ಅಲ್ಲಿಂದ ಮರಳಿ ಬರಲು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಶಕ್ತಿ ಇದ್ದೀತೇ ಅಥವಾ ಇಲ್ಲವೇ ಎಂಬುದನ್ನು ನಿಶ್ಚಿತವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ॥19॥ ಆಗ ವಾಕ್ಯಕೋವಿದನಾದ ಜಾಂಬವಂತನು ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠ ಅಂಗದನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು - ಕರಡಿ ಮತ್ತು ವಾನರರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಯುವರಾಜನೇ! ನಿನ್ನ ಗಮನಶಕ್ತಿಯು ನಮಗೆ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಪರಿಚಿತವಾಗಿದೆ. ॥20॥ ನೀನು ಒಂದುಲಕ್ಷ ಯೋಜನದವರೆಗೆ ಹೊರಟು ಹೋದರೂ, ನೀನು ಎಲ್ಲರ ಸ್ವಾಮಿಯಾಗಿದ್ದರಿಂದ ನಿನ್ನನ್ನು ಕಳಿಸುವುದು ನಮಗೆ ಉಚಿತವಲ್ಲ. ನೀನು ಲಕ್ಷಯೋಜನ ಹೋಗಿ ಬರಲು ಸಮರ್ಥನಾಗಿರುವೆ. ॥21॥

ಆದರೆ ಅಯ್ಯಾ! ವಾನರಶಿರೋಮಣಿಯೇ! ಎಲ್ಲರನ್ನು ಕಳಿಸಿಕೊಡುವ ಸ್ವಾಮಿಯಾದವನು ಯಾವ ರೀತಿಯಿಂದಲೂ
ಪ್ರೇಷ್ಯ (ಆಜ್ಞಾಪಾಲಕ)ನಾಗಲಾರನು. ಇವರೆಲ್ಲರೂ ನಿನ್ನ ಸೇವಕರಾಗಿದ್ದಾರೆ, ನೀನು ಇವರಲ್ಲಿ ಯಾರನ್ನಾದರೂ ಕಳಿಸು. ॥22॥ ನೀನು ಸ್ತ್ರೀಯಂತೆ ರಕ್ಷಣೀಯನಾಗಿರುವೆ. (ನಾರಿಯು ಪತಿಯ ಹೃದಯದ ಸ್ವಾಮಿನಿಯಾಗಿರುವಂತೆಯೇ) ನೀನು ನಮ್ಮ ಸ್ವಾಮಿಯಾಗಿರುವೆ. ಪರಂತಪ! ಸ್ವಾಮಿಯು ಸೇವೆಗಾಗಿ ಕಲತ್ರ (ಸ್ತ್ರೀ)ದಂತೆ ಸಂರಕ್ಷಣೀಯನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಇದೇ ಲೋಕದ ಮಾನ್ಯತೆ ಆಗಿದೆ. ॥23॥ ಶತ್ರುದಮನ! ಅಯ್ಯಾ! ನೀನೇ ಈ ಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ಮೂಲನಾಗಿರುವೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಸದಾ ಕಲತ್ರದಂತೆ ನಿನ್ನನ್ನು ಪಾಲಿಸುವುದು ಉಚಿತವಾಗಿದೆ. ॥24॥ ಕಾರ್ಯದ ಮೂಲವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಬೇಕು. ಕಾರ್ಯದ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿದಿರುವ ವಿದ್ವಾಂಸರ ನೀತಿ ಇದೇ ಆಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಮೂಲ (ಬೇರು) ಉಳಿದಾಗಲೇ ಎಲ್ಲ ಗುಣಗಳು ಸಲ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತವೆ. ॥25॥ ಆದ್ದರಿಂದ ಶತ್ರುಪರಾಕ್ರಮಿ ಶತ್ರುದಮನ ವೀರನೇ! ನೀನೇ ಈ ಕಾರ್ಯದ ಸಾಧನ - ಬುದ್ಧಿ ಹಾಗೂ ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ಸಂಪನ್ನತೆಯ ಹೇತುವಾಗಿರುವೆ. ॥26॥ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ನೀನೇ ನಮಗೆ ಗುರು ಮತ್ತು ಗುರುಪುತ್ರನಾಗಿರುವೆ. ನಿನ್ನ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆದೇ ನಾವೆಲ್ಲರೂ ಕಾರ್ಯಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಸಮರ್ಥರಾಗಬಲ್ಲೆವು. ॥27॥ ಪರಮ ಬುದ್ಧಿವಂತ ಜಾಂಬವಂತನು ಹಿಂದಿನಂತೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಮಹಾಕಪಿ ವಾಲಿಕುಮಾರ ಅಂಗದನು ಅವನಿಗೆ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಉತ್ತರಿಸಿದನು. ॥28॥ ನಾನು ಹೋಗದಿದ್ದರೆ, ಬೇರೆ ಯಾವ ಶ್ರೇಷ್ಠ ವಾನರನೂ ಹೋಗಲು ಸಿದ್ಧನಾಗದಿದ್ದರೆ ಮತ್ತೆ ನಾವು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಮರಣಾಂತ ಉಪವಾಸವನ್ನೇ ಮಾಡಬೇಕು. ॥29॥ ಧೀಮಂತ ಸುಗ್ರೀವನ ಆದೇಶವನ್ನು ಪಾಲಿಸದೆ ನಾವು ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಗೆ ಮರಳಿ ಹೋದರೂ ನಮಗೆ ನಮ್ಮ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಯಾವುದೇ ಉಪಾಯ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. ॥30॥ ಅವನು ನಮ್ಮ ಮೇಲೆ ಕೃಪೆ ಮಾಡಲು ಮತ್ತು ಅತ್ಯಂತ ಕುಪಿತನಾಗಿ ನಮಗೆ ದಂಡಿಸಲು ಸಮರ್ಥನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಉಲ್ಲಂಘನೆ ಮಾಡಿ ಹೋದರೆ ನಮ್ಮ ವಿನಾಶ ಖಂಡಿತವಾಗುವುದು. ॥31॥ ಆದ್ದರಿಂದ ಯಾವುದೇ ಉಪಾಯದಿಂದ ಸೀತಾ ದರ್ಶನರೂಪೀ ಕಾರ್ಯದ ಸಿದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ತಡೆ ಉಂಟಾಗದಂತೆ ನೀವು ವಿಚಾರ ಮಾಡಿರಿ; ಏಕೆಂದರೆ ನಿಮಗೆ ಎಲ್ಲ ಮಾತುಗಳ ಅನುಭವವಿದೆ. ॥32॥ ಆಗ ಅಂಗದನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ವೀರವಾನರ ಶಿರೋಮಣಿ ಜಾಂಬವಂತನು ಅವನಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು. ॥33॥

ವೀರನೇ! ನಿನ್ನ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಕೊಂಚವೂ ಕೊರತೆ ಬರಲಾರದು. ಈಗ ನಾನು ಈ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸ ಬಲ್ಲ ವೀರನನ್ನು ಪ್ರೇರೇಪಿಸುತ್ತಿರುವೆನು. ॥34॥ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ವಾನರರ ಮತ್ತು ಕರಡಿಗಳ ವೀರ ಯೂಥಪತಿ ಜಾಂಬವಂತನು ಏಕಾಂತದಲ್ಲಿ ಹೋಗಿ ಆನಂದದಿಂದ ಕುಳಿತಿರುವ ವಾನರ ಸೇನೆಯ ಶ್ರೇಷ್ಠ ವೀರ ಹನುಮಂತನನ್ನು ಪ್ರೇರೇಪಿಸಿದನು. ಅವನಿಗೆ ಯಾವ ಮಾತಿನ ಚಿಂತೆಯೂ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಅವನು ದೂರದವರೆಗೆ ಹಾರುವುದರಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರಿಗಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾಗಿದ್ದನು.॥35॥

ಶ್ರೀ ವಾಲ್ಮೀಕಿವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡದ ಅರವತ್ತೈದನೆಯ ಸರ್ಗ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥65॥

ಅರವತ್ತಾರನೆಯ ಸರ್ಗ

ಜಾಂಬವಂತನು ಹನುಮಂತನಿಗೆ ಅವನ ಹುಟ್ಟಿನ ಕಥೆಯನ್ನು ವಿವರಿಸಿ ಹೇಳಿ, ಸಮುದ್ರವನ್ನು ದಾಟಲು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸಿದುದು

ನಿರುತ್ಸಾಹಿಗಳಾಗಿ ಕುಳಿತಿದ್ದ ಅನೇಕ ಲಕ್ಷ ಕಪಿಸೈನಿಕರನ್ನು ನೋಡಿ ಜಾಂಬವಂತನು ಹನುಮಂತನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು- ॥1॥ ವಾನರ ಜಗತ್ತಿನ ವೀರನೇ! ಸಮಸ್ತ ಶಾಸ್ತ್ರವೇತ್ತರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಹನುಮಂತನೇ! ನೀನು ಏಕಾಂತದಲ್ಲಿ ಬಂದು ಸುಮ್ಮನೆ ಏಕೆ ಕುಳಿತಿರುವೆ? ಏನಾದರು ಏಕೆ ಮಾತನಾಡುವುದಿಲ್ಲ? ॥2॥ ಹನುಮಂತನೇ! ನೀನಾದರೋ ವಾನರರಾಜ ಸುಗ್ರೀವನಂತೆ ಪರಾಕ್ರಮಿಯಾಗಿರುವೆ. ತೇಜ ಮತ್ತು ಬಲದದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರಿಗೆ ತುಲ್ಯನಾಗಿರುವೆ. ॥3॥ ಕಶ್ಯಪನ ಮಹಾಬಲಿ ಪುತ್ರ ಮತ್ತು ಸಮಸ್ತ ಪಕ್ಷಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ವಿನತಾನಂದನ ಗರುಡನಂತೆಯೇ ನೀನು ವಿಖ್ಯಾತ ಶಕ್ತಿಶಾಲಿ ಹಾಗೂ ತೀವ್ರ ಗಾಮಿಯಾಗಿರುವೆ. ॥4॥ ಮಹಾಬಲೀ ಮಹಾಬಾಹು ಪಕ್ಷಿರಾಜ ಗರುಡನನ್ನು ನಾನು ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಬಾರಿ ನೋಡಿರುವೆ. ಅವನು ಅನೇಕ ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ಸರ್ಪಗಳನ್ನು ಅಲ್ಲಿಂದ ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದನು. ॥5॥ ಅವನ ಎರಡು ರೆಕ್ಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಇರುವ ಬಲವೇ, ಪರಾಕ್ರಮವೇ ನಿನ್ನ ಎರಡು ಭುಜಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಇದೆ. ಅದರಿಂದ ನಿನ್ನ ವೇಗ ಮತ್ತು ವಿಕ್ರಮ ಅವನಿಗೆ ಕಡಿಮೆ ಇಲ್ಲ. ॥6॥ ವಾನರ ಶಿರೋಮಣಿಯೇ! ನಿನ್ನ ಬಲ, ಬುದ್ಧಿ, ತೇಜ, ಧೈರ್ಯ ಇವೂ ಕೂಡ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗಿಂತ ಮಿಗಿಲಾಗಿದೆ. ಹಾಗಿರುವಾಗ ನೀನು ಸಮುದ್ರವನ್ನು ದಾಟಲು ಏಕೆ ಸಿದ್ಧನಾಗುವುದಿಲ್ಲ? ॥7॥ (ವೀರವರನೇ! ನಿನ್ನ ಪ್ರಾದುರ್ಭಾವದ ಕಥೆ ಇಂತಿದೆ -) ಪುಂಜಿಕಸ್ಥಲಾ ಎಂಬ ವಿಖ್ಯಾತ ಅಪ್ಸರೆಯು ಸಮಸ್ತ ಅಪ್ಸರೆಯರಲ್ಲಿ ಅಗ್ರಗಣ್ಯಳಾಗಿದ್ದಾಳೆ. ಅಯ್ಯಾ! ಒಮ್ಮೆ ಶಾಪವಶದಿಂದ ಆಕೆಯು ಕಪಿಯೋನಿಯಲ್ಲಿ ಅವತರಿಸಿದಳು. ಆಗ ಅವಳು ವಾನರರಾಜ ಮಹಾಮನಸ್ವೀ ಕುಂಜರನ ಪುತ್ರಿಯಾಗಿ ಇಚ್ಛಾನುಸಾರ ರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸುವವಳಾಗಿದ್ದಳು. ಈ ಭೂತಳದಲ್ಲಿ ಆಕೆಗೆ ಸಮಾನರಾದ ರೂಪವತಿಯು ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಅವಳು ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ವಿಖ್ಯಾತಳಾಗಿದ್ದು, ಅಂಜನೆ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ಆಕೆಯು ವಾನರ ರಾಜಕೇಸರಿಯ ಪತ್ನಿಯಾದಳು. ॥8-9॥ ಒಮ್ಮೆ ರೂಪ ಯೌವನದಿಂದ ಸುಶೋಭಿತವಾದ ಅಂಜನೆಯು ಮಾನವ ಸ್ತ್ರೀಯ ರೂಪ ಧರಿಸಿ, ವರ್ಷಾಕಾಲದ ಮೇಘದಂತೆ ಶ್ಯಾಮಲ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ ಒಂದು ಪರ್ವತದ ಶಿಖರದಲ್ಲಿ ವಿಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದಳು. ಆಕೆಯು ರೇಶ್ಮೆಯ ಸೀರೆಯನ್ನು ಉಟ್ಟಿದ್ದು, ಹೂವುಗಳ ವಿಚಿತ್ರ ಆಭೂಷಣಗಳಿಂದ ವಿಭೂಷಿತಳಾಗಿದ್ದಳು. ॥10-11॥ ಆ ವಿಶಾಲ ಲೋಚನೆಯ ಸುಂದರ ವಸ್ತ್ರವು ಹಳದಿ ಬಣ್ಣದಾಗಿದ್ದು, ಅಂಚುಗಳು ಕೆಂಪಗಾಗಿದ್ದವು. ಅವಳು ಪರ್ವತಾಗ್ರದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದಳು. ಆಗಲೇ ವಾಯುದೇವರು ಆಕೆಯ ವಸ್ತ್ರವನ್ನು ನಿಧಾನವಾಗಿ ಹಾರಿಸಿದರು. ॥12॥ ಅನಂತರ ಆಕೆಯ ಪರಸ್ಪರ ಸೇರಿಕೊಂಡಿದ್ದ ದುಂಡು-ದುಂಡಾದ ತೊಡೆಗಳನ್ನು, ಒಂದಕ್ಕೊಂದು ಅಂಟಿಕೊಂಡಿದ್ದ ಸ್ಥೂಲವಾದ ಸ್ತನದ್ವಯವನ್ನು, ಮನೋಹರ ಮುಖವನ್ನು ವಾಯುದೇವರು ನೋಡಿದರು. ॥13॥ ಎತ್ತರವಾಗಿಯೂ, ವಿಸ್ತೃತವಾದ ಇದ್ದ ನಿತಂಬ ಗಳನ್ನು, ತೆಳುವಾದ ಕಟಿಪ್ರದೇಶವನ್ನು, ಪರಮ ಸುಂದರಾಂಗಳಾದ ಯಶಸ್ವಿನೀ ಅಂಜನೆಯನ್ನು, ಬಲವಂತವಾಗಿ ನೋಡಿ ಪವನ ದೇವನು ಕಾಮಮೋಹಿತನಾದನು. ॥14॥ ಅವನ ಸರ್ವಾಂಗಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಮಭಾವವು ಆವೇಶಿತವಾಗಿತ್ತು. ಮನಸ್ಸು ಅಂಜನೆಯಲ್ಲೆ ನೆಟ್ಟಿತು. ಅವನು ಆ ಅನಿಂದ್ಯ ಸುಂದರಿಯನ್ನು ತನ್ನ ವಿಶಾಲ ಬಾಹುಗಳಿಂದ ಬಾಚಿ ತಬ್ಬಿಕೊಂಡನು. ॥15॥ ಅಂಜನೆಯು ಉತ್ತಮ ವ್ರತವನ್ನು ಪಾಲಿಸುವ ಸಾಧ್ವೀನಾರಿಯಾಗಿದ್ದಳು. ಆದ್ದರಿಂದ ಆ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಆಕೆಯು ಗಾಬರಿಗೊಂಡು - ‘ಯಾರು ನನ್ನ ಈ ಪಾತಿವ್ರತ್ಯವನ್ನು ನಾಶ ಮಾಡಲು ಬಯಸುತ್ತಿರುವನು?’ ಎಂದು ಹೇಳಿದಳು. ॥16॥

ಅಂಜನೆಯ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ವಾಯುದೇವನು ಉತ್ತರಿಸಿದನು - ಸುಂದರಿಯೇ! ನಾನು ನಿನ್ನ ಏಕಪತ್ನೀ ವ್ರತವನ್ನು ಕೆಡಿಸಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ನಿನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿರುವ ಭಯವನ್ನು ಬಿಡು. ॥17॥ ಯಶಸ್ವಿನೀ! ನಾನು ಅವ್ಯಕ್ತ ರೂಪದಿಂದ ನಿನ್ನನ್ನು ಆಲಿಂಗಿಸಿ ಮಾನಸಿಕ ಸಂಕಲ್ಪದಿಂದ ನಿನ್ನೊಂದಿಗೆ ಸಮಾಗಮ ಮಾಡಿರುವೆನು. ಇದರಿಂದ ನಿನಗೆ ಬಲ-ಪರಾಕ್ರಮ ಸಂಪನ್ನ ಹಾಗೂ ಬುದ್ಧಿವಂತ ಪುತ್ರನು ಹುಟ್ಟುವನು. ॥18॥ ಅವನು ಮಹಾ ಧೈರ್ಯವಂತ, ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ, ಮಹಾಬಲಿ, ಮಹಾಪರಾಕ್ರಮಿ ಹಾಗೂ ಹಾರುವುದರಲ್ಲಿ, ನೆಗೆಯುವುದರಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಸಮಾನನಾಗುವನು. ॥19॥ ಮಹಾಕಪಿಯೇ! ವಾಯುದೇವನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ನಿನ್ನ ತಾಯಿ ಪ್ರಸನ್ನಗೊಂಡಳು. ಮಹಾಬಾಹೋ! ವಾನರ ಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ಮತ್ತೆ ಅವಳು ಗುಹೆಯೊಂದರಲ್ಲಿ ನಿನಗೆ ಜನ್ಮ ನೀಡಿದಳು. ॥20॥ ಬಾಲ್ಯದಲ್ಲಿ ಒಂದು ದಿನ ವಿಶಾಲ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಉದಯಿಸುತ್ತಿರುವ ಸೂರ್ಯನನ್ನು ನೋಡಿ, ಯಾವುದೋ ಫಲವಾಗಿದೆ ಎಂದು ನೀನು ತಿಳಿದು ಕೂಡಲೇ ಅದನ್ನು ತರಲು ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ನೆಗೆದೆ.॥21॥

ಮಹಾಕಪಿಯೇ! ಮೂರುನೂರು ಯೋಜನ ಎತ್ತರಕ್ಕೆ ಹೋದಾಗಲೂ ಸೂರ್ಯನ ತೇಜದಿಂದ ಆಕ್ರಾಂತನಾಗಿದ್ದರೂ ನಿನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಖೇದ ಅಥವಾ ಚಿಂತೆಯಾಗಲಿಲ್ಲ. ॥22॥ ಕಪಿಪ್ರವರನೇ! ಅಂತರಿಕ್ಷಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ನೀನು ಸೂರ್ಯನ ಬಳಿಗೆ ತಲುಪಿದಾಗ ಇಂದ್ರನು ಸಿಟ್ಟುಗೊಂಡು ನಿನ್ನ ಮೇಲೆ ತೇಜಸ್ಸುಳ್ಳ ವಜ್ರಾಯುಧವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದನು. ॥23॥ ಆಗ ಉದಯಗಿರಿಯ ಮೇಲೆ ವಜ್ರಾಯುಧದ ಏಟಿನಿಂದ ನಿನ್ನ ಹನು(ಗದ್ದ)ವಿನ ಎಡಭಾಗ ಜಜ್ಜಿಹೋಯಿತು. ಅಂದಿನಿಂದ ನಿನ್ನ ಹೆಸರು ಹನುಮಂತ ಎಂದಾಯಿತು. ॥24॥ ನಿನ್ನನ್ನು ಪ್ರಹರಿಸಿದುದನ್ನು ನೋಡಿ ವಾಯುದೇವನಿಗೆ ಭಾರೀ ಕ್ರೋಧ ಉಂಟಾಯಿತು. ಆ ಪ್ರಭಂಜನನು ಮೂರೂ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಬೀಸುವುದು ನಿಲ್ಲಿಸಿಬಿಟ್ಟನು. ॥25॥ ಇದರಿಂದ ಸಂಪೂರ್ಣ ದೇವತೆಗಳು ಗಾಬರಿಗೊಂಡರು; ಏಕೆಂದರೆ ವಾಯುವು ನಿಂತುಹೋದದ್ದರಿಂದ ಮೂರು ಲೋಕಗಳು ಕ್ಷೋಭೆಗೊಂಡವು. ಆಗ ಸಮಸ್ತ ಲೋಕ ಪಾಲಕರು ಕುಪಿತನಾದ ವಾಯುವನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸತೊಡಗಿದರು. ॥26॥ ಅಯ್ಯಾ, ಸತ್ಯಪರಾಕ್ರಮಿಯೇ! ಪವನದೇವನು ಪ್ರಸನ್ನನಾದಾಗ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರು ನಿನಗೆ ‘ನೀನು ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಅಸ್ತ್ರ-ಶಸ್ತ್ರದಿಂದ ಸಾಯಲಾರೆ’ ಎಂಬ ವರವನ್ನು ಕೊಟ್ಟರು. ॥27॥ ಪ್ರಭೋ! ವಜ್ರಾಘಾತದಿಂದಲೂ ನೀನು ಪೀಡಿತನಾಗಿದಿದ್ದರಿಂದ ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷ ಇಂದ್ರನು ಪ್ರಸನ್ನನಾಗಿ ನಿನಗೆ - ‘ಮೃತ್ಯುವು ನಿನ್ನ ಅಧೀನದಲ್ಲಿ ಇದ್ದೀತು, ನೀನು ಬಯಸಿದಾಗ ಸಾಯುವೆ, ಇಲ್ಲವೇ ಸಾಯಲಾರೆ’ ಎಂಬ ಉತ್ತಮ ವರವನ್ನು ಕೊಟ್ಟನು. ॥28॥ ಈ ಪ್ರಕಾರ ನೀನು ಕೇಸರಿಯ ಕ್ಷೇತ್ರಜ ಪುತ್ರನಾಗಿರುವೆ. ನಿನ್ನ ಪರಾಕ್ರಮ ಶತ್ರುಗಳಿಗೆ ಭಯಂಕರವಾಗಿದೆ. ನೀನು ವಾಯುದೇವರ ಔರಸ ಪುತ್ರನಾಗಿರುವೆ, ಅದರಿಂದ ತೇಜದಿಂದಲೂ ಅವನಂತೆಯೇ ಆಗಿರುವೆ. ॥29॥ ವತ್ಸ! ನೀನು ಪವ ಪುತ್ರನಾಗಿರುವೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಹಾರುವುದರಲ್ಲಿಯೂ ಅವನಂತೆಯೇ ಆಗಿರುವೆ. ನಮ್ಮ ಪ್ರಾಣಶಕ್ತಿಯು ಹೊರಟು ಹೋಗಿದೆ. ಈಗ ನೀನೇ ನಮಗೆ ಇನ್ನೊಬ್ಬ ವಾನರರಾಜನಂತೆ ಚಾತುರ್ಯ ಹಾಗೂ ಪೌರುಷದಿಂದ ಸಂಪನ್ನನಾಗಿರುವೆ. ॥30-31॥

ಅಯ್ಯಾ! ಭಗವಾನ್ ವಾಮನನು ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನು ಅಳೆಯಲು ಕಾಲು ಚಾಚಿದಾಗ ನಾನು ವನ, ಪರ್ವತ, ಕಾನನಗಳ ಸಹಿತ ಇಡೀ ಪೃಥಿವಿಯನ್ನು ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದು ಸಲ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿರುವೆನು. ॥32॥ ಸಮುದ್ರ ಮಂಥನದ ಸಮಯ ದೇವತೆಗಳ ಆಣತಿಯಂತೆ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಕಡೆದು ಅಮೃತ ತೆಗೆಯಲು ಬೇಕಾದ ಔಷಧಿಗಳನ್ನು ನಾನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಿ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದೆ. ಆ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಮಹಾನ್ ಬಲವಿತ್ತು. ॥33॥ ಈಗ ನಾನು ಮುದುಕನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ನನ್ನ ಪರಾಕ್ರಮ ಕುಂದಿದೆ. ಈಗ ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ನೀನೇ ಎಲ್ಲ ಗುಣಗಳಿಂದ ಸಂಪನ್ನನಾಗಿರುವೆ. ॥34॥ ಆದ್ದರಿಂದ ಪರಾಕ್ರಮಿ ವೀರನೇ! ನೀನು ನಿನ್ನ ಅಸೀಮ ಬಲವನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸು. ಹಾರುವುದರಲ್ಲಿ ನೀನು ಎಲ್ಲರಿಗಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾಗಿರುವೆ. ಈ ವಾನರಸೈನ್ಯವೆಲ್ಲ ನಿನ್ನ ಬಲ-ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ನೋಡಲು ಬಯಸುತ್ತಿದೆ. ॥35॥

ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ಏಳು, ಈ ಮಹಾಸಾಗರವನ್ನು ದಾಟು; ಏಕೆಂದರೆ ನಿನ್ನ ಗತಿಯು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗಿಂತ ಮಿಗಿಲಾಗಿದೆ. ॥36॥ ಹನುಮಂತನೇ! ಸಮಸ್ತ ವಾನರರು ಚಿಂತಿತರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ನೀನು ಇವರನ್ನು ಏಕೆ ಉಪೇಕ್ಷಿಸು ತ್ತಿರುವೆ? ಮಹಾವೇಗಶಾಲೀ ವೀರನೇ! ಭಗವಾನ್ ವಿಷ್ಣುವು ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನು ಅಳೆಯಲು ಪಾದವನ್ನು ಬೆಳೆಸಿದಂತೆಯೇ ನೀನೂ ಪಾದವನ್ನು ಬೆಳೆಸು. ॥37॥ ಈ ಪ್ರಕಾರ ವಾನರರಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಕರಡಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಜಾಂಬವಂತನ ಪ್ರೇರಣೆಯಿಂದ ಕಪಿವರ ಪವನ ಕುಮಾರ ಹನುಮಂತನಿಗೆ ತನ್ನ ಮಹಾವೇಗದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಸ ಉಂಟಾಯಿತು. ಅವನು ವಾನರ ವೀರರ ಆ ಸೈನ್ಯದ ಹರ್ಷವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಾ ಆಗ ತನ್ನ ವಿರಾಟ್ರೂಪವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿದನು. ॥38॥

ಶ್ರೀ ವಾಲ್ಮೀಕಿವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡದ ಅರವತ್ತಾರನೆಯ ಸರ್ಗ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥66॥

ಅರವತ್ತೇಳನೆಯ ಸರ್ಗ

ಹನುಮಂತನು ಸಮುದ್ರವನ್ನು ದಾಟುವ ಉತ್ಸಾಹವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿದುದು, ಜಾಂಬವಂತನ ಪ್ರಶಂಸೆ, ವೇಗವಾಗಿ ಹಾರುವ ಸಲುವಾಗಿ ಹನುಮಂತನು ಮಹೇಂದ್ರಪರ್ವತದ ಶಿಖರವನ್ನು ಹತ್ತಿದುದು

ನೂರು ಯೋಜನ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ದಾಟಲಿಕ್ಕಾಗಿ ವಾನರ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಹನುಮಂತನು ಒಮ್ಮೆಗೆ ಬೆಳೆಯುತ್ತಾ ವೇಗಪೂರ್ಣ ನಾದುದನ್ನು ನೋಡಿ ಎಲ್ಲ ವಾನರರು ತತ್ಕ್ಷಣ ಶೋಕವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಅತ್ಯಂತ ಹರ್ಷಗೊಂಡು, ಮಹಾಬಲಿ ಹನುಮಂತನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಾ ಜೋರು-ಜೋರಾಗಿ ಗರ್ಜಿಸತೊಡಗಿದರು. ॥1-2॥ ಅವರು ಸುತ್ತಲೂ ಸೇರಿ ನಿಂತುಕೊಂಡು ಪ್ರಸನ್ನ ಮತ್ತು ಚಕಿತರಾಗಿ ನಾರಾಯಣಾವತಾರ ವಾಮನನನ್ನು ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಜೆಗಳು ನೋಡಿದ್ದರೋ ಹಾಗೆಯೇ ನೋಡತೊಡಗಿದರು. ॥3॥ ತನ್ನ ಪ್ರಶಂಸೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ಮಹಾಬಲಿ ಹನುಮಂತನು ಶರೀರವನ್ನು ಇನ್ನೂ ಬೆಳೆಸಿದನು. ಜೊತೆಗೆ ಹರ್ಷದಿಂದ ತನ್ನ ಬಾಲವನ್ನು ಪದೇ-ಪದೇ ತಿರುಗಿಸುತ್ತಾ ತನ್ನ ಮಹಾಬಲವನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಿಕೊಂಡನು. ॥4॥ ಹಿರಿಯ ವಾನರಶಿರೋಮಣಿಗಳ ಬಾಯಿಯಿಂದ ತನ್ನ ಪ್ರಶಂಸೆ ಕೇಳುತ್ತಾ, ತೇಜದಿಂದ ಸಂಪೂರ್ಣನಾದ ಹನುಮಂತನ ರೂಪವು ಆಗ ಪರಮೋತ್ತಮನಾಗಿ ಕಂಡು ಬರುತ್ತಿತ್ತು. ॥5॥ ಪರ್ವತದ ವಿಶಾಲ ಕಂದರಗಳಲ್ಲಿ ಸಿಂಹವು ವಿಜೃಂಭಿಸುವಂತೆಯೇ ವಾಯುದೇವನ ಔರಸ ಪುತ್ರನಾದ ಹನುಮಂತನ ಭಾರೀ ಶರೀರವು ವಿಜೃಂಭಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ॥6॥ ಉತ್ಸಾಹದಿಂದ ವಿಕಸಿತವಾಗುತ್ತಿದ್ದ ಧೀಮಂತ ಹನುಮಂತನ ಮುಖವು ಸೂರ್ಯಮಂಡಲದಂತೆಯೂ, ಕೆಂಪಗೆ ಕಾದ ಓಡಿದಂತೆಯೂ, ಹೊಗೆಯಿಲ್ಲದ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ॥7॥ ಅವನು ವಾನರರ ನಡುವೆ ಎದ್ದು ನಿಂತನು. ಅವನ ಸರ್ವಾಂಗವೂ ರೋಮಾಂಚನವಾಗಿತ್ತು. ಆ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ಹಿರಿಯ ವಾನರರಿಗೆ ವಂದಿಸಿ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಹೇಳಿದನು- ॥8॥

ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ವಿಚರಿಸುವ ವಾಯುದೇವತೆಯು ಬಹಳ ಬಲವಂತನಾಗಿದ್ದು, ಅವನ ಶಕ್ತಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಸೀಮೆಯೇ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಅವನು ಅಗ್ನಿಯ ಸಖನಾಗಿದ್ದು, ತನ್ನ ವೇಗದಿಂದ ದೊಡ್ಡ - ದೊಡ್ಡ ಪರ್ವತ ಶಿಖರಗಳನ್ನು ಪುಡಿ ಮಾಡುವನು. ॥9॥ ಅತ್ಯಂತ ಶೀಘ್ರವೇಗದಿಂದ ನಡೆಯುವ ಆ ಶೀಘ್ರಗಾಮಿ ಮಹಾತ್ಮಾ ವಾಯುವಿನ ಔರಸ ಪುತ್ರನಾನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ನಾನು ಹಾರುವುದರಲ್ಲಿಯೂ ಅವನಂತೆಯೇ ಆಗಿರುವೆನು. ॥10॥ ಅನೇಕ ಯೋಜನಗಳವರೆಗೆ ಹರಡಿರುವ, ಆಕಾಶದ ಬಹಳ ದೊಡ್ಡ ಭಾಗವನ್ನು ಮುಚ್ಚಿರುವ, ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಗೆರೆ ಎಳೆದಂತೆ ಕಾಣುವ ಮೇರುಗಿರಿಯನ್ನು ನಾನು ವಿಶ್ರಮಿಸದೆ ಸಾವಿರ ಬಾರಿ ಪ್ರಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಬಲ್ಲೆ. ॥11॥ ನನ್ನ ಭುಜಗಳ ವೇಗದಿಂದ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ವಿಕ್ಷುಬ್ಧಗೊಳಿಸಿ ಅದರ ನೀರಿನಿಂದ ನಾನು ಪರ್ವತ, ನದಿ ಮತ್ತು ಜಲಾಶಯಗಳ ಸಹಿತ ಸಂಪೂರ್ಣ ಜಗತ್ತನ್ನು ನೆನೆಸಿಬಿಡುವೆನು. ॥12॥ ವರುಣನ ನಿವಾಸ ಸ್ಥಾನವಾದ ಈ ಮಹಾಸಾಗರವು ನನ್ನ ತೊಡೆಗಳ ಮತ್ತು ಕಣಕಾಲುಗಳ ವೇಗದಿಂದ ಉಬ್ಬಿಬಂದೀತು, ಇದರೊಳಗೆ ಇರುವ ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ಮೊಸಳೆಗಳು ಮೇಲಕ್ಕೆ ಬರುವವು. ॥13॥ ಸಮಸ್ತ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಸೇವಿಸುವ ಸರ್ಪಭೋಜೀ ವಿನತಾ ನಂದನ ಗರುಡನು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಹಾರುತ್ತಿದ್ದರೂ ನಾನು ಸಾವಿರಾರು ಬಾರಿ ಅವನ ಸುತ್ತಲೂ ತಿರುಗಬಲ್ಲೆನು. ॥14॥

ಶ್ರೇಷ್ಠವಾನರರೇ! ಉದಯಾಚಲದಿಂದ ಹೊರಟು ತನ್ನ ತೇಜದಿಂದ ಪ್ರಜ್ವಲಿಸುವ ಸೂರ್ಯನು ಅಸ್ತನಾಗುವ ಮೊದಲೇ ನಾನು ಮುಟ್ಟಬಲ್ಲೆ ಹಾಗೂ ಅಲ್ಲಿಂದ ಪೃಥಿಯವರೆಗೆ ಬಂದು ಕಾಲಿಡದೇ ಪುನಃ ಅವನ ಬಳಿಗೆ ಭಾರೀ ಭಯಂಕರ ವೇಗದಿಂದ ಹೋಗಬಲ್ಲೆನು. ॥15-16॥ ಆಕಾಶಚಾರೀ ಸಮಸ್ತ ಗ್ರಹ-ನಕ್ಷತ್ರ ಮುಂತಾದುವನ್ನು ದಾಟಿ ಮುಂದೆ ಹೋಗುವ ಉತ್ಸಾಹ ಹೊಂದಿದ್ದೇನೆ. ನಾನು ಬಯಸಿದರೆ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಒಣಗಿಸಬಲ್ಲೆ, ಪೃಥಿವಿಯನ್ನು ವಿದೀರ್ಣಗೊಳಿಸಬಲ್ಲೆ; ಪರ್ವತಗಳನ್ನು ಹಾರಿ-ಹಾರಿ ಪುಡಿ-ಪುಡಿಯಾಗಿಸಬಲ್ಲೆನು; ಏಕೆಂದರೆ ನಾನು ದೂರದವರೇಗೆ ಹಾರುವ ವಾನರನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ಮಹಾವೇಗದಿಂದ ನೆಗೆದು ಈ ಮಹಾಸಾಗರವನ್ನು ದಾಟಿ ಬಿಡುವೆನು. ॥17-18॥ ಇಂದು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ವೇಗವಾಗಿ ಹೋಗುವಾಗ ಲತೆಗಳು ಮತ್ತು ವೃಕ್ಷಗಳ ನಾನಾ ಪ್ರಕರಾದ ಹೂವುಗಳು ನನ್ನೊಂದಿಗೆ ಹಾರುತ್ತಾ ಬರುವವು. ॥19॥ ಅನೇಕ ಹೂವುಗಳು ಚೆಲ್ಲಿಹೋದದ್ದರಿಂದ ನನ್ನ ಮಾರ್ಗವು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ನಕ್ಷತ್ರ ಪುಂಜಗಳಿಂದ ಸುಶೋಭಿಸುವ ಸ್ವಾತಿ ನಕ್ಷತ್ರದಂತೆ ಕಂಡು ಬಂದೀತು, ವಾನರರೇ! ಇಂದು ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ನಾನು ಭಯಂಕರ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ನೇರವಾಗಿ ಹೋಗುವುದನ್ನು, ಮೇಲಕ್ಕೆ ನೆಗೆಯುವುದನ್ನು, ಕೆಳಕ್ಕೆ ಇಳಿಯುವುದನ್ನು ನೋಡುವವು. ॥20॥ ಕಪಿವರರೇ! ನೀವು ನೋಡುವಿರಿ, ನಾನು ಮಹಾಗಿರಿ ಮೇರುವಿನಂತೆ ವಿಶಾಲ ಶರೀರ ಧರಿಸಿ ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಆವರಿಸಿ, ಆಕಾಶವನ್ನು ನುಂಗುವಂತೆ ಮುಂದೆ ಹೋಗುವೆನು, ಮೋಡಗಳನ್ನು ಛಿನ್ನ-ಭಿನ್ನ ಮಾಡಿ ಬಿಡುವೆನು. ಪರ್ವತಗಳನ್ನು ಅಲ್ಲಾಡಿಸಿ ಬಿಡುವೆನು. ಏಕಚಿತ್ತನಾಗಿ ನೆಗೆದು ಮುಂದಕ್ಕೆ ಹೋದಾಗ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಒಣಗಿಸಿ ಬಿಡುವೆನು. ॥21-22॥ ವಿನತಾನಂದನ ಗರುಡನಲ್ಲಿ, ನನ್ನಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ವಾಯುದೇವರಲ್ಲೇ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ದಾಟಿ ಹೋಗುವ ಶಕ್ತಿ ಇದೆ. ಪಕ್ಷಿರಾಜ ಗರುಡ ಅಥವಾ ಮಹಾಬಲಿ ವಾಯುದೇವತೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಇಲ್ಲಿಂದ ನೆಗೆದು ನನ್ನೊಂದಿಗೆ ಹಾರಬಲ್ಲ ಬೇರೆ ಯಾವ ಪ್ರಾಣಿಯನ್ನು ನಾನು ನೋಡುವುದಿಲ್ಲ. ॥23॥ ಮೋಡಗಳಲ್ಲಿ ಉಂಟಾದ ವಿದ್ಯುತ್ತಿನಂತೆ ರೆಪ್ಪೆ ಮಿಟಿಕಿಸುವಷ್ಟರಲ್ಲಿ ನಾನು ಒಮ್ಮೆಗೆ ನಿರಾಧಾರ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಹಾರಿ ಹೋಗುವೆನು. ॥24॥

ಮೂರು ಪಾದಗಳನ್ನು ಬೆಳೆಸಿದ ವಾಮನರೂಪಧಾರಿ ಭಗವಾನ್ ವಿಷ್ಣುವಿನ ರೂಪವಿದ್ದಂತೆ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ದಾಟು ವಾಗ ನನ್ನ ರೂಪವೂ ಪ್ರಕಟವಾಗುವುದು. ॥25॥ ವಾನರರೇ! ನಾನು ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಯೋಚಿಸಿದಂತೆಯೇ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನ ಚೇಷ್ಟೆಯು ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ನಾನು ವಿದೇಹಕುಮಾರಿಯನ್ನು ದರ್ಶಿಸುವೆನು, ಅದರಿಂದ ನೀವು ಆನಂದಿತರಾಗುವಿರಿ ಎಂದು ನನಗೆ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿದೆ. ॥26॥ ನಾನು ವೇಗದಲ್ಲಿ ವಾಯುದೇವರು ಹಾಗೂ ಗರುಡನಂತೆ ಇದ್ದೇನೆ. ಈಗ ನಾನು ಹತ್ತುಸಾವಿರ ಯೋಜನಗಳವರೆಗೆ ಹೋಗಬಲ್ಲೆ ಎಂಬ ವಿಶ್ವಾಸ ಉಂಟಾಗಿದೆ. ॥27॥

ವಜ್ರಧಾರೀ ಇಂದ್ರ ಅಥವಾ ಸ್ವಯಂಭೂ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರ ಕೈಯಿಂದಲೂ ನಾನು ಬಲವಂತವಾಗಿ ಒಮ್ಮೆಗೆ ಅಮೃತವನ್ನು ಕಸಿದುಕೊಂಡು ತರಬಲ್ಲೆನು. ಇಡೀ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಭೂಮಿಯಿಂದ ಕಿತ್ತು ಅಂಗೈಯಲ್ಲಿ ಎತ್ತಿ ತರಬಲ್ಲೆನು, ಎಂಬ ವಿಶ್ವಾಸ ನನಗಿದೆ. ॥28॥ ಅಮಿತ ತೇಜಸ್ವೀ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠ ಹನುಮಂತನು ಈ ಪ್ರಕಾರ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿರುವಾಗ ಸಮಸ್ತ ವಾನರರು ಅತ್ಯಂತ ಹರ್ಷಗೊಂಡು, ಚಕಿತರಾಗಿ ಅವನ ಕಡೆಗೆ ನೋಡುತ್ತಾ ಇದ್ದರು. ॥29॥ ಹನುಮಂತನ ಮಾತುಗಳು ಬಾಂಧವರ ಶೋಕವನ್ನು ನಾಶ ಮಾಡುವಂತಹುದಾಗಿತ್ತು. ಅವನ್ನು ಕೇಳಿ ವಾನರ ಸೇನಾಪತಿ ಜಾಂಬವಂತನಿಗೆ ಬಹಳ ಸಂತೋಷವಾಗಿ ನುಡಿದನು. ॥30॥

ವೀರನೇ! ಕೇಸರೀ ಸುಪುತ್ರ! ವೇಗಶಾಲೀ ಪವನಕುಮಾರ! ಅಯ್ಯಾ! ನೀನು ನಿನ್ನ ಬಂಧುಗಳ ಮಹಾನ್ ಶೋಕವನ್ನು ನಾಶ ಮಾಡಿಬಿಟ್ಟೆ. ॥31॥ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿರುವ ಶ್ರೇಷ್ಠ ವಾನರರೆಲ್ಲರೂ ನಿನ್ನ ಮಂಗಲ ಕಾಮನೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಈಗ ಇವರು ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿ ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತರಾಗಿ ನಿನಗಾಗಿ ಮಂಗಲಕೃತ್ಯ-ಸ್ವಸ್ತಿವಾಚನ ಮುಂತಾದ ಅನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡುವರು. ॥32॥ ಋಷಿಗಳ ಪ್ರಸಾದ, ವೃದ್ಧವಾನರರ ಅನುಮತಿ ಹಾಗೂ ಗುರು ಹಿರಿಯರ ಕೃಪೆಯಿಂದ ನೀನು ಈ ಮಹಾಸಾಗರವನ್ನು ದಾಟಿ ಹೋಗುವೆ. ॥33॥

ನೀನು ಮರಳಿ ಬರುವ ತನಕ ನಾವು ನಿನ್ನ ಪ್ರತೀಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ಒಂಟಿ ಕಾಲಿನಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುತ್ತೇವೆ; ಏಕೆಂದರೆ ನಮ್ಮೆಲ್ಲ ವಾನರರ ಜೀವನ ನಿನ್ನ ಅಧೀನದಲ್ಲೇ ಇದೆ. ॥34॥ ಅನಂತರ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠ ಹನುಮಂತನು ಆ ವನವಾಸಿ ವಾನರರಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು - ನಾನು ಇಲ್ಲಿಂದ ಹಾರಿ ಹೋಗುವಾಗ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಯಾರೂ ಕೂಡ ನನ್ನ ವೇಗವನ್ನು ಧರಿಸಲಾರರು. ॥35॥ ಶಿಲೆಗಳ ಸಮೂಹದಿಂದ ಶೋಭಿಸುವ ಕೇವಲ ಈ ಮಹೇಂದ್ರ ಪರ್ವತದ ಈ ಶಿಖರವೇ ಎತ್ತರವಾಗಿದ್ದು, ಸ್ಥಿರವಾಗಿದೆ. ಅದರ ಮೇಲೆ ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ವೃಕ್ಷಗಳು ಹರಡಿಕೊಂಡಿದ್ದು, ಗೈರಿಕಾದಿ ಧಾತುಗಳು ಶೋಭಿಸುತ್ತಿವೆ. ಈ ಮಹೇಂದ್ರ ಶಿಖರಗಳಲ್ಲೇ ವೇಗವಾಗಿ ಕಾಲನ್ನಿಟ್ಟು ನಾನು ಇಲ್ಲಿಂದ ಹಾರುವೆನು. ॥36-37॥ ಇಲ್ಲಿಂದ ನೂರು ಯೋಜನಕ್ಕಾಗಿ ಹಾರುವಾಗ ಮಹೇಂದ್ರ ಪರ್ವತದ ಈ ಶಿಖರವೇ ನನ್ನ ವೇಗವನ್ನು ಧರಿಸಬಲ್ಲದು. ॥38॥ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ವಾಯುವಿನಂತೆ ಮಹಾಪರಾಕ್ರಮಿ ಶತ್ರುಮರ್ದನ ಪವನಕುಮಾರ ಹನುಮಂತನು ಪರ್ವತಶ್ರೇಷ್ಠ ಮಹೇಂದ್ರವನ್ನು ಹತ್ತಿದನು. ॥39॥ ಆ ಪರ್ವತವು ನಾನಾಪ್ರಕಾರದ ಪುಷ್ಪಯುಕ್ತ ವೃಕ್ಷಗಳಿಂದ ತುಂಬಿತ್ತು. ಕಾಡುಮೃಗಗಳು ಅಲ್ಲಿಯ ಹಸುರಾದ ಹುಲ್ಲನ್ನು ಮೇಯುತ್ತಿದ್ದವು. ಲತೆಗಳಿಂದ ಹೂವುಗಳಿಂದ ದಟ್ಟವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು ಮತ್ತು ಅಲ್ಲಿಯ ವೃಕ್ಷಗಳು ಸದಾ ಹೂವು-ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಬಿಡುತ್ತಿದ್ದವು. ॥40॥ ಮಹೇಂದ್ರ ಪರ್ವತದ ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಹುಲಿ, ಸಿಂಹಗಳು ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದವು, ಮತ್ತಗಜಗಳು ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದವು, ಮದಮತ್ತ ಪಕ್ಷಿಗಳ ಸಮೂಹ ಕಲರವ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದವು. ನೀರಿನ ಝರಿಗಳಿಂದ, ಜಲಪಾತಗಳಿಂದ ಆ ಪರ್ವತವು ವ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು. ॥41॥

ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ಶಿಖರಗಳಿಂದ ಎತ್ತರವಾಗಿ ಕಾಣುವ ಮಹೇಂದ್ರ ಪರ್ವತದ ಮೇಲೆ ಆರೂಢನಾಗಿ ಇಂದ್ರನಂತಹ ಪರಾಕ್ರಮಿ ಮಹಾಬಲಿ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠ ಹನುಮಂತನು ಅಲ್ಲಿ ಅತ್ತ-ಇತ್ತ ಅಲೆಯತೊಡಗಿದನು. ॥42॥ ಮಹಾಕಾಯ ಹನುಮಂತನ ಎರಡೂ ಕಾಲುಗಳಂದ ಒತ್ತಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ಮಹಾನ್ ಪರ್ವತವು ಸಿಂಹನಿಂದ ಆಕ್ರಾಂತರಾದ ಮಹಾ ಮದಮತ್ತ ಗಜರಾಜನಂತೆ ಚೀತ್ಕರಿಸತೊಡಗಿತು. (ಅಲ್ಲಿ ಇರುವ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಶಬ್ದವೇ ಅದರ ಆರ್ತ ಚೀತ್ಕಾರದಂತೆ ಇತ್ತು.) ॥43॥ ಅದರ ಶಿಲಾಖಂಡಗಳು ಅತ್ತ-ಇತ್ತ ಚದುರಿಹೋದವು. ಅದರಿಂದ ಹೊಸ-ಹೊಸ ಝರಿಗಳು ಹುಟ್ಟಿ ಹರಿದವು. ಅಲ್ಲಿ ಇರುವ ಜಿಂಕೆಗಳು, ಆನೆಗಳು ಭಯದಿಂದ ನಡುಗಿ ಹೋದವು. ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ವೃಕ್ಷಗಳು ಕಂಪಿಸತೊಡಗಿದವು. ॥44॥

ಮಧುಪಾನದಿಂದ ಉನ್ಮತ್ತರಾದ ಅನೇಕಾನೇಕ ಗಂಧರ್ವರ ಜೋಡಿಗಳು, ವಿದ್ಯಾಧರರ ಸಮುದಾಯಗಳು ಮತ್ತು ಹಾರಾಡುತ್ತಿರುವ ಪಕ್ಷಿಗಳೂ ಕೂಡ ಆ ಪರ್ವತದ ವಿಶಾಲ ಶಿಖರಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಹೋದವು. ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ಸರ್ಪಗಳು ಬಿಲದಲ್ಲಿ ಅಡಗಿಕೊಂಡವು. ಪರ್ವತ ಶಿಖರಗಳಿಂದ ಬಂಡೆ ಕಲ್ಲುಗಳು ಪುಡಿ-ಪುಡಿಯಾಗಿ ಬೀಳತೊಡಗಿದವು. ಹೀಗೆ ಆ ಪರ್ವತವು ದೊಡ್ಡ ದುರವಸ್ಥೆಗೆ ಈಡಾಯಿತು. ॥45-46॥ ಬಿಲಗಳಿಂದ ಅರ್ಧ ಹೊರಗೆ ಬಂದು ದೀರ್ಘವಾಗಿ ಬುಸುಗುಟ್ಟುತ್ತಿರುವ ಸರ್ಪಗಳಿಂದ ಆ ಮಹಾ ಪರ್ವತವು ಆಗ ಅನೇಕಾನೇಕ ಪತಾಕೆಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾಗಿರುವಂತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿತ್ತು. ॥47॥

ಭಯದಿಂದ ಗಾಬರಿಗೊಂಡ ಋಷಿಮುನಿಗಳು ಆ ಪರ್ವತವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ನಡೆದರು. ವಿಶಾಲ ವನದಲ್ಲಿ ಸಂಗಡಿಗರಿಂದ ಅಗಲಿ ಒಬ್ಬಂಟಿಗನಾದ ದಾರಿಹೋಕನಂತೆ, ಆ ಮಹಾನ್ ಮಹೇಂದ್ರ ಪರ್ವತದ ಸ್ಥಿತಿ ಉಂಟಾಗಿತ್ತು. ॥48॥ ಶತ್ರುವೀರರನ್ನು ಸಂಹರಿಸುವ ವಾನರಸೈನ್ಯದ ಶ್ರೇಷ್ಠವೀರ, ವೇಗಶಾಲಿ, ಮಹಾಮನಸ್ವೀ, ಮಹಾನುಭಾವ, ಹನುಮಂತನ ಮನಸ್ಸು ವೇಗವಾಗಿ ಹಾರುವ ಯೋಜನೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿತ್ತು. ಅವನು ಚಿತ್ತವನ್ನು ಏಕಾಗ್ರಗೊಳಿಸಿ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಿದನು. ॥49॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡ ಅರವತ್ತೇಳನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು ॥ 67 ॥

ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡವು ಮುಗಿಯಿತು.

॥ ಶ್ರೀ ಸೀತಾರಾಮಚಂದ್ರಾಭ್ಯಾಂ ನಮಃ ॥

ಸುಂದರಕಾಂಡ

ಮೊದಲನೆಯ ಸರ್ಗ

ಹನುಮಂತನು ಸಮುದ್ರವನ್ನು ದಾಟಿದ್ದು, ಮಾರ್ಗಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಮೈನಾಕನಿಂದ ಸ್ವಾಗತ, ಸುರಸೆಯ ಪರಾಜಯ, ಸಿಂಹಿಕೆಯ ವಧೆ, ಲಂಕೆಯ ಸೌಂದರ್ಯ ವೀಕ್ಷಣೆ

ಶತ್ರುಸಂಹಾರಕನಾದ ಹನುಮಂತನು (ಜಾಂಬವಂತರ ಪ್ರೇರಣೆಯಿಂದ) ಅದ್ಭುತವಾದ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಿಕೊಂಡು ರಾವಣನಿಂದ ಅಪಹೃತಳಾದ ಸೀತೆಯ ಜಾಡನ್ನು ಹುಡುಕುವ ಸಲುವಾಗಿ, ಚಾರಣಾದಿ ದೇವತೆಗಳು ಸಂಚರಿಸುವ ಆಕಾಶ ಮಾರ್ಗದಿಂದ ಪ್ರಯಾಣ ಮಾಡಲು ಬಯಸಿದನು. ॥ 1 ॥

ಹನುಮಂತನು ಸಾಟಿಯೇ ಇಲ್ಲದ, ಅತ್ಯಂತ ದುಷ್ಕರವಾದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಲು ನಿರ್ಧರಿಸಿ, ತಲೆ ಮತ್ತು ಕುತ್ತಿಗೆಯನ್ನು ಮೇಲಕ್ಕೆತ್ತಿ ಸೆಟೆದುನಿಂತಿದ್ದ ಅವನು ಗೂಳಿಗಳ ರಾಜನಂತೆ ವಿರಾಜಿಸುತ್ತಿದ್ದನು.॥2॥ ಬಳಿಕ ಅಂತಹ ಧೀರನಾದ, ಮಹಾಬಲನಾದ ಹನುಮಂತನು ವೈಢೂರ್ಯದಂತೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದು, ಮೃದುವಾದ, ಸ್ವಚ್ಛವಾದ, ವಿಶಾಲ ಜಲ ರಾಶಿಯ ವಾಯು ಸ್ಪರ್ಷದಿಂದ ಏಳುವ ತರಂಗಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿರುವ ಆ ಹಚ್ಚನೆಯ ಹುಲ್ಲುಗಾವಲಿನಲ್ಲಿ, (ಮುಂದಿನ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಯೋಚಿಸುತ್ತ) ಅತ್ತಂದಿತ್ತ ಸಂಚರಿಸಿದನು. ॥ 3 ॥

ಪ್ರತಿಭಾಶಾಲಿಯಾದ ಆ ಹನುಮಂತನು ಕೊಬ್ಬಿದ ಸಿಂಹದಂತೆ ವಿಜ್ರಂಭಿಸಿದನು. ಅವನು ತಿರುಗಾಡುತ್ತಿರುವಾಗ ಅವನ ಉಬ್ಬಿದ ಎದೆಗೆ ಎದುರಾಗಿ ಸಿಕ್ಕಿದ ಅನೇಕ ವೃಕ್ಷಗಳು ಮುರಿದುಬಿದ್ದುವು. ವೇಗವಾಗಿ ಅವನು ಹೋಗುತ್ತಿರುವಾಗ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಭಯಗೊಂಡು ಚದುರಿ ಹಾರಿ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದವು. ಅನೇಕ ಮೃಗಗಳು ಕಾಲಿನ ತುಳಿತಕ್ಕೆ ಸಿಕ್ಕಿ ಸತ್ತು ಹೋದುವು. ॥4॥ ಹನುಮಂತನು ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದ ಪರ್ವತವು ಸ್ವಭಾವಸಿದ್ಧವಾದ ಕಪ್ಪು, ಕೆಂಪು, ಹಸಿರು, ಎಣ್ಣೆಗೆಂಪು, ಬಳಿ ಹಾಗೂ ನೀಲಿ ಬಣ್ಣಗಳ ಧಾತುಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾಗಿತ್ತು.॥5॥ ಅಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಸಮಾನರಾದ ಬೇಕುಬೇಕಾದಂತೆ ರೂಪಗಳನ್ನು ಧರಿಸುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವುಳ್ಳ, ಯಕ್ಷ, ಗಂಧರ್ವ, ಕಿನ್ನರರಿಂದಲೂ, ಪನ್ನಗಗಳಿಂದಲೂ ಹಾಗೂ ಆನೆಗಳಿಂದಲೂ ಕೂಡಿದ್ದ ಆ ಮಹೇಂದ್ರಗಿರಿಯ ತಪ್ಪಲು ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದ ಹನುಮಂತನು ಜಲರಾಶಿಯ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿರುವ ಒಂದು ಮಹಾ ಗಜದಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ॥6-7॥

ಬಳಿಕ ಹನುಮಂತನು ಸೂರ್ಯನಿಗೂ, ಮಹೇಂದ್ರನಿಗೂ, ವಾಯುದೇವರಿಗೂ, ಬ್ರಹ್ಮದೇವರಿಗೂ ಹಾಗೂ ಇತರ ದೇವತೆಗಳಿಗೂ, ಭೂತಗಣಗಳಿಗೂ ಕೈಜೋಡಿಸಿ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಮುಂದೆ ಹೋಗಲು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದನು. ॥8॥ ಸರ್ವಕಾರ್ಯ ಸಮರ್ಥನಾದ ಮಾರುತಿಯು ಪೂರ್ವಾಭಿಮುಖವಾಗಿ ನಿಂತು ತನ್ನ ಹುಟ್ಟಿಗೆ ಕಾರಣನಾದ ವಾಯುದೇವರಿಗೆ ಪುನಃ ನಮಸ್ಕರಿಸಿದನು. ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿರುವ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಲಂಘಿಸುವ ಸಲುವಾಗಿ ಎತ್ತರವಾಗಿ ಬೆಳೆಯತೊಡಗಿದನು. ॥9॥ ಹಾರಿಕೊಂಡೇ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ದಾಟಬೇಕೆಂದು ದೃಢವಾಗಿ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದ್ದ ಹನುಮಂತನು ಶ್ರೀರಾಮನ ಕಾರ್ಯ ಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿ, ಪರ್ವಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸಮುದ್ರವು ಉಕ್ಕೇರುವಂತೆ ಮೈಯುಬ್ಬಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಕಪಿನಾಯಕರೆಲ್ಲರೂ ವೀಕ್ಷಿಸಿದರು. ॥10॥ ಸಾಗರವನ್ನು ಲೀಲಾಜಾಲವಾಗಿ ದಾಟಲು ಮಾರುತಿಯು ಅಪರಿಮಿತವಾಗಿ ಬೆಳೆದುನಿಂತನು. ಹಾರಲು ಉದ್ಯುಕ್ತನಾದ ಅವನು ಮಹೇಂದ್ರಗಿರಿಯನ್ನು ಕೈಗಳಿಂದಲೂ ಕಾಲುಗಳಿಂದಲೂ ಬಲವಾಗಿ ಅದುಮಿದನು. ॥11॥ ಕಪೀಶ್ವರನು ಆ ಪರ್ವತವನ್ನು ಅದುಮಿದಾಗ ಸ್ವಲ್ಪ ಹೊತ್ತಿನವರೆಗೆ ಅದು ಅಲುಗಾಡುತ್ತಲೇ ಇತ್ತು. ಮರಗಳ ತುದಿಯಲ್ಲಿ ಅರಳಿನಿಂತ ಪುಷ್ಪಗಳೆಲ್ಲ ಕೆಳಗುದುರಿದವು. ॥12॥ ಕೆಳಕ್ಕುದುರಿದ ಸುಗಂಧಯುಕ್ತವಾದ ಪುಷ್ಪರಾಶಿಯಿಂದ ಆ ಪರ್ವತವು ತುಂಬಿಹೋಯಿತು. ತತಾಕಲದಲ್ಲಿ ಅದು ಹೂವಿನದೇ ಪರ್ವತವೋ ಎಂಬಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು. ॥13॥ ಮಹಾ ಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ಹನುಮಂತ ನಿಂದ ಅದುಮಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ಪರ್ವತವು, ಮದಿಸಿದ ಆನೆಯು ತನ್ನ ಗಂಡಸ್ಥಲದಿಂದ ಮದೋದಕವನ್ನು ಸುರಿಸುವಂತೆ, ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಿಂದಲೂ ನೀರನ್ನು ಹೊರಚಿಮ್ಮಿಸಿತು. ॥14॥ ಮಹಾಬಲಿಷ್ಠನಾದ ಮಾರುತಿಯ ಕೈ-ಕಾಲುಗಳಿಂದ ಅದುಮಲ್ಟಟ್ಟ ಮಹೇಂದ್ರ ಪರ್ವತವು ತನ್ನಲ್ಲಿ ಅಡಗಿದ್ದ ಭಂಗಾರ, ಬೆಳ್ಳಿ, ಕಬ್ಬಿಣ ಮುಂತಾದ ಧಾತುಗಳನ್ನು ಹೊರಹಾಕಿತು. ॥15॥ ಮಹಾ ಅಗ್ನಿಯ ಸಪ್ತಾರ್ಚಿಗಳಲ್ಲಿ ‘ಸುಲೋಹಿತ’* ಎಂಬುದು ಮಧ್ಯಮಾರ್ಚಿಯು ಅದರ ಜ್ವಾಲೆಗಳಿಂದ ಹೊಗೆಯು ಹೊರ ಸೂಸುವಂತೆ ಆಂಜನೇಯ ನಿಂದ ಅದುಮಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ಮಹೇಂದ್ರಗಿರಿಯಿಂದ ಮಣಿಶಿಲೆಗಳಿಂದ ಯುಕ್ತವಾದ ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ಬಂಡೆಗಳು ಸಿಡಿದು ಪುಡಿ-ಪುಡಿಯಾಗಿ ಬಿದ್ದವು.** ॥16॥

* ಕಾಲೀಕರಾಲೀ ಚ ಮನೋಜವಾ ಚ ಸುಲೋಹಿತಾಯಾ ಚ ಸುಧೂಮ್ರವರ್ಣಾ ।

ಸ್ಫುಲಿಂಗಿನೀ ವಿಶ್ವರುಚೀ ಚ ದೇವಿ ಲೇಲಾಯಮಾನಾ ಇತಿ ಸಪ್ತಜಿಹ್ವಾಃ ॥

(ಮುಂಡಕೋಪನಿಷತ್ತು 1/2/4)

ಇವು ಏಳು ಅಗ್ನಿ ಜಾಲೆಗಳು (ನಾಲಿಗೆಗಳು) ಅದರಲ್ಲಿ ಮಧ್ಯದ ಜ್ವಾಲೆಯಾದ 'ಸುಲೋಹಿತ' ದಿಂದ ಧೂಮವು ಹೊರಹೊಮ್ಮುತ್ತದೆ.

** ಪರ್ವತದ ಬಂಡೆಗಳ ಹೊಡೆತದಿಂದ ಉಂಟಾದ ಅಗ್ನಿಯಿಂದ ಬೆಂದ ಆ ಪರ್ವತದಿಂದ ಭಂಗಾರ, ಬೆಳ್ಳಿ ಮೊದಲಾದ ಧಾತುಗಳು ಕರಗಿ ನೀರಾಗಿ ಹರಿಯತೊಡಗಿದವು.

ಹನುಮಂತನಿಂದ ಅದುಮಲ್ಪಟ್ಟ ಪರ್ವತವು ಕಂಪಿಸಿದಾಗ, ಪರ್ವತದ ಗುಹೆಗಳಲ್ಲಿದ್ದ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ತೊಂದರೆಗೊಳಗಾಗಿ ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಿಂದಲೂ ವಿಕಾರ ಸ್ವರಗಳಿಂದ ಕೂಗಿಕೊಂಡವು. ಪರ್ವತದ ಕಂಪನದಿಂದ ಗುಹೆಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಭಯದಿಂದ ಆರ್ತನಾದಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದವು ಆ ಆಕ್ರಂದನ ಧ್ವನಿಯು ಭೂಮಂಡಲವನ್ನು, ಉಪವನಗಳನ್ನು, ಹತ್ತು ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನು ವ್ಯಾಪಿಸಿತು. ॥17-18॥ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕಾಣುವ ಸ್ವಸ್ತಿ ಕಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿಕೊಂಡಿದ್ದ ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ಹೆಡೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದ ಭಾರೀ ಸರ್ಪಗಳು ಪರ್ವತದ ನಡುಗುವಿಕೆಯಿಂದ ಖತಿಗೊಂಡು ಮುಖದಿಂದ ಘೋರವಾದ ವಿಷಾಗ್ನಿಯನ್ನು ಕಾರುತ್ತಾ ವಿಷದ ಹಲ್ಲುಗಳಿಂದ ಬಂಡೆಗಳನ್ನೇ ಕಚ್ಚುತ್ತಿದ್ದವು. ॥19॥ ಕೋಪಗೊಂಡ ಆ ಮಹಾವಿಷ ಸರ್ಪಗಳಿಂದ ಕಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟ ಮಹೇಂದ್ರಪರ್ವತದ ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ಬಂಡೆಗಳು ಅಗ್ನಿಯಿಂದ ಉದ್ದೀಪನಗೊಂಡು ಪ್ರಜ್ವಲಿಸುತ್ತಾ ಕ್ಷಣಮಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಸಾವಿರಾರು ಚೂರು ಚೂರುಗಳಾಗಿ ಒಡೆದು ಹೋದವು. ॥20॥ ಆ ಪರ್ವತದಲ್ಲೇ ಹುಟ್ಟಿ ಬೆಳೆದಿದ್ದ ವಿಷವನ್ನು ಹೋಗಲಾಡಿಸಲು ಸಮರ್ಥವಾಗಿದ್ದ ಔಷಧಿಲತೆಗಳ ಸಮೂಹಗಳು ಕೂಡ ಖತಿಗೊಂಡ ಸರ್ಪಗಳ ವಿಷವನ್ನು ಉಪಶಮನಗೊಳಿಸಲು ಅಸಮರ್ಥವಾದುವು. ॥21॥

ಯಾವುದೋ ಮಹಾಪ್ರಾಣಿಗಳಿಂದ ಈ ಮಹೇಂದ್ರ ಪರ್ವತವು ಭೇದಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದೆ ಎಂದು ಭಾವಿಸಿ, ಅಲ್ಲಿ ಆಶ್ರಯವನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದ ತಪಸ್ವಿಗಳು ಭಯಗೊಂಡು ಅಲ್ಲಿಂದ ಧಾವಿಸಿದರು. ವಿದ್ಯಾಧರರೂ ಭಯದಿಂದ ತಮ್ಮ ಸ್ತ್ರೀಯರೊಡನೆ ಅಂತರಿಕ್ಷದ ಕಡೆಗೆ ಹಾರಿದರು. ॥22॥ ಆ ವಿದ್ಯಾಧರರು ಪಾನಭೂಮಿಯಲ್ಲಿದ್ದ ಮಧುರಪಾನೀಯಗಳನ್ನು, ಭಂಗಾರದ ಪಾತ್ರೆಗಳನ್ನು, ಅಮೂಲ್ಯವಾದ ಭೋಜನ ಪಾತ್ರೆಗಳನ್ನು, ಕನಕ ಕಲಶಗಳನ್ನು ಭಯದಿಂದ ಅಲ್ಲೆ ಬಿಟ್ಟುಹೋದರು. ॥23॥ ಅವರು ನಾನಾ ವಿಧವಾದ ಲೇಹ್ಯಗಳನ್ನು, ಬಗೆಬಗೆಯ ಭಕ್ಷ್ಯಗಳನ್ನು, ಚೆನ್ನಾಗಿ ಮಾಗಿದ ವಿವಿಧ ಮಧುರ ರಸ ಫಲಗಳನ್ನು, ಎತ್ತಿನ ಚರ್ಮದಿಂದ ಮಾಡಿದ ಗುರಾಣಿಗಳನ್ನು, ಚಿನ್ನದ ಹಿಡಿಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಕತ್ತಿಗಳನ್ನು ಪರಿತ್ಯಜಿಸಿ ಆಕಾಶವನ್ನು ಸೇರಿದರು. ॥24॥ ಅವರು ಕಂಠಾಭರಣಗಳನ್ನು, ಕೆಂಪು ಹೂವಿನಮಾಲೆಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿ, ಗಂಧವನ್ನು ಪೂಸಿಕೊಂಡಿದ್ದರು. ಕೆಂಗಣ್ಣರೂ, ಕಮಲಾಕ್ಷರೂ ಆಗಿದ್ದು, ಪಾನಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಮದ್ಯಾಸವಗಳನ್ನು ಸೇವಿಸುತ್ತಾ ಆನಂದತುಂದಿಲರಾಗಿದ್ದ ವಿದ್ಯಾಧರರು ಭಯದಿಂದ ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ನೆಗೆದರು. ॥25॥ ಹಾರಗಳನ್ನು, ಕಾಲಂದಿಗೆಗಳನ್ನು, ತೋಳ ಬಂದಿಗೆಗಳನ್ನು, ಬಳೆಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದ ವಿದ್ಯಾಧರ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಹನುಮಂತನ ಬೃಹದಾಕಾರವನ್ನು, ಪರ್ವತವನ್ನು ಅಲ್ಲಾಡಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಅವನ ಹೆಜ್ಜೆಗಳ ಸಂಘಟನೆಯನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ, ಸಂಭ್ರಮಾಶ್ಚರ್ಯಗಳಿಂದ, ಮಂದಹಾಸದಿಂದ ತಮ್ಮ ಪ್ರಿಯಕರರೊಡಗೂಡಿ ಅಂತರಿಕ್ಷದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದರು. ॥26॥

ಹೀಗೆ ವಿದ್ಯಾಧರರೂ, ಮಹರ್ಷಿಗಳೂ ನಿರಾಲಂಬರಾಗಿ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ನಿಂತುಕೊಂಡು, ತಮ್ಮ ವಾಯುಸ್ತಂಭನವೆಂಬ ಮಹಾವಿದ್ಯೆಯನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸುತ್ತಾ ಜೊತೆಗೂಡಿ ನಿಂತು, ತಾವು ಪರಿತ್ಯಜಿಸಿದ ಮಹೇಂದ್ರಪರ್ವತವನ್ನು ಕೂತೂಹಲದಿಂದ ವಿಕ್ಷಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ॥27॥

ಅವರು ಆಗ ತಮ್ಮಂತೆಯೇ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದ ಪವಿತ್ರಾಂತಃಕರಣರಾದ ಮಹರ್ಷಿಗಳೂ, ಸಿದ್ಧ-ಚಾರಣರೂ ಆಡುತ್ತಿದ್ದ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿದರು. ॥28॥

‘‘ಪರ್ವತಾಕಾರನಾದ ವಾಯುಪುತ್ರನೂ, ಮಹಾವೇಗಶಾಲಿಯೂ ಆದ ಹನುಮಂತನು ವರುಣನ ನಿವಾಸ ಸ್ಥಾನವಾದ ಈ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ದಾಟಲು ಮನಸ್ಸು ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ.॥29॥

ಶ್ರೀರಾಮನ ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿಯೂ, ವಾನರ ರಾಜನಾದ ಸುಗ್ರೀವನ ಅಪ್ಪಣೆಮೇರೆಗೆ ದುಷ್ಕರವಾದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಲು ಬಯಸಿರುವನು. ಇವನು ಅತಿಕಷ್ಟಸಾಧ್ಯವಾದ ಈ ಸಮುದ್ರದ ಆಚೆಯ ದಡವನ್ನು ಸೇರಲು ಇಚ್ಛಿಸಿದ್ದಾನೆ.’’ ॥30॥ ಹೀಗೆ ನಿರ್ಮಲವಾದ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದ ಸಿದ್ಧ-ಚಾರಣರೂ ಮತ್ತು ತಪಸ್ವಿಗಳೂ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ ವಿದ್ಯಾಧರರು ಕುತೂಹಲಾವಿಷ್ಟರಾಗಿ ಮಹೇಂದ್ರಪರ್ವತದಲ್ಲಿದ್ದ, ಅಪ್ರಮೇಯನಾದ, ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಹನುಮಂತನನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದರು. ॥31॥

ಆಗ ಆಂಜನೇಯನು ಮಹಾಪರ್ವತದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದನು. ಅವನ ಶರೀರದ ರೋಮಕೋಟಿಗಳು ನಿಮಿರಿನಿಂತಿದ್ದುವು. ಮೈಯನ್ನೊಮ್ಮೆ ಒದರಿ, ಪ್ರಳಯಕಾಲದ ಮೇಘವು ಗರ್ಜಿಸುವಂತೆ ಒಂದು ಮಹಾ ನಾದವನ್ನು ಮಾಡಿದನು. ॥32॥ ಹಾರಲು ಸನ್ನದ್ಧವಾದ ಮಾರುತಿಯು ಕ್ರಮವನ್ನನುಸರಿಸಿ ಸುತ್ತಿಕೊಂಡಿದ್ದ, ಕೂದಲುಗಳಿಂದ ತುಂಬಿಹೋಗಿದ್ದ ಬಾಲವನ್ನು ಗರುಡನು ಹಾವನ್ನು ಎಸೆಯುವಂತೆ ನೀಲಾಕಾಶದಲ್ಲಿ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಚೆಲ್ಲಿದನು. ॥33॥ ಆ ಮಾರುತಿಯು ತನ್ನ ಬಾಲವನ್ನು ಜೋರಾಗಿ ಕೊಡಹಿದನು. ಅವನ ಬೆನ್ನ ಹಿಂದೆ ಸಂಬಂಧವಾಗಿದ್ದ ಮಹಾವೇಗವಾದ ಆ ಬಾಲವು ಗರುಡನಿಂದ ಸೆಳೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ಮಹಾಸರ್ಪದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು. ॥34॥

ಆ ಕಪೀಶ್ವರನು ಮಹಾಪರಿಘದಂತಿರುವ ತನ್ನೆರಡು ತೋಳುಗಳನ್ನು ಬಿಗಿಗೊಳಿಸಿದನು. ಸೊಂಟದ ಮೇಲೆ ಶರೀರದ ಭಾರವನ್ನಿಟ್ಟನು. ಕಾಲುಗಳನ್ನು ಬಗ್ಗಿಸಿಕೊಂಡನು. ॥35॥ ಶುಭಲಕ್ಷಣ ಸಂಪನ್ನನಾದ ಆ ಮಾರುತಿಯು ತನ್ನ ತೋಳು ಗಳನ್ನು ಸ್ವಲ್ಪ ಮಡಸಿಕೊಂಡು ಕತ್ತನ್ನು ಚಿಕ್ಕದು ಮಾಡಿಕೊಂಡನು. ಹಾರಲು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಬೇಕಾಗುವ ತೇಜಸ್ಸು, ಸತ್ತ್ವ(ಬಲ)ವನ್ನು, ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ತನ್ನಲ್ಲಿ ತುಂಬಿಕೊಂಡನು. ॥36॥ ಊರ್ಧ್ವ ದೃಷ್ಟಿಯುಳ್ಳವನಾಗಿದ್ದ ಹನುಮಂತನು ದೂರದಿಂದಲೇ ತಾನು ಸಾಗಬೇಕಾಗಿದ್ದ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಅವಲೋಕಿಸುತ್ತಾ, ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ಆಕಾಶದ ಕಡೆಗೂ ವೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಾ, ಹಾರುವ ಸಲುವಾಗಿ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಸ್ತಂಭಿಸಿದನು. (ಉಸುರು ಬಿಗಿ ಹಿಡಿದನು.) ॥37॥

ಹೀಗೆ ಹಾರಲು ಸಿದ್ಧನಾಗಿ ನಿಂತ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ, ಮಹಾಬಲನಾದ ಆಂಜನೇಯನು ಕಾಲುಗಳನ್ನು ನೆಲದಮೇಲೆ ದೃಢವಾಗಿ ಊರಿ, ಎರಡೂ ಕಿವಿಗಳನ್ನೂ ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಮಡಚಿಕೊಂಡು, ಪರ್ವತದ ಕೆಳಭಾಗದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದ ಅಂಗದಾದಿ ವಾನರರಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು.

‘‘ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರೇ! ಶ್ರೀರಾಘವನು ಬಿಡುವ ವಾಯುಸಮಾನ ವೇಗವುಳ್ಳ ಬಾಣದಂತೆ, ರಾವಣನಿಂದ ಪಾಲಿಸಲ್ಪಡುವ ಲಂಕಾಪಟ್ಟಣಕ್ಕೆ ವೇಗವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತೇನೆ. ಅಲ್ಲಿ ಜನಕನ ಮಗಳಾದ ಸೀತಾದೇವಿಯನ್ನು ಕಾಣದಿದ್ದರೆ, ನಾನು ಅದೇ ಶರವೇಗದಿಂದಲೇ ಸುರಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತೇನೆ. ಅಷ್ಟು ಶ್ರಮಪಟ್ಟು ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಅಲ್ಲಿಯೂ ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಾಣದಿದ್ದರೆ ನಾನು ಪುನಃ ಲಂಕಾಪಟ್ಟಣಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ರಾಕ್ಷಸ ರಾಜನಾದ ರಾವಣನನ್ನು ಬಂಧಿಸಿ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಕರೆತರುತ್ತೇನೆ. ಆದರೆ ನಾನು ಅಷ್ಟು ನಿರಾಶನಾಗಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ. ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಿಂದ ನಾನು ಕೃತಕೃತ್ಯನಾಗಿ ಸೀತೆಯೊಡನೆ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬರುತ್ತೇನೆ. ಲಂಕಾಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಹುಡುಕಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗದಿದ್ದರೆ ನಾನು ಲಂಕೆಯನ್ನೇ ಕಿತ್ತು ರಾವಣನೊಡನೆ ಇಲ್ಲಿಗೆ ತರುತ್ತೇನೆ. ಆದುದರಿಂದ ನೀವು ನಿಶ್ಚಿಂತರಾಗಿರಿ’’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ವಾನರೋತ್ತಮನಾದ ಹನುಮಂತನು ಕಪಿಗಳಿಗೆ ಆಶ್ವಾಸನೆಯನ್ನು ನೀಡಿದನು. ॥38-43॥

ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಯಾದ ಹನುಮಂತನು ಮುಂದೆ ಬರಬಹುದಾದ ವಿಘ್ನಗಳನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸದೆ ವೇಗದಿಂದ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಹಾರಿದನು. ಆಗ ಆ ಕಪೀಶ್ವರನು ತನ್ನನ್ನು ಗರುಡನೆಂದೇ ಭಾವಿಸಿಕೊಂಡನು. ॥44॥ ಆತನು ವೇಗದಿಂದ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಹಾರಿದ ರಭಸಕ್ಕೆ ಪರ್ವತದ ಮೇಲಿದ್ದ ವೃಕ್ಷಗಳೆಲ್ಲವೂ ಬುಡಮೇಲಾಗಿ ಕೊಂಬೆ-ರೆಂಬೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಿಂದಲೂ ಹನುಮಂತನನ್ನೆ ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದವು. ॥45॥ ಮದಿಸಿದ ಕೊಕ್ಕರೆಗಳಿಂದಲೂ, ನೀರ್ಕೋಳಿಗಳಿಂದಲೂ ಪುಷ್ಪಗಳಿಂದಲೂ ಯುಕ್ತವಾದ ವೃಕ್ಷಗಳನ್ನು, ಭಾರೀ ವೇಗದಿಂದ ಹಾರಿಸಿಕೊಂಡು ಮಾರುತಿಯು ಶುಭ್ರವಾದ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಪ್ರಯಾಣ ಮಾಡಿದನು. ॥46॥ ಬಹಳ ದೂರ ಪ್ರಯಾಣ ಹೊರಟಿರುವ ನೆಂಟನೊಬ್ಬನನ್ನು ಅವನ ಬಂಧುಗಳು ಸ್ವಲ್ಪದೂರವರೆಗೆ ಹಿಂಬಾಲಿಸುವಂತೆ ಹನುಮಂತನ ಭಾರೀ ವೇಗದಿಂದ ಬುಡಸಹಿತವಾಗಿ ಕಿತ್ತುಬಂದ ವೃಕ್ಷಗಳು ಸ್ವಲ್ಪ ದೂರದವರೆಗೆ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಹನುಮಂತನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದವು. ॥47॥ ಹಾಗೆ ಬುಡಮೇಲಾದ ಔಷಧ ವೃಕ್ಷಗಳೂ ಹಾಗೂ ಇತರ ಎತ್ತರವಾದ ಸಾಲ ವೃಕ್ಷಗಳೂ ಮಹಾರಾಜನನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ ಸೈನಿಕರು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿ ಹೋಗುವಂತೆ ಹಿಂಬಾಲಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ಹನುಮಂತನು ಪರ್ವತದ ಆಕಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿ ಅದ್ಭುತಾಕಾರವಾಗಿ ಶೋಭಿಸಿದನು. ॥48-49॥

ಮಹೇಂದ್ರನ ಭಯದಿಂದ ಪರ್ವತಗಳು ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿ ಹೋದಂತೆ, ಹನುಮಂತನನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ ಸಾಗುತ್ತಿದ್ದ ಸಾರವತ್ತಾದ (ಭಾರವಾದ) ವೃಕ್ಷಗಳೆಲ್ಲವು ಸ್ವಲ್ಪ ಹೊತ್ತಿನಲ್ಲೇ ಲವಣ ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿಹೋದುವು. ॥50॥ ಮೇಘದಂತೆ ವಿಶಾಲಕಾಯನಾದ ಹನುಮಂತನು ತನ್ನ ಭಾರೀ ವೇಗದಿಂದ ತನ್ನನ್ನೇ ಅನುಸರಿಸಿ ಬರುತ್ತಿದ್ದ ವೃಕ್ಷಗಳ ಚಿಗುರುಗಳಿಂದಲೂ, ಮೊಗ್ಗುಗಳಿಂದಲೂ, ಅರಳಿದ ಹೂವುಗಳಿಂದಲೂ ಸಮಾವೃತನಾಗಿ, ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಮಿಣುಕುಹುಳಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಪರ್ವತದಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ॥51॥ ಅವನನ್ನೇ ಅನುಸರಿಸಿ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದ ವೃಕ್ಷಗಳು ತಮ್ಮಲ್ಲಿದ್ದ ಪುಷ್ಪಗಳನ್ನು ದಾರಿಯುದ್ದಕ್ಕೂ ಸುರಿಸುತ್ತಾ ಸ್ವಲ್ಪ ದೂರದವರೆಗೆ ಹೋದ ನಂತರ ಸಮುದ್ರದ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದುಬಿಟ್ಟವು. ಅದನ್ನು ನೋಡಿದರೆ ಮಿತ್ರರನ್ನು ಕೊಂಚ ದೂರ ಅನುಸರಿಸಿ ಹಿಂದಿರುಗಿದವರಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು. ॥52॥

ಹನುಮಂತನ ಭಾರೀ ವೇಗದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಬಿರುಗಾಳಿಯಿಂದ ಬುಡಮೇಲಾಗಿ ಜೊತೆಯಲ್ಲೇ ಸಾಗುತ್ತಿದ್ದ ಮಹಾ ವೃಕ್ಷಗಳ ಹಗುರವಾದ ಕುಸುಮಗಳು ಸಮುದ್ರವನ್ನು ವ್ಯಾಪಿಸಿದವು. ಹೀಗೆ ಹಲವು ಬಣ್ಣಗಳ ಕುಸುಮಗಳಿಂದ ತುಂಬಿಹೋದ ಲವಣ ಸಮುದ್ರವು ನಕ್ಷತ್ರಗಳಿಂದ ವ್ಯಾಪ್ತವಾದ ಆಕಾಶದಂತೆ ಶೋಭಿಸಿತು. ॥53॥ ಬಣ್ಣ-ಬಣ್ಣಗಳಿಂದ ಹಾಗೂ ಸುಗಂಧ ಯುಕ್ತವಾಗಿದ್ದ ಪುಷ್ಪಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಿಹೋಗಿದ್ದ ಹನುಮಂತನು ಆಗ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಮಿಂಚಿನ ಸಮೂಹಗಳಿಂದ ಯುಕ್ತವಾದ ಮೇಘದಂತೆ ವಿರಾಜಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ॥54॥ ಹನುಮಂತನ ಭಾರೀ ವೇಗದ ಕಾರಣದಿಂದ ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗೆ ಚೆಲ್ಲಿಹೋದ ಹೂವುಗಳಿಂದ ತುಂಬಿಹೋದ ಸಮುದ್ರದ ನೀರು ಆಗ ತಾನೇ ಹುಟ್ಟಿದ ಸುಂದರವಾದ ನಕ್ಷತ್ರಗಳಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಿಸುವ ಆಕಾಶದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು.॥55॥ ಆಕಾಶದ ಕಡೆಗೆ ಚಾಚಲ್ಟಟ್ಟಿದ್ದ ಹನುಮಂತನ ಎರಡೂ ತೊಳುಗಳು ಪರ್ವತದ ಶಿಖರದಿಂದ ಹೊರಬಂದಿರುವ ಐದು ಹೆಡೆಗಳ ಸರ್ಪಗಳಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದವು. ॥56॥ ಗರುಡನಂತೆ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಹಾರಿ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದ ಹನುಮಂತನು ಉತ್ತುಂಗ ತರಂಗಗಳಿಂದ ಮೆರೆಯುವ ಆ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ತನ್ನ ಛಾಯೆಯ ಮೂಲಕ ಕುಡಿದುಬಿಡುವನೋ ಎಂಬಂತಿತ್ತು. ಇದೇ ರೀತಿ ಅವನು ಆಕಾಶವನ್ನು ಕಬಳಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಿರುವನೋ ಎಂಬಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು. ॥57॥ ವಾಯುಮಾರ್ಗವನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ ಹಾರಿಕೊಂಡ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದ ಹನುಮಂತನ ಎರಡೂ ಕಣ್ಣಗಳು ಮಿಂಚಿನಂತೆ ಹೊಳೆಯುತಿದ್ದು, ಪರ್ವತದಲ್ಲಿನ ಎರಡು ಕಾಡುಗಿಚ್ಚುಗಳಂತೆ ಪ್ರಜ್ವಲಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. ॥58॥ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಹನುಮಂತನ ಕಂದು ಹಳದೀ ಬಣ್ಣದ, ವಿಶಾಲವಾಗಿದ್ದ, ದುಂಡಾಗಿದ್ದ ಎರಡು ಕಣ್ಣುಗಳು ಆಗ ತಾನೇ ಹುಟ್ಟಿದ ಚಂದ್ರ-ಸೂರ್ಯರಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. ॥59॥ ಸಂಧ್ಯಾರಾಗದಿಂದ ಮಿಳಿತವಾದ ಸೂರ್ಯಮಂಡಲವು ಕೆಂಪಾದ ಛಾಯೆಯಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿರುವ ತಾಮ್ರವರ್ಣದ ಮೂಗಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ ಹನುಮಂತ ಮುಖವು ಕೆಂಪು ಛಾಯೆಯಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿದ್ದಿತು. ॥60॥

ಹನುಮಂತನು ತನ್ನ ಬಾಲವನ್ನು ಮೇಲಕ್ಕೆತ್ತಿಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದನು. ಆ ಬಾಲವು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಎತ್ತಿಹಿಡಿದ ಇಂದ್ರನ ಧ್ವಜದಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ॥61॥ ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಹನುಮಂತನು ತನ್ನ ಬಾಲವನ್ನು ಚಕ್ರಾಕಾರವಾಗಿ ತನ್ನ ಸುತ್ತಲೂ ಸುತ್ತಿ ಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದನು. ವಾಯುಪುತ್ರನಿಗೆ ಬಿಳುಪಾದ ಕೊರೆದಾಡೆಗಳಿದ್ದವು. ಅದರಿಂದ ಮಹಾಪ್ರಾಜ್ಞನಾದ ಹನುಮಂತನು ಪರಿವೇಷ (ಸುತ್ತಲೂ ಇರುವ ಪ್ರಭಾಮಂಡಲ)ದಿಂದ ಯುಕ್ತನಾದ ಸೂರ್ಯದೇವನಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದನು. ॥62॥ ತುಂಬಾ ಕೆಂಪಗಾಗಿದ್ದ ಬಾಲದ ಮೂಲಭಾಗವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದ ಮಹಾಕಪಿಯಾದ ಹನುಮಂತನು ಗೈರಿಕಾದಿ ಧಾತುಗಳಿಂದ ಸೀಳಲ್ಪಟ್ಟ ಪರ್ವತದಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ॥63॥ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಲಂಘಿಸುತ್ತಿದ್ದ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಹನುಮಂತನ ಕಂಕುಳಗಳ ಸಂದಿಯಿಂದ ನುಗ್ಗಿ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದ ವಾಯುವು ಮೇಘದಂತೆ ಭಾರೀ ಶಬ್ದ ಮಾಡುತಿತ್ತು. ॥ 64 ॥

ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಉತ್ತರ ದಿಕ್ಕಿನ ಎತ್ತರವಾದ ಪ್ರದೇಶದಿಂದ ಹೊರಟು ಕೆಳಕ್ಕೆ ಬಿಟ್ಟಿದ್ದ ಬಾಲದಿಂದ ಯುಕ್ತನಾದ ಹನುಮಂತನು ಬಾಲದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಉಲ್ಕೆಯಂತೆ ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ಹಾರಿಹೋಗುತ್ತಿದ್ದನು. (ಉಲ್ಕಾಪಾತವು ಜನರಿಗೆ, ದೇಶಕ್ಕೆ ಅಶುಭ ಸೂಚಕವಾಗಿದೆ. ಅದರಂತೆ ಮಾರುತಿಯು ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ಸಾಗುತ್ತಿರುವುದು ಲಂಕೆಗೆ ಅರಿಷ್ಟ ಸೂಚಕವಾಗಿದೆ.) ॥65॥ ಸಾಗಿಹೋಗುತ್ತಿರುವ ಸೂರ್ಯನಿಗೆ ಸದೃಶನಾಗಿದ್ದ, ದೀರ್ಘವಾದ ನೀಳವಾದ ಬಾಲವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠ ನಾದ ಹನುಮಂತನು ದೊಡ್ಡದಾಗಿ ಬೆಳೆದಿರುವ ಕಾರಣ ಹಗ್ಗದಿಂದ ಬಂಧಿಸಲ್ಟಟ್ಟ ಆನೆಯಂತೆ ಗೋಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ॥66॥ ಹನುಮಂತನು ಆಕಾಶ ಮಾರ್ಗವಾಗಿ ಸಾಗುತ್ತಿದ್ದನು. ಅವನ ನೆರಳು ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ದಟ್ಟವಾಗಿ ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿತವಾಗಿ ಬಂದು ಹಡಗಿನಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು. ಅದು ಮಾರುತಿಯಂತೆ ಮುಂದೆ ಸಾಗುತ್ತಿರುವಾಗ, ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಗಾಳಿಯಿಂದ ಪ್ರೇರಿತವಾದ ನೌಕೆಯಂತೆಯೇ ಕಂಡು ಬರುತ್ತಿದ್ದನು. (ಹನುಮಂತನ ಶರೀರವೇ ನೌಕೆಯ ಮೇಲುಭಾಗ, ಛಾಯೆಯೇ ಕೆಳಭಾಗ ಇದನ್ನೇ ವಾಯುಪ್ರೇರಿತವಾದ ನೌಕೆಯೆಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ.) ॥67॥

ಮಹಾಕಪಿಯಾದ ಹನುಮಂತನು ಸಮುದ್ರದ ಯಾವ-ಯಾವ ಭಾಗಗಳಿಂದ ಹಾರಿಹೋಗುತ್ತಿದ್ದನೋ, ಆಯಾ ಭಾಗಗಳು ಅವನ ವೇಗದಿಂದಾಗಿ ಅಲ್ಲೋಲ ಕಲ್ಲೋಲವಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ॥68॥ ಮಹಾವೇಗಶಾಲಿಯಾದ, ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠ ಹನುಮಂತನು ಪರ್ವತೋಪಮವಾದ ಶರೀರದಿಂದಲೂ, ವಕ್ಷಸ್ಥಳದಿಂದಲೂ, ಸಮುದ್ರದ ಅಲೆಗಳನ್ನು ಭೇದಿಸಿಕೊಂಡು ಮುಂದೆ-ಮುಂದೆ ಹಾರಿಕೊಂಡು ಸಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದನು. ॥ 69 ॥

ಹನುಮಂತನ ಮಹಾವೇಗದಿಂದ ಉಂಟಾದ ಬಲಿಷ್ಠವಾದ ವಾಯು ಮತ್ತು ಮೇಘಮಂಡಲದಿಂದ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿದ ವಾಯು ಇವೆರಡೂ ಸೇರಿ, ಮಹಾಭಯಂಕರವಾದ ಧ್ವನಿಯಿಂದ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಇನ್ನು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಕಂಪನಗೊಳಿಸಿದವು. ॥70॥ ಲವಣ ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿದ್ದ ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ಅಲೆಗಳನ್ನು ತನ್ನ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿಯೇ ಸೆಳೆದೊಯ್ಯುತ್ತಿದ್ದ ಹನುಮಂತನು ಭೂ-ಅಂತರಿಕ್ಷಗಳನ್ನು ವಿಭಾಗಿಸುತ್ತಿರುವನೋ ಎಂಬಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದನು. ॥71॥ ಮಹಾವೇಗಯುಕ್ತನಾದ ಹನುಮಂತನು ಮಹಾಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಉಕ್ಕೇರಿ ಬರುತ್ತಿದ್ದ ಮೇರು-ಮಂದರ ಪರ್ವತಗಳಂತೆ ಇದ್ದ ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ಅಲೆಗಳನ್ನು ಅತಿಕ್ರಮಿಸಿ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದಾಗ, ಅವುಗಳನ್ನು ಎಣಿಕೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ಹೋಗುತ್ತಿರುವನೋ ಎಂದು ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು. ॥72॥

ವಾಯುನಂದನನ ವೇಗದಿಂದ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಚಿಮ್ಮಿದ ಸಮುದ್ರದ ನೀರು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿದ್ದ ಮೇಘಗಳೊಡನೆ ಸೇರಿ ಕೊಂಡು ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪ್ತವಾದ ಶರತ್ಕಾಲದ ಮೇಘದಂತೆ ಬಿಳುಪಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದಿತು. ॥73॥ ಸಮುದ್ರದ ನೀರು ಮೇಲಕ್ಕೆ ಚಿಮ್ಮುತ್ತಿದ್ದುದರಿಂದ ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿರುವ ತಿಮಿಂಗಿಲುಗಳು, ಮೊಸಳೆಗಳು, ಮೀನುಗಳು, ಆಮೆಗಳು, ಬಟ್ಟೆಯನ್ನು ತೆಗೆದು ಹಾಕಿದಾಗ ಮನುಷ್ಯನ ಶರೀರವೆಲ್ಲವೂ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕಾಣುವಂತೆ ಬಹಳ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದುವು. ॥74॥ ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿದ್ದ ಹಾವುಗಳು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಹಾರಿಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದ ಕಪಿಶಾರ್ದೂಲನನ್ನು ನೋಡಿ, ತಮ್ಮ ಶತ್ರುವಾದ ಗರುಡನೇ ಹಾರಿ ಹೋಗುತ್ತಿರುವನೋ ಎಂದು ಭಾವಿಸಿ ಭಯಗೊಂಡವು. ॥75॥

ವಾನರ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಹನುಮಂತನು ವೇಗವಾಗಿ ಹಾರಿಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತಿರುವಾಗ ಅವನ ನೆರಳು ಹತ್ತು ಯೋಜನ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿಯೂ, ಮೂವತ್ತು ಯೋಜನಗಳಷ್ಟು ಉದ್ದವಾಗಿಯೂ ಸುಮನೋಹರವಾಗಿ ಕಂಗೊಳಿಸುತ್ತಿತ್ತು.* ॥76॥ ವಾಯುಪುತ್ರನನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದ ಲವಣಾಂಬುಧಿಯಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿದ್ದ ಅವನ ನೆರಳು ಬಿಳಿಯ ದಟ್ಟವಾದ ಮೋಡಗಳ ಸಾಲಿನಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿದ್ದಿತು. ॥77॥ ಮಹಾ ತೇಜಸ್ವಿಯಾದ, ಮಹಾಕಾಯನಾದ, ಮಹಾಕಪಿಯಾದ ಹನುಮಂತನು ಆಲಂಬನವೇ ಇಲ್ಲದ ವಾಯುಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ರೆಕ್ಕೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿರುವ ಪರ್ವತದಂತೆಯೇ ಭಾಸಮಾನವಾಗುತ್ತಿದ್ದನು. ॥78॥

ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ, ಬಲಿಷ್ಠನಾದ ಹನುಮಂತನು ಹೆಚ್ಚಾದ ವೇಗದಿಂದ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದ ಮಾರ್ಗದ ಸಮುದ್ರವು ಅವನಿಗೆ ವಿಶಾಲವಾದ ದೋಣಿಯಾಗಿ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿರುವಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು. ॥79॥ ಪಕ್ಷಿಗಳ ಸಮೂಹಗಳು ಹಾರಿಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದ ಆಕಾಶಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಾಯುಪುತ್ರನು ಪಕ್ಷಿರಾಜ ಗರುಡನಂತೆ ಹಾರಿಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದನು. ಹನುಮಂತನು ಮೇಘಗಳ ಸಮೂಹವನ್ನು ತನ್ನ ಜೊತೆಗೆ ಸೆಳೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗುವ ವಾಯುವಿನಂತೆ ಒಪ್ಪುತ್ತಿದ್ದನು. ॥80॥ ಹನುಮಂತನಿಂದ ಹಾಗೆ ಸೆಳೆದೊಯ್ಯುಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ಮೇಘಗಳು ಬಿಳಿ, ಎಣ್ಣೆಗೆಂಪು, ನಸುಹಳದಿ ಮುಂತಾದ ವಿಧ-ವಿಧವಾದ ಬಣ್ಣಗಳಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿದ್ದುವು.॥81॥

* ಹನುಮಂತನು ಸಂಧ್ಯಾಸಮಯದಲ್ಲಿ ಉತ್ತರದಿಂದ ದಕ್ಷಿಣಕ್ಕೇ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದನು. ಬೆಳಿಗ್ಗೇ ಮತ್ತು ಸಂಜೆ ಮನುಷ್ಯನ ನೆರಳು ಉದ್ದವಾಗಿ ಕಾಣುವಂತೆ, ಹನುಮಂತನ ನೆರಳೂ ಇಷ್ಟು ವಿಶಾಲವಾಗಿ ಬಿದ್ದಿತ್ತು ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.

ಆಕಾಶದಲ್ಲಿದ್ದ ಮೇಘಗಳ ಸಮೂಹಗಳನ್ನು ಹೊಕ್ಕು ಪುನಃ ಹೊರಬರುತ್ತಲೂ ಇದ್ದ ಹನುಮಂತನು ಮೇಘಾವೃತನಾಗಿ ಮತ್ತು ಮೇಘಗಳಿಂದ ಹೊರಬಂದ ಚಂದ್ರನಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದನು. ॥82॥ ತ್ವರೆಯಿಂದ ಹಾರಿಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದ ಹನುಮಂತ ನನ್ನು ನೋಡಿ ಅವನ ಮೇಲೆ ದೇವತೆಗಳು, ಗಂಧರ್ವರು, ದಾನವರು ಹೂಗಳ ಮಳೆಗರೆದರು. ॥83॥

ಶ್ರೀರಾಮನ ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿ (ಸೀತಾನ್ವೇಷಣ ಕಾರ್ಯವು ಸಿದ್ಧಿಸಲು) ಆಕಾಶಮಾರ್ಗವಾಗಿ ಪಯಣಿಸುತ್ತಿದ್ದ ವಾನರೋತ್ತಮನಿಗೆ ಸೂರ್ಯನು ತಾಪವನ್ನುಂಟುಮಾಡಲಿಲ್ಲ. ಅವನ ಶ್ರಮವನ್ನು ತೊಲಗಿಸಲು ವಾಯುದೇವರೂ ಕೂಡ ಮಂದವಾಗಿ ಬೀಸುತ್ತಾ ಅವನನ್ನು ಸೇವಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. (ತಂದೆಯಾದ ವಾಯುದೇವರು ತನ್ನ ಪುತ್ರನನ್ನು ಸೇವಿಸುವುದು (ಪೂಜಿಸುವುದು) ಎಂದರೇನು? ಆದರೆ ರಾಮಕಾರ್ಯ ಪ್ರವೃತ್ತನಾದ ರಾಮಭಕ್ತನು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಪೂಜಾರ್ಹನೆ. ಇನ್ನೊಂದು ಭಾವ ರಾಮಕಾರ್ಯವು ತನಗೆ ಸಿಗದೆ ತನ್ನ ಮಗನಿಗೆ ಸಿಕ್ಕಿತಲ್ಲ ಎಂದು ಆನಂದಪಟ್ಟು ಗೌರವಿಸಿದನು.) ॥84॥ ಆಕಾಶದ ಮೂಲಕವಾಗಿ ಹಾರಿಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದ ತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಹನುಮಂತನನ್ನು ಋಷಿಗಳು ಸ್ತುತಿಸಿದರು. ದೇವತೆಗಳೂ, ಗಂಧರ್ವರೂ ಅವನನ್ನು ಶ್ಲಾಘನೆಮಾಡುತ್ತಾ ಗುಣಗಾನ ಮಾಡಿದರು. ॥85॥ ಇತರರಿಂದ ಮಾಡಲು ಅಸಾಧ್ಯವಾದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಆಯಾಸಗೊಳ್ಳದಿದ್ದ ಕಪಿವರನನ್ನು ನೋಡಿ ನಾಗಗಳೂ, ಯಕ್ಷರೂ, ರಾಕ್ಷಸರೂ, ದಿಕ್ಪಾಲಕರೂ, ದೇವತೆಗಳೂ ಮುಂತಾದವರೆಲ್ಲರೂ ಪರಿ-ಪರಿಯಾಗಿ ಸ್ತುತಿಸಿದರು. ಪಕ್ಷಿಗಣ ಸಮೂಹಗಳೂ ಸ್ತುತಿಸಿದವು.॥86॥

ಕಪಿಕುಂಜರನಾದ ಹನುಮಂತನು ಹೀಗೆ ಸಮುದ್ರದ ಮೇಲೆ ಹಾರಿಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದಾಗ, ಅವನನ್ನು ನೋಡಿ ಸಮುದ್ರ ರಾಜನು ತನ್ನ ಹುಟ್ಟಿಗೆ ಕಾರಣವಾದ ಇಕ್ಷ್ವಾಕು ವಂಶವನ್ನು ಗೌರವಿಸಲು ಬಯಸಿ ಹೀಗೆ ಯೋಚಿಸಿದನು ‘‘ಶ್ರೀರಾಮನ ಕಾರ್ಯಾರ್ಥಿಯಾಗಿ ಹೊರಟಿರುವ ವಾನರೇಂದ್ರನಾದ ಹನುಮಂತನಿಗೆ ಈಗ ನಾನು ಸಹಾಯ ವನ್ನು ಮಾಡದಿದ್ದರೆ ಎಲ್ಲ ವಿಧದಿಂದ ಎಲ್ಲರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ನಿಂದಾರ್ಹನಾಗುವೆನು. ನಾನಾದರೋ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವಂಶದ ರಾಜನಾದ ಸಗರನಿಂದ ಸಂರ್ವತನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ಹನುಮಂತನೂ ಅದೇ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವಂಶದ ಅರಸನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಸಚಿವ ನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಆದುದರಿಂದ ಇವನು ಯಾವುದೇ ಕಷ್ಟವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಬಾರದು. ಈ ಕಪೀಶ್ವರನು ಸ್ವಲ್ಪ ಹೊತ್ತಾದರೂ ಇಲ್ಲಿ ವಿಶ್ರಮಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ನಾನು ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮಾಡಬೇಕಾಗಿದೆ. ವಿಶ್ರಮಿಸಿಕೊಂಡ ಬಳಿಕ ಅವನು ಉಳಿದ ಪ್ರಯಾಣವನ್ನು ಹಾಯಾಗಿ ಮುಂದರಿಸಬಹುದು.’’ ॥87-90॥

ಹೀಗೆ ಸಮುದ್ರರಾಜನು ಸಮಯೋಚಿತವಾಗಿ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ ತನ್ನಲ್ಲಿಯೇ ಅಡಗಿಕೊಂಡಿದ್ದ ಗಿರಿಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಹಿರಣ್ಯನಾಭ ನಾದ (ಭಂಗಾರದ ಶಿಖರಗಳುಳ್ಳ) ಮೈನಾಕನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು ‘‘ಎಲೈ ಪರ್ವತೋತ್ತಮನೇ! ಪಾತಾಳವಾಸಿಗಳಾದ ರಾಕ್ಷಸರು ಮೇಲೆ ಬರುವುದನ್ನು ತಡೆಯುವ ಸಲುವಾಗಿ ದೇವರಾಜ ಇಂದ್ರನು ನಿನ್ನನ್ನಿಲ್ಲಿ ಅಗಳಿಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿರುವನು. ॥91-92॥ ಪರಾಕ್ರಮಶಾಲಿಗಳಾದ ಆ ರಾಕ್ಷಸರು ಮರಳಿ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಬರಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗದಂತೆ ದುರ್ಭೇದ್ಯವಾದ ಈ ಪಾತಾಳದ ಈ ಬಾಗಿಲನ್ನು ಆವರಿಸಿಕೊಂಡು ನೀನು ನಿಂತಿರುವೆ.* ॥93॥ ಓ ಪರ್ವತಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ನಿನಗೆ ಅಡ್ಡವಾಗಿಯೂ, ಎತ್ತರವಾಗಿಯೂ ಬೆಳೆಯುವ ಶಕ್ತಿ ಇದೆ. ಅದರಿಂದಲೇ ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ಮೇಲೆದ್ದು ನಿಲ್ಲುವಂತೆ ಪ್ರಚೋದಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ಮೈನಾಕನೇ ಎದ್ದು ನಿಲ್ಲು! ॥94॥ ಅದೋ ನೋಡು! ಪರಾಕ್ರಮಶಾಲಿಯೂ, ಅಸಹಾಯ ಶೂರನೂ ಕಪಿಪ್ರವರನೂ ಆದ ಹನುಮಂತನು ಶ್ರೀರಾಮ ಕಾರ್ಯಾರ್ಥಿಯಾಗಿ ನಿನ್ನ ಮೇಲೆಯೇ ಆಕಾಶಮಾರ್ಗವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ॥95॥ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಕುಲ ಸಂಭೂತನಾದ, ಶ್ರೀರಾಮನ ಅನುಯಾಯಿಯಾಗಿರುವ ಹನುಮಂತನಿಗೆ ಈಗ ಸಹಾಯಮಾಡುವುದು ನನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯವಾಗಿದೆ. ನನಗೆ ಇಕ್ಷ್ವಾಕು ಕುಲದವರು ಪೂಜ್ಯರು. ನನ್ನಲ್ಲಿ ನೀನು ಇರುವುದರಿಂದ ನಿನಗೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪೂಜ್ಯ ರಾಗಿರುವರು. ನಾವು ಮಾಡಬೇಕಾಗಿರುವ ಕಾರ್ಯವು (ಹನುಮಂತನಿಗೆ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಕೊಡುವುದು) ಸಮಯ ಮೀರುವುದರೊಳಗೆ ಕೈಗೂಡುವಂತೆ ನಾವು ಅವನಿಗೆ ತಕ್ಕ ಸಹಾಯವನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು. ಏಕೆಂದರೆ, ಮಾಡಬೇಕಾಗಿರುವ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಸಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮಾಡದಿದ್ದರೆ ಹಿರಿಯರು ಕುಪಿತರಾಗುತ್ತಾರೆ.’’ ॥96-97॥

* ಹಿಂದೆ ಬಲಿಚಕ್ರವರ್ತಿಯ ಇಂದ್ರನನ್ನು ಪರಾಜಯಗೊಳಿಸಿ ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡನು. ಅದರಿಂದ ದೇವತೆಗಳು ಕಷ್ಟಪಟ್ಟರು. ಆಗ ಶ್ರೀಮಹಾವಿಷ್ಣುವು ವಾಮನನಾಗಿ ಅವತರಿಸಿ ಬಲಿಚಕ್ರವರ್ತಿಯನ್ನು ಪಾತಾಳದಲ್ಲಿರಿಸಿದನು. ಅವನೊಂದಿಗೇ ರಾಕ್ಷಸರೆಲ್ಲರೂ ಪಾತಾಳವನ್ನು ಸೇರಿದರು. ಅವರು ತಿರುಗಿ ಮೇಲೇರಿಬರದಂತೆ ಆ ಬಾಗಿಲಿಗೇ ಇಂದ್ರನು ಮೈನಾಕವನ್ನು ಅಡ್ಡವಾಗಿ ನಿಲ್ಲಿಸಿದನು.

‘‘ಮೈನಾಕ! ನೀನೀಗಲೇ ನೀರಿನಿಂದ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಎದ್ದುನಿಲ್ಲು. ಈ ಕಪಿವೀರನು ನಮಗೆ ಅತಿಥಿಯಾಗಿರುವನು. ಪರಮ ಪೂಜ್ಯನಾದ ಆಂಜನೇಯನು ನಿನ್ನ ಶಿಖರದಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪ ಹೊತ್ತು ತಂಗಿ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಪಡೆಯಲಿ. ॥98॥ ದೇವಗಂಧರ್ವ ಸೇವಿತನೇ! ಸುವರ್ಣಮಯವಾದ ಮಹಾಶೃಂಗದಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿರುವ ಮೈನಾಕನೇ! ಹನುಮಂತನು ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪ ಹೊತ್ತು ವಿಶ್ರಮಿಸಿದ್ದು ಅನಂತರ ಮುಂದೆ ಪಯಣ ಬೆಳೆಸಲಿ. ಪರಾಕ್ರಮಶಾಲಿಯಾದ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠನು ಇದೋ ನಿನ್ನ ಸಮೀಪಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ॥99॥

ಶ್ರೀರಾಮನ ದಯಾಪರತೆಯನ್ನು, ರಾಮನಿಂದ ಅಗಲಿದ ಸೀತಾದೇವಿಯ ದುಃಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು, ಪ್ಲವಗ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಹನುಮಂತನ ಕಾರ್ಯಭಾರವನ್ನು (ಶ್ರಮವನ್ನು) ಗಮನಿಸಿ, ನೀನು ಬೇಗನೇ ನೀರಿನಿಂದ ಎದ್ದುನಿಲ್ಲ.’’ ॥100॥ ಸಮುದ್ರ ರಾಜನ ಆ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿದೊಡನೆ ಮಹಾವೃಕ್ಷಗಳಿಂದಲೂ, ಲತೆಗಳಿಂದಲೂ, ಸಮಾವೃತನಾಗಿದ್ದ ಹಿರಣ್ಯಶೃಂಗನಾದ ಮೈನಾಕನು ತನ್ನ ಶಿಖರವನ್ನು ಮೇಲಕ್ಕೆ ಚಾಚಿದನು. ॥101॥

ಮೈನಾಕನು ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಭೇದಿಸಿಕೊಂಡು ಹೊರ ಬಂದು ಪ್ರದೀಪ್ತವಾದ ಕಿರಣಗಳುಳ್ಳ ಸೂರ್ಯದೇವನು ಮೋಡಗಳನ್ನು ಭೇದಿಸಿಕೊಂಡು ಹೊರಬಂದು ಪ್ರಕಾಶಿಸುವಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸಿದನು. ॥102॥ ಸಮುದ್ರ ರಾಜನಿಂದ ಪ್ರೇರಿತನಾದ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಮೈನಾಕನು ನೀರಿನಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟು ಮೂಹೂರ್ತಮಾತ್ರದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಎಲ್ಲ ಶಿಖರಗಳನ್ನು ಹೊರಚಾಚಿದನು.॥103॥ ಆ ಮೈನಾಕ ಗಿರಿಶಿಖರಗಳು ಬಂಗಾರದ ಕಾಂತಿಯಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. ಅದರಲ್ಲಿ ಕಿನ್ನರರು ವಿಹರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಮಹಾಸರ್ಪಗಳು ಹರಿದಾಡುತ್ತಿದ್ದುವು. ಉದಯಿಸಿದ ಸೂರ್ಯನ ಕಾಂತಿಯಂತೆ ಹೊಂದಿದ್ದ, ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಸ್ವರ್ಣರೇಖೆಗಳನ್ನೆಳೆಯಲು ಹೊರಟಿದೆಯೋ ಎಂಬಂತೆ ಆ ಪರ್ವತವು ಅತ್ಯಂತ ಎತ್ತರವಾಗಿ ಶೋಭಿಸುತಿತ್ತು. ॥104॥ ಸಮುದ್ರಜಲದಿಂದ ಮೇಲಕ್ಕೆದ್ದು ನಿಂತ ಮೈನಾಕ ಪರ್ವತ ಶಿಖರಗಳು ಪುಟವಿಟ್ಟ ಚಿನ್ನದಂತೆ ವಿರಾಜಿಸುತ್ತಿದ್ದುವು. ಅವು ನೀಲವರ್ಣದ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಕಾಂಚನ ಪ್ರಭೆಯಂತೆ ಒಪ್ಪುತ್ತಿದ್ದವು. ॥105॥ ಸುವರ್ಣಮಯವಾದ ಶಿಖರಗಳಿಂದ ಕೂಡಿ ಮಹಾಪ್ರಭೆಯಿಂದ ಜಾಜ್ವಲ್ಯಮಾನ ವಾಗಿ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಮೈನಾಕಪರ್ವತವು ನೂರು ಸೂರ್ಯರಿಗೆ ಸದೃಶವಾಗಿತ್ತು. ॥106॥

ಯಾವುದೇ ಕಾರಣವಿಲ್ಲದೆ ಇದ್ದಕ್ಕಿದ್ದಂತೆ ಲವಣಾಂಬುಧಿಯಿಂದ ಮೇಲೆದ್ದು ಇದಿರ್ಗಡೆ ನಿಂತಿದ್ದ ಮೈನಾಕ ಪರ್ವತದ ಶಿಖರಗಳನ್ನು ನೋಡಿ ಹನುಮಂತನು ಇದೊಂದು ತನಗೆ ವಿಘ್ನಕಾರಿಯೆಂದೇ ಭಾವಿಸಿದನು. ॥107॥ ಮಹಾ ವೇಗದಿಂದ ಸಾಗುತ್ತಿದ್ದ ಮಹಾಕಪಿಯಾದ ಹನುಮಂತನು ಬಹಳ ಎತ್ತರವಾಗಿದ್ದ ಮೈನಾಕ ಪರ್ವತದ ಶಿಖರವನ್ನು- ವಾಯುವು ಕಕಾರ್ಮುಗಿಲನ್ನು ಚದುರಿಸಿ ಬಿಡುವಂತೆ ಎದೆಯಿಂದಲೇ ಅಪ್ಪಳಿಸಿ ಕೆಳಕ್ಕುರುಳಿಸಿದನು. ॥108॥ ಕಪಿವೀರನಿಂದ ಲೀಲಾಜಾಲವಾಗಿ ಅಪ್ಪಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಗಿರಿವರನು ಅವನ ವೇಗ-ಬಲವನ್ನು ನೋಡಿ ಆಶ್ಚರ್ಯಚಕಿತನಾಗಿ ಅಬ್ಬಾ! ಇವನ ಅಧಟೇ! ಎಂದು ಹರ್ಷದಿಂದ ಪುಲಕಿತನಾಗಿ ಆನಂದದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿಹೋದನು. ॥109॥ ಆ ಮೈನಾಕ ಪರ್ವತವು ಮಾನವ ರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿ, ಶಿಖರದ ಮೇಲೆ ನಿಂತು ಆಕಾಶಮಾರ್ಗವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಕಪಿವೀರನನ್ನು ಪ್ರೇಮದಿಂದ, ಸಂತೋಷಗೊಂಡ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ನಮಿಸಿ ಇಂತೆಂದನು ॥110॥

‘‘ಓ ವಾನರಾತ್ತೋಮಾ! ನೀನು ಅತ್ಯಂತ ದುಷ್ಕರವಾದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಿರುವೆ. ನನ್ನ ಶಿಖರದ ಮೇಲೆ ಇಳಿದು ಸ್ವಲ್ಪ ಹೊತ್ತು ವಿಶ್ರಮಿಸಿಕೊಂಡು ಅನಂತರ ಮುಂದಕ್ಕೆ ಪಯಣಿಸು. ॥111॥ ರಾಘವನವಂಶದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದವ ರಿಂದಲೇ ಸಮುದ್ರರಾಜನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದಾನೆ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಸಮುದ್ರರಾಜನು ರಾಮನ ಕಾರ್ಯ ದಲ್ಲಿಯೇ ಆಸಕ್ತನಾಗಿರುವ ನಿನ್ನನ್ನು ಗೌರವಿಸಲು ಬಯಸಿದ್ದಾನೆ. ॥112॥ ಉಪಕಾರವನ್ನು ಮಾಡಿವರಿಗೆ ಪ್ರತ್ಯುಪಕಾರ ಮಾಡುವುದು ಸನಾತನ ಧರ್ಮವಾಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ರಘುವಂಶೀಯರು ತನಗೆ ಮಾಡಿರುವ ಉಪಕಾರಕ್ಕೆ ಈ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರತ್ಯುಪಕಾರ ಮಾಡಲು ಸಮುದ್ರರಾಜನು ಬಯಸಿದ್ದಾನೆ. ಅವನ ಆತಿಥ್ಯವನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸು. ನೀನು ಸನ್ಮಾನಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯನಾಗಿರುವೆ. ॥113॥ ನಿನ್ನ ಸಲುವಾಗಿಯೇ ಸಮುದ್ರರಾಜನು ಬಹುಮಾನಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ನನಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿರುವನು ‘‘ಆಕಾಶ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹಾರಿ ಬರುತ್ತಿರುವ ಕಪೀಶ್ವರನು ನೂರು ಯೋಜನಗಳನ್ನಾದರೂ ಒಂದೇ ನೆಗೆತದಲ್ಲಿ ಹಾರಬಲ್ಲನು. ಆದರೂ ಅವನು ನಿನ್ನ ಶಿಖರದಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪ ಹೊತ್ತು ವಿಶ್ರಮಿಸಿಕೊಂಡು ಅನಂತರ ಉಳಿದ ಭಾಗವನ್ನು ಲಂಘಿಸಲಿ. ಓ ಕಪಿವೀರಾ! ನಾನು ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತೇನೆ. ಇಲ್ಲಿಯೇ ಕೊಂಚ ಹೊತ್ತು ನನ್ನ ಮೇಲೆ ವಿಶ್ರಮಿಸಿ ಮುಂದಕ್ಕೆ ಪ್ರಯಾಣಮಾಡು. ॥114-115॥

‘‘ಓ ಹರಿವೀರಾ! ಇಲ್ಲಿ ಸುಗಂಧಯುಕ್ತವಾಗಿರುವ ಗೆಡ್ಡೆ-ಗೆಣಸುಗಳು ಮತ್ತು ಫಲಗಳು ಹೇರಳವಾಗಿದ್ದು ತುಂಬಾ ರುಚಿಕರವಾಗಿವೆ. ಇವೆಲ್ಲವನ್ನು ಆಸ್ವಾದಿಸಿ, ವಿಶ್ರಾಂತಿಯನ್ನು ಪಡೆದು ಅನಂತರ ಹೋಗುವೆಯಂತೆ. ॥116॥ ಕಪಿಮುಖ್ಯನೇ! ನೀನು ಮಹಾಗುಣಗಳನ್ನು ಮೈಗೂಡಿಸಿಕೊಂಡಿರುವೆ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಖ್ಯಾತನಾಗಿರುವೆ. ಮೇಲಾಗಿ ನೀನು ನಮಗೆ ಸಂಬಂಧಿಯೂ ಆಗಬೇಕು. ॥117॥

ಓ ಕಪಿಕುಂಜರಾ! ಬಹಳ ವೇಗವಾಗಿ ಹಾರುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವಿರುವ ಕಪಿಗಳೆಲ್ಲರಿಗೂ ನೀನು ಮುಖ್ಯ ನಾದವನು ಎಂದು ನಾನು ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ. ॥118॥ ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ಬುದ್ಧಿವಂತನು ತನ್ನ ಮನೆಗೆ ಬಂದ ಅತಿಥಿಯು ಸಾಮಾನ್ಯನಾಗಿದ್ದರೂ ಅವನನ್ನು ಪೂಜಾರ್ಹನೆಂದೇ ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗಿರುವಾಗ ನಿನ್ನಂತಹ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಅತಿಥಿಯು ಬಂದಾಗ ಪೂಜಿಸುವ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಹೇಳುವುದೇನಿದೆ? ॥119॥

ಓ ಕಪೀಶ್ವರಾ! ನೀನಾದರೋ ದೇವಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ, ಮಹಾತ್ಮನಾದ ವಾಯುದೇವರ ಪುತ್ರನು; ವೇಗದಲ್ಲಿಯೂ ಅವನಿಗೆ ಸಮಾನನೇ ಆಗಿರುವೆ. ॥120॥ ಓ ಧರ್ಮಜ್ಞಾ! ನಿನ್ನನ್ನು ಸತ್ಕರಿಸಿದರೆ ವಾಯುದೇವರನ್ನೇ ಸತ್ಕರಿಸಿದಂತಾಗುತ್ತದೆ. ನಿನಗೆ ಮಾಡಿದ ಸತ್ಕಾರವನ್ನು ವಾಯುದೇವರು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಆದುದರಿಂದ ನೀನು ನನಗೆ ಪೂಜನೀಯ ನಾಗಿರುವೆ. ಇದರ ಕಾರಣವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ, ಆಲಿಸು. ॥121॥

ಓ ಪೂಜ್ಯನೇ! ಹಿಂದೆ ಕೃತಯುಗದಲ್ಲಿ ಪರ್ವತಗಳಿಗೆ ರೆಕ್ಕೆಗಳಿದ್ದವು. ಅವು ಗರುಡ ಪಕ್ಷಿಯಂತೆ ವೇಗಶಾಲಿಗಳಾಗಿ ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳಿಗೂ ಹಾರಿಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದುವು. ॥122॥ ಹಾಗೆ ಸ್ವೆಚ್ಛೆಯಿಂದ ಹಾರಿಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತಿರುವಾಗ ಎಂದಾದರು ಇವು ನಮ್ಮ ಮೇಲೆ ಬೀಳಬಹುದೆಂಬ ಸಂದೇಹದಿಂದ ದೇವತೆಗಳೂ, ಋಷಿಗಳೂ, ಸಕಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳೂ ಭಯಪೀಡಿತರಾದರು. ॥123॥

ಪರ್ವತಗಳ ಈ ಹಾರಾಟವನ್ನು ಕಂಡ ಇಂದ್ರನು ಕ್ರುದ್ಧನಾದನು. ಅವುಗಳ ರೆಕ್ಕೆಗಳನ್ನು ವಜ್ರಾಯುಧದಿಂದ ಅವುಗಳಿದ್ದಲ್ಲೇ ಸಾವಿರಾರು ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಕತ್ತರಿಸಿದನು. ॥124॥ ಕುದ್ಧನಾದ ದೇವೇಂದ್ರನು ವಜ್ರಾಯುಧವನ್ನೆತ್ತಿ ಕೊಂಡು ನನ್ನ ರೆಕ್ಕೆಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಲು ಬಳಿಗೆ ಬಂದನು. ಆ ಸಮಯಕ್ಕೆ ಸರಿಯಾಗಿ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ನಿನ್ನ ತಂದೆ ವಾಯುದೇವರು ನನ್ನನ್ನು ಹಾರಿಸಿಕೊಂಡು ಹೋಗಿ ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಇರಿಸಿದನು. ॥125॥ ಓ ವಾನರೋತ್ತಮಾ! ನಿನ್ನ ತಂದೆಯಾದ ವಾಯುದೇವರು ನನ್ನನ್ನು ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿರಿಸಿ, ನನ್ನನ್ನ ಮಾತ್ರವಲ್ಲದೆ, ನನ್ನ ಸಮಗ್ರವಾದ ರೆಕ್ಕೆಗಳನ್ನು ಸಂರಕ್ಷಿಸಿದನು. ಅವನಿಂದಾಗಿ ನಾನು ಈ ಲವಣ ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಭದ್ರವಾಗಿದ್ದೇನೆ. ॥126॥

ಓ ಕಪಿಮುಖ್ಯನಾದ ಮಾರುತಿಯೇ! ನಿನ್ನೊಡನೆ ನನಗೆ ನಿನ್ನ ತಂದೆಯ ಉಪಕಾರರೂಪವಾದ ಮಹಾಗುಣಯುಕ್ತವಾದ ಈ ಸಂಬಂಧವಿದೆ. ಅದರಿಂದಲೇ ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ಸನ್ಮಾನಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ನಿನ್ನ ತಂದೆಯಂತೆ ನೀನೂ ನನಗೆ ಮಾನ್ಯನಾಗಿರುವೆ. ಓ ಮಹಾಮತಿಯಾದ ಕಪೀಶ್ವರಾ! ಇಂತಹ ಸುವರ್ಣಾವಕಾಶದಿಂದ ನೀವು ಸಂತೋಷಮನದಿಂದ ಆತಿಥ್ಯವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ನನಗೂ, ಸಮುದ್ರನಿಗೂ ಆನಂದಗೊಳಿಸು. ॥127-128॥ ಓ ಕಪಿಸತ್ತಮಾ! ನಿನ್ನ ದರ್ಶನದಿಂದಲೇ ನಾನು ಪರಮ ಪ್ರೀತನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ಇಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪ ವಿಶ್ರಮಿಸಿಕೊಂಡು ಶ್ರಮವನ್ನು ಪರಿಹರಿಸಿಕೊ; ನಮ್ಮ ಸತ್ಕಾರವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸು. ನಿನ್ನ ಮೇಲೆ ನನಗುಂಟಾಗಿರುವ ವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ಪುರಸ್ಕರಿಸು.’’ ॥129॥

ಹೀಗೆ ಮೈನಾಕನು ವಿನೀತನಾಗಿ ಹೇಳಲು ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಹನುಮಂತನು ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ ಹೀಗೆ ನುಡಿದನು ‘ಎಲೈ ಮೈನಾಕನೇ! ನಿನ್ನ ಮಾತುಗಳಿಂದಲೇ ನಾನು ಸುಪ್ರಿತನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ನಿನ್ನ ಈ ಸವಿನುಡಿಗಳಿಂದ ನೀನು ಆತಿಥ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಿದಂತೆ ಆಗಿದೆ. ‘ಇಷ್ಟು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿಕೊಂಡರೂ ಆತಿಥ್ಯವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಲಿಲ್ಲವಲ್ಲ’ ಎಂಬ ಬೇಸರವನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಬಿಡು. ಅನ್ಯಥಾ ಭಾವಿಸಬೇಡ. ॥130॥

ಕಾರ್ಯದ ಸಮಯವು ನನ್ನನ್ನು ಆತುರಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ಹಗಲು ಕಳೆದು ಹೋಗುತ್ತಿದೆ. ಮಾರ್ಗಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಿಯೂ ನಿಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ’ ಎಂದು ಮಿತ್ರರ ಮುಂದೆ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿರುವೆನು.’’ ॥131॥ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ, ವೀರ್ಯವಂತ ನಾದ ಹನುಮಂತನು ಮೈನಾಕನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಸಮಾಧಾನ ಹೇಳಿ, ಅವನ ಮೈದಡವಿ ಅವನ ಆತಿಥ್ಯವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ನಗು-ನಗುತ್ತಲೇ ಆಕಾಶ ಮಾರ್ಗವಾಗಿ ಮುಂದಕ್ಕೆ ಹೊರಟನು. ॥132॥

ಆಗ ಸಮುದ್ರರಾಜನೂ, ಮೈನಾಕನೂ ವಾಯುಸೂನು ಮಾರುತಿಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿನ ಆದರ ಅಭಿಮಾನದಿಂದ ವೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಭಕ್ತಿತತ್ಪರರಾಗಿ ಪೂಜಿಸಿದರು. ರಾಮಕಾರ್ಯ ಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿ ಕಾಲೋಚಿತವಾದ ಆಶೀರ್ವಾದಗಳಿಂದ ಕಾರ್ಯ ಸಿದ್ಧಿಯಾಗುವಂತೆ ಹರಸಿದರು. ॥133॥

ಬಳಿಕ ಮಾರುತಿಯು ಪರ್ವತ-ಸಮುದ್ರ ಇಬ್ಬರಿಂದಲೂ ಬಿಳ್ಕೊಂಡು, ಮೇಲ್ಮುಖವಾಗಿ ಬಹಳ ಎತ್ತರಕ್ಕೆ ಹಾರಿ ವಾಯು ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಸೇರಿ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಪ್ರಯಾಣವನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸಿದನು.॥134॥ ಮುಂದೆ-ಮುಂದೆ ಇನ್ನು ಎತ್ತರಕ್ಕೆ ಹಾರಿ ಮೈನಾಕ ಪರ್ವತವನ್ನೇ ವೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಾ ಯಾವ ಅವಲಂಬನೆಯೂ ಇಲ್ಲದೆ ನಿರ್ಮಲಾಕಾಶದಲ್ಲಿ ಹಾರಿಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದನು. ॥135॥

ಹನುಮಂತನ ಅತಿದುಷ್ಕರವಾದ ಎರಡನೆಯ ಆ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ನೋಡಿ ದೇವತೆಗಳೂ, ಮಹರ್ಷಿಗಳೂ ಮತ್ತು ಸಿದ್ಧರೂ ಮಾರುತಿಯನ್ನು ಬಹಳವಾಗಿ ಶ್ಲಾಘಿಸಿದರು. (ಮೊದಲನೆಯ ಕರ್ಮ ಪರ್ವತದ ತುದಿಯಿಂದ ಆಗಸಕ್ಕೆ ಹಾರಿದುದು. ಎರಡನೆಯದು ಮೈನಾಕನನ್ನು ಜಯಿಸಿದುದು. ಆಗಸದಲ್ಲೇ ನಿಂತು ಮೈನಾಕನನ್ನು ಮುಟ್ಟಿ, ಪರ್ವತದ ಮೇಲೆ ಇಳಿಯದೆ ಪುನಃ ತನ್ನ ವೇಗವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದು. ಇದು ಪಕ್ಷಿಗಳಿಗೂ ಸಾಧ್ಯವಾಗದ ಕಾರ್ಯ ವನ್ನು ಪಕ್ಷಗಳಿಲ್ಲ ದವನಾದ ಹನುಮಂತನು ಮಾಡಿದುದು ನಿಜವಾಗಿ ಮಹತ್ಕಾರ್ಯವೇ ಆಗಿದೆ.) ॥136॥

ಸುವರ್ಣನಾಭನಾದ ಮೈನಾಕನು ಸಮುದ್ರದಿಂದ ಮೇಲೆದ್ದು ಹನುಮಂತನನ್ನು ಸತ್ಕರಿಸಲು ಆಹ್ವಾನಿಸಿದ್ದಕ್ಕಾಗಿ ಆ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿದ್ದ ದೇವತೆಗಳೂ ಹಾಗೂ ಸಾವಿರ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ ದೇವೇಂದ್ರನೂ ಪರಮ ಸಂತೋಷಗೊಂಡರು. ಧೀಮಂತನಾದ ಶಚೀಪತಿಯು ಅತಿಸಂತೋಷದಿಂದ ತಾನಾಗಿ ಗದ್ಗದ ಧ್ವನಿಯಿಂದ ಕಾಂಚನ ಶಿಖರವುಳ್ಳ ಮೈನಾಕನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು ॥137-138॥

‘‘ಹಿರಣ್ಯನಾಭನೇ! ಶೈಲಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ನಿನ್ನ ಈ ಕಾರ್ಯದಿಂದ ನಾನು ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರೀತನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ನಿನಗೆ ಅಭಯ ವನ್ನು ಇತ್ತಿರುವೆನು. ನನ್ನಿಂದ ನಿನಗೆ ಮುಂದೆ ಯಾವ ಭಯವೂ ಇರದು. ಈ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲೇ ನೀನು ಸುಖವಾಗಿರು. ॥139॥ ಭಯಪಡುವ ಸಂದರ್ಭವಿದ್ದರೂ ಭಯವಿಲ್ಲದೆ ನೂರು ಯೋಜನಗಳನ್ನು ಹಾರಲು ಹೊರಟಿರುವ ಭಯ ರಹಿತನಾದ, ಮಹಾಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ಹನುಮಂತನಿಗೆ ನೀನು ಸಹಾಯವನ್ನೆಸಗಲು ಮುಂದೆ ಬಂದಿರುವೆ. ದಶರಥ ನಂದನನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಈ ಮಾರುತಿಯು ಲಂಕೆಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಅಂತಹವನನ್ನು ನೀನು ಸತ್ಕರಿಸಲು ಮುಂದೆ ಬಂದುದಕ್ಕಾಗಿ ನಾನು ಪರಮಸಂತುಷ್ಟನಾಗಿರುವೆನು.’’ ॥140-141॥ ಸಮುದ್ರವಾಸಕ್ಕೆ ಕಾರಣನಾದ ದೇವತೆಗಳ ಒಡೆಯನಾದ ದೇವೇಂದ್ರನು ತನ್ನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಪರಿತುಷ್ಟನಾದನೆಂದು ತಿಳಿದು ಮೈನಾಕನು ಪರಮಹೃಷ್ಟನಾದನು. ದೇವೇಂದ್ರನಿಂದ ಅಭಯವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡು ಮೈನಾಕನು ಯಾವುದೇ ಭಯವಿಲ್ಲದೆ ತಾನು ಹಿಂದಿದ್ದ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿಯೇ ಸುಸ್ಥಿರವಾಗಿ ನಿಂತನು. ಇತ್ತ ಹನುಮಂತನು ಆ ಸಾಗರ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಒಂದು ಕ್ಷಣ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅತಿಕ್ರಮಿಸಿ ಮುಂದೆ ಸಾಗಿದನು. ॥142-143॥

ಬಳಿಕ ಗಂಧರ್ವರೂ, ದೇವತೆಗಳೂ, ಸಿದ್ದರೂ, ಮಹರ್ಷಿಗಳೂ, ಸೂರ್ಯಸದೃಶಳಾದ ನಾಗಮಾತೆಯಾದ ಸುರಸೆಯನ್ನು ಕಂಡು ಹೇಳಿದರು ‘‘ವಾಯುನಂದನನೂ ತೇಜಸ್ವಿಯೂ ಆದ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠ ಹನುಮಂತನು ಸಮುದ್ರದ ಮೇಲೆ ಹಾರಿ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಅವನಿಗೆ ನೀನು ಕ್ಷಣಕಾಲ ವಿಘ್ನವನ್ನುಂಟುಮಾಡು. ಪರ್ವತೋಪಮವಾದ ಘೋರವಾದ ರಾಕ್ಷಸಿಯ ರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿ, ಕೊರೆದಾಡೆಗಳಿಂದ ಭಯಂಕರವಾಗಿ ಕಾಣುವ, ಕಂದು-ಹಳದಿ ಬಣ್ಣದ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿರುವ, ಆಕಾಶವನ್ನು ಮುಟ್ಟುವ ಮುಖದಿಂದ ಕೂಡಿ ಅವನ ಗಮನಕ್ಕೆ ವಿಘ್ನವನ್ನುಂಟುಮಾಡು. ॥144-146॥ ಈ ಕಪೀಶ್ವರನ ಬಲವನ್ನು ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ತಿಳಿಯಬಯಸಿದ್ದೇವೆ. ಇವನು ಉಪಾಯಾಂತರಗಳಿಂದ ನಿನ್ನನ್ನು ಜಯಿಸುತ್ತಾನೋ ಅಥವಾ ವಿಷಾದ ಪಡುತ್ತಾನೋ ನೋಡೋಣ.’’ ॥147॥ ಈ ವಿಧವಾಗಿ ದೇವತೆಗಳಿಂದ ಸತ್ಕೃತಳಾದ ಸುರಸೆಯು ಅವರು ಹೇಳಿದಂತೆಯೇ ಸಮುದ್ರಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ವಿಕೃತವಾದ ರಾಕ್ಷಸಿಯ ರೂಪವನ್ನಾಂತು ನಿಂತುಕೊಂಡಳು. ॥148॥ ಆಕಾಶಮಾರ್ಗವಾಗಿ ಹಾರಿ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದ ಹನುಮಂತನ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಅಡ್ಡಗಟ್ಟಿ ಇಂತೆಂದಳು - ‘‘ವಾನರ ಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ದೇವತೆಗಳು ನಿನ್ನನ್ನು ನನಗೆ ಆಹಾರವನ್ನಾಗಿ ಕಳಿಸಿಕೊಟ್ಟಿರುತ್ತಾರೆ. ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ಭಕ್ಷಿಸುವೆನು. ಈ ನನ್ನ ಮುಖದಲ್ಲಿ ಈಗಲೇ ಪ್ರವೇಶಿಸು. ಬ್ರಹ್ಮನೇ ಹಿಂದೆ ನನಗೆ ಈ ವರವನ್ನು ದಯಪಾಲಿಸಿರುವನು.’’ ॥149-150॥ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಆಹಾರಕ್ಕಾಗಿ ಅವಸರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಸುರಸೆಯು ಬಾಯನ್ನು ಅಗಲವಾಗಿ ತೆರೆದುಕೊಂಡು ಹನುಮಂತನ ಮುಂಭಾಗದಲ್ಲಿ ನಿಂತಳು. ಆಗ ದಿವ್ಯಶೋಭೆಯಿಂದ ಕಂಗೊಳಿಸುವ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠ ಹನುಮಂತನು ಪ್ರಸನ್ನಮುಖಭಾವದಿಂದ ಕೈಜೋಡಿಸಿಕೊಂಡು ಆಕೆಗೆ ಹೇಳಿದನು ॥ 151 ॥

‘ತಾಯೇ! ದಶರಥ ಮಹಾರಾಜನ ಕುಮಾರನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನು ತಮ್ಮನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಹಾಗೂ ಭಾರ್ಯೆಯಾದ ಸೀತಾದೇವಿಯೊಂದಿಗೆ ದಂಡಕಾರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಬಂದನು. ॥152॥ ಶ್ರೀರಾಮನ ಭಾರ್ಯೆಯಾದ, ಯಶಸ್ವಿನಿಯಾದ ಸೀತಾ ದೇವಿಯನ್ನು ರಾವಣನೆಂಬ ರಾಕ್ಷಸನು ಅಪಹರಿಸಿಕೊಂಡು ಹೋಗಿದ್ದಾನೆ. ॥153॥ ನಾನು ಶ್ರೀರಾಮನ ದೂತನು. ನನ್ನ ಸ್ವಾಮಿಯಾದ ಶ್ರೀರಾಮನ ಆಜ್ಞಾನುಸಾರವಾಗಿ ಸೀತಾದೇವಿಯ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನ ಆಳ್ವಿಕೆಯಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿರುವ ನೀನು ಈ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅವನ ಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ಸಹಕಾರವನ್ನು ನೀಡಬೇಕು.॥154॥

ಬ್ರಹ್ಮನಿತ್ತಿರುವ ವರದಂತೆ ನಾನು ನಿನಗೆ ಆಹಾರವಾಗಬೇಕೆನ್ನುವುದಾದರೆ, ಸೀತಾದೇವಿಯನ್ನು ನೋಡಿ, ಆಕೆಯ ಕುಶಲ ವಾರ್ತೆಯನ್ನು ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಣಾಧ್ಯಕ್ಷನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ತಿಳಿಸಿ, ಬಳಿಕ ನಾನು ನಿನ್ನ ಬಾಯಿಗೆ ಬೀಳುತ್ತೇನೆ. ಈ ಮಾತನ್ನು ನಾನು ಸತ್ಯದ ಮೇಲೆ ಆಣೆಯಿಟ್ಟು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ.’’ ॥154-155॥ ಹನುಮಂತನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು ಕಾಮ ರೂಪಿಣಿಯಾದ ಸುರಸೆಯು ಪುನಃ ಇಂತೆಂದಳು-

‘‘ವಾನರೇಶ್ವರನೇ! ನನ್ನನ್ನು ಅತಿಕ್ರಮಿಸಿ ಯಾರೂ ಹೋಗಲಾರರು. ಇಂತಹ ಅಮೋಘವಾದ ವರವನ್ನು ನಾನು ಪಡೆದಿರುವೆನು.’’ ॥156॥ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದರೂ ಲಕ್ಷ್ಯವಿಲ್ಲದೆ ಮುನ್ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಹನುಮಂತನನ್ನು ನೋಡಿ, ಅವನ ಬಲ ಎಷ್ಟಿರಬಹುದೆಂದು ತಿಳಿಯುವ ಬಯಕೆಯಿಂದ ನಾಗಮಾತೆಯಾದ ಸುರಸೆಯು ಮರಳಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಳು. ॥157॥

ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಭಯವನ್ನುಂಟುಮಾಡುವ ವಿಕಾರವಾದ, ಘೋರರಾಕ್ಷಸಿಯಾಗಿ ಸುರಸಾದೇವಿಯು ಓ ವಾನರೋತ್ತಮಾ! ನನ್ನ ಮುಖವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿಯೇ ನೀನು ಮುಂದೆ ಹೋಗಬೇಕು. ಹಿಂದೆ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರು ನನಗೆ ವರ ಕೊಟ್ಟಿರುವನು. ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಸುರಸೆಯು ಅವಸರದಿಂದ ತನ್ನ ಬಾಯನ್ನು ಅಗಲವಾಗಿ ತೆರೆದುಕೊಂಡು ಮಾರುತಿಯ ಸಮ್ಮುಖದಲ್ಲಿ ನಿಂತುಕೊಂಡಳು. ಅದರಿಂದ ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ಹನುಮಂತನು ಇಂತೆಂದನು ॥158-159॥

‘ಎಲೈ ಸುರಸಾ! ಹಾಗಾದರೆ ನನ್ನ ಭಾರವನ್ನು ಸಹಿಸಲು ಶಕ್ಯವಾಗುವಂತೆ ಹಾಗೂ ನನ್ನನ್ನು ನುಂಗಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗುವಂತೆ ನಿನ್ನ ಬಾಯನ್ನು ಅಗಲವಾಗಿ ತೆರೆದುಕೋ.’’ ಒಡನೆಯೇ ಸುರಸೆಯು ತನ್ನ ಬಾಯನ್ನು ಅಗಲವಾಗಿ ತೆರೆದುಕೊಂಡಳು. ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಹನುಮಂತನು ಕುಪಿತನಾಗಿ ಹತ್ತುಯೋಜನಗಳಷ್ಟು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಬೆಳೆದನು. ಮೇಘ ಸದೃಶನಾದ ಹನುಮಂತನು ಹತ್ತು ಯೋಜನಗಳಷ್ಟು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಬೆಳೆದಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು ಸುರಸೆಯು ಇಪ್ಪತ್ತು ಯೋಜನ ಗಳಷ್ಟು ಅಗಲವಾಗಿ ಬಾಯಿ ತೆರೆದಳು. ಒಡನೆಯೇ ಹನುಮಂತನು ಮೂವತ್ತು ಯೋಜನಗಳಷ್ಟು ಬೆಳೆದನು. ಅದನ್ನು ನೋಡಿ ಸುರಸೆಯು ತನ್ನ ಮುಖವನ್ನು ನಲವತ್ತು ಯೋಜನ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ತೆರೆದುಕೊಂಡಳು. ॥160-162॥ ಆಗ ವೀರನಾದ ಹನುಮಂತನು ಐವತ್ತು ಯೋಜನಗಳಷ್ಟು ವಿಶಾಲವಾಗಿ ತನ್ನ ಶರೀರವನ್ನು ಬೆಳೆಸಿದನು. ಮರುಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ ಸುರಸೆಯ ಬಾಯಿ ಅರವತ್ತು ಯೋಜನಗಳಷ್ಟು ವಿಸ್ತಾರವಾಯಿತು. ॥163॥ ಪುನಃ ಮಾರುತಿಯು ತನ್ನ ಶರೀರ ವನ್ನು ಎಪ್ಪತ್ತು ಯೋಜನಗಳಷ್ಟು ಅಗಲವಾಗಿಸಿದನು. ಸುರಸೆಯು ತನ್ನ ಮುಖವನ್ನು ಎಂಭತ್ತು ಯೋಜನಗಳಷ್ಟು ಅಗಲವಾಗಿಸಿದಳು. ॥164॥ ಆಗ ಹನುಮಂತನ ಶರೀರವು ತೊಂಭತ್ತು ಯೋಜನಗಳಷ್ಟು ದೊಡ್ಡದಾಯಿತು. ಅದಕ್ಕೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಸುರಸೆಯ ಆಶಯವು ನೂರು ಯೋಜನಗಳಷ್ಟು ವಿಸ್ತಾರವಾಯಿತು. ॥165॥ ನೀಳವಾದ ನಾಲಿಗೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದ, ನರಕ ಸದೃಶವಾಗಿದ್ದ, ಅತ್ಯಂತ ಭಯಂಕರವಾಗಿದ್ದ, ನೂರು ಯೋಜನಗಳಷ್ಟು ಅಗಲವಾಗಿದ್ದ ಸುರಸೆಯ ಮುಖವನ್ನು ನೋಡಿ, ಬುದ್ಧಿವಂತನಾದ ಮಾರುತಿಯು ಮೇಘದಷ್ಟು ವಿಶಾಲವಾಗಿದ್ದ ತನ್ನ ದೊಡ್ಡದಾದ ಶರೀರವನ್ನು ತುಂಬಾ ಸಣ್ಣದಾಗಿಸಿ, ಹೆಬ್ಬೆರಳಷ್ಟು ಗಾತ್ರದವನಾದನು. ॥166-167॥ ಮಹಾಬಲಸಂಪನ್ನನಾದ ಆಂಜನೇಯನು ಕ್ಷಣಮಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಸುರಸೆಯ ಬಾಯನ್ನು ಹೊಕ್ಕು ಮರುಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಹೊರಬಂದು ಅಂತರಿಕ್ಷದಲ್ಲಿ ನಿಂತು ಆಕೆಗೆ ಹೇಳಿದನು-॥168॥

‘‘ಎಲೈ ದಾಕ್ಷಾಯಿಣಿ! ನಿನಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತೇನೆ. ನಿನ್ನ ಮಾತಿನಂತೆ ನಾನು ನಿನ್ನ ಮುಖವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದೆನಲ್ಲ! ವೈದೇಹಿಯಿರುವ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ನಾನಿನ್ನು ಹೋಗುತ್ತೇನೆ. ನಾನು ಹೀಗೆ ಮಾಡಿದುದರಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮನ ವರವು ನೆರವೇರಿ ಸತ್ಯವಾಯಿತಲ್ಲ!’’ ॥169॥ ರಾಹುವಿನಿಂದ ಮುಕ್ತನಾದ ಚಂದ್ರನಂತೆ, ತನ್ನ ಬಾಯಿಂದ ಹೊರಬಂದು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾಗಿ ನಿಂತಿದ್ದ ಮಾರುತಿಯನ್ನು ನೋಡಿ ಸುರಸೆಯು ನಿಜರೂಪವನ್ನು ತಾಳಿ ಹನುಮಂತನ ಬಳಿ ಇಂತೆಂದಳು ॥170॥

‘‘ಸೌಮ್ಯನಾದ ಓ ಹರಿಶ್ರೇಷ್ಠಾ! ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿ ಮುಂದೆ ಸುಖವಾಗಿ ಪ್ರಯಾಣಮಾಡು. ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನೊಡನೆ ಸೀತಾದೇವಿಯನ್ನು ಸೇರಿಸು.’’ ॥171॥ ಆಗ ಹನುಮಂತನ ಕಷ್ಟಸಾಧ್ಯವಾದ ಈ ಮೂರನೆಯ ಸಾಹಸ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ನೋಡಿ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ‘ಸಾಧು! ಸಾಧು !!’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾ ಪ್ರಶಂಸಿಸಿದವು. ॥ 172 ॥ ಅನಂತರ ಗರುಡಸದೃಶನಾದ ಹನುಮಂತನು ಸಾಮಾನ್ಯರಿಂದ ದಾಟಲು ಅಸಾಧ್ಯವಾದ ವರುಣಾಲಯವಾದ ಸಾಗರದ ಮೇಲ್ಭಾಗಕ್ಕೆ ಜಿಗಿದು ಆಕಾಶವನ್ನು ಸೇರಿ ದಕ್ಷಿಣದ ಕಡೆಗೆ ವೇಗವಾಗಿ ಪಯಣವನ್ನು ಬೆಳೆಸಿದನು. ॥ 173 ॥

ವಾಯುಪುತ್ರ ಮಾರುತಿಯು ಪಯಣಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಆ ವಾಯುಮಾರ್ಗವು ನೀರಿನ ಧಾರೆಗಳಿಂದ ವ್ಯಾಪ್ತ ವಾಗಿದ್ದು, ನಾನಾ ವಿಧವಾದ ಪಕ್ಷಿಗಳಿಂದ ಸೇವಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿತ್ತು. ಗಾನ-ನೃತ್ಯಾದಿಗಳಿಗೆ ಆಚಾರ್ಯರಾದ ತುಂಬುರು ಮೊದಲಾದ ಗಂಧರ್ವರಿಂದ ತುಂಬಿಹೋಗಿತ್ತು. ಐರಾವತವೆಂಬ ಇಂದ್ರನ ಆನೆಯಿಂದ ಸೇವಿಸಲ್ಪಡುತಿತ್ತು. ಸಿಂಹ, ಗಜ, ಶಾರ್ದೂಲ, ಪಕ್ಷಿ, ಸರ್ಪ, ಮುಂತಾದ ದೇವತೆಗಳ ವಾಹನಗಳಿಂದಲೂ, ಹಾರಾಡುತ್ತಿದ್ದ ನಿರ್ಮಲ ವಿಮಾನಗಳಿಂದಲೂ ಸಮಲಂಕೃತ ವಾಗಿತ್ತು. ವಜ್ರಾಯುಧದ ಪ್ರಹಾರಗಳಿಂದಲೂ, ಸಿಡಿಲುಗಳ ಸಿಡಿತದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಅಗ್ನಿಯಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾಗಿ ಕಾಣುತಿತ್ತು. ಹನುಮಂತನು ಪಯಣಿಸುತ್ತಿದ್ದ ವಾಯುಮಾರ್ಗವನ್ನು ಪುಣ್ಯಾತ್ಮರಾದ, ಮಹಾಭಾಗ್ಯಶಾಲಿಗಳಾದ, ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಜಯಿಸಿರುವ ಮಹಾಪುರುಷರು ಆಶ್ರಯಿಸಿದ್ದರು. ಅದು ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸಿದ ಹವಿಸ್ಸನ್ನು ಹೊತ್ತುಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತಿರುವ ಹವ್ಯವಾಹನಿಗೆ ಮಾರ್ಗವಾಗಿತ್ತು. ಗ್ರಹ-ನಕ್ಷತ್ರಗಳಿಂಲೂ, ಸೂರ್ಯ-ಚಂದ್ರರಿಂದಲೂ, ತಾರಾಗಣಗಳಿಂದಲೂ ವಿಭೂಷಿತವಾಗಿತ್ತು. ಮಹರ್ಷಿ ಗಡಣಗಳಿಂದಲೂ ಗಂಧರ್ವ-ನಾಗ-ಯಕ್ಷರಿಂದಲೂ ವ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿತ್ತು. ಅದು ವಿಲಕ್ಷಣವಾಗಿಯೂ, ವಿಶಾಲವಾಗಿಯೂ, ಶುಭ್ರವಾಗಿಯೂ ಇತ್ತು. ವಿಶ್ವಾಸವೆಂಬ ಗಂಧರ್ವರಾಜನು ಅದನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದ್ದನು. ದೇವರಾಜನ ಆನೆಗಳಿಂದ ಆಕ್ರಮಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ವಾಯುಮಾರ್ಗವು ಚಂದ್ರ-ಸೂರ್ಯರು ಸಂಚರಿಸುವ ಪಥವಾಗಿತ್ತು. ಅದು ಶುಭಕರವಾಗಿದ್ದು, ಜೀವಲೋಕಕ್ಕೆ ಮೇಲು ಛಾವಣಿಯಂತಿತ್ತು. ಬ್ರಹ್ಮನಿಂದಲೇ ನಿರ್ಮಿಲಸ್ಪಟ್ಟ ಆ ವಾಯುಮಾರ್ಗವು ಮಲರಹಿತವಾಗಿತ್ತು. ಅನೇಕ ವೀರರಿಂದ ಸೇವಿಸಲ್ಪಟ್ಟು, ವಿದ್ಯಾಧರರಿಂದ ವ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿತ್ತು. ಅಂತಹ ಮನೋಹರವಾದ ವಾಯುಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಗರುಡ ನಂತೆ ವಾಯುನಂದನನು ಹಾರಿಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದನು. ॥174-180॥

ವಾಯುದೇವರಂತೆ ಆಂಜನೇಯನು ಕಪ್ಪಾಗಿಯೂ, ಬಿಳುಪಾಗಿಯೂ, ಕೆಂಪಾಗಿಯೂ, ಹಳದಿಯಾಗಿಯೂ ಇದ್ದ ಮೇಘಸಮೂಹಗಳನ್ನು ತನ್ನೊಡನೆ ಸೆಳೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದನು. ಕಪೀಶ್ವರನಿಂದ ಸೆಳೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಮೇಘಗಳು ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದವು. ಕ್ಷಣ-ಕ್ಷಣಕ್ಕೂ ಮೇಘಗಳಲ್ಲಿ ಅಡಗಿ-ಹೊರಬರುತ್ತಿದ್ದ ಹನುಮಂತನು ವರ್ಷಾಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮೇಘಗಳೆಡೆಯಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವ ಚಂದ್ರನಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ॥181-182॥ ವಾಯುಪುತ್ರನಾದ ಹನುಮಂತನು ರೆಕ್ಕೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಪರ್ವತರಾಜನಂತೆ, ನಿರಾಲಂಬನಾಗಿ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಹಾರಿಹೋಗುತ್ತಿರುವಾಗ ಎಲ್ಲೆಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಅವನೇ ಗೋಚರಿಸಿದನು. ॥ 183 ॥ ಹೀಗೆ ಹಾರಿಕೊಂಡು ದಕ್ಷಿಣದಿಕ್ಕಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದ ಹನುಮಂತನನ್ನು ಕಾಮರೂಪಿಣಿಯಾದ, ಬೃಹದಾಕಾರವಾಗಿದ್ದ ‘ಸಿಂಹಿಕೆ’ ಎಂಬ ರಾಕ್ಷಸಿಯು ನೋಡಿ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ಯೋಚಿಸಿದಳು. ॥ 184 ॥

ಬಹಳ ಕಾಲದ ಮೇಲೆ ನನಗಿಂದು ಒಳ್ಳೆಯ ಭೋಜನವು ದೊರಕಿದೆ. ಬಹಳ ಕಾಲಾ ನಂತರ ಇದೊಂದು ಮಹಾ ಪ್ರಾಣಿಯು ನನಗೆ ದಕ್ಕಲಿದೆ.’ ॥185॥ ಹೀಗೆ ಯೋಚಿಸಿದ ಸಿಂಹಿಕೆಯು ಸಮುದ್ರದ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದದ್ದ ಹನುಮಂತನ ನೆಳಲನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡಳು. ಆ ಛಾಯಾಗ್ರಹಣದಿಂದ ನಡೆಕುಗ್ಗಿದ ಹನುಮಂತನು ಯೋಚಿಸತೊಡಗಿದನು. ॥186॥

‘‘ಎದುರುಗಾಳಿಯಿಂದ ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ಹಡಗಿನ ವೇಗವೂ ಕಡಿಮೆಯಾಗುವಂತೆ - ನನ್ನ ಪರಾಕ್ರಮವೂ ಕಡಿಮೆ ಯಾಗುತ್ತಿದೆಯಲ್ಲ!’’॥187॥ ಹೀಗೆ ಯೋಚಿಸಿ ತನ್ನನ್ನು ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಸೆಳೆಯುತ್ತಿರುವ ಪ್ರಾಣಿಯು ಯಾವುದು ಎಂದು ತಿಳಿಯಲು ಅಕ್ಕ-ಪಕ್ಕಗಳಲ್ಲಿ, ಮೇಲೆ-ಕೆಳಗೆ ಎಲ್ಲೆಡೆ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಹಾಯಿಸಿದನು. ಸಮುದ್ರದ ಕಡೆಗೆ ನೋಡಿದಾಗ ಸಮುದ್ರ ಮಧ್ಯದಿಂದ ಮೇಲೆದ್ದು ಬಂದ ಒಂದು ಮಹಾಪ್ರಾಣಿಯನ್ನು ವೀಕ್ಷಿಸಿದನು. ॥188॥

ವಿಕಾರವಾದ ಮುಖವುಳ್ಳ ಆ ಪ್ರಾಣಿಯನ್ನು ನೋಡಿ ಮಾರುತಿಯು ತನ್ನಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಚಿಂತಿಸಿದನು ‘ಕಪಿರಾಜ ಸುಗ್ರೀವನು ಹೇಳಿದಂತೆ,* ಪರಮಾದ್ಭುತವಾಗಿ ಕಾಣುವ, ಮಹಾಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಛಾಯೆಯ ಮೂಲಕ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಸೆಳೆದುಕೊಳ್ಳುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವುಳ್ಳ ಮಹಾಸತ್ತ್ವವು ಇದೇ ಆಗಿರಬೇಕು. ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವೇ ಇಲ್ಲ.’ ಪ್ರಜ್ಞಾಶಾಲಿಯಾದ ಹನುಮಂತನು ಅದನ್ನು ಸಿಂಹಿಕೆಯೇ ಎಂದು ಗುರುತಿಸಿದನು. ॥189-190॥ ಆಗ ಅವನು ವರ್ಷಾಕಾಲದ ಮೇಘದಂತೆ ತನ್ನ ಶರೀರವನ್ನು ಹಿಗ್ಗಿಸಿದನು. ಸಿಂಹಿಕೆಯು ಬೆಳೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಮಹಾಕಪಿಯ ಶರೀರವನ್ನು ನೋಡಿ ಆಕಾಶ-ಪಾತಾಳ ವ್ಯಾಪಿಸುವಷ್ಟು ವಿಶಾಲವಾದ ತನ್ನ ಬಾಯನ್ನ ತೆರೆದುಕೊಂಡು ಮೇಘಗಳಂತೆ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಾ ಹನುಮಂತನ ಕಡೆಗೆ ಧಾವಿಸಿದಳು. ॥ 191-192 ॥ ಆಗ ಮೇಧಾವಿಯಾದ ಹನುಮಂತನು ತನ್ನನ್ನು ನುಂಗಲು ದೊಡ್ಡದಾಗಿ ತೆರೆದುಕೊಂಡಿದ್ದ ಅವಳ ವಿಶಾಲವಾದ ಮುಖವನ್ನು, ಅವಳ ದೇಹ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ವೀಕ್ಷಿಸಿದನು. ಮರ್ಮಸ್ಥಳಗಳನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪಗೊಳಿಸಿ ವಜ್ರದೇಹಿಯಾದ ಮಹಾಬಲನಾದ ಹನುಮಂತನು ತನ್ನ ಶರೀರವನ್ನು ಕಿರಿದಾಗಿಸಿಕೊಂಡು ದೊಡ್ಡದಾಗಿ ತೆರೆದುಕೊಂಡಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸಿಯ ಬಾಯೊಳಗೆ ವೇಗವಾಗಿ ಧುಮುಕಿದನು. ॥193-194॥ ಹುಣ್ಣಿಮೆಯಂದು ಗ್ರಹಣಕಾಲದಲ್ಲಿ ನುಂಗಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ಚಂದ್ರನಂತೆ ಸಿಂಹಿಕೆಯ ಬಾಯೊಳಗೆ ಬಿದ್ದ ಹನುಮಂತನನ್ನು ಸಿದ್ಧ-ಚಾರಣರೇ ಆದಿ ಎಲ್ಲರೂ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದರು. ॥195॥ ಮನೋವೇಗಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾದ ವೇಗವುಳ್ಳ ಹನುಮಂತನು ಸಿಂಹಿಕೆಯ ಬಾಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ, ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ ಉಗುರುಗಳಿಂದ ಅವಳ ಮರ್ಮಸ್ಥಾನಗಳನ್ನು ಘಾತಿಸಿ, ಅವಳ ಎದೆಯನ್ನು ಸೀಳಿ ಅತ್ಯಂತ ವೇಗದಿಂದ ಹೊರಬಂದನು. ಹೀಗೆ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ, ಜಿತೇಂದ್ರಿಯನಾದ ಹನುಮಂತನು ಸಮಯಸ್ಫೂರ್ತಿಯಿಂದಲೂ, ಧೈರ್ಯದಿಂದಲೂ, ಚತುರತೆಯಿಂದಲೂ ಸಿಂಹಿಕೆಯನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿ ಪುನಃ ವೃದ್ಧಿಹೊಂದಿದನು. ॥196-197॥ ಹನುಮಂತನು ಎದೆಯನ್ನು ಸೀಳಿಕೊಂಡು ಹೊರಬಂದ ನಂತರ ಸಿಂಹಿಕೆಯು ಆರ್ತನಾದ ಮಾಡುತ್ತಾ ಸಮುದ್ರದ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದುಹೋದಳು. ಅವಳನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲೆಂದೇ ಬ್ರಹ್ಮನು ಹನುಮಂತನನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದ್ದನು. ಅಷ್ಟು ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಹನುಮಂತನು ಸಿಂಹಿಕೆಯನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿದುದನ್ನು ನೋಡಿ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದವರೆಲ್ಲರೂ ಏಕಕಂಠದಿಂದ ಮಾರುತಿಯನ್ನು ಕೊಂಡಾಡಿದರು - ‘‘ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ಬಲುದೊಡ್ಡ ಪ್ರಾಣಿಯನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿ ಭಯಂಕರ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಿರುವೆ. ॥198-199॥

* ಸುಗ್ರೀವನು ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ಹೋಗುವ ವಾನರನಾಯಕರಿಗೆ ಆ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸುವಾಗ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದ್ದನು

ದಕ್ಷಿಣಸ್ಯ ಸಮುದ್ರಸ್ಯ ಮಧ್ಯೇ ತಸ್ಯ ತು ರಾಕ್ಷಸೀ ।

ಅಂಗಾರಕೇತಿ ವಿಖ್ಯಾತಾ ಛಾಯಾಮಾಕೃಷ್ಯ ಭೋಜನೀ ॥ 26 ॥

(ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡ. ಸ-41)

ಈಗ ನೀನು ಬಯಸಿದ ಸೀತಾನ್ವೇಷಣೆಯ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಯಾವುದೇ ಎಡರು-ತೊಡರುಗಳಿಲ್ಲದೆ ಸಾಧಿಸು. ನಿನ್ನಲ್ಲಿರುವಂತೆ ಧೈರ್ಯ, ದೂರದೃಷ್ಟಿ, ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಕಾರ್ಯಕುಶಲತೆ ಈ ನಾಲ್ಕು ಗುಣಗಳಿರುವವನು ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಎಂದಿಗೂ ವೈಫಲ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದಲಾರರು.’’ ಹೀಗೆ ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಪಡೆದ ಪೂಜ್ಯನಾದ ಹನುಮಂತನು ಆಕಾಶಚಾರಿಗಳಿಂದ ಗೌರವಿಸಲ್ಟಟ್ಟು ಪುನಃ ವಾಯುಮಾರ್ಗವನ್ನು ಹಿಡಿದು ಗರುಡನಂತೆ ಹಾರಿಕೊಂಡು ಸಮುದ್ರದ ದಕ್ಷಿಣತೀರದ ಕಡೆಗೆ ಸಾಗಿದನು. ॥ 200-202 ॥

ನೂರು ಯೋಜನಗಳಷ್ಟು ಪ್ರಯಾಣ ಮಾಡಿದ ನಂತರ ‘ಇನ್ನೇನು ದಡವು ಸಿಕ್ಕಿತು’ ಎನ್ನುವಷ್ಟು ಸಮೀಪಕ್ಕೆ ಹೋದ ಹನುಮಂತನು ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ನೋಡುತ್ತಾ ಅಲ್ಲಿದ್ದ ವನರಾಜಿಯನ್ನು ವೀಕ್ಷಿಸಿದನು. ಆಕಾಶದಿಂದ ಭೂಮಿಗೆ ಇಳಿಯುತ್ತಿರುವಂತೆ ವಿಧ-ವಿಧವಾದ ವೃಕ್ಷಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾಗಿದ್ದ ಲಂಕಾದ್ವೀಪವನ್ನು, ಮಲಯ ಪರ್ವತದ ಉಪವನಗಳನ್ನು ನೋಡಿದನು. ಸಮುದ್ರವನ್ನು, ಸಮುದ್ರ ಸಮೀಪದ ಜೌಗುಪ್ರದೇಶವನ್ನು, ಸಮುದ್ರ ತೀರದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದಿದ್ದ ಮಹಾ ವೃಕ್ಷಗಳನ್ನು, ತ್ರಿಕೂಟ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿ ಹರಿಯುತ್ತಿರುವ ಸಾಗರನ ಪತ್ನಿಯರಾದ ನದಿಗಳು ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ಸೇರುವ ಸ್ಥಳಗಳನ್ನು ನೋಡಿದನು. ಆಕಾಶವನ್ನೇ ತಡೆಗಟ್ಟುತ್ತಿರುವುದೋ ಎಂಬಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದ, ಮಹಾಮೇಘ ಸದೃಶವಾಗಿದ್ದ ಆಗಿನ ತನ್ನ ಬೃಹದಾಕಾರ ಶರೀರವನ್ನು ನೋಡಿಕೊಂಡು, ಬುದ್ಧಿವಂತನೂ, ಜಿತೇಂದ್ರಿಯನೂ ಆದ ಆಂಜನೇಯನು ಹೀಗೆ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದನು. ದೊಡ್ಡದಾಗಿ ಬೆಳೆದಿರುವ ಈ ನನ್ನ ಶರೀರವನ್ನೂ, ಅಮಿತ ವೇಗವನ್ನು ನೋಡಿದೊಡನೆ ಇಲ್ಲಿರುವ ರಾಕ್ಷಸರು ನನ್ನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಕುತೂಹಲವುಳ್ಳವರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಆದುದರಿಂದ ಇದೇ ಶರೀರವನ್ನು ಧರಿಸಿ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವುದು ಸೂಕ್ತವಲ್ಲ’’ ಹೀಗೆ ಯೋಚಿಸಿದ ಹನುಮಂತನು ಜಿತೇಂದ್ರಿಯನಾದ ಯೋಗಿಯು ಮೋಹರಹಿತನಾಗಿ ತನ್ನ ಸ್ವಪ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರನಾಗುವಂತೆ, ಪರ್ವತೋಪಮವಾಗಿದ್ದ ತನ್ನ ಶರೀರವನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪಿಸಿಕೊಂಡು ಆತ್ಮಜ್ಞಾನದಿಂದ ಸಂಪನ್ನವಾದ ತನ್ನ ಸಹಜ ಶರೀರವನ್ನೇ ಹೊಂದಿದನು. ॥203-208॥ ಬಲಿಚಕ್ರವರ್ತಿಯ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಜಯಿಸಲು ಹೋದ ವಿಷ್ಣುವು ತ್ರಿವಿಕ್ರಮನಾಗಿ ಬೆಳೆದನು. ಬಳಿಕ ಯಥಾಸ್ಥಿತಿ ವಾಮನನಾದಂತೆ, ಹನುಮಂತನು ತನ್ನ ಬೃಹದಾಕಾರ ಶರೀರವನ್ನು ಸಂಕುಚಿತವಾಗಿಸಿ ನಿಜಸ್ವರೂಪವನ್ನು ತಾಳಿದನು. ॥209॥ ಸುಂದರವಾದ ನಾನಾ ರೂಪಗಳನ್ನು ಧರಿಸುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವಿದ್ದ ಹನುಮಂತನು ಇತರರಿಂದ ಹೊಂದಲು ಅಶಕ್ಯವಾದ ಸಮುದ್ರದ ದಕ್ಷಿಣತೀರವನ್ನು ಸೇರಿ, ದೊಡ್ಡದಾದ ತನ್ನ ಶರೀರವನ್ನು ನೋಡಿಕೊಂಡು ಮುಂದೆ ಮಾಡಬೇಕಾದ ಕಾರ್ಯದ ಬಗ್ಗೆ ಸಮಾಲೋಚಿಸಿ ವಿಶಾಲವಾಗಿದ್ದ ತನ್ನ ಆ ರೂಪವನ್ನು ತೊರೆದು ಹಿಂದಿನಂತೆ ಸಹಜವಾದ ರೂಪವನ್ನು ಹೊಂದಿದನು. ॥210॥

ವಿಶಾಲವಾದ ಮೇಘಮಂಡಲ ಸದೃಶನಾಗಿದ್ದ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಹನುಮಂತನು ಫಲ-ಪುಷ್ಪಾದಿಗಳಿಂದಲೂ, ಕೇದಗೆ, ಚಳ್ಳೆ, ತೆಂಗು ಮೊದಲಾದ ವೃಕ್ಷಗಳಿಂದಲೂ ಸಮೃದ್ಧವಾಗಿದ್ದ, ವಿಚಿತ್ರ ಶಿಖರಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದ ಲಂಬವೆಂಬ ಪರ್ವತದ ಪ್ರಧಾನ ಶಿಖರದಲ್ಲಿ ಇಳಿದನು. ॥ 211 ॥

ಹನುಮಂತನು ಸಮುದ್ರತೀರಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತಲೇ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ತ್ರಿಕೂಟ ಪರ್ವತದ ಶಿಖರದಲ್ಲಿದ್ದ ಲಂಕೆಯನ್ನು ನೋಡಿದನು. ತನ್ನ ದೊಡ್ಡದಾದ ರೂಪವನ್ನು ಪರಿತ್ಯಜಿಸಿ ಹಿಂದಿನ ರೂಪವನ್ನು ಹೊಂದಿ, ಆ ಗಿರಿಯ ಮೇಲೆ ಇಳಿದನು. ಅವನು ಇಳಿಯುತ್ತಲೇ ಮೃಗಗಳು, ಪಕ್ಷಿಗಳು ಭಯಗೊಂಡವು. ॥212॥ ದಾನವರಿಂದಲೂ, ಸರ್ಪಗಳಿಂದಲೂ ವ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿದ್ದ ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ಅಲೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಹನುಮಂತನು ತನ್ನ ಬಲಾತಿಶಯದಿಂದ ದಾಟಿ ಮಹೋದಧಿಯ ತೀರದಲ್ಲಿಳಿದು ಇಂದ್ರನ ಅಮರಾವತಿಯಂತಿದ್ದ ಲಂಕಾಪಟ್ಟಣವನ್ನು ನೋಡಿದನು. ॥213॥

ಇತ್ಯಾರ್ಷೇ ಶ್ರೀಮದ್ರಾಮಾಯಣೇ ವಾಲ್ಮೀಕೀಯೇ ಆದಿಕಾವ್ಯೇ ಸುಂದರಕಾಂಡೇ ಪ್ರಥಮಃ ಸರ್ಗಃ ॥1॥

ಮಹರ್ಷಿವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆದಿಕಾವ್ಯವಾದ ಶ್ರೀಮದ್ರಾಮಾಯಣದ ಸುಂದರಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಮೊದಲನೆಯ ಸರ್ಗವು ಮುಗಿಯಿತು.

ಎರಡನೆಯ ಸರ್ಗ

ಲಂಕಾಪಟ್ಟಣದ ವರ್ಣನೆ, ಲಂಕೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಲು ಹನುಮಂತನು ಯೋಚಿಸಿ, ಸೂಕ್ಷ್ಮರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿ ಪಟ್ಟಣಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶ, ಚಂದ್ರೋದಯ ವರ್ಣನೆ

ಮಹಾಬಲನಾದ ಹನುಮಂತನು ಎದುರಿಸಲು ಅಸಾಧ್ಯವಾದ, ಸಾಮಾನ್ಯರಿಂದ ದಾಟಲು ಅಸಾಧ್ಯವಾದ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಲಂಘಿಸಿ ನಿಶ್ಚಿಂತನಾಗಿ ತ್ರಿಕೂಟ ಪರ್ವತದ ಶಿಖರದಲ್ಲಿದ್ದ ಲಂಕಾನಗರವನ್ನು ನೋಡಿದನು. ॥ 1 ॥ ಪರಾಕ್ರಮಶಾಲಿ ಯಾದ ಹನುಮಂತನು ಆ ಪರ್ವತವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ ನಿಂತಾಗ ಪುಷ್ಪವೃಕ್ಷಗಳು ಅವನ ಮೇಲೆ ಹೂವುಗಳ ಮಳೆಯನ್ನೇ ಸುರಿಸಿದವು. ಅದರಿಂದ ಹನುಮಂತನು ಪುಷ್ಪಮಯನಾಗಿರುವಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸಿದನು. ॥2॥ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರರಾಕ್ರಮಿಯೂ, ಪ್ರಜ್ಞಾಶಾಲಿಯೂ ಆದ ಹನುಮಂತನು ನೂರು ಯೋಜನ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಲಂಘಿಸಿ ಬಂದಿದ್ದರೂ ಅವನಿಗೆ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಆಯಾಸವೇ ಆಗಿರಲಿಲ್ಲ. ರಾಮದೂತನಾದ ಜಗತ್ರಾಣನಿಗೆ ಎಲ್ಲಿಯ ಆಯಾಸ! ॥3॥ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ದಾಟಿದ ಬಳಿಕ ಹನುಮಂತನಿಗನಿಸಿತು ‘‘ಅನೇಕ ಶತಯೋಜನಗಳನ್ನಾದರೂ ನಾನು ಲಂಘಿಸಲು ಸಮರ್ಥನಾಗಿರುವೆನು. ಹೀಗಿರುವಾಗ ನೂರುಯೋಜನ ಪರಿಮಿತವಾದ ಈ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ದಾಟುವುದು ನನಗೆ ಲೆಕ್ಕವೆ?’’ ॥4॥ ವೀರ್ಯವಂತರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೂ, ಹಾರುವವರಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮನೂ, ಮಹಾವೇಗವಂತನೂ ಆದ ಹನುಮಂತನು ಹೀಗೆ ಮಹೋದಧಿಯನ್ನು ಲಂಘಿಸಿ ಲಂಕೆಗೆ ಹೊರಟನು. ॥5॥ ಅವನು ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದ ವನಪ್ರದೇಶವು ಹಚ್ಚ ಹಸಿರಾದ ಗರಿಕೆಯ ಹುಲ್ಲಿನಿಂದ ವಾಪ್ತವಾಗಿ ನೀಲವರ್ಣದ್ದಾಗಿಯೂ ಸುಗಂಧ ಯುಕ್ತವಾಗಿತ್ತು. ಆ ವನದಲ್ಲಿ ಮಧುವಿಶಿಷ್ಟವಾದ ವೃಕ್ಷಗಳಿದ್ದುವು. ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ದಿಬ್ಬಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಆ ಸುಂದರವಾದ ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ನಡೆದು ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದನು. ॥6॥ ವಾನರೋತ್ತಮನೂ, ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಹನುಮಂತನು ವೃಕ್ಷಗಳಿಂದ ತುಂಬಿಹೋದ ಪರ್ವತಗಳನ್ನು, ಪುಷ್ಪಿತವಾದ ಅರಣ್ಯದ ಸಾಲುಗಳನ್ನು ದಾಟಿ ಮುಂದೆ ನಡೆದನು. ॥7॥ ಪವನನಂದನನು ಆ ಪರ್ವತದ ಮೇಲೆ ನಿಂತು ವನಗಳನ್ನು, ಉಪವನಗಳನ್ನು, ತ್ರಿಕೂಟ ಪರ್ವತದ ಮೇಲ್ಭಾಗದಲ್ಲಿದ್ದ ಲಂಕಾಪಟ್ಟಣವನ್ನು ನೋಡಿದನು. ॥8॥ ಅಲ್ಲಿಂದಲೇ ಸರಳ (ದೇವದಾರು), ಕರ್ಣಿಕಾರ ವೃಕ್ಷಗಳನ್ನೂ, ಪುಷ್ಪಗಳಿಂದ ಯುಕ್ತವಾದ ಖರ್ಜೂರ ವೃಕ್ಷಗಳನ್ನೂ, ಪ್ರಿಯಾಲ, ಮುಚುಲಿಂದ, ಕುಟಜ (ಬೆಟ್ಟದ ಮಲ್ಲಿಗೆ), ಕೇದಗೆ ವೃಕ್ಷಗಳನ್ನು, ಸುಗಂಧಯುಕ್ತವಾದ ಹಿಪ್ಪಲಿ ಗಿಡಗಳನ್ನು, ಕದಂಬ ಸಪ್ತಗುಚ್ಛ (ಎಳೆಲೆ ಬಾಳೆ) ಹೊನ್ನೆ, ಕೋವಿದಾರ ವೃಕ್ಷಗಳನ್ನು, ಪುಷ್ಪಿತವಾದ ಕರವೀರ ವೃಕ್ಷಗಳನ್ನು, ನಾನಾ ಬಗೆಯ ಹೂವಿನ ಗಿಡಗಳನ್ನು ನೋಡಿದನು. ಪುಷ್ಪಭಾರದಿಂದ ಬಾಗಿದ ಹಾಗೂ ಮೊಗ್ಗುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಪಕ್ಷಿಗಳಿಂದ ವ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿದ್ದ, ಗಾಳಿಯಿಂದ ಬಗ್ಗಿದ ಅಗ್ರಭಾಗಗಳುಳ್ಳ, ನಾನಾ ವಿಧವಾದ ವೃಕ್ಷಗಳನ್ನು ನೋಡಿದನು. ॥9-11॥ ಹಂಸ, ಕಾರಂಡವ ಪಕ್ಷಿಗಳಿಂದಲೂ, ಸಾವಿರಾರು ಕಮಲಗಳಿಂದಲೂ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಅನೇಕ ಸರೋವರಗಳನ್ನು ವಿವಿಧ ಕ್ರೀಡಾ ಸ್ಥಾನಗಳನ್ನು, ಜಲಾಶಯಗಳನ್ನು ನೋಡಿದನು. ॥12॥ ಸುತ್ತಲೂ ಹಚ್ಚಹಸಿರಾಗಿದ್ದ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು, ಎಲ್ಲ ಋತುಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಫಲ-ಪುಷ್ಪಭರಿತವಾದ ನಾನಾ ವಿಧ ವೃಕ್ಷಗಳಿಂದ ನಿಬಿಡವಾಗಿದ್ದ ರಮ್ಯವಾದ ಉದ್ಯಾನ ವನಗಳನ್ನು ವೀಕ್ಷಿಸಿದನು. ॥13॥ ಸರ್ವಶುಭ ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಸಂಪನ್ನನಾದ ಹನುಮಂತನು ಇನ್ನು ಮುಂದೆ ಹೋಗಿ, ಕಮಲಗಳಿಂದಲೂ, ಕನ್ನೈದಿಲೆಗಳಿಂದಲೂ ಸಮಲಂಕೃತವಾಗಿದ್ದು, ಕಂದಕಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಟಟ್ಟ, ರಾವಣನಿಂದ ಪಾಲಿತವಾದ ಲಂಕಾಪಟ್ಟಣವನ್ನು ನೋಡಿದನು. ॥14॥ ಸೀತಾಪಹರಣ ಕಾರಣದಿಂದ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಹೆದರಿದ್ದ ರಾವಣನಿಂದ ನಿಯುಕ್ತರಾದ ರಾಕ್ಷಸರು ಭಯಂಕರ ಧನುಸ್ಸುಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ಸುತ್ತಲೂ ತಿರುಗುತ್ತಿದ್ದರು. ಹೀಗೆ ನಿರಂತರ ರಕ್ಷಿತವಾದ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಹನುಮಂತನು ವೀಕ್ಷಿಸಿದನು. ॥15॥ ಸುವರ್ಣಮಯವಾದ ಪ್ರಾಕಾರದಿಂದ ಸಮಾವೃತವಾಗಿದ್ದ ಮಹಾಪುರಿಯಾದ ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ಶರತ್ಕಾಲದ ಬಿಳಿಯ ಮೇಘಗಳಂತೆ ಹಾಗೂ ಪರ್ವತಗಳಂತೆ ಅತಿ ದೊಡ್ಡದಾದ ಸೌಧಗಳಿದ್ದವು. ॥16॥ ಆ ಲಂಕಾಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿ ಸ್ವಚ್ಛವಾದ, ವಿಶಾಲವಾದ, ಉದ್ದುದ್ದವಾಗಿದ್ದ ರಾಜಬೀದಿಗಳಿದ್ದವು. ಎಲ್ಲೆಡೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಧ್ವಜಗಳೂ, ಪತಾಕೆಗಳೂ ಹಾರಾಡುತ್ತಿದ್ದುವು. ದಿವ್ಯವಾದ ಭಂಗಾರದ ತೋರಣಗಳಿಂದ ಶೋಭಾಯಮಾನವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು. ವಿಚಿತ್ರವಾದ ಲತೆಗಳ ಸಾಲುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು ಸುಮನೋಹರವಾಗಿತ್ತು. ಆ ಲಂಕೆಯು ಸ್ವರ್ಗದ ಅಮರಾವತಿಯಂತೆ ಭಾಸವಾಗುತಿತ್ತು. ಅಂತಹ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಆ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠನು ನೋಡಿದನು. ॥17-18॥ ತ್ರಿಕೂಟ ಪರ್ವತದ ಶಿಖರದಲ್ಲಿದ್ದ ಶುಭಾವಹವಾದ, ಬಿಳಿಯ ಬಣ್ಣದ ಸೌಧಗಳಿಂದ ಸಮಾಕುಲವಾಗಿದ್ದ, ಆಕಾಶನಗರಿಯಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದ ಸುಂದರವಾದ ಲಂಕಾನಗರವನ್ನು ಮಾರುತಿಯು ನೋಡಿದನು. ॥19॥ ವಿಶ್ವಕರ್ಮನಿಂದ ನಿರ್ಮಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದು, ರಾಕ್ಷಸರಾಜನಾದ ರಾವಣನಿಂದ ಪರಿಪಾಲಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದು, ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ತೇಲುತ್ತಿ ರುವುದೋ ಎಂಬಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು. ॥20॥ ಆ ಲಂಕೆಯು ಕೋಟೆ-ಪ್ರಾಕಾರಗಳೇ ಕಟಿಪ್ರದೇಶ, ಸಾಗರ ಮತ್ತು ವನೋಪವನಗಳೇ ವಸರೂಪದಲ್ಲಿದ್ದು, ಶತಘ್ನಿ, ಶೂಲಗಳೇ ಕೇಶಪಾಶಗಳು, ಉಪ್ಪರಿಗೆಗಳು ಕರ್ಣಾಧರಣಗಳಂತಿದ್ದ ಓರ್ವಸುಂದರಿಯಂತೆ ಭಾಸವಾಗಿತ್ತು. ವಿಶ್ವಕರ್ಮನು ಪೂರ್ಣ ಮನಸ್ಸಿಟ್ಟು ಅದನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದ್ದನು. ಹನುಮಂತನು ಅಂತಹ ಲಂಕಾಪಟ್ಟಣದ ಉತ್ತರ ದಿಕ್ಕಿನ ಮಹಾದ್ವಾರವನ್ನು ಸೇರಿ ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ನೋಡುವುದು ಹೇಗೆಂದು ಆಲೋಚಿಸ ತೊಡಗಿದನು. ॥21-22॥

ಲಂಕೆಯು ಕೈಲಾಸಶಿಖರಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾಗಿದ್ದು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ರೇಖೆಯನ್ನು ಎಳೆಯುತ್ತಿದೆಯೋ ಎಂಬಂತೆ ಕಾಣುತಿತ್ತು. ಎತ್ತರವಾದ ಶ್ರೇಷ್ಠಭವನಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು ಆಕಾಶವನ್ನೇ ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತಿರುವುದೋ ಎಂಬಂತೆ ಶೋಭಿಸುತಿತ್ತು. ॥23॥ ಭೋಗವತಿ (ಪಾತಾಳಲೋಕ)ಯು ನಾಗಗಳಿಂದ ತುಂಬಿರುವಂತೆ, ಲಂಕಾಪಟ್ಟಣವು ಘೋರ ರೂಪಿಗಳಾದ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ನಿಬಿಡವಾಗಿತ್ತು. ಅದು ವಿಶ್ವಕರ್ಮನಿಂದ ಸುಂದರವಾಗಿ ನಿರ್ಮಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ಊಹೆಗೂ ನಿಲುಕದಷ್ಟು ಚೆಲುವಾಗಿತ್ತು. ಹಿಂದೆ ಆ ಪಟ್ಟಣವು ಕುಬೇರನ ವಾಸಸ್ಥಾನವಾಗಿತ್ತು. ॥24॥ ವಿಷಸರ್ಪಗಳು ಗುಹೆಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವಂತೆ ಶೂಲ, ಪಟ್ಟಿಶಪಾಣಿಗಳಾದ, ಕೋರೆದಾಡೆಗಳುಳ್ಳ, ಶೂರರಾದ, ಘೋರರೂಪಿಗಳಾದ ರಾಕ್ಷಸರು ಆ ಪಟ್ಟಣವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಿದ್ದರು.॥25॥ ಅಂತಹ ಸುಭದ್ರವಾದ ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು, ಪಟ್ಟಣದ ಸುತ್ತಲೂ ಇದ್ದ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ವೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಾ ಕಪಿವರನು ರಾವಣನು ಓರ್ವ ಭಯಂಕರ ಶತ್ರುವೆಂದು ಗಮನಿಸಿ ಹೀಗೆ ಆಲೋಚಿಸತೊಡಗಿದನು. ॥ 26 ॥

‘‘ಕಪಿವೀರರು ಕಷ್ಟಪಟ್ಟುಕೊಂಡು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದರೂ ಪ್ರಯೋಜನವಾಗಲಾರದು. ಏಕೆಂದರೆ, ಯುದ್ಧಮಾಡಿ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಗೆಲ್ಲುವುದು ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ಸಾಧ್ಯವಾಗಲಾರದು. ॥27॥ ಈ ನಗರಿಯು ಸಮತಟ್ಟಾದ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದೆ. ಅತ್ಯಂತ ದುರ್ಗಮವಾಗಿದೆ. ಮಹಾವೀರನಾದ ರಾವಣನೇ ಇದನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಇಂತಹ ಅಭೇದ್ಯವಾದ, ಅತ್ಯಂತ ದುರ್ಗಮವಾದ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಬಂದರೂ ಮಹಾಬಾಹುವಾದ ಶ್ರೀರಾಮನೂ ಸಹ ಏನು ಮಾಡಬಲ್ಲನು? ॥28॥ ಈ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಜಯಿಸುವ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಇವರು ಆಸುರೀ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರಣ ಸಾಮೋಪಾಯ ನಡೆಯದು. ಇವರು ಅತುಲ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಪಡೆದವರಾದ ಕಾರಣ ದಾನೋಪಾಯವು ಸಾಗದು. ಬಲದರ್ಪಿತರಾದ ಇವರೊಡನೆ ಭೇದೋಪಾಯಕ್ಕೂ ಅವಕಾಶವಿಲ್ಲ. ಪರಾಕ್ರಮಶಾಲಿಗಳಾದ ಇವರೊಡನೆ ಯುದ್ಧಮಾಡಿ ಗೆಲ್ಲುವುದಂತೂ ಸಾಧ್ಯವಾಗದ ವಿಷಯ (ಹಾಗಿರುವಾಗ ಚತುರೋಪಾಯಗಳು ಇವರಲ್ಲಿ ನಿರರ್ಥಕವೇ). ॥29॥ ವಾಲಿಪುತ್ರನಾದ ಅಂಗದ, ನೀಲ, ನಮ್ಮ ರಾಜನಾದ ಧೀಮಂತ ಸುಗ್ರೀವ ಮತ್ತು ನಾನು, ಹೀಗೆ ಬಲಿಷ್ಠರಾದ ವೇಗವುಳ್ಳ ನಾಲ್ವರಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬರಲು ಸಾಧ್ಯವಾದೀತು. ಆದುದರಿಂದ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಕರತರುವ ಸಾಧ್ಯತೆಯೇ ಇಲ್ಲ. ॥30॥ ಹೇಗಾದರೂ ಮಾಡಿ ವೈದೇಹಿಯು ಜೀವಿಸಿರುವಳೇ? ಇಲ್ಲವೇ? ಎಂಬುದನ್ನು ಮೊದಲಿಗೆ ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಸೀತಾದೇವಿಯನ್ನು ಕಂಡ ಬಳಿಕ ಮುಂದೇನು ಮಾಡಬೇಕೆಂಬುದನ್ನು ಆಲೋಚಿಸುವುದು ಯುಕ್ತವು.’’ ॥31॥ ಬಳಿಕ ಶ್ರೀರಾಮನ ಅಭ್ಯುದಯ ಕಾರ್ಯಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ನಿರತನಾದ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಹನುಮಂತನು ಆ ಪರ್ವತ ಶಿಖರದಲ್ಲಿ ನಿಂತು ಮುಹೂರ್ತ ಕಾಲದವರೆಗೆ ನಾನಾ ರೀತಿಯಿಂದ ಯೋಚಿಸುತ್ತಲೇ ಇದ್ದನು. ॥ 32 ॥

‘‘ಮಹಾಕ್ರೂರಿಗಳಾದ, ಬಲಿಷ್ಠರಾದ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ರಕ್ಷಿತವಾದ ಈ ರಾಕ್ಷಸನಗರಿಯನ್ನು ಈಗ ನಾನು ತಾಳಿರುವ ಆಕಾರದಿಂದಲೇ ಪ್ರವೇಶಿಸುವುದು ಅಸಾಧ್ಯವು. ॥33॥ ಜಾನಕಿಯನ್ನು ಹುಡುಕಲು ಹೊರಟಿರುವ ನಾನು ಭಯಂಕರವಾದ ತೇಜಸ್ವಿನಿಂದ ಕೂಡಿರುವ, ಮಹಾಪರಾಕ್ರಮಿಗಳಾದ, ಬಲಿಷ್ಠರಾದ ರಾಕ್ಷಸರ ಕಣ್ಣುತಪ್ಪಿಸಿ ಮುಂದರಿಯಬೇಕು. ॥34॥ ಲಕ್ಷ್ಯ (ಕಂಡುಬರುವ) ರೂಪದಿಂದ ಹೋದರೆ ನನ್ನನ್ನು ರಾಕ್ಷಸರು ಮುತ್ತುವರು. ಅಲಕ್ಷ್ಯ (ಕಾಣದಿರುವ) ರೂಪದಿಂದ ಸೀತಾನ್ವೇಷಣೆ ಮಾಡಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗದು. ಅದರಿಂದ ಕಂಡೂ ಕಾಣದಂತಹ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿದರೆ ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಲಂಕಾಪಟ್ಟಣವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗಬಹುದು. ಸೀತಾನ್ವೇಷಣೆಯ ಮಹಾಕಾರ್ಯವನ್ನು ಸಾಧಿಸಲು ಮುಂದಿರುವ ರಾತ್ರಿಕಾಲವೇ ಪ್ರಶಸ್ತವಾಗಿದೆ.’’॥35॥

ಸುರಾಸುರರಿಂದಲೂ ಜಯಿಸಲು ಅಸಾಧ್ಯವಾಗಿದ್ದ, ಅತ್ಯಂತ ದುರ್ಭೇದ್ಯವಾದ ಲಂಕೆಯನ್ನು ನೋಡಿ ಹನುಮಂತನು ಬಾರಿ-ಬಾರಿಗೂ ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಡುತ್ತಾ ಹೀಗೆ ಆಲೋಚಿಸತೊಡಗಿದನು. ॥36॥’’ ದುರಾತ್ಮನಾದ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನಾದ ರಾವಣನ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಬೀಳದಂತೆ ಜನಕನ ಮಗಳಾದ ಜಾನಕಿಯನ್ನು ನಾನು ಯಾವ ಉಪಾಯದಿಂದ ಹುಡುಕಲಿ? ॥37॥ ಆತ್ಮವಿದನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನ ಕಾರ್ಯವು ಕೆಟ್ಟುಹೋಗದ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ನಾನು ಹೇಗೆ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳಲಿ? ನಾನೊಬ್ಬನೇ ಏಕಾಂತದಲ್ಲಿ ಜನಕನ ಮಗಳಾದ ಸೀತಾದೇವಿಯೊಬ್ಬಳನ್ನೇ ಹೇಗೆ ಸಂಧಿಸಲಿ? ॥38॥ ಸೂರ್ಯೋದಯವಾದೊಡನೆಯೇ ವಿನಾಶಹೊಂದುವ ಕತ್ತಲೆಯಂತೆ, ವಿವೇಚನಾರಹಿತನಾದ ದೂತನಿಗೊಪ್ಪಿಸಿದ ಕಾರ್ಯವು ಸಿದ್ಧಿಸುವುದರಲ್ಲಿದ್ದರೂ, ದೇಶ-ಕಾಲಕ್ಕೆ ವಿಪರೀತವಾಗಿ ವ್ಯವಹರಿಸುವುದರಿಂದ ಕೆಟ್ಟುಹೋಗುತ್ತದೆ. ॥39॥ ಕಾರ್ಯಾಕಾರ್ಯಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ರಾಜನು ಮಂತ್ರಿಗಳೊಡನೆ ಸಮಾಲೋಚಿಸಿ ನಿರ್ಣಯಿಸಿದ ಬುದ್ಧಿಯೂ ಅವಿವೇಕಿಯಾದ ದೂತನಲ್ಲಿ ಶೋಭಿಸುವುದಿಲ್ಲ (ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ). ತಾನೇ ಮಹಾಪಂಡಿತನೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ಸ್ವೆಚ್ಛೆಯಿಂದ ಕಾರ್ಯಮಾಡುವ ದೂತನು ಒಡೆಯನ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಹಾಳು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ॥40॥

ಶ್ರೀರಾಮನ ಕಾರ್ಯವು ಹಾಳಾಗದ ರೀತಿಯಿಂದ ವರ್ತಿಸಬೇಕು. ಇಂತಹ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಭ್ರಮೆ ಉಂಟಾಗಬಾರದು. ನಾನು ಸಮುದ್ರವನ್ನು ದಾಟಿ ಬಂದುದು ವ್ಯರ್ಥವಾಗಬಾರದು. ॥41॥ ನನ್ನನ್ನೇನಾದರೂ ರಾಕ್ಷಸರು ನೋಡಿಬಿಟ್ಟರೆ ರಾವಣನ ವಿನಾಶವನ್ನೇ ಬಯಸಿರುವ ಪ್ರಜ್ಞಾಶಾಲಿಯಾದ ಶ್ರೀರಾಮನ ಸೀತಾನ್ವೇಷಣೆಯ ಕಾರ್ಯವು ವ್ಯರ್ಥವಾದೀತು. ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ತಿಳಿಯದಂತೆ ಈ ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಇರಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ರಾಕ್ಷಸರ ರೂಪವನ್ನೇ ಧರಿಸಿದರೂ ಇಲ್ಲಿರಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗದಿದ್ದಾಗ ಬೇರೆಯ ರೂಪದಿಂದ ನಾನಿಲ್ಲಿ ಇರಲು ಹೇಗೆ ಸಾಧ್ಯವಾದೀತು? ॥42- 43॥ ಇಲ್ಲಿ ವಾಯುವೂ ಕೂಡ ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ತಿಳಿಯದಂತೆ ಚಲಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಈ ಲಂಕಾಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿ ಭಯಂಕರರಾದ ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ತಿಳಿಯದೇ ಇರುವ ಯಾವ ಸ್ಥಾನವೂ ಇಲ್ಲ ಎಂದು ನಾನು ತಿಳಿಯುತ್ತೇನೆ. ನಾನು ಈ ನನ್ನ ರೂಪದಿಂದಲೇ ಇದ್ದರೆ ಖಂಡಿತವಾಗಿ ವಿನಾಶ ಹೊಂದಬಹುದು. ನನಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚಾದ ಸ್ವಾಮಿ ಕಾರ್ಯವೂ ಹಾಳಾಗಬಹುದು. ॥44-45॥ ಆದುದರಿಂದ ಈ ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಚಿಕ್ಕದಾದ ಆಕಾರವನ್ನು ತಳೆದು ಈ ಕಪಿರೂಪದಿಂದಲೇ ಶ್ರೀರಾಮನ ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತೇನೆ. ॥46॥ ಯಾರಿಂದಲೂ ಪ್ರವೇಶಿಸಲು ಅಶಕ್ಯವಾದ ರಾವಣನ ಈ ಪಟ್ಟಣವನ್ನು ನಾನು ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ, ಇಲ್ಲಿರುವ ಎಲ್ಲ ಭವನಗಳನ್ನು ಒಳಹೊಕ್ಕು ಸೀತಾದೇವಿಯನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತೇನೆ.’’ ॥47॥ ವೀರನಾದ, ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಹನುಮಂತನು ಹೀಗೆ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ, ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ನೋಡ ಬೇಕೆನ್ನುವ ಉತ್ಸುಕತೆಯಿಂದ ಸೂರ್ಯನು ಅಸ್ತನಾಗುವುದನ್ನೇ ನಿರೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಸೂರ್ಯನು ಅಸ್ತಮಿಸುತ್ತಲೇ ಮಾರುತಿಯು ಆ ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ತನ್ನ ದೇಹವನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪಿಸಿಕೊಂಡು ಬೆಕ್ಕಿನಷ್ಟು ಸಣ್ಣಗಾತ್ರನಾದನು. ಅಷ್ಟು ಚಿಕ್ಕವನಾಗಿದ್ದರೂ ಅವನು ಪರಮಾದ್ಭುತವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದನು. ॥48-49॥ ಪ್ರದೋಷ ಕಾಲವಾಗುತ್ತಲೇ ವೀರ್ಯವಂತನಾದ ಹನುಮಂತನು ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಮೇಲಕ್ಕೆ ನೆಗೆದು, ಸರಿಯಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ರಾಜಮಾರ್ಗಗಳುಳ್ಳ ಲಂಕಾಪಟ್ಟಣವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ॥50॥ ಆ ಲಂಕಾಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಸಾದಗಳು ಸಾಲು-ಸಾಲಾಗಿ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. ಆ ಪ್ರಾಸಾದಗಳು ಚಿನ್ನದ ಮತ್ತು ಬಿಳಿಯ ಕಂಬಗಳಿಂದಲೂ, ಸುವರ್ಣಮಯವಾದ ಜಾಲರಿಗಳಿಂದಲೂ ಅಲಂಕೃತವಾಗಿದ್ದು, ಗಂಧರ್ವ ನಗರದಂತೆ ಅದ್ಭುತವಾಗಿತ್ತು. ॥51॥ ಆ ನಗರದ ಭವನಗಳು ಸುವರ್ಣಭೂಷಿತವಾಗಿದ್ದು ಏಳೆಂಟು ಅಂತಸ್ತುಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದುವು. ಆ ಮಹಾಸೌಧಗಳ ಹೊರಾಂಗಣಗಳು ಸ್ಫಟಿಕಮಣಿಗಳಿಂದಲೂ, ಚಿನ್ನದಿಂದಲೂ ವ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿದ್ದುವು. ಅಂತಹ ಮಹಾನಗರವನ್ನು ಹನುಮಂತನು ನೋಡಿದನು.॥52॥ ಆ ಲಂಕಾಪುರಿಯಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸರ ಭವನಗಳ ಭೂಭಾಗವು ವೈಡೂರ್ಯ ಮಣಿಗಳಿಂದ ಚಿತ್ರಿತವಾಗಿತ್ತು. ಮುತ್ತಿನ ಜಾಲರಿಗಳಿಂದ ವಿಭೂಷಿತವಾಗಿತ್ತು.॥53॥

ರಾಕ್ಷಸರು ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ಗೋಪುರಗಳು ಬಂಗಾರದಿಂದ ರಚಿತವಾಗಿದ್ದುವು. ಚಿತ್ರ-ವಿಚಿತ್ರವಾದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಮುಂಬಾಗಿಲುಗಳು ಲಂಕಾಪಟ್ಟಣವನ್ನೇ ಬೆಳಗುತ್ತಿದ್ದುವು. ॥54॥ ಊಹಿಸಲು ಅಸಾಧ್ಯವಾದ, ಅದ್ಭುತಕರವಾಗಿದ್ದ ಲಂಕೆಯನ್ನು ನೋಡಿ ಹನುಮಂತನು ವಿಷಾದಗೊಳಗಾದನು. ಆದರೆ ವೈದೇಹಿ ದರ್ಶನದ ಕೂತಹಲಿಯಾದ ಅವನು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಹರ್ಷಿತನಾದನು. ॥55॥ ರಾವಣೇಶ್ವರನ ಭುಜಬಲದಿಂದ ಪಾಲಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಲಂಕೆಯು ಏಳೆಂಟು ಅಂತಸ್ತುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು, ಬಿಳುಪಾದ ಭವನಗಳ ಸಾಲುಗಳಿಂದ ಯುಕ್ತವಾಗಿತ್ತು. ಸುವರ್ಣಮಯ ತೋರಣಗಳಿಂದಲೂ, ಜಾಲರಿಗಳಿಂದಲೂ ಸಮಲಂಕೃತವಾಗಿತ್ತು. ಭೀಮಬಲರಾದ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಸಮಾವೃತವಾಗಿದ್ದ ಆ ಯಶೋವರ್ಧಕವಾದ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಹನುಮಂತನು ನೋಡಿದನು. ॥56॥ ನಕ್ಷತ್ರಗಳ ಸಮೂಹಗಳೊಡನೆ ಹುಟ್ಟಿ ಅವುಗಳ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ವಿರಾಜಿಸುತ್ತಿದ್ದ, ಅನೇಕ ಸಹಸ್ರ ರಶ್ಮಿಗಳಿಂದ ಯುಕ್ತನಾದ ಚಂದ್ರನು ಕೂಡ ಹನುಮಂತನಿಗೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡುವ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಎಲ್ಲೆಡೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಬೆಳದಿಂಗಳನ್ನು ಹೊರ ಚೆಲ್ಲುತ್ತಾ ಉದಯಿ ಸಿದನು. ॥57॥ ಆಗ ತಾನೇ ಉದಯಿಸಿದ್ದ ಚಂದ್ರನು ಶಂಖದ ಪ್ರಭೆಯಂತೆ ಪ್ರಭಾಯುಕ್ತನಾಗಿದ್ದು, ಹಾಲಿನಂತೆ ಬೆಳ್ಳಗಿದ್ದು, ತಾವರೆದಂಟಿನ ಬಣ್ಣದಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಸರೋವರದಲ್ಲಿ ಹಂಸಪಕ್ಷಿಯು ತೇಲಿಕೊಂಡು ಹೋಗುವಂತೆ, ನಿರ್ಮಲವಾದ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ತೇಲಿಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದನು. ಅಂತಹ ನಯನ ಮನೋಹರನಾದ ಚಂದ್ರನನ್ನು ಹನುಮಂತನು ನೋಡಿದನು. ॥58॥

ಇತ್ಯಾರ್ಷೇ ಶ್ರೀಮದ್ರಾಮಾಯಣೇ ವಾಲ್ಮೀಕೀಯೇ ಆದಿಕಾವ್ಯೇ ಸುಂದರಕಾಂಡೇ ದ್ವಿತೀಯಃ ಸರ್ಗಃ ॥ 2 ॥

ಮಹರ್ಷಿ ವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆದಿಕಾವ್ಯವಾದ ಶ್ರೀಮದ್ರಾಮಾಯಣದ ಸುಂದರಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಎರಡನೇ ಸರ್ಗವು ಮುಗಿಯಿತು.

ಮೂರನೆಯ ಸರ್ಗ

ಹನುಮಂತನು ಲಂಕಾಧಿದೇವತೆಯನ್ನು ದಂಡಿಸಿದುದು, ಲಂಕೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದುದು

ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಜ್ಞಾಶಾಲಿಯೂ, ವಾಯುಸುತನೂ, ಮಹಾಬಲ ಸಂಪನ್ನನಾದ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠನು ಎತ್ತರವಾದ ಶಿಖರದಿಂದ ಇಳಿದು, ಜೋಲಾಡುತ್ತಿರುವ ಮೇಘದೋಪಾದಿಯಲ್ಲಿದ್ದ ವಿಸ್ತೀರ್ಣವಾದ ಲಂಬ (ತ್ರಿಕೂಟ) ಪರ್ವತದ ಶಿಖರದಲ್ಲಿ, ರಮ್ಯವಾದ ಅರಣ್ಯಗಳಿಂದ ಸಮಾವೃತವಾಗಿದ್ದ, ಜಲಸಮೃದ್ಧಿಯಿಂದ ಕೂಡಿದ, ರಾವಣನಿಂದ ಪಾಲಿತವಾದ ಲಂಕಾಪಟ್ಟಣವನ್ನು ಧೈರ್ಯದಿಂದ ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ॥1-2॥ ಆ ಲಂಕಾನಗರವು ಶರತ್ಕಾಲದ ಮೇಘಗಳಂತೆ ಶ್ವೇತಭವನಗಳಿಂದ ಶೋಭಾಯಮಾನವಾಗಿತ್ತು. ಸಮುದ್ರಘೋಷವನ್ನು ಮೀರಿರಾಕ್ಷಸರ ಭಯಂಕರ ಧ್ವನಿಗಳಿಂದ ತುಂಬಿಹೋಗಿತ್ತು. ಸಮುದ್ರದ ಮೇಲಿನಿಂದ ಬೀಸುವಂತಹ ಗಾಳಿಯು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಬೀಸುತಿತ್ತು. ॥3॥

ಅಲ್ಲಿ ಪುಷ್ಟರಾದ ಸೈನಿಕರ ಜಯಘೋಷಗಳು ಕೇಳಿಬರುತ್ತಿದ್ದುವು. ಸುಂದರವಾದ ತೋರಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಗೋಪುರಗಳಿದ್ದುವು. ಮಹಾದ್ವಾರದಲ್ಲಿ ಬಿಳುಪಾದ ತೋರಣವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ಅಲಕಾಪುರಿಗೆ ಸಮಾನವಾಗಿದ್ದ ಲಂಕಾ ಪಟ್ಟಣವನ್ನು ಹನುಮಂತನು ಸುತ್ತಲೂ ನೋಡಿದನು. ॥4॥ ಸರ್ಪಗಳ ಸಂಚಾರವುಳ್ಳ ಹಾಗೂ ಸರ್ಪಗಳ ಪಟ್ಟಣವಾದ ಭೋಗವತಿ (ಪಾತಾಳ)ಯಂತೆಯೇ ಲಂಕಾಪಟ್ಟಣವು ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ರಕ್ಷಿತವಾಗಿತ್ತು. ಅದು ಇಂದ್ರನ ಅಮರಾವತಿ ಯಂತೆ, ಮಿಂಚಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮೇಘಗಳಿಂದ ವ್ಯಾಪ್ತವಾದ ನಕ್ಷತ್ರ ಮಂಡಲದಂತೆ ಶೋಭಿಸುತಿತ್ತು. ಅಲ್ಲಿ ತಂಗಾಳಿಯು ಬೀಸುತಿದ್ದು, ಸಕಲ ವೈಭವದಿಂದ ವಿರಾಜಮಾನವಾಗಿತ್ತು. ॥5॥ ಆ ಲಂಕಾಪುರಿಯು ಎತ್ತರವಾದ ಸುವರ್ಣಮಯ ಪ್ರಾಕಾರಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟಿತ್ತು. ಶಬ್ದ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಕಿರು ಗಂಟೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದ ಪತಾಕೆಗಳಿಂದ ಸಮಲಂಕೃತವಾಗಿತ್ತು. ॥6॥ ಅಂತಹ ಲಂಕಾಪಟ್ಟಣದ ಪ್ರಾಕಾರವನ್ನು ಸೇರಿ ಹನುಮಂತನು ಪರಮಹೃಷ್ಟನಾಗಿ ಹಾರಿ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತನು. ಅಲ್ಲಿಂದ ನಗರದ ಎಲ್ಲ ಭಾಗಗಳನ್ನು ನೋಡಿ ಅತ್ಯಂತ ವಿಸ್ಮಿತನಾದನು. ॥7॥ ಲಂಕಾನಗರಿಯ ಸೌಧಗಳ ಬಾಗಿಲುಗಳೆಲ್ಲವೂ ಸುವರ್ಣಮಯವಾಗಿದ್ದುವು. ವೈಡೂರ್ಯದಿಂದಲೇ ನಿರ್ಮಿತವಾದ ಜಗುಲಿಗಳಿದ್ದವು. ವಜ್ರಗಳಿಂದಲೂ, ಸ್ಫಟಿಕಗಳಿಂದಲೂ, ಮುತ್ತುಗಳಿಂದಲೂ, ಮಣಿಗಳಿಂದಲೂ ಕೂಡಿದ ನೆಲಗಳಿಂದ ಸಮಲಂಕೃತವಾಗಿದ್ದುವು. ಸೌಧಗಳು ಪುಟವಿಟ್ಟ ಬಂಗಾರದಿಂದ ನಿರ್ಮಿತವಾದ ಗೋಪುರಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು, ಹೊರಭಾಗವು ಪರಿಶುದ್ಧವಾದ ಬೆಳ್ಳಿಯಂತೆ ಬಿಳುಪಾಗಿದ್ದವು. ವೈಡೂರ್ಯದಿಂದಲೇ ನಿರ್ಮಿತವಾದ ಸೋಪಾನಗಳಿಂದ (ಮಹಡಿಮೆಟ್ಟಲು) ಕೂಡಿದ್ದವು. ಸ್ಫಟಿಕಮಯವಾದ ಒಳ ಅಂಗಣಗಳು ಧೂಳು ರಹಿತವಾಗಿದ್ದುವು. ರಮಣೀಯವಾದ ಚತುಃಶಾಲಗಳಿಂದ (ಸಭಾ ಭವನಗಳು) ಪರಿಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದುವು. ಅವುಗಳು ಹೆಚ್ಚು ಎತ್ತರವಾಗಿದ್ದು ಅಂಬರವನ್ನು ಚುಂಬಿಸುತ್ತಿರುವಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದು ಶುಭಾವಹಗಳಾಗಿದ್ದವು. ॥8-10॥

ಅಲ್ಲಿಯ ಉದ್ಯಾನವನಗಳಲ್ಲಿ ಕ್ರೌಂಚಪಕ್ಷಿಗಳೂ, ನವಿಲುಗಳೂ ನಿನಾದ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದುವು. ಸರೋವರಗಳಲ್ಲಿ ರಾಜಹಂಸಗಳು ವಾಸವಾಗಿದ್ದುವು. ಮಂಗಳವಾದ್ಯಗಳ ಘೋಷಗಳೂ, ಆಭರಣಗಳ ಕಿಣಿ-ಕಿಣಿ ಧ್ವನಿಗಳೂ ನಗರದ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಕೇಳಿಬರುತ್ತಿದ್ದುವು. ಕುಬೇರನ ಅಲಕಾಪುರಿಗೆ ಸಮಾನವಾಗಿ ಶೋಭಿಸುತ್ತಾ ತ್ರಿಕೂಟ ಪರ್ವತದ ಶಿಖರದಲ್ಲಿದ್ದುದರಿಂದ ಆ ಪಟ್ಟಣವು ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ನೆಗೆಯಲು ಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆಯೋ ಎಂಬಂತೆ ಎದ್ದುಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು. ಅಂತಹ ಅತ್ಯಂತ ಸುಂದರವಾದ ಲಂಕೆಯನ್ನು ನೋಡಿ ಹನುಮಂತನು ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂತಸಗೊಂಡನು. ॥11-12॥ ಅತ್ಯುತ್ತಮವಾದ, ಸಕಲ ಸಂಪತ್ತಿನಿಂದ ಸಮೃದ್ಧವಾದ, ಸುಂದರವೂ, ಮಂಗಳಪ್ರದವೂ ಆದ ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪತಿ ರಾವಣನ ಆ ಪಟ್ಟಣವನ್ನು ನೋಡಿ ಮಹಾಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ಮಾರುತಿಯು ಆಲೋಚಿಸತೊಡಗಿದನು. ॥13॥

‘‘ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಮೇಲೆತ್ತಿ ಹಿಡಿದು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಸಜ್ಜಾಗಿ ನಿಂತಿರುವ ರಾವಣನ ಸೈನಿಕರಿಂದ ಎಲ್ಲ ಕಾಲದಲ್ಲಿಯೂ ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಿರುವ ಈ ಲಂಕಾಪಟ್ಟಣವನ್ನು ಬೇರೆ ಯಾರಿಂದಲೂ ಬಲಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಆಕ್ರಮಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗದು.॥14॥ ಇದನ್ನು ಕುಮುದ, ವಾಲೀಪುತ್ರ ಅಂಗದ, ಮಹಾಕಪಿಯಾದ ಸುಶೇಣ, ಮೈಂದ, ದ್ವಿವಿದ, ಸೂರ್ಯಪುತ್ರನಾದ ಸುಗ್ರೀವ, ಕುಶಪರ್ವ, ಋಕ್ಷರಾಜ ಜಾಂಬವಂತ, ಕೇತುಮಾಲಿ ಮತ್ತು ನಾನು ಇಷ್ಟು ಮಂದಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಪ್ರವೇಶಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗಬಹುದು.’’ ॥15-16॥ ಬಳಿಕ ಹನುಮಂತನು ಸ್ವಲ್ಪ ಹೊತ್ತು ಹಾಗೆಯೇ ಯೋಚಿಸುತ್ತಿದ್ದು ಮಹಾಬಾಹುವಾದ ಶ್ರೀರಾಮನ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಅತುಲ ಪರಾಕ್ರಮಗಳನ್ನು ನೆನೆದು (ಲಂಕೆಯು ಎಂತಹುದೇ ಇರಲಿ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಅತುಲ ಪರಾಕ್ರಮದ ಮುಂದೆ ಅದು ನಿಲ್ಲಲಾರದು.) ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂತಸಗೊಂಡನು. ॥17॥ ಆಗ ಹನುಮಂತನಿಗೆ ಕ್ಷಣಕಾಲ ಲಂಕಾನಗರವು ಸರ್ವಾಲಂಕಾರ ಯುಕ್ತ ಸುಂದರಿಯಂತೆ ಕಂಡಿತು. ರತ್ನಮಯವಾದ ಕೋಟೆಯು ಲಂಕಾ ಸುಂದರಿಯ ವಸ್ತ್ರವೂ, ಗಗನಚುಂಬಿಯಾದ ಸಭಾಭವನಗಳೇ ಅವಳ ಶಿರೋಭೂಷಣ, ಪ್ರಾಕಾರದ ಮೇಲಿದ್ದ ಯಂತ್ರಾಗಾರಗಳೇ ಯುವತಿಯ ಸ್ತನಗಳು. ಕಡು ಚೆಲುವೆಯಾದ ಲಂಕಾ ಯುವತಿಯು ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ಸೌಧಗಳ ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾದ ದೀಪಗಳಿಂದ ಕತ್ತಲೆಯನ್ನು ದೂರಮಾಡಿ ದೇದಿಪ್ಯ ಮಾನಳಾಗಿ ಬೆಳಗುತ್ತಿದ್ದಳು. ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನ ಮಡದಿಯಾದ ಅಂತಹ ಲಂಕಾಯುವತಿಯನ್ನು ಹನುಮಂತನು ನೋಡಿದನು. ॥18-19॥

ಸುಂದರವಾದ ಲಂಕಾನಗರಿಯು ಸೊಬಗನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ ಪ್ರವೇಶಿಸುವುದರಲ್ಲಿದ್ದ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಯಾದ ವಾನರ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಮಾರುತಿಯನ್ನು ಲಂಕೆಯ ಅಧಿದೇವತೆಯು ಸ್ವಸ್ವರೂಪದಿಂದ ನೋಡಿದಳು. ॥20॥ ಹನುಮಂತನನ್ನು ನೋಡುತ್ತಲೇ ಇಷ್ಟ ಬಂದ ರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸುವ ಲಂಕಾಧಿದೇವತೆಯಾದ ಲಂಕಿಣಿಯು ವಿಕಾರವಾದ ಮುಖವುಳ್ಳ ರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿ ತಾನಾಗಿಯೇ ಎದ್ದು ನಿಂತಳು. ಬಳಿಕ ವೀರನಾದ ವಾಯುಕುಮಾರನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಎದುರಾಗಿ ನಿಂತು ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಗರ್ಜಿಸಿ ಕೇಳಿದಳು ॥21-22॥

ಎಲೈ ವನಚರನೇ! ನೀನು ಯಾರು? ಯಾವ ಕಾರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿರುವೆ? ನನ್ನ ಕೈಯಿಂದ ನೀನು ಸಾಯುವ ಮೊದಲು ಎಲ್ಲ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಯಥಾವತ್ತಾಗಿ ಹೇಳು. ॥23॥ ಎಲೈ ವಾನರಾ! ರಾವಣನ ಸೈನಿಕರಿಂದ ಸುತ್ತಲೂ ಸಂರಕ್ಷಿತವಾದ ಈ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವುದು ನಿನ್ನಿಂದ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಲಂಕಾಧಿದೇವತೆಯ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಹನುಮಂತನು ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ ಉತ್ತರಿಸಿದನು ‘‘ಎಲೈ ಭಯಂಕರ ಸ್ವರೂಪಳೇ! ನೀನು ಕೇಳಿರುವ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿಗೂ ನಾನು ಯಥಾವತ್ತಾಗಿ ಉತ್ತರಿಸುವೆನು. ಆದರೆ ಮೊದಲು ನೀನಾರೆಂಬುದನ್ನು ನನಗೆ ಹೇಳು. ॥24-25॥ ವಿಕಾರ ವಾದ ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನೂ, ಆಕಾರವನ್ನೂ ಹೊಂದಿರುವ ನೀನಾರು? ಏತಕ್ಕಾಗಿ ಪಟ್ಟಣದ ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುವೆ? ಭಯಂಕರ ಸ್ವರೂಪಳೇ! ಯಾವ ಕಾರಣದಿಂದ ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ತಡೆದು ಭಯಪಡಿಸುತ್ತಿರುವೆ?’’॥26॥

ಕಾಮರೂಪಿಣಿಯಾದ ಆ ಲಂಕಾಧಿದೇವತೆಯು ಹನುಮಂತನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಕೋಪದಿಂದ ಕಿಡಿಕಿಡಿ ಯಾದಳು. ವಾಯುಪುತ್ರನನ್ನು ಕುರಿತು ಅತಿ ಕಠೋರವಾದ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದಳು. ॥27॥ ಇತರರಿಂದ ಎದುರಿಸಲು ಅಸಾಧ್ಯಳಾದ ನಾನು-ರಾಕ್ಷಸರ ರಾಜನಾದ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ರಾವಣನ ಆಜ್ಞಾಧಾರಕಳಾಗಿ ಈ ನಗರವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಿರುವೆನು.॥28॥ ನನ್ನನ್ನು ಅನಾದರಣೆ ಮಾಡಿ ಈ ನಗರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಲು ನಿನ್ನಿಂದಾಗದು. ಈಗ ನಿನಗೆ ನನ್ನ ಕೈಯಿಂದ ಸಾವು ತಪ್ಪದು. ನೀನು ಅಸುನೀಗಿ ದೀರ್ಘನಿದ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಮಲಗುವೆ. ॥29॥ ಎಲೈ ಕಪೀಶ್ವರಾ! ನಾನೇ ಈ ಲಂಕೆಗೆ ಅಧಿದೇವತೆಯಾಗಿರುವೆನು. ಎಲ್ಲ ವಿಧದಿಂದ ನಾನೇ ಸಾಕ್ಷಾತ್ತಾಗಿ ಈ ನಗರವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಿರುವೆನು. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ನಾನು ನಿನಗೆ ನಗರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಬಾರದು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದೇನೆ.’’ ॥30॥

ಲಂಕಾಧಿದೇವತೆಯ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ವಾಯುಪುತ್ರನೂ, ಹರಿಶ್ರೇಷ್ಠನೂ, ಪ್ರಯತ್ನಶೀಲನೂ ಆದ ಹನುಮಂತನು ಅವಳ ಮುಂದೆ ಮತ್ತೊಂದು ಪರ್ವತದಂತೆಯೇ ಅಚಲವಾಗಿ ನಿಂತನು. ॥31॥ ಬಳಿಕ ವಾನರೋತ್ತಮನೂ, ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಜ್ಞಾಶಾಲಿಯೂ, ಮಹಾಬಲ ಸಂಪನ್ನನಾದ ಹನುಮಂತನು ವಿಕಾರವಾದ ಸ್ತ್ರೀರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿದ ಲಂಕಾಧಿದೇವತೆಯನ್ನು ನೋಡಿ ಅವಳಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಮಾತಾಡಿದನು. ॥32॥

‘‘ಲಂಕಾಧಿದೇವತೆಯೇ! ಉಪ್ಪರಿಗೆಗಳಿಂದಲೂ, ಕೋಟೆ-ಕೊತ್ತಲಗಳಿಂದಲೂ, ತೋರಣಗಳಿಂದಲೂ, ಒಪ್ಪುವ ಮನೋಹರವಾದ ಲಂಕಾನಗರವನ್ನು ನೋಡುವ ಸಲುವಾಗಿ ನಾಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿರುವೆನು. ಇದನ್ನು ನೋಡುವ ಕೂತೂಹಲ ನನಗೆ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ. ॥33॥ ಇಲ್ಲಿಯ ವನಗಳನ್ನು, ಉಪವನಗಳನ್ನು, ಅರಣ್ಯಗಳನ್ನು ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಇರುವ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಸೌಧಗಳನ್ನು ನೋಡುವುದೇ ನನ್ನ ಆಗಮನದ ಉದ್ದೇಶವಾಗಿದೆ.’’ ॥34॥

ಹನುಮಂತನ ಈ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ, ಕಾಮರೂಪಿಣಿಯಾದ ಲಂಕಿಣಿಯು ಅತಿ ಕಠೋರವಾದ ಅಕ್ಷರಗಳಿಂದ ಕೂಡಿರುವ ವಾಕ್ಯವನ್ನು ಹೇಳಿದಳು ‘‘ದುಷ್ಟಬುದ್ಧಿಯ ವಾನರಾಧಮನೇ! ನನ್ನನ್ನು ಜಯಿಸದೆ ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರ ರಾವಣ ನಿಂದ ಪರಿಪಾಲಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿರುವ ಈ ಲಂಕೆಯನ್ನು ನೀನು ನೋಡಲಾರೆ’’॥35-36॥

ಅದಕ್ಕೆ ಹನುಮಂತನು ರಾಕ್ಷಸಿಗೆ ಪುನಃ ಹೇಳಿದನು ‘‘ಎಲೈ ಶುಭಾಂಗಿಯೇ! ಈ ಪಟ್ಟಣವನ್ನು ಒಮ್ಮೆ ನೋಡಿ, ನಾನು ಎಲ್ಲಿಂದ ಬಂದಿರುವನೋ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಮರಳಿ ಹೋಗುತ್ತೇನೆ.’’ ಎಂದು ವಿನಮ್ರನಾಗಿ ನುಡಿದನು. ॥37॥ ಹನುಮಂತನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು ಲಂಕಾಧಿದೇವತೆಯು ಪರಮಕ್ರುದ್ಧಳಾಗಿ ಭಯಂಕರವಾಗಿ ಗರ್ಜನೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾ ಅಂಗೈನಿಂದ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠನನ್ನು ವೇಗವಾಗಿ ಪ್ರಹರಿಸಿದಳು. ॥38॥ ರಾಕ್ಷಸಿಯಿಂದ ಬಲವಾಗಿ ಪ್ರಹರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ವೀರ್ಯವಂತನಾದ, ವಾಯುಪುತ್ರನಾದ ಹರಿಶ್ರೇಷ್ಠ ಹನುಮಂತನು ಅತ್ಯಂತ ಬಿರುಸಾಗಿ ಗರ್ಜಿಸಿದನು.॥39॥

ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಮೈಮರೆತ್ತಿದ್ದರೂ ಹನುಮಂತನು ಎಡಗೈಯ ಮುಷ್ಠಿಬಿಗಿದುಕೊಂಡು ರಾಕ್ಷಸಿಯನ್ನು ಮೆಲ್ಲಗೆ ಮುಷ್ಠಿಯಿಂದ ಹೊಡೆದನು. ॥40॥ ಲಂಕಾಧಿದೇವತೆಯನ್ನು ಸ್ತ್ರೀಯೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ಹನುಮಂತನು ಅವಳ ಮೇಲೆ ಹೆಚ್ಚು ಕೋಪಗೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ. ಸಾಧಾರಣವಾದ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಅದೂ ಎಡಗೈ ಮುಷ್ಠಿಯಿಂದ ಹೊಡೆದಿದ್ದನು. ಆ ಅಲ್ಪ ಪ್ರಹಾರದಿಂದಲೇ ಅವಳ ಶರೀರವು ಜರ್ಝರಿತವಾಯಿತು. ವಿಕಾರವಾದ ಮುಖದಿಂದ ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದಳು. ಬಳಿಕ ತೇಜಸ್ವಿಯಾದ, ಪ್ರಾಜ್ಞನಾದ ಹನುಮಂತನು ಲಂಕಾದೇವತೆಯು ಬಿದ್ದುದನ್ನು ನೋಡಿ ಸ್ತ್ರೀಯೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ಅವಳ ಮೇಲೆ ಕೃಪೆದೋರಿದನು. ಪೆಟ್ಟುತಿಂದು ಉದ್ವಿಗ್ನಳಾಗಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸಿಯು ಹನುಮಂತನಿಗೆ ಗರ್ವರಹಿತಳಾಗಿ ಗದ್ಗದ ಧ್ವನಿಯಿಂದ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಳು ಓ ಮಹಾಪುರುಷಾ! ಪ್ರಸನ್ನನಾಗು. ಹರಿಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ಸೌಮ್ಯನೇ! ನನ್ನನ್ನು ಕಾಪಾಡು. ಮಹಾಬಲರಾದ ಧೈರ್ಯವಂತರಾದ ಪುರುಷರು ಎಂದಿಗೂ ಶಾಸ್ತ್ರಮರ್ಯಾದೆಯನ್ನು ಮೀರಿ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ. ಧರ್ಮಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿಯೇ ಸ್ಥಿರವಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ತ್ರೀಯು ಅವಧ್ಯಳೆಂದು ಹೇಳಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ನೀನು ನನ್ನ ಪ್ರಾಣಹರಣ ಮಾಡಬೇಡ. ಓ ವಾನರೋತ್ತಮಾ! ನಾನು ಮೂರ್ತ ಸ್ವರೂಪಳಾದ ಲಂಕಾಧಿದೇವತೆಯು. ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಯಾದ ಓ ವೀರನೇ! ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ನೀನಿಂದು ನನ್ನನ್ನು ಜಯಿಸಿರುವೆ. ನಾನು ಹೇಳಲಿರುವ ಸತ್ಯವಾಕ್ಯವನ್ನು ಕೇಳು ॥41-46॥ ‘‘ಹಿಂದೆ ನನಗೆ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರು ಒಂದು ವರವನ್ನು ಅನುಗ್ರಹಿಸಿದ್ದರು - ವಾನರನೊಬ್ಬನು ನಿನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ನಿನ್ನನ್ನು ಜಯಿಸಿದಾಗ ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ಭಯವು ಒದಗಿ ಬಂದಿತೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು’’ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರ ವರದಂತೆ ಇಂದು ನಿನ್ನ ದರ್ಶನದಿಂದ ಆ ಸಮಯವು ಒದಗಿತೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತೇನೆ. ॥47-48॥ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರು ಹೇಳಿದ ಮಾತು ಸತ್ಯವಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸಿದೆ. ಅವರು ಹೇಳಿದ ಮಾತು ಬದಲಾಗದು. ಸೀತಾ ನಿಮಿತ್ತವಾಗಿ ದುರಾತ್ಮನಾದ ರಾವಣನಿಗೂ ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರಿಗೂ ವಿನಾಶವು ಸನ್ನಿಹಿತವಾಗಿದೆ. ಹರಿಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ನೀನೀಗ ರಾವಣನಿಂದ ಪರಿಪಾಲಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿರುವ ಈ ಲಂಕಾಪಟ್ಟಣವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ, ನೀನು ಅಪೇಕ್ಷಿಸಿದ ಎಲ್ಲ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸು. ॥49-50॥

ಹರೀಶ್ವರನೇ! ‘‘ರಾಕ್ಷಸರಾಜನಾದ ರಾವಣನಿಂದ ಪರಿಪಾಲಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿರುವ ಸುಂದರವಾದ ಈ ಲಂಕಾನಗರಿಯು ಆಗಲೇ ಶಾಪದಿಂದ ವಿನಾಶಹೊಂದಿದೆ. ಶುಭಕರವಾದ ಈ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ, ಸ್ವೇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಸುಖವಾಗಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಾ ನಿರಾತಂಕವಾಗಿ ಸಾಧ್ವಿಯಾದ ಜನಕನ ಮಗಳನ್ನು ಹುಡುಕು.’’ ॥51॥

ಇತ್ಯಾರ್ಷೇ ಶ್ರೀಮದ್ರಾಮಾಯಣೇ ವಾಲ್ಮೀಕೀಯೇ ಆದಿಕಾವ್ಯೇ ಸುಂದರಕಾಂಡೇ ತೃತೀಯಃ ಸರ್ಗಃ ॥3 ॥

ಮಹರ್ಷಿವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆದಿಕಾವ್ಯವಾದ ಶ್ರೀಮದ್ರಾಮಾಯಣದ ಸುಂದರಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಮೂರನೇ ಸರ್ಗವು ಮುಗಿಯಿತು.

ನಾಲ್ಕನೆಯ ಸರ್ಗ

ಹನುಮಂತನು ರಾವಣಾಂತಃಪುರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದುದು

ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ, ಮಹಾಸತ್ತ್ವನಾದ, ಮಹಾ ವೀರ್ಯನಾದ, ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಹನುಮಂತನು ಕಾಮ ರೂಪಿಣಿಯಾದ, ಶ್ರೇಷ್ಠ ರಾಕ್ಷಸಿಯಾದ ಲಂಕೆಯ ಅಧಿದೇವತೆಯನ್ನು ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ಜಯಿಸಿದನು. ॥1॥ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಹಿತವನ್ನುಂಟು ಮಾಡುವ ಮಹಾಬಾಹುವಾದ ಆ ಹನುಮಂತನು ಮುಖ್ಯದ್ವಾರವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಆ ದ್ವಾರದಿಂದ* ಕೋಟೆಯನ್ನು ಹಾರಿ ಲಂಕಾನಗರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ॥2॥ ಸತ್ತ್ವಸಂಪನ್ನನಾದ ಆ ಮಾರುತಿಯು ಲಂಕಾಪಟ್ಟಣವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವಾಗ ಎಡಗಾಲನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟನು. ಹಾಗೆಯೇ ಶತ್ರುಗಳ ತಲೆಯನ್ನೇ ಎಡಗಾಲಿನಿಂದ ಮೆಟ್ಟಿದನೋ** ಎಂಬಂತೆ ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ನಗರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ॥3॥

* ಗ್ರಾಮಂವಾ ನಗರಂವಾಪಿ ಪತ್ತನಂ ವಾ ಪರಸ್ಯ ಹಿ ವಿಶೇಷಾತ್ ಸಮಯೇ ಸೌಮ್ಯ ನದ್ವಾರೇಣ ವಿಷೇನ್ನೃಪಃ ॥ (ನೀತಿಶಾಸ್ತ್ರ)

ಎಲೈ ಸೌಮ್ಯ! ಶತ್ರುಗಳ ಗ್ರಾಮವನ್ನಾಗಲೀ, ನಗರವಾಗಲೀ, ಪಟ್ಟಣವಾಗಲೀ, ವಿಶೇಷ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ರಾಜನು ಮುಖ್ಯದ್ವಾರದಿಂದ ಪ್ರವೇಶಿಸಬಾರದು.

‘‘ಅದ್ವಾರೇಣ ಪ್ರವಿಶೇಚ್ಛತ್ರುವಿನಾಶಾಯ’’ ಶತ್ರುವಿನ ವಿನಾಶವನ್ನು ಬಯಸುವವನು ಹೆಬ್ಬಾಗಿಲಿನ ಮೂಲಕ ನಗರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಬಾರದು. ಎಂಬ ನೀತಿಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ ಹನುಮಂತನು ಹೆಬ್ಬಾಗಿಲಿನಿಂದ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಲಿಲ್ಲ.

** ‘‘ಪ್ರಯಾಣಕಾಲೇ ಸ್ವಗೃಹ ಪ್ರವೇಶೇ ವಿವಾಹ ಕಾಲೇಪಿ ಚ ದಕ್ಷಿಣಾಂಘ್ರಿಮ್ ।

ಕೃತ್ವಾಗ್ರತಃ ಶತ್ರುಪುರಪ್ರವೇಶೇ ವಾಮಂ ನಿಧಧ್ಯಾಚ್ಚರಣ ನೃಪಾಲಃ॥

ಪ್ರಯಾಣ ಕಾಲದಲ್ಲಿಯೂ, ತನ್ನ ಮನೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಲುವಾಗಲೂ, ವಿವಾಹಕಾಲದಲ್ಲಿಯೂ, ಬಲಗಾಲನ್ನು ಮುಂದಿಡಬೇಕು. ರಾಜನಾದವನು (ಅಥವಾ ರಾಜದೂತನು) ಶತ್ರುಪುರ ಪ್ರವೇಶಕಾಲದಲ್ಲಿ ಎಡಗಾಲನ್ನೇ ಮುಂದಿಟ್ಟು ಪ್ರವೇಶಿಸಬೇಕು.

ಆ ಮಹಾಕಪಿಯು ಮುತ್ತುಗಳಿಂದಲೂ, ಪುಷ್ಪಗಳಿಂದಲೂ ಅಲಂಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ರಾರಾಜಿಸುತ್ತಿದ್ದ ರಾಜಮಾರ್ಗವನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ ರಮ್ಯವಾದ ಲಂಕಾಪಟ್ಟಣಕ್ಕೆ ಅಭಿಮುಖನಾಗಿ ಪಯಣಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ॥4॥ ಅಲ್ಲಿಯ ಗೃಹಗಳು ಉತ್ಕೃಷ್ಟ ವಾದ ನಗು-ಅಟ್ಟಹಾಸಗಳಿಂದಲೂ ಮಂಗಳವಾದ್ಯ ಘೋಷಗಳಿಂದಲೂ ನಿನಾದಿತವಾಗಿದ್ದವು. ಆ ಸೌಧಗಳು ಐರಾವತ ದಂತೆ ಬೆಳ್ಳಗಿದ್ದು ಉನ್ನತವಾಗಿದ್ದವು. ಅವುಗಳ ಕಿಟಕಿಗಳು ವಜ್ರಖಚಿತ ಬಲೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು ಅತ್ಯಂತ ಶೋಭಾಯ ಮಾನಮಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದುವು. ಇಂತಹ ಸುಂದರಸೌಧಗಳಿಂದ ಲಂಕಾಪಟ್ಟಣವು ರಾರಾಜಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಲಂಕಾಪಟ್ಟಣವು ಬಿಳಿಯ ಮೋಡಕ್ಕೆ ಸದೃಶವಾಗಿದ್ದು, ಶುಭಪ್ರದವಾಗಿದ್ದ ಪದ್ಮ-ಸ್ವಸ್ತಿಕ ಮತ್ತು ವರ್ಧಮಾನಗಳೆಂಬ*** ಆಕೃತಿಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದ, ಸರ್ವತ್ರ ಶೃಂಗರಿಸಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸರ ಮನೆಗಳಿಂದ ಪ್ರಜ್ವಲಿಸುತ್ತಿದ್ದಿತು. ॥5-7॥

***ಪದ್ಮ-ಸ್ವಸ್ತಿಕ,ವರ್ಧಮಾನಗಳು ಆಯಾ ಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಗೃಹಗಳ ಪ್ರಭೇದಗಳು

ಚತುಃ ಶಾಲಂ ಚತುರ್ದ್ವಾರಂ ಸರ್ವತೋಭದ್ರಸಂಜ್ಞಕಮ್ ।

ಪಶ್ಚಿಮದ್ವಾರರಹಿತಂ ನಂದ್ಯಾವರ್ತಾಹ್ವಯಂ ತು ತತ್ ॥

ದಕ್ಷಿಣದ್ವಾರರಹಿತುಂ ವರ್ಧಮಾನಂ ಧನಪ್ರದಮ್ ।

ಪ್ರಾಗ್ದಾರರಹಿತಂ ಸ್ವಸ್ತಿಕಾಖ್ಯಂ ಪುತ್ರಧನಪ್ರದಮ್ ॥

(ವರಾಹಮಿಹಿರ ಸಂಹಿತಾ)

ನಾಲ್ಕು ಪ್ರಾಂಗಣಗಳುಳ್ಳ ಮತ್ತು ನಾಲ್ಕು ಬಾಗಿಲುಗಳುಳ್ಳ ಮನೆಗೆ ಸರ್ವತೋಭದ್ರವೆಂದು ಹೆಸರು. ಪಶ್ಚಿಮದಲ್ಲಿ ಬಾಗಿಲು ಇಲ್ಲದಿರುವುದಕ್ಕೆ ನಂದ್ಯಾವರ್ತವೆಂದು ಹೆಸರು. ದಕ್ಷಿಣದಲ್ಲಿ ಬಾಗಿಲು ಇಲ್ಲದಿರುವುದಕ್ಕೆ ವರ್ಧಮಾನವೆಂದು ಹೆಸರು. ಇದು ಧನಪ್ರದವಾಗಿದೆ. ಪೂರ್ವದಿಕ್ಕಿಗೆ ಬಾಗಿಲು ಇಲ್ಲದಿರುವುದಕ್ಕೆ ಸ್ವಸ್ತಿಕವೆಂದು ಹೆಸರು. ಇಂತಹ ಮನೆಯಲ್ಲಿರುವುದರಿಂದ ಪುತ್ರಾಭಿವೃದ್ಧಿಯೂ, ಧನಾಭಿವೃದ್ಧಿಯೂ ಆಗುವುದು.

ಕಪಿರಾಜನಾದ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಸಚಿವನಾದ, ಸ್ವಾಮಿ ಕಾರ್ಯಸಾಧಕ ದಕ್ಷನಾದ ಹನುಮಂತನು ಶ್ರೀರಾಘವನ
ಕಾರ್ಯಾರ್ಥವಾಗಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಾ ವಿಚಿತ್ರವಾದ ಮಾಲೆಗಳಿಂದಲೂ, ಆಭರಣಗಳಿಂದಲೂ ಸಮಲಂಕೃತವಾಗಿದ್ದ ಲಂಕೆಯನ್ನು ನೋಡಿ ಆನಂದಿಸಿದನು. ॥8॥ ರಾಜಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ನಡೆದು ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಒಂದೊಂದು ಭವನವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದ ವಾಯುನಂದನನು ಪದ್ಮ-ಸ್ವಸ್ತಿಕ ಮೊದಲಾದ ಆಕಾರಗಳಿಂದಲೂ, ವರ್ಣಗಳಿಂದಲೂ ಕೂಡಿದ್ದ ಭವನಗಳನ್ನು ನೋಡಿದನು. ॥9॥ ಹಾಗೆಯೇ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಮದನ ಪರವಶರಾಗಿದ್ದ ಸ್ವರ್ಗದ ಅಪ್ಸರೆಯರಂತೆ ಇದ್ದ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಎದೆ-ಕತ್ತು-ಶಿರಸ್ಸು ಎಂಬ ಮೂರು ಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುವ ಮಂದ್ರ-ಮಧ್ಯಮ-ತಾರ ಸ್ವರಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದ ಸುಮಧುರ ಸಂಗೀತ ಗೀತೆಗಳನ್ನು ಕೇಳಿದನು.॥10॥ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂಪನ್ನರಾದ ರಾಕ್ಷಸರ ಭವನಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ತ್ರೀಯರು ತೊಟ್ಟಿದ್ದ ಒಡ್ಯಾಣಗಳ ಧ್ವನಿಯನ್ನೂ, ಕಾಲಂದುಗೆಗಳ ಧ್ವನಿಯನ್ನೂ, ಅವರು ಮಹಡಿಯಿಂದ ಇಳಿದು ಬರುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಆಗುವ ಕಾಲುಗಳ ಸಪ್ಪಳವನ್ನು ಹನುಮಂತನು ಕೇಳಿದನು. ॥11॥ ಅಲಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸರ ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಯೋಧರು ಭುಜಗಳನ್ನು ತಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದ ಶಬ್ದಗಳೂ, ಅವರ ಸಿಂಹ ಗರ್ಜನೆಗಳೂ ಕೆಲವರು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಜಪದ ಮಂತ್ರಗಳ ಧ್ವನಿಗಳೂ ಮಾರುತಿಗೆ ಕೇಳಿಬಂದುವು. ॥12॥ ಅಧ್ಯಯನದಲ್ಲೇ ನಿರತರಾದ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನೂ, ರಾವಣನನ್ನೇ ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಿರುವವರನ್ನು, ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿರುವ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ನೋಡಿದನು. ॥13॥ ರಾಜಮಾರ್ಗವನ್ನು ಆವರಿಸಿ ನಿಂತಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸರ ಸಮೂಹಗಳನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ ಮಾರುತಿಯು ಮುನ್ನಡೆದನು. ಲಂಕೆಯ ಮಧ್ಯಮ ಕಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ಸೇನಾ ನಿವೇಶನದಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸ ರಾಜನ ಅನೇಕ ಗೂಢಚಾರರನ್ನೂ ನೋಡಿದನು.॥14॥ ಅವರಲ್ಲಿ ಕೆಲವರು ಯಜ್ಞ ದೀಕ್ಷಿತರಾಗಿದ್ದರು. ಕೆಲವರು ಜಟೆಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದರು. ಕೆಲವರು ಆಯುಧಗಳ ರೂಪದಲ್ಲಿ ದರ್ಭೆಗಳನ್ನೇ ಮುಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಧರಿಸಿದ್ದರು.* ಕೃತ್ಯಾದಿ ಶಕ್ತಿಗಳನ್ನು ಆಯುಧರೂಪವಾಗಿ ಸೃಷ್ಟಿಸಬಲ್ಲ ಅಗ್ನಿಕುಂಡಗಳನ್ನು ಕೆಲವರು ಆರಾಧಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ॥15॥

* ‘ಯಥಾ ವಜ್ರಂ ಹರೇಃ ಪಾಣೌ ತಥಾ ವಿಪ್ರಕರೇ ಕುಶಾಃ’ ।

ಮಂತ್ರಜ್ಞನಾದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನ ಕೈಯಲ್ಲಿರುವ ದರ್ಭೆಯು ವಜ್ರಾಯುಧಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾದುದು.

ಹಾಗೆಯೇ ಮುಂದರಿಯುತ್ತಿದ್ದಂತೆ ಕೆಲವರು ಶೂಲಾಯುಧಗಳನ್ನು, ಕೆಲವರು ಮುದ್ಗರವನ್ನು** ಕೆಲವರು ದಂಡಾಯುಧಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದಿದ್ದರು. ॥16॥ ಅವರಲ್ಲಿ ಕೆಲವರಿಗೆ ಒಂದೇ ಕಣ್ಣಿತ್ತು. ಕೆಲವರಿಗೆ ಒಂದೇ ಕಿವಿಯಿತ್ತು. ಕೆಲವರು ಉದ್ದವಾದ ಹೊಟ್ಟೆಗಳನ್ನು, ಸ್ತನಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರು. ಎಲ್ಲರೂ ಭಯಂಕರವಾದ ಆಕಾರವುಳ್ಳವರಾಗಿದ್ದರು. ವಕ್ರಮುಖರೂ, ಕುಟಿಲಮುಖರೂ ಅಲ್ಲಿದ್ದರು. ಕೆಲವರು ಏರುಪೇರಾದ ಅಂಗವುಳ್ಳವರೂ, ಕುಳ್ಳರೂ ಆಗಿದ್ದರು. ಹಲವಾರು ಮಂದಿ ಧನುಸ್ಸು, ಖಡ್ಗ, ಶತಘ್ನೀ, ಮುಸಲ
ಇವೇ ಮುಂತಾದ ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದರು. ಕೆಲವರು ಉತ್ತಮವಾದ ಪರಿಘಾಯುಧಗಳನ್ನು, ಕೆಲವರು ವಿಚಿತ್ರವಾದ ಕವಚಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿ ಪ್ರಜ್ವಲಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಹೆಚ್ಚು ಸ್ಥೂಲರಲ್ಲದವರನ್ನು, ಅತ್ಯಂತ ಕೃಶರಲ್ಲದವರನ್ನು, ಹೆಚ್ಚು ಎತ್ತರವಾಗಿಲ್ಲದವರನ್ನು, ಮೋಟರಲ್ಲದವರನ್ನು, ಹೆಚ್ಚು ಬಿಳುಪಾಗಿಲ್ಲದವರನ್ನು, ಹೆಚ್ಚುಕಪ್ಪಾಗಿಲ್ಲದವರನ್ನು, ಹೆಚ್ಚು ಕುಳ್ಳರಲ್ಲದವರನ್ನು ನೋಡಿದನು.
॥17-19॥ ವಿರೂಪರನ್ನು, ಬಹುರೂಪರನ್ನು, ಸುರೂಪರನ್ನು, ಒಳ್ಳೆಯ ತೇಜಸ್ವಿಗಳನ್ನು ಹನುಮಂತನು ಅಲ್ಲಿ ನೋಡಿದನು. ಧ್ವಜ, ಪತಾಕೆಗಳನ್ನು ಕೈಗಳಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದಿರುವವರನ್ನುಶಕ್ತಿ, ವೃಕ್ಷ, ಪಟ್ಟಿಶ, ವಜ್ರ, ಕಣವೆ, ಹಗ್ಗ ಮುಂತಾದ ಹಲವು ಬಗೆಯ ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದುನಿಂತಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಮಹಾಕಪಿಯು ನೋಡಿದನು. ॥20-21॥ ಸ್ವೆಚ್ಛೆಯಿಂದ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದವರನ್ನೂ, ಮಾಲಾಧಾರಿಗಳನ್ನು, ಗಂಧ ಬಳಿದುಕೊಂಡಿದ್ದವರನ್ನು, ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಆಭರಣಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತರಾದವರನ್ನು, ನಾನಾ ವಿಧವಾದ ವೇಷಧಾರಿಗಳನ್ನು ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ ಶೂಲಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದವರನ್ನು, ವಜ್ರಾಯುಧಧಾರಿಗಳನ್ನು, ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಗಳನ್ನು ಹನುಮಂತನು ಅಲ್ಲಿ ನೋಡಿದನು. ॥21-23॥

** ಮುದ್ಗರಃ ದೊಡ್ಡದಾದ ಕಬ್ಬಿಣದ ಸಲಾಕೆ (ಹಾರೆ)

ನಗರ ರಕ್ಷಣೆಯಲ್ಲಿಯೇ ಏಕಾಗ್ರತೆಯಿಂದ ನಿರತರಾಗಿದ್ದ, ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪತಿಯಾದ ರಾವಣನಿಂದ ಆಜ್ಞಪ್ತರಾದ ಲಕ್ಷ ಮಂದಿ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಅಂತಃಪುರದ ಮುಂಭಾಗದಲ್ಲಿದ್ದವರನ್ನು ಅವನು ನೋಡಿದನು. ಅನಂತರ ಹನುಮಂತನು ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನಾದ ರಾವಣನ ಸುವಿಖ್ಯಾತವಾದ, ಪರ್ವತದ ಅಗ್ರಭಾಗದಲ್ಲಿದ್ದ ಭವ್ಯವಾದ ಅರಮನೆಯನ್ನು ನೋಡಿದನು. ಆ ಅರಮನೆಗೆ ಸುವರ್ಣಮಯವಾದ ಸಿಂಹದ್ವಾರವಿತ್ತು. ಬಿಳಿಯಕಮಲಗಳಿಂದ ವಿಭೂಷಿತವಾಗಿದ್ದ ಕಂದಕಗಳಿಂದ ಅದು ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟಿತ್ತು. ಸುತ್ತಲೂ ಪ್ರಾಕಾರಗಳಿದ್ದವು. ಸ್ವರ್ಗಸದೃಶವಾಗಿದ್ದ ಆ ರಾಜಭವನವು ದಿವ್ಯನಾದದಿಂದ ನಿನಾದಿತವಾಗಿದ್ದಿತು. ॥24-25॥ ಅಲ್ಲಿ ಕುದುರೆಗಳ ಹೇಷಾರವವು ಕೇಳಿ ಬರುತ್ತಿತ್ತು. ಅದ್ಭುತವಾದ ಕುದುರೆಗಳೂ, ರಥಗಳೂ, ಯಾನಗಳೂ, ವಿಮಾನಗಳೂ, ಶುಭ ಲಕ್ಷಣದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಆನೆ-ಕುದುರೆಗಳೂ, ಬಿಳಿಯ ಮೋಡಗಳ ರಾಶಿಯಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದ ನಾಲ್ಕು ದಂತಗಳುಳ್ಳ ಮದಿಸಿದ ಆನೆಗಳೂ, ಮೃಗ-ಪಕ್ಷಿಗಳೂ ಆ ಅರಮನೆಯಲ್ಲಿದ್ದವು. ಅರಮನೆಗೆ ಸುಂದರವಾದ ಮಹಾದ್ವಾರವಿತ್ತು. ಮಹಾಪರಾಕ್ರಮಿಗಳಾದ ಸಾವಿರಾರು ರಾಕ್ಷಸರು ಆ ದಿವ್ಯ ಭವನವನ್ನು ಎಲ್ಲ ಕಾಲಗಳಲ್ಲಿಯೂ ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಅಂತಹ ಅತಿಗೋಪ್ಯವಾದ ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರ ರಾವಣನ ಅರಮನೆಯನ್ನು ಹನುಮಂತನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ॥26-29॥

ರಾವಣನ ಅಂತಃಪುರವು ತಪ್ತಕಾಂಚನದಿಂದ ನಿರ್ಮಿತವಾದ ಪ್ರಾಕಾರದಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದಿತು. ಒಳಭಾಗವು ಅನರ್ಘ್ಯವಾದ ಮುತ್ತಿನ ಮಣಿಗಳಿಂದ ಸಮಲಂಕೃತವಾಗಿತ್ತು. ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಕಾಲಾಗರು, ಚಂದನ ಧೂಪಗಳಿಂದ ಧೂಪಿತವಾಗಿತ್ತು. ಅಂತಹ ಪರಮಾದ್ಭುತವಾದ ಕಾಂತಿಯಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದ ಅಂತಃಪುರವನ್ನು ಆ ಕಪಿವರನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ॥30॥

ಇತ್ಯಾರ್ಷೇ ಶ್ರೀಮದ್ರಾಮಾಯಣೇ ವಾಲ್ಮೀಕೀಯೇ ಆದಿಕಾವ್ಯೇ ಸುಂದರಕಾಂಡೇ ಚತುಥಃ ಸರ್ಗಃ ॥4॥

ಮಹರ್ಷಿವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆದಿಕಾವ್ಯವಾದ ಶ್ರೀಮದ್ರಾಮಾಯಣದ ಸುಂದರಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕನೇ ಸರ್ಗವು ಮುಗಿಯಿತು.

ಐದನೆಯ ಸರ್ಗ

ಚಂದ್ರಶೋಭಾವರ್ಣನೆ, ಹನುಮಂತನು ರಾವಣನ ಅಂತಃಪುರದಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಹುಡುಕಿ ಅವಳು ಸಿಕ್ಕದ ಕಾರಣ ದುಃಖಿತನಾದುದು

ಅನಂತರ ಗೋಶಾಲೆಯೊಳಗೆ ಗೋವುಗಳ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಸುತ್ತಾಡುತ್ತಿರುವ ಮದಿಸಿದ ಹೋರಿಯಂತೆ ಆಕಾಶದ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ಅತ್ತಲಿತ್ತ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಾ ಪೃಥ್ವಿಯ ಮೇಲೆ ಅಪಾರವಾದ ಬೆಳದಿಂಗಳನ್ನು ಹೊರಚೆಲ್ಲುತ್ತಾ, ನಕ್ಷತ್ರ ಗಳೊಡನೆ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಚಂದ್ರನನ್ನು ಧೀಮಂತನಾದ ಹನುಮಂತನು ನೋಡಿದನು. ॥1॥

ಲೋಕದ ಜನರ ದುಃಖವನ್ನು ತನ್ನ ಆಹ್ಲಾದಕರವಾದ ಬೆಳದಿಂಗಳಿನಿಂದ ನಿವಾರಿಸುತ್ತಿದ್ದ, ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಉಕ್ಕಿಸುತ್ತಿದ್ದ, ಸರ್ವಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಗೊಳಿಸುತ್ತಿದ್ದ, ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಸಾಗುತ್ತಿದ್ದ ಅಮೃತ ಕಿರಣಗಳನ್ನು ಸುರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಚಂದ್ರನನ್ನು ಮಾರುತಿಯು ನೋಡಿದನು. ॥2॥ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಮಂದರ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿರುವ ಕಾಂತಿಯು ಪ್ರಕಾಶಿಸುವಂತೆ, ಪ್ರದೋಷ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸಾಗರದ ಕಾಂತಿಯು ಪ್ರಕಾಶಿಸುವಂತೆ, ಸರೋವರಗಳಲ್ಲಿರುವ ಕಮಲಗಳ ಕಾಂತಿಯು ಪ್ರಕಾಶಿಸುವಂತೆ, ಚಂದ್ರನಲ್ಲಿದ್ದ ಮನೋಹರವಾದ ಕಾಂತಿಯು ಪ್ರಕಾಶಿಸುತಿತ್ತು. ॥3॥ ಬೆಳ್ಳಿಯ ಪಂಜರದಲ್ಲಿರುವ ಹಂಸದಂತೆ, ಮಂದರಾಚಲದ ಗುಹೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ಸಿಂಹವು ಪ್ರಕಾಶಿಸುವಂತೆ, ಮದಿಸಿದ ಆನೆಯ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತಿರುವ ವೀರನಂತೆ, ಚಂದ್ರನು ಅಂಬರದಲ್ಲಿ ದೇದೀಪ್ಯ ಮಾನವಾಗಿ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ॥4॥ ಚೂಪಾದ ಕೋಡುಗಳುಳ್ಳ ಗೂಳಿಯಂತೆಯೂ, ಎತ್ತರವಾದ ಶಿಖರ ಗಳಿರುವ ಪರ್ವತದಂತೆಯೂ, ಭಂಗಾರದ ಪಟ್ಟಿಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ದಂತಗಳುಳ್ಳ ಆನೆಯಂತೆಯೂ, ಪರಿಪೂರ್ಣ ಷೋಡಶ ಕಲೆಗಳಿಂದ ಚಂದ್ರನು ವಿರಾಜಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ॥5॥

ಮಂಜಿನ ತುಂತುರುಗಳೆಂಬ ಮಾಲಿನ್ಯವನ್ನು ದೂರಮಾಡಿದ್ದ ಗ್ರಹರಾಜನಾದ ಸೂರ್ಯನ ಕಿರಣಗಳ ಪ್ರತಿಲನ ದಿಂದಾಗಿ ಉಜ್ವಲವಾದ ಬೆಳಕನ್ನು ಹೊಂದಿ ಕತ್ತಲೆಯನ್ನು ಹೋಗಲಾಡಿ ಸಿದ್ದ, ಪ್ರಕಾಶ ಲಕ್ಷ್ಮೀಯ ಆಶ್ರಯದಿಂದ ನಿರ್ಮಲವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದ ಮೃಗಲಾಂಛನವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದ, ಭಗವಾನ್ ಚಂದ್ರನು ರಾರಾಜಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ॥6॥ ಆಗಸದಲ್ಲಿ ವಿರಾಜಮಾನನಾದ ಶಶಾಂಕನು, ಶಿಲೆಯ ಮೇಲೆ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ನಿಂತಿರುವ ಸಿಂಹದಂತೆ, ಮಹಾರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುವ ಗಜರಾಜನಂತೆ, ಕಳೆದುಹೋದ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡ ಚಕ್ರವರ್ತಿಯಂತೆ, ಪ್ರಕಾಶ ಮಾನವಾಗಿ ಬೆಳಗುತ್ತಿದ್ದನು. ॥7॥ ಪೂರ್ಣಮಿಯ ಪೂರ್ಣ ಚಂದ್ರೋದಯದಿಂದ ಅಂಧಕಾರವು ತೊಲಗಿ ಜಗತ್ತಿನ ಜನರೆಲ್ಲರೂ ಹರ್ಷಿತರಾದರು. ನಿಶಾಚರರು ಮಾಂಸ ಭಕ್ಷಣಕ್ಕೆ ಪ್ರವೃತ್ತರಾಗಿ ಸಂತೋಷಗೊಂಡರು. ಸ್ತ್ರೀಪುರುಷರು ಅನುರಾಗ ಸೌಖ್ಯದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ್ದರು. ತಮ್ಮ ಮನಸ್ತಾಪಗಳನ್ನು ಹೀಗೆ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಆನಂದದಾಯಕವಾದ ಪ್ರದೋಷಕಾಲವು ಸೀತಾನ್ವೇಷಣ ತತ್ಪರನಾದ ಹನುಮಂತನಿಗೆ ಸ್ವರ್ಗದಂತೆ ಸುಖದಾಯಕವಾಯಿತು.*॥8॥

* ‘‘ಭಗವಾನ್ ಪ್ರದೋಷಃ’’-

ಐಶ್ಚರ್ಯಸ್ಯ ಸಮಗ್ರಸ್ಯ ಧರ್ಮಸ್ಯ ಯಶಸಃ ಶ್ರಿಯಃ । ಜ್ಞಾನವೈರಾಗ್ಯಯೋ ಶ್ಚೈವ ಷಣ್ಣಾಂ ಭಗ ಇತೀರಣಾ॥

ಸಮಗ್ರವಾದ ಐಶ್ಚರ್ಯ, ಸಮಗ್ರವಾದ ಧರ್ಮ, ಸತ್ಕೀರ್ತ, ಪೂರ್ಣಸಂಪತ್ತು, ಅಖಂಡ ಜ್ಞಾನ, ನಿರ್ಮಲವಾದ ವೈರಾಗ್ಯ ಈ ಆರು ಭಗಗಳುಳ್ಳವವನು ಭಗವಂತನು ಷಡ್ಗುಣೈಶ್ಚರ್ಯ ಸಂಪನ್ನನಾದ ಹನುಮಂತನಿಗೆ ಭಗವತ್ಸ್ವ ರೂಪವಾದ ಈ ಪ್ರದೋಷಕಾಲವು ಸ್ವರ್ಗತುಲ್ಯವಾಗಿ ಸುಖಾನಂದಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿತು.

ಆಗ ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ಕರ್ಣಾನಂದಕರವಾದ ವೀಣಾವಾದನದ ಮಧುರ ಶಬ್ದಗಳು ಕೇಳಿ ಬರುತ್ತಿದ್ದುವು. ಒಳ್ಳೆಯ ಸ್ವಭಾವವುಳ್ಳ ಸ್ತ್ರೀಯರು ತಮ್ಮ ಪತಿಗಳೊಡನೆ ನಿದ್ರಿಸಿದ್ದರು. ಅದ್ಭುತವಾದ ಮತ್ತು ಭಯಂಕರವಾದ ಆಚರಣೆಯುಳ್ಳ ರಾಕ್ಷಸರು ವಿಹರಿಸಲು ಹೊರಟಿದ್ದರು. ॥9॥ ಧೀರನೂ, ಪ್ರಜ್ಞಾಶಾಲಿಯೂ ಆದ ಹನುಮಂತನು ಅನೇಕಭವನಗಳನ್ನು ನೋಡಿದನು. ಕೆಲವು ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಮದಿರಾಪಾನ ಮತ್ತರಾದ ರಾಕ್ಷಸರಿದ್ದರು. ಕೆಲವು ಮನೆಗಳು ರಥ, ಅಶ್ವ ಮತ್ತು ಭದ್ರಾಸನ (ಆನೆ)ಗಳಿಂದ ಸಂಪನ್ನವಾಗಿದ್ದುವು. ಇನ್ನು ಕೆಲವು ಗೃಹಗಳಲ್ಲಿ ಐಶ್ಚರ್ಯಮದದಿಂದ ಕೊಬ್ಬಿದ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ನೋಡಿದನು. ॥10॥ ಆ ಮನೆಗಳಲ್ಲಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸರಲ್ಲಿ ಕೆಲವರು ಪರಸ್ಪರ ಆಕ್ಷೇಪಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ತಮ್ಮ ಉಬ್ಬಿದ ಬಾಹುಗಳನ್ನು ಇನ್ನೊಬ್ಬರ ಹೆಗಲಗಳಲ್ಲಿ ಚಾಚಿದ್ದರು. ಮದ್ಯವನ್ನು ಕುಡಿದು ಮತ್ತರಾದ ಕೆಲವರು ಅಸಂಬದ್ಧವಾದ ಮಾತುಗಳನ್ನಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಮದವೇರಿದ ರಾಕ್ಷಸರು ಅನ್ಯೋನ್ಯವಾಗಿ ಬೈದಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ॥11॥ ಕೆಲವು ರಾಕ್ಷಸರು ಪರಾಕ್ರಮ ಸೂಚಕವಾಗಿ ಎದೆಗಳನ್ನು ತಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದರು. ಕೆಲವರು ತಮ್ಮ ಅಂಗನೆಯರ ಮೇಲೆ ಅಂಗಾಂಗಗಳನ್ನು ಚೆಲ್ಲಿದ್ದರು. ಕೆಲವರು ಸುಂದರವಾದ ಚಿತ್ರಪಟಗಳನ್ನು ಅಲ್ಲಿ ಜೋಡಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಕೆಲವರು ದೃಢವಾದ ಬಿಲ್ಲಿನ ನಾಣನ್ನು ಕಿವಿಯವರೆಗೂ ಸೆಳೆದು ಅಭ್ಯಾಸಮಾಡುತ್ತಿದ್ದುದನ್ನು ಹನುಮಂತನು ನೋಡಿದನು. ॥12॥ ಆ ಭವನಗಳಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸರ ಪತ್ನಿಯರಲ್ಲಿ ಕೆಲವರು ಅಂಗರಾಗಾದಿಗಳನ್ನು ಲೇಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದರು. ಇನ್ನು ಕೆಲವು ಸ್ತ್ರೀಯರು ಮರಳಿ ನಿದ್ದೆ ಹೋದರು. ಸುಂದರ ಮುಖವುಳ್ಳ ಕೆಲವರು ಸಂತೋಷ ಸೂಚಕವಾಗಿ ನಗುತ್ತಿದ್ದರು. ಕೆಲವು ಪತ್ನಿಯರು ಪತಿಯ ಮೇಲೆ ಕುಪಿತರಾಗಿ ನಿಟ್ಟುಸಿರುಡುತ್ತಿದ್ದರು. ॥13॥ ಆ ಲಂಕಾಪಟ್ಟಣವು ಆನೆಗಳ ಘೀಂಕಾರಗಳಿಂದ ತುಂಬಿಹೋಗಿತ್ತು. ಪೂಜ್ಯರಾದ ಸಭಾಸದರಿಂದಲೂ ಕೂಡಿದ್ದು, ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಡುತ್ತಿದ್ದ ವೀರರನ್ನೊಳಗೊಂಡು ಬುಸುಗುಟ್ಟುವ ಸರ್ಪಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಸರೋವರದಂತೆ ಕಂಗೊಳಿಸುತ್ತಿತ್ತು.॥14॥

ಆ ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ಮಹಾಬುದ್ಧಿಶಾಲೀ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು, ಸುಮಧುರವಾಗಿ ಮಾತಾಡುವವರನ್ನು, ಶ್ರದ್ಧಾಳುಗಳನ್ನು, ಅತ್ತಿಂದಿತ್ತ ತಿರುಗಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಪ್ರಧಾನರಾದ ರಾಕ್ಷರನ್ನು, ನಾನಾ ವಿಧವಾದ ವೇಷಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದವರನ್ನು, ಮನೋಹರವಾದ ನಾಮಧೇಯವುಳ್ಳವರನ್ನೂ ಮಾರುತಿಯು ನೋಡಿದನು. ॥15॥ ಅಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧಿಶಾಲಿಗಳನ್ನು, ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಅಂದವಾಗಿರುವವನ್ನು, ಸದ್ಗುಣ ಸಂಪನ್ನರನ್ನು,* ತಮ್ಮ ಸ್ವಭಾವಕ್ಕನುಸಾರ ವರ್ತಿಸುತ್ತಾ, ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾದ ವರನ್ನು ನೋಡಿ ಆ ಕಪಿವರನು ಬಹಳ ಸಂತೋಷಪಟ್ಟನು. ಹಾಗೆಯೇ ಅವನು ವಿಕೃತಾಕಾರರಾದವನ್ನೂ, ಅದಕ್ಕನುಸಾರ ವರ್ತಿಸುವವರನ್ನೂ ಕೂಡ ನೋಡಿದನು. ॥16॥ ಅನಂತರ ಆಂಜನೇಯನು ಶ್ರೇಷ್ಠಪುರುಷರಿಗೆ ಯೋಗ್ಯವಾದ ಸತಿಯರನ್ನು, ಪತಿಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರೇಮಾನುರಾಗವುಳ್ಳವರನ್ನು, ಉತ್ತಮ ಶೀಲವತಿಯರನ್ನು, ಅಲ್ಲದೆ ತಮ್ಮ ಪ್ರಿಯಕರನಲ್ಲಿ ಪ್ರೀತಿಯನ್ನುಂಟುಮಾಡುವ, ಪಾನಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತರಾಗಿದ್ದ, ನಕ್ಷತ್ರಗಳಂತೆ ಒಳ್ಳೆಯ ಪ್ರಭೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸ ಸ್ತ್ರೀಯರನ್ನು ನೋಡಿದನು.॥17॥

* ವಿಭೀಷಣಾದಿ ಸಜ್ಜನರನ್ನು ನೋಡಿ ಹನುಮಂತನು ಆನಂದದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿಹೋದನು.

ರೂಪಾದಿ ಸಂಪತ್ತುಗಳಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಮಾನರಾಗಿದ್ದ ಕೆಲವು ಸ್ತ್ರೀಯರು ನಾಚಿಕೆಯುಳ್ಳವರಾಗಿದ್ದರು. ಮತ್ತೆ ಕೆಲವರು ಪತಿಗಳಿಂದ ಆಲಿಂಗಿಸಲ್ಪಟ್ಟವರಾಗಿ ಪ್ರಮೋದಾ ಮೋದಗಳಲ್ಲಿದ್ದರು. ಪುಷ್ಪವೃಕ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ವಿಹರಿಸುವ ಪಕ್ಷಿಗಳಂತೆ, ಕೆಲವು ಸ್ತ್ರೀಯರು ಕುಸುಮಿತವಾದ ಲತಾಕುಂಜಗಳಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಪತಿಗಳೊಡನೆ ವಿಹರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ॥18॥ ಕೆಲವರು ಉಪ್ಪರಿಗೆಗಳಲ್ಲಿ ಕುಳಿತ್ತಿದ್ದರು. ಕೆಲವರು ಗಂಡಂದಿರ ತೊಡೆಗಳ ಮೇಲೆ ಸುಖವಾಗಿ ಕುಳಿತ್ತಿದ್ದರು. ಕೆಲವು ಧಾರ್ಮಿಕ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಪತಿಗಳ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ನಿರತರಾಗಿದ್ದರು. ಕೆಲವರು ಕಾಮಪರವಶರಾಗಿ ಪ್ರಿಯಕರರೊಡನೆ ಕಾಮಕೇಳಿಯಲ್ಲಿ ನಿರತ ರಾಗಿದ್ದರು. ಹೀಗೆ ಎಲ್ಲ ಬಗೆಯ ಸ್ತ್ರೀಯರನ್ನು ಹನುಮಂತನು ಅಲ್ಲಿ ನೋಡಿದನು.॥19॥

ಕೆಲವರು ಮೇಲು ಹೊದಿಕೆಯಿಲ್ಲದೆ ಸುವರ್ಣರೇಖೆಗೆ ಸದೃಶಕಾಂತಿಯಿಂದ ಕೂಡಿ ರಾರಾಜಿಸುತ್ತದ್ದರು. ಕೆಲವರು ಶ್ರೇಷ್ಠರಾದ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಪುಟವಿಟ್ಟ ಚಿನ್ನದಂತೆ ಬಣ್ಣವುಳ್ಳವರಾಗಿದ್ದರು. ಕೆಲವರು ಚಂದ್ರನ ಕಾಂತಿಗೆ ಸಮಾನವಾದ ಕಾಂತಿಯಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದರು. ಕೆಲವು ಸುಂದರಾಂಗಿಯರು ಪ್ರಿಯತಮನ ವಿರಹ ತಾಪದಿಂದ ಖಿನ್ನಮನಸ್ಕರಾಗಿದ್ದರು. ಕೆಲವರು ಸುಂದರವಾದ ಅಂಗ ಕಾಂತಿಯಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದರು. ಇಂತಹ ಲತಾಂಗಿಯರನ್ನು ಮರುತ್ಮಂತನು ನೋಡಿದನು. ॥20॥ ಕೆಲವು ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಆನಂದವನ್ನುಂಟುಮಾಡುವ ಪ್ರಿಯರನ್ನು ಹೊಂದಿ ಪ್ರೀತಿಯುಕ್ತರಾಗಿ, ಪುಷ್ಪಗಳಿಂದ ಸಿಂಗರಿಸಿಕೊಂಡು ಕಂಗೊಳಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಪರಮಹೃಷ್ಟರಾಗಿದ್ದ, ಕಡುಚೆಲುವೆಯರಾಗಿದ್ದ ಸ್ತ್ರೀಯರನ್ನು ನೋಡಿದನು. ॥21॥ ಬೆಳದಿಂಗಳಿನಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಸುಂದರ ಮುಖಾವಲಿ (ಸಾಲು)ಗಳನ್ನು, ಸುಂದರವಾದ ಹಾಗೂ ವಕ್ರವಾದ ಹುಬ್ಬುಗಳ ಕೂದಲಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ ಕಣ್ಣುಗಳ ಸಾಲುಗಳನ್ನೂ, ಮಿಂಚಿನ ಸಾಲುಗಳಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದ ಸುಂದರವಾದ ಆಭರಣಗಳ ಸಾಲುಗಳನ್ನು* ಹನುಮಂತನು ನೋಡಿದನು. ॥22॥ ಆದರೆ ಕಡುಚೆಲುವೆಯಾದ, ಅಯೋನಿಜೆಯಾಗಿದ್ದ ವಿಕಸಿತ ಲತೆಯಂತಿದ್ದ, ಧರ್ಮ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿಯೇ ಸ್ಥಿರಳಾಗಿದ್ದ, ರಾಜಕುಲದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದ ಸೀತಾದೇವಿಯನ್ನು ಮಾರುತಿಯು ಎಲ್ಲಿಯೂ ಕಾಣಲಿಲ್ಲ. ॥23॥ ಅವಿಚ್ಛಿನ್ನವಾದ ಪಾತಿವ್ರತ್ಯ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸುಸ್ಥಿರಳಾಗಿದ್ದ, ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ಅಗಲುವಿಕೆಯಿಂದ ದುಃಖಿತಳಾಗಿದ್ದು, ಅವನನ್ನು ನೋಡಬೇಕೆಂಬ ಕಾತರತೆಯಿಂದಿದ್ದ, ತನ್ನ ಪವಿತ್ರವಾದ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಸದಾ ಕಾಲ ನಿಲ್ಲಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದ, ನಾರೀರತ್ನಗಳಲ್ಲಿ ಅತ್ಯುತ್ತಮವಾದ ಸೀತಾದೇವಿಯನ್ನು ಮಾತ್ರ ಅವನು ನೋಡಲಿಲ್ಲ. ॥24॥

* ಮಾನುಷಸ್ತ್ರೀಯರಿಗೂ, ರಾಕ್ಷಸ ಸ್ತ್ರೀಯರಿಗೂ ಇರುವ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ಗುರುತಿಸಲು ಅಲ್ಲಿಯ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಅಲಂಕಾರಗಳನ್ನು ಮುಖ, ನೇತ್ರಗಳನ್ನೂ, ಸೀತಾನ್ವೇಷಣ ತತ್ಪರನಾದ ಹನುಮಂತನು ಪರೀಕ್ಷಿಸಿದನು.

ಶ್ರೀರಾಮನ ವಿರಹದಿಂದ ಪರಿತಪಿಸುತ್ತಿರುವ, ಕಣ್ಣೀರ ಕೋಡಿ ಹರಿಯುತ್ತಿದ್ದು, ಗದ್ಗದ ಕಂಠದಿಂದ ವಿಲಾಪಿಸುತ್ತಿದ್ದ, ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಭಂಗಾರದ ಕಂಠಾಭರಣಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದ, ಅಂದವಾದ ಹುಬ್ಬುಗಳುಳ್ಳವಳೂ, ಮಧುರವಾದ ಕಂಠ ಸ್ಪರವುಳ್ಳವಳೂ, ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಚೆನ್ನಾಗಿ ನರ್ತಿಸುವ ಹೆಣ್ಣು ನವಿಲಿನಂತಿರುವ ಸೀತಾದೇವಿಯು ಮಾತ್ರ ಕಂಡುಬರಲಿಲ್ಲ. ॥25॥ ಕಂಡೂ-ಕಾಣದಂತಿರುವ ಚಂದ್ರರೇಖೆಯಂತೆ ಅತ್ಯಂತ ಕೃಶಳಾಗಿದ್ದ, ಧೂಳಿ ಧೂಸರಿತ ಬಂಗಾರದ ಸಲಾಕೆ ಯಂತಿದ್ದ, ಬಾಣದ ಗಾಯದಂತೆ ರೂಢಮೂಲವಾಗಿದ್ದ ಮಾನಸಿಕ ಗಾಯದಿಂದ ಪರಿತಪಿಸುತ್ತಿದ್ದ, ವಾಯುವಿನಿಂದ ಛಿದ್ರ-ಛಿದ್ರವಾಗಿ ಚದುರಿ ಹೋದ ಮೇಘಗಳಂತೆ ಭಗ್ನಮನೋರಥವುಳ್ಳ ಜಾನಕೀ ದೇವಿಯು ಹನುಮಂತನಿಗೆ ಎಲ್ಲೆಲ್ಲೂ ಕಾಣಲಿಲ್ಲ.** ॥26॥

** ಮಾರುತಿಯು ಎಷ್ಟೋಮಂದಿ ಸುಂದರೀಮಣಿಗಳನ್ನು ನೋಡಿದನು. ಆದರೆ ಅವರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರೂ ಸೀತಾದೇವಿ ಅಲ್ಲವೆಂದು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದನು. ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ತನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಿಸಿಕೊಂಡ ಸೀತಾದೇವಿಯ ಊಹಾ ಚಿತ್ರ ಹೀಗಿತ್ತು - ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಹದಿನಾರು ಕಲೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಚಂದ್ರನಂತೆ ಇರುವ ಸೀತಾದೇವಿಯು ಶ್ರೀರಾಮನ ಅಗಲುವಿಕೆಯಿಂದ ಈಗ ಮಂಜುಮುಸುಕಿದ ಚಂದ್ರನಂತೆ ಕಾಂತಿಹೀನಳಾಗಿರಬಹುದು. ಸಹಜವಾಗಿ ಭಂಗಾರ ಕಾಂತಿಯಿಂದಿರುವ ಆಕೆಯ ದೇಹವು ಧೂಳಿ ಧೂಸರಿತವಾದ ಸುವರ್ಣರೇಖೆಯಂತೆ ಇರಬಹುದು. ಬಾಣದ ಗಾಯವು ವಾಸಿಯಾದರೂ ಉಳಿಯುವ ಗುರುತಿನಂತೆ ಸೀತಾದೇವಿಯ ಮನಸ್ಸಿನ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದ ರಾವಣನ ವಾಗ್ಬಾಣಗಳ ಗುರುತು ಮಾತ್ರ ಆಕೆಯ ಮುಖಕಮಲದಲ್ಲಿ ಕಂಡು ಬಂದಿತು. ಗಾಳಿಯು ಮೋಡಗಳನ್ನು ಭಿನ್ನ-ಭಿನ್ನ ಮಾಡುವಂತೆ ರಾವಣನೆಂಬ ವಾಯುವಿನ ಘಾತದಿಂದ ರಾಮನೆಂಬ ಮೇಘವು ಚೂರು-ಚೂರು ಆಗಿ ಸೀತಾದೇವಿಯು ಕಾಂತಿಹೀನಳಾಗಿರಬಹುದು. ಅಂತಹ ಜಾನಕೀ ದೇವಿ ಮಾತ್ರ ಎಷ್ಟೇ ಹುಡುಕಿದರೂ ಅಲ್ಲಿ ತರುಣಿ ಮಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಮಾರುತಿಗೆ ಕಂಡುಬರಲಿಲ್ಲ.

ವಾಗ್ಮಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ, ಮನುಜೇಶ್ವರನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಎಷ್ಟು ಹುಡುಕಿದರೂ ಆಕೆಯು ಕಾಣದಿದ್ದಾಗ ಕಪೀಶ್ವರನಾದ ಹನುಮಂತನು ದುಃಖಾಕ್ರಾಂತನಾಗಿ ಕ್ಷಣಕಾಲ ಮಾತ್ರ ಅಜ್ಞಾನಿಯಂತೆ ದಿಕ್ಕು ತೋಚದಾದನು. ॥27॥

ಇತ್ಯಾರ್ಷೇ ಶ್ರೀಮದ್ರಾಮಾಯಣೇ ವಾಲ್ಮೀಕೀಯೇ ಆದಿಕಾವ್ಯೇ ಸುಂದರಕಾಂಡೇ ಪಂಚಮಃ ಸರ್ಗಃ ॥ 5 ॥

ಮಹರ್ಷಿವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆದಿಕಾವ್ಯವಾದ ಶ್ರೀಮದ್ರಾಮಾಯಣದ ಸುಂದರಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಐದನೆಯ ಸರ್ಗವು ಮುಗಿಯಿತು.

ಆರನೆಯ ಸರ್ಗ

ಹನುಮಂತನು ರಾವಣನ ಅರಮನೆಯಲ್ಲಿಯೂ, ಇತರ ರಾಕ್ಷಸರ ಮನೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಸೀತೆಯನ್ನು ಹುಡುಕಿದುದು

ಮನಬಂದಂತೆ ರೂಪ ಧರಿಸುವ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದ ಕಪೀಶ್ವರನು, ಉಪ್ಪರಿಗೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದ ಅರಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಾ ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಾಣದೆ ದುಃಖಿತನಾಗಿ, ಲಂಕೆಯ ಸುತ್ತಲೂ ಪುನಃ ಹುಡುಕುವ ಸಲುವಾಗಿ ವೇಗದಿಂದ ನಡೆಯತೊಡಗಿದನು. ॥1॥

ಶುಭಲಕ್ಷಣ ಸಂಪನ್ನನಾದ ಮಾರುತಿಯು ಸೂರ್ಯಕಾಂತಿಯಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿರುವ ಪ್ರಾಕಾರಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನಾದ ರಾವಣನ ಅರಮನೆಗೆ ಬಂದನು. ॥2॥ ಸಿಂಹಗಳಿಂದ ರಕ್ಷಿತವಾದ ಮಹಾರಣ್ಯ ದಂತೆ ಆ ರಾವಣನ ಭವನವನ್ನು ಭಯಂಕರರಾದ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ರಕ್ಷಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿತ್ತು. ಅಂತಹ ಭವನವನ್ನು ಪರಿಕಿಸಿ ನೋಡಿದ ಆ ಕಪಿವರನು ಆಶ್ಚರ್ಯಚಕಿತನಾದನು. ॥3॥

ರಾವಣನ ಆ ಅರಮನೆಯು ಬೆಳ್ಳಿಯಿಂದ ಮಾಡಿದ ಚಿತ್ರಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾಗಿತ್ತು. ಸುವರ್ಣಭೂಷಿತವಾದ ಹೊರ ಬಾಗಿಲುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದಿತು. ವಿಚಿತ್ರವಾದ ಅಂತಃಪುರಗಳಿಂದಲೂ, ಸುಂದರವಾದ ಒಳಬಾಗಿಲುಗಳಿಂದಲೂ ಕೂಡಿದ್ದ ರಾವಣನ ಅಂತಃಪುರವನ್ನು ಹನುಮಂತನು ವೀಕ್ಷಿಸಿದನು. ॥4॥ ಆ ಅರಮನೆಯು ಆನೆಗಳ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತ್ತಿದ್ದ ಮಾವಟಿಗರಿಂದಲೂ, ಬಳಲಿಕೆಯೇ ಇಲ್ಲದ ಶೂರರಿಂದಲೂ, ಅಪ್ರತಿಹತವಾದ ವೇಗವುಳ್ಳ ರಥಗಳನ್ನೆಳೆಯುವ ಕುದುರೆಗಳಿಂದಲೂ, ವಿಚಿತ್ರವಾದ ರಥಗಳಿಂದಲೂ ಸಮಾವೃತವಾಗಿತ್ತು. ॥5॥ ಆ ರಥಗಳು ಸಿಂಹ-ವ್ಯಾಘ್ರಗಳ ಚರ್ಮಗಳಿಂದ ಹೊದಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದು ದಂತ, ಚಿನ್ನ, ಬೆಳ್ಳಿಗಳಿಂದ ಮಾಡಿದ ಪ್ರತಿಮೆಗಳಿಂದ ಸಮಾವೃತವಾಗಿದ್ದವು. ವಿಚಿತ್ರವಾದ ಶಬ್ದಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾ ಅತ್ತಂದಿತ್ತ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದುವು. ॥6॥

ರಾವಣನ ಆ ಅರಮನೆಯು ಹೇರಳವಾದ ಮುತ್ತುಗಳಿಂದಲೂ, ನಾನಾ ಬಗೆಯ ರತ್ನಗಳಿಂದಲೂ, ಅನರ್ಘ್ಯವಾದ ಆಸನಗಳಿಂದಲೂ, ಪಾತ್ರೆಗಳಿಂದಲೂ, ಅಲಂಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತ್ತು. ಮಹಾರಥಿಕರಿಗೆ ನಿವಾಸ ಸ್ಥಾನವಾಗಿತ್ತು. ಮಹಾರಥಗಳ ಧ್ವನಿಗಳಿಂದ ಕೂಡಿತ್ತು. ॥7॥ ಆ ಅರಮನೆಯ ಸುತ್ತಲೂ ಸುಂದರವಾದ ಅನೇಕ ದೃಶ್ಯಗಳಿದ್ದವು. ಜಿಂಕೆಗಳೇ ಮುಂತಾದ ಮೃಗಗಳೂ, ಶಾರಿಕಾದಿ ಅನೇಕ ವಿಧವಾದ ಪಕ್ಷಿಗಳು, ಅನೇಕ ಸಾವಿರ ಮೃಗಪಕ್ಷಿಗಳು ಅರಮನೆಯ ಸುತ್ತಲೂ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. ॥8॥ ಆ ಅಂತಃಪುರವು ಸುಶಿಕ್ಷಿತರೂ, ವಿನೀತರೂ ಆದ ಕಾವಲುಗಾರರಿಂದಲೂ, ರಾಕ್ಷಸರಿಂದಲೂ ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿತ್ತು. ಮುಖ್ಯರಾದ, ಶ್ರೇಷ್ಥರಾದ ವನಿತಾರತ್ನಗಳಿಂದ ತುಂಬಿ ಹೋಗಿತ್ತು. ॥9॥ ಆ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನ ನಿವಾಸವು ಸಂತೋಷಭರಿತರಾದ ಉತ್ತಮ ಸ್ತ್ರೀಯರಿಂದ ಸಂಪನ್ನವಾಗಿತ್ತು. ರತ್ನಪ್ರಾಯರಾದ ಸಿಯರು ತೊಟ್ಟಿದ್ದ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಆಭರಣಗಳ ನಿನಾದವು ಭೋರ್ಗರೆಯುವ ಸಮುದ್ರದ ಶಬ್ದವನ್ನೇ ಅನುಕರಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ॥10॥

ಆ ಅರಮನೆಯು ಛತ್ರ-ಚಾಮರ-ಸಿಂಹಾಸನಾದಿ ರಾಜ ಚಿಹ್ನೆಗಳಿಂದ ಒಪ್ಪುತ್ತಿತ್ತು. ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಅಗರು- ಚಂದನಗಳಿಂದ ಸುವಾಸಿತವಾಗಿತ್ತು. ಸಿಂಹಗಳಿಂದ ನಿಬಿಡವಾದ ಮಹಾವನದಂತೆ ಬಲಿಷ್ಠರಾದ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ನಿಬಿಡವಾಗಿತ್ತು. ॥11॥ ಭೇರಿ-ಮೃದಂಗ ಮುಂತಾದ ವಾದ್ಯಗಳಿಂದಲೂ, ಶಂಖಧ್ವನಿಯಿಂದಲೂ ನಿನಾದಿತವಾಗಿತ್ತು. ರಾಕ್ಷಸರು ಆ ಅರಮನೆಯನ್ನು ನಿತ್ಯವೂ ಪೂಜಿಸಿ ಸಿಂಗರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಪರ್ವದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಶಾಂತಿಗಾಗಿ ಹೋಮಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ॥12॥ ಆ ಅರಮನೆಯು ಸಮುದ್ರ ದಂತೆ ಗಂಭೀರವೂ, ಆಳವೂ, ರಾವಣನ ಭಯದಿಂದ ನಿಶ್ಶಬ್ದವಾಗಿತ್ತು. ಮಹಾರತ್ನಗಳಿಂದ ಸಮಲಂಕೃತವಾಗಿತ್ತು. ಆನೆ, ಕುದುರೆ, ರಥಗಳಿಂದ ಅದು ತುಂಬಿಹೋಗಿತ್ತು. ಮಹಾರತ್ನಗಳಿಂದ ವ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿದ್ದು ತನ್ನ ಕಾಂತಿಯಿಂದಲೇ ದೇದೀಪ್ಯಮಾನವಾಗಿ ಬೆಳಗುತ್ತಿತ್ತು. ಮಹಾಕಾಯನಾದ ರಾವಣನ ಅಂತಹ ಸೌಧವನ್ನು ಹನುಮಂತನು ನೋಡಿದನು. ಆ ಸುಂದರವಾದ ಅರಮನೆಯನ್ನು ಲಂಕಾಧಿದೇವತೆಯ ಆಭರಣವೆಂದೇ ಹನುಮಂತನು ಭಾವಿಸಿದನು. ಆಗ ಅವನು ರಾವಣನ ಬಳಿಯಲ್ಲೇ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ॥13-15॥

ವಾನರ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಮಾರುತಿಯು ಸೀತೆಯನ್ನು ಹುಡುಕಲು ರಾಕ್ಷಸರ ಒಂದು ಮನೆಯಿಂದ ಮತ್ತೊಂದು ಮನೆಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದನು. ಸುತ್ತಲೂ ಇದ್ದ ಉದ್ಯಾನ ವನಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಸಾದಗಳಲ್ಲಿಯೂ ನಿರ್ಭಯನಾಗಿ ಸಂಚರಿಸಿದನು. ॥16॥ ಮಹಾವೇಗಶಾಲಿಯೂ, ಪರಾಕ್ರಮಿಯೂ ಆದ ವಾಯುನಂದನನು ಹಾರಿಕೊಂಡೇ ಪ್ರಹಸ್ತನ ಮನೆಗೆ ಹೋದನು. ಅಲ್ಲಿಂದ ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವನೆಂಬ ರಾಕ್ಷಸಮುಖ್ಯನ ಮನೆಗೆ ಹಾರಿದನು. ಅಲ್ಲೆಲ್ಲೂ ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಾಣದೆ ಮೇಘ ಸದೃಶನಾದ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಮನೆಗೆ ಹೋದನು. ಅಲ್ಲಿಂದ ಮುಂದೆ ವಿಭೀಷಣನ ಮನೆಗೂ ಹೋದನು. ಅಲ್ಲಿಯೂ ಸೀತಾದೇವಿಯನ್ನು ಕಾಣದೆ ಮುಂದೆ ರಾಕ್ಷಸಮುಖ್ಯರಾದ ಮಹೋದರ, ವಿರೂಪಾಕ್ಷ, ವಿದ್ಯುಜ್ಜಿಹ್ವ, ವಿದ್ಯುನ್ಮಾಲಿಗಳ ಮನೆಗಳಿಗೆ ಅನುಕ್ರಮವಾಗಿ ಹಾರಿಕೊಂಡೇ ಹೋದನು. ಅಲ್ಲೆಲ್ಲೂ ಸೀತೆಯು ಕಾಣದಿದ್ದಾಗ ಬೆಕ್ಕಿನಷ್ಟೇ ಗಾತ್ರದಲ್ಲಿದ್ದ ಕಪಿ ಮುಖ್ಯನಾದ ಹನುಮಂತನು ವಜ್ರದಂಷ್ಟ್ರನೆಂಬ ರಾಕ್ಷಸನ ಮನೆಗೂ, ಧೀಮಂತನಾದ ಶುಕನ ಮತ್ತು ಸಾರಣನ ಮನೆಗಳಿಗೂ ಕುಪ್ಪಳಿಸಿದನು. ಮುಂದೆ ಇಂದ್ರಜಿತುವಿನ ಮನೆಗೂ, ಜಂಬುಮಾಲಿ ಮತ್ತು ಸುಮಾಲಿಗಳೆಂಬುವರ ಮನೆಗಳಿಗೂ ಹೋದನು. ॥17-21॥ ಸೀತಾದೇವಿಯನ್ನು ಹುಡುಕಲು ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತಾ ಮಾರುತಿಯು ರಶ್ಮಿಕೇತು, ಸೂರ್ಯಶತ್ರು, ವಜ್ರಕಾಯ ಇವರ ಮನೆಗಳಿಗೂ ಹಾರಿಕೊಂಡೇ ಹೋದನು. ಬಳಿಕ ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷ, ಸಂಪಾತಿ, ವಿದ್ಯುದ್ರೂಪ, ಭೀಮ, ಘನ, ವಿಘನ ಮುಂತಾದವರ ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ನೆಗೆ-ನೆಗೆದು ಹುಡುಕಿದನು. ಮುಂದೆ ಶುಕನಾಸ, ವಕ್ರ, ಶಠ, ವಿಕಟ, ಹ್ರಸ್ವಕರ್ಣ, ದಂಷ್ಟ್ರ, ಲೋಮಶ ಮುಂತಾದ ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠರ ಮನೆಗಳಿಗೂ ಹೋದನು. ಅಲ್ಲೆಲ್ಲೂ ಸೀತೆಯು ಸಿಕ್ಕದ ಕಾರಣ ಮುಂದೆ ಯುದ್ಧೋನ್ಮತ್ತ, ಮತ್ತ, ಧ್ವಜಗ್ರೀವ, ವಿದ್ಯುಜ್ಜಿಹ್ವ, ದ್ವಿಜಿಹ್ವ, ಹಸ್ತಿಮುಖ, ಕರಾಲ, ಪಿಶಾಚ, ಶೋಣಿತಾಕ್ಷ ಇವರೆಲ್ಲರ ಮನೆಗಳಿಗೆ ಅನುಕ್ರಮವಾಗಿ ಹಾರಿಕೊಂಡೇ ಹೋದನು.
॥22-26॥ ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯಾದ ಆ ಮಹಾಕಪಿಯು ಬಹುಮೂಲ್ಯವಾದ ಆ ಅರಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸಿ ಸಮೃದ್ಧಿಶಾಲಿಗಳಾದ ರಾಕ್ಷಸರ ಅಪಾರವಾದ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ನೊಡಿದನು. ॥27॥ ಆ ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರ ಮನೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಸೀತಾದೇವಿಯನ್ನು ಹುಡುಕಿ ನಿರಾಶನಾಗಿ ಶುಭಲಕ್ಷಣ ಸಂಪನ್ನನಾದ ಮಾರುತಿಯು ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನಾದ ರಾವಣನ ಅರಮನೆಯನ್ನು ಪುನಃ ಸೇರಿದನು. ॥28॥ ರಾವಣನ ಅರಮನೆಯಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಗ ರಾವಣೇಶ್ವರನ ಪರ್ಯಂಕವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಾ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ಮಲಗಿದ್ದ, ವಿಕಾರವಾದ ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸಿಯರನ್ನು ನೋಡಿದನು. ॥29॥ ಆ ರಾಕ್ಷಸ ಸ್ತ್ರೀಯರಲ್ಲಿ ಕೆಲವರು ಶೂಲ, ಮುದ್ಗರ, ಶಕ್ತಿ, ತೋಮರ ಮುಂತಾದ ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದರು. ರಾಕ್ಷಸರ ನಾನಾ ವಿಧವಾದ ಸೇನೆಯ ತುಕಡಿಗಳನ್ನು ರಾವಣನ ನಿಲಯದಲ್ಲಿ ವೀಕ್ಷಿಸಿದನು. ॥30॥ ಆ ಅರಮನೆಯಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ಮಹಾಕಾಯರಾದ ವಿಧ-ವಿಧವಾದ ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಮೇಲಕ್ಕೆತ್ತಿಕೊಂಡು ನಿಂತಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು, ಕೆಂಪಾಗಿರುವ, ಬಿಳಿಯ ಬಣ್ಣದ ಮಹಾವೇಗವುಳ್ಳ ಬಂಧಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ನೋಡಿದನು.॥31॥ ಒಳ್ಳೆಯ ಜಾತಿಯಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ್ದ, ಒಳ್ಳೆಯ ರೂಪವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದ, ಶತ್ರುಗಳ ಆನೆಗಳನ್ನು ಗಾಯಗೊಳಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಸಮರ್ಥವಾದ, ಯುದ್ಧವೇ ಮುಂತಾದ ವಿದ್ಯೆಗಳಲ್ಲಿ ಸುಶಿಕ್ಷಿತವಾದ, ಐರಾವತಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾಗಿ ಯುದ್ಧಮಾಡಲು ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದ, ಶತ್ರುಸೈನ್ಯವನ್ನು ಸಂಹರಿಸಲು ಸಮರ್ಥವಾದ ಆನೆಗಳನ್ನು ನೋಡಿದನು.ಆ ಆನೆಗಳು ನೀರನ್ನು ಸುರಿಸುವ ಮೇಘಗಳಳಂತೆ ಹಾಗೂ ಪ್ರವಾಹರೂಪವಾಗಿ ನೀರನ್ನು ಸುರಿಸುವ ಬೆಟ್ಟಗಳಂತೆ ಮದೋದಕವನ್ನು ಸುರಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. ಮೇಘಗಳಂತೆ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. ಶತ್ರುಗಳಿಂದ ಎದುರಿಸಲು ಅಸಾಧ್ಯವಾಗಿದ್ದ ಆನೆಗಳನ್ನು ಆ ರಾವಣನ ನಿಲಯದಲ್ಲಿ ಕಪಿವರನು ನೋಡಿದನು. ಅವುಗಳು ಭಂಗಾರದ ಆಭರಣಗಳಿಂದ ಶಂಗರಿಸಲ್ಪಟ್ಟು, ಮಧ್ಯಾಹ್ನದ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಕಂಗೊಳಿಸುವ ಸಾವಿರಾರು ಪದಾತಿ ಸೈನಿಕರನ್ನು ಆ ರಾವಣನ ನಿವೇಶನದಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ನೋಡಿದನು. ॥32-35॥

ಬಳಿಕ ವಾಯುಪುತ್ರನಾದ ಹನುಮಂತನು ರಾವಣನ ಅರಮನೆಯಲ್ಲಿ ವಿವಿಧಾಕಾರಗಳಲ್ಲಿದ್ದ ಶಂಗರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಪಲ್ಲಕಿ ಗಳನ್ನು ಲತಾಗಹಗಳನ್ನು, ಚಿತ್ರಶಾಲೆಗಳನ್ನು, ಆಟದ ಮನೆಗಳನ್ನು, ಮರದಿಂದ ಮಾಡಿದ ಕತ್ರಮ ಕ್ರೀಡಾ ಪರ್ವತಗಳನ್ನು, ರಮ್ಯವಾದ ರತಿಮಂದಿರಗಳನ್ನು ಹಗಲಿನ ವಿಹಾರ ಗೃಹಗಳನ್ನು ನೋಡಿದನು. ॥36-37॥ ಆ ಅರಮನೆಯು ಮಂದರ ಪರ್ವತದಂತೆ ಸುವರ್ಣಮಯವಾಗಿದ್ದು ಉನ್ನತವಾಗಿತ್ತು. ನವಿಲುಗಳ ಕ್ರೀಡಾ ಗಹಗಳಿಂದ ಸಮಾಕುಲ ವಾಗಿತ್ತು. ಧ್ವಜದಂಡಗಳಿಂದ ವ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿದ್ದ ರಾವಣನ ಉತ್ತಮೋತ್ತಮವಾದ ಪ್ರಾಸಾದವನ್ನು ನೋಡಿದನು. ಭವ್ಯವಾದ ಆ ಅರಮನೆಯು ಅನೇಕವಾದ ರತ್ನಗಳ ರಾಶಿಗಳಿಂದ ತುಂಬಿಹೋಗಿತ್ತು. ಮಹಾಪದ್ಮಾದಿ ನವನಿಧಿಗಳ ಸಮೂಹಗಳಿಂದ ವ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿತ್ತು. ಸದಾಶಿವನ ನಿವಾಸವಾದ ಕೈಲಾಸ ಪರ್ವತದಂತೆ, ದೃಢವ್ರತಿಗಳಿಗೆ ಪ್ರಾಪ್ತವಾದ ತಪಃ ಫಲದಂತೆ, ರತ್ನಗಳ ಕಾಂತಿಯಿಂದಲೂ ರಾವಣನ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದಲೂ ಆ ಮಹಾಪ್ರಾಸಾದವು ಕಿರಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾಗಿತ್ತು. ಅಲ್ಲಿದ್ದ ಹಾಸಿಗೆಗಳು, ಆಸನಗಳೂ, ಮುಖ್ಯವಾದ ಪಾತ್ರೆಗಳೂ ಎಲ್ಲವೂ ಸುವರ್ಣಮಯವೇ ಆಗಿದ್ದವು. ॥ 38-41 ॥ ರಾವಣನ ಆ ಅರಮನೆಯಲ್ಲಿ ಮಧುವಿನಿಂದಲೂ, ಆಸವಗಳಿಂದಲೂ, ತುಂಬಿದ್ದ ಅನೇಕ ಮಣಿಮಯವಾದ ಪಾತ್ರೆಗಳಿದ್ದವು. ಅದು ಕುಬೇರನ ಅರಮನೆಯಂತೆ ಮನೋಹರವಾಗಿಯೂ, ವಿಶಾಲವಾಗಿಯೂ ಇತ್ತು. ಅದು ಹೆಂಗಸರ ಕಾಲಂದಿಗೆಗಳ, ಓಡ್ಯಾಣಗಳ ಹಾಗೂ ಮದಂಗ-ತಾಳಗಳ ಧ್ವನಿಗಳಿಂದ ನಿನಾದಿತವಾಗಿತ್ತು. ಪ್ರಾಸಾದಗಳ ಸಮೂಹಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು, ರತ್ನಪ್ರಾಯರಾದ ನೂರಾರು ಸ್ತ್ರೀಯರಿಂದ ವ್ಯಾಪಿಸಿತ್ತು. ವಿಶಾಲವಾದ ಅನೇಕ ಒಳ ಹಜಾರಗಳು ಅಲ್ಲಿದ್ದವು. ಅಂತಹ ಅತ್ಯಂತ ಸುಂದರವಾದ ಮಹಾಭವನವನ್ನು ಹನುಮಂತನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ॥ 42-44 ॥

ಇತ್ಯಾರ್ಷೇ ಶ್ರೀಮದ್ರಾಮಾಯಣೇ ವಾಲ್ಮೀಕೀಯೇ ಆದಿಕಾವ್ಯೇ ಸುಂದರಕಾಂಡೇ ಷಷ್ಠಃ ಸರ್ಗಃ ॥6 ॥

ಮಹರ್ಷಿವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆದಿಕಾವ್ಯವಾದ ಶ್ರೀಮದ್ರಾಮಾಯಣದ ಸುಂದರಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಆರನೆಯ ಸರ್ಗವು ಮುಗಿಯಿತು.

ಏಳನೆಯ ಸರ್ಗ

ರಾವಣನ ಅರಮನೆ ಮತ್ತು ಪುಷ್ಪಕವಿಮಾನದ ವರ್ಣನೆ-

ಬಲಿಷ್ಠನಾದ ಹನುಮಂತನು ಆ ಮಹಾಂತಃಪುರದ ಸಮುಚ್ಚಯದಲ್ಲಿ ಸುಂದರವಾದ ಮನೆಗಳ ಸಮೂಹಗಳನ್ನು ನೋಡಿದನು. ಎಲ್ಲ ಮನೆಗಳು ಮಿಂಚಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮೇಘಗಳ ಸಾಲಿನಂತಿದ್ದವು. ವೈಡೂರ್ಯಮಣಿಗಳಿಂದ ನಿಬದ್ಧವಾದ ಚಿನ್ನದ ಬಲೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದವು. ಪಕ್ಷಿಗಳ ಸಮೂಹಗಳಿಂದ ಶೋಭಾಯಮಾನವಾಗಿದ್ದವು. ॥1॥

ಅಲ್ಲಿ ಪ್ರಶಸ್ತವಾದ ಶಂಖಗಳೂ, ಆಯುಧಗಳೂ, ಧನುಸ್ಸುಗಳೂ, ಇವುಗಳಿಂದ ಶೋಭಿತವಾದ ಅಂತರ್ಗೃಹ ಗಳನ್ನೂ, ಪರ್ವತ ಸದೃಶವಾದ ಪ್ರಾಸಾದಗಳಲ್ಲಿ ಮನೋಹರವಾದ, ವಿಶಾಲವಾದ ಚಂದ್ರಶಾಲೆಗಳನ್ನೂ ಹನುಮಂತನು ನೋಡಿದನು. ॥2॥ ಅವು ನಾನಾ ವಿಧವಾದ ಸಂಪತ್ತುಗಳಿಂದ ದೇದಿಪ್ಯಮಾನವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದು, ದೇವಾಸುರರಿಂದಲೂ ಪ್ರಶಂಸಿಸಲ್ಟಡುತ್ತಿದ್ದುವು. ಸಕಲ ವಿಧವಾದ ಭೋಗಸಾಮಗ್ರಿಗಳು ವಿಪುಲವಾಗಿದ್ದು, ಯಾವುದರ ಕೊರತೆಯೂ ಇರಲಿಲ್ಲ. ರಾವಣನು ಸ್ವಬಲ ಪರಾಕ್ರಮ ಗಳಿಂದ ಸಂಪಾದಿಸಿದ್ದು, ಅಂತಹ ಭವ್ಯವಾದ, ಸುಂದರವಾದ ಗೃಹಗಳನ್ನು ಮಾರುತಿಯು ನೋಡಿದನು. ॥3॥

ಪ್ರಯತ್ನಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಬಹಳ ಸುಂದರವಾಗಿ ವಿಶ್ವಕರ್ಮನಿಂದ ನಿರ್ಮಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ಸೌಧಗಳಲ್ಲಿನ ಮಾಯಾ ವಿಶೇಷಗಳಿಂದಾಗಿ ಮಯನಿಂದಲೇ ನಿರ್ಮಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿರುವುದೋ ಎಂಬಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು. ಭೂಮಂಡಲದಲ್ಲೇ ಸಕಲ ಗುಣಗಳಿಂದಲೂ ವಿಶಿಷ್ಟವಾಗಿದ್ದ ಲಂಕಾಧಿಪತಿಯಾದ ರಾವಣನ ಪ್ರಾಸಾದಗಳನ್ನು ಹನುಮಂತನು ನೋಡಿದನು. ॥4॥ ರಾವಣನ ಉತ್ತಮೋತ್ತಮವಾದ ಅರಮನೆಯು ಎತ್ತರದಲ್ಲಿರುವ ಮೇಘದಂತೆ ಮನೋಹರವಾಗಿತ್ತು. ಸುವರ್ಣದಂತೆ ಸುಂದರವಾಗಿಯೂ ರಾಕ್ಷಸರ ಅಧಿಪತಿಯಾದ ರಾವಣನ ಅಂತಸ್ತಿಗೆ ಅನುರೂಪವಾಗಿ ವಿರಾಜಿಸುತ್ತಿತ್ತು.॥5॥ ಅದು ಭೂಮಿಗೆ ಇಳಿದು ಬಂದ ಸ್ವರ್ಗದಂತೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತಾ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿತ್ತು. ಅನೇಕ ರತ್ನರಾಶಿಗಳಿಂದ ಸಮದ್ಧವಾಗಿತ್ತು. ವಕ್ಷಗಳ ಕುಸುಮಗಳಿಂದಲೂ ವ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿದ್ದು, ಕುಸುಮ ಪರಾಗದಿಂದ ಆಚ್ಛಾದಿತವಾದ ಪರ್ವತ ಶಿಖರದಂತೆ ವಿರಾಜಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ॥6॥ ಅನಂತರ ಹನುಮಂತನು ಅತ್ಯಂತ ಶೋಭೆಯಿಂದ ಮೆರೆಯುವ ಪುಷ್ಪಕ ವಿಮಾನವನ್ನು ನೋಡಿದನು. ಅದು ವಿದ್ಯುನ್ಮಾಲೆಗಳಿಂದ ಶೋಭಿತವಾದ ಮೇಘದಂತೆ ಶ್ರೇಷ್ಠರಾದ ನಾರೀಮಣಿಯರಿಂದ ಬೆಳಗುತ್ತಿತ್ತು. ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಹಂಸಗಳಿಂದ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಒಯ್ಯಲ್ಪಡುತ್ತಿರುವಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು. ಬ್ರಹ್ಮಾದಿ ಪುಣ್ಯಪುರುಷರ ವಿಮಾನದಂತೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ॥7॥ ಆ ಪುಷ್ಪಕವಿಮಾನವು ಅನೇಕ ವಿಧವಾದ ಗೈರಿಕಾದಿ ಧಾತುಗಳಿಂದ ಚಿತ್ರಿತವಾದ ಪರ್ವತದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು. ಗ್ರಹಗಳಿಂದಲೂ, ಚಂದ್ರನಿಂದಲೂ ಚಿತ್ರಿತವಾದ ಆಕಾಶದಂತೆ ರಾರಾಜಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಒಟ್ಟುಗೂಡಿದ ಮೇಘಗಳ ಸಮೂಹದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದ ಆ ವಿಮಾನರತ್ನವು ಅಪಾರವಾದ ರತ್ನಗಳಿಂದ ಚಿತ್ರಿತವಾಗಿತ್ತು.॥8॥

ಆ ಪುಷ್ಪಕವಿಮಾನದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ಬಿಡಿಸಿದ್ದರು. ಅದರಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರಿತವಾದ ಶಿಲ್ಪದಲ್ಲಿ ಪರ್ವತದ ಸಾಲುಗಳಿಂದ ಯುಕ್ತವಾದ ಭೂಮಿಯಿತ್ತು. ಪರ್ವತಗಳು ವೃಕ್ಷಗಳ ಸಮೂಹಗಳಿಂದ ವ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿದ್ದವು. ವೃಕ್ಷಗಳು ಪುಷ್ಪಗುಚ್ಛಗಳಿಂದ ಸಮೃದ್ಧವಾಗಿದ್ದವು. ಆ ಪುಷ್ಪಗಳು ಕೇಸರಗಳಿಂದಲೂ, ದಳಗಳಿಂದಲೂ, ಕೂಡಿ ಬಹು ಸುಂದರವಾಗಿ ಗೋಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದವು.॥9॥

ಆ ಪುಷ್ಪಕ ವಿಮಾನದ ಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ವೇತವರ್ಣದ ಭವನಗಳಿದ್ದವು. ಕೇಸರಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಸರೋವರಗಳು ರಂಗು ರಂಗಾದ ಹೂವುಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. ಅದರಲ್ಲಿ ಕೇಸರಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಪದ್ಮಗಳೂ ರಾರಾಜಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. ಅದರಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರಿತವಾದ ವನಗಳು ಅದ್ಭುತವಾಗಿದ್ದವು. ॥10॥ ಅದು ತನ್ನಲ್ಲಿದ್ದ ರತ್ನಗಳ ಪ್ರಭೆಯನ್ನು ದಶದಿಕ್ಕುಗಳಿಗೂ ಪಸರಿಸುತ್ತಾ, ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಹಾರಾಡುತ್ತಿದೆಯೋ ಎಂಬತ್ತಿತ್ತು. ಉತ್ತಮೋತ್ತಮ ಪ್ರಾಸಾದಗಳಿಗೂ ಶ್ರೇಷ್ಠತಮವಾಗಿರುವ ಪ್ರಾಸಾದದಂತೆ ಕಂಗೊಳಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಅಂತಹ ‘ಪುಷ್ಪಕ’ವೆಂಬ ಹೆಸರಿನ ಮಹಾವಿಮಾನವನ್ನು ಹನುಮಂತನು ನೋಡಿದನು. ॥11॥ ಆ ವಿಮಾನದಲ್ಲಿ ವೈಢೂರ್ಯಮಯವಾದ ಪಕ್ಷಿಗಳೂ, ಬೆಳ್ಳಿಯಿಂದಲೂ ಹಾಗೂ ಹವಳಗಳಿಂದಲೂ ಮಾಡಿದ ಪಕ್ಷಿಗಳೂ ಇದ್ದವು. ನಾನಾ ವಿಧವಾದ ಮುತ್ತು-ರತ್ನಗಳಿಂದ ಚಿತ್ರಿತವಾದ ಹಾವುಗಳಿದ್ದವು. ಜಾತಿಗೆ ಅನುರೂಪವಾದ ಶುಭಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಕುದುರೆಗಳಿದ್ದವು. ॥12॥ ಆ ವಿಮಾನದಲ್ಲಿ ಹವಳ ಹಾಗೂ ಸುವರ್ಣ ಪುಷ್ಪಗಳೇ ರೆಕ್ಕೆಗಳ ರೂಪದಲ್ಲಿದ್ದ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಇದ್ದವು. ಅವುಗಳು ವಕ್ರವಾಗಿದ್ದ ರೆಕ್ಕೆಗಳನ್ನು ಲೀಲಾಜಾಲವಾಗಿ ಒಳಕ್ಕೆ ಎಳೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದವು. ಕಾಮದೇವನಿಗೆ ಒತ್ತಾಸೆ ನೀಡುವ ವಸ್ತುಗಳೋ ಎಂಬಂತೆ ಆ ಹಕ್ಕಿಗಳು ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. ಅಂತಹ ಸುಂದರವಾದ, ಅನುಪಮವಾದ ರೆಕ್ಕೆಗಳಿಂದಲೂ, ಸುಂದರವಾದ ಮುಖಗಳಿಂದಲೂ ಕೂಡಿದ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಅದರಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರಿತವಾಗಿದ್ದವು. ॥13॥ ಆ ಭವನದಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮೀದೇವಿಯು ತನ್ನ ಮನೋಹರ ಹಸ್ತಗಳಲ್ಲಿ ಪದ್ಮಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿ ಪದ್ಮ ಸರೋವರದಲ್ಲಿ ವಿರಾಜಿಸುತ್ತಿರುವಂತೆ ಚಿತ್ರಿತವಾಗಿತ್ತು.ಅವಳ ಇಕ್ಕೆಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಸುಂದರವಾದ ಸೊಂಡಿಲುಗಳುಳ್ಳ ಆನೆಗಳನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸಿದ್ದರು. ಅವುಗಳ ಸೊಂಡಿಲುಗಳಲ್ಲಿ ತಾವರೆ ಹೂವುಗಳನ್ನು, ಎಲೆಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು, ದೇವಿಗೆ ಆತ್ಮಾರ್ಪಣ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಅಭಿಷೇಕ ಮಾಡುತ್ತಿರುವಂತೆ ಇತ್ತು. ॥14॥ ಪರ್ವತದಂತೆ ಉನ್ನತವಾದ, ಆಹ್ಲಾದಕರವಾಗಿ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿರುವ ಗೃಹವನ್ನು (ಪುಷ್ಪಕವನ್ನು) ನೋಡಿ ಹನುಮಂತನು ಆಶ್ಚರ್ಯ ಚಕಿತನಾದನು. ಸುಂದರವಾದ ಪೊಟರೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದ ಸುಗಂಧಯುಕ್ತವಾದ ವೃಕ್ಷಗಳಂತೆಯೂ, ವಸಂತ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸುಂದರವಾದ ಗುಹೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದ ಪರ್ವತದಂತೆಯೂ ಶೋಭಾಯಮಾನವಾದ ಆ ಭವನವನ್ನು ಅವನು ಮಗದೊಮ್ಮೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ॥15॥

ಹೀಗೆ ಹನುಮಂತನು ರಾವಣೇಶ್ವರನಿಂದ ಪರಿಪಾಲಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ಹಾಗೂ ಸಕಲರಿಂದ ಪೂಜಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ಲಂಕಾ ಪಟ್ಟಣದ ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಸಂಚರಿಸಿ ಸೀತಾದೇವಿಯನ್ನು ಹುಡುಕಿದನು. ಆದರೂ ಪರಮಪೂಜ್ಯಳೂ, ಶ್ರೀರಾಮನ ಸದ್ಗುಣ ಪ್ರಭಾವಗಳಿಂದ ಜಯಿಸಲ್ಪಟ್ಟ; ಅಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ ಶ್ರೀರಾಮನು ಶಿವಧನುಸ್ಸಿನ ಗುಣವನ್ನು (ನಾರಾಚವನ್ನು) ಬಲವಾಗಿ ಸೆಳೆದು ಧನುರ್ಭಂಗ ಮಾಡಿ ಜಯಿಸಲ್ಪಟ್ಟವಳಾದ ಆ ಜಾನಕಿಯನ್ನು ಕಾಣದೆ ಅವನು ವಿಚಾರಗ್ರಸ್ತನಾದನು. ॥16॥
ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಲಂಕಾಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಬಹುವಿಧವಾಗಿ ಆಗುಹೋಗುಗಳನ್ನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿಯೇ ವಿಚಾರ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ, ತೀಕ್ಷ್ಣಬುದ್ಧಿಯವನಾದ, ಸದಾಚಾರ ಸಂಪನ್ನನಾದ, ಹನುಮಂತನು ಸೂಕ್ಷ್ಮದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಹುಡುಕಿದರೂ ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಾಣದೆ ಅವನ ಮನಸ್ಸು ಅತಿ ದುಃಖಿತವಾಯಿತು. ॥17॥

ಇತ್ಯಾರ್ಷೇ ಶ್ರೀಮದ್ರಾಮಾಯಣೇ ವಾಲ್ಮೀಕೀಯೇ ಆದಿಕಾವ್ಯೇ ಸುಂದರಕಾಂಡೇ ಸಪ್ತಮಃ ಸರ್ಗಃ ॥ 7 ॥

ಮಹರ್ಷಿವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆದಿಕಾವ್ಯವಾದ ಶ್ರೀಮದ್ರಾಮಾಯಣದ ಸುಂದರಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಏಳನೆಯ ಸರ್ಗವು ಮುಗಿಯಿತು.

ಎಂಟನೆಯ ಸರ್ಗ

ಹನುಮಂತನು ಪುನಃ ಪುಷ್ಪಕವಿಮಾನವನ್ನು ಸಂದರ್ಶಿಸಿದುದು

ಧೀಮಂತನಾದ, ವಾಯುಪುತ್ರನಾದ ಹನುಮಂತನು ಮಣಿಗಳಿಂದಲೂ, ರತ್ನಗಳಿಂದಲೂ ನಿಬದ್ಧವಾಗಿ ಚಿತ್ರಿತ ವಾಗಿದ್ದ, ಪುಟಕ್ಕೆ ಹಾಕಿದ ಚಿನ್ನದಿಂದಲೇ ನಿರ್ಮಿತವಾದ ಮಹಾವಿಮಾನವನ್ನು ರಾವಣನ ಆ ಮಹಾಸೌಧದ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ನೋಡಿದನು. ॥1॥ ಆ ಪುಷ್ಪಕವಿಮಾನವು ಅಪ್ರಮೇಯವಾದ ಸೌಂದರ್ಯದಿಂದ ಕೂಡಿರುವ ಪ್ರತಿಮೆಯಂತೆ ನಿರ್ಮಿತವಾಗಿತ್ತು. ಲೋಕವೇ ಮೆಚ್ಚುಕೊಳ್ಳುವಂತಹ ಊಹಾತೀತವಾದ, ಸಾಟಿಯಿಲ್ಲದ ಆ ಪುಷ್ಪಕ ವಿಮಾನವನ್ನು ಸ್ವತಃ ವಿಶ್ವಕರ್ಮನೇ ನಿರ್ಮಿಸಿದ್ದನು. ಅದು ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ಹೋಗುವ ವಾಯುಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತವಾಗಿತ್ತು. (ನೆಲಬಿಟ್ಟು ಅಂತರಾಳದಲ್ಲಿತ್ತು) ಸೂರ್ಯನ ಮಾರ್ಗಕ್ಕೆ ತೋರುಗಲ್ಲಿನಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದ ಆ ದಿವ್ಯ ವಿಮಾನವನ್ನು ಹನುಮಂತನು ನೋಡಿದನು.॥2॥ ಪ್ರಯತ್ನ ಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಮಾಡದಿರುವ ಯಾವುದೊಂದು ಭಾಗವೂ ಆ ವಿಮಾನದಲ್ಲಿರಲಿಲ್ಲ. ಬಹುಮೂಲ್ಯವಾದ ರತ್ನಗಳಿಂದ ಕೂಡಿರದ ಯಾವ ಭಾಗವೂ ಆ ವಿಮಾನದಲ್ಲಿರಲಿಲ್ಲ. ಅತಿ ರಚನಾ ವಿಶಿಷ್ಟವಲ್ಲದ ಯಾವ ಭಾಗವೂ ಅದರಲ್ಲಿರಲಿಲ್ಲ. ಅದರಲ್ಲಿನ ಎಲ್ಲ ಭಾಗಗಳೂ ಶಿಲ್ಪಚಾತುರ್ಯದ ವೈಶಿಷ್ಠ್ಯದಿಂದಲೇ ಕೂಡಿದ್ದವು. ದೇವತೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಅಂತಹ ವಿಶಿಷ್ಟ ರೀತಿಯಿಂದ ನಿರ್ಮಿಸಿದ ವಿಮಾನಗಳಿರಲಿಲ್ಲ. ॥3॥ ತಪೋನುಷ್ಠಾನದಿಂದಲೂ, ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದಲೂ ರಾವಣನು ಆ ಪುಷ್ಪಕ ವಿಮಾನವನ್ನು ಸಂಪಾದಿಸಿದ್ದನು. ಅದರಲ್ಲಿ ಆಸೀನರಾದವರು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಅದು ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಆ ವಿಮಾನದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ವಿಧವಾದ ವಿಲಕ್ಷಣವಾದ ಸಭಾ ಭವನಗಳೂ, ಕ್ರೀಡಾವನಗಳೂ, ಭೋಜನ ಶಾಲೆಗಳೂ, ವಿನೋದ ಮಂದಿರಗಳೂ, ಗೋಪುರಗಳೂ ಮುಂತಾದ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಭಾಗಗಳೂ ಸೌಕರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ನಿರ್ಮಿಸಿದ್ದವು. ಆ ವಿಮಾನಕ್ಕೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದ ಚಿತ್ರಕಲೆ, ಕುಸುರಿ ಕೆಲಸಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು, ವಿಶೇಷ ದರ್ಶನ ಯೋಗ್ಯವಾಗಿತ್ತು. ಅಂತಹ ವಿಮಾನವು ಬೇರೆ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಇರಲಿಲ್ಲ. ॥4॥

ಸ್ವಾಮಿಯ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಅನುಸಾರವಾಗಿ ಅತಿಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಆ ವಿಮಾನವು ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾದ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಿತ್ತು. ಅದರ ಗಮನವನ್ನು ಶತ್ರುಗಳಿಂದಲೂ ಎದುರಿಸಲು ಅಸಾಧ್ಯವಾಗಿತ್ತು. ಅದು ವಾಯುವೇಗದಿಂದ ಸಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಮಹಾತ್ಮರಾದ, ಪುಣ್ಯಾತ್ಮರಾದ, ತೇಜಸ್ಸಂಪನ್ನರಾದ, ಸುಪ್ರಸಿದ್ಧರ ಅರಮನೆಗಳಂತೆ, ಇಂದ್ರಾದಿ ದೇವತೆಗಳ ಸ್ವರ್ಗದಂತೆ ಸುಖ, ಸಂತೋಷದಾಯಕವಾಗಿತ್ತು. ॥5॥ ಅಕಾಶಗಮನವೇ ಮುಂತಾದ ವಿಶೇಷ ಗುಣಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು ವಾಯು ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅದು ಸ್ಥಾಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತ್ತು. ಚಿತ್ರ-ವಿಚಿತ್ರವಾದ ಅನೇಕ ಶಿಖರಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾಗಿತ್ತು. ಶರತ್ಕಾಲದ ಚಂದ್ರನಂತೆ ನಿರ್ಮಲವಾಗಿದ್ದು, ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಆಹ್ಲಾದವನ್ನುಂಟುಮಾಡುತ್ತಿತ್ತು. ಅನೇಕ ಸಣ್ಣ ಶಿಖರಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಪರ್ವತದ ದೊಡ್ಡ ಶಿಖರದಂತೆ ಇದ್ದ ಪುಷ್ಪಕವಿಮಾನವನ್ನು ಹನುಂತನು ನೋಡಿದನು. ॥6॥

ಕರ್ಣಕುಂಡಲಗಳಿಂದ ಶೋಭಿತವಾದ ಮುಖಗಳುಳ್ಳವರೂ, ಮಹಾಕಾಯರೂ, ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವ ರಾಕ್ಷಸರು, ತಮ್ಮ ಪ್ರಭುವಿಗೆ ಅನುಕೂಲವಾಗಿ ನಡೆಯುವವರೂ, ವಿಶಾಲನೇತ್ರರೂ, ಅತಿವೇಗವಾಗಿ ಸಂಚರಿಸುವ ಸಾವಿರಾರು ಭೂತಗಣಗಳು ಆ ವಿಮಾನವನ್ನು ಹೊರುತ್ತಿರುವಂತೆ ಹೊರಭಾಗದಲ್ಲಿ ಶಿಲ್ಪಗಳಿದ್ದವು. ॥7॥ (ಸ್ವೇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಹೋಗುವ ‘ಕಾಮಗ’ ವಿಮಾನಕ್ಕೆ ಹೊರುವವರ ಅಪೇಕ್ಷೆಯಿಲ್ಲದಿರುವುದರಿಂದ ಗೋಪುರಗಳಲ್ಲಿ ರಥಗಳಲ್ಲಿ ಕೆತ್ತಲ್ಪಟ್ಟ ಭೂತಗಳಂತೆ ಇಲ್ಲಿಯೂ ಪ್ರತಿಮಾ ರೂಪದಿಂದ ಇದ್ದವು.) ವಸಂತಕಾಲದ ಪುಷ್ಪಗಳ ಸಮೂಹದಂತೆ ಬಹಳ ಸುಂದರವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದ, ವಸಂತಮಾಸಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಚೆಲುವಾಗಿದ್ದ, ಉತ್ತಮೋತ್ತಮವಾದ ಆ ಪುಷ್ಪಕ ವಿಮಾನವನ್ನು ವಾನರ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಮಾರುತಿಯು ನೋಡಿದನು. ॥8॥

ಇತ್ಯಾರ್ಷೇ ಶ್ರೀಮದ್ರಾಮಾಯಣೇ ವಾಲ್ಮೀಕೀಯೇ ಆದಿಕಾವ್ಯೇ ಸುಂದರಕಾಂಡೇ ಅಷ್ಠಮಃ ಸರ್ಗಃ ॥8 ॥

ಮಹರ್ಷಿವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆದಿಕಾವ್ಯವಾದ ಶ್ರೀಮದ್ರಾಮಾಯಣದ ಸುಂದರಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಎಂಟನೆಯ ಸರ್ಗವು ಮುಗಿಯಿತು.

ಒಂಭತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ

ಹನುಮಂತನು ರಾವಣನ ಅಂತಃಪುರದಲ್ಲಿ ಮಲಗಿದ್ದ ಸ್ತೀಯರನ್ನು ನೋಡಿದುದು -

ಮರುತಾತ್ಮಜನಾದ ಹನುಮಂತನು ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಆ ಪುಷ್ಪಕ ವಿಮಾನದ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಲವಾಗಿಯೂ, ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿಯೂ ಇದ್ದ ಸರ್ವಸುಖ ಸಂಪನ್ನವಾದ ಒಂದು ರಾಜಭವನವನ್ನು ನೋಡಿದನು. ॥1॥ ಪುಷ್ಪಕ ವಿಮಾನದಲ್ಲಿದ್ದ ರಾವಣನ ಆ ಮಹಾಭವನದ ಸುತ್ತಲೂ ಅನೇಕ ಪ್ರಾಕಾರಗಳಿದ್ದವು. ಆ ಪುಷ್ಪಕಭವನವು ಅರ್ಧ ಯೋಜನದಷ್ಟು ಅಗಲವಾಗಿದ್ದು, ಒಂದು ಯೋಜನದಷ್ಟು ಉದ್ದವಾಗಿ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿತ್ತು. ॥ 2 ॥

ಶತ್ರುಸಂಹಾರಕನೂ, ಸಮರ್ಥನೂ ಆದ ಹನುಮಂತನು ವಿಶಾಲನೇತ್ರೆಯಾದ ವಿದೇಹನಂದಿನಿ ಸೀತಾದೇವಿಯನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಾ ಆ ಭವನಗಳೆಲ್ಲವನ್ನು ಜಾಲಾಡಿದನು. ॥3॥ ಸರ್ವಶುಭ ಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಹನುಮಂತನು ರಾಕ್ಷಸರ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಸೌಧಗಳೆಲ್ಲವನ್ನು ನೋಡಿಕೊಂಡು ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನಾದ ರಾವಣನ ಪ್ರಾಸಾದಕ್ಕೂ ತಲುಪಿದನು. ॥4॥

ಆ ವಿಶಾಲವಾದ ಅರಮನೆಯು ಎರಡು, ಮೂರು, ನಾಲ್ಕು ದಂತಗಳುಳ್ಳ ಮತ್ತಗಜಗಳಿಂದ ಪರಿವೃತವಾಗಿತ್ತು. ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಎತ್ತಿ ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ಸರ್ವಸನ್ನದ್ಧರಾದ ರಾಕ್ಷಸರು ಅದನ್ನು ಎಲ್ಲ ಕಾಲದಲ್ಲಿಯೂ ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ॥5॥ ಆ ಮಹಾ ಪ್ರಾಸಾದದಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ರಾಕ್ಷಸ ಸ್ತೀಯರು ಹಾಗೂ ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ಸೆಳೆದು ತಂದ ರಾಜ ಕನ್ಯೆಯರೂ ಆವೃತವಾಗಿದ್ದರು. ॥6॥ ರಾಕ್ಷಸರಾಜನಾದ ರಾವಣನ ಆ ಅರಮನೆಯು ಮೊಸಳೆಗಳಿಂದಲೂ, ಮೀನು ಗಳಿಂದಲೂ, ತಿಮಿಂಗಿಲಗಳಿಂದಲೂ, ಮಹಾ ಮತ್ಸ್ಯಗಳಿಂದಲೂ ಕೂಡಿರುವ ವಾಯುವೇಗದಿಂದ ಅಲ್ಲೋಲ-ಕಲ್ಲೋಲವಾಗಿ ಆಗಸಕ್ಕೆ ಮುಟ್ಟುವ ತರಂಗಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಸರ್ಪಭರಿತವಾದ ಸಾಗರದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು. ॥7॥

ಕುಬೇರನ ಅರಮನೆಯಲ್ಲಿರುವ ಲಕ್ಷ್ಮಿಯು (ಐಶ್ವರ್ಯವು), ಹರಿವಾಹನ (ಐರಾವತ)ನಾದ ಇಂದ್ರನ ಅರಮನೆಯಲ್ಲಿರುವ ಸುರಮ್ಯವಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಿಯೇ ರಾವಣನ ಅರಮನೆಯಲ್ಲೂ ಶಾಶ್ವತವಾಗಿ ವಾಸವಾಗಿದ್ದಳು.॥8॥ ಧನಪತಿಯಾದ ಕುಬೇರನ ಬಳಿ ಇರುವ, ಯಮ, ವರುಣರ ಬಳಿ ಇದ್ದ ಸಂಪತ್ಸಮೃದ್ಧಿಯೇ ಅದಕ್ಕಿಂತಲೂ ಮಿಗಿಲಾದ ಸಂಪತ್ಸಮೃದ್ಧಿಯು ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ರಾವಣನ ಬಳಿ ಹಾಗೂ ಅವನ ಸಹೋದರ, ಪುತ್ರ, ಮಂತ್ರಿಗಳೇ ಮುಂತಾದ ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರ ಮನೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಇದ್ದಿತು.॥9॥ ರಾವಣನ ಆ ಮಹಾಪ್ರಾಸಾದದ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ಸುಂದರವಾಗಿ ನಿರ್ಮಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದ ಮದಿಸಿದ ಹಲವಾರು ಕೃತ್ರಿಮವಾದ ಆನೆಗಳು ಸಮಾವೃತವಾಗಿದ್ದುದನ್ನು ಆ ಹನುಮಂತನು ನೋಡಿದನು. ॥10॥ ಬ್ರಹ್ಮನ ಸಲುವಾಗಿ ವಿಶ್ವಕರ್ಮನಿಂದ ನಿರ್ಮಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದ ಸರ್ವರತ್ನ ವಿಭೂಷಿತವಾದ ದಿವ್ಯಪುಷ್ಪಕವೆಂಬ ವಿಮಾನವು ಅದಾಗಿತ್ತು.॥11॥ ಬ್ರಹ್ಮನಿಗಾಗಿ ವಿಶ್ವಕರ್ಮನಿಂದ ರಚಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ಪುಷ್ಪಕವಿಮಾನವನ್ನು ಮಹಾತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಕುಬೇರನು ಬ್ರಹ್ಮನಿಂದ ಪಡೆದುಕೊಂಡಿದ್ದನು. ಅನಂತರ ರಾವಣೇಶ್ವರನು ಭುಜ-ಬಲ ಪರಾಕ್ರಮಗಳಿಂದ ಕುಬೇರನನ್ನು ಜಯಿಸಿ ಆ ಪುಷ್ಪಕ ವಿಮಾನವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿದ್ದನು. ॥12॥

ಆ ಪುಷ್ಪಕವಿಮಾನವು ಅಪರಂಜಿ ಚಿನ್ನದಿಂದ ನಿರ್ಮಿತವಾದ ಕ್ರೀಡಾಮೃಗ ಮುಂತಾದ ಪ್ರತಿಮೆಗಳಿಂದ, ಕಲಾತ್ಮಕ ವಾಗಿ ತಯಾರಿಸಿದ ಬೆಳ್ಳಿಯ ಸ್ತಂಭಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾಗಿತ್ತು. ಅದ್ಭುತಕಾಂತಿಯಿಂದ ಶೋಭಾಯಮಾನವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು. ॥13॥ ಮೇರು-ಮಂದರ ಪರ್ವತಗಳಿಗೆ ಸದೃಶವಾಗಿದ್ದು ಆಕಾಶವನ್ನು ಉಜ್ಜುತ್ತಿರುವುದೋ ಎಂಬಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು. ಅಗ್ನಿ-ಸೂರ್ಯರ ಪ್ರಕಾಶಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾದ ಪ್ರಕಾಶದಿಂದ ಬೆಳಗುತ್ತಾ ಚಂದ್ರಶಾಲೆಗಳಿಂದಲೂ, ಗುಪ್ತ ಗೃಹಗಳಿಂದಲೂ ಸಮಲಂಕೃತವಾಗಿದ್ದಿತು. ॥14॥ ವಿಶ್ವಕರ್ಮನಿಂದ ಚಾಕಚಕ್ಯತೆಯಿಂದ ನಿರ್ಮಿತವಾದ ಪುಷ್ಪಕವು ಸೂರ್ಯಾಗ್ನಿಗಳಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾಗಿತ್ತು. ಸುವರ್ಣಮಯವಾದ ಸೋಪಾನಗಳಿಂದಲೂ, ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಜಗುಲಿಗಳಿಂದಲೂ ಕೂಡಿದ ಸರ್ವಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಆ ವಿಮಾನವನ್ನು ಹನುಮಂತನು ನೋಡಿದನು. ॥15॥

ಆ ವಿಮಾನವು ಸುವರ್ಣಮಯವಾದ ಹಾಗೂ ಸ್ಫಟಿಕಮಯವಾದ ಜಾಲರಿಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಕಿಟಕಿಗಳಿಂದ
ಸಮಲಂಕೃತವಾಗಿತ್ತು. ಅದರಲ್ಲಿದ್ದ ಜಗುಲಿಗಳು ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಇಂದ್ರನೀಲಮಣಿಗಳಿಂದ ಮತ್ತು ಸಿಂಹಳ ದ್ವೀಪದಲ್ಲಿ ಲಭಿಸುವ ಮಹಾನೀಲಗಳಿಂದ ನಿರ್ಮಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದವು. ॥16॥ ಅದರ ತಳಭಾಗವು (ನೆಲ) ವಿಚಿತ್ರವಾದ ಹವಳಗಳಿಂದಲೂ, ಅಪಾರ ವೌಲ್ಯದ ಮಣಿಗಳಿಂದಲೂ, ಉಪಮಾನ ರಹಿತವಾದ ದುಂಡಾಗಿರುವ ಮುತ್ತುಗಳಿಂದ ಚಿತ್ರಿತವಾಗಿ ರಾರಾಜಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ॥17॥ ಅದು ಸುವರ್ಣ ಸದೃಶವಾದ ಪುಣ್ಯಗಂಧದಿಂದ ಯುಕ್ತವಾದ ರಕ್ತಚಂದನದಿಂದ ಸುವಾಸಿತವಾಗಿತ್ತು. ಕಾದ ಭಂಗಾರದ ಕಾಂತಿಯಿಂದ ಮಧ್ಯಾಹ್ನದ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ತೇಜಃಪುಂಜವಾಗಿತ್ತು. ॥18॥ ವಿವಿಧವಾದ ಸುಂದರಾಕೃತಿಗಳುಳ್ಳ ಗುಪ್ತಗೃಹಗಳಿಂದ (ಕೂಟಾಗಾರ) ಕೂಡಿದ್ದು ಆ ಪುಷ್ಪಕ ವಿಮಾನವು ಅಲಂಕೃತವಾಗಿತ್ತು. ಅಂತಹ ದಿವ್ಯವಿಮಾನವನ್ನು ಮಹಾ ಕಪಿಯಾದ ಹನುಮಂತನು ಏರಿದನು. ॥19॥ ಆಗ ಅಲ್ಲಿ ಭಕ್ಷ್ಯ-ಪಾನೀಯಗಳಿಂದ ಹಾಗೂ ಅನ್ನಭಂಡಾರದಿಂದ ಹೊರ ಸೂಸುತ್ತಿದ್ದ, ಮೆೃ-ಮನ ಮರೆಸುವಂತಹ ದಿವ್ಯಪರಿಮಳವು ಸರ್ವತ್ರ ಪಸರಿಸಿತ್ತು. ಆ ಸುವಾಸನೆಯು ನಾಸಾ ಪುಟಕ್ಕೆ ತಗಲುತ್ತಲೇ ಹನುಮಂತನು ನಿರಾಕಾರವಾದ ವಾಯುದೇವರೇ ಮೂರ್ತಿಭವಿಸಿ ಪರಿಮಳ ರೂಪದಿಂದ ಬಂದಿರುವಂತೆ ಭಾವಿಸಿದನು. ॥20॥ ಪಾನ-ಭಕ್ಷ್ಯಾದಿಗಳಿಂದ ಹೊರಹೊಮ್ಮುತ್ತಿದ್ದ ಆ ದಿವ್ಯಗಂಧವು (ವಾಯುದೇವರು) ಬಂಧುವೊಬ್ಬನನ್ನು ಮತ್ತೊಬ್ಬ ಉತ್ತಮನಾದ ಬಂಧುವು ‘ಇತ್ತ ಬಾ, ಇತ್ತ ಬಾ’ ಎಂದು ಹೇಳಿಕೊಂಡು ರಾವಣನಿರುವ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಕರೆಯುತ್ತಿರುವನೋ ಎಂಬಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು. ॥21॥

ಅಲ್ಲಿಂದ ಮುಂದೆ ಹೋದ ಹನುಮಂತನು ಶುಭಾಕೃತಿಯ ಒಂದು ವಿಶಾಲವಾದ, ಸುಂದರವಾದ ಶಾಲೆಯನ್ನು ನೋಡಿದನು. ಅದು ಕಡುಚೆಲುವೆಯಾದ ಮನೋಹರವಾದ ಕಾಂತಿಯುಕ್ತ ಕಾಂತೆಯು ಕಾಂತನಿಗೆ ಪ್ರಿಯವಾಗುವಂತೆ ರಾವಣನಿಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಿಯವಾಗಿತ್ತು. ॥22॥ ಆ ಶಾಲೆಯ ಸೋಪಾನಗಳು ಮಣಿಮಯವಾಗಿದ್ದವು. ಸುವರ್ಣ ಮಯವಾದ ಬಲೆಗಳಿಂದ ವಿರಾಜಿಸುವ ಗವಾಕ್ಷಗಳು ಮಂಗಳಕರವಾಗಿದ್ದವು. ನೆಲಕ್ಕೆ ಸ್ಫಟಿಕಶಿಲೆಗಳನ್ನು ಹಾಸಿ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ದಂತದ ಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ಕೆತ್ತಿದ್ದರು. ॥23॥ ಮುತ್ತು ಹವಳ ವಜ್ರಗಳಿಂದಲೂ ಬೆಳ್ಳಿ ಭಂಗಾರದ ತಗಡುಗಳಿಂದಲೂ ಸಮಲಂಕೃತವಾದ ಮಣಿಮಯ ಸ್ತಂಭಗಳೇ ಅಲ್ಲದೆ ಇನ್ನೂ ಅನೇಕ ಸುಂದರವಾದ ಸ್ತಂಭಗಳಿಂದ ಆ ದಿವ್ಯಶಾಲೆಯು ಭೂಷಿತವಾಗಿತ್ತು. ॥24॥ ಆ ಸ್ತಂಭಗಳು ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಡೊಂಕಿಲ್ಲದಂತೆ ನೇರವಾಗಿದ್ದು, ಆಮೂಲಾಗ್ರವಾಗಿ ಅಲಂಕೃತವಾಗಿ ಎತ್ತರವಾಗಿದ್ದವು. ಗಗನ ಚುಂಬಿಗಳಾದ ಆ ಕಂಬಗಳು ಪಕ್ಷಿಗಳ ರೆಕ್ಕೆಗಳಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದು, ಆಕಾಶದ ಕಡೆಗೆ ಹಾರಲು ಸಿದ್ಧವಾಗಿರುವಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದವು. ॥25॥

ಆ ದಿವ್ಯಶಾಲೆಯ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ನದಿ-ಸಮುದ್ರ, ಅರಣ್ಯಗಳ ಕಸೂತಿಯಿಂದ ಕೂಡಿದ ವಿಶಾಲವಾದ ರತ್ನ ಗಂಬಳಿಯನ್ನು ಹಾಸಿದ್ದರು. ಅದು ರಾಷ್ಟ್ರ, ಗೃಹಗಳ ಸಾಲುಗಳು ಮುಂತಾದ ಚಿತ್ರಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾಗಿತ್ತು, ಆ ದಿವ್ಯ ಶಾಲೆಯು ಭೂಮಿಯಂತೆ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು. ॥26॥ ಅಲ್ಲಿ ಮದಿಸಿದ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಕಲ-ಕಲ ಧ್ವನಿ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದವು. ದಿವ್ಯಗಂಧಗಳಿಂದ ಆ ಶಾಲೆಯು ಸುವಾಸಿತವಾಗಿತ್ತು. ಅಲ್ಲಿ ಬಹುಮೂಲ್ಯ ರತ್ನಗಂಬಳಿಯನ್ನು ಹಾಸಿದ್ದರು. ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪತಿಯಾದ ರಾವಣನು ಆ ದಿವ್ಯಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ವಾಸಮಾಡುತ್ತಿದ್ದನು. ॥27॥ ಅಗರು ಧೂಪಗಳಿಂದ ಧೂಪಿತವಾದ ಆ ಶಾಲೆಯು ಧೂಮ್ರ ವರ್ಣದ್ದಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು. ಆದರೆ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಹಂಸದಂತೆ ಬಿಳುಪಾಗಿಯೂ, ನಿರ್ಮಲವಾಗಿಯೂ ಇತ್ತು. ಅದು ನಾನಾ ಬಣ್ಣಗಳ ಪುಷ್ಪ ಹಾರಗಳಿಂದ ಚಿತ್ರವರ್ಣದಂತೆ ವಿರಾಜಿತವಾಗಿದ್ದು, ಚಿತ್ರ-ವಿಚಿತ್ರ ವರ್ಣಗಳಿಂದ ಶೋಭಿತವಾದ ವಸಿಷ್ಠರ ಧೇನುವಿನಂತೆ* ಸಕಲ ಕಾಮನಾ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದಿತು. ॥28॥ ಅದು ಒಳ್ಳೆಯ ಪ್ರಭೆಯಿಂದ ರಾರಾಜಿಸುತ್ತಾ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಆಮೋದವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತಿತ್ತು. ಸುಂದರ ಬಣ್ಣಗಳ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವಂತ್ತಿತ್ತು. ಎಲ್ಲ ಶೋಕಗಳನ್ನು ಪರಿಹರಿಸುತ್ತಿತ್ತು.
ದಿವ್ಯಸಂಪತ್ತಿನ ಉಗಮಸ್ಥಾನವೇ ಆಗಿರುವುದೋ ಎಂಬತ್ತಿದ್ದ ಆ ಶಾಲೆಯನ್ನು ಹನುಮಂತನು ನೋಡಿದನು. ॥29॥

* ವಸಿಷ್ಠ ಮಹರ್ಷಿಗಳ ಕಾಮಧೇನುವು ಎಲ್ಲರ ಮನೋರಥಗಳನ್ನು ಈಡೇರಿಸುವಂತೆ ‘‘ಶಬಲ’’ (ಕಲ್ಮಾಷಿ) ವರ್ಣಶೋಭಿತವಾದ ಈ ಭವನವು ಅಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವರೆಲ್ಲರ ಕೋರಿಕೇಗಳನ್ನು ಈಡೇರಿಸುತ್ತಿತ್ತು.

ರಾವಣನಿಂದ ಪಾಲಿತವಾದ ಆ ದಿವ್ಯಶಾಲೆಯು ಶಬ್ದ, ಸ್ಪರ್ಶ, ರೂಪ, ರಸ, ಗಂಧಗಳೆಂಬ ಐದು ಇಂದ್ರಿಯ ವಿಷಯ ಗಳಿಂದ ಕಿವಿ, ಚರ್ಮ, ಕಣ್ಣು, ನಾಲಿಗೆ, ಮೂಗು ಹೀಗೆ ಹನುಮಂತನ ಐದು ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ತಾಯಿಯೋಪಾದಿಯಲ್ಲಿ ತೃಪ್ತಿಗೊಳಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಆ ದಿವ್ಯಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಪಂಚೇಂದ್ರಿಯಗಳಿಗೂ ತೃಪ್ತಿಯುಂಟಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ॥30॥

ಅಂತಹ ದಿವ್ಯಶಾಲೆಯನ್ನು ಅದರ ಅನುಪಮವಾದ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ನೋಡಿ ಮಾರುತಿಯು - ‘‘ಇದು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿಯೂ ಎಲ್ಲರೂ ಪಡೆಯುವ ಸ್ವರ್ಗಲೋಕವೇ ಸರಿ. ದೇವತೆಗಳು ವಾಸಿಸುವ ದೇವಲೋಕವಾದರೂ ಇರಬಹುದು. ಅಥವಾ ಇಂದ್ರನ ಅಮರಾವತಿಯಿರಬಹುದೇ? ಅದಕ್ಕಿಂತಲೂ ಮಿಗಿಲಾದ ತಪಸ್ಸಿದ್ಧಿ ರೂಪವಾದ ಲೋಕವೇ ಆಗಿರಬಹುದು’’ ಎಂದುಕೊಂಡನು. ॥31॥

ಸುವರ್ಣಮಯವಾದ ದೀಪಸ್ತಂಭಗಳಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಾಡದೆ ಉರಿಯುತ್ತಿದ್ದ ಮಣಿದೀಪಗಳ ಸಾಲುಗಳನ್ನು ಹನುಮಂತನು ನೋಡಿದನು. ಜೂಜಿನಲ್ಲಿ ಮಹಾಧೂರ್ತರಿಂದ ಪರಾಜಿತರಾಗಿ ಚಿಂತಾಮಗ್ನರಾಗಿ (ಧ್ಯಾನಮಗ್ನರಾಗಿ) ಕುಳಿತಿರುವ
ಸಾಧಾರಣ ಧೂರ್ತರಂತೆ ಅವು ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದವು. ಆದರೆ ಆ ದೀಪಗಳು ರಾವಣನ ದಿವ್ಯತೇಜಸ್ಸಿನ ಮುಂದೆ ಮಸುಕು-ಮಸುಕಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದವು. ದೀಪಗಳ ಪ್ರಕಾಶದಿಂದಲೂ ರಾವಣನ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದಲೂ, ಆಭರಣಗಳ ಕಾಂತಿಯಿಂದಲೂ ಆ ದಿವ್ಯ ಶಾಲೆಯು ಜಾಜ್ವಲ್ಯಮಾನವಾಗಿದೆಯೋ ಎಂಬಂತೆ ಹನುಮಂತನಿಗೆ ಭಾಸವಾಯಿತು. ॥32-33॥ ಅನಂತರ ಮಾರುತಿಯು ಆ ದಿವ್ಯಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಸಾವಿರಾರು ಉತ್ತಮ ಸುಂದರ ಸ್ತ್ರೀಯರನ್ನು ನೋಡಿದನು. ಅವರೆಲ್ಲರೂ ರತ್ನಗಂಬಳಿಗಳ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತ್ತಿದ್ದು, ಬಗೆ-ಬಗೆಯ ಬಣ್ಣಗಳ ವಸಗಳನ್ನು, ಮಾಲೆಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದರು. ನಾನಾ ವಿಧವಾದ ವೇಷ - ಭೂಷಣಗಳಿಂದ ಸಮಲಂಕೃತರಾಗಿದ್ದರು. ಅವರಲ್ಲಿ ಕೆಲವರು ಅರ್ಧರಾತ್ರಿಯವರೆಗೆ ಕ್ರೀಡಾದಿಗಳಿಂದ ವಿರತರಾಗಿ ಮಧುಪಾನ ಮತ್ತರಾಗಿ ತೂರಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ॥34॥ ಕ್ರೀಡೆಯ ಆಯಾಸದಿಂದಲೂ, ಮಧುಪಾನದಿಂದಲೂ ಅವರು ಬಲವಂತವಾಗಿ ನಿದ್ರಾದೇವಿಯನ್ನು ಆಲಿಂಗಿಸ ಬೇಕಾಯಿತು. ನಿದ್ರಾಮುದ್ರಿತರಾದ ನಾರಿಯರ ಕಾಲಂದುಗೆ, ಗೊಲಸು, ಓಡ್ಯಾಣ ಇವೇ ಮುಂತಾದ ಆಭರಣಗಳು ನಿಶ್ಚಲವಾಗಿದ್ದರಿಂದ ಅಲ್ಲಿ ನಿಶ್ಶಬ್ದವು ತಾಂಡವವಾಡುತ್ತಿತ್ತು. ಅದನ್ನು ನೋಡಿದರೆ ಹಂಸಗಳಿಂದಲೂ, ದುಂಬಿಗಳಿಂದಲೂ ಕೂಡಿದ ಶಾಂತವಾದ ಪದ್ಮಸರೋವರದಂತೆ ಕಂಗೊಳಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಮಲಗಿದ್ದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಆ ಸ್ತ್ರೀಯರಲ್ಲರ ತುಟಿಗಳು, ಕಣ್ಣುಗಳು ಮುಚ್ಚಿದ್ದವು. ಅವರ ಮುಖಗಳು ಸುಗಂಧಯುಕ್ತವಾಗಿದ್ದು ಪದ್ಮಗಳಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿರುವ ಸ್ತ್ರೀಯರನ್ನು ಹನುಮಂತನು ನೋಡಿದನು. ॥35-36॥

‘‘ಆ ರಾಕ್ಷಸ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಮುಖಗಳು ಹಗಲಿನಲ್ಲಿ ವಿಕಸಿತವಾದ ಪದ್ಮಗಳಂತೆ ಇದ್ದವು. ಆದರೆ ಆಗ ರಾತ್ರಿಯಾಗುತ್ತಲೇ
ಮುಕುಳಿತವಾದ ಪದ್ಮಗಳಂತೆ ಒಪ್ಪುತ್ತಿದ್ದವು.॥37॥ ಮದಿಸಿದ ದುಂಬಿಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಪದ್ಮಸರೋವರಕ್ಕೂ, ದಿವ್ಯ ಶಾಲೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ವರಸ್ತ್ರೀಯರ ಮುಖಪದ್ಮಗಳಿಗೂ ವ್ಯತ್ಯಾಸವೇ ಗೊತ್ತಾಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಮದಿಸಿದ ದುಂಬಿಗಳು ಅರಳಿದ ಕಮಲಗಳನ್ನು ನಿತ್ಯವೂ ಆಶಿಸುವಂತೆ, ಉತ್ತಮ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಆ ಮುಖ ಪದ್ಮಗಳು ರಸಾಸ್ವಾದನೆಗಾಗಿ ಅಭಿಲಾಷಿಸುವಂತಿತ್ತು. ಸರ್ವ ಶುಭಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಒಪ್ಪುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಮಹಾಕಪಿಯು ಹೀಗೆ ಯುಕ್ತಿ-ಯುಕ್ತವಾಗಿ ಆಲೋಚಿಸಿ ಸೌಭರಾದಿ ಗುಣಸಾಮ್ಯದಿಂದ ತಟಸ್ಥ ಭಾವದಿಂದ ನೋಡುತ್ತಿರುವ ಅವನಿಗೆ ಆ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಮುಖಗಳು ಕಮಲಕ್ಕೆ ಸಮಾನವೆಂದೇ ಕಂಡುಬಂದಿತು. ॥38-40॥

ಅಂತಹ ಭಾಮಿನಿಯರಿಂದ ವಿರಾಜಿಸುತ್ತಿದ್ದ ರಾವಣನ ಆ ಭವ್ಯಶಾಲೆಯು ನಕ್ಷತ್ರಗಳಂತೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಆ ದಿವ್ಯ ಶಾಲೆಯು ತಾರೆಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುವ ಶರತ್ಕಾಲದ ನಿರ್ಮಲಾಕಾಶದಂತೆ ವಿರಾಜಿಸುತ್ತಿತ್ತು.॥41॥ ತರುಣೀ ಮಣಿಗಳಿಂದ ಪರಿವೇಷ್ಟಿತವಾದ ರಾವಣೇಶ್ವರನು ನಕ್ಷತ್ರಗಳಿಂದ ಪರಿವೃತವಾದ ಕಳಾನಿಧಿ ಚಂದ್ರನಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ॥42॥

ಸೌಂದರ್ಯದ ಖನಿಯಂತಿದ್ದ ಆ ಸ್ತ್ರೀ ಸಮೂಹವನ್ನು ನೋಡಿ, ಸ್ವರ್ಗ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿ ಮಿಕ್ಕ ಪುಣ್ಯ ಶೇಷದಿಂದ ಭೂಲೋಕಕ್ಕಿಳಿದ ಎಲ್ಲ ತಾರೆಗಳು ಒಟ್ಟಾಗಿ ಈ ದಿವ್ಯಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಸೇರಿಕೊಂಡಿರುವೆಯೋ ಎಂದು ಮಾರುತಿಯು ಭಾವಿಸಿದನು. ॥43॥ ರಾತ್ರಿಯ ನಿರ್ಮಲಾಕಾಶದಲ್ಲಿದ್ದ ಮಹಾನಕ್ಷತ್ರಗಳು ಉಜ್ವಲತೆ, ಕಾಂತಿ, ಶುಭ್ರತೆಗಳಿಂದ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿರುವಂತೆ, ರಾವಣನ ಆ ದಿವ್ಯ ಶಾಲೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ಶುಭಕರ ರಮಣೀಯರ ದೇಹಗಳ ಕಾಂತಿಯು, ರೂಪಗಳೂ, ಪ್ರಸನ್ನತೆಗಳೂ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಆ ದಿವ್ಯಶಾಲೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ನಾರೀಮಣಿಗಳು ಮಧುಪಾನಾ ನಂತರ ರಾವಣನನ್ನು ಸಂತೋಷ ಪಡಿಸಲು, ನೃತ್ಯ-ಗೀತ- ಕ್ರೀಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತರಾಗಿದ್ದಾಗ ಅವರ ತಲೆಗೂದಲುಗಳು ಕೆದರಿ ಹೋಗಿತ್ತು. ಹಾರಗಳು ಅಸ್ತವ್ಯಸ್ತವಾಗಿದ್ದವು. ಆಭರಣಗಳು ಚೆಲ್ಲಾಪಿಲ್ಲಿಯಾಗಿ ಹೋಗಿದ್ದವು.॥44॥ ಮಧುಪಾನದಿಂದ ಮತ್ತು ಆಯಾಸದಿಂದ ಪ್ರಮತ್ತರಾಗಿ ನಿದ್ರೆಯಿಂದ ಜ್ಞಾನಶೂನ್ಯರಾಗಿದ್ದರು. ಅಲ್ಲಿದ್ದ ಸಾವಿರಾರು ವರನಾರಿಯರಲ್ಲಿ ಕೆಲವರ ಹಣೆಯ ಕಸ್ತೂರಿ, ಸಿಂಧೂರಾದಿ ತಿಲಕಗಳು ಅಳಿಸಿಹೋಗಿದ್ದವು. ಕೆಲವರ ಕಾಲಂದುಗೆಗಳು ಕಳಚಿಬಿದ್ದಿದ್ದವು. ಕೆಲವರ ಕಂಠಹಾರಗಳು ಕಳಚಿ ಪಕ್ಕಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದಿದ್ದವು. ಕೆಲವರ ಮುತ್ತಿನ ಹಾರಗಳು ಕಡಿದುಹೋಗಿದ್ದವು. ಕೆಲವರ ವಸ್ತ್ರಗಳು ಸಡಿಲವಾಗಿದ್ದವು. ಓಡ್ಯಾಣಗಳು ಕಳಚಿಬಿದ್ದಿದ್ದವು. ಅವರೆಲ್ಲರೂ ರಥವನ್ನೆಳೆದ ಹೆಣ್ಣು ಕುದುರೆ ಮರಿಗಳು ರಥದಿಂದ ಬಿಚ್ಚಿದೊಡನೆ ಶ್ರಮ ಪರಿಹಾರಕ್ಕಾಗಿ ಕಾಲುಗಳನ್ನು ಅಸ್ತವ್ಯಸ್ತವಾಗಿ ಚೆಲ್ಲಿ ಮಲಗಿಬಿಡುವಂತೆ ಆ ವರನಾರಿಯರು ಅಸ್ತವ್ಯಸ್ತವಾಗಿ ಮಲಗಿದ್ದರು.॥47॥ ಕೆಲವರು ಅಂದ ವಾದ ಕುಂಡಲಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದರು. ಕೆಲವು ತರುಣೀಮಣಿಗಳು ಧರಿಸಿದ್ದ ಪುಷ್ಪಮಾಲಿಕೆಗಳು ಕಡಿದುಬಿದ್ದು ಮರ್ದಿತವಾಗಿದ್ದವು. ಆಗ ಅವರು ಮಹಾವನದಲ್ಲಿ ಗಜೇಂದ್ರನಿಂದ ತುಳಿಯಲ್ಪಟ್ಟ ಚೆನ್ನಾಗಿ ವಿಕಸಿತವಾದ ಲತೆಗಳಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದರು. ॥45-48॥

ಕೆಲವು ಮಂದಿ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಸ್ತನಗಳ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ತೊಟ್ಟಿದ್ದ ಮುತ್ತಿನ ಹಾರಗಳು ಸೂರ್ಯ-ಚಂದ್ರಕಿರಣಗಳಂತೆ
ಆಹ್ಲಾದಕರವಾದ ಪ್ರಭೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು ಮಿರ-ಮಿರನೆ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿದ್ದರು. ಅವು ಮಲಗಿದ್ದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಹಂಸಗಳಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದವು.॥49॥ ಮತ್ತೆ ಕೆಲವು ಕಾಂತೆಯರ ಎದೆಯ ಮೇಲೆ ಧರಿಸಿದ್ದ ವೈಡೂರ್ಯ ಮಣಿಮಾಲೆಗಳು ಕಲಹಂಸಗಳಂತೆ ಇದ್ದವು. ಇನ್ನೂ ಕೆಲವು ತರುಣಿಯರ ಸ್ತನಗಳ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಎದ್ದು ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದ ಹೇಮಸೂತ್ರಗಳು ಚಕ್ರವಾಕ ಪಕ್ಷಿಗಳಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದವು. ॥50॥ ನದಿಗಳಲ್ಲಿನ ಮರಳು ದಿಣ್ಣೆಗಳಂತಿರುವ ಜಘನ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಂಲೂ ಮುಕ್ತಾಹಾರ, ವೈಡೂರ್ಯ, ಹೇಮಸೂತ್ರರೂಪವಾದ ಹಂಸ-ಕದಂಬ-ಚಕ್ರವಾಕ ಪಕ್ಷಿಗಳಿಂದಲೂ ಕೂಡಿದ್ದ ನದಿಗಳಂತೆ ಆ ವರನಾರಿಯರು
ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ॥51॥

ಅವರು ಕಾಲಿನಲ್ಲಿ ತೊಟ್ಟಿದ್ದ ಕಿರುಗೆಜ್ಜೆಗಳೇ ಕಮಲದ ಮೊಗ್ಗಿನಂತಿದ್ದವು. ಸುವರ್ಣಾಭರಣಗಳು ನದಿಯಲ್ಲಿರುವ ಕಮಲ ಗಳಂತಿದ್ದವು. ಅವರು ನಿದ್ದೆಯಲ್ಲಿಯೂ ವಾಸನಾಬಲದಿಂದ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಶೃಂಗಾರ ಚೇಷ್ಟೆಗಳು ಮೊಸಳೆಗಳಂತ್ತಿದ್ದವು. ಅವರ ದೇಹಕಾಂತಿಯು ನದಿಯ ತೀರಗಳಂತೆ ಇದ್ದವು.॥52॥ ಕೆಲವು ಸ್ತ್ರೀಯರ ಮೃದುವಾದ ಅಂಗಗಳಲ್ಲಿಯೂ, ಸ್ತನ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಧರಿಸಿದ್ದ ಆಭರಣಗಳ ಗುರ್ತುಗಳು (ಅವುಗಳು ಒತ್ತುವಿಕೆಯಿಂದ) ಆಭರಣಗಳಂತೆ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಮೂಡಿದ್ದವು. ಕೆಲವು ಸ್ತ್ರೀಯರ ಮುಖಗಳು ತಮ್ಮ ಸೆರಗುಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಿ ಹೋಗಿದ್ದವು. ಅವು ಬಾಯಿಂದ ಹೊರಬರುತ್ತಿದ್ದ ಉಸಿರಿನ ಗಾಳಿಯಿಂದ ಮೇಲೆ ಕೆಳಗೆ ಹಾರಾಡುತ್ತಿದ್ದವು. ಆ ರಾವಣನ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಉಟ್ಟಿದ್ದ ಸುಂದರವಾದ ರೂಪುಗಳಿಂದಲೂ, ಶೋಭಾಯ ಮಾನವಾದ ನಾನಾವರ್ಣಗಳಿಂದಲೂ, ಪರಿಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಸೀರೆಗಳ ಸೆರಗುಗಳು ನಿಃಶ್ವಾಸದಿಂದ ಧ್ವಜಪಟಗಳಂತೆ ಹಾರಾಡುತ್ತಾ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿದ್ದವು.

ಮನೋಹರವಾದ ಕಾಂತಿಯಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದ ಕೆಲವು ಸ್ತ್ರೀಯರ ಕುಂಡಲಗಳು ಅವರ ಮುಖಗಳಿಂದ ಬರುತ್ತಿದ್ದ ಉಸುರಿನ ಗಾಳಿಯ ಸಂಸರ್ಗದಿಂದ ಮೆಲ್ಲ-ಮೆಲ್ಲನೇ ಕುಣಿದಾಡುತ್ತಿದ್ದವು. ಸುಂದರ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಮುಖದಿಂದ ಸಹಜವಾಗಿ ಹೊರಬರುತ್ತಿದ್ದ ಸುಖಕರ, ಸುಗಂಧಯುಕ್ತ ನಿಃಶ್ವಾಸವು ಸಕ್ಕರೆಯಿಂದ ತಯಾರಿಸಿದ ಆಸವಗಂಧದಂತೆ ಇದ್ದು ಅದು ಸುಖದಾಯಕವಾಗಿ ರಾವಣನನ್ನು ಸೇವಿಸುತ್ತಿತ್ತು. (ರಾವಣನನ್ನು ಚುಂಬಿಸುತ್ತಿದ್ದರು.) ರಾವಣನ ಕೆಲವು ಮಡದಿಯರು ಪಾನಮತ್ತರಾಗಿ ತಮ್ಮ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ಮಲಗಿದ್ದ ಸವತಿಯರ ಮುಖಗಳನ್ನೇ ರಾವಣನ ಮುಖವೆಂದು ಭ್ರಮಿಸಿ ಪುನಃ-ಪುನಃ ಆಘ್ರಾಣಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. (ಚುಂಬಿಸುತ್ತಿದ್ದರು.) ॥53-58॥ ರಾವಣನಲ್ಲೇ ಅತ್ಯಾಸಕ್ತರಾಗಿದ್ದ ಮನಸ್ಸುಳ್ಳ ತರುಣೀಮಣಿಗಳು ಮಧುಪಾನದಿಂದ ಪರವಶರಾಗಿ ರಾವಣನೇ ತಮ್ಮನ್ನು ಮುದ್ದಾಡುತ್ತಿರುವನೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ಅವರು ಸವತಿಯರನ್ನೇ ಸಂತಸದಿಂದ ಅಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದರು. ॥59॥ ಕೆಲವು ಪ್ರಮದೆ ಯರು ಕಡಗಗಳಿಂದ ಸಮಲಂಕೃತವಾದ ತೋಳುಗಳನ್ನು, ರಮ್ಯವಾದ ವಸಗಳನ್ನು ತಲೆದಿಂಬುಗಳಾಗಿಸಿಕೊಂಡು ಮಲಗಿದ್ದರು. ॥60॥ ಓರ್ವಳು ಮತ್ತೊಬ್ಬಳ ವಕ್ಷಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ತಲೆಯನ್ನಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಮಲಗಿದ್ದಳು. ಮತ್ತೊಬ್ಬಳು ಬೇರೊಬ್ಬಳ ತೊಡೆಯನ್ನೇ ದಿಂಬಾಗಿಸಿಕೊಂಡು ಮಲಗಿದ್ದಳು. ಇನ್ನೋರ್ವ ಸುಂದರಿಯು ಸವತಿಯ ಭುಜದ ಮೇಲೆ ತಲೆಯನ್ನಿಟ್ಟು ಮಲಗಿದ್ದಳು. ॥61॥ ಮಧುಪಾನದಿಂದ ಮತ್ತರಾಗಿ, ಸ್ನೇಹವಶರಾಗಿದ್ದ ಆ ವರಸ್ತ್ರೀಯರು ಪರಸ್ಪರ ವಾಗಿ ಒಬ್ಬಳು ಮತ್ತೊಬ್ಬಳ ತೊಡೆಗಳನ್ನೂ, ಪಾರ್ಶ್ವಗಳನ್ನೂ, ಕಟಿ ಪ್ರದೇಶವನ್ನೂ, ಪೃಷ್ಠಭಾಗಗಳನ್ನೂ ಆಶ್ರಯಿಸಿ, ಒಬ್ಬಳ ಅಂಗಗಳನ್ನು ಮತ್ತೊಬ್ಬಳ ಅಂಗಗಳ ಮೇಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಮಲಗಿದ್ದರು. ॥62॥

ಕೆಲವು ತರುಣೀಮಣಿಗಳು ಪರಸ್ಪರ ತೋಳುಗಳನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡಿದ್ದರು. ಅದು ಹೂವಿನ ಹಾರದಂತೆ ಗೋಚರಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಮಾಲೆಯಂತ್ತಿದ್ದ ಆ ಭುಜಸೂತ್ರದಲ್ಲಿ ಮದಿಸಿದ ದುಂಬಿಗಳಂತೆ ಅವರ ಕೇಶಪಾಶಗಳು ಓಲಾಡುತ್ತಿದ್ದವು. ರಾವಣನ
ಸ್ತ್ರೀ ಸಮುದಾಯವು (ಸ್ತ್ರೀವನವು) ಒಂದು ಲತಾವನದಂತೆ ಭಾಸವಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ವಸಂತಋತುವಿನಲ್ಲಿ ಬೀಸುವ ಮಲಯಾನಿಲದಿಂದ ವಿಕಸಿತವಾದ ಹೂವುಗಳು ಕಂಪಿಸುವಂತೆ ಆ ಸ್ತ್ರೀಯರ ನಿಃಶ್ವಾಸದಿಂದ ಲತಾರೂಪವಾದ ಅವರ ಸೆರಗುಗಳು ಕಂಪಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. ಗಾಳಿಯು ಬೀಸುವುದರಿಂದ ಪುಷ್ಪಗುಚ್ಛಗಳಿರುವ ಲತೆಗಳೆಲ್ಲವೂ ಒಂದಕ್ಕೊಂದು ಸೇರಿಕೊಂಡು ಮಾಲೆಯಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿರುವಂತೇ ಆ ಸ್ತ್ರೀವನದಲ್ಲಿ ಭುಜಗಳೆಂಬ ದಾರದಲ್ಲಿ ಸ್ತ್ರೀಕುಸುಮಗಳು ಮಾಲೆಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪೋಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದವು. ಗಾಳಿಯ ಹೊಡೆತಕ್ಕೆ ರೆಂಬೆಗಳು (ಸ್ಕಂಧಗಳು) ಒಂದಕ್ಕೊಂದು ಸೇರಿಕೊಳ್ಳುವಂತೆ ರಾವಣನ ಸ್ತ್ರೀವನದಲ್ಲಿ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಸ್ಕಂಧಗಳು (ಹೆಗಲುಗಳು) ಪರಸ್ಪರ ಸೇರಿಕೊಂಡಿದ್ದವು. ವಸಂತದಲ್ಲಿ ವನವು ದುಂಬಿಗಳಿಂದ ಸಮಾಕುಲವಾಗಿರುವಂತೆ ಆ ಸ್ತ್ರೀವನವು ಸ್ತ್ರೀಯರ ಕೇಶರಾಶಿಗಳ ರೂಪವಾದ ಭ್ರಮರಗಳಿಂದ ಸಮಾಕುಲವಾಗಿದ್ದಿತು. ಹೀಗೆ ರಾವಣೇಶ್ವರನ ಶಾಲೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ಸ್ತ್ರೀವನವು ಮಧುಮಾಸದ ಅರಣ್ಯದಂತೆ ಕಂಗೊಳಿಸುತ್ತಿದ್ದಿತು.॥63-65॥

ಆಭರಣಗಳೂ, ವಸ್ತ್ರಗಳೂ, ಮಾಲೆಗಳೂ ಇರಬೇಕಾದ ಉಚಿತ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲೇ ಇದ್ದರೂ ಆಗ ರಾವಣನ ವರಸ್ತ್ರೀಯರೆಲ್ಲರೂ ಪರಸ್ಪರವಾಗಿ ತಬ್ಬಿಕೊಂಡು ಮಲಗಿದ್ದರಿಂದ ಯಾವ ಆಭರಣಗಳು ಯಾರವು? ಎಂಬುದನ್ನು ಗುರುತಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ॥66॥ ರಾವಣನು ಗಾಢವಾಗಿ ನಿದ್ರಿಸುತ್ತಿರುವಾಗ ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರವಾದ ಪ್ರಭೇದಗಳಿಂದ ಯುಕ್ತರಾದ ಆ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಪ್ರಜ್ವಲಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಸುವರ್ಣಮಯವಾದ ಮಣಿದೀಪಗಳಂತೆ ರೆಪ್ಪೆಗಳನ್ನೂ ಆಡಿಸದೆ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದರು.

ರಾಜರ್ಷಿಗಳ, ಪಿತೃದೇವತೆಗಳ, ದೈತ್ಯರ, ಗಂಧರ್ವರ ಕನ್ಯೆಯರೂ, ರಾಕ್ಷಸಕನ್ಯೆಯರೂ ರಾವಣನಲ್ಲಿರುವ ಮೋಹದಿಂದಲೂ, ಕಾಮವಶರಾಗಿಯೂ ಬಂದು ಸೇರಿಕೊಂಡಿದ್ದರು. ಆ ಎಲ್ಲ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಯುದ್ಧಾಕಾಂಕ್ಷಿಯಾದ ರಾವಣನಿಂದ ಅಪಹರಿಸಿ ತಂದವರೇ ಆಗಿದ್ದರು. ಆದರೆ ಇನ್ನೂ ಕೆಲವು ಜವ್ವನೆಯರು ಮಾತ್ರ ಕಾಮಾತುರರಾಗಿ ರಾವಣನನ್ನು ಮೋಹಿಸಿ ತಾವೇ-ತಾವಾಗಿ ಬಂದಿದ್ದರು. ॥66-69॥

ಪೂಜಾರ್ಹಳಾದ ಜನಕನ ಮಗಳಾದ ಸೀತಾದೇವಿಯೊಬ್ಬಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು, ವೀರ್ಯ, ಗುಣಸಂಪನ್ನನಾದ ರಾವಣನ ಅಂತಃಪುರದಲ್ಲಿದ್ದ ಯಾವಳೇ ಸ್ತ್ರೀಯನ್ನು ತಂದಿರಲಿಲ್ಲ. ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಅವನಲ್ಲಿ ಆಕರ್ಷಿತರಾಗಿ ಬಂದವರು. ಬೇರೆಯವರನ್ನು ಕಾಮಿಸಿದ್ದ ಸ್ತ್ರೀಯಾಗಲೀ, ಬೇರೆಯವರೊಡನೆ ವಿವಾಹವಾಗಿದ್ದ ಸ್ತ್ರೀಯಾಗಲೀ ರಾವಣನ ಅಂತಃಪುರದಲ್ಲಿ ಇರಲಿಲ್ಲ. ॥70॥ ರಾವಣನ ಆ ಭಾರ್ಯೆಯರಲ್ಲಿ ಹೀನ ಕುಲದವಳಾಗಲೀ, ಕುರೂಪಿಯಾಗಲೀ, ಮೂರ್ಖರಾಗಲೀ, ಉತ್ತಮ ಭೂಷಣಗಳಿಂದ ರಹಿತರಾದವರಾಗಲೀ, ದುರ್ಬಲಳಾಗಲೀ, ಕಾಂತನಾದ ರಾವಣನ ಮೋಹಕ್ಕೊಳಗಾಗದವಳೂ ಯಾರೂ ಇರಲಿಲ್ಲ. (ಎಲ್ಲರೂ ಎಲ್ಲ ವಿಧದಿಂದ ಯೋಗ್ಯತೆಯುಳ್ಳವರೇ) ॥71॥

ರಾಕ್ಷಸ ರಾಜನಾದ ರಾವಣನ ಭಾರ್ಯೆಯರೆಲ್ಲರೂ ತಮ್ಮ ಗಂಡನಾದ ರಾವಣನೊಡನೆ ಸುಖವಾಗಿರುವಂತೆ ರಾಘವನ ಧರ್ಮಪತ್ನಿಯಾದ ಸೀತಾದೇವಿಯು ಶ್ರೀರಾಮನೊಂದಿಗೆ ಸಂತೋಷವಾಗಿ ಇರುವಂತಾದರೆ ಈ ರಾವಣನಿಗೆ ಮಂಗಳವಾಗುತ್ತಿತ್ತು ಎಂದು ಬುದ್ಧಿಶಾಲಿಯಾದ ಕಪೀಶ್ವರನಿಗೆ ಅನಿಸಿತು. ॥72॥ ‘‘ಸೀತಾದೇವಿಯು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಉತ್ತಮಗುಣ ಸಂಪನ್ನಳೆಂಬುದು ತ್ರಿವಾರ ಸತ್ಯವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ರಾವಣನೂ ಉತ್ತಮ ಕುಲೋತ್ಪನ್ನನೂ, ಲಂಕೆಗೆ ಪ್ರಭುವಾಗಿದ್ದು ದೊಡ್ಡ ಶಿವಭಕ್ತನಾಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಅವನು ತನ್ನ ವಂಶಕ್ಕೆ, ತನ್ನ ಅರಸೊತ್ತಿಗೆಗೆ, ತನ್ನ ಶಿವಭಕ್ತಿಗೆ ತಕ್ಕದಾದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡದೇ, ಸೀತಾದೇವಿಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿ ತಂದು ಇವಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಅನಾರ್ಯರು ಮಾಡುವ ಅತಿಕುತ್ಸಿತವಾದ ಕಾರ್ಯವನ್ನೇ ಮಾಡಿರುವನು’’ ಎಂದು ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾ ಹನುಮಂತನು ದುಃಖಿತನಾದನು. ॥73॥

ಇತ್ಯಾರ್ಷೇ ಶ್ರೀಮದ್ರಾಮಾಯಣೇ ವಾಲ್ಮೀಕೀಯೇ ಆದಿಕಾವ್ಯೇ ಸುಂದರಕಾಂಡೇ ನವಮಃ ಸರ್ಗಃ ॥ 9 ॥

ಮಹರ್ಷಿವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆದಿಕಾವ್ಯವಾದ ಶ್ರೀಮದ್ರಾಮಾಯಣದ ಸುಂದರಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಒಂಭತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗವು ಮುಗಿಯಿತು.

ಹತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ

ಹನುಮಂತನು ಅಂತಃಪುರದಲ್ಲಿ ಮಲಗಿದ್ದ ರಾವಣನನ್ನು ಮತ್ತು ಅವನ ಪತ್ನೀಯರನ್ನು ನೋಡಿದುದು, ಮಂಡೋದರಿಯನ್ನು ಸೀತೆಯೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ಹೃಷ್ಟನಾದುದು -

ಹನುಮಂತನು ಆ ದಿವ್ಯಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಸೀತಾದೇವಿಯನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಿದ್ದಾಗ, ಬಹುಮೂಲ್ಯವಾದ, ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಆಸನಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದ ಮಹಾಪರ್ಯಂಕವನ್ನು ನೋಡಿದನು. ಆ ಶಯನಾಸನಗಳು ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿರುವ ಶಯನಾಸನಗಳಿಗೆ ಅನುರೂಪವಾಗಿದ್ದವು. ಸ್ಫಟಿಕಮಯವಾಗಿಯೂ, ರತ್ನಭೂಷಿತವಾಗಿಯೂ, ದಂತದಿಂದಲೂ, ಸುವರ್ಣದಿಂದಲೂ ಚಿತ್ರಿತವಾಗಿದ್ದ ಕಾಲುಗಳೇ ಮುಂತಾದ ಭಾಗಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದವು. ಬೆಲೆಬಾಳುವ ರತ್ನಗಂಬಳಿಗಳು ಹಾಸಿದ್ದು, ವೈಢೂರ್ಯಮಣಿಗಳಿಂದ ಸಮಲಂಕೃತವಾಗಿದ್ದವು. ॥1-2॥

ಆ ಪರ್ಯಂಕದ ಮೇಲ್ಭಾಗದಲ್ಲಿ ದಿವ್ಯವಾದ ಮಾಲೆಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾಗಿದ್ದು , ಚಂದ್ರನ ಕಾಂತಿಯಂತೆ ಬೆಳಗುತ್ತಿದ್ದ ಒಂದು ಬಿಳಿಯ ಛತ್ರಿಯನ್ನು ಆ ಮಾರುತಿಯು ನೋಡಿದನು. ॥3॥ ಬಂಗಾರದಿಂದ ನಿರ್ಮಿಸಲ್ಪಟ್ಟ, ಸೂರ್ಯ ಕಿರಣಗಳಂತೆ ಬೆಳಗುತ್ತಾ ರಾರಾಜಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಪರಮಾಸನವು (ಪರ್ಯಂಕವು) ಅಶೋಕ ಪುಷ್ಪಗಳ ಮಾಲೆಗಳಿಂದ ಸಮಲಂಕೃತವಾಗಿತ್ತು. ಅಂತಹ ಮನಃಪ್ರಶಾಂತಿ ದೊರಕುವ, ದುಃಖಗಳು ದೂರಾಗಿಸುವ ಮಂಚವನ್ನು ಹನುಮಂತನು ನೋಡಿದನು. ॥4॥ ಅಲ್ಲಿ ಚಾಮರಗಳನ್ನು ಕೈಗಳಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ರಾವಣನಿಗೆ ಗಾಳಿ ಬೀಸಲು ಅನೇಕ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಸುತ್ತಲೂ ನಿಂತಿದ್ದರು. ಅಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮವಾದ ಸುಂಗಧ ಧೂಪಗಳಿಂದ ಸುವಾಸಿತವಾಗಿತ್ತು. ಅದು ಉಣ್ಣೆಯ ಕಂಬಳಿಗಳಿಂದ ಸಮಾವೃತವಾಗಿತ್ತು. ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಪುಷ್ಪಮಾಲಿಕೆಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದ ಆ ಪರಮಾಸನವು ಅತ್ಯಂತ ಶೋಭಾಯಮಾನವಾಗಿ ಕಂಗೊಳಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ॥5-6॥ ಅಂತಹ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಪರ್ಯಂಕದಲ್ಲಿ ಮಲಗಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರನನ್ನು ಆ ಕಪಿವರನಾದ ಹನುಮಂತನು ನೋಡಿದನು. ಅವನು ಕಪ್ಪಾದ ಮೋಡದಂತೆ ಇದ್ದನು. ಅವನ ಕರ್ಣಕುಂಡಲಗಳು ಮೆರೆಯುತ್ತಿದ್ದವು. ಅವನ ಕಣ್ಣುಗಳು ಕೆಂಡದಂತೆ ಕೆಂಪಾಗಿದ್ದವು. ಮಹಾಬಾಹುವಾದ ಅವನು ಸುವರ್ಣ ಜರಿಯಿಂದ ಕೂಡಿರುವ ವಸವನ್ನು ಉಟ್ಟಿದ್ದನು. ಅವನ ಅಂಗಾಂಗಗಳೆಲ್ಲವೂ ಪರಿಮಳಯುಕ್ತ ಗಂಧದಿಂದ ಪೂಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದವು. ಫಳ-ಫಳನೇ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿದ್ದ ದಿವ್ಯಾಭರಣಗಳಿಂದ ಭೂಷಿತನಾಗಿ ಸ್ಫುರದ್ರೂಪಿಯೂ, ಕಾಮರೂಪಿಯೂ ಆದ ಆತನು ಸಂಧ್ಯಾಕಾಲದ ರಕ್ತವರ್ಣದಿಂದಲೂ, ಮಿಂಚುಗಳಿಂದಲೂ ಕೂಡಿದ ಮೇಘದಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಅವನು ವೃಕ್ಷಗಳಿಂದಲೂ, ವನಗಳಿಂದಲೂ, ಲತೆಗಳಿಂದಲೂ ಕೂಡಿ ಶಾಂತವಾಗಿ ನಿದ್ರಿಸುತ್ತಿರುವ ಮಂದರ ಪರ್ವತದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದನು. ಅಮೂಲ್ಯವಾದ ಆಭರಣಗಳನ್ನು ತೊಟ್ಟಿರುವವನೂ, ರಾಕ್ಷಸ ಕನ್ಯೆಯರಿಗೆ ಪ್ರೀತಿಪಾತ್ರನೂ, ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ಸುಖವನ್ನು ಕೊಡುವವನೂ, ಸುರತ ಕ್ರೀಡೆಯಿಂದ ವಿರಮಿಸಿ ಗಾಢವಾಗಿ ಮಲಗಿದ್ದ ಆ ರಾವಣನನ್ನು ಹನುಮಂತನು ನೋಡಿದನು. ॥7-11॥

ಆನೆಯಂತೆ ಗೊರಕೆ ಹೊಡೆಯುತ್ತಿದ್ದ ರಾವಣನನ್ನು ಸಮೀಪಿಸಿದ ಆ ಕಪಿವರನಾದ ಮಾರುತಿಯು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಉದ್ವಿಗ್ನನಾಗಿ ‘‘ಛೀ! ಇವನು ಪರಸ್ತ್ರೀಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿಕೊಂಡು ತಂದ ದುರ್ಮಾರ್ಗಿಯು. ಇವನಿಂದ ದೂರವಿರುವುದೇ ಉಚಿತವು.’’ ಎಂದುಕೊಂಡು ಅವನು ತುಂಬಾ ಭಯಪಟ್ಟವನಂತೆ ರಾವಣನಿಂದ ದೂರಕ್ಕೆ ಸರಿದನು.* ॥12॥

* ಶಕಟಂ ಪಂಚ ಹಸ್ತೇನ ದಶಹಸ್ತೇಷು ವಾಜಿನಮ್ ಗಜಂ ಸಹಸ್ರಹಸ್ತೇಷು ದುಷ್ಟಂ ದೂರೇಣ ವರ್ಜಯೇತ್ ॥

ಶಕಟ(ಬಂಡಿ)ದಿಂದ ಐದುಮಾರುದೂರ, ಕುದುರೆಯಿಂದ ಹತ್ತುಮಾರು ದೂರ, ಆನೆಯಿಂದ ಸಾವಿರಮಾರು ದೂರವಿದ್ದು ದುಷ್ಟನನ್ನು ಅತಿದೂರವಿಡಬೇಕು.

ಅನಂತರ ಆ ಮಹಾಕಪಿಯು ಸೋಪಾನಮಾರ್ಗದಿಂದ ಮತ್ತೊಂದು ವೇದಿಕೆಯನ್ನು ಏರಿ ಕುಳಿತು ಗಾಢ ನಿದ್ದೆ ಯಲ್ಲಿದ್ದ ರಾವಣನನ್ನು ನೋಡುತ್ತಲೇ ಇದ್ದನು. ॥13॥ ಮಲಗಿದ್ದ ರಾವಣನ ಮಹಾತಲ್ಪವು, ಒಂದು ಮದಭರಿತ ಗಂಧಹಸ್ತಿಯು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದ ಜಲಾಶಯದಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿತ್ತು. (ಗಂಧಹಸ್ತಿ ಅಂದರೆ ತನ್ನ ಮದೋದಕ ಗಂಧದಿಂದ ಇತರ ಗಂಡು ಆನೆಗಳು ಭಯಪಟ್ಟು ಓಡಿಹೋಗುವವು. ಈ ಮದಗಜವು ಸರೋವರದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಲೇ ಉಳಿದ ಗಂಡು ಆನೆಗಳು ಓಡಿ ಹೋಗುವವು. ಹೆಣ್ಣು ಆನೆಗಳು ಅಲ್ಲೇ ಇರುವವು.) ॥14॥ ಸುವರ್ಣಮಯ ವಾದ ಭುಜಕೀರ್ತಿಗಳಿಂದ ಯುಕ್ತವಾಗಿದ್ದು, ಇಂದ್ರಧ್ವಜ ಸದೃಶವಾಗಿದ್ದು ಹೊರಚಾಚಿಕೊಂಡಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನಾದ ರಾವಣನ ತೋಳುಗಳಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರನೊಡನೆ ಮಾಡಿದ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಐರಾವತದ ದಂತಗಳಿಂದ ತವಿಯಲ್ಪಟ್ಟು ಉಂಟಾದ ಗಾಯದ ಗುರ್ತುಗಳು ಕಂಡು ಬರುತ್ತಿದ್ದವು. ಬಲಿಷ್ಠವಾದ ಆ ಭುಜಗಳಲ್ಲಿ ವಜ್ರಾಯುಧದ ಏಟಿನ ಮಚ್ಚೆಯಿಂದಲೂ, ಉಪೇಂದ್ರನ ವಿಷ್ಣು ಚಕ್ರದ ಚಿಹ್ನೆಗಳು ಮೂಡಿದ್ದವು. ಆ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಹಾರಗಳಿಂದಲೂ ಆ ತೋಳುಗಳು ಜಡ್ಡುಕಟ್ಟಿ ಹೋಗಿತ್ತಲ್ಲದೆ, ಸ್ಥೂಲವಾಗಿಯೂ, ಸುಂದರ ವಾಗಿಯೂ, ಬಲಿಷ್ಠವಾಗಿದ್ದವು. ಸುಂದರವಾದ ಸುಲಕ್ಷಣವಾದ ಉಗುರಗಳುಳ್ಳ ಅಂಗುಷ್ಠಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದವು. ಚೆಲುವಾದ ಬೆರಳುಗಳಿಂದಲೂ ಶೋಭಾಯ ಮಾನವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದವವು. ದುಂಡಾಗಿಯೂ, ಸಂಧಿಬಂಧಗಳು ಪುಷ್ಟವಾಗಿಯೂ ಇದ್ದ ಆ ತೋಳುಗಳು ಪರಿಘಾಯುಧ ದಂತೆಯೂ, ಆನೆಯ ಸೊಂಡಿಲುಗಳಂತೆಯೂ, ಐದು ಹೆಡೆಗಳ ಎರಡು ಸರ್ಪಗಳಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದವು. ಮೊಲದ ರಕ್ತದಂತೆ ಶೀತಲವಾದ ಸುಗಂಧಯುಕ್ತವಾದ ಹೆಚ್ಚು ಬೆಲೆಬಾಳುವ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಚಂದನದಿಂದ ಅವು ಲೇಪಿತವಾಗಿದ್ದವು. ಕನಕಾಂಗದ ಕೇಯೂರಾದಿ ಆಭರಣಗಳಿಂದ ಸಮಲಂಕೃತವಾಗಿದ್ದವು. ಶ್ರೇಷ್ಠರಾದ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಉತ್ತಮವಾದ ಗಂಧದಿಂದ ಲೇಪಿತವಾಗಿದ್ದ ರಾವಣನ ಆ ತೋಳುಗಳನ್ನು ಸುಖಕರವಾದ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಒತ್ತುತ್ತಿದ್ದರು. ಯಕ್ಷ, ಗಂಧರ್ವ, ಪನ್ನಗ, ದೇವ, ದಾನವರನ್ನು ಭಯದಿಂದ ಕೂಗಿಕೊಳ್ಳುವಂತೆ ಮಾಡಲು ರಾವಣನ ಆ ಮಹಾಬಾಹುಗಳು ಸಮರ್ಥವಾಗಿದ್ದವು. ಮಂದರ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಮಲಗಿರುವ ರೋಷಗೊಂಡ ಸರ್ಪಗಳಂತೆ ಇದ್ದ ರಾವಣನ ಆ ತೋಳುಗಳನ್ನು ಹನುಮಂತನು ನೋಡಿದನು. ಪರಿಪುಷ್ಟವಾಗಿದ್ದ ಅಂತಹ ತೋಳುಗಳಿಂದ ಶೋಭಿತನಾಗಿದ್ದ ಪರ್ವತೋಪಮನಾದ ರಾವಣನು ಎರಡು ಶಿಖರಗಳಿಂದ ಕೂಡಿರುವ ಮಂದರ ಪರ್ವತದಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ॥ 15-22 ॥

ಮಲಗಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸ ರಾಜನ ಮುಖದಿಂದ ಹೊರಬರುತ್ತಿದ್ದ ಸುದೀರ್ಘವಾದ ಉಸುರಿನ ಶಬ್ದವು ಆ ಅರಮನೆಯನ್ನೇ ತುಂಬುವುದೋ ಎಂಬಂತೆ ಕೇಳಿಬರುತ್ತಿದ್ದಿತು. ಅವನು ಬಿಡುತ್ತಿದ್ದ ಉಸಿರು ಸಿಹಿಮಾವು, ಸುರಹೊನ್ನೆ ಮರಗಳ ಹೂವಿನ ವಾಸನೆಯಂತೆ ಸುವಾಸನೆಯಿಂದ ಕೂಡಿತ್ತು. ಉತ್ತಮವಾದ ಬಕುಳ ಪುಷ್ಪದ ಸುಗಂಧದಿಂದಲೂ, ಷಡ್ರಸೋಪೇತವಾದ ಮೃಷ್ಟಾನ್ನದ ವಾಸನೆಯಿಂದಲೂ, ಮಧುವಿನ ವಾಸನೆಯಿಂದಲೂ ಕೂಡಿತ್ತು. ॥23-24 ॥

ಅನಂತರ ಹನುಮಂತನು ರಾವಣನ ಮುಖವನ್ನು ನೋಡಿದನು. ಆ ಮುಖವು ಉಜ್ವಲವಾದ ಕರ್ಣಕುಂಡಲ ಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾಗಿತ್ತು. ಮುತ್ತಿನ ಮಣಿಗಳಿಂದ ಚಿತ್ರಿತವಾಗಿ ಥಳ-ಥಳಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಸುವರ್ಣ ಖಚಿತವಾದ, ಸ್ವಲ್ಪ ಓರೆಯಾಗಿದ್ದ ಕಿರೀಟದಿಂದ ಕಂಗೊಳಿಸುತ್ತಿತ್ತು ॥25॥ ರಾವಣನ ವಕ್ಷಸ್ಥಲವು ರಕ್ತ ಚಂದನದಿಂದ ಲೇಪಿತವಾಗಿತ್ತು. ರತ್ನ ಹಾರಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದು, ಎತ್ತರವಾಗಿಯೂ, ದಪ್ಪವಾಗಿಯೂ ವಿಶಾಲವಾಗಿಯೂ ವಿರಾಜಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ॥26॥ ಅವನು ಬಿಳುಪಾದ ಪಟ್ಟವಸವನ್ನು ಉಟ್ಟಿದ್ದನು. ನಿದ್ದೆಯಲ್ಲಿರುವುದರಿಂದ ಅದು ಸ್ವಲ್ಪ ಆತ್ತ-ಇತ್ತ ಸರಿದಿತ್ತು. ಹೊಂಬಣ್ಣದ ಮಹಾವೌಲ್ಯದ ಮೇಲು ಹೊದಿಕೆಯಿಂದ ಸಮಲಂಕೃತವಾಗಿದ್ದನು. ॥27॥ ಅವನು ಉದ್ದಿನ ರಾಶಿಯಂತೆ ನೀಲವರ್ಣದವನಾಗಿದ್ದನು. ಮಹಾಸರ್ಪವು ಬುಸುಗುಟ್ಟುವಂತೆ ಅವನು ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಡುತ್ತಿದ್ದನು. ರತ್ನಪರ್ಯಂಕದಲ್ಲಿ ಮಲಗಿದ್ದ ಅವನು ಗಂಗಾನದಿಯ ಮಹಾ ಪ್ರವಾಹದಲ್ಲಿ ಮಲಗಿರುವ ಆನೆಯಂತೆ ಕಂಗೊಳಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ॥28॥ ನಾಲ್ಕೂ ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಬೆಳಗುವ ಸುವರ್ಣದ ನಾಲ್ಕು ದೀಪಗಳನ್ನು ರಾವಣನ ಪರ್ಯಂಕದ ಸುತ್ತಲೂ ಇಟ್ಟಿದ್ದರು. ಮಿಂಚಿನಿಂದ ಮೇಘಗಳು ಪ್ರಕಾಶಿಸುವಂತೆ ಆ ದೀಪಗಳಿಂದ ರಾವಣನ ಸರ್ವಾಂಗಗಳೂ ಜಾಜ್ವಲ್ಯಮಾನವಾಗಿ ಬೆಳಗುತ್ತಿದ್ದವು. ॥29॥

ಭಾರ್ಯೆಯರಿಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಿಯನಾಗಿದ್ದ, ಮಹಾತ್ಮನಾದ, ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪತಿಯಾದ ರಾವಣನ ಅರಮನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನ ಪದತಲದಲ್ಲಿ ಮಲಗಿದ್ದ ಮುದ್ದುಪತ್ನಿಯರನ್ನು ಹನುಮಂತನು ನೋಡಿದನು. ॥30॥ ಚಂದ್ರನಂತೆ ಮುಖವುಳ್ಳವರೂ, ಮನೋಹರವಾದ ಕುಂಡಲಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತರೂ, ಹೂಮಾಲೆಗಳನ್ನು ಆಭರಣಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿರುವ, ಇಂತಹ ರಾವಣನ ಪತ್ನೀಯರನ್ನು ಕಪೀಶ್ವರನು ನೋಡಿದನು. ॥31॥ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ನೃತ್ಯ-ವಾದ್ಯ ಕಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಕುಶಲೆಯರಾಗಿದ್ದರು. ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಆಭರಣಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದರು. ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನ ಭುಜಗಳನ್ನೂ ತೊಡೆಗಳನ್ನೂ ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಚೆನ್ನಾಗಿ ನಿದ್ದೆ ಹೋದ ರಾವಣನ ಭಾರ್ಯೆಯರನ್ನು ಕಪಿವರನಾದ ಹನುಮಂತನು ನೋಡಿದನು. ॥32॥ ಆ ಕಾಂತೆಯರು ಕಿವಿಗಳಲ್ಲಿ ಧರಿಸಿದ್ದ ವಜ್ರ-ವೈಡೂರ್ಯ ಖಚಿತವಾದ ಬಂಗಾರದ ಕುಂಡಲಗಳನ್ನು, ಭುಜದಲ್ಲಿ ಧರಿಸಿದ ಅಂಗದಗಳನ್ನು ಮಾರುತಿಯು ನೋಡಿದನು. ॥33॥ ಚಂದ್ರ ಸದೃಶವಾದ ಮುಖಗಳಿಂದಲೂ ಶುಭಪ್ರದವಾದ ಹಾಗೂ ಸುಂದರವಾದ ಕುಂಡಲಗಳಿಂದಲೂ ಯುಕ್ತವಾಗಿದ್ದ ರಾವಣನ ಪತ್ನಿಯರ ಆ ವಿಮಾನಾಕೃತಿಯ ಪರ್ಯಂಕವು ಚಂದ್ರನಿಂದಲೂ, ನಕ್ಷತ್ರ ಸಮೂಹಗಳಿಂದಲೂ ಕೂಡಿರುವ ಆಕಾಶದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದಿತು. ॥34॥

ಮದ್ಯಪಾನದ ಮದದಿಂದಲೂ, ರತಿಕೀಡೆಯಿಂದಲೂ ಆಯಾಸಗೊಂಡಿದ್ದ, ಕೃಶವಾದ ನಡುವಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದ ರಾವಣನ ಮಡದಿಯರು ಅವಕಾಶವಿದ್ದೆಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಅಸ್ತವ್ಯಸ್ತವಾಗಿ ಮಲಗಿದ್ದರು. ॥35॥ ನೃತ್ಯದಲ್ಲಿ ಪಳಗಿದ್ದ ಓರ್ವ ಶುಭಾಂಗಿಯು ನೃತ್ಯವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿರುವವಳಂತೆ ಮನೋಹರವಾದ ಅಂಗಹಾರಗಳಿಂದ (ಆಂಗಿಕವಾದ ಅಭಿನಯಗಳಿಂದ) ನೃತ್ಯದ ಭಂಗಿಯಲ್ಲೇ ಮಲಗಿದ್ದಳು. ॥36॥ ವೀಣೆಯನ್ನೇ ತಬ್ಬಿಕೊಂಡು ಮಲಗಿದ್ದ ರಾವಣನ ಮತ್ತೊಬ್ಬ ತರುಣೀ ಮಣಿಯು ಹರಿಗೋಲಿಗೆ ಸುತ್ತಿಕೊಂಡು ಹರಡಿಕೊಂಡಿರುವ ಕಮಲದ ಬಳ್ಳಿಯಂತೆ ಮನೋಹರವಾಗಿದ್ದಳು. ॥37॥

‘ಮಡ್ಡುಕ’ವೆಂಬ ಚರ್ಮವಾದ್ಯವನ್ನು ಕಂಕುಳಲ್ಲಿ ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಮಲಗಿದ್ದ ಓರ್ವ ಯುವತಿಯು ವಾತ್ಸಲ್ಯ ದಿಂದ ಚಿಕ್ಕ ಮಗುವನ್ನು ಕಂಕುಳಲ್ಲೆತ್ತಿಕೊಂಡೇ ಮಲಗಿದ್ದ ಭಾಮಿನಿಯಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದಳು. ॥38॥ ಭೇರಿಯನ್ನು ಆಲಿಂಗಿಸಿಕೊಂಡು ಮಲಗಿದ್ದ ಸುಂದರವಾದ ಕುಚಗಳುಳ್ಳ ಸರ್ವಾಂಗಸುಂದರಿಯಾದ ಓರ್ವ ರಮಣಿಯು ಬಹಳ ಕಾಲಾನಂತರ ಆಗಮಿಸಿದ ರಮಣನನ್ನು ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ತಬ್ಬಿಕೊಂಡು ಮಲಗಿರುವಳೋ ಎಂಬಂತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿದ್ದಳು. ॥39॥ ಕೊಳಲನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಮಲಗಿದ್ದ ಕಮಲಾಕ್ಷಿಯಾದ, ಕಮನೀಯರೂಪಳಾದ ಓರ್ವಕಾಂತೆಯು ಪ್ರಿಯತಮನನ್ನು ಏಕಾಂತ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಕರಕೊಂಡು ಹೋಗಿ ತನ್ನ ಬಯಕೆಯನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸುತ್ತಿರುವಳೋ ಎಂಬಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು. ॥40॥ ವಿಪಂಚಿ ಎಂಬ ಏಳುತಂತಿಯ ವೀಣೆಯನ್ನು ಹಿಡಿದು ನೃತ್ಯ ಭಂಗಿಯಲ್ಲೇ ಮಲಗಿದ್ದ ಓರ್ವ ಲಲನಾಮಣಿಯು ಪ್ರಿಯತಮನೊಡನೆ ನಿದ್ದೆಮಾಡುತ್ತಿರುವಳೋ ಎಂದು ಕಂಡುಬರುತ್ತಿದ್ದಳು. ॥41॥ ಮಧುಪಾನದಿಂದ ಮತ್ತವಾದ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದ ಓರ್ವ ರಾವಣನ ಪ್ರಿಯತಮೆಯು, ಮೃದುವಾಗಿಯೂ, ಸ್ಥೂಲವಾಗಿಯೂ, ಮನೋಹರವಾಗಿಯೂ ಇದ್ದ ಸುವರ್ಣ ಸದೃಶವಾದ ಅಂಗಗಳಿಂದ ಮೃದಂಗವನ್ನೇ ತಬ್ಬಿಕೊಂಡು ಮಲಗಿದ್ದಳು. ॥42॥ ಮಧುಪಾನಾದಿ ಕ್ರೀಡೆಗಳಿಂದ ಆಯಾಸಗೊಂಡಿದ್ದ, ತೆಳ್ಳನೆಯ ಹೊಟ್ಟೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದ, ಅನಿಂದ್ಯಳಾದ ಸುಸಂದರಿಯೋರ್ವಳು ಭುಜಗಳ ಮಧ್ಯದ ಕಂಕುಳಲ್ಲಿದ್ದ ಮದ್ದಲೆಯೊಡನೆ ನಿದ್ದೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಳು. ॥43॥ ಡಿಂಡಿಮ ವಾದ್ಯವನ್ನೇ ತಬ್ಬಿಕೊಂಡು ಮಲಗಿದ್ದ ಮತ್ತೋರ್ವ ತರುಣಿಯು ಮಗುವನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವಂತೆ ಡಿಂಡಿಮದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತನಾದ ತರುಣನನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಮಲಗಿರುವಳೋ ಎಂಬಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದಳು. ॥44॥ ಕಮಲಪತ್ರಾಕ್ಷಿಯಾದ ಮದದಿಂದ ಮೋಹಿತಳಾಗಿದ್ದ ಓರ್ವಕಾಂತೆಯು ‘ಆಡಂಬರ’ ಎಂಬ ತೂರ್ಯವಾದ್ಯವನ್ನು ಭುಜಗಳಿಂದ ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ತಬ್ಬಿಕೊಂಡು ಪರವಶಳಾಗಿ ಮಲಗಿದ್ದಳು. ॥45॥ ಓರ್ವ ತರುಣಿಯು ಅತ್ತಲಿತ್ತ ಹೊರಳಾಡುವಾಗ ತನ್ನ ಬಳಿಯಲ್ಲಿದ್ದ ಪನ್ನೀರ ತುಂಬಿದ ಕಲಶವನ್ನು ಕೆಳಕ್ಕೆ ಬೀಳಿಸಿ ನೀರಿನಿಂದ ತೊಯ್ದು ಹೋಗಿದ್ದರೂ ಹಾಗೆಯೇ ಗಾಢವಾಗಿ ಮಲಗಿದ್ದಳು. ಆಗ ಅವಳು ವಸಂತ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಬಾಡದಿರಲೆಂದು ನೀರಿನಿಂದ ಚುಮುಕಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಹಲವು ಬಣ್ಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಪುಷ್ಪ ಮಾಲೆಯಂತೆ ಕಂಡು ಬರುತ್ತಿದ್ದಳು. ॥46॥ ಗಾಢವಾದ ನಿದ್ದೆಯಿಂದ ವಿವಶಳಾಗಿದ್ದ ಓರ್ವ ಅಬಲೆಯು ಸುವರ್ಣ ಕಲಶಗಳಂತೆ ಇದ್ದ ತನ್ನೆರಡೂ ಸ್ತನಗಳನ್ನು ಎರಡೂ ಕೈಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಿಕೊಂಡು ಮಲಗಿದ್ದಳು. ॥47॥ ಚಂದ್ರಬಿಂಬ ದಂತಿರುವ ಮುಖವುಳ್ಳ ಓರ್ವ ಕಮಲಲೋಚನೆಯು ಮದನಾವೇಶಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗಿ ಮತ್ತೊಬ್ಬ ರಮಣಿಯನ್ನು ಆಲಿಂಗಿಸಿಕೊಂಡು ಮಲಗಿದ್ದಳು. ॥48॥ ರಾವಣನ ಶ್ರೇಷ್ಠರಾದ ಇನ್ನೂ ಅನೇಕ ನಾರೀಮಣಿಗಳು - ಕಾಮಿನಿಯರು ಕಾಮುಕರನ್ನು ತಬ್ಬಿಕೊಂಡು ಸ್ತನಗಳಿಂದ ಪೀಡಿಸುವಂತೆ ವಿಚಿತ್ರವಾದ ಬಗೆ-ಬಗೆಯ ವಾದ್ಯಗಳನ್ನು ಎದೆಯ ಮೇಲೆ ತಬ್ಬಿಕೊಂಡು ಮಲಗಿದ್ದರು. ॥ 49 ॥

ಆ ವರಸ್ತ್ರೀಯರಿದ್ದ ಸ್ಥಳದಿಂದ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿದ್ದ ಏಕಾಂತ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಸುಂದರವಾದ ಹಾಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಮಲಗಿದ್ದ ರೂಪ ಸಂಪನ್ನೆಯಾದ ಮತ್ತೊಬ್ಬ ಸ್ತ್ರೀರತ್ನವನ್ನು ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಹನುಮಂತನು ನೋಡಿದನು. ॥50॥ ಆ ನಾರೀಮಣಿಯು ಮುತ್ತಿನ ಮಣಿಗಳಿಂದ ನಿರ್ಮಿತವಾದ ಸುಂದರವಾದ ಒಡವೆಗಳಿಂದ ಸಮಲಂಕೃತವಾಗಿದ್ದಳು. ದಿವ್ಯವಾದ ಹಾಗೂ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಆ ಭವನವನ್ನೇ ತನ್ನ ಅಂಗಕಾಂತಿಯಿಂದ ಬೆಳಗಿಸುತ್ತಿರುವಳೋ ಎಂಬಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದಳು. ॥51॥ ಅವಳು ಗೌರಾಂಗಳೂ, ಸುವರ್ಣ ಸದೃಶಳೂ, ಆಗಿದ್ದಳು. ರಾವಣನಿಗೆ ಇಷ್ಟಳಾಗಿದ್ದು, ಸುಮನೋಹರವಾದ ರೂಪಿ ನಿಂದ ಕಂಗೊಳಿಸುತ್ತಿದ್ದಳು. ಅಂತಃಪುರಕ್ಕೆ ಒಡತಿಯೂ, ಸರ್ವಾಂಗ ಸುಂದರಳೂ, ಏಕಾಂತಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಮಲಗಿದ್ದ ಆ ಮಂದೋದರಿಯನ್ನು ಹನುಮಂತನು ನೋಡಿದನು. ॥52॥

ಮಹಾಬಾಹುವಾದ ವಾಯುಪುತ್ರನಾದ ಮಾರುತಿಯು ಸರ್ವಾಭರಣಗಳಿಂದ ಭೂಷಿತೆಯಾಗಿದ್ದ ಮಂದೋದರಿ ಯನ್ನು ನೋಡಿ ಅವಳಲ್ಲಿದ್ದ ರೂಪ ಸಂಪತ್ತಿನಿಂದ ಅವಳು ಸೀತೆಯೇ ಇರಬಹುದೆಂದು ಊಹಿಸಿದನು. ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಂಡೆನೆಂದು ಭಾವಿಸಿದ ಹನುಮಂತನು ಮಹಾಹರ್ಷಯುಕ್ತನಾಗಿ ಆನಂದ ತುಂದಿಲನಾದನು. ॥53॥ ಸೀತೆಯನ್ನು ನೋಡಿದೆನೆಂಬ ಆನಂದಾತಿರೇಕದಿಂದ ಮಹತ್ತರವಾದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಸಾಧಿಸಿದವನಂತೆ ತನ್ನೆರಡೂ ಭುಜಗಳನ್ನು ತಟ್ಟಿಕೊಂಡನು. ಬಾಲಕ್ಕೆ ಮುತ್ತಿಟ್ಟು ಆನಂದಿಸಿದನು. ಕುಣಿದಾಡಿದನು. ಹಾರಿದನು, ಅತ್ತಿಂದಿತ್ತ ತಿರುಗಾಡಿದನು. ವಿಜಯೋತ್ಸಾಹದಿಂದ ಕಂಬವನ್ನು ಹತ್ತಿ ಕೆಳಕ್ಕೆ ಧುಮುಕಿದನು. (ವಾನರರಿಗೆ ಸ್ವಾಮಿ ಭಕ್ತಿಪರಾಯಣತ್ವವು ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಹನುಮಂತನಿಗೆ ಶ್ರೀರಾಮನ ಮೇಲೆ ಭಕ್ತಿ ಉತ್ಸಾಹಗಳೇ ಅವನ ಇಂತಹ ಚರ್ಯೆಗಳಿಗೆ ಪ್ರೇರಕವು.) ॥ 54 ॥

ಇತ್ಯಾರ್ಷೇ ಶ್ರೀಮದ್ರಾಮಾಯಣೇ ವಾಲ್ಮೀಕೀಯೇ ಆದಿಕಾವ್ಯೇ ಸುಂದರಕಾಂಡೇ ದಶಮಃ ಸರ್ಗಃ ॥ 10 ॥

ಮಹರ್ಷಿವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆದಿಕಾವ್ಯವಾದ ಶ್ರೀಮದ್ರಾಮಾಯಣದ ಸುಂದರಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಹತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗವು ಮುಗಿಯಿತು.

ಹನ್ನೊಂದನೆಯ ಸರ್ಗ

ಮಲಗಿರುವವಳು ಸೀತೆಯಲ್ಲವೆಂಬುದನ್ನು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದ ಹನುಮಂತನು ಅಂತಃಪುರದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಪಾನಗೃಹಗಳಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಹುಡುಕಲು ಪುನಃ ತೊಡಗುವುದು. ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಧರ್ಮಲೋಪದ ಶಂಕೆ ಉಂಟಾಗುವುದು. ಅದನ್ನು ತಾನೇ ಪರಿಹರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು

ಸೀತಾದೇವಿಯ ಪಾತಿವ್ರತ್ಯವೇ ಮೊದಲಾದ ಮಹಾ ಗುಣಗಳನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಿದ ಹನುಮಂತನು ರಾವಣನ ಅಂತಃಪುರದಲ್ಲಿ ಮಲಗಿರುವವಳು ಸೀತೆಯಲ್ಲವೆಂದು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ ಸ್ಥಿರತೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿ, ಸೀತಾದೇವಿಯು ಸಿಕ್ಕದಿರುವ ಬಗ್ಗೆ ಪುನಃ ಯೋಚಿಸತೊಡಗಿದನು ॥1॥ ಶ್ರೀರಾಮನಿಂದ ಬೇರ್ಪಟ್ಟಿರುವ ಸೀತಾದೇವಿಯು ನಿಶ್ಚಿಂತಳಾಗಿ ಮಲಗಿರಲಾರಳು. ಆ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಅನ್ನ - ಪಾನಾದಿಗಳ ಕಡೆಗೆ ಮನಸ್ಸಾಗದು. ಅಲಂಕಾರ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲಾರಳು. ॥2॥ ಅನ್ಯಮನುಷ್ಯನ ಅಥವಾ ದೇವತೆಗಳ ಒಡೆಯನಾದ ಇಂದ್ರನ ಬಳಿಯಲ್ಲಿಯೂ, ಅವಳು ಸ್ವಸ್ಥಚಿತ್ತಳಾಗಿ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳಲಾರಳು; ಯಾರ ಬಳಿಗೂ ಹೋಗಲಾರಳು. ಏಕೆಂದರೆ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಸದೃಶನಾದವನು ದೇವತೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ. ॥3॥ ಆದುದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಮಲಗಿರುವವಳು ‘‘ಸೀತಾದೇವಿ ಯಂತೂ ಅಲ್ಲವೇ ಅಲ್ಲ’’ ಎಂದು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿಕೊಂಡು ಆ ಕಪಿವರನು ಸೀತಾ ಸಂದರ್ಶನಕ್ಕಾಗಿ ಉತ್ಸಾಹದಿಂದ ಅಂತಃಪುರದಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಪಾನಗೃಹದಲ್ಲಿ ಪುನಃ ಹುಡುಕತೊಡಗಿದನು. ॥4॥

ಆ ಪಾನಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಸ್ತ್ರೀಯರು ಕ್ರೀಡಾ ವಿಹಾರದಿಂದ ಬಳಲಿ ಮಲಗಿದ್ದರು. ಕೆಲವರು ಹಾಡಿ-ಹಾಡಿ ಆಯಾಸಗೊಂಡು ಮಲಗಿದ್ದರು. ಇನ್ನೂ ಕೆಲವರು ನೃತ್ಯಮಾಡಿ ದಣಿದು ಮಲಗಿದ್ದರು. ಮತ್ತೂ ಕೆಲವರು ಅತಿಯಾದ ಮಧುಪಾನದಿಂದ ಪ್ರಜ್ಞಾಶೂನ್ಯರಾಗಿ ಪವಡಿಸಿದ್ದರು. ॥5॥ ಕೆಲವರು ಡೋಲು - ಮೃದಂಗ ವಾದ್ಯಗಳನ್ನು ನುಡಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತರಾಗಿ ನಿದ್ದೆಹೋಗಿದ್ದರು. ಕೆಲವರು ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಹಂಸತೂಲಿಕಾತಲ್ಪಗಳಲ್ಲಿ ಮಲಗಿದ್ದರು. ॥6॥

ಅಂತಃಪುರದ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿಯೇ ಇದ್ದ ಪಾನಗೃಹಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಸಾವಿರಾರು ಅಂಗನೆಯರು ಇದ್ದರು. ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಸುಂದರವಾದ ಹಾಗೂ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಆಭರಣಗಳಿಂದ ಸಮಲಂಕೃತರಾಗಿದ್ದರು. ತಮ್ಮ ರೂಪ ಸೌಂದರ್ಯ ಗಳನ್ನು ಬಗೆ-ಬಗೆಯಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಿ ಹೇಳುವ ಸ್ವಭಾವದವರಾಗಿದ್ದರು. ಆಂತೆಯೇ ರಾವಣನ ರೂಪವನ್ನು, ವೀರ್ಯ- ಪರಾಕ್ರಮಗಳನ್ನು ನಾನಾ ರೀತಿಯಿಂದ ಬಣ್ಣಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ತತ್ಕಾಲೋಚಿತವಾದ ಗೀತೆಗಳನ್ನು ಹಾಡಿ ಅವುಗಳ ಅರ್ಥ ವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದರು. ಎಲ್ಲರೂ ದೇಶ-ಕಾಲೋಚಿತವಾಗಿ ಮಾತನಾಡುವ ಕುಶಲತೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದರು. ॥7-8॥ ಮತ್ತೊಂದೆಡೆಯಲ್ಲಿ ರೂಪ-ಸಂಪತ್ತಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದ, ಸಲ್ಲಾಪ ಕುಶಲೆಯರಾದ, ನವ ಯುವತಿಯರಾದ ಸಾವಿರಾರು ಸ್ತ್ರೀಯರೂ ಮಲಗಿರುವುದನ್ನು ಆ ಹನುಮಂತನು ನೋಡಿದನು. ॥9॥ ಒಂದು ವಿಶಾಲವಾದ ಗೋಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮ ಜಾತಿಯ ಆಕಳುಗಳ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿರುವ ಒಂದು ಕೊಬ್ಬಿನ ಗೂಳಿಯಂತೆ ಮಹಾಬಾಹುವಾದ ರಾವಣನು ಆ ತರುಣಿಯರ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ರಾರಾಜಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ॥10॥ ಮಹಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಹೆಣ್ಣಾನೆಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟ ಸಲಗದೋಪಾದಿ ರಾಕ್ಷಸರಾಜನು ಆ ಕಡು ಚೆಲುವೆಯರಾಗಿದ್ದ ನವಯುವತಿಯರಿಂದ ಪರಿವೃತನಾಗಿದ್ದನು. ॥11॥ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಹನುಮಂತನು ಮಹಾವೀರನಾದ ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರನ ಅರಮನೆಯಲ್ಲಿ, ಸಕಲ ವಿಧವಾದ ಕಾಮನಾ ವಸ್ತುಗಳಿಂಲೂ ಸಮೃದ್ಧವಾಗಿದ್ದ ಪಾನಗೃಹಗಳನ್ನು ನೋಡಿದನು. ॥12॥ ಆ ಪಾನಮಂದಿರದ ಒಂದು ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಮೃಗ-ಮಹಿಷ-ವರಾಹ ಮುಂತಾದ ಕಾಡುಪ್ರಾಣಿಗಳ ಮಾಂಸಖಂಡಗಳನ್ನು ಇಟ್ಟಿದ್ದನ್ನು ಆ ಕಪಿವರನು ನೋಡಿದನು. ॥13॥ ಮತ್ತೊಂದೆಡೆಯಲ್ಲಿ ಸುವರ್ಣಮಯವಾದ ವಿಶಾಲವಾದ ಪಾತ್ರೆಗಳಲ್ಲಿ ಅರ್ಧಭಾಗವನ್ನು ಮಾತ್ರವೇ ತಿಂದುಳಿಸಿದ್ದ ನವಿಲುಗಳ ಮತ್ತು ಕೋಳಿಗಳ ಮಾಂಸವಿದ್ದುದನ್ನು ಹನುಮಂತನು ನೋಡಿದನು. ॥14॥ ಉಪ್ಪಿನಿಂದಲೂ ಮೊಸರಿನಿಂದಲೂ ಸಂಸ್ಕರಿಸಿದ್ದ ಹಂದಿ, ಮುಳ್ಳುಹಂದಿ, ಖಡ್ಗಮೃಗ, ಜಿಂಕೆ ಮತ್ತು ನವಿಲುಗಳ ಮಾಂಸವನ್ನು ಪಾನಗೃಹದ ಮತ್ತೊಂದು ಭಾಗದಲ್ಲಿ ನೋಡಿದನು. ॥15॥ ಇನ್ನೊಂದು ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕತ್ತರಿಸಿ ಪಕ್ವಮಾಡಿದ್ದ ಕಾಡುಕೊಕ್ಕರೆಗಳ, ಚಕೋರ ಪಕ್ಷಿಗಳ, ಎಮ್ಮೆ, ಆಡು ಮತ್ತು ಮೀನುಗಳ ಮಾಂಸವನ್ನು ಸುವರ್ಣಮಯವಾದ ತಟ್ಟೆಗಳಲ್ಲಿ ಅರ್ಧ ತಿಂದುಬಿಟ್ಟಿದ್ದನ್ನು ಮಾರುತಿಯು ನೋಡಿದನು. ॥16॥ ದ್ರಾಕ್ಷಿ, ದಾಳಿಂಬೆಗಳ ರಸದಿಂದಲೂ, ಕಷಾಯಗಳಿಂದಲೂ, ಹುಳಿಯೇ ಪ್ರಧಾನವಾದ ಹಾಗೂ ಉಪ್ಪು ಪ್ರಧಾನವಾದ ರಸಗಳಿಂದಲೂ ಕೂಡಿದ್ದ ಅನೇಕ ವಿಧವಾದ ಲೇಹ್ಯಗಳನ್ನೂ, ಪಾನೀಯಗಳನ್ನು, ಅನೇಕ ವಿಧವಾದ ಭಕ್ಷ್ಯಗಳನ್ನು, ರಾಗ-ಖಾಂಡವ (ಭಕ್ಷ್ಯ ವಿಶೇಷ)ಗಳನ್ನು ಹನುಮಂತನು ನೋಡಿದನು.॥17॥ ಅಲ್ಲಿ-ಇಲ್ಲಿ ಚೆಲ್ಲಾಪಿಲ್ಲಿಯಾಗಿ ಬಿದ್ದಿದ್ದ ಅಮೂಲ್ಯ ಹಾರಗಳನ್ನೂ, ಕಾಲಂದುಗೆಗಳನ್ನೂ, ಕೇಯೂರಗಳನ್ನೂ, ವಿವಿಧವಾದ ಫಲ ರಸಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಪಾನ ಪಾತ್ರೆಗಳನ್ನು ಆ ಮಾರುತಿಯು ನೋಡಿದನು. ॥18॥ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಸುವ್ಯವಸ್ಥಿತವಾಗಿ ಜೋಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಹಂಸತೂಲಿಕಾತಲ್ಪಗಳಿಂದಲೂ, ಆಸನಗಳಿಂದಲೂ ಸಂಪನ್ನವಾಗಿದ್ದ ಆ ಪಾನಗೃಹವು ಪುಷ್ಪಬಲಿಯನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿದ ಭೂಮಿಯಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದು ಆ ಅರಮನೆಯ ಕಾಂತಿಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ॥19॥ ಆ ಪಾನಭೂಮಿಯು ಅಗ್ನಿಯೇ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ವಿವಿಧ ಜ್ವಾಲೆ ಗಳಿಂದ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿತ್ತು. ಅಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ವಿಧ-ವಿಧವಾದ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳಿಂದ ಸಂಸ್ಕೃತವಾಗಿ ಸಿದ್ಧಗೊಳಿಸಿದ ಘಮ-ಘಮಿಸುತ್ತಿರುವ ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಯಾರಿಸಿದ ಭಕ್ಷ್ಯಗಳಿದ್ದವು. ಆ ಪಾನಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಕುಶಲರಾದ ಪಾಚಕರಿಂದ ಪ್ರತ್ಯೇಕ-ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಸಿದ್ಧಗೊಳಿಸಿದ ಮಾಂಸವು ರಾಶಿ-ರಾಶಿಯಾಗಿ ಬಿದ್ದಿತ್ತು. ಉತ್ತಮವಾದ ರುಚಿಕರವಾದ ವಿಧ-ವಿಧವಾದ ಸಹಜ ಮದ್ಯಗಳನ್ನೂ (ಈಚಲ, ತೆಂಗು, ಮತ್ತು ತಾಳೆಮರಗಳಿಂದ ಭಟ್ಟಿ ಇಳಿಸಿದ ಮದ್ಯಗಳನ್ನು) ವಿಧ-ವಿಧವಾದ ವಾಸನಾ ಚೂರ್ಣಗಳಿಂದಲೂ, ಸಕ್ಕರೆಯಿಂದಲೂ, ಜೇನು ತುಪ್ಪದಿಂದಲೂ, ಪುಷ್ಪ ರಸಗಳಿಂದಲೂ, ದ್ರಾಕ್ಷಿಯೇ ಮೊದಲಾದ ಲಗಳಿಂದ ತಯಾರಿಸಿದ ಕೃತ್ರಿಮವಾದ ಪಾನೀಯಗಳನ್ನು ನೋಡಿದನು. ॥20-22॥ ಅಲಂಕಾರಾರ್ಥವಾಗಿ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಹಾಕಿದ್ದ ಹೂಮಾಲೆಗಳಿಂದಲೂ, ಸುವರ್ಣ ಕಲಶಗಳಿಂದಲೂ, ಸ್ಪಟಿಕಮಯ ಪಾತ್ರೆಗಳಿಂದಲೂ, ವ್ಯಾಪ್ತವಾದ ಆ ಭೂಮಿಯು ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ॥23॥ ಸುವರ್ಣಮಯವಾದ ಗಿಂಡಿಗಳಿಂದಲೂ, ಆ ಭೂಮಿಯು ಬಹಳವಾಗಿ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಚಿನ್ನ ಮತ್ತು ಬೆಳ್ಳಿಯ ಬಿಂದಿಗೆಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಪಾನೀಯಗಳನ್ನು ಅಲ್ಲಿ ತುಂಬಿಟ್ಟಿದ್ದರು. ಸುವರ್ಣ ಮಯವಾದ ಮತ್ತು ಮಣಿಮಯವಾದ ಮದ್ಯದ ಗಡಿಗೆಗಳೂ, ಪಾನಪಾತ್ರೆಗಳೂ ಹೇರಳವಾಗಿದ್ದುದನ್ನು ಕಪೀಶ್ವರನು ನೋಡಿದನು. ॥24-25॥

ಕೆಲವು ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಬೆಳ್ಳಿ-ಬಂಗಾರದ ಪಾತ್ರೆಗಳಲ್ಲಿದ್ದ ಸುರೆಯಲ್ಲಿ ಅರ್ಧಭಾಗವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಕುಡಿದು ಉಳಿದ ಅರ್ಧ ಭಾಗವನ್ನು ಹಾಗೆಯೇ ಉಳಿಸಿದ್ದರು. ಕೆಲವು ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಕುಡಿದಿದ್ದರು. ಕೆಲವು ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಪಾನಪಾತ್ರೆಗಳು ಸುರೆಯಿಂದ ತುಂಬಿದ್ದವು. ಅವೆಲ್ಲವನ್ನು ಹನುಮಂತನು ನೋಡುತ್ತಾ ಹೋದನು. ಪಾನಗೃಹದ ಕೆಲವೆಡೆಗಳಲ್ಲಿ ವಿಧ-ವಿಧವಾದ ಭಕ್ಷ್ಯಗಳನ್ನೂ, ಕೆಲವು ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಭಾಗಶಃ ಕುಡಿದು, ಭಾಗಶಃ ಮದ್ಯವಿದ್ದ ಪಾತ್ರೆ ಗಳನ್ನೂ, ಕೆಲವು ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಅರ್ಧಭಾಗದಷ್ಟು ತುಂಬಿದ್ದ ಸುರಾಪಾತ್ರೆಗಳನ್ನೂ ನೋಡುತ್ತಾ ಆ ಕಪಿವರನು ಅಲ್ಲಲ್ಲೇ ಸುತ್ತಾಡಿದನು. ಪಾನಗೃಹಗಳಲ್ಲಿದ್ದ ಅನೇಕ ಹಾಸಿಗೆಗಳು ಬರಿದ್ದಾಗಿದ್ದವು. ಏಕೆಂದರೆ ಶ್ರೇಷ್ಠರಾದ ಕೆಲವು ಸ್ತ್ರೀಯರು ತಮ್ಮ ಹಾಸಿಗೆಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಇತರ ಸ್ತ್ರೀಯರನ್ನು ಗಾಢವಾಗಿ ಆಲಿಂಗಿಸಿಕೊಂಡು ಮಲಗಿದ್ದರು. ॥ 26-29 ॥

ನಿದ್ರಾದೇವಿಯ ಬಲದಿಂದ ಪರಾಜಿತಳಾದ ಓರ್ವನಾರೀಮಣಿಯು, ಮಲಗಿದ್ದ ಮತ್ತೊಬ್ಬ ನಾರಿಯ ವಸ್ತ್ರವನ್ನು ಎಳೆದುಕೊಂಡು ಅದನ್ನೇ ಹೊದ್ದುಕೊಂಡು ಮಲಗಿದ್ದಳು. ॥30॥ ಆ ವರನಾರಿಯರ ಉಚ್ಛ್ವಾಸದ ಗಾಳಿಯಿಂದ ಅವರ ಶರೀರದಲ್ಲಿದ್ದ ಚಿತ್ರಿತ ವಸ್ತ್ರಗಳೂ, ವಿಚಿತ್ರವಾದ ಮಾಲೆಗಳೂ ಸ್ವಲ್ಪವೇ ಕದಲುತ್ತಿದ್ದವು. ॥31॥

ಉಚ್ಛ್ವಾಸದ ಗಾಳಿಗಳು ಮಂದಮಾರುತದಂತೆ ಹಿತಕರವಾಗಿದ್ದವು. ಆ ಗಾಳಿಯು ಶೀತಲ ಚಂದನ, ಮದ್ಯ, ಮಧುರಸ, ವಿಧ-ವಿಧವಾದ ಪುಷ್ಪಗಳೂ, ವಿಧ-ವಿಧವಾದ ಮಾಲೆಗಳೂ, ಷಡ್ರಸಗಳೂ, ಚಂದನಗಳೂ, ಧೂಪಗಳೂ ಮುಂತಾದ ವಾಸನೆಯನ್ನು ಹೊತ್ತು ಪುಷ್ಪಕವಿಮಾನವನ್ನು ಪರಿಮಳಭರಿತವನ್ನಾಗಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ರಾಕ್ಷಸನ ಆ ಅರಮನೆಯಲ್ಲಿ ಶ್ಯಾಮಲ ವರ್ಣದ, ಶ್ವೇತ ವರ್ಣದ, ಕೃಷ್ಣ ವರ್ಣದ, ಹೊಂಬಣ್ಣದ ಅನೇಕ ಪ್ರಮದೆಯರು ಇದ್ದರು. ಅವರೆಲ್ಲರೂ ನಿದ್ರಾವಶರಾಗಿದ್ದುದರಿಂದಲೂ, ರತಿಕ್ರೀಡೆಯಿಂದ ಆಯಾಸಗೊಂಡಿದ್ದರಿಂದಲೂ, ಅವರ ರೂಪವು ಮುಕುಳಿತವಾದ ಕಮಲಗಳಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು. ಹೀಗೆ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಕಪಿವರನಾದ ಮಾರುತಿಯು ರಾವಣನ ಅಂತಃಪುರದಲ್ಲಿ ಯಾವುದನ್ನು ಬಿಡದೇ ಎಲ್ಲವನ್ನು ನೋಡಿದನು. ಆದರೆ ಸೀತಾದೇವಿಯನ್ನು ಮಾತ್ರ ಅವನು ಕಾಣಲಿಲ್ಲ. ॥32-37॥

ರಾವಣಾಂತಃಪುರದಲ್ಲಿ ಆ ಸ್ತ್ರೀಯರನ್ನು ನೋಡಿದ ಕಪಿವರನು ‘ಇದರಿಂದಾಗಿ ಧರ್ಮಲೋಪವಾಗಿಲ್ಲವಲ್ಲ!’ ಎಂದು ಯೋಚಿಸುತ್ತಾ ತೀವ್ರವಾದ ಸಂದೇಹದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದನು. ಅಂತಃಪುರದಲ್ಲಿ ಗಾಢನಿದ್ದೆಯಲ್ಲಿ ಮಲಗಿದ್ದ ಪರಸ್ತ್ರೀಯರನ್ನು ಈ ರೀತಿ ನೋಡಿದೆನು. ಅದರಿಂದಾಗಿ ನನ್ನ ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯನಿಷ್ಠೆಯಲ್ಲಿ ಲೋಪ ಉಂಟಾಗಿಲ್ಲವಲ್ಲ! ಆದರೆ ಪರಸತಿಯರ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಎಂದೂ ವಿಷಯವಾಸನಾ ದೃಷ್ಟಿಯೇ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಈ ಪರಸ್ತ್ರೀಯರನ್ನು ನಾನು ವಿಷಯಾಸಕ್ತಿಯಿಂದ ನೋಡಿಲ್ಲ. ಅದರಿಂದ ಧರ್ಮಲೋಪವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಪರಸ್ತ್ರೀಯರ ಅಪಹಾರಕನಾದ ಈ ದುಷ್ಟರಾವಣನು ನನಗೆ ಕಂಡು ಬಂದನು.
॥38-39॥ ಮನನಶೀಲನಾದ, ನಿಯತವಾದ ಮನಸ್ಸುಳ್ಳ ಹನುಮಂತನು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿಕೊಂಡ ಲಕ್ಷ್ಯದಿಂದ, ಏಕಾಗ್ರವಾದ ಚಿತ್ತವು ಕದಲಲಾರದು. ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿದ್ದ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದ್ದ ಆ ಮಾರುತಿಯು ಹೀಗೆ ಯೋಚಿಸಿದನು- ॥40॥

‘‘ಪರಪುರುಷರು ನೋಡಲಾರರೆಂಬ ದೃಢ ವಿಶ್ವಾಸದಿಂದ ಮಲಗಿದ್ದ ರಾವಣನ ಪತ್ನೀಯರನ್ನು ನಿಃಶಂಕಭಾವ ದಿಂದ ನಾನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ನೋಡಿದೆ. ಆದರೆ ಅಸ್ತವ್ಯಸ್ತವಾದ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿದ್ದ ಇವರನ್ನು ನೋಡಿಯೂ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ವಿಕಾರಭಾವವು ಉಂಟಾಗಲಿಲ್ಲ. ॥41॥ ಪಾಪ-ಪುಣ್ಯಗಳ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಪ್ರವರ್ತಿಸಬೇಕಾದರೆ ಮನಸ್ಸೇ ಮುಖ್ಯ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ. ಮನಸ್ಸಿನ ಮೂಲಕವೇ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಶುಭ-ಅಶುಭ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗುತ್ತವೆ. ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸು ಸುವ್ಯವಸ್ಥಿತವಾಗಿದೆ, ಧರ್ಮಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿದೆ. ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಪಾಪಕರ್ಮಗಳಿಗೆ ಪ್ರಚೋದಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ.॥42॥ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಸಮೂಹವಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಹುಡುಕುವ ಅಥವಾ ಕಾಣುವ ಸಾಧ್ಯತೆಯಿಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿಯೇ ಜಾನಕಿಯು ಇರುವ ಸಂಭವವಿದೆ. ಸ್ತ್ರೀಯರನ್ನು ಹುಡುಕಬೇಕಾದರೆ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಸಮೂಹದಲ್ಲೇ ಹುಡುಕಬೇಕು. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಅವರು ಅಲ್ಲೇ ಇರುತ್ತಾರೆ. ॥43॥ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಂಡ ಪ್ರಾಣಿಯನ್ನು
ಆ ಜಾತಿಯ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿಯೇ ಹುಡುಕಬೇಕು. ಆದುದರಿಂದ ಕಳೆದುಹೋಗಿರುವ ಸ್ತ್ರೀಯನ್ನು ಜಿಂಕೆಗಳ ಹಿಂಡಿನಲ್ಲಿ
ಹುಡುಕುವುದಕ್ಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಸ್ತ್ರೀಯರ ಮಧ್ಯದಲ್ಲೇ ಹುಡುಕಬೇಕು. ॥45॥ ಈ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ ನಾನು ಶುದ್ಧವಾದ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ರಾವಣನ ಅಂತಃಪುರದಲ್ಲಿ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಮಧ್ಯದಲ್ಲೇ ಸೀತಾದೇವಿಯು ಇರಬಹುದೆಂದು ಹುಡುಕಿದೆನು. ಆದರೆ ಅವಳು ಮಾತ್ರ ಇಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರಲ್ಲಿಲ್ಲ. ॥46॥ ಹೀಗೆ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಸೀತಾನ್ವೇಷಣೆಯನ್ನು ಸಮರ್ಥಿಸಿಕೊಂಡ ಪರಾಕ್ರಮಶಾಲಿಯಾದ ಹನುಮಂತನು ಪುನಃ ದೇವ-ಗಂಧರ್ವ-ನಾಗಕನ್ಯೆಯರ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಜಾನಕಿಯನ್ನು ಹುಡುಕಿದನು. ಆದರೆ ಅಲ್ಲಿಯೂ ಅವಳನ್ನು ಕಾಣಲಾಗಲಿಲ್ಲ. ॥47॥ ವೀರನಾದ ಹನುಮಂತನು ಅಲ್ಲೆಲ್ಲೂ ಸೀತಾದೇವಿಯನ್ನು ಕಾಣದೆ, ಇತರ ಶ್ರೇಷ್ಠರಾದ ಸ್ತ್ರೀಯರನ್ನೇ ಅನುಲಕ್ಷಿಸುತ್ತಾ ನಿರಾಶನಾಗಿ ಅಲ್ಲಿಂದ ಹೊರಡಲನುವಾದನು. ಸರ್ವ ಶುಭಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದ ಮಾರುತಿಯು ಆ ಪಾನಭೂಮಿಯಿಂದ ನಿರ್ಗಮಿಸಿ, ತನ್ನ ಪ್ರಯತ್ನದಲ್ಲಿ ಕೃತನಿಶ್ಚಯವುಳ್ಳವನು ಪುನಃ ಆ ರಾವಣಾಂತಃಪುರದಲ್ಲಿ ಸೀತಾದೇವಿಯನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಾ ಸಾಗಿದನು.॥48-49॥

ಇತ್ಯಾರ್ಷೇ ಶ್ರೀಮದ್ರಾಮಾಯಣೇ ವಾಲ್ಮೀಕೀಯೇ ಆದಿಕಾವ್ಯೇ ಸುಂದರಕಾಂಡೇ ಏಕಾದಶಃ ಸರ್ಗಃ ॥11 ॥

ಮಹರ್ಷಿವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆದಿಕಾವ್ಯವಾದ ಶ್ರೀಮದ್ರಾಮಾಯಣದ ಸುಂದರಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಹನ್ನೊಂದನೆಯ ಸರ್ಗವು ಮುಗಿಯಿತು.

ಹನ್ನೆರಡನೆಯ ಸರ್ಗ

ಸೀತಾದೇವಿಯು ಮರಣ ಹೊಂದಿರಬಹುದೆಂದು ಶಂಕಿಸಿ ಮನುಮಂತನು ದುಃಖಿತನಾದುದು, ಪುನಃ ಉತ್ಸಾಹದಿಂದ ಹುಡುಕಲು ಹೊರಟ್ಟಿದ್ದು, ಎಷ್ಟು ಹುಡುಕಿದರೂ ಸೀತೆಯು ದೊರಕದಿರಲು ಪುನಃ ಚಿಂತಾಮಗ್ನನಾದುದು

ಸೀತಾದೇವಿಯನ್ನು ನೋಡುವ ಉತ್ಸಾಹದಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದ ಹನುಮಂತನು ರಾವಣನ ಅರಮನೆಯ ಮಧ್ಯ ಭಾಗದಲ್ಲಿದ್ದ ಲತಾಗೃಹಗಳನ್ನು, ಚಿತ್ರಗೃಹಗಳನ್ನು, ರಾತ್ರಿಗಳನ್ನು ಕಳೆಯುವ ವಿಹಾರಗೃಹಗಳನ್ನು ಹುಡುಕಿದನು. ಆದರೆ ಕಡು ಚೆಲುವೆಯಾದ ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ಅಲ್ಲೆಲ್ಲೂ ಕಾಣಲಿಲ್ಲ. ॥1॥

ಮಹಾಕಪಿಯಾದ ಆಂಜನೇಯನು ರಘುನಂದನನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನ ಭಾರ್ಯೆಯಾದ ಸೀತಾದೇವಿಯನ್ನು ಕಾಣದೆ ಇಂತು ಚಿಂತಿಸಿದನು ‘‘ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಹುಡುಕಿದರೂ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಕಾಣದಿರುವುದರಿಂದ ಸೀತಾದೇವಿಯು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ತೊರೆದಿರಬಹುದೇ? ॥2॥ ಆರ್ಯರ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಮಾರ್ಗವನ್ನೇ ಅನುಸರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಅವಳು ತನ್ನ ಶೀಲದ ಸಂರಕ್ಷಣೆಯಲ್ಲೇ ನಿರತಳಾಗಿದ್ದ ಕಾರಣ ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ದುಷ್ಕರ್ಮಿಯಾದ ಈ ರಾವಣನಿಂದ ಪತಿವ್ರತೆಯಾದ ಜಾನಕಿಯು ವಧಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿರಲೂಬಹುದು. ॥3॥ ರಾವಣನ ದಾಸಿಯರಾದ ರಾಕ್ಷಸಿಯರು ವಿಕಾರ ರೂಪವುಳ್ಳವರು. ಭಯಂಕರ ಆಕಾರವುಳ್ಳವರೂ, ವಿಶಾಲವಾದ ಮುಖವುಳ್ಳವರೂ, ದೀರ್ಘವಾಗಿಯೂ, ವಿಕಾರವಾಗಿಯೂ, ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳವರು. ಇಂತಹ ಭಯಂಕರ ರೂಪಿಣಿಯರಾದ ಕಾಂತಿಹೀನ ರಾಕ್ಷಸಿಯರನ್ನು ನೋಡಿ, ಭಯವಿಹ್ವಲಳಾದ ಜನಕನಂದಿನಿಯು ಕಣ್ಮರೆಯಾಗಿರಲೂ ಬಹುದು. ॥4॥

ಅಂಗದಾದಿ ವಾನರರೊಡನೆ ಬಹಳ ಕಾಲದವರೆಗೆ ಅಲೆದಾಡಿ, ಸೀತೆಯನ್ನು ಹುಡುಕಲು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದರೂ ಅವಳನ್ನು ಇದುವರೆಗೂ ಕಾಣಲಾಗಲಿಲ್ಲ. ಎಲ್ಲ ಪುರುಷ ಪ್ರಯತ್ನಗಳೂ ನಿಷ್ಪಲವಾದುವು. ಆದುದರಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗುವ ಮಾರ್ಗವು ನನಗಾಗಿ ಮುಚ್ಚಿಹೋಗಿದೆ. ಏಕೆಂದರೆ, ಬಲಿಷ್ಠನಾದ ಸುಗ್ರೀವನು ಅಪರಾಧವನ್ನು ಮಾಡಿದವರಿಗೆ ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ ದಂಡನೆಯನ್ನು ವಿಧಿಸುವನು. ॥5॥ ರಾವಣನ ಅಂತಃಪುರದ ಎಲ್ಲ ಸ್ಥಳಗಳನ್ನು ನೋಡಿಯಾಯಿತು. ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರನ ಪತ್ನೀಯರ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಹುಡುಕಿದ್ದಾಯಿತು. ಆದರೆ ಸಾಧ್ವಿಯಾದ ಸೀತಾದೇವಿಯು ಎಲ್ಲೆಲ್ಲೂ ಕಾಣಲಿಲ್ಲ. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಹಾರಿಕೊಂಡು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದ ನನ್ನ ಪ್ರಯತ್ನವೆಲ್ಲ ನಿರರ್ಥಕವಾಯಿತಲ್ಲ.॥6॥ ನಾನೇನಾದರೂ ಈಗ ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಹೋದರೆ ವಾನರರೆಲ್ಲರೂ ಸುತ್ತಲೂ ಸೇರಿ ನನ್ನನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸಲಿಕ್ಕಿಲ್ಲವೇ? ‘ವೀರನೇ! ನೀನು ಲಂಕೆಗೆ ಹೋಗಿ ಅಲ್ಲೇನು ಮಾಡಿಬಂದೆ? ಎಂದು ಹೇಳು’ ಮುಂತಾಗಿ ಪ್ರಶ್ನಿಸುವರು. ॥7॥ ಜಾನಕಿಯನ್ನು ಕಾಣದಿರುವ ನಾನು ಅವರಿಗೆ ಏನೆಂದು ಸಮಾಧಾನ ಹೇಳಲಿ? ಮೇಲಾಗಿ ಸುಗ್ರೀವನು ಇತ್ತಿರುವ ಗಡುವು ಮೀರಿ ಹೋಗುತ್ತಿದೆ. ಅದರಿಂದ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಪ್ರಾಯೋಪವೇಶವನ್ನೇ ಮಾಡುವರು. ॥8॥ ನಾನು ಸಮುದ್ರದ ಉತ್ತರ ತೀರವನ್ನು ತಲುಪಿದೊಡನೆ ನನ್ನೊಡನೆ ಬಂದ ವೃದ್ಧರಾದ ಜಾಂಬವಂತರು ಏನನ್ನುತ್ತಾರೋ! ಅಂಗದನು ಏನನ್ನುವನೋ? ಉಳಿದ ಕಪಿಗಳು ಏನೆಂದು ಹೇಳುವರು? ನನ್ನನ್ನು ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಧಿಕ್ಕರಿಸುವರು. ಆದುದರಿಂದ ನಾನು ಕೃತಕೃತ್ಯನಾಗದೆ ಹಿಂದಿರುಗುವಂತೆಯೇ ಇಲ್ಲ. ॥ 9 ॥

ಕಳವಳಗೊಳ್ಳದೆ ಉತ್ಸಾಹಶೀಲನಾಗುವುದೇ ಶ್ರೇಯಃಸಾಧನೆಗೆ ಮೂಲ. ಅದೇ ಪರಮಸುಖವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತದೆ. ಆದುದರಿಂದ ನಾನು ಇದುವರೆಗೆ ಸೀತೆಯನ್ನು ಹುಡುಕದೇ ಇರುವ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಪುನಃ ಹುಡುಕುತ್ತೇನೆ. ॥ 10 ॥ ಉತ್ಸಾಹವೆಂಬುದೇ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಯಾವಾಗಲೂ ಎಲ್ಲ ಕರ್ತವ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರವರ್ತಿಸುತ್ತದೆ. ಪ್ರಯತ್ನದಲ್ಲಿ ನಿರಾಶನಾಗದೆ ಇರುವ ಮನುಷ್ಯನೇ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಸಫಲಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ॥ 11 ॥

ಆದುದರಿಂದ ಪ್ರಯತ್ನದಲ್ಲಿ ನಿರಾಶನಾಗದೆ ಉತ್ಸಾಹದಿಂದ ಚೆನ್ನಾದ ಪ್ರಯತ್ನವನ್ನು ಮುಂದರಿಸುತ್ತೇನೆ. ರಾವಣ ನಿಂದ ಪಾಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟ, ಇದುವರೆವಿಗೂ ಹುಡುಕದೇ ಇರುವ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಪುನಃ ಸೀತೆಯನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತೆನೆ. ॥12॥ ನಾನಿದುವರೆಗೆ ಪಾನಶಾಲೆಗಳಲ್ಲಿ, ಪುಷ್ಪಗೃಹಗಳಲ್ಲಿ, ಚಿತ್ರಶಾಲೆಗಳಲ್ಲಿ, ಕ್ರೀಡಾಗೃಹಗಳಲ್ಲಿ, ಅರಮನೆಯ ಕೈದೋಟಗಳಲ್ಲಿ, ಓಣಿಗಳಲ್ಲಿ,
ಪುಷ್ಪಕವೇ ಮೊದಲಾದ ವಿಮಾನಗಳಲ್ಲಿ ಅರಮನೆಯ ಎಲ್ಲೆಡೆಗಳಲ್ಲೂ ಹುಡುಕಿದೆ. ಮುಂದೆ ಇವುಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಬೇರೆಡೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಹುಡುಕುತ್ತೇನೆ ಎಂದು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ ಪುನಃ ಹುಡುಕಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದನು. ॥13-14॥ ನೆಲ ಮಾಳಿಗೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ, ದೇವಾಲಯಗಳಲ್ಲಿಯೂ, ಮಂಟಪಗಳಲ್ಲಿಯೂ, ಮನೆಗಳಿಗೆ ಸ್ವಲ್ಪದೂರದಲ್ಲಿ ಸ್ವೇಚ್ಛಾ ವಿಹಾರ್ಥವಾಗಿ ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಮನೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ, ಪುನಃ-ಪುನಃ ಸೀತಾದೇವಿಯನ್ನು ಹುಡುಕತೊಡಗಿದನು. ಹಾಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿರುವಾಗ ಹನುಮಂತನು ಒಮ್ಮೆ ನೆಗೆಯುತ್ತಾ, ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ಮೇಲಿನಿಂದ ಕೆಳಕ್ಕೆ ಧುಮುಕುತ್ತಾ, ಮಗದೊಮ್ಮೆ ಒಂದೆಡೆಯಲ್ಲಿ ನಿಂತು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದನು. ಅನಂತರ ಪುನಃ ಮುಂದಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದನು. ಮನೆಗಳ ಬಾಗಿಲುಗಳನ್ನು ತೆರೆಯುತ್ತಾ, ಚಿಕ್ಕ-ಚಿಕ್ಕ ಬಾಗಿಲುಗಳನ್ನು ತಟ್ಟುತ್ತಾ, ಒಮ್ಮೆ ಮನೆಯೊಳಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾ, ಅಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಾಣದೆ ಹೊರಬಂದು, ಮನೆಯ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಹಾರುತ್ತಾ, ಮೆಲಿನಿಂದ ಕೆಳಕ್ಕೆ ಧುಮುಕುತ್ತಾ ಹುಡುಕುತ್ತಿದ್ದನು. ಒಳಗೆ ಹೋಗಲು ಅವಕಾಶವಿದ್ದ ಎಲ್ಲ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಮಹಾ ಕಪಿಯಾದ ಹನುಮಂತನು ಸಂಚರಿಸಿದನು. ರಾವಣನ ಅಂತಃಪುರದಲ್ಲಿ ಹುಡುಕದಿರುವ ನಾಲ್ಕು ಅಂಗುಲ ಜಾಗವೂ ಉಳಿಯಲಿಲ್ಲ. ಪ್ರಾಕಾರದ ಒಳಭಾಗದಲ್ಲಿದ್ದ ಬೀದಿಗಳನ್ನು, ಚೌಕಗಳಲ್ಲಿರುವ ಜಗುಲಿಗಳನ್ನೂ, ಹಳ್ಳಗಳನ್ನೂ, ಸರೋವರಗಳನ್ನೂ, ಇತರ ಎಲ್ಲ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನೂ ಅವನು ವೀಕ್ಷಿಸಿದನು. ॥15-18॥

ವಿಧ-ವಿಧವಾದ ಆಕಾರಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದ, ವಿಕಾರ ರೂಪಿಣಿಯರಾಗಿದ್ದ, ವಿಕೃತರಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸಿಯರನ್ನು ಹನುಮಂತನು ಆ ಎಲ್ಲ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿಯೂ ನೋಡಿದನು. ಆದರೆ ಜನಕನ ಮಗಳು ಮಾತ್ರ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಕಾಣಲಿಲ್ಲ. ॥19॥ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಅಪ್ರತಿಮೆಯರಾದ ಶ್ರೇಷ್ಠರಾದ ವಿದ್ಯಾಧರ ಸ್ತ್ರೀಯರನ್ನು, ಹನುಮಂತನು ಅಲ್ಲಿ ನೋಡಿದನು. ಆದರೆ ರಾಘವನಿಗೆ ಆನಂದವನ್ನುಂಟು ಮಾಡುವ ಸೀತೆಯನ್ನು ಮಾತ್ರ ನೋಡಲಿಲ್ಲ. ॥20॥ ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರನಂತೆ ಅಂದವಾದ ಮುಖಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದವರೂ, ರೂಪ ವೈಭವಸಂಪನ್ನರೂ, ಆದ ನಾಗಕನ್ಯೆಯರನ್ನು ಅಲ್ಲಿ ನೋಡಿದನು. ಆದರೆ ಹನುಮಂತನಿಗೆ ಸಾಧ್ವಿಯಾದ ಸೀತಾದೇವಿಯು ಕಂಡು ಬರಲಿಲ್ಲ. ॥21॥ ರಾವಣನು ಬಲಾತ್ಕಾರದಿಂದ ಸೆಳೆದು ತಂದು, ನಿರ್ಬಂಧದಲ್ಲಟ್ಟ ನಾಗಕನ್ಯೆಯರನ್ನು ನೋಡಿದನು. ಆದರೆ ಜನಕನಂದಿನಿಯನ್ನು ಮಾತ್ರ ನೋಡಲಿಲ್ಲ. ॥22॥ ಮಹಾಬಾಹುವೂ, ಬುದ್ಧಿಶಾಲಿಯೂ ಆದ ವಾಯುನಂದನನು ಇತರ ಎಲ್ಲ ಶ್ರೇಷ್ಠ ನಾರಿಯರನ್ನು ಕಂಡರೂ ಸೀತಾದೇವಿಯನ್ನು ಕಾಣದೆ ವಿಚಾರಗ್ರಸ್ತನಾದನು. ॥23॥ ಸೀತಾನ್ವೇಷಣೆಗಾಗಿ ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಯಿಂದ ಹೊರಟು ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳಿಗೂ ತೆರಳಿದ ವಾನರರ ಪ್ರಯತ್ನಗಳೂ, ತಾನು ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಲಂಘಿಸಿದುದು ವ್ಯರ್ಥವಾಯಿತಲ್ಲ ಎಂದು ಭಾವಿಸಿ, ಅನಿಲನಂದನನು ಪುನಃ ಚಿಂತೆಯಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದನು. ವಾಯುಸುತನಾದ ಹನುಮಂತನು ಪುಷ್ಪಕವಿಮಾನದಿಂದ ಕೆಳಗಿಳಿದು, ಶೋಕದಿಂದ ಕಂಗೆಟ್ಟು ಆಲೋಚಿಸತೊಗಿದನು. ॥24-25॥

ಇತ್ಯಾರ್ಷೇ ಶ್ರೀಮದ್ರಾಮಾಯಣೇ ವಾಲ್ಮೀಕೀಯೇ ಆದಿಕಾವ್ಯೇ ಸುಂದರಕಾಂಡೇ ದ್ವಾದಶಃ ಸರ್ಗಃ ॥ 12 ॥

ಮಹರ್ಷಿವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆದಿಕಾವ್ಯವಾದ ಶ್ರೀಮದ್ರಾಮಾಯಣದ ಸುಂದರಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಹನ್ನೆರಡನೆಯ ಸರ್ಗವು ಮುಗಿಯಿತು.

ಹದಿಮೂರನೆಯ ಸರ್ಗ

ಸೀತಾದೇವಿಯು ವಿನಾಶಹೊಂದಿರಬಹುದೆಂದು ಹನುಮಂತನು ಪುನಃ ಶಂಕಿಸಿದುದು, ಸೀತೆಯು ಸಿಕ್ಕಲಿಲ್ಲವೆಂದು ರಾಮನಿಗೆ ತಿಳಿಸುವುದರಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಅನರ್ಥವನ್ನು ನೆನೆದು, ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಗೆ ಹಿಂದಿರುಗದಿರಲು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ ಅಶೋಕವನದಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಹುಡುಕಲು ಹೊರಟಿದುದು

ಕಪಿಸೈನ್ಯದ ರಕ್ಷಕನಾದ ಹನುಮಂತನು ವಿಮಾನದಿಂದ ಕೆಳಗಿಳಿದು, ಪ್ರಾಕಾರವನ್ನು ದಾಟಿ ಮೋಡಗಳ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಅರೆಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಕಣ್ಮರೆಯಾಗುವ ವಿದ್ಯುಲ್ಲತೆಯಂತೆ ಅತಿವೇಗವಾಗಿ ನಡೆದನು. ॥1॥ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಮಾರುತಿಯು ರಾವಣನ ಅರಮನೆಯಿಂದ ಹೊರಟು ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಸುತ್ತಾಡಿ, ಸೀತಾದೇವಿಯ ಜಾಡನ್ನು ತಿಳಿಯದೆ, ಅವನು ತನ್ನಲ್ಲೇ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿಕೊಂಡನು ॥2॥

‘‘ರಾಮನಿಗೆ ಪ್ರಿಯವಾದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡುವ ಆಶಯದಿಂದಲೂ, ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಾಣಬೇಕೆಂಬ ಹಂಬಲ ದಿಂದ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಹಲವಾರು ಬಾರಿ ಜಾಲಾಡಿದೆನು. ಆದರೆ ಸರ್ವಾಂಗ ಶೋಭನೆಯಾದ ವೈದೇಹಿಯು ಎಲ್ಲಿಯೂ ಕಾಣದೆ ಹೋದಳು. ॥3॥ ಸಣ್ಣ ಜಲಾಶಯಗಳ ಬಳಿಯಲ್ಲೂ, ಕೆರೆಗಳ ಬಳಿಯಲ್ಲಿಯೂ, ಸರೋವರಗಳ ತೀರಗಳಲ್ಲಿಯೂ, ಜೌಗಾದ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿಯೂ, ಉಪನದಿ-ಮಹಾನದಿಗಳ ತಿರಗಳಲ್ಲಿಯೂ, ಅರಣ್ಯಗಳಲ್ಲಿಯೂ, ವನ-ಪರ್ವತಗಳಲ್ಲಿಯೂ, ಇತರ ಎಲ್ಲ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಸೀತೆಯನ್ನು ಹುಡುಕಿದೆನು. ಆದರೆ ಅವಳು ಮಾತ್ರ ಸಿಗಲಿಲ್ಲ. ಗೃಧ್ರರಾಜನಾದ ಸಂಪಾತಿಯು ಈ ರಾವಣನ ಅರಮನೆಯಲ್ಲೇ ಸೀತೆಯಿರುವಳೆಂದು ಹೇಳಿದ್ದನು. ಆದರೆ ನಾನು ಅವಳನ್ನಿಲ್ಲಿ ಕಾಣಲಾಗಲಿಲ್ಲ. ॥4-5॥ ರಾವಣನಿಂದ ಬಲಾತ್ಕಾರವಾಗಿ ಸೆಳೆದುತರಲ್ಪಟ್ಟ ವಿದೇಹರಾಜನ ಮಗಳಾದ ವೈದೇಹಿಯು ಅಸ್ವತಂತ್ರಳಾಗಿ ದುರಾಚಾರಿಯಾದ ರಾವಣನಿಗೆ ವಶಳಾಗಿರಬಹುದೇ? (ಇದು ಅಸಂಭವವು.) ॥6॥ ಅಥವಾ ರಾಮನ ಬಾಣಗಳಿಗೆ ಹೆದರಿದ ರಾಕ್ಷಸನಾದ ರಾವಣನು ವೇಗವಾಗಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ಸಮುದ್ರದ ಮೇಲಿನಿಂದ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದಾಗ, ಅವನ ಹಿಡಿತದಿಂದ ಜಾರಿ ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದುಬಿಟ್ಟಿರಬಹುದೇ?॥7॥ ಅಥವಾ ಸಿದ್ಧರಿಂದ ಸೇವಿತವಾದ ಆಕಾಶಮಾರ್ಗದಿಂದ ರಾವಣನು ಸೆಳೆದು ಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಆರ್ಯೆಯಾದ ಸೀತಾದೇವಿಯು ಮಹಾಸಾಗರವನ್ನು ನೋಡಿದೊಡನೆಯೇ ಅವಳ ಹೃದಯ ಭಗ್ನವಾಗಿ ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿರಬಹುದೇ?॥8॥ ರಾವಣನು ಅತಿಯಾದ ವೇಗದಿಂದ ಒಯ್ಯುವಾಗ ಅವನ ಭುಜಬಲಗಳಿಂದ ಕಂಗೆಟ್ಟುಹೋದ ಪುನೀತಳಾದ, ವಿಶಾಲನೇತ್ರೆಯಾದ ಸೀತೆಯು ಜೀವಿತವನ್ನೇ ತ್ಯಜಿಸಿರಬಹುದೇ? ॥9॥ ರಾವಣನು ಸೀತೆಯನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ಸಮುದ್ರದ ಮೇಲಿನಿಂದ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಅವನ ಹಿಡಿತದಿಂದ ಬಿಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಹೆಣಗಾಡಿ ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿರಬಹುದೇ? ॥10॥

ಅಯ್ಯೋ! ಬಂಧುಗಳಿಂದ ದೂರವಾಗಿದ್ದು, ನಿಃಸಹಾಯಕಳಾಗಿ ದೀನಾವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿ, ತನ್ನ ಶೀಲವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದರಲ್ಲೇ ಪ್ರಯತ್ನಶೀಲಳಾದ ತಪಸ್ವಿನಿಯಾದ ಸೀತಾದೇವಿಯನ್ನು ಕ್ಷುದ್ರನಾದ ರಾವಣನು ಭಕ್ಷಿಸಿರಲೂ ಬಹುದು.॥11॥ ಚೆಲುವಾದ ಕಣ್ಣುಗಳ್ಳುವಳೂ, ಸೌಶೀಲ್ಯವತಿಯೂ ಆದ ಸೀತಾದೇವಿಯನ್ನು ಪರಮ ದುಷ್ಟೆಯರಾದ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನ ಮಡದಿಯರು ಅಸೂಯೆಯಿಂದ ತಿಂದುಹಾಕಿರಬಹುದೇ? ॥12॥ ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರ ಸದೃಶವಾದ, ಕಮಲ ಪತ್ರಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾದ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಕಂಗೊಳಿಸುವ ದೀನಳಾದ ಸೀತಾದೇವಿಯು ಶ್ರೀರಾಮನ ಮುಖಕಮಲವನ್ನೇ ಧ್ಯಾನ ಮಾಡುತ್ತಾ ವಿರಹವನ್ನು ತಾಳಲಾರದೆ ಸಾವನ್ನಪ್ಪಿರಬಹುದು. ॥13॥ ವಿದೇಹರಾಜನ ಮಗಳಾದ ಮೆೃಥಿಲಿಯು ‘‘ಹಾ ರಾಮಾ! ಹಾ ಲಕ್ಷ್ಮಣಾ! ಹಾ ಅಯೋಧ್ಯೆ!’’ ಎಂದು ಪರಿ-ಪರಿಯಾಗಿ ವಿಲಾಪಿಸುತ್ತಾ ತನ್ನ ತನುವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದಳೋ ಏನೋ? ॥14॥ ಅಥವಾ ಯಾರ ಕಣ್ಣುಗಳಿಗೂ ಬೀಳದಂತೆ ರಾವಣನ ಅರಮನೆಯ ಒಂದು ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಬಂಧಿತಳಾಗಿ ಸೀತಾದೇವಿಯು ಪಂಜರದಲ್ಲಿರುವ ಮೈನಾಹಕ್ಕಿಯಂತೆ ಸತತವಾಗಿ ವಿಲಾಪಿಸುತ್ತಿರಬಹುದು. ॥15॥ ಮಹಾನುಭಾವನಾದ ಜನಕ ಮಹಾರಾಜನ ಮಗಳೂ, ಪುರುಷೋತ್ತಮನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನ ಪತ್ನಿಯೂ, ಸುಮಧ್ಯಮೆಯೂ, ಅಂದವಾದ ನೀಲೋತ್ಪಲ ನೇತ್ರಗಳುಳ್ಳ ಸೀತಾದೇವಿಯು ಹೇಗೆ ತಾನೇ ರಾವಣನ ಅಧೀನಳಾಗುವಳು? ॥ 16 ॥

ಜಾನಕಿಯು ಅದೃಶ್ಯಳಾದುದನ್ನು, ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಂಡಿರುವುದನ್ನು, ವಿನಾಶಹೊಂದಿದುದನ್ನು, ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನೇ ಸತತ ವಾಗಿ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾ ಸಾವನ್ನಪ್ಪಿದುದನ್ನು, ಅವಳ ಸ್ಥಿತಿ-ಗತಿಗಳನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿಯದೆ, ಭಾರ್ಯೆಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರೇಮವನ್ನಿಟ್ಟಿರುವ ರಾಮಚಂದ್ರನಿಗೆ ಸಂದೇಹಕ್ಕೆ ಆಸ್ಪದವಾದ ವಾರ್ತೆಯನ್ನು ತಿಳಿಸುವುದು ಯುಕ್ತವಾಗಿ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. ॥ 17 ॥

‘‘ಸೀತೆಯು ಸಿಕ್ಕಲಿಲ್ಲ’’ ಎಂಬ ಅಪ್ರಿಯವಾರ್ತೆಯನ್ನು ತಿಳಿಸುವುದೂ ದೋಷವಾಗುತ್ತದೆ. ಹೇಳದೆ ಹೋದರೂ ಸ್ವಾಮಿಗೆ ವಂಚನೆ ಮಾಡಿದಂತಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗಿರುವಾಗ ಈಗ ನನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯವೇನು? ನನಗಂತೂ ಇದು ಇಕ್ಕಟ್ಟಿನ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಾಗಿದೆ. ॥18॥ ಹನುಮಂತನ ಸೀತಾನ್ವೇಷಣೆಯ ಕಾರ್ಯವು ಇಂತಹ ಇಕ್ಕಟ್ಟಿನ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಮುಟ್ಟಲಾಗಿ, ತತ್ಕಾಲೋಚಿತವಾದ ಯವ ಕಾರ್ಯಮಾಡಬಹುದು ಎಂಬುದರ ಬಗ್ಗೆ ಪುನಃ ಕಪೀಶ್ವರನು ಯೋಚಿಸತೊಡಗಿದನು. ॥19॥

‘‘ಒಂದು ವೇಳೆ ನಾನು ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಾಣದೆಯೇ ವಾನರೇಂದ್ರನಾದ ಸುಗ್ರೀವನ ಪಟ್ಟಣವಾದ ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಗೆ ಹೋದುದಾದರೆ ನನಗೆ ಲಭಿಸುವ ಪುರುಷಾರ್ಥವಾದರೂ ಏನು? ॥20॥ (ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಾಣದೆ ನಾನು ಹಿಂದಿರುಗಿದರೆ) ನನ್ನ ಈ
ಸಮುದ್ರಲಂಘನವೂ, ಲಂಕಾ ಪ್ರವೇಶವೂ, ರಾಕ್ಷಸರ ದರ್ಶನವೂ ವ್ಯರ್ಥವೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ವಿಯೋಗ ದುಃಖದಿಂದ
ಪೀಡಿತರಾದ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠರು ಪುತ್ರ-ಪತ್ನಿಯರೊಡನೆ ಪರ್ವತಗಳ ಮೇಲಿನಿಂದ ಧುಮುಕಿ, ಸಮತಟ್ಟಾದ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿಯೂ, ಹಳ್ಳ-ಕೊಳ್ಳಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಬಿದ್ದು ಅಸುನೀಗುತ್ತಾರೆ. ॥34-35॥ ಕೆಲವು ವಾನರರು ವಿಷವನ್ನು ಕುಡಿದು, ಕೆಲವರು ನೇಣುಗಳನ್ನು ಹಾಕಿಕೊಂಡು, ಕೆಲವರು ಬೆಂಕಿಯಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದು, ಕೆಲವರು ಆಮರಣಾಂತ ಉಪವಾಸವನ್ನು ಮಾಡಿ, ಕೆಲವರು ಶಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ಚುಚ್ಚಿಕೊಂಡು ಅಸುನೀಗುತ್ತಾರೆ.

ನಾನೇನಾದರೂ ಕೃತ-ಕೃತ್ಯನಾಗದೆ ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಗೆ ಮರಳಿ ಸೀತೆಯು ಸಿಗಲಿಲ್ಲವೆಂಬ ಕೆಟ್ಟ ಸಮಾಚಾರವನ್ನು ತಿಳಿಸಿದರೆ, ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವಂಶವು ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ. ಕಪಿಕುಲವೂ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ. ಮಹಾ ಘೋರವಾದ ರೋದನವೇ ನಾನು ಕೇಳಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ ಅಂತಹ ಸರ್ವನಾಶಕ್ಕೆ ಕಾರಣನಾಗುವ ನಾನು ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಗೆ ಹೋಗುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ॥36-37॥ ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ಕಾಣದೆ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಸಂದರ್ಶಿಸುವ ಸಾಮಥ್ಯವೂ ನನಗಿಲ್ಲ.

ನಾನು ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಗೆ ಹೋಗದೆ ಇಲ್ಲಿಯೇ ಇದ್ದುಬಿಟ್ಟರೆ ಧರ್ಮಾತ್ಮರಾದ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಸೀತೆಯು ಸಿಕ್ಕುವಳು ಎಂಬ ಪ್ರತ್ಯಾಶೆಯಿಂದಲಾದರೂ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿರುತ್ತಾರೆ. ॥38॥ ಅವರೊಡನೆ ಬುದ್ಧಿವಂತರಾದ ವಾನರರೂ ಜೀವಿಸಿರುತ್ತಾರೆ.

ಜನಕನ ಮಗಳಾದ ಸೀತಾದೇವಿಯನ್ನು ಕಾಣದಿರುವ ನಾನು ಇನ್ನು ಮುಂದೆ ಜಿತೇಂದ್ರಿಯನಾಗಿ ವಾನಪ್ರಸ್ಥವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ, ಮರದ ಬುಡದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಾ, ತಾನಾಗಿಯೇ ಕೈಮೇಲೆ ಬೀಳುವ ಅಥವಾ ಬಾಯೊಳಗೆ ಬೀಳುವ ಲವನ್ನು ಮಾತ್ರ ತಿನ್ನುತ್ತಾ ಜೀವಿಸಿರುತ್ತೇನೆ. ಅನೇಕ ಫಲ-ಮೂಲಗಳಿಂದ ವಿಶಿಷ್ಟವಾದ ಸಮುದ್ರತೀರದಲ್ಲಿ ಚಿತೆಯೊಂದನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿ ಅರಣಿಯಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಪ್ರಜ್ವಲಿಸುವ ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತೇನೆ. ಪ್ರಾಯೋಪವೇಶ ವ್ರತವನ್ನು ಕೈಗೊಂಡು ಯೋಗ ಸಾಧನೆಯ ಮೂಲಕ ಜೀವಾತ್ಮನ ಶರೀರ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಬೇರೆಯಾಗಿಸಿಕೊಂಡು ಶರೀರವನ್ನು ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವೆನು. ॥39-42॥ ಅನಂತರ ಈ ಶರೀರವನ್ನು ಕಾಗೆಗಳೂ, ಮಾಂಸಾಹಾರಿ ಇತರ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ತಿಂದುಹಾಕುತ್ತಾರೆ. ನಾನು ಸೀತಾದೇವಿಯನ್ನು ಕಾಣದಿದ್ದರೆ ಜಲ ಸಮಾಧಿಯ ಮೂಲಕ ಸಾಯುವೆನು. ನನ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯದಂತೆ ಈ ವಿಧವಾದ ದೇಹ ತ್ಯಾಗವನ್ನು ಮಹರ್ಷಿಗಳು ಕಂಡುಕೊಂಡಿದ್ದರು. ॥43॥

ಈ ರಾತ್ರಿಯ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲೇ ಲಂಕಾಧಿ ದೇವತೆಯನ್ನು ನಾನು ಜಯಿಸಿದೆನು. ಅದರಿಂದ ಇದು ನನಗೆ ಶುಭದಾಯಕ ರಾತ್ರಿಯು. ರಮ್ಯವಾದ ಚಂದ್ರೋದಯದಿಂದ ಸೀತಾನ್ವೇಷಣೆಗೆ ಅನುಕೂಲವಾಯಿತು, ಇದರಿಂದ ಸುಭಗ, ಪ್ರಾರಂಭಿಕ ವಿಜಯ. ಕೀರ್ತಿತರುವಂತಹುದು ಅದರಿಂದ ನನಗೆ ಕೀರ್ತಿದಾಯಕವು. ನಾನು ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದ ಖ್ಯಾತಿವೆತ್ತ ರಾತ್ರಿಯು, ಅದರಿಂದ ಇದು ವಿಖ್ಯಾತ. ಜಾಗರಣದಿಂದ ಇದು ದೀರ್ಘವಾದ್ದರಿಂದ ವೀರರಾತ್ರಿಯು. ಇಷ್ಟರವರೆಗೆ ಶುಭವೇ ಜರಗಿದೆ, ಆದರೆ ಸೀತಾದೇವಿಯ ಜಾಡನ್ನು ತಿಳಿಯದೇ ಇರುವುದರಿಂದ ಇವೆಲ್ಲವೂ ಬೂದಿಯಲ್ಲಿ ಪನ್ನೀರು ಸುರಿದಂತಾಯಿತು. (ಅರ್ಥಾತ್ ವ್ಯರ್ಥವಾಗಿ ಕಳೆದು ಹೋಗುತ್ತಿದೆ.) ॥44॥

ಆದುದರಿಂದ ಸೀತಾದೇವಿಯನ್ನು ಕಾಣದೆ ನಾನು ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಗೆ ಹೋಗುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ನಾನೀಗ ತಪಸ್ವಿಯಾದರೂ ಆಗುತ್ತೇನೆ, ಅಥವಾ ನಿಯತವಾದ ವ್ರತವನ್ನು ಕೈಗೊಂಡು ವೃಕ್ಷದ ಬುಡದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತೇನೆ. ॥45॥ ಪೂಜ್ಯಳಾದ ಸೀತಾದೇವಿಯನ್ನು ದರ್ಶಿಸದೆ ಇಲ್ಲಿಂದ ನಾನು ಮಿತ್ರರಲ್ಲಿಗೆ ಮರಳಿ ಹೋದರೆ ಅಂಗದಾದಿ ವಾನರರೂ ಜೀವಿಸಿರಲಾರರು.

‘‘ನಿರಾಶೆಯಿಂದ ಅಸುನೀಗಿದರೆ ಅನೇಕ ದೋಷಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ. ಜೀವಿಸಿದ್ದರೆ ಎಂದಾದರೊಂದು ದಿನ ಶುಭವನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು. ॥46-47॥ ಅದರಿಂದ ನಾನು ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ತೊರೆಯುವುದಿಲ್ಲ; ಬದುಕಿಯೇ ಇರುವೆನು. ಜೀವಿಸಿರುವವನಿಗೆ ಸುಖವು ಲಭಿಸುವುದು ನಿಶ್ಚಯವು.’’ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಹನುಮಂತನು ಹೀಗೆ ಪರಿ-ಪರಿಯಾಗಿ ಯೋಚಿಸುತ್ತಾ ನಾನಾ ವಿಧವಾದ ದುಃಖಗಳನ್ನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ತುಂಬಿಕೊಂಡಿದ್ದನು.॥48॥ ಈ ಶೋಕದಿಂದ ಹೊರಬರಲು ಅವನಿಗೆ ಸಾಧ್ಯವಾಗಲೇ ಇಲ್ಲ.

ಅನಂತರ ಧೈರ್ಯಶಾಲಿಯೂ, ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠನೂ ಅದ ಮಾರುತಿಯು ತನ್ನ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾ ಹೀಗೆ ಅಂದುಕೊಂಡನು ಅಪಹೃತಳಾದ ಸೀತಾದೇವಿಯು ತನ್ನ ಪಾಡಿಗೆ ಎಲ್ಲಾದರೂ ಇರಲಿ, ಮುಂದೇನಾಗುವುದೋ ಆಗಲೀ, ಆದರೆ ನಾನೀಗ ಮೊದಲಿಗೆ ಮಹಾಬಲನಾದ ಹತ್ತು ತಲೆಯ ರಾವಣನನ್ನೇ ಸಂಹಾರ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ. ಇದರಿಂದ ಅವನು ಮಾಡಿದ ಅಪರಾಧಕ್ಕೆ ತಕ್ಕ ಪ್ರತೀಕಾರ ಆದಂತಾಗುತ್ತದೆ. ಹಾಗಿಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಇವನನ್ನೇ ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಲಂಘಿಸಿ ಪಶುಪತಿಗೆ ಪಶುವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಸುವಂತೆ ರಾಮನಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಸಿಬಿಡುತ್ತೇನೆ.* ॥49-51॥

* ‘‘ಇಮಂ ಪಶುಂ ಪಶುಪತೇ ತೇ ಅದ್ಯ ಬಧ್ನಾಮ್ಯಗ್ನೇ’’ (ತೈತರೀಯ ಸಂಹಿತಾ)

ಪಶುಪತಿ ಅಂದರೆ ಅಗ್ನಿ ಎಂದರ್ಥ.

ಮಹಾಭಾಗೆಯಾದ ಸೀತಾದೇವಿಯನ್ನು ಕಾಣದೇ ಹನುಮಂತನು ಹೀಗೆ ಪರಿ-ಪರಿಯಾಗಿ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಚಿಂತೆ ಮತ್ತು ಶೋಕಗಳಿಂದ ಅವನ ಮನಸ್ಸು ತುಂಬಿ ಹೋಗಿತ್ತು. ಮುಂದೇನು ಮಾಡಬೇಕೆಂಬುದರ ಬಗೆಗೆ ಪುನಃ-ಪುನಃ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಲೇ ಇದ್ದನು. ‘ಯಶೋವತಿಯಾದ, ಶ್ರೀರಾಮನ ಪತ್ನಿಯಾದ ಸೀತಾದೇವಿಯನ್ನು ಕಾಣುವವರೆಗೆ ನಾನು ಈ ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ಮರಳಿ-ಮರಳಿ ಹುಡುಕುತ್ತಲೇ ಇರುತ್ತೇನೆ.’ ॥52-53॥

ಸಂಪಾತಿಯ ಮಾತಿನಂತೆ ಸೀತೆಯು ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿರುವಳೆಂದು ತಿಳಿದು ಒಂದು ವೇಳೆ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ನಾನು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಕರತಂದರೆ ತನ್ನ ಭಾರ್ಯೆಯಾದ ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಾಣದೆ, ರಾಘವನು ಕುಪಿತನಾಗಿ ಎಲ್ಲ ವಾನರರನ್ನು ಸುಟ್ಟುಬಿಡುವನು. ಆದುದರಿಂದ ನಾನು ನಿಯತವಾದ ಆಹಾರವನ್ನು ಸೇವಿಸುತ್ತಾ ಜಿತೇಂದ್ರಿಯನಾಗಿ ಇಲ್ಲಿಯೇ ಇದ್ದು ಬಿಡುವೆನು. ನನ್ನ ಸಲುವಾಗಿ ನರರೂ-ವಾನರರೂ ವಿನಾಶಹೊಂದದಿರಲಿ. ॥54-55॥

ಇದೋ ಮುಂದೆ ಕಾಣುತ್ತಿರುವ ಅನೇಕ ಮಹಾವೃಕ್ಷಗಳಿಂದ ಕೂಡಿರುವ, ವಿಸ್ತಾರವಾದ ಈ ಅಶೋಕವನದಲ್ಲಿ ನಾನು ಇದುವರೆವಿಗೂ ಸೀತೆಯನ್ನು ಹುಡುಕಿಲ್ಲ. ಈಗ ಈ ವನವನ್ನು ಹೊಕ್ಕು ಸೀತೆಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿಯೂ ಹುಡುಕುತ್ತೇನೆ. ॥56॥

ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ಶೋಕವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಲು ಬಂದಿರುವ ನಾನು ಅಷ್ಟ ವಸುಗಳನ್ನೂ, ಏಕಾದಶ ರುದ್ರರನ್ನೂ, ದ್ವಾದಶಾದಿತ್ಯ ರನ್ನೂ ಅಶ್ವಿನೀ ದೇವತೆಗಳನ್ನೂ, ಮರುತ್ತರನ್ನೂ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ಸೀತೆಯನ್ನು ಹುಡುಕಲು ಈ ಅಶೋಕವನವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತೇನೆ. ॥57॥ ರಾಕ್ಷಸರೆಲ್ಲರನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿ, ಇಕ್ಷ್ವಾಕು ಕುಲನಂದಿನಿಯಾದ ಸೀತಾದೇವಿಯನ್ನು, ಓರ್ವ ಮಹಾತಪಸ್ವಿಗೆ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುವ ತಪಃ ಫಲದಂತೆ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಸುತ್ತೇನೆ.’’ ॥ 58 ॥

ಚಿಂತೆಯಿಂದ ವ್ಯಾಕುಲವಾದ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದ, ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ವಾಯುಪುತ್ರನು ಕ್ಷಣಕಾಲ ಚಿಂತಿಸಿ
ಒಂದು ನಿರ್ಧಾರಕ್ಕೆ ಬಂದು ಥಟ್ಟನೆ ಎದ್ದುನಿಂತು ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿದನು ॥ 59 ॥ ‘‘ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ನಮಸ್ಕಾರವು. ಜನಕಸುತೆಯಾದ ಜಾನಕಿಗೆ ನಮಸ್ಕಾರವು. ಲಕ್ಷ್ಮಣದೇವನಿಗೂ ನಮಸ್ಕಾರವು. ರುದ್ರನಿಗೂ, ಇಂದ್ರನಿಗೂ, ಯಮನಿಗೂ, ವಾಯುದೇವರಿಗೂ, ನಮಸ್ಕಾರಗಳು. ಸೂರ್ಯ, ಚಂದ್ರ, ಮರುದ್ಗಣರಿಗೂ, ನಮಸ್ಕಾರ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ. ॥60॥ ಹೀಗೆ ಮಾರುತಿಯು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಒಡೆಯನಾದ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ಸುತ್ತಲೂ ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ದೃಷ್ಟಿ ಹರಿಸಿ ಅಶೋಕವನದ ಕಡೆಗೆ ಹೊರಟನು. ॥61॥ ಹನುಮಂತನು ಮೊದಲು ಅಶೋಕವನವನ್ನು ಮನಸ್ಸಿನಿಂದಲೇ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ, ಅಲ್ಲೇ ಇರುವೆನೆಂದು ಭಾವಿಸಿ, ಮುಂದೆ ಮಾಡಬೇಕಾದ ಕಾರ್ಯಗಳ ಬಗೆಗೆ ಹಾಗೂ ಅಲ್ಲಿರಬಹುದಾದ ವಾತಾವರಣದ ಬಗ್ಗೆ ಯೋಚಿಸತೊಡಗಿದನು. ॥62॥

‘‘ಉದ್ಯಾನ ವನಗಳ ಸಮೂಹಗಳಿಂದ ವ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿರುವ, ಪುಣ್ಯತಮವಾದ, ಸಕಲ ವಿಧವಾದ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳಿಂದಲೂ ಸಂಸ್ಕೃತವಾಗಿ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಬೆಳೆದಿರುವ ಗಿಡ-ಮರ- ಬಳ್ಳಿಗಳಿಂದ ತುಂಬಿರುವ ಈ ಅಶೋಕ ವನವನ್ನು ಮೊದಲು ನೋಡಿಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ರಾಕ್ಷಸರು ಇರಬಹುದೆಂಬುದು ನಿಶ್ಚಯವು. ॥63॥ ಇಲ್ಲಿ ವನದ ವೃಕ್ಷರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ರಾಕ್ಷಸ ಭಟರು ತಪ್ಪದೇ ನಿಯೋಜಿತರಾಗಿರಬಹುದು. ಸರ್ವಾತ್ಮನಾದ ಭಗವಾನ್ ವಾಯುದೇವರೂ ಕೂಡ ವೃಕ್ಷಗಳು ಹೆಚ್ಚು ಅಲ್ಲಾಡದಂತೆ ಮೆಲ್ಲ-ಮೆಲ್ಲನೆ ಬೀಸುತ್ತಿರುವನು. ॥64॥ ಶ್ರೀರಾಮನ ಕಾರ್ಯಸಾಧನೆಗಾಗಿಯೂ, ರಾವಣನು ನೋಡದಿರಲೆಂದು ನಾನು ನನ್ನ ಶರೀರವನ್ನು ಸಣ್ಣದಾಗಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದೇನೆ. ದೇವತೆಗಳೂ, ಮಹರ್ಷಿಗಳ ಸಮೂಹಗಳೂ, ನನ್ನ ಕಾರ್ಯವು ಸಿದ್ಧಿಸುವಂತೆ ಅನುಗ್ರಹಿಸಲಿ. ॥65॥ ಸ್ವಯಂಭುವಾದ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರೂ, ಇತರ ದೇವತೆಗಳೂ, ಅಗ್ನಿಯೂ, ವಾಯುವೂ, ವಜ್ರಪಾಣಿಯಾದ ಇಂದ್ರನೂ ಪಾಶಹಸ್ತನಾದ ವರುಣನೂ ಹಾಗೇ ಸೂರ್ಯ-ಚಂದ್ರರೂ, ಮಹಾತ್ಮರಾದ ಅಶ್ವಿನೀ ದೇವತೆಗಳೂ, ಮರುತ್ತುಗಳೂ, ಶಿವನು ನನ್ನ ಕಾರ್ಯವು ಸಿದ್ಧಿಸುವಂತೆ ಅನುಗ್ರಹಿಸಲಿ. ॥66-67॥ ಸಕಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳೂ, ಸಮಸ್ತ ಜೀವಕೋಟಿಗೆ ಅಧಿಪತಿಯಾದ ಶ್ರೀಮಹಾವಿಷ್ಣುವು ಅದೃಶ್ಯರಾಗಿ ಸಂಚರಿಸುವ ಇತರ ದೇವತೆಗಳೂ ನನ್ನ ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿ ಆಶೀರ್ವದಿ ಸಲಿ. ॥68॥ ಆರ್ಯೆಯಾದ ಸೀತಾದೇವಿಯ ಮುಖಾರವಿಂದವು, ಅಂದವಾದ ಮೂಗಿನಿಂದ ಕೂಡಿದೆ. ಬಿಳುಪಾದ ಹಲ್ಲುಗಳಿಂದ ಶೋಭಾಯಮಾನವಾಗಿದೆ. ಆ ಸುಂದರ ಮುಖದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಕಲೆಗಳು ಇಲ್ಲ. ಶುಭ್ರವಾದ ಮಂದಹಾಸದಿಂದ ಯುಕ್ತವಾಗಿದೆ. ತಾವರೆಯ ಎಸಳಿಗೆ ಸಮಾನವಾದ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು, ತಾರಾಗಣ ಅಧಿಪತಿಯಾದ ಚಂದ್ರನಂತೆ ಪ್ರಭೆಯಿಂದೊಡಗೂಡಿದೆ. ಅಂತಹ ಸುಂದರವಾದ ಮುಖಾರವಿಂದವನ್ನು ನಾನು ಎಂದು ನೋಡುವೆನೋ ? ॥ 69 ॥

ರಾವಣನು ಕ್ಷುದ್ರನೂ, ಪಾಪಿಷ್ಠನೂ, ಕ್ರೂರಕರ್ಮನೂ, ಭಯಂಕರವಾದ ವೇಷವನ್ನು ಧರಿಸುವವನೂ ಆದ ಆ ದುಷ್ಟನು ಅಬಲೆಯಾದ, ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನೇ ಸದಾಕಾಲ ಧ್ಯಾನಿಸುತ್ತಿರುವ, ಪತಿ ಪರಾಯಣಳಾದ ಸೀತಾ ದೇವಿಯನ್ನು ಬಲವಂತವಾಗಿ ಅಪಹರಿಸಿಕೊಂಡು ಬಂದು ತನ್ನ ಅಧೀನದಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟುಕೊಂಡಿರುವನು. ಅಂತಹವಳು ನನ್ನ ದೃಷ್ಟಿಗೆ ಹೇಗೆ ಗೋಚರಿಸುವಳು? ನನಗೆಲ್ಲಿ ಸಿಗುವಳು? ॥ 70 ॥

ಇತ್ಯಾರ್ಷೇ ಶ್ರೀಮದ್ರಾಮಾಯಣೇ ವಾಲ್ಮೀಕೀಯೇ ಆದಿಕಾವ್ಯೇ ಸುಂದರಕಾಂಡೇ ತ್ರಯೋದಶಃ ಸರ್ಗಃ ॥ 13 ॥

ಮಹರ್ಷಿವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆದಿಕಾವ್ಯವಾದ ಶ್ರೀಮದ್ರಾಮಾಯಣದ ಸುಂದರಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಹದಿಮೂರನೆಯ ಸರ್ಗವು ಮುಗಿಯಿತು.

ಹದಿನಾಲ್ಕನೆಯ ಸರ್ಗ

ಹನುಮಂತನು ಅಶೋಕವನವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಅದರ ಸೊಬಗನ್ನು ನೋಡಿದುದು, ಅಶೋಕವೃಕ್ಷದ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತು ಸೀತೆಯಿರುವ ಸ್ಥಳವನ್ನು ಹುಡುಕಿದುದು-

ಮಹಾ ತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಆ ಹನುಮಂತನು ಕ್ಷಣಕಾಲದವರೆಗೆ ಮುಂದೆ ಮಾಡಬೇಕಾದ ಕಾರ್ಯದ ಬಗೆಗೆ ಯೋಚಿಸುತ್ತಾ, ಸೀತಾದೇವಿಯನ್ನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿಯೇ ಧ್ಯಾನಿಸಿ, ಮಾನಸಿಕವಾಗಿ ಅಶೋಕವನವನ್ನು ಸೇರಿದನು. ಅನಂತರ ರಾವಣನ ಭವನದಿಂದ ಹಾರಿ ಅಶೋಕವನದ ಪ್ರಾಕಾರವನ್ನು ಅಡರಿದನು. ॥1॥ ಪ್ರಾಕಾರದ ಮೇಲಿದ್ದ ಆ ಮಹಾಕಪಿವರನು ಪುಲಕಿತಗಾತ್ರನಾಗಿ, ವಸಂತ ಋತುವಿನ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಸಮೃದ್ಧವಾಗಿ ಪುಷ್ಪಗಳಿಂದ ಕೂಡಿರುವ ವಿಧ-ವಿಧವಾದ ವೃಕ್ಷಗಳನ್ನು ಆ ಅಶೋಕ ವನದಲ್ಲಿ ನೋಡಿದನು. ॥ 2 ॥

ಅಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಮತ್ತಿಮರಗಳೂ, ಭವ್ಯವಾದ ಅಶೋಕ ವೃಕ್ಷಗಳೂ, ಹೂವುಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಸಂಪಿಗೆಯ ಮರಗಳೂ, ಚಳ್ಳೆಮರಗಳೂ, ನಾಗಸಂಪಿಗೆ ಮರಗಳೂ, ಅನೇಕಜಾತಿಯ ಮಾವಿನ ಮರಗಳೂ ಇದ್ದುವು. ಕೋತಿ ಮಾವಿನ ಹಣ್ಣಿನ ಮರಗಳೂ ಅಲ್ಲಿ ಹೇರಳವಾಗಿದ್ದವು. ನೂರಾರು ಬಳ್ಳಿಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ವೃಕ್ಷವಾಟಿಕೆಯನ್ನು ಬಿಲ್ಲಿನ ನಾಣಿನಿಂದ ಹೊರಟ ಬಾಣದಂತೆ ಹನುಮಂತನು ವೇಗವಾಗಿ ಒಂದೇ ನೆಗೆತಕ್ಕೆ ಅಶೋಕಾವನಕ್ಕೆ ಹಾರಿದನು. ॥ 3-4 ॥

ಅವನು ಚಿತ್ರ-ವಿಚಿತ್ರವಾದ ವೃಕ್ಷವಾಟಿಕೆಯನ್ನು ಹೊಕ್ಕನು. ಅಲ್ಲಿ ಪಕ್ಷಿಗಳ ಕಿಲ-ಕಿಲಧ್ವನಿಗಳು ತುಂಬಿದ್ದವು. ಚಿನ್ನ ಮತ್ತು ಬೆಳ್ಳಿಯಂತೆ ಶೋಭಿಸುವ ವೃಕ್ಷಗಳಿಂದಲೂ, ಪಕ್ಷಿಗಳ, ಮೃಗಗಳ ಸಮೂಹಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು ವಿಚಿತ್ರವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು. ಅದು ಉದಿಸಿದ ಸೂರ್ಯಕಾಂತಿಯಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಾ ವಿರಾಜಿಸುತ್ತಿದ್ದಿತು. ಹನುಮಂತನು ಅಂತಹ ವಿಚಿತ್ರವಾದ ಉದ್ಯಾನವನವನ್ನು ನೋಡಿದನು. ॥5-6॥ ಆ ಸಮಯವು ಮಾನವರೆಲ್ಲರೂ ನಕ್ಕು-ನಲಿಯುವ ವಸಂತಕಾಲವಾಗಿದ್ದಿತು. ಫಲ-ಪುಷ್ಪಗಳಿಂದ ಸಮೃದ್ಧವಾದ ನಾನಾ ವಿಧವಾದ ವೃಕ್ಷಗಳಿಂದ ವ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿದ್ದಿತು. ಮದಿಸಿದ ದುಂಬಿಗಳೂ, ಕೋಗಿಲೆಗಳೂ ಆ ವೃಕ್ಷಗಳನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದ್ದವು. ಮತ್ತ ಮಯೂರಗಳು ನಿನಾದ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದವು. ನಾನಾ ವಿಧವಾದ ಪಕ್ಷಿಗಳ ಸಮೂಹಗಳಿಂದ, ಮೃಗಗಳ ಹಿಂಡಿನಿಂದ ಸಮಾವೃತವಾಗಿತ್ತು. ಅಂತಹ ಸುಂದರವಾದ ಅಶೋಕವನವನ್ನು ಹನುಮಂತನು ನೋಡಿದನು. ॥ 7-8 ॥

ಸರ್ವ ಶುಭಲಕ್ಷಣ ಸಂಪನ್ನೆಯೂ ಸೌಂದರ್ಯರಾಶಿಯೂ ಆದ ಜನಕಸುತೆಯನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಿದ್ದ ಹನುಮಂತನು
ಸುಖ ನಿದ್ದೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ಪಕ್ಷಿಗಳನ್ನು ರೆಂಬೆಗಳನ್ನು ಅಲ್ಲಾಡಿಸಿ ಎಚ್ಚರಿಸಿದನು. ॥9॥ ಗಾಬರಿಗೊಂಡು ಮೇಲಕ್ಕೆ ಹಾರುತ್ತಿದ್ದ ಪಕ್ಷಿಗಳ ರೆಕ್ಕೆಗಳ ಬಡಿತದಿಂದಾಗಿ ಪುಷ್ಪಭರಿತವಾಗಿದ್ದ ವೃಕ್ಷಗಳು ನೂರಾರು ಬಣ್ಣ-ಬಣ್ಣದ ಹೂಮಳೆಯನ್ನೇ ಸುರಿಸಿದವು. ॥10॥ ವಾಯುಪುತ್ರನಾದ ಹನುಮಂತನ ಮೇಲೆ ಸುರಿಯುತ್ತಿದ್ದ ಹೂಮಳೆಯಿಂದ ಮುಳುಗಿ ಮಾರುತಿಯು ಆ ಅಶೋಕವನದ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಪುಷ್ಪಮಯ ಪರ್ವತದಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ॥11॥ ಹನುಮಂತನು ಅಶೋಕವನದ ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಾ ವೃಕ್ಷಗಳ ಸಮೂಹದಲ್ಲಿ ನುಸುಳಿಕೊಂಡು ಓಡಾಡುತ್ತಿದ್ದನು. ಅವನನ್ನು ನೋಡಿದ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳು, ವಸಂತನೇ ಮೂರ್ತಿಮಂತನಾಗಿ ಬಂದಿರಬಹುದೆಂದು ಭಾವಿಸಿದವು. (ಏಕೆಂದರೆ ಮಾರುತಿಯು ಅತೀವ ಸುಂದರನಾಗಿದ್ದನು.) ॥12॥ ವೃಕ್ಷಗಳಿಂದ ಉದುರಿದ್ದ ನಾನಾ ವಿಧವಾದ ಪುಷ್ಪಗಳಿಂದ ತುಂಬಿ ಹೋದ ಭೂದೇವಿಯು ಆಭರಣಗಳಿಂದ ಸಮಲಂಕೃತಳಾದ ಪ್ರಮದೆಯಂತೆ ರಾರಾಜಿಸುತ್ತಿದ್ದಳು. ॥ 13 ॥

ಮಹಾ ಬಲಶಾಲಿಯಾದ ಆ ಹನುಮಂತನು ತನ್ನ ಬಲದಿಂದ ಅಲ್ಲಿದ್ದ ವೃಕ್ಷಗಳನ್ನು ಅಲ್ಲಾಡಿಸುತ್ತಿರುವಾಗ ಅವುಗಳಲ್ಲಿದ್ದ ಹಲವಾರು ಬಣ್ಣದ ಹೂವುಗಳು ಉದುರುತ್ತಿದ್ದವು. ॥14॥ ಹನುಮಂತನು ಆ ವೃಕ್ಷಗಳನ್ನು ಅಲ್ಲಾಡಿಸುವಾಗ ಅವುಗಳ ಎಲೆಗಳೂ, ಹೂವುಗಳೂ, ಫಲಗಳೂ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಬಿದ್ದುಹೋದುವು. ಆಗ ಬೋಳಾದ ಆ ಮರಗಳು, ಜೂಜಿನಲ್ಲಿ ಪರಾಜಿತರಾಗಿ ವಸ್ತ್ರಾಭರಣಗಳನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡ ಜೂಜುಕೋರರಂತೆ* ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದವು. ॥15॥ ವೇಗಶಾಲಿಯಾದ ಹನುಮಂತನು ರಭಸದಿಂದ ಅಲ್ಲಾಡಿಸುತ್ತಿದ್ದ ವೃಕ್ಷಗಳು ಕ್ಷಣಮಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಹೂವು, ಹಣ್ಣು, ಎಲೆಗಳನ್ನು ಕಳಕೊಂಡವು. ॥16॥ ಕಾಂಡಗಳು ಮಾತ್ರ ಉಳಿದು ಬೋಳುಮರಗಳಾಗಿ, ಅವುಗಳಲ್ಲಿದ್ದ ಪಕ್ಷಿಗಳು ದಿಕ್ಕಾಪಾಲಾಗಿ ಓಡಿಹೋದುವು. ಆಶ್ರಯಿಸುವವರಿಲ್ಲದೆ ಆ ಮರಗಳು ನಿರುಪಯೋಗಿಗಳಾದವು. ॥17॥ ಹನುಮಂತನು ತನ್ನ ಬಾಲದಿಂದಲೂ, ಕೈ-ಕಾಲುಗಳಿಂದಲೂ ಅಶೋಕವನದಲ್ಲಿದ್ದ ವೃಕ್ಷಗಳನ್ನು ಒಂದಾದ ಮೇಲೊಂದರಂತೆ ಹಾಳುಗೆಡಹಿದನು. ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಆ ಅಶೋಕವನವು ಪ್ರಿಯಕರನು ಗೈದ ಶೃಂಗಾರಚೇಷ್ಟೆಗಳಿಂದ ನಲುಗಿಹೋದ, ಕೆದರಿದ ಕೂದಲುಗಳಿಂದ, ಮಾಸಿದ ಅಂಗರಾಗದಿಂದ ಒಪ್ಪುತ್ತಿದ್ದ ಯುವತಿಯಂತೆ ಗೋಚರಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ॥18-19॥ ವರ್ಷಾಕಾಲದಲ್ಲಿ ಬಿರುಗಾಳಿಯು ವೇಗವಾಗಿ ಬೀಸುತ್ತಾ ಮೇಘಗಳ ಸಮೂಹವನ್ನೇ ಛಿದ್ರ ವಿಚ್ಛಿದ್ರಗೊಳಿಸುವಂತೆ, ಕಪೀಶ್ವರನಾದ ಹನುಮಂತನು ಕ್ಷಣಮಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಆ ಅಶೋಕವನದಲ್ಲಿದ್ದ ಮಹಾ ಲತಾವಲಯವನ್ನು ಧ್ವಂಸಮಾಡಿದನು. ॥20॥

* ಜೂಜಿನಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾದ ವ್ಯಸನಕ್ಕೆ ಒಳಗಾದವರು ವಿವೇಕ ಭ್ರಷ್ಟರಾಗಿ, ಅಮೂಲ್ಯವಾದ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು, ಹಣವನ್ನು, ವಸಗಳನ್ನು ಕೂಡ ಜೂಜಿನ ಪಣಕ್ಕೆ ಕಟ್ಟಿ ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಇಷ್ಟಾದರೂ ಅದರಿಂದ ದೂರವುಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಆದುದರಿಂದ ಜೂಜು ಎಂಬುದು ಬಲು ಕೆಟ್ಟದ್ದಾಗಿದೆ.

ಹನುಮಂತನು ಅಶೋಕವನದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಮನೋಹರವಾದ, ಮಣಿಮಯವಾದ, ರಜತ- ಸ್ವರ್ಣ ಮಯವಾದ ಭೂಮಿಗಳನ್ನು (ವೇದಿಕೆಗಳನ್ನು) ನೋಡಿದನು. ॥21॥ ಸ್ವಚ್ಛವಾದ ಮಧುರಜಲದಿಂದ ತುಂಬಿದ್ದ, ಮಹಾ ವೌಲ್ಯದ ಮಣಿಮಯ ಸೋಪಾನಗಳಿಂದ ಸಂಪನ್ನವಾಗಿದ್ದ, ವಿವಿಧಾಕಾರಗಳಲ್ಲಿದ್ದ ಕೊಳಗಳನ್ನು ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ನೋಡಿದನು. ಅವುಗಳು ಹವಳ, ಮುತ್ತುಗಳೇ ಮಳಲ ರೂಪದಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದವು. ತಳಭಾಗವು ಸ್ಫಟಿಕಮಯವಾಗಿತ್ತು. ತೀರ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿ ಬೆಳೆದಿದ್ದ ಸುವರ್ಣಮಯವಾದ ಸಂಪಿಗೆ, ಹೊನ್ನೆ ಮುಂತಾದ ಅದ್ಭುತವಾದ ವೃಕ್ಷಗಳಿದ್ದು, ಅವು ಶೋಭಾಯ ಮಾನವಾಗಿ ಕಾಣಿತ್ತಿದ್ದವು. ವಿಕಸಿತವಾದ ಕಮಲಗಳಿಂದಲೂ, ಕನ್ನೈದಿಲೆಗಳಿಂದಲೂ ಕೂಡಿದ್ದ ಸರೋವರಗಳನ್ನು ಹನುಮಂತನು ನೋಡಿದನು. ಆ ಸರೋವರಗಳು ಚಕ್ರವಾಕ ಪಕ್ಷಿಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. ನೀರುಕೋಳಿಗಳ ಧ್ವನಿಗಳಿಂದ ನಿನಾದಿತವಾಗಿದ್ದವು. ಹಂಸ, ಸಾರಸ ಪಕ್ಷಿಗಳಿಂದ ನಿಬಿಡವಾಗಿದ್ದವು. ಆ ಸರೋವರಗಳಿಗೆ ನದಿಯಿಂದ ಸಣ್ಣ-ಸಣ್ಣ ಕಾಲುವೆಗಳಿದ್ದವು. ಅವು ಅಮೃತೋಪಮವಾದ ನೀರಿನಿಂದ ತುಂಬಿದ್ದವು. ಅವುಗಳ ಸುತ್ತಲೂ ಎತ್ತರವಾದ ವಿಶಾಲವಾದ ವೃಕ್ಷಗಳು ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. ಎಲ್ಲವೂ ನೂರಾರು ಲತೆಗಳಿಂದಲೂ, ಕಲ್ಪವೃಕ್ಷದ ಪುಷ್ಪಗಳಿಂದಲೂ ಸಮಾವೃತವಾಗಿದ್ದವು. ಅಂತಹ ಸುಂದರವಾದ ಸರೋವರಗಳನ್ನು ಹನುಮಂತನು ಅಶೋಕ ವನದಲ್ಲಿ ನೋಡಿದನು.॥ 22-26 ॥

ಹಾಗೆಯೇ ಮುಂದೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಕಪೀಶ್ವರನು ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲೇ ಅತ್ಯಂತ ರಮ್ಯವಾಗಿದ್ದ, ಮೇಘ ಸದೃಶವಾದ ಎತ್ತರವಾದ ಪರ್ವತವೊಂದನ್ನು ನೋಡಿದನು. ಅದು ಉನ್ನತವಾದ ವಿಚಿತ್ರವಾದ ಶಿಖರಗಳಿಂದಲೂ, ಸಣ್ಣ-ಪುಟ್ಟ ಶಿಖರಗಳಿಂದಲೂ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟಿತ್ತು. ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಶಿಲಾಮಯವಾದ ಗುಹೆಗಳಿದ್ದು, ನಾನಾ ವಿಧವಾದ ವೃಕ್ಷಗಳಿಂದ ನಿಬಿಡವಾಗಿತ್ತು. ॥27-28॥ ಪ್ರಿಯತಮನ ತೊಡೆಯಿಂದ ಮೇಲೆದ್ದು ದೂರ ಸರಿದು ನಿಲ್ಲುವ ಪ್ರೇಯಸಿಯಂತೆ ಆ ಪರ್ವತದಿಂದ ಕೆಳಕ್ಕೆ ಧುಮುಕುತ್ತಿದ್ದ ನದಿಯೊಂದನ್ನು ಹನುಮಂತನು ನೋಡಿದನು. ॥ 29 ॥

ಅಲ್ಲಿದ್ದ ವೃಕ್ಷಗಳ ತುದಿಗಳು ಧುಮುಕುತ್ತಿದ್ದ ನದಿಯ ನೀರಿನಿಂದ ತೊಯ್ದುಹೋಗಿದ್ದವು. ಪರ್ವತದ ಮೇಲಿನಿಂದ ಹರಿದು ಬರುತ್ತಿದ್ದ ನದಿಯ ನೀರು ದಟ್ಟವಾಗಿ ಬೆಳೆದು ನಿಂತಿದ್ದ ವೃಕ್ಷಗಳಿಂದ ತಡೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಿತ್ತು. ಅದನ್ನು ನೋಡಿದರೆ ಕ್ರುದ್ಧಳಾಗಿ ಪ್ರಿಯಕರನನ್ನು ಅಗಲಿ ಹೊರಟ ಪ್ರಮದೆಯನ್ನು ಸಖೀಗಡಣವು ತಡೆಯುತ್ತಿರುವರೋ ಎಂಬಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು. ॥30॥ ಪ್ರಸನ್ನಳಾದ ಪ್ರೇಯಸಿಯು ಪುನಃ ಪ್ರಿಯಕರನೊಡನೆ ಸೇರಿಕೊಳ್ಳುವಂತೆ ದಟ್ಟವಾದ ವೃಕ್ಷಗಳಿಂದ ತಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟು ಪರ್ವತಾಭಿಮುಖವಾಗಿ ಪ್ರವಹಿಸುತ್ತಿರುವ ನದಿಯನ್ನು ಆ ಕಪೀಶ್ವನು ನೋಡಿದನು. ॥31॥

ಹರಿಪ್ರವರನಾದ ವಾಯುನಂದನನು ಆ ಪರ್ವತದ ಸಮೀಪದಲ್ಲೇ ನಾನಾ ವಿಧವಾದ ಪಕ್ಷಿಗಳ ಸಮೂಹಗಳಿಂದ ಸಮಾವೃತವಾಗಿದ್ದ ಪದ್ಮಸರೋವರಗಳನ್ನು ನೋಡಿದನು. ॥32॥ ಮುಂದೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಹನುಮಂತನು ಅಲ್ಲಿ ಕೃತ್ರಿಮವಾದ ಸರೋವರಗಳನ್ನು ನೋಡಿದನು. ಅವು ಶೀತಲವಾದ ನೀರಿನಿಂದ ತುಂಬಿದ್ದವು. ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ರತ್ನಗಳಿಂದ ಕಲ್ಪಿತವಾದ ಸೋಪಾನಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು, ಮುತ್ತಿನ ಮರಳಿನಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. ॥33॥ ಅಲ್ಲಿಂದ ಮುಂದೆ ಮಾರುತಿಯು ಉದ್ಯಾನವನಗಳಿಂದ ಸರ್ವತ್ರ ಶೋಭಾಯಮಾನವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದ ವಿಶ್ವಕರ್ಮನಿಂದ ನಿರ್ಮಿತವಾದ ಕಾಡನ್ನು ನೋಡಿದನು. ಅದು ವಿವಿಧವಾದ ಮೃಗಗಳ ಗುಂಪಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು ವಿಚಿತ್ರವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು. ॥34॥ ಕೃತ್ರಿಮವಾಗಿ ನಿರ್ಮಿಸಿದ್ದ ಕಾನನವು ಎಲ್ಲಕಡೆ ಅಲಂಕೃತವಾಗಿತ್ತು. ಕೆಲವು ವೃಕ್ಷಗಳು ಎಲ್ಲ ಕಾಲಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಫಲ-ಪುಷ್ಪಭರಿತವಾಗಿದ್ದುವು. ॥35॥ ಅವೆಲ್ಲವೂ ಛತ್ರಿಯ ಆಕಾರದಲ್ಲಿ ಇದ್ದು ಬುಡಗಳಲ್ಲಿ ಸುವರ್ಣಮಯವಾದ ಜಗುಲಿಗಳೂ, ಸೋಪಾನಗಳೂ ಇದ್ದುವು. ಅವುಗಳ ಸುತ್ತಲೂ ಅನೇಕ ಲತಾವಿತಾನಗಳಿಂದಲೂ ದಟ್ಟವಾದ ಎಲೆಗಳಿಂದಲೂ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. ॥36॥

ಅನಂತರ ಹನುಮಂತನು ಸುವರ್ಣಮಯವಾದ ಒಂದು ಶಿಂಶುಪಾ ವೃಕ್ಷವನ್ನು ನೋಡಿದನು. ಅದರ ಸುತ್ತಲೂ ಬಂಗಾರದಿಂದ ನಿರ್ಮಿತವಾದ ವೇದಿಕೆಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ॥37॥ ಹನುಮಂತನು ಆ ಅಶೋಕವನದಲ್ಲಿ ಸುಂದರವಾಗಿದ್ದ ಇನ್ನೂ ಅನೇಕ ಭೂ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು, ಪರ್ವತದ ಝರಿಗಳನ್ನು, ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಪ್ರಜ್ವಲಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಕನಕ ವೃಕ್ಷಗಳನ್ನು ನೋಡಿದನು. ಮೇರು ಪರ್ವತದ (ಸುವರ್ಣ) ಪ್ರಭೆಯಿಂದ ಸೂರ್ಯನು ಬೆಳಗುವಂತೆ, ಆ ಕನಕ ವೃಕ್ಷಗಳ ಪ್ರಭೆಯಿಂದ ಪ್ರಭಾವಿತನಾದ ಮಾರುತಿಯು ತನ್ನನ್ನು ಸುವರ್ಣಮಯನೆಂದೇ ಭಾವಿಸಿಕೊಂಡನು. ॥38-39॥

ಆ ಶಿಂಶುಪಾ ವೃಕ್ಷದ ಸುತ್ತಲೂ ಕಾಂಚನ ಮೃಗಗಳಿದ್ದವು. ಆ ಶಿಂಶುಪಾ ವೃಕ್ಷದಲ್ಲಿ ನೂರಾರು ಕಿರು ಗೆಜ್ಜೆಗಳನ್ನು ಅಳವಡಿಸಿದ್ದರು. ಗಾಳಿಯು ಬೀಸುವಾಗ ಕದಲುತ್ತಿರುವ ಆ ಗಂಟೆಗಳು ಧ್ವನಿಮಾಡುತ್ತಿದ್ದವು. ಅಂತಹ ಆ ದೃಶ್ಯವನ್ನು ನೋಡಿ ಹನುಮಂತನು ಆಶ್ಚರ್ಯಪಟ್ಟನು. ॥40॥ ಆ ಶಿಂಶುಪಾ ವೃಕ್ಷದ ಮೇಲೆ ರೆಂಬೆಗಳಲ್ಲಿ ಹೂಗಳು ಅರಳಿದ್ದವು. ಅದು ಸುಂದರವಾದ ಮೊಗ್ಗುಗಳಿಂದ, ಚಿಗುರುಗಳಿಂದ ಮನೋಹರವಾಗಿತ್ತು. ನಿಬಿಡವಾದ ಎಲೆಗಳಿಂದ ಸಮಾವೃತ ವಾಗಿದ್ದ ಆ ಶಿಂಶುಪಾ ವೃಕ್ಷವನ್ನು ಹತ್ತಿ ಕುಳಿತು ಹೀಗೆ ಯೋಚಿಸಿದನು. ॥ 41 ॥

‘‘ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ನೋಡಲು ತವಕಗೊಂಡಿರುವ, ದುಃಖಪೀಡಿತಳಾದ ವೈದೇಹಿಯು ಅತ್ತ-ಇತ್ತ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿ ರುವಾಗ, ದೈವವಶಾತ್ ಇಲ್ಲಿಗೂ ಬರಬಹುದು. ಆಗ ನಾನು ಅವಳನ್ನು ನೋಡುವೆನು. ॥42॥ ದುರ್ಮಾರ್ಗಿಯಾದ ರಾವಣನ ಈ ಅಶೋಕವನವು ಚಂದನ, ಸಂಪಿಗೆ, ಬಕುಳ ಮುಂತಾದ ವೃಕ್ಷಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಇದು ವರ್ಣನಾತೀತವಾಗಿ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ರಮ್ಯವಾಗಿದೆ. ॥43॥ ಸಾವಿರಾರು ಪಕ್ಷಿಗಳು ಆಶ್ರಯಿಸಿರುವ ಈ ಸರೋವರವು ಅತ್ಯಂತ ರಮಣಿಯವಾಗಿದೆ. ಶ್ರೀರಾಮನ ಪತ್ನಿಯಾದ ಜಾನಕಿಯು ಈ ಅಶೋಕವನದಲ್ಲಿಯೇ ಇದ್ದುದಾದರೆ ರಮ್ಯವಾದ ಈ ಸರೋವರದ ಬಳಿಗೆ ತಪ್ಪದೇ ಬರುವಳು. ॥44॥ ವನಸಂಚಾರದಲ್ಲಿ ನಿಪುಣೆಯಾದ, ರಾಘವನ ಪ್ರಿಯೆಯಾದ, ಕಡುಚೆಲುವೆಯಾದ ಜಾನಕಿಯು ಇಲ್ಲಿಗೆ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿಯೂ ಬರುವಳೆಂದು ನನ್ನ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಭಾಸವಾಗುತ್ತದೆ. ಅಂದವಾದ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳವಳೂ, ಶ್ರೀರಾಮನ ಧ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ಕೃಶಳಾಗಿರುವ, ಈ ವನದ ವಿಷಯವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಂಡಿರುವ ಆರ್ಯೆಯಾದ ಆ ಸೀತಾ ದೇವಿಯು ಈ ವನವನ್ನು ಸಂಚರಿಸುವಾಗ ಇಲ್ಲಿಗೆ ತಪ್ಪದೇ ಬರುವಳು. ॥45-46॥ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗಾಗಿ ಪರಿತಪಿಸುತ್ತಿರುವ, ಹದಿನಾಲ್ಕು ಸಂವತ್ಸರಗಳಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯವು ವನವಾಸ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಿರುವ ಆ ವಾಮಲೋಚನೆ ಸೀತಾದೇವಿಯು ಇಲ್ಲಿಗೆ ತಪ್ಪದೇ ಬರುವಳು. ॥47॥ ಜನಕನಂದಿನಿಯೂ, ಶ್ರೀರಾಮನ ಪ್ರಿಯಪತ್ನಿಯೂ, ಆದ ಸಾಧ್ವಿ ಸೀತಾದೇವಿಯು ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿರುವ ಮೃಗ-ಪಕ್ಷಿಗಳನ್ನು ಯಾವಾಗಲೂ ನೋಡಬೇಕೆಂಬ ಆಸೆಯುಳ್ಳವಳೂ ಆದ ಕಾರಣ ಅವಳಿಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದೇ ಬರುವಳು.॥48॥

ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ದೇಹವನ್ನು ಹೊಂದಿದವಳೂ, ಅಕ್ಷಯ ಯೌವನ ಸಂಪನ್ನೆಯೂ, ಪ್ರಾತಃ ಸಂಧ್ಯಾಕಾಲವನ್ನು ಗಮನಿಸುತ್ತಿರುವಳಾದ ಜಾನಕಿಯು ಪವಿತ್ರ ಜಲವಾದ ಈ ನದೀತೀರಕ್ಕೆ ಸ್ನಾನ-ಧ್ಯಾನಾದಿಗಳಿಗಾಗಿ ಬಂದೆ ಬರುವಳು. ॥49॥ ಪಾರ್ಥಿವೇಂದ್ರನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಆದರಣೀಯ ಪತ್ನಿಯಾದ, ಶುಭ ಸ್ವರೂಪಳಾದ ಸೀತಾದೇವಿಗೆ ಶುಭಾವಹವಾದ ಈ ಅಶೋಕ ವನವು ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಿಂದ ವಾಸಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯವಾಗಿದೆ. ॥50॥ ಚಂದ್ರಬಿಂಬಾನನೆಯಾದ ಆ ಸೀತಾದೇವಿಯು ಜೀವಿಸಿರುವುದೇ ಖಂಡಿತವಾದರೆ, ಶೀತಲವಾದ ನೀರಿನಿಂದ ಕೂಡಿರುವ ರಮ್ಯವಾದ ಈ ನದಿಯ ಬಳಿಗೆ ಬಂದೇ ಬರುವಳು. ॥51॥

ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಹನುಮಂತನು ಹೀಗೆ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ ಪುಷ್ಪಿತವಾದ ಹಾಗೂ ದಟ್ಟವಾದ ಎಲೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಸುವರ್ಣ ಮಯವಾದ ಶಿಂಶುಪಾ ವೃಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಅಡಗಿ ಕುಳಿತು ಮನುಜೇಂದ್ರನ ಪತ್ನಿಯಾದ ಸೀತಾದೇವಿಯನ್ನೇ ಪ್ರತೀಕ್ಷೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ನೋಡುತ್ತಾ ಇದ್ದನು. ॥52॥

ಇತ್ಯಾರ್ಷೇ ಶ್ರೀಮದ್ರಾಮಾಯಣೇ ವಾಲ್ಮೀಕೀಯೇ ಆದಿಕಾವ್ಯೇ ಸುಂದರಕಾಂಡೇ ಚತುರ್ದಶಃ ಸರ್ಗಃ ॥ 14 ॥

ಮಹರ್ಷಿವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆದಿಕಾವ್ಯವಾದ ಶ್ರೀಮದ್ರಾಮಾಯಣದ ಸುಂದರಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಹದಿನಾಲ್ಕನೆಯ ಸರ್ಗವು ಮುಗಿಯಿತು.

ಹದಿನೈದನೆಯ ಸರ್ಗ

ವನಸಿರಿಯನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದ ಹನುಮಂತನು ಚೈತ್ಯಪ್ರಾಸಾದದ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ ದಯನೀಯ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿದ್ದ ಸೀತಾದೇವಿಯನ್ನು ನೋಡಿದುದು

ಶಿಂಶುಪಾ ವೃಕ್ಷದ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತ್ತಿದ್ದ ಹನುಮಂತನು ಸೀತಾದೇವಿಯ ದರ್ಶನಕ್ಕಾಗಿ ಎದುರು ನೋಡುತ್ತಾ, ಆ ಅಶೋಕವನದ ಸುತ್ತಲೂ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಹರಿಸುತ್ತಾ ಇದ್ದನು. ॥1॥ ಅವನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದ ಅಶೋಕವನದ ಭೂಭಾಗವೂ ಕಲ್ಪವೃಕ್ಷದ ಲತೆಗಳಿಂದಲೂ, ವೃಕ್ಷಗಳಿಂದಲೂ ಸುಶೋಭಿತವಾಗಿತ್ತು. ದಿವ್ಯಗಂಧ ಹಾಗೂ ದಿವ್ಯರಸದಿಂದಲೂ ಪರಿಪೂರ್ಣವಾಗಿದ್ದು, ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಸಮಲಂಕೃತವಾಗಿತ್ತು.॥2॥ ಮೃಗ-ಪಕ್ಷಿಗಳಿಂದಲೂ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟ, ಸುವರ್ಣಮಯವಾದ ಪ್ರಾಸಾದಗಳಿಂದ ನಿಬಿಡವಾಗಿದ್ದು, ಕೋಗಿಲೆಗಳ ಸಮೂಹಗಳಿಂದ ನಿನಾದಿತವಾಗಿತ್ತು. ಅದು ಇಂದ್ರನ ನಂದನ ವನದಂತೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ॥3॥ ಸುವರ್ಣಮಯವಾದ ಕಮಲ ಹಾಗೂ ಕನ್ನೈದಿಲೆಗಳುಳ್ಳ ಕೊಳಗಳಿಂದ ಶೋಭಾಯಮಾನವಾಗಿತ್ತು. ಅಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ನೆಲಮಾಳಿಗೆಗಳು ಇದ್ದುವು. ಅವು ಆಸನಗಳಿಂದಲೂ, ಚಿತ್ರಗಂಬಳಿಗಳಿಂದಲೂ ಅಲಂಕೃತವಾಗಿತ್ತು. ॥4॥

ಆ ವನವು ಎಲ್ಲ ಋತುಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಹೂ-ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನು ನೀಡುವ ಫಲಭರಿತ ವೃಕ್ಷಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದಿತು. ಪುಷ್ಪಿತವಾದ ಅಶೋಕವೃಕ್ಷಗಳ ಕಾಂತಿಯು ಉದಿತ ಸೂರ್ಯನ ಪ್ರಭೆಯನ್ನು ಅನುಕರಿಸುತ್ತಿದ್ದು ದೇದಿಪ್ಯಮಾನವಾಗಿ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ॥5॥ ಮಾರುತಿಯು ಕುಳಿತಲ್ಲಿಂದಲೇ ನೋಡುತ್ತಾ ಪ್ರಕಾಶಿತವಾದ ವೃಕ್ಷಗಳ ಮೇಲೆ ನೂರಾರು ಪಕ್ಷಿಗಳು ಪದೇ-ಪದೇ ಮರದಲ್ಲಿ ಹಾರಿ ಬಂದು ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದವು. ಆಗ ಕೊಂಬೆಗಳ ಮೇಲೆ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಕುಳಿತಿರುವಾಗ ಎಲೆಗಳೇ ಇಲ್ಲವೋ ಎಂಬಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು. ಆ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಪುಷ್ಪಗಳನ್ನು ಕೊಕ್ಕಿನಿಂದ ಕಚ್ಚಿಕೊಂಡು ಹಾರಿ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಅವು ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿರುವ ಹೂವುಗಳಂತೆ ಅಲಂಕೃತವಾಗುತ್ತಿದ್ದವು. ಈ ವಿಧದಿಂದ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಮರಗಳ ಮೇಲೆ ಹಾರುತ್ತಿದ್ದವು. ಅಲ್ಲಿದ್ದ ಅಶೋಕವೃಕ್ಷಗಳು ಆಮೂಲಾಗ್ರವಾಗಿ ಪುಷ್ಪಗಳಿಂದ ತುಂಬಿಹೋಗಿದ್ದವು. ಅದರಿಂದ ಅವು ನೋಡುವವರ ಶೋಕವನ್ನು ಮರೆಸುತ್ತಿದ್ದವು. ಅಂತಹ ಹಲವಾರು ಅಶೋಕ ವೃಕ್ಷಗಳು ಅಲ್ಲಿದ್ದವು. ॥6-7॥ ಆ ಅಶೋಕವನದಲ್ಲಿ ಅರಳಿನಿಂತ ಕಣಗಿಲೆ ಗಿಡಗಳೂ, ಪುಷ್ಪಿತವಾದ ಮುತ್ತುಗದ ಮರಗಳು ಇದ್ದವು. ಅತಿಯಾದ ಪುಷ್ಪಗಳ ಭಾರದಿಂದ ಆ ವೃಕ್ಷಗಳು ಭೂಮಿಯನ್ನೇ ಸ್ಪರ್ಶಿಸುತ್ತಿವೆಯೋ ಎಂಬಂತೆ ಬಾಗಿದ್ದವು. ॥8॥

ಹನುಮಂತನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಪ್ರದೇಶವು ಎಲ್ಲ ಪುಷ್ಪವೃಕ್ಷಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು, ಅವುಗಳ ಪ್ರಭೆಯಿಂದ ಉದ್ದಿಪ್ತವಾಗಿದೆಯೋ ಎಂಬಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು. ಮತ್ತೊಂದು ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಸುರಹೊನ್ನೆ ಮರಗಳು, ಏಳೆಲೆ ಬಾಳೆಗಳೂ, ಸಂಪಿಗೆ ಮರಗಳೂ, ಚಳ್ಳೆಮರಗಳೂ, ಬಹಳ ದಪ್ಪವಾದ ಕಾಂಡಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು, ಸುಗಂಧ ಪುಷ್ಪಗಳಿಂದ ಕಣ್ಮನಗಳಿಗೆ ಆನಂದವನ್ನುಂಟು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದವು. ಅಲ್ಲಿದ್ದ ಕೆಲವು ಮರಗಳು ಸುವರ್ಣಮಯವಾಗಿಯೂ, ಕೆಲವು ಅಗ್ನಿಜ್ವಾಲೆಯಂತಹ ಪ್ರಭೆಯಿಂದಲೂ, ಕೆಲವು ಕಪ್ಪು ಕಾಡಿಗೆಯಂತೆಯೂ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. ಅಶೋಕ ವೃಕ್ಷಗಳಂತೂ ಸಾವಿರಾರು ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿದ್ದವು. ಆ ಉದ್ಯಾನ ವನವು ದೇವತೆಗಳ ಉದ್ಯಾನವಾದ ನಂದನವನವನ್ನು, ಕುಬೇರನ ಉದ್ಯಾನವಾದ ಚೈತ್ರ ರಥೋದ್ಯಾನವನ್ನೂ ರಮ್ಯತೆಯಲ್ಲಿ ಮೀರಿಸುವಂತಿತ್ತು. ॥9-11॥ ಊಹೆಗೂ ನಿಲುಕದಂತಹ ಸೊಬಗಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದ ಆ ಉದ್ಯಾನವು ರಮ್ಯವಾದ ಹಾಗೂ ದಿವ್ಯವಾದ ಕಾಂತಿಯಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಪುಷ್ಪರೂಪವಾದ ತಾರೆಗಳ ಸಮೂಹಗಳಿಂದ ವ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿದ್ದು ಮತ್ತೊಂದು ಆಕಾಶದಂತೆ ವಿರಾಜಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ॥12॥ ಪುಷ್ಪರೂಪವಾದ ನೂರಾರು ರತ್ನಗಳಿಂದ ಚಿತ್ರಿತವಾಗಿದ್ದ ಆ ವನವು ಐದನೆಯ ಸಮುದ್ರದಂತೆ ಕಂಗೊಳಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಎಲ್ಲ ಋತುಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಬಿಡುವ ಪುಷ್ಪಗಳಿಂದ ವ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿದ್ದು, ಮಧುವಿನ ಗಂಧದಿಂದ ಕೂಡಿರುವ ವೃಕ್ಷಗಳಿಂದ ಸಮಲಂಕೃತವಾದ್ದಿತು. ॥13॥ ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ ಧ್ವನಿಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಮೃಗ-ಪಕ್ಷಿಗಳ ಸಮೂಹಗಳಿಂದ ನಿಬಿಡವಾಗಿ, ಅನೇಕ ವಿಧವಾದ ಗಂಧವನ್ನು ಹೊರಸೂಸುತ್ತಾ ಪುಣ್ಯಗಂಧಯುಕ್ತವಾಗಿದ್ದಿತು.॥14॥

ಅತ್ಯಂತ ಮನೋಹರವಾದ ಆ ಉದ್ಯಾನವನವು ಪರ್ವತಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಎರಡನೆಯ ಗಂಧಮಾದನ ಪರ್ವತವೋ ಎಂಬಂತೆ ಭಾಸವಾಗುತ್ತಿದ್ದಿತು. ಹೀಗೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿರುವ ಆ ಅಶೋಕವನವನ್ನು ವಾನರ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಮಾರುತಿಯು ನೋಡಿದನು. ॥15॥ ಬಳಿಕ ವಾನರೋತ್ತಮನು ಮತ್ತೊಂದು ಕಡೆಗೆ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಹರಿಸಿದಾಗ, ದೂರದಲ್ಲಿದ್ದ ಅತ್ಯುನ್ನತವಾದ ನಿರ್ಮಲವಾದ ವರ್ತುಲಾಕಾರದ ಒಂದು ಚೈತ್ಯಪ್ರಾಸಾದವನ್ನು ನೋಡಿದನು. ಅಶೋಕವನದ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿದ್ದ, ಸಾವಿರಾರು ಕಂಬಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದ ಆ ಪ್ರಾಸಾದವು ಧವಳ ಕೈಲಾಸ ಪರ್ವತದಂತೆ ಬಿಳಿಯಾಗಿ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ॥16॥ ಅದರ ಸೋಪಾನವು ಹವಳದ ಮಣಿಗಳಿಂದ ನಿರ್ಮಿತವಾಗಿತ್ತು. ಜಗುಲಿಗಳು ಪುಟಕ್ಕೆ ಹಾಕಿದ ಚಿನ್ನದಿಂದ ರಚಿಸಿದ್ದರು. ಉಜ್ವಲಕಾಂತಿಯಿಂದ ಪ್ರಜ್ವಲಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಚೈತ್ಯಪ್ರಾಸಾದವು ತನ್ನ ರಮ್ಯತೆಯಿಂದ ನೋಡುವವರ ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನೇ ಅಪಹರಿಸುವಂತಿದ್ದಿತು. ಹೆಚ್ಚು ಎತ್ತರವಾಗಿದ್ದು ಆಕಾಶದೊಡನೆ ಸ್ಪರ್ಧಿಸುತ್ತಿದೆಯೋ ಎಂಬಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು. ॥17॥ ಅದರ ಬಳಿಯಲ್ಲೇ ಹನುಮಂತನು ಬಹಳ ಹೊತ್ತಿನಿಂದ ನಿರೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಿದ್ದ, ಬಿದಿಗೆಯ ಚಂದ್ರರೇಖೆಯಂತೆ ಅಮಲಾಂಗಿಯಾದ ಸೀತಾದೇವಿಯನ್ನು ನೋಡಿದನು. ಆಗ ಅವಳ ವಸ್ತ್ರವು ಮಲಿನವಾಗಿತ್ತು. ಘೋರ ರೂಪಿಣಿಯರಾದ ರಾಕ್ಷಸಿಯರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಳು. ನಿತ್ಯೋಪವಾಸದಿಂದ
ಕೃಶಕಾಯಳಾಗಿದ್ದಳು. ಅತ್ಯಂತ ದೀನವದನೆಯಾಗಿದ್ದು, ಪದೇ- ಪದೇ ನಿಟ್ಟುಸಿರು0ಬಿಡುತ್ತಿದ್ದಳು. ॥18-19॥ ಜಾಜ್ವಲ್ಯಮಾನವಾಗಿ ಪ್ರಕಾಶಿಸುವ ಅಗ್ನಿಯು ಧೂಮಜಾಲದಿಂದ ಪರಿವೃತವಾದಾಗ, ಅದರ ಕಾಂತಿಯು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. ಅದರಂತೆ ಮನೋಹರವಾದ ರೂಪ ಸಂಪತ್ತಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದ ಅವಳ ಶೋಭೆಯು ಯುಕ್ತಿ-ಯುಕ್ತವಾಗಿ ತರ್ಕದಿಂದ ಆಲೋಚಿಸಿದರೆ ಮಾತ್ರ ಗೋಚರಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ॥20॥ ಅವಳು ಒಂದೇ ಒಂದು ಪೀತಾಂಬರವನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದಳು. ಅದೂ ಮಲಿನವಾಗಿತ್ತಾದರೂ ಉತ್ತಮವಾಗಿತ್ತು. ಯಾವ ವಿಧವಾದ ಅಲಂಕಾರವನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳದೆ ಇರುವುದರಿಂದ ಕಮಲಪುಷ್ಪಗಳಿಂದ ರಹಿತವಾದ, ಕೆಸರಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ ಸರೋವರದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದಳು. ॥21॥ ಲಜ್ಜಾಯುಕ್ತಳಾಗಿಯೂ, ದುಃಖದಿಂದ ಪರಿತಪಿಸುತ್ತಲೂ, ತಪಸ್ವಿನಿಯಂತೇ ಇದ್ದಳು. ಪಾಪಗ್ರಹ ಅಂಗಾರಕನಿಂದ ಪೀಡಿತವಾದ ರೋಹಿಣಿಯಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದಳು. ॥22॥ ಕಂಬನಿ ದುಂಬಿದ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿ ದೀನಳಾಗಿದ್ದಳು. ಆಹಾರವನ್ನು ಸೇವಿಸದೆ ಇದ್ದುದರಿಂದ ಅತ್ಯಂತ ಕೃಶಳಾಗಿದ್ದಳು. ಶೋಕಿಸುತ್ತಾ ಧ್ಯಾನಮಗ್ನಳಾಗಿದ್ದು ದುಃಖವೆಂಬ ಸಾಗರದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿಹೋಗಿದ್ದಳು. ॥23॥ ಆತ್ಮೀಯ ಜನರನ್ನು ಕಾಣದೆ ಘೋರ ರೂಪಿಣಿಯರಾದ ರಾಕ್ಷಸಿಯರನ್ನೇ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದ ಅವಳು-ಜಿಂಕೆಗಳ ಸಮೂಹದಿಂದ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಂಡು ನಾಯಿಗಳ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿರುವ ಹೆಣ್ಣು ಜಿಂಕೆಯಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದಳು. ॥24॥

ಕೃಷ್ಣಸರ್ಪ ಸದೃಶವಾದ ಅವಳ ಜಡೆಗಟ್ಟಿದ ನೀಳ್ಗೂದಲುಗಳು ಕಟಿ ಪ್ರದೇಶದವರೆಗೂ ಪಸರಿಸಿದ್ದವು. ಅಂತಹ ಕಪ್ಪಾದ, ನೀಳವಾದ ತಲೆಗೂದಲಿನಿಂದ ಒಪ್ಪುತ್ತಿದ್ದ ಸೀತಾದೇವಿಯು ಶರತ್ಕಾಲದಲ್ಲಿ ವನರಾಜಿಯಿಂದ ಶೋಭಿಸುವ ಭೂಮಿಯಂತೆ ಕಂಗೊಳಿಸುತ್ತಿದ್ದಳು. ॥25॥

ರಾಜಕುಮಾರಿಯಾದ ಅವಳು ಸುಖವಾಗಿರಲು ಅರ್ಹಳಾಗಿದ್ದರೂ ದುಃಖದಿಂದ ಪರಿತಪಿಸುತ್ತಿದ್ದಳು. ಈ ಮೊದಲು ವ್ಯಸನವೇನೆಂಬುದನ್ನೇ ಅರಿಯದವಳು. ಈಗಂತೂ ಅಪಾರವಾದ ದುಃಖದಿಂದ ಮಲಿನಳೂ, ಕೃಶಳೂ ಆಗಿದ್ದಳು. ವಿಶಾಲಾಕ್ಷಿಯಾದ ಅವಳನ್ನು ನೋಡಿ ತಾನು ಎಣಿಸಿಕೊಂಡ ಕಾರಣಗಳಿಂದ ಕಾಮರೂಪಿಯಾದ ರಾಕ್ಷಸರಾಜನಾದ ರಾವಣನು ಅಪಹರಿಸಿ ತಂದಿರುವ ಸೀತೆಯು ಇವಳೇ ಎಂದು ಹನುಮಂತನು ಭಾವಿಸಿದನು. ॥26-27॥

ಋಷ್ಯಮೂಕ ಪರ್ವತದ ಮೇಲಿಂದ ಅಪಹರಿಸಿಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದ ಅಂಗನೆಯಂತೆ ಇವಳು ಗೋಚರಿಸು ತ್ತಿರುವಳು. ಹುಣ್ಣಿಮೆಯ ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರನಂತೆ ಇವಳ ಮುಖವಿದ್ದು, ಸುಂದರವಾದ ಹಾಗೂ ಡೊಂಕಾದ ಹುಬ್ಬು ಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು, ಸರ್ವಾಂಗ ಸುಂದರಿಯಾಗಿದ್ದಾಳೆ. ಈ ದೇವಿಯು ತನ್ನ ಶರೀರ ಕಾಂತಿಯಿಂದ ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಆವರಿಸಿದ ಕತ್ತಲೆಯನ್ನು ಓಡಿಸುತ್ತಿರುವಳು. ನೀಳವಾದ ಕೇಶರಾಶಿಯಿಂದಲೂ, ತೊಂಡೆಯ ಹಣ್ಣಿನಂತೆ ಕೆಂಪಾದ ತುಟಿಗಳಿಂದಲೂ ಕಂಗೊಳಿಸುತ್ತಿದ್ದಳು. ಸುಂದರವಾದ ನಡುವಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು, ಸರ್ವಾಂಗಗಳೂ ಸೌಷ್ಠವತೆಯಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. ಕಣ್ಣುಗಳು ಪದ್ಮ ಪತ್ರದಂತೆ ವಿಶಾಲವಾಗಿದ್ದು, ಈಕೆಯು ಮನ್ಮಥನ ಪತ್ನಿಯಾದ ರತಿಯಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದಳು. ಹುಣ್ಣಿಮೆಯ ಬೆಳದಿಂಗಳಂತೆ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಆಹ್ಲಾದವನ್ನುಂಟುಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಳು. ಆದ್ದರಿಂದ ನಿಜವಾಗಿ ಈಕೆಯು ಸೀತೆಯೇ ಆಗಿದ್ದಾಳೆ. ॥28- 30॥

ಈಕೆಯು ಅನುಪಮತನು ಸೌಭಾಗ್ಯದಿಂದ ಕಂಗೊಳಿಸುತ್ತಾ ನಿಯಮನಿಷ್ಠಳಾದ ತಾಪಸಿಯಂತೆ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತ್ತಿದ್ದಳು. ಭಯಗ್ರಸ್ತಳಾಗಿ ತನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಯಾರೂ ಬಾರದಿರುವಂತೆ ಪೂತ್ಕರಿಸುವ ಹೆಣ್ಣು ಸರ್ಪದಂತೆ, ನಿಟ್ಟುಸಿರು ಬಿಡುತ್ತಿದ್ದಳು. ಬಹಳ ಕಾಲದ ಶೋಕಗಳ ಪರಂಪರೆಯಿಂದ ಕಾಂತಿಶೂನ್ಯಳಾಗಿದ್ದ ಸೀತಾದೇವಿಯು ದಟ್ಟವಾದ ಹೊಗೆಯಿಂದ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟ ಯಜ್ಞೇಶ್ವರನಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದಳು. ॥ 31-32 ॥

ಸಂದಿಗ್ಧವಾದ ಅರ್ಥವುಳ್ಳ ಸ್ಮೃತಿ ವಚನದಂತೆಯೂ, ನಾಶ ಹೊಂದುತ್ತಿರುವ ಐಶ್ಚರ್ಯದಂತೆಯೂ, ದೃಢತೆಯಿಲ್ಲದ ಶ್ರದ್ಧೆಯಂತೆಯೂ, ನೆರವೇರದ ಆಸೆಯಂತೆಯೂ, ವಿಘ್ನದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಸಿದ್ಧಿಯಂತೆಯೂ, ಕಲುಷಿತವಾದ ಬುದ್ಧಿ ಯಂತೆಯೂ, ನಿರಾಧಾರವಾದ ಅಪವಾದದಿಂದ ತಗ್ಗಿಹೋದ ಕೀರ್ತಿಯಂತೆ ಒಪ್ಪುತ್ತಿರುವ, ರಾವಣನಿಂದ ಆಪಹರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಕಾರಣ ಕೃಶಳಾದ, ಶ್ರೀರಾಮನ ಅಗಲುವಿಕೆಯಿಂದ ವ್ಯಥೆಪಡುತ್ತಿರುವ, ಅಬಲೆಯಾದ ಜಿಂಕೆಮರಿಯಂತೆ ಅತ್ತ-ಇತ್ತ ಸುತ್ತಲೂ ನೋಡುತ್ತಿರುವ ಸೀತಾದೇವಿಯನ್ನು ಮಾರುತಿಯು ನೋಡಿದನು. ॥33-35॥

ಆಕೆಯ ಕಣ್ಣುಗಳು ಅಶ್ರುಪೂರ್ಣವಾಗಿದ್ದವು. ಕಣ್ಣಿನ ರೆಪ್ಪೆಗಳು ಡೊಂಕಾಗಿಯೂ ಕಪ್ಪಾಗಿಯೂ ಇದ್ದವು. ಪದೇ-ಪದೇ ನಿಟ್ಟುಸಿರು ಬಿಡುತ್ತಿರುವ ಆಕೆಯ ವದನದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸನ್ನತೆಯಿರಲಿಲ್ಲ. ತಪಸ್ಸಿನಿಂದಾಗಿ ಅವಳ ಶರೀರವು ಧೂಳಿನಿಂದಲೂ, ಬೆವರಿನಿಂದಲೂ ಉಂಟಾದ ಕೊಳೆಯಿಂದ ತುಂಬಿಹೋಗಿದ್ದಿತು. ಅಲಂಕರಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಯೋಗ್ಯಳಾಗಿದ್ದರೂ, ಅಲಂಕಾರಾದಿಗಳಿಂದ ರಹಿತಳಾಗಿದ್ದಳು. ದೀನಳಾದ ಆಕೆಯು ಕಾಳಮೇಘಗಳಿಂದ ಸಮಾವೃತನಾದ ನಕ್ಷತ್ರರಾಜನಾದ ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರನಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದಳು. ॥36-37॥ ಸತತವಾದ ಅಭ್ಯಾಸವಿಲ್ಲದ ಕಾರಣದಿಂದ ವೇದಾದಿ ವಿದ್ಯೆಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಸಂದೇಹವು ಉಂಟಾಗುವಂತೆ, ಸೀತೆಯನ್ನು ನೋಡಿ ಹನುಮಂತನಿಗೆ ಇವಳು ಸೀತಾದೇವಿಯು ಹೌದೋ? ಅಲ್ಲವೋ? ಎಂಬ ಸಂದೇಹವು ಉಂಟಾಯಿತು. ॥38॥

ವ್ಯತ್ಪತ್ತಿ, ವ್ಯಾಕರಣ - ಉಚ್ಚಾರಣೆ ಮುಂತಾದ ಸಂಸ್ಕಾರರಹಿತವಾಗಿ ವಿಪರೀತವಾದ ಅರ್ಥಕೊಡುವ ವಾಕ್ಯದಂತೆ, ತೈಲಾದಿ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳಿಲ್ಲದೆ, ಅಲಂಕಾರರಹಿತಳಾದ ಸೀತಾ ದೇವಿಯನ್ನು, ಆ ಮಾರುತಿಯು ಅತಿಕಷ್ಟದಿಂದ ಗುರುತಿಸಿ ಕೊಂಡನು. ॥39॥ ಸೌಶೀಲ್ಯವತಿಯೂ, ಜನಕಸುತೆಯೂ, ವಿಶಾಲಾಕ್ಷಿಯೂ ಆದ ಆಕೆಯನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಪರಿಶೀಲಿಸಿ ನೋಡಿ, ತಾನು ಗಮನಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಕಂಡು ಹನುಮಂತನು ಇವಳೇ ಸೀತಾದೇವಿಯೆಂದು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ ಕೊಂಡನು. ॥40॥

ಶ್ರೀರಾಮನು ವೈದೇಹಿಯು ಯಾವ-ಯಾವ ಅವಯವಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವ-ಯಾವ ಆಭರಣಗಳನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತಿರುವಳು ಎಂದು ಹನುಮಂತನ ಬಳಿ ಹೇಳಿದ್ದನು. ಅವೆಲ್ಲ ಆಭರಣಗಳು ಅಲ್ಲೇ ಇದ್ದ ಒಂದು ಮರದ ಕೊಂಬೆಯಲ್ಲಿ ತೂಗು ಹಾಕಿದ್ದನ್ನು ಮಾರುತಿಯು ನೋಡಿದನು. ॥41॥ ಸುಂದರವಾಗಿ ನಿರ್ಮಿತವಾದ ಕರ್ಣಾಭರಣಗಳು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಕಾಣುವ ‘ಶ್ವದಂಷ್ಟ್ರ’ವೆಂಬ ತ್ರಿಕರ್ಣವೆಂಬ ಕರ್ಣಪುಷ್ಪಗಳೂ, ಮಣಿ-ಹವಳಗಳಿಂದ ನಿರ್ಮಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಚಿತ್ರ-ವಿಚಿತ್ರವಾದ ಹಸ್ತಾಭರಣಗಳೂ ಇಲ್ಲಿವೆ. ಹೆಚ್ಚು ಕಾಲ ಧರಿಸದೆ ಇರುವುದರಿಂದ, ಸೀತಾವಿರಹ ತಾಪದಿಂದ ಅವು ಕಪ್ಪಾಗಿ ಹೋಗಿವೆ. ಹಾಗೂ ಅವುಗಳ ಚಿಹ್ನೆಗಳು ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತಿವೆ. ಮರದ ಕೊಂಬೆಯಲ್ಲಿ ನೇತಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಈ ಆಭರಣಗಳು ಶ್ರೀರಾಮನು ವರ್ಣಿಸಿದ ಆಭರಣಗಳೇ ಎಂದು ನಾನು ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ. ॥42-43॥

ಋಷ್ಯಮೂಕ ಪರ್ವತದ ಮೇಲೆ ಸೀತಾದೇವಿಯು ಯಾವ - ಯಾವ ಆಭರಣಗಳನ್ನು ಕೆಳಕ್ಕೆ ಹಾಕಿದ್ದಳೋ, ಆ ಯಾವ ಆಭರಣಗಳೂ ಇಲ್ಲಿ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. ಉಳಿದಿರುವ ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ಇರುವ ಆಭರಣಗಳು ಶ್ರೀರಾಮನು ವರ್ಣಿಸಿದ ಆಭರಣಗಳೇ ಆಗಿವೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂದೇಹವೇ ಇಲ್ಲ. ॥44॥

ಅಂದು ಋಷ್ಯಮೂಕ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಬೀಳಿಸಿದ ಭಂಗಾರದ ಗಂಟಿನ ಪೀತಾಂಬರದಂತೆ ಹೊಂಬಣ್ಣದ ಉತ್ತರೀಯವು ಮರದಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿಕೊಂಡಿರುವುದನ್ನು ವಾನರ ಮುಖ್ಯರು ನೋಡಿದ್ದರು. ॥45॥ ಸೀತೆಯೇ ಭೂಮಿಗೆ ಎಸೆದಿರುವ, ಝಣ-ಝಣ ಎಂಬ ಶಬ್ದರಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ, ಅತಿಮುಖ್ಯವಾದ ಭೂಷಣಗಳನ್ನು ಕೂಡ ಆ ವಾನರರು ನೋಡಿದ್ದರು. ॥46॥ ಈಗ ಇವಳುಟ್ಟಿರುವ ವಸ್ತ್ರವು ಬಹಳ ಕಾಲದಿಂದ ಧರಿಸಿರುವುದರಿಂದ ಮಲಿನವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಅದರ ಬಣ್ಣ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಮಾಸಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಋಷ್ಯಮೂಕ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿದ್ದ ಮೇಲುವಸ್ತ್ರದಂತೆ, ಈಗ ಉಟ್ಟಿರುವ ವಸ್ತ್ರವೂ ಕಾಂತಿಯುಕ್ತವಾಗಿದೆ. ಚಿನ್ನದಂತೆ ಮೈಬಣ್ಣವಿರುವ, ರಾಮನ ಪಟ್ಟಮಹಿಷಿಯಾದ, ಪತಿವ್ರತೆಯಾದ ಈ ಸೀತಾದೇವಿಯೂ ಶರೀರದಿಂದ ರಾಮನಿಂದ ದೂರವಿದ್ದರೂ, ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಮಾತ್ರ ಇವಳು ಕೂಡಿಕೊಂಡೇ ಇರುವಳು. ॥48॥

ಶ್ರೀರಾಮನು ಯಾರ ಸಲುವಾಗಿ ಕಾರುಣ್ಯ, ಆನೃಂಶಸ್ಯ, ಶೋಕ, ಪ್ರೇಮ ಎಂಬ ನಾಲ್ಕರಿಂದಲೂ ಪರಿತಪಿಸುತ್ತಿರುವನೋ ಅಂತಹ ಸೀತಾದೇವಿಯು ಇವಳೇ ಆಗಿದ್ದಾಳೆ. ॥49॥ ಸ್ತ್ರೀಯೊಬ್ಬಳು ಅಪಹೃತಳಾದಳೆಂಬುದು ಕರುಣಾಮಯ ತಾಪಕ್ಕೆ ಕಾರಣ. ತನಗೆ ಆಶ್ರಿತವಾಗಿದ್ದ ಸ್ತ್ರೀಯ ಅಪಹೃತಳಾದಳೆಂಬುದು ದಯೆಯ ಪರಿಣಾಮದಿಂದ ಉಂಟಾದ ತಾಪಕ್ಕೆ ಕಾರಣ. ಸ್ತ್ರೀಯು ಆಶ್ರಿತಳೂ ಹಾಗೂ ಪತ್ನಿಯೂ ಆದವಳು ಕಣ್ಮರೆಯಾದಳೆಂಬ ಶೋಕರೂಪವಾದ ತಾಪಕ್ಕೆ ಕಾರಣವು. ಸ್ತ್ರೀಯೂ, ಆಶ್ರಿತಳೂ, ಪ್ರಿಯಪತ್ನಿಯೂ, ಆಗಿದ್ದಳು. ಕಳೆದುಹೋದರಿಂದ ಪ್ರೇಮದಿಂದ ಉಂಟಾದ ವೇದನೆಗೆ ಕಾರಣವು. ಹೀಗೆ ನಾಲ್ಕು ವಿಧವಾದ ಕಾರಣಗಳಿಂದ ಶ್ರೀರಾಮನು ಪರಿತಪಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ॥50॥

ಅಂಗಪ್ರತ್ಯಂಗ ಸೌಷ್ಠವಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದವಳು ಲೋಕಸುಂದರಿ ಸೀತಾದೇವಿಯು. ಸೌಂದರ್ಯದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ಪುರುಷ ಮೋಹನಾಕಾರನು. ಎಲ್ಲ ವಿಧದಿಂದಲೂ ಇವರು ಒಬ್ಬರಿಗೊಬ್ಬರು ಸಮಾನರೇ. ಆದುದರಿಂದ ಈ ಸಾಧ್ವಿಯು ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಯೋಗ್ಯಭಾರ್ಯೆಯೇ ಆಗಿದ್ದಾಳೆ. ॥51॥ ಸೀತಾದೇವಿಯ ಮನಸ್ಸು ಶ್ರೀರಾಮನಲ್ಲಿಯೇ ಲೀನವಾಗಿ ಬಿಟ್ಟಿದೆ. ಶ್ರೀರಾಮನ ಮನಸ್ಸು ಸೀತೆಯಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗಿದೆ. ಶರೀರಗಳ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಪರಸ್ಪರ ಬಹಳ ದೂರವಿದ್ದರೂ, ಅಂತರಂಗದಲ್ಲಿ ಪರಸ್ಪರರಿಬ್ಬರೂ ನೋಡುತ್ತಲೇ ಇದ್ದಾರೆ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ ಸೀತಾದೇವಿಯೂ, ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನೂ ಇಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಬದುಕಿದ್ದಾರೆ. ॥52॥ ಸಾಧ್ವಿಯೂ, ಸರ್ವಾಂಗ ಸುಂದರಿಯೂ ಆದ ಸೀತಾದೇವಿಯಿಂದ ಆಗಲಿದ್ದರೂ ಶ್ರೀರಾಮನು ತನ್ನ ದೇಹವನ್ನು ಧರಿಸಿಕೊಂಡಿರುವನು. ವಿರಹ ಶೋಕದಿಂದ ನಾಶ ಹೊಂದಿಲ್ಲ. ಇಂತಹ ದುಃಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಅವನು ಕಠೋರವಾದ ಧೈರ್ಯಸ್ಥೈರ್ಯಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವನು. ॥53॥ ನಡು ಜವ್ವನೆಯಾದ ಈ ಸೀತಾದೇವಿಯನ್ನ ಕ್ಷಣಕಾಲವಾದರೂ ಬಿಟ್ಟು ಇರದೇ ಇರುವ ಶ್ರೀರಾಮನು ಇಷ್ಟರವರೆಗೆ ಜೀವಿಸಿರುವುದು ನಿಜವಾಗಿಯೂ ದುಷ್ಕರವಾದ
ಕಾರ್ಯವೇ. ॥54॥ ಹೀಗೆ ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಂಡ ಹನುಮಂತನು ಅನೇಕ ಕಾರಣಗಳಿಂದ ಇವಳೇ ಸೀತೆಯೆಂಬುದನ್ನು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ, ವಾಯುನಂದನನು ಮಹದಾನಂದಭರಿತನಾದನು. ಅವನು ಮನಸ್ಸಿನಿಂದಲೇ ಧ್ಯಾನಿಸುತ್ತಾ, ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಪ್ರಶಂಸೆ ಮಾಡಿದನು. (ಇಂತಹ ಉತ್ತಮ ಸಾಧ್ವಿಯಾದ ಭಾರ್ಯೆಗಾಗಿ ಪರಿತಪಿಸುವುದು ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಉಚಿತವೇ. ಇಂತಹ ಸೌಶೀಲ್ಯವತಿಯಾದ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಹೊಂದಲು ಅವನೇ ಯೋಗ್ಯನು.)॥55॥

ಇತ್ಯಾರ್ಷೇ ಶ್ರೀಮದ್ರಾಮಾಯಣೇ ವಾಲ್ಮೀಕೀಯೇ ಆದಿಕಾವ್ಯೇ ಸುಂದರಕಾಂಡೇ ಪಂಚದಶಃ ಸರ್ಗಃ ॥ 15 ॥

ಮಹರ್ಷಿವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆದಿಕಾವ್ಯವಾದ ಶ್ರೀಮದ್ರಾಮಾಯಣದ ಸುಂದರಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಹದಿನೈದನೆಯ ಸರ್ಗವು ಮುಗಿಯಿತು.

ಹದಿನಾರನೆಯ ಸರ್ಗ

ಹನುಮಂತನು ಸೀತಾದೇವಿಯ ಶೀಲ-ಸೌಂದರ್ಯಗಳನ್ನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ಶ್ಲಾಘಿಸುತ್ತಾ, ಅವಳ ಕಷ್ಟಕೊಟಲೆಗಳಿಗೆ ಮರುಗಿದುದು

ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಹನುಮಂತನು ಪ್ರಶಂಸಾರ್ಹಳಾದ ಸೀತಾದೇವಿಯನ್ನು ಮತ್ತು ಸುಗುಣಾಭಿರಾಮನೂ, ಲೋಕವಂದಿತನೂ ಆದ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಕೊಂಡಾಡಿದನು. ಒಡನೆಯೇ ಚಿಂತಾಮಗ್ನನಾದನು. ॥1॥ ಮಹಾ ಧೈರ್ಯಶಾಲಿಯಾದ ಹನುಮಂತನು ಒಂದು ಕ್ಷಣಕಾಲ ಧ್ಯಾನಮಗ್ನನಾಗಿ ಸೀತೆಯ ಆಗಿನ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಕಂಡು, ಕಣ್ಣೀರು ತುಂಬಿ ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ವಿಲಪಿಸತೊಡಗಿದನು ॥2॥

‘‘ಹೆಚ್ಚಾದ ವಿನಯ ವಿಧೇಯನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಸ್ವಾಮಿಗೆ ಪೂಜ್ಯಳಾದ ಅವನಣ್ಣನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಪ್ರಿಯ ಪತ್ನಿ ಯಾಗಿರುವ ಈ ಸೀತೆಯೂ ದುಃಖ ಪೀಡಿತಳಾಗುವುದೆಂದರೆ ಕಾಲವನ್ನು ಯಾರು ತಾನೇ ಮಿರಲು ಸಾಧ್ಯ? ॥3॥ ಮಹಾ ಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ಶ್ರೀರಾಮನ ಶೌರ್ಯವನ್ನೂ, ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನೂ ಹಾಗೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಎಣೆಯಿಲ್ಲದ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ತಿಳಿದಿರುವ ಸೀತಾ ದೇವಿಯು ವರ್ಷಾಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮಹಾ ಪ್ರವಾಹ ಬಂದಾಗಲೂ ಗಂಗಾನದಿಯು ಕ್ಷೋಭೆಗೊಳ್ಳದಂತೆ ಅಧೀರಳಾಗಿಲ್ಲ. ॥4॥ ತನಗೆ ಸಮಾನವಾದ ಶೀಲ, ವಯಸ್ಸು, ಚಾರಿತ್ರ್ಯ ಹಾಗೂ ಸತ್ಕುಲ ಲಕ್ಷಣಗಳುಳ್ಳ ಶ್ರೀಸೀತಾದೇವಿಯನ್ನು ಪತ್ನಿಯಾಗಿ ಪಡೆಯಲು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ಯೋಗ್ಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಹಾಗೆಯೇ ತನಗೆ ಸಮಾನವಾದ ಶೀಲ, ವಯಸ್ಸು, ಚಾರಿತ್ರ್ಯ ಮತ್ತು ಕುಲ-ಲಕ್ಷಣಗಳುಳ್ಳ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಪತಿಯಾಗಿ ಪಡೆಯಲು ಕನ್ನೈದಿಲೆಯಂತೆ ಕಪ್ಪಾದ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ ವೈದೇಹಿಯೂ ಯೋಗ್ಯಳಾಗಿದ್ದಾಳೆ.’’ ॥5॥ ಪುಟಕ್ಕಿಟ್ಟ ಚಿನ್ನದಂತೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿರುವ, ಲಕ್ಷ್ಮೀದೇವಿಯಂತೆ ಲೋಕಮನೋಹರಳಾದ ಆ ಸೀತಾದೇವಿಯನ್ನು ನೋಡಿ, ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನೇ ಧ್ಯಾನಿಸುತ್ತಾ ಹನುಮಂತನು ಪುನಃ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿಕೊಂಡನು.॥6॥

ವಿಶಾಲನೇತ್ರೆಯಾದ ಇವಳ ಸಲುವಾಗಿಯೇ ಮಹಾಬಲಿಷ್ಠನಾದ ವಾಲಿಯ ಸಂಹಾರವಾಯಿತು. ಪರಾಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ರಾವಣನಿಗೆ ಸಮಾನವಾಗಿದ್ದ ಕಬಂಧನೂ ಕೂಡ ಹತನಾದನು. ॥7॥ ಮಹೇಂದ್ರನು ಶಂಬರನನ್ನು ಸಂಹರಿಸುವಂತೆ, ಮಹಾಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ಶ್ರೀರಾಮನು ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಭಯಂಕರ ಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ವಿರಾಧನನ್ನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸಂಹರಿಸಿದನು. ॥8॥ ಜನಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಭಯಂಕರ ಕರ್ಮಿಗಳಾದ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ ರಾಕ್ಷಸರು ಶ್ರೀರಾಮನ ಅಗ್ನಿಜ್ವಾಲೆಗೆ ಸಮಾನ ವಾದ ಬಾಣಗಳಿಗೆ ಬಲಿಯಾದರು. ॥9॥

ಜಗದ್ವಿಖ್ಯಾತನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನಿಂದ ಸಮರಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ಖರನೂ, ತ್ರಿಶಿರನೂ ಮಣ್ಣುಗೂಡಿದರು. ಯುದ್ಧವೀರನಾದ ದೂಷಣನೂ ನೆಲಸಮನಾದನು. ॥10॥ ವಾಲಿಯಿಂದ ರಕ್ಷಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ, ಇತರರಿಂದ ಹೊಂದಲು ಅಶಕ್ಯವಾದ, ಲೋಕ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ವಾನರರ ಅತುಲೈಶ್ವರ್ಯವನ್ನು ಇವಳ ನಿಮಿತ್ತದಿಂದಲೇ ಸುಗ್ರೀವನು ಪೆಡದುಕೊಂಡನು. ॥11॥ ವಿಶಾಲಾಕ್ಷಿಯಾದ ಇವಳಿಗಾಗಿಯೇ ನಾನು ನದಿ-ನದಗಳಿಗೆ ಒಡೆಯನೂ, ರತ್ನಾಕರನೂ ಆದ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಲಂಘಸಿ ಬಂದು ಈ ಲಂಕಾಪಟ್ಟಣವನ್ನು ನೋಡಿದೆನು. ॥12॥ ಒಂದು ವೇಳೆ ಈ ಸೀತಾದೇವಿಗಾಗಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ಸಮುದ್ರಾಂತ ವಾದ ಈ ಭೂಮಂಡಲವೇ ಅಲ್ಲ, ಸಕಲಲೋಕಗಳನ್ನೂ ತಲೆಕೆಳಗಾಗಿ ಮಾಡಿದರೂ ಅದು ಯುಕ್ತವೆಂದೇ ನನ್ನ ಭಾವನೆಯಾಗಿದೆ. ॥13॥ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಮೂರು ಲೋಕಗಳ ಆಧಿಪತ್ಯವನ್ನು ಪಡೆಯುವುದು ಮುಖ್ಯವೋ? ಜನಕಾತ್ಮಜೆಯಾದ ಸೀತಾದೇವಿಯನ್ನು ಹೋದುವುದು ಮುಖ್ಯವೋ? ಎಂದು ಆಲೋಚಿಸಿದರೆ ತ್ರಿಲೋಕಾಧಿಪತ್ಯವು ಸೀತಾಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಮುಂದೆ ಹದಿನಾರನೆಯ ಒಂದು ಅಂಶಕ್ಕೂ ಕೂಡ ಸರಿಯಾಗಲಾರದು. ॥14॥

ಧರ್ಮಶೀಲನೂ, ಮಹಾತ್ಮನೂ ಆದ ಮಿಥಿಲಾಧಿಪತಿ ಜನಕ ಮಹಾರಾಜನು ಯಜ್ಞನಿಮಿತ್ತವಾಗಿ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಊಳುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಪದ್ಮಪರಾಗದಂತೆ ಶುಭಕರ ಧೂಳಿನಿಂದ ಉದಿಸಿದ ಅಯೋನಿಜೆಯಾದ ಜನಕನ ಮಗಳೂ, ಪತಿಯನ್ನೇ ದೃಢವಾಗಿ ಆಶ್ರಯಿಸಿರುವ ಮಹಾಪತಿವ್ರತೆಯಾದ ಸೀತೆಯು ಇವಳೇ ಆಗಿದ್ದಾಳೆ. ॥15-16॥ ಮಹಾ ಪರಾಕ್ರಮಿ ಯಾದ ಆರ್ಯರ ಗುಣ-ಶೀಲಗಳನ್ನೇ ಮೈಗೂಡಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದ, ಯುದ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ಹಿಂಜರಿಯದೆ ಕೆಚ್ಚಿನಿಂದ ಶತ್ರುಗಳೊಡನೆ ಹೋರಾಡುತ್ತಿದ್ದ ದಶರಥ ಮಹಾರಾಜನ ಹಿರಿಯ ಸೊಸೆ ಇವಳೇ ಅಲ್ಲವೇ? ॥17॥ ಧರ್ಮಜ್ಞನೂ, ಮಾಡಿದ ಉಪಕಾರವನ್ನು ಎಂದೂ ಮರೆಯದವನೂ, ಆತ್ಮಜ್ಞಾನಿಯೂ ಆದ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಪ್ರಾಣಪ್ರಿಯಳೂ, ಧರ್ಮಪತ್ನಿಯೂ ಆದ ಸೀತಾದೇವಿಯು ಇಂದು ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಇರುವಳಲ್ಲ? ॥18॥

ಸಾಧ್ವಿಯಾದ ಇವಳು ಪತಿಯ ಪ್ರೇಮಬಲದಿಂದ ಆಕರ್ಷಿತಳಾಗಿ ಸಕಲ ವಿಧವಾದ ರಾಜಭೋಗಗಳನ್ನು ಪರಿತ್ಯಜಿಸಿ ವನವಾಸ ಕಷ್ಟಗಳನ್ನು ಲೆಕ್ಕಿಸದೆ, ನಿರ್ಜನವಾದ ಅರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಪತಿಯೊಡನೆ ಬಂದವಳು.॥19॥ ಪತಿಸೇವಾ ಪರಾಯಣೆಯೂ, ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಿಗುವ ಫಲ-ಮೂಲಾದಿಗಳಿಂದಲೇ ಸಂತುಷ್ಟಳಾಗುತ್ತಿದ್ದ, ಶ್ರೀರಾಮನೊಡನೆ ಪರಮಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಅರಮನೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಗೊಂಡಾರಣ್ಯವನ್ನು ಸೇರಿದ ಆ ಸೀತೆಯು ಇವಳೇ. ॥20॥ ಯಾವಾಗಲೂ ಮುಗುಳ್ನಗೆಯಿಂದಲೇ ಮಾತಾಡುವ ಪುತ್ಥಳಿ ಬೊಂಬೆಯಂತಿರುವ, ಯಾವುದೇ ಸಣ್ಣ ಕಷ್ಟಗಳಿಗೂ ಭಾಗಿಯಾಗಲು ಯೋಗ್ಯಳಲ್ಲದ ಸೀತಾದೇವಿಯು ರಾಕ್ಷಸಿಯರು ಕೊಡುತ್ತಿರುವ ಉಪಟಳವನ್ನು ಸಹಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾಳೆ. ॥21॥ ದುಷ್ಟನಾದ ರಾವಣನು ಕೊಡುತ್ತಿರುವ ಎಲ್ಲ ಕಷ್ಟಗಳನ್ನು ಸಹಿಸಿಕೊಂಡು, ತನ್ನ ಶೀಲಸಂಪತ್ತನ್ನು ಸಂರಕ್ಷಿಸಿಕೊಂಡು ಇರುವ ಈ ಸೀತಾದೇವಿಯನ್ನು ನೋಡಲುಬಾಯಾರಿದವನು ಅರವಟ್ಟಿಗೆಯನ್ನು ಅರಸಿಕೊಂಡು ಹೋಗುವನಂತೆ, ಶ್ರೀರಾಮನು ಕಾತುರನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ॥22॥ ರಾಜ್ಯಭ್ರಷ್ಟನಾದ ರಾಜನು ಪುನಃ ತನ್ನ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡಾಗ ಸಂತೋಷಪಡುವಂತೆ ಶ್ರೀರಾಮನು ಸೀತಾದೇವಿಯನ್ನು ಮರಳಿ ಪಡೆದಾಗ ಬಹಳವಾಗಿ ಸಂತೋಷಪಡುವನು. ॥23॥

ಕರ್ಮೋಪಭೋಗಗಳೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಪರಿತ್ಯಜಿಸಿ, ಬಂಧು ಜನರಿಂದ ದೂರವಾದ ಇವಳು ಶ್ರೀರಾಮನ ಆಗಮನ ವನ್ನೇ ನಿರಿಕ್ಷಿಸುತ್ತಾ ತನ್ನ ದೇಹವನ್ನು ಧರಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾಳೆ. ॥24॥ ಸಾಧ್ವಿಯಾದ ಇವಳು ಸುತ್ತಲೂ ಇರುವ ರಾಕ್ಷಸಿಯರನ್ನಾಗಲೀ, ಫಲ-ಪುಷ್ಪಗಳಿಂದ ಸಮೃದ್ಧವಾದ ಸುಂದರ ವೃಕ್ಷಗಳನ್ನಾಗಲಿ ನೊಡುತ್ತಲೇ ಇಲ್ಲ. ಶ್ರೀರಾಮನಲ್ಲೇ ಅನನ್ಯ ಚಿತ್ತಳಾಗಿ ಹೃನ್ಮಂದಿರಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನೇ ಎಲ್ಲ ಕಾಲಗಳಲ್ಲಿಯೂ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದಾಳೆ. ॥25॥

ಹೆಂಗಸಿಗೆ ಇತರ ಎಲ್ಲ ಆಭರಣಗಳಿಗಿಂತಲೂ ಪತಿಯೇ ಪರಮಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಆಭರಣವು. ಆಭರಣಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸ ಬೇಕಾಗಿರುವ ಇವಳು ಪತಿಯೆಂಬ ಆ ಆಭರಣದಿಂದ ರಹಿತಳಾಗಿ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ. ॥26॥

ಇಂತಹ ಸಾಧ್ವಿಮಣಿಯಿಂದ ವಿಹೀನನಾಗಿರುವ ಶ್ರೀರಾಮನು ವಿರಹದುಃಖದಿಂದ ವಿನಾಶಹೊಂದದೆ ತನ್ನ ದೇಹವನ್ನಿನ್ನು ಧರಿಸಿಕೊಂಡಿರುವನು. ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿಯೂ ಶ್ರೀರಾಮನು ಅತ್ಯಂತ ದುಷ್ಕರವಾದ ಕಾರ್ಯವನ್ನೇ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ॥27॥ ಕಪ್ಪಾದ ಕೂದಲುಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ತಾವರೆಯಂತೆ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ, ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನೇ ಸೇರಿ ಸುಖಪಡಲು ಯೋಗ್ಯಳಾಗಿರುವ ಇವಳು ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ದುಃಖಿತಳಾಗಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸು ಕೂಡ ವ್ಯಥೆಗೊಂಡಿದೆ. ಅಂತಿರುವಾಗ ಪರಮದಯಾಳುವಾದ ಶ್ರೀರಾಮನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಹೇಳುವುದೇನಿದೆ? ॥28॥

ಭೂದೇವಿಯಂತೆ ಕ್ಷಮಾಗುಣವುಳ್ಳ ಕಮಲಸದೃಶವಾದ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ, ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರಿಂದ ರಕ್ಷಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ, ಇವಳೀಗ ವೃಕ್ಷಮೂಲದಲ್ಲಿ ವಿಕಾರವಾದ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ಕಾವಲಿನಲ್ಲಿದ್ದು ದೀನಳಾಗಿದ್ದಾಳೆ. ॥29॥ ಹಿಮಪಾತದಿಂದ ನಲುಗಿಹೋದ ಕಮಲದ ಬಳ್ಳಿಯಂತೆ ಶೋಭಾರಹಿತಳಾಗಿರುವ ಕಷ್ಟ ಪರಂಪರೆಯಿಂದ ಪೀಡಿತ ಳಾದ ಜಾನಕಿಯು, ಸಹಚರನಿಂದ ಅಗಲಿದ ಹೆಣ್ಣು ಚಕ್ರವಾಕದಂತೆ ದೈನ್ಯಾವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದಾಳೆ. ॥30॥ ಪುಷ್ಪಗಳ ಭಾರದಿಂದ ಬಗ್ಗಿರುವ ರೆಂಬೆಗಳುಳ್ಳ ಅಶೋಕ ವೃಕ್ಷಗಳು ಈಕೆಗೆ ಶೋಕವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತವೆ. ವಸಂತನಿಂದೊಡಗೂಡಿದ ಚಂದ್ರನು ಸಾವಿರಾರು ಕಿರಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿ ಶೀತರಶ್ಮಿಗಳನ್ನು ಪಸರಿಸುತ್ತಾ ಈ ಸೀತಾದೇವಿಗೆ ಅತ್ಯಂತ ದಾರುಣವಾದ ವಿರಹ ಶೋಕವನ್ನು ಇಮ್ಮಡಿಗೊಳಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ॥31॥

ಹೆಚ್ಚಿನ ಬಲಶಾಲಿಯೂ, ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠನೂ, ಮಹಾವೀರನೂ, ಆದ ಹನುಮಂತನು ಹೀಗೆ ಯೋಚಿಸುತ್ತಾ - ‘ಇವಳು ಸೀತೆಯೇ ಸರಿ’ ಎಂದು ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ ಆ ಶಿಂಶುಪಾವೃಕ್ಷದಲ್ಲಿಯೇ ಅಡಗಿ ಕುಳಿತನು. ॥32॥

ಇತ್ಯಾರ್ಷೇ ಶ್ರೀಮದ್ರಾಮಾಯಣೇ ವಾಲ್ಮೀಕೀಯೇ ಆದಿಕಾವ್ಯೇ ಸುಂದರಕಾಂಡೇ ಷೋಡಶಃ ಸರ್ಗಃ ॥ 16 ॥

ಮಹರ್ಷಿವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆದಿಕಾವ್ಯವಾದ ಶ್ರೀಮದ್ರಾಮಾಯಣದ ಸುಂದರಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಹದಿನಾರನೆಯ ಸರ್ಗವು ಮುಗಿಯಿತು.

ಹದಿನೇಳನೆಯ ಸರ್ಗ

ಹನುಮಂತನು ಸೀತಾದೇವಿಯನ್ನು ನೋಡಿ ಪ್ರಸನ್ನನಾದುದು

ಆಗ ನಿರ್ಮಲವರ್ಣದ ಸರೊವರವನ್ನು ಹಂಸವು ಪ್ರವೇಶಿಸುವಂತೆ ಕನ್ನೈದಿಲೆಗಳ ಕಾಂತಿಯಂತೆ ಕಾಂತಿ ಯುಕ್ತನಾದ ನಿರ್ಮಲನಾದ ಚಂದ್ರನು ನಿರ್ಮಲವೂ, ನೀಲವೂ ಆದ ಪಶ್ಚಿಮಾಕಾಶಾದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು.॥1॥ ನಿರ್ಮಲವಾದ ಪ್ರಭೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದ ಚಂದ್ರನು ತನ್ನ ಪ್ರಭೆಯಿಂದ ಸಹಾಯವೆಸಗುತ್ತಿರುವನೋ ಎಂಬಂತೆ ಶೀತಲವಾದ ಕಿರಣಗಳಿಂದ ಹನುಮಂತನನ್ನು ಸೇವಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ॥2॥ ಹೆಚ್ಚು ಭಾರದಿಂದ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿಹೋಗುತ್ತಿರುವ ನಾವೆಯಂತೆ ಶೋಕಭಾರದಿಂದ ಕುಗ್ಗಿ ಹೋಗಿದ್ದ ಚಂದ್ರಮುಖಿಯಾದ ಸೀತಾದೇವಿಯನ್ನು ಹನುಮಂತನು ನೋಡಿದನು. ॥3॥ ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ನೋಡಲು ಬಯಸಿದ್ದ ವಾಯು ಪುತ್ರನಾದ ಹನುಮಂತನು ಅವಳ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿಯೇ ಇದ್ದ ಭಯಂಕರವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸಿಯರನ್ನು ನೋಡಿದನು. ॥ 4 ॥

ಆ ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ದೇಹ ರಚನೆಯೇ ಬಹಳ ವಿಚಿತ್ರವಾಗಿತ್ತು. ಅವರಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ರಾಕ್ಷಸಿಯರಿಗೆ ಒಂದೇ ಕಣ್ಣು ಒಂದೇ ಕಿವಿಗಳಿದ್ದವು. ಕೆಲವರಿಗೆ ತಲೆಗಳನ್ನೇ ಮುಚ್ಚಿಕೊಂಡಿರುವಂತಹ ವಿಶಾಲವಾದ ಕಿವಿಗಳಿದ್ದವು. ಕೆಲವರಿಗೆ ಮೂಗುಗಳು ಮೇಲ್ಮುಖವಾಗಿದ್ದವು. ಕೆಲವು ರಾಕ್ಷಸಿಯರಿಗೆ ಅತಿ ದಪ್ಪವಾದ ತಲೆಗಳಿದ್ದವು. ಕೆಲವರಿಗೆ ತೆಳ್ಳಗಾಗಿಯೂ ಮತ್ತು ಉದ್ದವಾಗಿಯೂ ಕುತ್ತಿಗೆಗಳಿದ್ದವು. ಕೆಲವರಿಗೆ ತಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪ ಕೂದಲುಗಳಿದ್ದು, ಕೆಲವರಿಗೆ ಕೂದಲೇ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಕೆಲವರಿಗೆ ಉಣ್ಣೆಯಂತೆ ಕೂದಲಿದ್ದವು. ಕೆಲವರಿಗೆ ಜೋಲಾಡುತ್ತಿರುವ ಕಿವಿಗಳು ಮತ್ತು ಹಣೆಗಳಿದ್ದವು. ಕೆಲವರಿಗೆ ಜೋತು ಬಿದ್ದಿರುವ ಹೊಟ್ಟೆಗಳೂ, ಸ್ತನಗಳೂ ಇದ್ದವು. ಕೆಲವರ ತುಟಿಗಳು ಜೋತುಬಿದ್ದಿದ್ದವು. ಕೆಲವರಿಗೆ ಗಲ್ಲದಲ್ಲೇ ಸೇರಿ ಹೋದ ತುಟಿಗಳಿದ್ದವು. ಕೆಲವರ ಮುಖಗಳು ಜೋತು ಬಿದ್ದಿದ್ದುವು. ಕೆಲವರಿಗೆ ದೀರ್ಘವಾದ ಮಂಡಿಗಳಿದ್ದವು. ಕೆಲವರಿಗೆ ಸೊಂಟದ ಮೇಲು ಭಾಗವೂ ಗಿಡ್ಡಾಗಿಯೂ ಕೆಳಭಾಗವು ಉದ್ದವಾಗಿಯೂ ಇತ್ತು. ಅಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಗೂನುಬೆನ್ನಿನ ರಾಕ್ಷಸಿಯರಿದ್ದರು. ಸ್ಥೂಲವಾದ ಮೊಣಕಾಲು ಗಳುಳ್ಳವರಿದ್ದರು. ಕುಳ್ಳಿಯರಿದ್ದರು. ಉಬ್ಬಿದ ಹಲ್ಲುಗಳುಳ್ಳವರಿದ್ದರು. ತಗ್ಗಾದ ಮುಖಗಳುಳ್ಳವರಿದ್ದರು. ಕಂದು-ಹಳದಿ ಬಣ್ಣದ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳವರಿದ್ದರು. ಕೆಲವರ ಮುಖಗಳು ವಿಕಾರವಾಗಿದ್ದವು. ಆಕಾರವೂ ವಿಕಾರವಾಗಿದ್ದಿತು. ಅಲ್ಲಿ ಪಿಂಗಲ ವರ್ಣದ, ಕೃಷ್ಣವರ್ಣದ ರಾಕ್ಷಸಿಯರಿದ್ದರು. ಕೋಪಿಷ್ಠೆಯರಾದ ರಾಕ್ಷಸಿಯರಿದ್ದರು. ಜಗಳಗಂಟಿಯರಿದ್ದರು. ಅವರಲ್ಲಿ ಕೆಲವರು ಕಾಲ ದಂಡಗಳನ್ನು, ಕೆಲವರು ಕಬ್ಬಿಣದ ಆಯುಧಗಳನ್ನು, ಕೆಲವರು ಶೂಲಾಯುಧಗಳನ್ನು, ಕೆಲವರು ಪಾಶ-ಮುದ್ಗರಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದಿದ್ದರು. ಅವರಲ್ಲಿ ಕೆಲವರಿಗೆ ಹಂದಿ, ಸಿಂಹ, ಎಮ್ಮೆ, ಆಡು, ಗುಳ್ಳೆನರಿ, ಇವೇ ಮುಂತಾದ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಮುಖಗಳಿದ್ದವು. ಆನೆ, ಒಂಟೆ, ಕುದುರೆಗಳ ಕಾಲುಗಳಂತಹ ಕಾಲುಗಳನ್ನು ಕೆಲವರು ಹೊಂದಿದ್ದರು. ಕೆಲವು ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ಕಿವಿಗಳು ಕತ್ತೆ, ಕುದುರೆ, ಹಸು, ಆನೆ, ಕಪಿ, ಇವುಗಳ ಕಿವಿಗಳಂತಿದ್ದವು. ಕೆಲವು ರಾಕ್ಷಸಿಯರಿಗೆ ನೀಳವಾದ ಮೂಗುಗಳಿದ್ದವು. ಕೆಲವರಿಗೆ ಅಡ್ಡವಾದ ಮುಗುಗಳಿದ್ದವು. ಕೆಲವರಿಗೆ ಮೂಗೇ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಕೆಲವರಿಗೆ ಆನೆಯ ಮೂಗು, ಕೆಲವರಿಗೆ ಹಣೆಯಲ್ಲಿ ಮೂಗಿದ್ದಿತು. ಕೆಲವು ರಾಕ್ಷಸಿಯರಿಗೆ ಆನೆಯಂತೆ ಕಾಲುಗಳಿದ್ದವು. ಕೆಲವರಿಗೆ ದೊಡ್ಡದಾದ ಹೆಜ್ಜೆಗಳಿದ್ದವು. ಕೆಲವರಿಗೆ ಹಸುವಿನಂತೆ ಪಾದಗಳಿದ್ದವು. ಕೆಲವರಿಗೆ ಕಾಲಿನಲ್ಲಿ ಶಿಖಾ ರೂಪವಾದ ಕೂದಲುಗಳಿದ್ದವು. ಕೆಲವರಿಗೆ ಅಳತೆಗೆ ಮೀರಿದ ತಲೆ-ಕುತ್ತಿಗೆಗಳಿದ್ದವು. ಕೆಲವರಿಗೆ ಮಿತಿಮೀರಿದ ಸ್ತನಗಳೂ, ಹೊಟ್ಟೆಗಳೂ, ಮುಖ, ನಾಸಿಕಗಳಿದ್ದವು. ಕೆಲವರಿಗೆ ಉದ್ದವಾದ ನಾಲಿಗೆಗಳು, ನೀಳವಾದ ಮುಖ ಗಳಿದ್ದವು. ಕೆಲವರು ಆಡು, ಆನೆ, ಹಸು, ಹಂದಿ, ಕುದುರೆ, ಒಂಟೆ, ಕತ್ತೆ, ಇವೇ ಮುಂತಾದ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಮುಖಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರು. ಕೆಲವರು ಶೂಲ-ಮುದ್ಗರಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದಿದ್ದರು. ಕೆಲವರು ಮಹಾ ಕೋಪಿಷ್ಠೆಯರಾಗಿದ್ದರು. ಜಗಳಗಂಟಿಗಳಾಗಿದ್ದರು. ಕೆಲವರು ಕರಾಲವಾದ ಮತ್ತು ಧೂಮ್ರವರ್ಣದ ಕೇಶವುಳ್ಳವರಾಗಿದ್ದರು. ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಸದಾ ಮಧುಪಾನ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಅವರಿಗೆ ಮಾಂಸವನ್ನು ತಿನ್ನುವುದರಲ್ಲಿ, ಸುರಾಪಾನದಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವಾದ ಆಸಕ್ತಿ ಯಿದ್ದಿತು. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವರ ಶರೀರಗಳು ರಕ್ತ-ಮಾಂಸಗಳಿಂದ ನೆನೆದುಹೋಗಿದ್ದವು. ಅವರು ವಿಕಾರವಾದ ಮುಖಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿ ಭಯಂಕರವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದರು. ನೋಡುವವರಿಗೆ ರೋಮಾಂಚನವನ್ನುಂಟುಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಅಂತಹ ಅನೇಕ ರಾಕ್ಷಸಿಯರು ಶಿಂಶುಪಾ ವೃಕ್ಷವನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿದು ಕುಳಿತಿರುವುದನ್ನು ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಹನುಮಂತನು ನೋಡಿದನು. ॥5-17॥

ಆ ರಾಕ್ಷಸ ಸ್ತ್ರೀಯರು ದೊಡ್ಡ ರೆಂಬೆಗಳುಳ್ಳ ವೃಕ್ಷದ ಸುತ್ತಲೂ ಕುಳಿತುಕೊಂಡಿದ್ದರು. ಆ ಮರದ ಕೆಳಗೆ ಕುಳಿತಿರುವ ಪೂಜ್ಯಳಾದ ಜನಕರಾಜನ ಸುತೆಯಾದ ಜಾನಕಿಯನ್ನು ಹನುಮಂತನು ನೋಡಿದನು. ॥18॥ ಆ ಜಾನಕಿಯನ್ನು ದರ್ಶಿಸಿದ ಮಾರುತಿಯು ಮಹದಾನಂದ ಭರಿತನಾಗಿ ದಿವ್ಯತೇಜದಿಂದ ವಿರಾಜಮಾನನಾದನು. ಶೋಕ ಸಂತಪ್ತಳಾದ ಆಕೆಯು ಕಾಂತಿಹೀನಳಾಗಿದ್ದು, ಮಲಿನವಾದ ತಲೆಗೂದಲುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದಳು. ॥19॥ ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಸೀತಾದೇವಿಯು-ಪುಣ್ಯ ಕ್ಷೀಣಿಸಿದಾಗ ಧರೆಗೆ ಉರುಳಿದ ನಕ್ಷತ್ರದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದಳು. ಪತಿವ್ರತಾ ಧರ್ಮವನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಿರುವ ಉತ್ತಮ ಶೀಲ ಸಂಪನ್ನೆಯಾಗಿದ್ದರೂ ಪತಿದರ್ಶನ ಭಾಗ್ಯವಿಲ್ಲದೇ ಆಕೆಯು ಬಹಳವಾಗಿ ಕಂಗೆಟ್ಟಿದ್ದಳು.॥20॥ ಅವಳು ಉತ್ತಮ ವಾದ ಆಭರಣಗಳನ್ನು ತೊಟ್ಟಿರಲಿಲ್ಲ. ಆದರೂ ಪತಿಪ್ರೇಮವೆಂಬ ಆಭರಣದಿಂದ ಅಲಂಕೃತಳಾಗಿದ್ದಳು. ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪನಾದ ರಾವಣನು ಅವಳನ್ನಿಲ್ಲಿ ಬಂಧಿಸಿಟ್ಟಿದ್ದನು. ಅಲ್ಲಿ ಅವಳಿಗೆ ಬಂಧುಗಳು ಯಾರೂ ಸನಿಹದಲ್ಲಿ ಇರಲಿಲ್ಲ. ॥21॥ ಆನೆಗಳ ಸಮೂಹದಿಂದ ಬೇರ್ಪಟ್ಟು ಸಿಂಹದಿಂದ ತಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಹೆಣ್ಣಾನೆಯಂತೆ ಭಯಭೀತಳಾಗಿದ್ದಳು. ಶರತ್ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮೋಡಗಳಿಂದ ಆವೃತನಾದ ಬಿದಿಗೆಯ ಚಂದ್ರರೇಖೆಯಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದಳು. ॥22॥ ಅಭ್ಯಂಜನಾದಿ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳಿಲ್ಲದೆ ಅವಳ ಶರೀರವು ಮಲಿನವಾಗಿದ್ದಿತು. ಅವಳು ವಾದಕನಿಲ್ಲದ ವೀಣೆಯಂತಿದ್ದಳು. ಪತಿಯಾದ ಶ್ರೀರಾಮನ ವಶದಲ್ಲಿರ ಬೇಕಾದ ಸಿತೆಯು ಇಂದು ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿರುವುದು ಯೋಗ್ಯವಾಗಿ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. ॥23॥ ಅಶೋಕವನದ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿದ್ದರೂ ಇವಳು ಶೋಕ ಸಾಗರದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ್ದಾಳೆ. ಕ್ರೂರಗ್ರಹಗಳಿಂದ ಪಿಡಿತವಾದ ರೋಹಿಣೀ ನಕ್ಷತ್ರದಂತೆ ಕ್ರೂರ ರಾಕ್ಷಸಿಯರಿಂದ ಪರಿವೃತಳಾಗಿದ್ದಾಳೆ. ॥24॥ ಅವಳು ಕುಸುಮಗಳಿಲ್ಲದ ಲತೆಯಂತೆ ನಿಸ್ತೇಜವಾಗಿದ್ದಳು. ಅಂಗಾಂಗಳು ಧೂಳಿನಿಂದ ಆವರಿಸ ಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದವು. ಅಲಂಕಾರಗಳಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಶರೀರದಿಂದ ದಿವ್ಯಕಾಂತಿಯು ಹೊರಸೂಸುತ್ತಿದ್ದಿತು. ಕೆಸರಿನಿಂದ ಬಳಿಯಲ್ಪಟ್ಟ ಕಮಲದ ಬಳ್ಳಿಯಂತೆ ಅಪ್ರಕಾಶಳಾಗಿಯೂ ಇದ್ದ ಸೀತಾದೇವಿಯನ್ನು ಹನುಮಂತನು ನೋಡಿದನು. ॥25॥ ಹೆಚ್ಚು ದಿನಗಳು ಉಪಯೋಗಿಸಿದ್ದ ಕಾರಣ ಉಟ್ಟಿದ್ದ ವಸನವು ಮಲಿನವಾಗಿತ್ತು. ಜಿಂಕೆಯ ಮರಿಯ ಕಣ್ಣುಗಳಂತೆ ಚಂಚಲವಾದ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಜಾನಕಿಯನ್ನು ವಾನರೋತ್ತಮನು ನೋಡಿದನು. ಒಮ್ಮೆ ಅವಳ ಮುಖದಲ್ಲಿ ದೈನ್ಯಭಾವವು ಮೂಡಿದರೆ, ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ಶ್ರೀರಾಮನ ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಿದೊಡನೆಯೇ ಆ ದೈನ್ಯಭಾವವು ಅಳಿಸಿಹೋಗುತ್ತಿತ್ತು. ಶೀಲವನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ಜಾಗರೂಕತೆಯಿಂದ ರಕ್ಷಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದ, ಕಪ್ಪಾದ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ ಜಾನಕಿಯು ಜಿಂಕೆಯ ಕಣ್ಣುಗಳಂತೆ ಚಂಚಲವಾದ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಭಯ ಗೊಂಡ ಹುಲ್ಲೆಯಂತೆ ಅತ್ತಲಿತ್ತ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದಳು. ॥26-28॥

ಚಿಗುರೊಡೆದ ವೃಕ್ಷಗಳನ್ನು ತನ್ನ ಬಿಸಿ-ಬಿಸಿಯಾದ ನಿಟ್ಟುಸಿರಿನಿಂದ ಸುಟ್ಟುಬಿಡುವಳೋ ಎಂಬಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದಳು. ಅವಳು ಶೋಕಸಮೂಹವೇ ಮೂರ್ತಿಮತ್ತಾಗಿ ಬಂದಿರುವುದೋ ಎಂಬಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದಳು. ॥29॥ ದುಃಖವೆಂಬ ಸಾಗರದಲ್ಲಿ ಮೇಲುಕ್ಕಿ ಬರುವ ಅಲೆಯೋಪಾದಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದಳು. ಚೆನ್ನಾದ ಅವಯವ ಸೌಷ್ಠತೆಯಿಂದ ಆಭರಣಗಳಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿರುವ ಕ್ಷಮಾಮೂರ್ತಿಯಾದ ಆ ಸೀತಾಮಾತೆಯನ್ನು ನೋಡಿ ಮಾರುತಿಯು ಹೆಚ್ಚಿನ ಆನಂದತುಂದಿಲನಾದನು. ॥30॥

ಅಂದವಾದ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ ಆ ಸೀತಾದೇವಿಯನ್ನು ನೋಡಿದಾಗಲೇ ಹನುಮಂತನ ನೇತ್ರಗಳಿಂದ ಆನಂದಾ ಶ್ರುಗಳು ಹರಿದವು. ಬಳಿಕ ಮಹಾಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ಆಂಜನೇಯನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ರಾಘವನಿಗೂ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೂ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಸೀತಾದರ್ಶನದಿಂದ ಸಂಹೃಷ್ಟನಾಗಿ ಆ ಶಿಂಶುಪಾ ವೃಕ್ಷದಲ್ಲೇ ಉಡುಗಿದನು. ॥31-32॥

ಇತ್ಯಾರ್ಷೇ ಶ್ರೀಮದ್ರಾಮಾಯಣೇ ವಾಲ್ಮೀಕೀಯೇ ಆದಿಕಾವ್ಯೇ ಸುಂದರಕಾಂಡೇ ಸಪ್ತದಶಃ ಸರ್ಗಃ ॥ 17 ॥

ಮಹರ್ಷಿವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆದಿಕಾವ್ಯವಾದ ಶ್ರೀಮದ್ರಾಮಾಯಣದ ಸುಂದರಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಹದಿನೇಳನೆಯ ಸರ್ಗವು ಮುಗಿಯಿತು.

ಹದಿನೆಂಟನೆಯ ಸರ್ಗ

ರಾವಣನು ಅಂತಃಪುರದ ಸ್ತ್ರೀಯರಿಂದ ಪರಿವೃತನಾಗಿ ಅಶೋಕವನಕ್ಕೇ ಬಂದುದನ್ನು ಹನುಮಂತನು ನೋಡಿದುದು

ಆಗ ಹನುಮಂತನು ಪುಷ್ಪಿತವಾದ ವೃಕ್ಷಗಳಿಂದ ನಿಬಿಡವಾಗಿದ್ದ ಅಶೋಕವನದಲ್ಲಿ ಜಾನಕಿಯನ್ನು ಹುಡುಕು ತ್ತಿರುವಾಗಲೇ ರಾತ್ರಿಯ ಬಹುಭಾಗವು ಕಳೆದು ಸ್ವಲ್ಪಭಾಗಮಾತ್ರ ಉಳಿದಿತ್ತು. ॥1॥ ರಾತ್ರಿಯು ಕಳೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಸಾಂಗ ವೇದಾಧ್ಯಯನ ಮಾಡಿದ್ದ, ಮಹಾಯಜ್ಞಗಳ ಯಾಜಕರಾಗಿದ್ದ ಬ್ರಹ್ಮರಾಕ್ಷಸರು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ವೇದ ಘೋಷಗಳನ್ನು ಹನುಮಂತನು ಕೇಳಿದನು. ॥2॥ ಅದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಕಿವಿಗಳಿಗೇ ಇಂಪಾಗಿದ್ದ ಮಂಗಳವಾದ್ಯಗಳ ನಿನಾದದಿಂದ ದೀರ್ಘ ಬಾಹುವೂ, ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಯೂ ಆದ ದಶಗ್ರೀವನನ್ನು ಅನುಚರರು ಎಚ್ಚರಿಸಿದರು. ॥3॥ ಪ್ರತಾಪಶಾಲಿಯಾದ, ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರ ನಾದ, ರಾವಣನು ಸಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮೇಲೆದ್ದನು. ಅವನು ಧರಿಸಿದ್ದ ಮಾಲೆಗಳೂ, ಹಾರಗಳೂ, ಅಸ್ತವ್ಯಸ್ತವಾಗಿದ್ದವು. ಎದ್ದಾಗಲೇ ವೈದೇಹಿಯ ವಿಷಯವಾಗಿ ಯೋಚಿಸತೊಡಗಿದನು. ॥4॥ ಮಾದಕ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಸೇವನೆಯಿಂದ, ಮದೋತ್ಕಟನಾಗಿದ್ದು, ಮನ್ಮಥನ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಸೀತಾದೇವಿಯಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಾಸಕ್ತನಾಗಿದ್ದ ರಾವಣನಲ್ಲಿದ್ದ ಕಾಮದ ಉದ್ವೇಗವನ್ನು ಅಡಗಿಸದಾದನು. ॥5॥ ಒಡನೆಯೇ ಆಭರಣಗಳೆಲ್ಲವನ್ನು ತೊಟ್ಟುಕೊಂಡು, ನಯನ ಮನೋಹರವಾಗಿ ಸಿಂಗರಿಸಿಕೊಂಡು ಪರಮ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಕಾಂತಿಯಿಂದ ರಾರಾಜಿಸುತ್ತಾ, ಫಲ-ಪುಷ್ಪಗಳಿಂದ ಸಮೃದ್ಧವಾಗಿದ್ದ ಅನೇಕ ವೃಕ್ಷಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದ ಆ ಅಶೋಕ ವನವು ನಾನಾವಿಧವಾದ ಸರೋವರಗಳಿಂದ ಸಮಲಂಕೃತವಾಗಿತ್ತು. ನಾನಾ ವಿಧವಾದ ಪುಷ್ಪಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ನಿರಂತರ ಮದಿಸಿದ ಪಕ್ಷಿಗಳ ಕಲಕಲ ನಿನಾದದಿಂದ ಅದ್ಭುತವಾಗಿದ್ದು ಚಿತ್ರವಿಚಿತ್ರವಾಗಿತ್ತು. ಕಣ್ಣುಗಳಿಗೇ ಹಬ್ಬವನ್ನುಂಟು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ವಿಧ-ವಿಧವಾದ ಕ್ರೀಡಾಮೃಗಗಳಿಂದ ಸಮಾವೃತವಾಗಿದ್ದಿತು. ಮಣಿಮಯ, ಮತ್ತು ಕಾಂಚನಮಯ ತೋರಣ ಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ, ವಿಶಾಲವಾದ ವೀಥಿಗಳನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ ರಾವಣನು ಮುಂದುವರಿದನು. ಹಲವು ಬಗೆಯ ಜಿಂಕೆಗಳ ಗುಂಪುಗಳು ಅಲಲ್ಲಿ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. ಪಕ್ವವಾಗಿ ಕೇಳಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದ ಹಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಆ ಭೂಪ್ರದೇಶವು ಮುಚ್ಚಿ ಹೋಗಿದ್ದಿತು. ದಟ್ಟವಾಗಿದ್ದ ವೃಕ್ಷಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದ ಆ ಅಶೋಕವನವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ॥6-9॥

ದೇವ-ಗಂಧರ್ವ ಕಾಂತೆಯರು ಮಹೇಂದ್ರನನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ ಹೋಗುವಂತೆ ನೂರಾರು ಮಂದಿ ಅಂತಃಪುರದ ನಾರಿಯರು ಪೌಲ್ಯಸ್ತ್ಯ ವಂಶಜನಾದ ರಾವಣನನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದರು. ॥10॥ ಅವರಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಯುವತಿಯರು ಸುವರ್ಣಮಯವಾದ ದಿವಟಿಗೆಯನ್ನು ಹಿಡಿದು ಮುಂದೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದರು. ಕೆಲವರು ಬೀಸಣಿಗೆಗಳನ್ನು, ಚಾಮರಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದಿದ್ದರು. ॥11॥ ಇನ್ನು ಕೆಲವರು ಸುವರ್ಣಮಯವಾದ ಕಲಶಗಳಲ್ಲಿ ನೀರನ್ನು ತುಂಬಿಕೊಂಡು ಮುಂದೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದರು. ಮತ್ತೂ ಕೆಲವರು ಖಡ್ಗಗಳನ್ನು, ಮಂಡಲಾಕಾರದ ಆಸನಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದರು. ॥12॥ ಕುಶಲೆಯಾದ ಅಂಗನೆಯೊಬ್ಬಳು ಮದಿರೆಯಿಂದ ತುಂಬಿದ ರತ್ನಖಚಿತವಾದ ಪಾನಪಾತ್ರೆಯನ್ನು ಬಲಗೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ರಾವಣನ ಪಕ್ಕದಲ್ಲೇ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದಳು. ॥13॥ ಇನ್ನೋರ್ವ ತರುಣಿಯು ರಾಜಹಂಸದಂತೆ ಬೆಳ್ಳಗಿದ್ದ ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರನಂತೆ ಅಮಿತ ಪ್ರಭೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು, ಬಂಗಾರದ ದಂಡವಿದ್ದ ಶ್ವೇತಚ್ಛತ್ರವನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ರಾವಣನ ಹಿಂದಿನಿಂದ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದಳು. ॥14॥ ಮಧುಪಾನದಿಂದ ಮತ್ತರಾಗಿದ್ದ ರಾವಣನ ಅನಂಗಸತಿಯರ ಕಣ್ಣುಗಳು ನಿದ್ರಾಮತ್ತಿನಿಂದ ಮುಚ್ಚುತ್ತಿದ್ದವು.
ಕೋಲುಮಿಂಚುಗಳು ಮೋಡವನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ ಹೋಗುವಂತೆ ಅಂತಃಪುರದ ಸ್ತ್ರೀಯರು ವೀರನಾದ ರಾವಣನನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿಹೋಗುತ್ತಿದ್ದರು. ॥15॥ ರಾವಣನ ಪ್ರಿಯಸತಿಯರೂ, ಮದಿರಲೋಚನೆಯರಾದ ಆ ತರುಣೀಮಣಿಗಳ ಹಾರ ಕೇಯೂರಗಳು ಅಸ್ತವ್ಯಸ್ತವಾಗಿದ್ದವು. ಅಂಗರಾಗಗಳೆಲ್ಲವೂ ಅಳಿಸಿಹೋಗಿತ್ತು. ತಲೆ ಕೂದಲು ಕೆದುರಿಹೋಗಿ ಮುಖದಲ್ಲಿ ಬೆವರುತುಂಬಿತ್ತು. ॥16॥ ಸುಂದರಮುಖಿಯರಾಗಿದ್ದ ಅವರು ಪೂರ್ತಿ ಇಳಿಯದ ಮಧುವಿನ ಮತ್ತಿನಿಂದಲೂ, ನಿದ್ರೆಯಿಂದಲೂ ಜೋಲಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಅವರು ಧರಿಸಿದ್ದ ಹಾರಗಳು ಬೆವರಿನಿಂದ ಬಾಡಿಹೋಗಿದ್ದವು. ತಲೆಯಲ್ಲಿ ಮುಡಿದ ಹೂವಿನ ದಂಡೆಗಳು ಬಾಡಿ ಅತ್ತಲಿತ್ತ ತೂಗುತ್ತಿದ್ದವು. ॥17॥ ಮದಿರಲೋಚನೆಯರಾದ ಆ ನಾರಿಯರಿಗೇ ಪತಿಯಾದ ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪತಿಯ ಮೇಲಿನ ಆದರಾಭಿಮಾನದಿಂದ, ಕಾಮಾತುರರಾಗಿ ಅವನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ॥18॥ ಅವರಿಗೆಲ್ಲ ಪತಿಯಾದ, ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಯಾದ ಆ ರಾವಣನು ಕಾಮಪರವಶನಾಗಿ, ಮಂದಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಸೀತೆಯ ಮೇಲಿನ ಆಸಕ್ತಿಯಿಂದ ಮದಭರಿತ ಆನೆಯಂತೆ ಮುನ್ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದನು. ॥19॥

ಶಿಂಶುಪಾವೃಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಉಡುಗಿಕೊಂಡಿದ್ದ ವಾಯುಪುತ್ರನಾದ ಹನುಮಂತನು ಸುಂದರಿಯರಾದ ಆ ರಾವಣನ ಭಾರ್ಯೆಯರ ಓಡ್ಯಾಣಗಳ ಮತ್ತು ಕಾಲಂದುಗೆಗಳ ಧ್ವನಿಯನ್ನು ಕೇಳಿದನು. ॥20॥ ಸಾಟಿಯಿಲ್ಲದ ದುಃಸಾಹಸ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಮಾಡುವವನೂ, ಅಮಿತ ಬಲಪರಾಕ್ರಮಿಯು ಆದ ರಾವಣನು ಅಶೋಕ ವನದ್ವಾರದಿಂದ ಬರುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ವಾನರೋತ್ತಮನಾದ ಮಾರುತಿಯು ನೋಡಿದನು. ॥21॥ ಅವನ ಮುಂದೆ ಉತ್ತಮರಾದ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಸುಗಂಧಯುಕ್ತವಾದ ಎಣ್ಣೆಯಿಂದ ನೆನೆಸಿದ ಅನೇಕ ದೀವಟಿಗೆಗಳನ್ನು ಒಯ್ಯುತ್ತಿದ್ದರು. ಆ ದೀಪಗಳ ಬೆಳಕಿನಿಂದ ರಾವಣನು ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದನು. ॥22॥ ಕಾಮ, ಮದ, ದರ್ಪಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದ ಅವನ ಕಣ್ಣುಗಳು ಕೆಂಪಾಗಿಯೂ, ವಿಶಾಲವಾಗಿಯೂ, ವಕ್ರವಾಗಿಯೂ ಇದ್ದವು. ಅವನು ಕುಸುಮ ಚಾಪವನ್ನು ತೊರೆದು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡ ಕಾಮದೇವನಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದನು. ॥23॥ ಹಾಲನ್ನು ಕಡೆದಾಗ ಹೊರಬರುವ ನೊರೆಯಂತೆ ಬಿಳುಪಾದ, ಶುಭ್ರವಾದ, ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನುಟ್ಟಿದ್ದು, ಉತ್ತರೀಯವು ಹೆಗಲಿನಿಂದ ಜಾರಿ ಕೇಯೂರಕ್ಕೆ ಸಿಕ್ಕಿಕೊಂಡು ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಹೊರಳಾಡುತ್ತಿತ್ತು. ॥24॥

ದಟ್ಟವಾದ ಎಲೆಗಳಿಂದಲೂ, ಪುಷ್ಪಗಳಿಂದಲೂ ಸಮಾವೃತವಾದ ಶಿಂಶುಪಾವೃಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಉಡುಗಿ ಕುಳಿತಿದ್ದ ಹನುಮಂತನು ಸಮೀಪಿಸುತ್ತಿರುವ ರಾವಣನನ್ನು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ಗಮನಿಸಿದನು. ॥25॥ ಹಾಗೆಯೇ ರಾವಣನ ಕಡೆಗೇ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದಾಗ, ಅವನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿಕೊಂಡು ಬರುತ್ತಿದ್ದ ರೂಪ-ಯೌವನ ಸಂಪನ್ನೆಯರಾದ, ಶ್ರೇಷ್ಠರಾದ ರಾವಣನ ವರಸ್ತ್ರೀಯರನ್ನು ಕಪಿವರನು ನೋಡಿದನು. ॥26॥ ಹೀಗೇ ಕಡು ಚೆಲುವೆಯರಾಗಿದ್ದ ಆ ವರನಾರಿಯರಿಂದ ಪರಿವೃತ ನಾಗಿದ್ದು ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯಾದ ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರನು ಮೃಗ- ಪಕ್ಷಿಗಳಿಂದ ನಿನಾದಿತವಾಗಿದ್ದ ಪ್ರಮದಾವನವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ॥27॥ ಆಗ ಮದೋನ್ಮತ್ತನಾದ ರಾವಣನು ವಿಚಿತ್ರವಾದ ಆಭರಣಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದನು. ಕೋನವುಳ್ಳ ಕರ್ಣಾಭರಣಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದು, ಗರ್ವದಿಂದ ಅವುಗಳು ನೆಟ್ಟಗಾಗಿದ್ದವು. ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಯೂ, ವಿಶ್ರವಸುವಿನ ಮಗನೂ, ರಾಕ್ಷಸರ ಅಧಿಪತಿಯೂ ಆದ ರಾವಣನನ್ನು ಹನುಮಂತನು ನೋಡಿದನು. ॥28॥ ಅವನು ನಕ್ಷತ್ರಗಳಿಂದ ಪರಿವೃತನಾದ ಚಂದ್ರನಂತೆ, ವರನಾರಿಯರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟ, ತೇಜೋ ವಿಶಿಷ್ಟನಾದ ಆ ರಾವಣೇಶ್ವರನನ್ನು, ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ, ಕಪೀಶ್ವರನಾದ ಹನುಮಂತನು ನೋಡಿದನು. ॥29॥

‘ಮಹಾಬಾಹುವಾದ ರಾವಣನು ಇವನೇ. ಹಿಂದೆ ಲಂಕೆಯ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಅರಮನೆಯಲ್ಲಿ ಮಲಗಿದ್ದವನೂ ಇವನೇ. ಎಂಬುದಾಗಿ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ, ರಾವಣನ ಚೇಷ್ಟೆಗಳನ್ನು ಗಮನಿಸಲು ತಾನು ಕುಳಿತ್ತಿದ್ದ ರೆಂಬೆಯಿಂದ ಕೆಳಗಿನ ರೆಂಬೆಗೇ ಧುಮುಕಿದನು. ॥30॥ ಹನುಮಂತನು ಬುದ್ಧಿವಂತನೂ, ಮಹಾಮೇಧಾವಿಯೂ, ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ ತೇಜಸ್ಸುಳ್ಳವನೂ ಆಗಿದ್ದರೂ ರಾವಣನ ರಾಕ್ಷಸೀ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ನಡುಗುವವನಂತೆ ಗುಹೆಯಂತಿದ್ದ ಎಲೆಗಳ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಪುನಃ ಉಡುಗಿದನು. ॥31॥

ಕಪ್ಪಾದ ತಲೆಗೂದಲುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದ, ಸುಂದರವಾದ ಕಟಿಪ್ರದೇಶವುಳ್ಳ, ವಕ್ಷಸ್ಥಳವನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಕೊಂಡು ಕುಳಿತಿದ್ದ, ನೇತ್ರ ಸೌಂದರ್ಯದಿಂದ ಒಡಗೂಡಿದ ಆ ಸೀತಾದೇವಿಯನ್ನು ನೋಡುವ ಬಯಕೆಯಿಂದ ರಾವಣನು ಅಲ್ಲಿಗೇ ಆಗಮಿಸಿದನು. ॥32॥

ಇತ್ಯಾರ್ಷೇ ಶ್ರೀಮದ್ರಾಮಾಯಣೇ ವಾಲ್ಮೀಕೀಯೇ ಆದಿಕಾವ್ಯೇ ಸುಂದರಕಾಂಡೇ ಅಷ್ಟಾದಶಃ ಸರ್ಗಃ ॥ 18 ॥

ಮಹರ್ಷಿವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆದಿಕಾವ್ಯವಾದ ಶ್ರೀಮದ್ರಾಮಾಯಣದ ಸುಂದರಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಹದಿನೆಂಟನೆಯ ಸರ್ಗವು ಮುಗಿಯಿತು.

ಹತ್ತೊಂಭತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ

ರಾವಣನನ್ನು ನೋಡಿ ದುಃಖ, ಭಯ ಮತ್ತು ಚಿಂತೆಗಳಲ್ಲಿ ಮಗ್ನಳಾದ ಸೀತಾದೇವಿಯ ಸ್ವರೂಪ ವರ್ಣನೆ -

ರೂಪ-ಯೌವನ ಸಂಪನ್ನನೂ, ಉತ್ತಮವಾದ ಆಭರಣಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದವನೂ ಆದ ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪತಿಯಾದ ರಾವಣನು ಬಂದ ಮರುಕ್ಷಣವೇ, ಸೌಶೀಲ್ಯವತಿಯೂ, ಸೌಂದರ್ಯ ರಾಶಿಯೂ ಆದ ಜನಕಸುತೆಯಾದ ವೈದೇಹಿಯು ಆತನನ್ನು ನೋಡಿ ಬಿರುಗಾಳಿಗೇ ಸಿಕ್ಕಿದ ಬಾಳೆಮರದಂತೆ ನಡುಗತೊಡಗಿದಳು. ॥1-2॥

ವರವರ್ಣಿನಿಯಾದ ವಿಶಾಲಾಕ್ಷಿಯಾದ ಸೀತಾದೇವಿಯು ರಾವಣನನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಲೇ ತೊಡೆಗಳಿಂದ ಹೊಟ್ಟೆಯನ್ನು, ತೋಳುಗಳಿಂದ ವಕ್ಷಸ್ಥಳವನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಕೊಂಡು (ಮಡಚಿಕೊಂಡು) ಅಳತೊಡಗಿದಳು. ॥3॥ ಸೀತೆಯು ರಾಕ್ಷಸ ಸ್ತ್ರೀಯರಿಂದ ರಕ್ಷಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದು, ಮಹಾಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿ ಹೋಗುತ್ತಿರುವ ನೌಕೆಯಂತೆ ಶೋಕಸಾಗರದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ್ದಳು. ಇಂತಹ ದುಃಖಾರ್ತಳಾದ ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ರಾವಣನು ನೋಡಿದನು. ॥4॥ ಕತ್ತರಿಸಿದ ಮರದ ಕೊಂಬೆಯು ಭೂಮಿಗೇ ಬೀಳುವಂತೆ, ಕಠೋರವ್ರತ ದೀಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ಸೀತಾದೇವಿಯು ಯಾವುದೇ ಆಸನವಿಲ್ಲದೆ ಬರಿ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತ್ತಿದ್ದಳು. ॥5॥ ಶರೀರವು ಧೂಲಿಧೂಸರಿತವಾಗಿದ್ದರೂ ಅವಳೂ ಸಹಜ-ಕಾಂತಿಯಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿದ್ದಳು. ಆಭರಣಾದಿಗಳನ್ನು ಧರಿಸಲು ಯೋಗ್ಯಳಾಗಿದ್ದರೂ ಆ ಸೌಭಾಗ್ಯವತಿಯು (ಪತಿಯನ್ನು ಅಗಲಿದ್ದ ಕಾರಣ) ಭೂಷಣಗಳನ್ನು ಧರಿಸದಿದ್ದರೂ ಅವಳು - ಕೆಸರಿನಿಂದ ಯುಕ್ತವಾದ ಕಮಲದ ಬಳ್ಳಿಯಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಮಾನಳಾಯೂ, ಅಪ್ರಕಾಶಮಾನಳಾಗಿಯೂ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದಳು.॥6॥

ಸಂಕಲ್ಪರೂಪವಾದ ಕುದುರೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿರುವ ಮನೋರಥವೆಂಬ ರಥದ ಮೂಲಕವಾಗಿ ಜಗದ್ವಿಖ್ಯಾತನೂ, ರಾಜಶ್ರೇಷ್ಠನೂ ಆದ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿರುವಳೋ ಎಂಬಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದಳು. ॥7॥ ಏಕಾಕಿನಿಯಾಗಿ ಕುಳಿತು ಅವಳು ರೋದಿಸುತ್ತಿದ್ದಳು. ಸದಾ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನೇ ಧ್ಯಾನಿಸುತ್ತಾ ಶೋಕಪಡುತ್ತಿದ್ದಳು. ದುಃಖದ ಪಾರವನ್ನೇ ಕಾಣದವಳಾಗಿದ್ದು, ಶ್ರೀರಾಮನಲ್ಲೇ ನೆಟ್ಟುಹೋದ ಮನಸ್ಸುಳ್ಳವಳೂ ಆಗಿದ್ದಳು. ॥8॥ ಮಣಿ-ಮಂತ್ರದಿಂದ ಬಂಧಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ಚಡಪಡಿಸುವ ಹೆಣ್ಣು ಸರ್ಪದಂತೆ ರಾವಣನಿಂದ ಬಂಧಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ಅವಳು ಚಡಪಡಿಸುತ್ತಿದ್ದಳು. ಧೂಮಕೇತುವಿನಿಂದ ಪೀಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ರೋಹಿಣಿಯಂತೆ ಆಕೆಯು ಪರಿತಪಿಸುತ್ತಿದ್ದಳು. ॥9॥ ಸೀತಾದೇವಿಯು ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳಿಗೇ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ, ಉತ್ತಮ ಶೀಲಸಂಪನ್ನ ಜನಕರಾಜನ ನಿಮಿವಂಶದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದವಳು. ವಿವಾಹ ಸಂಸ್ಕಾರ ಫಲದಿಂದ* ಆಕೆಯು ಪವಿತ್ರವಾದ ಇಕ್ಷ್ವಾಕು
ವಂಶವನ್ನು ಮೆಟ್ಟಿದವಳು. (ವಿವಾಹವಾಗಿ ಬಂದವಳು,) ಅಂತಹ ಜಾನಕಿಯು ಈಗ ಮಲಿನ ವಸ್ತ್ರಧಾರಣಾದಿ ದುಃಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿದ್ದು ದುಷ್ಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದಳೋ ಎಂಬಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದಳು. ॥10॥

* ‘ವೈವಾಹಿಕೋ ವಿಧಿಃ ಸ್ತ್ರೀಣಾವೌಪನಾಯನಿಕಃ ಸ್ಮೃತಃ’ ಸ್ತ್ರೀಯರಿಗೇ ವಿವಾಹವಿಧಿಯು ಬಾಲಕರ ಉಪನಯನ ಸಂಸ್ಕಾರಕ್ಕೆ ಸಮವಾದುದು ಎಂದು ಸ್ಮೃತಿಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದೆ. ‘‘ಕುಮಾರಾಣಾಂ ಉಪನಯನಮಿವ ಕುಮಾರಿಣಾಂ ವಿವಾಹೋದ್ವಿತಿಯ ಜನ್ಮಮ್’’ ಬಾಲಕರಿಗೆ ಉಪನಯನವು ದ್ವಿತೀಯ ಜನ್ಮವಿದ್ದಂತೆ ಕನ್ಯೆಯರಿಗೆ ವಿವಾಹವು ದ್ವಿತೀಯ ಜನ್ಮವು.

ಇಲ್ಲಿ ‘ದುಷ್ಕುಲ’ ಕೆಟ್ಟವಸ್ತುವೆಂದೂ, ಕೆಟ್ಟಕುಲವೆಂದೂ ಶ್ಲೇಷವನ್ನು ಗಮನಿಸಿರಿ.

ಇಲ್ಲದಿರುವ ದೋಷಾರೊಪಣೆಯಿಂದ ಕಳೆದುಹೋದ ಕೀರ್ತಿಯಂತೆಯೂ, ಚೆನ್ನಾಗಿ ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡದ ಕಾರಣ ಶಿಥಿಲವಾದ (ಮರೆತುಹೋದ) ವೇದಾದಿ ವಿದ್ಯೆಯಂತೆಯೂ ಅವಳು ಗೋಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದಳು. ॥11॥ ಕ್ಷೀಣಿಸಿದ ಕೀರ್ತಿಯಂತೆಯೂ, ಅಪಮಾನದಿಂದ ಶಿಥಿಲವಾದ ಶ್ರದ್ಧೆಯಂತೆಯೂ, ಪೂಜಾ ದ್ರವ್ಯಗಳೇ ಇಲ್ಲದ ಪೂಜೆಯಂತೆ, ನಿಷ್ಫಲವಾದ ಆಸೆಯಂತೆ ಆಕೆಯು ಅತಿ ದೀನಾವಸ್ಥೆಗೇ ಗುರಿಯಾಗಿರುವಂತೆ ಇದ್ದಳು. ॥12॥ ಅವಳ ಸ್ಥಿತಿಯು ನಷ್ಟವಾಗಿ ಹೋದ ಆದಾಯದಂತೆ, ಆಚರಿಸದಿರುವ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ, ಉತ್ಪಾತ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಇರುವ ದಿಕ್ಕುಗಳಂತೆಯೂ, ಪೂಜಾದ್ರವ್ಯಗಳನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದಾಗ ಭಂಗವಾದ ಪೂಜೆಯಂತೆ ಇದ್ದಳು. ॥13॥ ವಿಧ್ವಸ್ತಗೊಂಡ ತಾವರೆ ಬಳ್ಳಿಯಂತೆಯೂ, ಶೂರರನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡ ಸೈನ್ಯದಂತೆ, ಕತ್ತಲೆಯಿಂದ ವಿನಾಶಗೊಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಪ್ರಭೆಯಂತೆ, ಬತ್ತಿಹೋದ ನದಿಯಂತೆ ಅವಳು ದೀನಾವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿದ್ದಳು. ॥14॥ ಆಯೋಗ್ಯರಿಂದ ಅಪವಿತ್ರಗೊಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಯಜ್ಞ ವೇದಿಯಂತೆ, ಆರಿಹೋದ ಅಗ್ನಿಶಿಖೆಯಂತೆಯೂ, ರಾಹುಗ್ರಸ್ತವಾದ ಚಂದ್ರಗ್ರಹಣದಿಂದ ಮಸಕಾದ ಹುಣ್ಣಿಮೆಯ ರಾತ್ರಿಯಂತೆ ಅವಳು ನಿಸ್ತೇಜವಾಗಿದ್ದಳು. ॥15॥ ಆನೆಯು ತನ್ನ ಸೊಂಡಿಲಿನಿಂದ ಕಿತ್ತುಹಾಕಿದ ಕಮಲ ಮತ್ತು ಕಮಲದಬಳ್ಳಿಗಳು, ಅದರಲ್ಲಿದ್ದ ಜಲಪಕ್ಷಿಗಳು ಭಯಪಟ್ಟು ಹಾರಿಹೋಗಿ ಶೋಭಾವಿಹೀನವಾದ ಪದ್ಮಸರೋವರದಂತೆ ಸೀತಾದೇವಿಯು ವ್ಯಾಕುಲಚಿತ್ತದಿಂದ ಅಲ್ಲಿದ್ದಳು. ॥16॥ ಅಭ್ಯಂಗ ಸ್ನಾನಾದಿ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳಿಲ್ಲದೆ, ಪತಿಶೋಕದಿಂದ ಪರಿತಪಿಸುತ್ತಿರುವ ಸೀತಾದೇವಿಯು,
ತೀರ ಪ್ರದೇಶವು ಕೊಚ್ಚಿಹೋಗಿ ಪ್ರವಾಹವು ಬೇರೆಡೆಗೆ ಹರಿದುಹೋದ ಕಾರಣ ಬತ್ತಿಹೋದ ನದಿಯಂತೆ, ಕೃಷ್ಣಪಕ್ಷದ ಕತ್ತಲೆಯ ರಾತ್ರಿಯಂತೆ ಕಳೆಗುಂದಿದ್ದಳು. ॥17॥ ಸುಕುಮಾರಿಯೂ, ಸುಂದರಾಂಗಿಯೂ ಆದ ಸೀತಾದೇವಿಯು ರತ್ನಖಚಿತ ಹರ್ಮ್ಯದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಲು ಯೋಗ್ಯಳಾದವಳು. ಆದರೆ ಇಂದು ಆಗ ತಾನೇ ಕಿತ್ತುಹಾಕಿ ಬಾಡಿಹೋದ ತಾವರೆಯ ಬಳ್ಳಿಯಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದಳು. ॥18॥ ಬೇಟೆಗಾರರು ಸೆರೆಹಿಡಿದು ಕಟ್ಟಿಹಾಕಲ್ಪಟ್ಟ ಗಂಡಾನೆಯಿಂದ ಬೇರ್ಪಟ್ಟ ಹೆಣ್ಣಾನೆಯಂತೆ ಇವಳು ದುಃಖಪೀಡಿತಳಾಗಿ ದೀರ್ಘವಾದ ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಡುತ್ತಿದ್ದಳು. ॥19॥ ಮೋಡವಿಲ್ಲದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ನೀಲವರ್ಣದ ವನಶ್ರೀಯಿಂದ ಶೋಭಿಸುವ ಭೂದೇವಿಯಂತೆ ಸೀತಾದೇವಿಯು ಹೆಣೆಯಲ್ಪಡದ ನೀಳವಾದ ಒಂದೇ ಜಡೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು ಕೇಶಸಂಸ್ಕಾರವಿಲ್ಲದೆ ಶೋಭಾಯಮಾನಳಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದಾಳೆ. ॥20॥ ಅವಳು ಉಪವಾಸದಿಂದಲೂ, ಶೋಕದಿಂದಲೂ, ಚಿಂತೆಯಿಂದಲೂ, ಭಯದಿಂದಲೂ, ವಾಯುಮಾತ್ರ ಆಹಾರದಿಂದ ತಪೋವ್ರತನಿಯಮಗಳನ್ನು ಆಚರಿಸುತ್ತಾ ಬಹಳ ಕೃಶಳಾಗಿ, ಕ್ಷೀಣಿಸಿ, ದೀನದೆಶೆಯಲ್ಲಿದ್ದಳು. ದುಃಖಪೀಡಿತಳಾದ ಸೀತಾದೇವಿಯು ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ಮೂಲಕ ರಾವಣನ ಪರಾಜಯವಾಗಲಿ ಎಂಬ ಒಂದೇ ಭಾವದಿಂದ ಕೈಮುಗಿದುಕೊಂಡು ಕುಲದೇವತೆಯನ್ನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಿರುವಳೋ ಎಂಬಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು. ॥21-22॥

ನಿಷ್ಕಳಂಕಳಾದ ಸೀತಾದೇವಿಯು ರಕ್ಷಕನಿಗಾಗಿ ಅತ್ತಿತ್ತ ಗಮನವಿಟ್ಟು ನೋಡುತ್ತಾ ಅಳುತ್ತಿದ್ದಳು. ಸುಂದರವಾದ ರೆಪ್ಪೆಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದು, ವಿಶಾಲವಾಗಿಯೂ, ಕೆಂಪಾಗಿಯೂ, ಬಿಳುಪಾಗಿಯೂ ಇದ್ದ ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದಳು.ಅವಳು ಶ್ರೀರಾಮನೇ ತನ್ನ ಸರ್ವಸ್ವವೆಂದು ಭಾವಿಸಿ, ಪತಿವ್ರತಾ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ನಿರತಳಾಗಿದ್ದಳು. ಅಂತಹ ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ರಾವಣನು ತನ್ನ ವಿನಾಶಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಪ್ರಲೋಭನಗೊಳಿಸಲು ಉಪಕ್ರಮಿಸಿದನು. ॥23॥

ಇತ್ಯಾರ್ಷೇ ಶ್ರೀಮದ್ರಾಮಾಯಣೇ ವಾಲ್ಮೀಕೀಯೇ ಆದಿಕಾವ್ಯೇ ಸುಂದರಕಾಂಡೇ ಏಕೋನವಿಂಶಃ ಸರ್ಗಃ ॥19 ॥

ಮಹರ್ಷಿವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆದಿಕಾವ್ಯವಾದ ಶ್ರೀಮದ್ರಾಮಾಯಣದ ಸುಂದರಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಹತ್ತೊಂಭತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗವು ಮುಗಿಯಿತು.

ಇಪ್ಪತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ

ರಾವಣನು ಸೀತಾದೇವಿಯನ್ನು ಪ್ರಲೋಭನಗೊಳಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದುದು

ಪತಿವ್ರತೆಯೂ, ತಪಸ್ವಿನಿಯೂ, ದುಃಖಿತೆಯೂ, ದೀನಳೂ ಆದ ಆ ದೇವಿಯ ಬಳಿ ರಾವಣನು ಹಸ್ತ ಮುಖಾದಿ ಸಂಜ್ಞೆಗಳಿಂದ, ಮಧುರವಾದ ವಚನಗಳಿಂದ ತನ್ನ ಮನೋಭಾವವನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸತೊಡಗಿದನು. ॥1॥

ಎಲೈ ಸುಂದರಿಯಾದ ಸೀತಾ! ನನ್ನನ್ನು ನೋಡಿ ನೀನು ವಕ್ಷಸ್ಥಳವನ್ನು ಕೈಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಿಕೊಂಡಿರುವೆ. ನನಗೆ ಭಯಪಟ್ಟು ನೀನು ಮುಖವನ್ನು ತೋರಿಸಬಾರದೆಂದು ಅಪೇಕ್ಷಿಸುತ್ತಿರುವೆಯಾ? ॥2॥ ಓ ಸರ್ವಾಂಗ ಸುಂದರೀ! ಸದ್ಗುಣ ಸಂಪನ್ನೆ! ಸರ್ವಲೋಕ ಮನೋಹಾರಿಣಿಯೇ! ಓ ವಿಶಾಲಾಕ್ಷಿಯೆ! ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ಪ್ರೇಮಿಸುತ್ತಿರುವೆನು. ಪ್ರಿಯಳೇ! ನನ್ನನ್ನು ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ ಗೌರವಿಸು. ॥3॥ ಇಲ್ಲಿ ಬೇರೆಯಾವ ಮನುಷ್ಯನಾಗಲೀ, ಕಾಮರೂಪಿಗಳಾದ ರಾಕ್ಷಸರಾಗಲೀ ಇಲ್ಲ. ನನ್ನಿಂದ ನಿನಗೇ ಯಾವುದಾದರೂ ಭಯವಿದ್ದರೆ ಬಿಟ್ಟುಬಿಡು. ॥4॥

ಓ ಭಯಸ್ವಭಾವದವಳೇ! ಪರಸ್ತ್ರೀಗಮನವಾಗಲೀ, ಪರಸ್ತ್ರೀಯರನ್ನು ಬಲಾತ್ಕಾರಪೂರ್ವಕ ಅಪಹರಿಸುವು ದಾಗಲೀ, ರಾಕ್ಷಸರಿಗೇ ಎಲ್ಲ ವಿಧದಿಂದ ಸ್ವಧರ್ಮವೇ ಆಗಿದೆ. ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವೇ ಇಲ್ಲ. ॥5॥ ಎಲೈ ಮೈಥಿಲೀ! ಅದು ಹಾಗೇ ಇರಲಿ. ಸಹಜವಾಗಿ ನಾನು ಕಾಮಾತುರನು. ನನ್ನ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಕಾಮದೇವನು ತನಗೆ ಇಚ್ಛೆ ಬಂದಂತೆ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳಲಿ. ಆದರೆ ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಪ್ರೇಮವಿಲ್ಲದಿರುವ ನಿನ್ನನ್ನು ನಾನು ಮುಟ್ಟುವುದೇ ಇಲ್ಲ. (ನೀನು ವಿಷ್ಣುಪ್ರಿಯೆ. *ಅದರಿಂದ ನಾನು ಮುಟ್ಟಲಾರೆನು.) ॥6॥ ಅದರಿಂದ ಎಲೈದೇವಿಯೇ! ನನ್ನಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಸವಿಡು. ಭಯಪಡಬೇಡ. ನಿಶ್ಚಿತ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ಪ್ರೀತಿಸು. ಹೀಗೇ ವೃಥಾ ದುಃಖಿಸುತ್ತಿರಬೇಡ. ॥7॥ ಜಡೆಯನ್ನು ಹೆಣೆದುಕೊಳ್ಳದೆ ಒಂದೇ ವೇಣಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವು ದಾಗಲೀ, ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ ಮಲಗುವುದಾಗಲೀ, ಯಾವಾಗಲೂ ಚಿಂತಿಸುವುದಾಗಲೀ, ಮಲಿನವಾದ ವಸಗಳನ್ನು ಧರಿಸುವುದಾಗಲೀ, ನಿಷ್ಕಾರಣವಾಗಿ ಉಪವಾಸ ಮಾಡುವುದಾಗಲೀ, ನಿನಗೆ ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಉಚಿತವಲ್ಲ. ॥8॥

* ಅಕಾರಃ-ವಿಷ್ಣುವು.ಅ-ಕಾಮಾ=ಶ್ರೀವಿಷ್ಣುವಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರೇಮವಿಡುವವನು. (ಅಕಾಮಾ=ವಿಷ್ಣುಪ್ರಿಯಾ) ‘‘ವಿಷ್ಣುಕಾಮಾಂ ತ್ವಾಂ ನಸ್ಪ್ರಕ್ಷಾಮಿ ’’ ಅಂದರೆ ನೀನು ರಾಮನನ್ನು ಮಾತ್ರ ಇಷ್ಟಪಡುವವಳಾಗಿರುವೆ. ಅದರಿಂದ ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ಮುಟ್ಟುವುದಿಲ್ಲ ಇದು ಭಕ್ತರ ಭಾವವಾಗಿದೆ.

ಎಲೈ ಮೈಥಿಲಿಯೇ! ನೀನು ಚಿತ್ರವಿಚಿತ್ರವಾದ ಮಾಲೆಗಳನ್ನು, ಅಗರು, ಚಂದನಗಳನ್ನು, ವಿಧ-ವಿಧವಾದ ವಸಗಳನ್ನು, ದಿವ್ಯವಾದ ಆಭರಣಗಳನ್ನು, ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಪಾನೀಯಗಳನ್ನು, ಹಾಸಿಗೆಗಳನ್ನು, ಆಸನಗಳನ್ನು, ಉಪಭೋಗಿಸು. ಬೇಕು-ಬೇಕಾದ ಗೀತಗಳನ್ನು, ವಾದ್ಯಗಳನ್ನು ಕೇಳು. ನೃತ್ಯಗಳನ್ನು ಅವಲೋಕಿಸು. ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ವರಿಸಿದರೆ ಇವೆಲ್ಲವನ್ನು ಪಡೆಯುವೆ. ॥9-10॥ ಎಲೈ ಸುಂದರಾಂಗಿಯೇ! ನೀನು ಸ್ತ್ರೀಯರಲ್ಲೇ ರತ್ನಪ್ರಾಯಳು. ನೀನು ಹೀಗೇ ಇರುವುದು ನನಗೇ ಶೋಭಿಸದು. ಅಂಗಾಂಗಗಳಲ್ಲಿ ಆಭೂಷಣಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿಕೊ. ನನ್ನನ್ನು ಹೊಂದಿಯೂ ನೀನು ಸಕಲ ಭೋಗಭಾಗ್ಯಗಳಿಂದ ಹೇಗೇ ವಂಚಿತಳಾಗಿರುವೆ? ॥11॥ ಒದಗಿಬಂದಿರುವ ಈ ನಿನ್ನ ಸುಮನೋಹರವಾದ ಯೌವನವೂ ವ್ಯರ್ಥವಾಗುತ್ತದಲ್ಲ! ವೇಗವಾಗಿ ಹರಿಯುವ ನದಿಯ ನೀರು ಹಿಂದಿರುಗಿ ಬರಲಾರದು. ಹಾಗೇಯೇ ಕಳೆದುಹೋದ ನಿನ್ನ ಯೌವನವು ಮರಳಿಬರುವುದಿಲ್ಲ. ॥12॥ ಓ ಶುಭದರ್ಶನಳೇ! ರೂಪಶಿಲ್ಪಿಯಾದ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರು ನಿನ್ನನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದ ಬಳಿಕ ವಿಶ್ರಾಂತನಾಗಿರುವನೆಂದೇ ನಾನು ತಿಳಿಯುತ್ತೇನೆ. ಏಕೆಂದರೆ, ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ನಿನಗೇ ಸಾಟಿಯಾದ ಸೌಂದರ್ಯವತಿಯು ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಇರಲಾರರು. ॥13॥ ಎಲೈ ವೈದೇಹಿ! ರೂಪ ಯೌವನಶಾಲಿಯಾದ ನಿನ್ನನ್ನು ಪಡೆದವರು ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಸೃಷ್ಟಿಕರ್ತನಾದ ಪಿತಾಮಹನಾದರೂ ಕೂಡ ಬಿಡಲಾರನು. ॥14॥ ಎಲೈ ಚಂದ್ರಮುಖಿಯೇ! ನಿನ್ನ ಅವಯವ ಸೌಂದರ್ಯ ಸೌಭಾಗ್ಯಗಳನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ ಇರುವಾಗ, ಪ್ರತಿ ಅವಯವ ಲಾಲಿತ್ಯವನ್ನು ದರ್ಶಿಸುವಾಗ ನನ್ನ ದೃಷ್ಟಿಯು ಬೇರೆಡೆಗೇ ಹೋಗುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ॥15॥ ಎಲೈ ಮೈಥಿಲಿ! ನನ್ನ ಭಾರ್ಯೆಯಾಗು. ನಾನು ನಿನ್ನ ಶತ್ರುವೆಂಬ ಮೋಹವನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಬಿಡು. ನಾನು ನಾನಾ ದೇಶಗಳಿಂದ ಅನೇಕ ಮಂದಿ ಯುವತಿಮಣಿಯರನ್ನು ಕರೆತಂದಿರುವೆನು. ಅವರೆಲ್ಲರಲ್ಲಿ ನೀನೇ ನನ್ನ ಪಟ್ಟಮಹಿಷಿಯಾಗುವುದು ಮೇಲು. ॥16॥ ಓ ಭಯ ಸ್ವಭಾವದವಳೇ! ನಾನು ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಜಯಿಸಿ ಅನೇಕ ಲೋಕಗಳಿಂದ ಹೇರಳವಾದ ಅನರ್ಘ್ಯ ರತ್ನಾಭರಣಗಳನ್ನು ತಂದಿರುವೆನು. ಅವೆಲ್ಲವೂ ನಿನ್ನದೇ. ಈ ಲಂಕಾರಾಜ್ಯವನ್ನು ನಿನಗೇ ಸಮರ್ಪಿಸಿ ಬಿಡುವೆನು. ॥17॥ ಎಲೈ ವಿಲಾಸಿನಿಯೇ! ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ಮಹಾನಗರಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಈ ಸಮಸ್ತ ಭೂಮಂಡಲವನ್ನು ನಾನು ಜಯಿಸಿರುವೆನು. ನೀನು ಬಯಸಿದರೆ ಅದನ್ನು ನಿನ್ನ ತಂದೆಯಾದ ಜನಕರಾಜನಿಗೇ ಕೊಟ್ಟುಬಿಡುವೆನು. ॥18॥ ನನಗೇ ಎದುರಾಗಿ ನಿಲ್ಲಲು ಸಾಮರ್ಥ್ಯವಿರುವ ವೀರನನ್ನು ನಾನು ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ. ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ಸಾಟಿಯಿಲ್ಲದ ನನ್ನ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ನೋಡಿ ನೀನು ತಿಳಿದುಕೋ. ॥19॥ ನನ್ನ ಶತ್ರುಗಳು ಹಲವಾರು ಬಾರಿ ಯುದ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ಧ್ವಜಗಳನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡು ಭಗ್ನರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ದೇವತೆಗಳಾಗಲೀ, ಅಸುರರಾಗಲೀ, ಶತ್ರುಗಳಾಗಿ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಎದುರಿಗೆ ನಿಲ್ಲಲು ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಸಮರ್ಥರಲ್ಲ. ॥20॥ ಈಗ ನೀನು ಬಯಸಿದ ರೀತಿಯಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಿಕೊ. ಒಳ್ಳೆಯ ಪ್ರಭೆಯಿಂದ ಕೂಡಿರುವ ಆಭರಣಗಳು ನಿನ್ನ ಸರ್ವಾಂಗಗಳನ್ನು ಅಲಂಕರಿಸಲಿ. ಎಲೈ ವರಾನನೆ! ಅಲಂಕಾರ ವಸ್ತುಗಳಿಂದ ಸಿಂಗರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿರುವ ನಿನ್ನ ರೂಪವನ್ನು ಕಾಣಬೇಕೇಂದಿದ್ದೇನೆ. ನನಗೆ ಅನುರೂಪಳಾಗು. ನೀನು ಉದಾರತೆಯಿಂದ ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಕೃಪೆದೋರಿ ನಿನ್ನ ಶರೀರವನ್ನು ಯಥಾಯೋಗ್ಯವಾಗಿ ಸಿಂಗರಿಸಿಕೊ. ನಿನಗೆ ಇಷ್ಟವಾದ ಸುಖೋಪಭೋಗಗಳನ್ನು ಯಥೇಚ್ಛವಾಗಿ ಉಪ ಭೋಗಿಸು. ರುಚಿಕರವಾದ ಪಾನೀಯಗಳನ್ನು ಬೇಕಾದಷ್ಟು ಪಾನಮಾಡು. ನನ್ನೊಡನೆ ಯಥೇಚ್ಛವಾಗಿ ವಿಹರಿಸು. ನಿನಗೇ ಬೇಕಾದವರಿಗೇ ಭೂಮಿಯನ್ನಾಗಲೀ, ಧನವನ್ನಾಗಲೀ, ಔದಾರ್ಯದಿಂದ ಬೇಕಾದಷ್ಟು ಹಂಚಿ ಬಿಡು. ॥21-23॥ ಯಾವ ವಿಧವಾದ ಭಯವೂ ಇಲ್ಲದೆ ನನ್ನೊಡನೆ ಉಲ್ಲಾಸದಿಂದಿರು. ಧೈರ್ಯದಿಂದ ನನಗೆ ಆಳಿನಂತೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸು. ನನ್ನ ಕೃಪೆಯಿಂದಾಗಿ ನೀನು ಇಲ್ಲಿಯ ಸುಖೋಪಭೋಗಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವಂತೆ ನಿನ್ನ ಬಂಧುಗಳೆಲ್ಲರೂ ಅನುಭವಿಸಲಿ. ॥24॥

ಎಲೈ ಮಂಗಳಪ್ರದಳೇ! ಒಂದು ಬಾರಿ ನನ್ನಲ್ಲಿರುವ ಹೇರಳವಾದ ಐಶ್ವರ್ಯವನ್ನು, ತೇಜಸ್ಸನ್ನು, ಕೀರ್ತಿಯನ್ನು, ಚೆನ್ನಾಗಿ ನೋಡು. ಎಲೈ ಸುಂದರಿಯೇ! ನಾರುಮಡಿಯನ್ನು ಉಟ್ಟಿರುವ ರಾಮನನ್ನು ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡು ಏನು ಮಾಡುವೆ? ॥25॥ ಈಗ ರಾಮನು ಜಯವನ್ನೂ, ಸಂಪತ್ತನ್ನೂ, ಕಳೆದುಕೊಂಡಿರುವನು. ಅಡವಿ ಪಾಲಾಗಿ ಹೋಗಿರುವನು. ಮುನಿ ವ್ರತವನ್ನು ಕೈಗೊಂಡು ನೆಲದಮೇಲೆ ಮಲಗುತ್ತಿರುವನು. ಇನ್ನು ಅವನು ಜೀವಿಸಿರುವನೋ ಇಲ್ಲವೋ? ॥26॥ ಎಲೈ ವೈದೇಹಿ! ಅಗ್ರಭಾಗದಲ್ಲಿ ಬೆಳ್ಳಕ್ಕಿಗಳಿರುವ ಕಾರ್ಮುಗಿಲುಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾದ ಚಂದ್ರನನ್ನು ನೋಡಲಾಗದಂತೆ ನಿನ್ನನ್ನು ಪಡೆಯುವುದಿರಲೀ, ರಾಮನಿಂದ ನೋಡಲೂ ಕೂಡ ಸಾಧ್ಯವಾಗದು. ॥27॥ ಇಂದ್ರನ ಹಸ್ತಗತಳಾದ ಹಿರಣ್ಯಕಶಿಪುವಿನ ಹೆಂಡತಿ (ಕೀರ್ತಿ) ಹಿಂದಕ್ಕೇ ಪಡೆಯಲು ಸಾಧ್ಯವಾಯಿತು. ಆದರೆ ನನ್ನ ಹಸ್ತಗತ ಳಾಗಿರುವ ನಿನ್ನನ್ನು ರಾಮನು ಮರಳಿ ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳಲಾರನು. ॥28॥ ಬಲು ಸುಂದರವಾದ ಮಂದಹಾಸವುಳ್ಳವಳೇ! ಸುಂದರವಾದದಂತ ಪಂಕ್ತಿಯುಳ್ಳವಳೇ! ಚೆಲುವಾದ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳವಳೇ! ವಿಲಾಸಿನಿಯೇ! ಭೀರುವೇ! ಗರುಡಪಕ್ಷಿಯು ಹಾವನ್ನು ಅಪಹರಿಸುವಂತೆ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ನೀನು ಅಪಹರಿಸಿರುವೆ. ॥29॥ ಮಲಿನವಾದ ಪಟ್ಟವಸ್ತ್ರವನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದರೂ, ಉಪವಾಸಾದಿಗಳಿಂದ ಕೃಶವಾಗಿದ್ದರೂ, ಅಲಂಕಾರ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳದಿದ್ದರೂ ನಿನ್ನನ್ನು ನೋಡಿದ ಮೇಲೆ ನನ್ನ ಸತಿಯರ ಕಡೆಗೇ ಮನಸ್ಸೇ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ. ॥30॥ ನನ್ನ ಅಂತಃಪುರದಲ್ಲಿ ಸಕಲ ಸದ್ಗುಣ ಸಂಪನ್ನೆಯರಾದ ಎಷ್ಟೋ ಸ್ತ್ರೀಯರಿದ್ದಾರೆ. ಅವರೆಲ್ಲರ ಮೇಲೆ ನೀನು ಪರಮಾಧಿಕಾರವನ್ನು ವಹಿಸು. ॥31॥ ಎಲೈ ಕಪ್ಪಾದ ಕೂದಲುಳ್ಳವಳೇ! ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಶ್ರೇಷ್ಠರೆನಿಸಿದ ನನ್ನ ಎಲ್ಲ ಭಾರ್ಯೆಯರು-ಲಕ್ಷ್ಮೀದೇವಿಯನ್ನು ಅಪ್ಸರೆಯರು ಉಪಚರಿಸುವಂತೆ ನಿನ್ನ ಶುಶ್ರೂಷೆಯಲ್ಲಿ ನಿರತರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ॥32॥ ಎಲೈ ಶುಭಾಂಗಿಯೇ! ಕುಬೇರನನ್ನು ಜಯಿಸಿ ನಾನು ತಂದಿರುವ ರತ್ನಗಳನ್ನೂ, ಧನರಾಶಿಗಳನ್ನೂ, ಮೂರುಲೋಕದ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾ ನನ್ನೊಡನೆ ಹಾಯಾಗಿರು. ॥33॥ ಓ ದೇವಿಯೇ! ರಾಮನು ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲಾಗಲೀ, ಬಲದಲ್ಲಾಗಲೀ, ಪರಾಕ್ರಮ ದಲ್ಲಾಗಲೀ, ಧನದಿಂದಾಗಲೀ, ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದಾಗಲೀ, ಯಶಸ್ಸಿನಿಂದಾಗಲೀ, ನನಗೆ ಸರಿಸಮಾನನಾಗಲಾರನು. ॥34॥ ಎಲೈ ಲಲನಾಮಣಿಯೇ! ಸುರುಚಿರವಾದ ಪಾನೀಯಗಳನ್ನು ಪಾನ ಮಾಡು. ಯಥೇಚ್ಛವಾಗಿ ವಿಹರಿಸು. ಭೋಗಗಳನ್ನು ಅನಭವಿಸು. ಧನದ ರಾಶಿಗಳನ್ನು, ಭೂಮಂಡಲದ ಭಾಗಗಳನ್ನು ನಿನಗೇ ಬೇಕಾದವರಿಗೇ ಕೊಡು. ನನ್ನೊಡನೆ ಸುಖದಿಂದಲೂ, ವಿಲಾಸ ದಿಂದಲೂ ಇರು. ನಿನ್ನ ಬಾಂಧವರೆಲ್ಲರೂ ನಿನ್ನೊಡನೆ ಸೇರಿಕೊಂಡು ಸುಖವಾಗಿರಲಿ. ॥ 35 ॥

ಎಲೈ ಭಯ ಸ್ವಭಾವದವಳೇ! ಉತ್ತಮವಾದ ಬಂಗಾರದ ಆಭರಣಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿಕೊಂಡು, ಸಮುದ್ರ ತೀರದಲ್ಲಿ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಪುಷ್ಪಿತವಾದ, ದುಂಬಿಗಳಿಂದ ಕೂಡಿರುವ, ವೃಕ್ಷಪಂಕ್ತಿಗಳಿಂದ ನಿಬಿಡವಾದ ವನಗಳಲ್ಲಿ ನನ್ನೊಡನೆ ಸೇರಿ ವಿಹರಿಸು.॥36॥

ಇತ್ಯಾರ್ಷೇ ಶ್ರೀಮದ್ರಾಮಾಯಣೇ ವಾಲ್ಮೀಕೀಯೇ ಆದಿಕಾವ್ಯೇ ಸುಂದರಕಾಂಡೇ ವಿಂಶಃ ಸರ್ಗಃ ॥20 ॥

ಮಹರ್ಷಿವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆದಿಕಾವ್ಯವಾದ ಶ್ರೀಮದ್ರಾಮಾಯಣದ ಸುಂದರಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಇಪ್ಪತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗವು ಮುಗಿಯಿತು.

ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದನೆಯ ಸರ್ಗ

ಸೀತಾದೇವಿಯು ರಾವಣನಿಗೆ ಹಿತವಾಕ್ಯವನ್ನು ಹೇಳಿ, ಶ್ರೀರಾಮನ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಕೊಂಡಾಡಿದುದು

ಭಯಂಕರವಾಗಿರುವ ರಾಕ್ಷಸರಾಜನಾದ ರಾವಣನ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ, ದುಃಖಿತಳಾದ ಸೀತಾದೇವಿಯು ಆರ್ತಳಾಗಿ ದೀನಸ್ವರದಿಂದ ನಿಧಾನವಾಗಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಳು. ॥1॥ ಸುಂದರಾಂಗಿಯಾದ ಸೀತಾದೇವಿಯು ದುಃಖಪೀಡಿತಳಾಗಿದ್ದಳು. ಅಳುತ್ತಾ ತರ-ತರನೆ ನಡುಗುತ್ತಿದ್ದಳು. ಪತಿಯನ್ನೇ ಯಾವಾಗಲೂ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಿದ್ದಳು. ಶುಚಿಸ್ಮಿತೆಯಾದ ಆ ಸಾಧ್ವಿಯು ಪರಪುರುಷರೋಡನೆ ನೇರವಾಗಿ ಮಾತಾಡಕೂಡದೆಂಬ ಅಭಿಪ್ರಾಯದಿಂದ ಹುಲ್ಲುಕಡ್ಡಿಯೊಂದನ್ನು ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಅಡ್ಡಲಾಗಿಟ್ಟು ಇಂತೆಂದಳು -

‘‘ಎಲೈ ರಾಕ್ಷಸರಾಜನೇ! ನಿನ್ನ ಮನಸ್ಸನ್ನುನನ್ನಿಂದ ತೊಲಗಿಸಿಬಿಡು. ನಿನ್ನ ಭಾರ್ಯೆಯರಲ್ಲೇ ಅದು ಅನುರಕ್ತ ವಾಗಲಿ. ॥2-3॥ ಪಾಪಿಷ್ಠನು ಒಳ್ಳೆಯ ಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಬಯಸುವಂತೆ, ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ಬಯಸುವುದು ಯುಕ್ತವಲ್ಲ. ಪಾಪಿಷ್ಠನಿಗೆ ಸಿದ್ಧಿಯು ಸಿದ್ಧಿಸದಂತೆ ನಾನು ನಿನಗೆ ದೊರಕತಕ್ಕವಳಲ್ಲ. ನಾನು ಮಹಾಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿ ಪುಣ್ಯಕುಲಕ್ಕೆ ಸೇರಿದವಳು. ಶ್ರೀರಾಮನ ಏಕ ಪತ್ನಿಯಾಗಿರುವವಳು. (ಪತಿವ್ರತೆಯಾಗಿರುವವಳು.) ನೀನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಿರುವ ಅತಿನಿಂದ್ಯವಾದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡುವುದು ನನಗೆ ಯುಕ್ತವಲ್ಲ.’’ ಯಶೋವತಿಯಾದ ಸೀತಾದೇವಿಯು ಹೀಗೇ ಹೇಳಿ ರಾವಣನನ್ನು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತಿರಸ್ಕರಿಸುತ್ತಾ ಪುನಃ ಹೀಗೇ ಹೇಳಿದಳು - ॥4-5॥

‘‘ಪತಿವ್ರತೆಯಾಗಿರುವ ನಾನು ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ಭಾರ್ಯೆಯು. ನಿನಗೇ ಪರಸತಿಯಾಗಿರುವೆ. ಸತ್ಪುರುಷರ ಧರ್ಮವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಂಡು, ಅವರು ಆಚರಿಸುವಂತೆ ನೀನೂ ಆಚರಿಸು. ಎಲೈ ನಿಶಾಚರನೇ! ನಿನ್ನ ಸತಿಯರು ಪರಪುರುಷರ ವಶರಾಗದಂತೆ ನೀನು ರಕ್ಷಿಸುವಂತೆ, ಪರಪತ್ನಿಯರನ್ನೂ ಅವರ ಶೀಲಕ್ಕೆ ಭಂಗವುಂಟಾಗದಂತೆ ನೀನು ರಕ್ಷಿಸಬೇಕು. ಹೀಗೇ ಗ್ರಹಿಸಿ, ನಿನಗೇ ನೀನೇ ಉಪಮಾನವಾಗಿಸಿಕೊಂಡು ನಿನ್ನ ಭಾರ್ಯೆಯರಲ್ಲೇ ರಮಿಸುವವನಾಗು.’’ ॥6-7॥

ತನ್ನ ಪತ್ನಿಯರಲ್ಲಿ ತೃಪ್ತಿ ಹೊಂದದೇ ಇರುವ, ಅಸಭ್ಯನಾದ, ಚಂಚಲವಾದ ಮನಸ್ಸುಳ್ಳ, ವಂಚಕಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಕೂಡಿರುವವನು ಪರಸತಿಯರಿಂದ ಪರಾಭವಗೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ನಿನ್ನ ಬುದ್ಧಿಯು ಸದಾಚಾರ-ಸದ್ವ್ಯವಹಾರಗಳಿಂದ ದೂರವಾಗಿರುವುದನ್ನು, ವಿರುದ್ಧವಾಗಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿದರೆ, ನಿನ್ನ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಸತ್ಪುರುಷರೇ ಇಲ್ಲವೆಂದು ಭಾವಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಇದ್ದರೂ ಅವರ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ನೀನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ. ನೀನು ವ್ಯರ್ಥವಾಗಿ ಪ್ರಣಯ ಪ್ರಲಾಪಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿರುವೆ. ಸತ್ಪುರುಷರ ಸದುಪದೇಶವನ್ನು ಕೇಳುವುದಿಲ್ಲ. ರಾಕ್ಷಸರ ನಾಶಕ್ಕಾಗಿ ನೀನು ತೊಡಗಿರುವಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಸತ್ಪುರುಷರ ಉಪದೇಶಗಳನ್ನು ಗ್ರಹಿಸದಿರುವ ಅನೀತಿವಂತನಾದ ರಾಜನನ್ನು ಪಡೆದ ಸಮೃದ್ಧವಾದ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳೂ, ನಗರಗಳೂ ವಿನಾಶಹೊಂದುತ್ತವೆ. ಅದೇ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ರತ್ನಗಳ ರಾಶಿಗಳಿಂದ ಸಮೃದ್ಧವಾಗಿರುವ ಈ ಲಂಕೆಯು ಅನೀತಿವಂತನಾದ, ಜಿತೇಂದ್ರಿಯನಲ್ಲದ ನಿನ್ನಂತಹ ರಾಜನನ್ನು ಪಡೆದು, ನೀನೊಬ್ಬನ ಅಪರಾಧದಿಂದಲೇ ಬಹಳ ಬೇಗ ವಿನಾಶಹೊಂದುತ್ತದೆ. ॥8-12॥

ಎಲೈ ರಾವಣಾ! ದೂರದೃಷ್ಟಿಯಿಲ್ಲದೆ ತಾನು ಮಾಡುವ ಪಾಪಕರ್ಮದಿಂದಲೇ ವಿನಾಶಹೊಂದುವ ಪಾಪಕರ್ಮಿಯ ನಾಶದಿಂದ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳೂ ಸಂತೋಷಗೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ಪಾಪಿಯಾದ ನೀನು ನಾಶ ಹೊಂದಿದಾಗ ನಿನ್ನಿಂದ ವಂಚಿತರಾದ ಜನರು (ಅಹಿಂಸಕರಾದ ದೇವಗಂಧರ್ವರು) ಸಂತೋಷಗೊಂಡು ‘ಭಯಂಕರನಾದ ಕ್ರೂರಿಯಾದ ರಾವಣನು
ದೈವಯೋಗದಿಂದ ವಿನಾಶಹೊಂದಿದನು’, ಇದು ತುಂಬಾ ಒಳ್ಳೆಯದಾಯಿತು ಎಂದು ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುವರು. ॥13-14॥

ರಾವಣನೇ! ಐಶ್ವರ್ಯದಿಂದಾಗಲೀ, ಧರ್ಮದಿಂದಾಗಲೀ, ನನ್ನನ್ನು ಪ್ರಲೋಭನಗೊಳಿಸುವುದು ಸರ್ವಥಾ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಸೂರ್ಯನೊಡನೆ ಪ್ರಭೆಯು ಸೇರಿರುವಂತೆ ರಾಘವನೊಡನೆ ನಾನು ಯಾವಾಗಲೂ ಸೇರಿಕೊಂಡೇ ಇರುವೆನು. ॥15॥ ಲೋಕನಾಥನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನ ತ್ರಿಲೋಕ ಸತ್ಕೃತವಾದ ಭುಜವನ್ನೇ ತಲೆದಿಂಬಾಗಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದ ನಾನು ಬೇರೊಬ್ಬನ ಭುಜವನ್ನು ಹೇಗೆ ತಾನೇ ಆಶ್ರಯಿಸುವೆ? ॥16॥ ವೇದವ್ರತಗಳಿಂದ ಸ್ನಾತಕನಾದ, ಆತ್ಮಜ್ಞಾನಿಯಾದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿಗೇ ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯೆಯು ಯೋಗ್ಯವಾಗಿರುವಂತೆ, ಭೂಮಿಗೆ ಒಡೆಯನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಮಾತ್ರವೇ ನಾನು ಯೋಗ್ಯಭಾರ್ಯೆಯಾಗಿರುವೆನು. ॥17॥

ಎಲೈ ಸಾಧು ರಾವಣಾ! *ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿರುವ ಹೆಣ್ಣಾನೆಯನ್ನು ಗಜರಾಜನೊಂದಿಗೇ ಸೇರಿಸು ವಂತೆ, ಪತಿ ವಿಯೋಗದಿಂದ ದುಃಖಿತಳಾದ ನನ್ನನ್ನು ಶ್ರೀರಾಮನೊಡನೆ ಸೇರಿಸು. ಇದು ನಿನಗೆ ಉಚಿತವಾಗಿದೆ. ನಿನಗೇ ನಿನ್ನ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕೆಂಬ ಇಚ್ಛೆ ಇದ್ದರೆ, ರಾಕ್ಷಸರ ಘೋರವಾದ ವಧೆಯಲ್ಲಿ ನಿನಗೆ ಇಚ್ಛೆ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ, ಪುರುಷ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನಲ್ಲಿ ಸ್ನೇಹ ಬೆಳೆಸುವುದು ಮೇಲು. ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಸರ್ವಧರ್ಮಗಳನ್ನು ತಿಳಿದವನೂ, ಶರಣಾಗತವತ್ಸಲನೂ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾದವನು. ನಿನಗೇ ಬದುಕುವ ಇಚ್ಛೆ ಇದ್ದರೆ ಅವನ ಸ್ನೇಹವನ್ನು ಬೆಳೆಸಿಕೊ.
॥18-20॥ ಶರಣಾಗತ ವತ್ಸಲನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ನೀನು ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸು. ಶುದ್ಧ ಹೃದಯದಿಂದ ವಿನೀತನಾಗಿ ನನ್ನನ್ನು ಅವನಿಗೇ ಒಪ್ಪಿಸಿಕೊಡು. ಅದೇ ನಿನಗೇ ಉಚಿತವಾಗಿದೆ. ಇದರಿಂದ ಅವನೂ ಪ್ರಸನ್ನನಾಗುವನು. ॥21॥

* ಇಲ್ಲಿ ಸಾಧು ರಾವಣ ಎಂದು ಸಂಬೋಧಿಸಿದ ಭಾವ - ಉಪದೇಶಿಸುವಾಗ ಗೌರವ ಸೂಚಕವಾದ ಸಂಬೋಧನೆ. ಮೊದಲು ಸೀತಾಪಹರಣದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಸಾಧುವೇಷದಿಂದ ಬಂದಿದ್ದ ಎಂದು.

ಎಲೈ ರಾವಣಾ! ನನ್ನ ಮಾತಿನಂತೆ ನನ್ನನ್ನು ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರ ಪ್ರಭುವಿಗೆ ಸಮರ್ಪಿಸುವುದರಿಂದ ನಿನಗೆ ಮಂಗಳ ಉಂಟಾದೀತು. ಇದಕ್ಕೆ ತಪ್ಪಿದರೆ ಮರಣವು ತಪ್ಪದು. ॥22॥ ಇಂದ್ರನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದ ವಜ್ರಾಯುಧವಾದರೂ ನಿನ್ನನ್ನು ಕೊಲ್ಲದೆ ಇರಬಹುದು. ಯಮನು ಬಹಳ ಕಾಲ ನಿನ್ನ ಬಳಿಗೇ ಬರದೇ ಇರಬಹುದು, ಆದರೆ ಜಗತ್ಪತಿಯಾದ ರಾಘವನು ಕೋಪಗೊಂಡರೆ ನಿನ್ನಂತಹ ದುರುಳನನ್ನು ಜೀವಸಹಿತವಾಗಿ ಬಿಡಲಾರನು. ॥23॥ ಇಂದ್ರನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದ ವಜ್ರಾಯುಧದ ಭಾರೀ ಶಬ್ದದಂತೆ-ಭೂಮ್ಯಾಕಾಶಗಳನ್ನು ನಡುಗಿಸುವಂತಹ ಶ್ರೀರಾಮನ ಧನುಷ್ಟಂಕಾರವನ್ನು ನೀನು ಬೇಗನೇ ಕೇಳಲಿರುವೆ. ॥24॥ ಒಳ್ಳೆಯ ಗಿಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಬುಸುಗುಟ್ಟುವ ಮಹಾಸರ್ಪಗಳಂತೆ ಪ್ರಜ್ವಲಿಸುವ ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ ಅಗ್ರಭಾಗ ಗಳುಳ್ಳ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಗುರುತು ಇರುವ ದಿವ್ಯವಾದ ಬಾಣಗಳು ಈ ಲಂಕಾಪಟ್ಟಣದ ಮೇಲೆ ಬೀಳುವವು. ಶ್ರೀರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಗರಿಕಟ್ಟಿದ ಬಾಣಗಳು ಈ ಲಂಕಾನಗರದ ಮೇಲೆ ಮಳೆಯಂತೆ ಸುರಿದು ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಸಂಹರಿಸುತ್ತಾ ಎಲ್ಲೆಡೆ ತುಂಬಿ ಹೋಗುತ್ತವೆ. ॥25-26॥ ವೈನತೇಯನು ಸರ್ಪಗಳನ್ನು ಕ್ಷಣಮಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಮೇಲೆತ್ತಿಕೊಂಡು ಹೋಗಿ ಕೊಲ್ಲುವಂತೆ ಮಹಾ ಪರಾಕ್ರಮಶಾಲಿಯಾದ ಶ್ರೀರಾಮರೂಪಿ ಗರುಡನು ಸರ್ಪರೂಪಿ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಬಹಳ ಬೇಗನೇ ಸಂಹರಿಸಲಿದ್ದಾನೆ. ॥27॥ ಮಹಾವಿಷ್ಣುವು ತ್ರಿವಿಕ್ರಮನಾಗಿ ಮೂರೇ ಹೆಜ್ಜೆಗಳಿಂದ ಅಸುರರ ಅಪಾರ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದಂತೆ, ಶತ್ರು ಸಂಹಾರಕನಾದ ನನ್ನ ಪತಿಯು ನಿನ್ನಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ಕ್ಷಣ ಮಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಬಿಡಿಸಿಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ॥28॥ ಎಲೈ ರಾವಣಾ! ಜನಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಖರದೂಷಣಾದಿ ಸಹಿತ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ ರಾಕ್ಷಸರು ಶ್ರೀರಾಮನಿಂದ ಮಣ್ಣುಗೂಡಿದರು. ಅದರಿಂದ ನಿನ್ನ ಅಧಿಕಾರದಲ್ಲಿದ್ದ ಒಂದು ಸೈನ್ಯ ವಸಾಹತು ಕೈಬಿಟ್ಟುಹೋಯಿತು. ಅಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲದೆ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಸಂಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಎದುರಿಸಲು ಸಾಮರ್ಥ್ಯವಿಲ್ಲದೆ ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿಕೊಂಡು ಬಂದು ದುಷ್ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಿರುವೆ. ॥29॥

ಎಲೈ ಅಧಮಾಧಮನೇ! ಸಿಂಹಸದೃಶ ಪರಾಕ್ರಮಿಗಳಾದ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರಿಬ್ಬರೂ ಹೊರಗೇ ಹೋಗಿದ್ದಾಗ, ನೀನು ಕಳ್ಳನಂತೆ ಆಶ್ರಮವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ನನ್ನನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿಕೊಂಡು ಬಂದಿರುವೆ. ॥30॥ ಜೋಡಿ ಸಿಂಹಗಳ ವಾಸನೆಯನ್ನು ಮೂಸಿದ ನಾಯಿಗೆ ಅವುಗಳನ್ನು ದಿಟ್ಟಿಸಿ ನೋಡಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗದಿರುವಂತೆ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರ ವಾಸನೆಯನ್ನು ಆಘ್ರಾಣಿಸಿದ ನೀನು ಅವರನ್ನು ನೋಡುವುದಾಗಲೀ, ಅವರ ಎದುರು ನಿಲ್ಲುವುದಾಗಲೀ, ಸಾಧ್ಯವಾಗದು. ॥31॥ ದೇವೇಂದ್ರನ ಎರಡು ತೋಳುಗಳೊಡನೆ ವೃತ್ರಾಸುರನು ಒಂದು ಬಾಹುವಿನಿಂದ ಪರಾಜಿತನಾದಂತೆ, ಚೋರವೃತ್ತಿಯವನಾದ ನಿನಗೇ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರೊಡನೆ ಯುದ್ಧ ಸಂಭವಿಸಿದರೆ ನಿನ್ನ ಪರಾಜಯವು ನಿಶ್ಚಿತವು. ॥32॥ ಭಗವಾನ್ ಸೂರ್ಯನು ತನ್ನ ಕಿರಣಗಳಿಂದ ಸ್ವಲ್ಪನೀರಿರುವ ಹೊಂಡವನ್ನು ಒಣಗಿಸಿಬಿಡುವಂತೆ, ನನ್ನ ಪತಿಯಾದ ಶ್ರೀರಾಮನು ಸೌಮಿತ್ರಿಯಿಂದೊಡಗೂಡಿ ಬೇಗನೇ ಬಂದು ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ನಿನ್ನ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಹೀರಿಬಿಡುತ್ತಾನೆ.

ನಿನಗೆ ವಿನಾಶ ಕಾಲವು ಸಮೀಪಿಸಿದೆ. ಮಹಾವೃಕ್ಷವು ಸಿಡಿಲಿನಿಂದ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾರದೋ, ಹಾಗೇಯೇ ಕಾಲಹತ ನಾಗಿರುವ ನೀನು ಕೈಲಾಸವನ್ನು ಹೊಕ್ಕರೂ, ಕುಬೇರನ ಅಲಕಾವತಿಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರೂ, ವರುಣನ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಆಶ್ರಯಪಡೆದರೂ ದಾಶರಥಿಯ ಬಾಣಗಳಿಂದ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾರೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವೇ ಇಲ್ಲ. ॥33-34॥

ಇತ್ಯಾರ್ಷೇ ಶ್ರೀಮದ್ರಾಮಾಯಣೇ ವಾಲ್ಮೀಕೀಯೇ ಆದಿಕಾವ್ಯೇ ಸುಂದರಕಾಂಡೇ ಏಕವಿಂಶಃ ಸರ್ಗಃ ॥ 21 ॥

ಮಹರ್ಷಿವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆದಿಕಾವ್ಯವಾದ ಶ್ರೀಮದ್ರಾಮಾಯಣದ ಸುಂದರಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದನೆಯ ಸರ್ಗವು ಮುಗಿಯಿತು.

ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡನೆಯ ಸರ್ಗ

ರಾವಣನು ಸೀತೆಗೆ ಎರಡು ತಿಂಗಳ ಗಡುವನ್ನು ನೀಡಿದುದು, ಸೀತೆಯು ನಿರಾಕರಿಸಿದುದು ರಾವಣನು ಸೀತೆಯನ್ನು ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ವಶಕ್ಕೊಪ್ಪಿಸಿ ಅರಮನೆಯನ್ನು ಸೇರಿದುದು

ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರನಾದ ರಾವಣನು ಸೀತಾದೇವಿಯ ಕಠೋರವಾದ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ ಪ್ರಿಯದರ್ಶನಳಾದ ಸೀತಾ ದೇವಿಗೆ ಅಪ್ರಿಯವಾಗಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು - ॥1॥ ‘‘ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪುರುಷನು ಸ್ತ್ರೀಯನ್ನು ಸಾಂತ್ವನಗೊಳಿಸಿದಷ್ಟು ಅವನು ಸ್ತ್ರೀಯಳಿಗೆ ಅಧೀನನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಅವರನ್ನು ತನಗೇ ಅನುಕೂಲವಾಗಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಪ್ರಿಯವಚನಗಳನ್ನು ಆಡಿದಷ್ಟು ಅವರಿಂದ ಇನ್ನೂ ತಿರಸ್ಕಾರಕ್ಕೆ ಗುರಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ. ॥2॥ ಹದ್ದುಮೀರಿ ಹೋಗುತ್ತಿರುವ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ನಿಪುಣನಾದ ಸಾರಥಿಯು ಸರಿದಾರಿಗೇ ತರುವಂತೆ, ನಿನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಉಕ್ಕಿಬರುತ್ತಿರುವ ನನ್ನ ಕೋಪವನ್ನು ನಿನ್ನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ನನಗುಂಟಾದ ಪ್ರೇಮವು ತಡೆಯುತ್ತಿದೆ. ॥3॥ ಉತ್ಕಟವಾದ ವ್ಯಾಮೋಹವಿರುವ ಜನರು ನಮಗೆ ಪ್ರತಿಕೂಲವಾಗಿ ಪ್ರವರ್ತಿಸಿದರೂ ಅವರ ಮೇಲೆ ಕೋಪವು ಬರುವುದಿಲ್ಲವಲ್ಲ! ಅವರ ಕುರಿತು ದಯೆ, ಪ್ರೇಮ, ಹೆಚ್ಚುತ್ತಲೇ ಇದ್ದು, ಶಕ್ತಿಯು ಕುಂಠಿತ ವಾಗುತ್ತದೆ. ॥4॥

ಎಲೈ ಸುಮುಖಿಯೇ! ಈ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ ನೀನು ವಧಾರ್ಹಳಾಗಿದ್ದರೂ, ಅಪಮಾನಗೊಳಿಸಲು ತಕ್ಕವಳಾದರೂ, ಕಪಟ ಸಂನ್ಯಾಸಿಯಂತೆ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಅಲೆದಾಡುತ್ತಿರುವ ರಾಮನಲ್ಲಿಯೇ ಅನುರಕ್ತಳಾಗಿರುವ ನಿನ್ನನ್ನು ಶಿಕ್ಷಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ. ॥5॥ ಎಲೈ ಮೈಥಿಲಿ! ನೀನು ನನ್ನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಆಡಿದ ಕರ್ಣಕಠೋರವಾದ ಒಂದೊಂದು ಮಾತಿಗೂ ದಾರುಣ ವಾದ ಮರಣದಂಡನೆಯನ್ನು ವಿಧಿಸಲು ಅರ್ಹವಾಗಿದೆ. ॥6॥ ರಾಕ್ಷಸರಾಜನಾದ ರಾವಣನು ವೈದೇಹಿಯ ಬಳಿ ಹೀಗೇ ಹೇಳಿ ಕೋಪೊದ್ರಿಕ್ತನಾಗಿ ಮರಳಿ ಅವಳಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ನುಡಿದನು - ॥7॥ ಎಲೈ ವರವರ್ಣಿನಿ! ನಾನು ಈ ಹಿಂದೆ ನನಗೇ ವಶಳಾಗಲು ಹನ್ನೆರಡು ತಿಂಗಳುಗಳ ಅವಧಿಯನ್ನು ನಿನಗೆ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಎರಡು ಮಾಸಗಳು ಮಾತ್ರ ಉಳಿದಿವೆ. ಆ ಎರಡು ಮಾಸಗಳು ನಾನು ಪ್ರತೀಕ್ಷೆ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ. ಅಷ್ಟರೊಳಗಾಗಿ ನೀನು ನನಗೆ ವಶಳಾಗಬೇಕು. ॥8॥ ಈ ಎರಡು ತಿಂಗಳು ಕಳೆದ ನಂತರವೂ ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ಪತಿಯನ್ನಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸದಿದ್ದರೆ, ನನ್ನ ಅಡಿಗೆಯವರು ನಿನ್ನನ್ನು ಬೆಳಗಿನ ಉಪಹಾರಕ್ಕಾಗಿ ಕತ್ತರಿಸಿ ತುಂಡು-ತುಂಡುಮಾಡಿ ಬಿಡುತ್ತಾರೆ.’’ ॥9॥

ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನಾದ ರಾವಣನು ಈ ವಿಧವಾಗಿ ಸೀತಾದೇವಿಯನ್ನು ಬೆದರಿಸುತ್ತಿರಲು, ಅವನ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿದ್ದ ದೇವ, ಗಂಧರ್ವಕನ್ಯೆಯರು ವಿಷಾದಪಟ್ಟರು. ಅವರ ಕಣ್ಣುಗಳಲ್ಲಿ ನೀರು ತುಂಬಿ ವಿಕಾರವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದರು. ॥10॥ ಅವರಲ್ಲಿ ಕೆಲವರು ತುಟಿಗಳ ಸ್ಪಂದನದಿಂದಲೂ, ಕೆಲವರು ಕಣ್ಣುಗಳ ನೋಟದಿಂದಲೂ, ಕೆಲವರು ಮುಖಭಾವಗಳಿಂದಲೂ, ಸೀತಾದೇವಿಯನ್ನು ಸಂತೈಸಿದರು. ರಾವಣನ ಭಯದಿಂದ ಯಾರೂ ಮಾತಾಡದೆ ಮುಖ-ನೇತ್ರ, ಅಧರ ಸಂಜ್ಞೆಗಳಿಂದಲೇ ಅನುಕಂಪವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ॥11॥ ಈ ವಿಧವಾಗಿ ಅವರಿಂದ ಸಮಾಧಾನಗೊಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಸೀತಾದೇವಿಯು ರಾವಣನಿಗೆ ತನ್ನ ಪಾತಿವ್ರತ್ಯದ ಬಲ-ಗರ್ವದಿಂದ ಅವನ ಆತ್ಮಹಿತಕ್ಕೆ ಸಾಧಕವಾದ ಈ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದಳು- ॥12॥

‘‘ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿಯೂ ಈ ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಅಭ್ಯುದಯದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತನಾಗಿರುವ ಯಾರೊಬ್ಬನೂ ಇಲ್ಲ ವೆಂದೇ ತೋರುತ್ತದೆ. ಏಕೆಂದರೆ, ಇಂತಹ ನಿಂದನೀಯ ಕಾರ್ಯದಿಂದ ವಿಮುಖನನ್ನಾಗಿಸಲು ಯಾರೂ ಮುಂದೆ ಬರುತ್ತಿಲ್ಲವಲ್ಲ. ॥13॥ ದೆವೇಂದ್ರನಿಗೆ ಶಚಿದೇವಿಯಂತೆ, ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ನಾನು ಧರ್ಮಪತ್ನಿಯು. ಅಂತಹ ನನ್ನನ್ನು ಈ ಮೂರ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಯಾರೂ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಬಯಸಲಾರರು. ನೀನು ಮಾತ್ರ ಇಂತಹ ದುಸ್ಸಾಹಸಕ್ಕೆ ಕೈಯಿಕ್ಕಿರುವೆ. ॥14॥ ಎಲೈ ರಾಕ್ಷಸಾಧಮನೆ! ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಶ್ರೀರಾಮನ ಭಾರ್ಯೆಯಾದ ನನ್ನ ಕುರಿತು ಮಹಾ ಪಾಪಕರವಾದ ಮಾತುಗಳನ್ನಾಡುತ್ತಿರುವ ನೀನು ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗಿ ಈ ಪಾಪದಿಂದ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುವೆ? ॥15॥ ನೀನು ರಾಮನೊಡನೆ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧನಾದರೆ, ಕಾಡಿನಲ್ಲಿರುವ ಮೊಲವು ಮದಭರಿತವಾದ ಗಜವನ್ನು ಇದಿರಿಸಿದಂತೆ ಆದೀತು. ರಾಮನು ಮದಗಜದಂತಿದ್ದರೆ ನೀನು ಕ್ಷುದ್ರವಾದ ಮೊಲದಂತಿರುವೆ. ॥16॥ ಅಂದು ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಪ್ರಭುವಾದ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಮಾಯಾಮೃಗದ ನೆಪದಿಂದ ಆಶ್ರಮದಿಂದ ದೂರ ಹೋಗುವಂತೆ ಮಾಡಿ, ನನ್ನನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿರುವಿ. ಅವನ ಪರೋಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಈಗ ಈ ರೀತಿಗಳುಹಲು ನಿನಗೇ ನಾಚಿಕೆಯಾಗುವುದಿಲ್ಲವೇ? ॥17॥ ಎಲೈ ಅನಾರ್ಯನೇ! ನನ್ನನ್ನೇ ದುರ-ದುರನೆ ನೋಡುತ್ತಿರುವ ನಿನ್ನ ವಿರೂಪವಾದ, ಕ್ರೂರವಾದ, ಕೃಷ್ಣ ಪಿಂಗಳ ವರ್ಣವುಳ್ಳ ಕಣ್ಣುಗಳೇಕೆ ಇನ್ನೂ ಕಳಚಿಬೀಳುತ್ತಿಲ್ಲ? ॥18॥ ಎಲೈ ಪಾಪಿಷ್ಠನೇ! ನಾನು ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನ ಭಾರ್ಯೆಯು. ದಶರಥ ಮಹಾರಾಜರ ಸೊಸೆಯು. ನನ್ನ ಕುರಿತು ಆಡಬಾರದ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಆಡುತ್ತಿರುವ ನಿನ್ನ ನಾಲಿಗೆ ಏಕೆ ಸೀಳಿಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ? ॥19॥ ದಶಕಂಠನೇ! ನೀನು ಭಸ್ಮವಾಗಲೂ ಅರ್ಹನಾದವನು. ನನ್ನ ತಪಃಪ್ರಭಾವದಿಂದ, ಪಾತಿವ್ರತ್ಯದ ಮಹಿಮೆಯಿಂದ ನಿನ್ನನ್ನು ಭಸ್ಮಮಾಡಿಬಿಡಬಲ್ಲೆ! ಆದರೆ ಹೀಗೆ ಮಾಡಲು ರಾಮನ ಆಜ್ಞೆಯಿಲ್ಲ. ಅದರಿಂದ ನೀನು ಬದುಕಿರುವೆ. ॥20॥ ಧೀಮಂತನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನ ಪತ್ನಿಯಾದ ನನ್ನನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿಕೊಂಡು ಬರಲು ನಿನಗೆ ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ನಿನಗೇ ಸಾವು ಬಳಿ ಬಂದಿರುವುದರಿಂದಲೇ ವಿಧಿಯು ಈ ಸಂಚು ಹೂಡಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂದೇಹವೇ ಇಲ್ಲ. ॥21॥ ‘‘ನಾನು ಪರಾಕ್ರಮಿಯು, ಕುಬೇರನ ಸಹೋದರನು, ಅಪಾರ ಬಲಸಂಪನ್ನನು, ಅಮಿತಸೇನೆ ನನ್ನ ಬಳಿ ಇದೆ’’ ಎಂದು ಜಂಬಕೊಚ್ಚಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿರುವೆಯಲ್ಲ! ಅಂತಹ ನೀನು ಮೋಸದಿಂದ ಶ್ರೀರಾಮ ನನ್ನು ಬಹಳ ದೂರಕ್ಕೆ ಹೋಗುವಂತೆ ಮಾಡಿ, ಕಳ್ಳನಂತೆ ಪರಸತಿಯನ್ನು ಏಕೆ ಅಪಹರಿಸಿಕೊಂಡು ಬಂದೆ? ನಿನ್ನಲ್ಲ ನಿಜವಾದ ಶಕ್ತಿಯಿದ್ದಿದ್ದರೆ ಅವನೆದುರು ಏಕೆ ಬರಲಿಲ್ಲ? ॥22॥

ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪತಿಯಾದ ರಾವಣನು ಸೀತಾದೇವಿಯ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಪರಮಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ ಕ್ರೂರವಾದ ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಅಗಲಿಸಿ ಜಾನಕಿಯನ್ನು ದುರು-ದುರನೆ ನೋಡಿದನು. ॥23॥ ರಾವಣನು ನೀಲಮೇಘ ಸದೃಶನಾಗಿದ್ದನು. ಅವನಿಗೆ ದೊಡ್ಡ ಭುಜಗಳಿದ್ದವು. ದಪ್ಪವಾದ ಕುತ್ತಿಗೆಯಿತ್ತು. ಅವನು ಸಿಂಹ ಪರಾಕ್ರಮನೂ, ಸಿಂಹದಂತೆ ನಡಿಗೆಯುಳ್ಳವನೂ ಆಗಿದ್ದನು. ಶ್ರೀಸಂಪನ್ನನಾಗಿದ್ದನು. ಅವನ ನಾಲಿಗೆಯ ತುದಿಯೂ, ಕಣ್ಣುಗಳೂ ದೇದಿಪ್ಯಮಾನವಾಗಿ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿದ್ದವು. ಕೋಪದ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವನ ಕಿರೀಟದ ತುದಿಯು ಅಲ್ಲಾಡುತ್ತಿದ್ದು ಬಹಳ ಎತ್ತರ ವಾಗಿರುವಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದನು. ವಿಚಿತ್ರವಾದ ಮಾಲೆಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದು, ಮೈಗೆ ಗಂಧವನ್ನು ಪೂಸಿಕೊಂಡಿದ್ದನು. ಕೆಂಪಾದ ಮಾಲೆಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದನು. ಪುಟಕ್ಕೆ ಹಾಕಿದ ಚಿನ್ನದಿಂದ ಮಾಡಿದ ತೋಳ್ಬಳೆಗಳಿಂದ ವಿಭೂಷಿತನಾಗಿದ್ದನು. ಅಮೃತಕ್ಕಾಗಿ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಕಡೆದಾಗ ವಾಸುಕಿಯಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟ ಮಂದರ ಪರ್ವತದಂತೆ, ಮಹಾಮೌಲ್ಯದ ನೀಲವರ್ಣದ ಕಟಿಸೂತ್ರದಿಂದ ಸಮಾವೃತನಾಗಿದ್ದನು. ಪರ್ವತಸದೃಶನಾದ ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವನು ಸುಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ಅತಿ ಪುಷ್ಟವಾದ ಎರಡು ಬಾಹುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು ಎರಡು ಶಿಖರವುಳ್ಳ ಮಂದರಾಚಲದಂತೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ॥24-27॥ ಬಾಲಸೂರ್ಯನಂತೆ
ಥಳ-ಥಳಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಕುಂಡಲಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದ ರಾವಣನು ಕೇಂಪಾದ ಚಿಗುರುಗಳಿಂದಲೂ, ಹೂವುಗಳಿಂದಲೂ, ಕೂಡಿದ ಎರಡು ಅಶೋಕವೃಕ್ಷಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುವ ಪರ್ವತದಂತೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ॥28॥ ಅವನು ಕಲ್ಪವೃಕ್ಷ ಸದೃಶವಾದ ಆಕೃತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ ವಸಂತನಂತೆ ಸರ್ವಾಲಂಕಾರಭೂಷಿತನಾಗಿದ್ದನು. ಆದರೂ ಅವನು ಸ್ಮಶಾನದಲ್ಲಿರುವ ಮಂಟಪದಂತೆ ಭಯಂಕರನಾಗಿದ್ದನು. ॥29॥ ಅಂತಹ ರಾವಣನು ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ದುರುಗುಟ್ಟಿ ನೋಡುತ್ತಾ ಕೋಪದಿಂದ ಕೇಂಪಾದ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳವನಾಗಿ ಹಾವಿನಂತೆ ಬುಸುಗುಟ್ಟುತ್ತಾ ಅವಳಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು -॥30॥

ಎಲೈ ಸೀತೆ! ರಾಮನು ನೀತಿದಪ್ಪಿದವನು. ಧನಹೀನನು. ಅಂತಹವನನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಿರುವ ನಿನ್ನನ್ನು, ಸೂರ್ಯನು ಮುಂಜಾನೆಯ ಕತ್ತಲನ್ನು ತನ್ನ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಹೋಗಲಾಡಿಸುವಂತೆ ಈಗಲೇ ಇಲ್ಲವಾಗಿಸುತ್ತೇನೆ. ॥31॥ ರಾಕ್ಷಸರಿಗೇ ರಾಜನೂ, ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ವಧಿಸುವವನೂ ಆದ ರಾವಣನು ಸೀತಾದೇವಿಯ ಬಳಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಭಯಂಕರರಾಗಿದ್ದ ಕಾವಲಿನ ರಕ್ಕಸಿಯರಿಗೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದನು - ॥32॥

ಆ ರಾಕ್ಷಸಿಯರಲ್ಲಿ ಕೆಲವರಿಗೆ ಒಂದೇ ಕಣ್ಣಿತ್ತು. ಕೇಲವರಿಗೆ ಒಂದೇ ಕಿವಿಯಿತ್ತು. ಕೆಲವರು ಕಿವಿಗಳನ್ನು ತಲೆಯ ಸುತ್ತಲೂ ಸುತ್ತಿಕೊಂಡಿದ್ದರು. ಕೆಲವರಿಗೆ ಗೋವಿನ ಕಿವಿಗಳೂ, ಕೆಲವರಿಗೆ ಆನೆಯ ಕಿವಿಗಳೂ ಇದ್ದವು. ಕೆಲವರಿಗೆ ನೇತಾಡುತ್ತಿರುವ ಕಿವಿಗಳಿದ್ದವು. ಕೆಲವರಿಗೆ ಕಿವಿಗಳೇ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಕೆಲವರಿಗೇ ಆನೆಯ ಕಾಲುಗಳೂ, ಕೇಲವರಿಗೇ ಕುದುರೆಯ ಕಾಲುಗಳೂ, ಕೆಲವರಿಗೆ ಹಸುವಿನ ಕಾಲುಗಳೂ ಇದ್ದುವು. ಕೆಲವರಿಗೆ ಕಾಲುಗಳಲ್ಲಿ ಕೂದಲುಗಳ ಜುಟ್ಟು ಇತ್ತು. ಕೆಲವರಿಗೆ ಒಂದೇ ಕಣ್ಣು ಇತ್ತು. ಕೆಲವರಿಗೆ ಒಂದೇ ಕಾಲಿತ್ತು. ಕೆಲವರಿಗೆ ಅತಿ ದೊಡ್ಡದಾದ ಕಾಲುಗಳಿದ್ದವು. ಕೆಲವರಿಗೆ ಕಾಲುಗಳೇ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಕೆಲವರು ಅಳತೆ ಮೀರಿದ ತಲೆಗಳನ್ನು, ಕುತ್ತಿಗೆಗಳನ್ನು, ಹೊಂದಿದ್ದರು. ಕೆಲವರು ಮಿತಿಮೀರಿದ ಸ್ತನಗಳನ್ನೂ, ಹೊಟ್ಟೆಗಳನ್ನೂ ಹೊದಿದ್ದರು. ಕೆಲವರು ಅಳತೆ ಮೀರಿದ ಮುಖಗಳನ್ನು, ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರು. ಕೆಲವರಿಗೆ ಉದ್ದವಾದ ನಾಲಿಗೆಗಳಿದ್ದವು. ಕೆಲವರಿಗೆ ನಾಲಿಗೆ, ಮೂಗುಗಳೇ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಕೆಲವರಿಗೆ ಸಿಂಹದ ಮುಖಗಳೂ, ಕೆಲವರಿಗೆ ಗೋವಿನ ಮುಖಗಳೂ, ಕೆಲವರಿಗೆ ಹಂದಿಯ ಮುಖಗಳೂ ಇದ್ದವು. ಇಂತಹ ನಾನಾ ವಿಕಾರ ರೂಪರಾಗಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸಿಯರಿಗೆ ರಾವಣನು ಅಪ್ಪಣೆ ಇತ್ತನು -
ಎಲೈ ರಾಕ್ಷಸಿಯರೇ! ನೀವೆಲ್ಲರೂ ಒಟ್ಟಾಗಿ ಸೇರಿ ಅನುಕೂಲ ವಿಧಾನದಿಂದಾಗಲೀ, ಪ್ರತಿಕೂಲ ವಿಧಾನದಿಂದಾಗಲೀ, (ಚಂದವಾಗಿ ಮಾತಾಡಿ, ಭಯವನ್ನು ತೋರಿ) ಸಾಮ-ದಾನ-ಭೇದೋಪಾಯಗಳಿಂದಲೂ, ಕಡೆಗೆ ದಂಡೋಪಾಯದಿಂದಾದರೂ ಬಹಳ ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ವೈದೇಹಿಯು ನನ್ನ ವಶಳಾಗುವಂತೆ ಮಾಡಿರಿ. ॥33-37॥

ಕಾಮಕ್ರೋಧಗಳಿಂದ ಆಕ್ರಾಂತನಾಗಿದ್ದ, ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನಾದ ರಾವಣನು ರಾಕ್ಷಸಿಯರಿಗೆ ಪದೇ-ಪದೇ ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾ ಜಾನಕಿಯನ್ನು ಹೆದರಿಸಿ ಹೊರಟನು. ಆಗ ಧಾನ್ಯಮಾಲಿನಿ ಎಂಬ ರಕ್ಕಸಿಯು ಕೂಡಲೇ ರಾವಣನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಅವನನ್ನು ಆಲಿಂಗಿಸಿಕೊಂಡು ಹೇಳಿದಳು - ಓ ಮಹಾರಾಜಾ! ಈ ಸೀತಾದೇವಿಯು ಮನುಷ್ಯ ಸ್ತ್ರೀಯು. ಕಾಂತಿಹೀನಳು. ದೀನಳೂ ಆದ ಇವಳಿಂದ ನಿನಗೇನು ಆಗಬೇಕಾಗಿದೆ? ನನ್ನೊಡನೆ ರಮಿಸು. ಒಡೆಯಾ! ನಿನ್ನ ಬಾಹುಬಲದಿಂದ ಉಪಾರ್ಜಿತವಾಗಿರುವ ದಿವ್ಯವಾದ ಭೋಗಸಾಮಗ್ರಿಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸಲು ಸೃಷ್ಟಿಕರ್ತನಾದ ಬ್ರಹ್ಮನು ಇವಳ ಹಣೆಯಲ್ಲಿ ಬರೆದಿಲ್ಲವೆಂಬುದು ನಿಜ. ತನಗೆ ಒಲಿಯದಿರುವವಳನ್ನು ಕಾಮಿಸಿದರೆ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ತಾಪವೂ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ. ತಾನಾಗಿ ಬಯಸಿಬಂದವಳನ್ನು ಕಾಮಿಸುವವನಿಗೆ ಅವಳ ಸಂಗದಿಂದ ಆನಂದವು ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ. ಧಾನ್ಯಮಾಲಿನಿಯು ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವನಿಗೇ
ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ರಾವಣನನ್ನು ಬೇರೆಡೆಗೆ ಒಯ್ದಳು. ಬಲಿಷ್ಠನಾದ ಮೇಘಸದೃಶನಾದ ರಾವಣನು ಗಹ-ಗಹಿಸಿ ನಗುತ್ತಾ ಆ ಸ್ಥಳದಿಂದ ಹಿಂದಿರುಗಿದನು. ॥38-43॥ ಅಶೋಕವನದಿಂದ ಹೊರಟ ರಾವಣನು ಭೂಮಿಯನ್ನು ನಡುಗಿಸುತ್ತಾ, ಹೆಜ್ಜೆಗಳನ್ನಿಡುತ್ತಾ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿರುವ ತನ್ನ ಅರಮನೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ॥44॥ ದೇವ, ಗಂಧರ್ವ, ನಾಗಕನ್ಯೆಯರು ದಶಗ್ರೀವನನ್ನು ಸುತ್ತುವರೆದು ಅವನ ಜೊತೆಯಲ್ಲೇ ಉತ್ತಮೋತ್ತಮವಾದ ಅರಮನೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿದರು. ॥45॥ ಮದನಮೋಹಿತನಾದ ರಾವಣನು ಪತಿವ್ರತಾ ಧರ್ಮಪರಾಯಣೆಯಾದ, ಭಯದಿಂದ ಥರ-ಥರನೆ ನಡುಗುತ್ತಿದ್ದ ಸೀತೆಯನ್ನು ಗರ್ಜನೆಯಿಂದ ಮತ್ತಷ್ಟು ಹೆದರಿಸಿ, ಅವಳನ್ನು ಅಲ್ಲಿಯೇ ಬಿಟ್ಟು ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾದ ತನ್ನ ಅರಮನೆಯನ್ನು ಹೊಕ್ಕನು.॥46॥

ಇತ್ಯಾರ್ಷೇ ಶ್ರೀಮದ್ರಾಮಾಯಣೇ ವಾಲ್ಮೀಕೀಯೇ ಆದಿಕಾವ್ಯೇ ಸುಂದರಕಾಂಡೇ ದ್ವಾವಿಂಶಃ ಸರ್ಗಃ ॥ 22 ॥

ಮಹರ್ಷಿವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆದಿಕಾವ್ಯವಾದ ಶ್ರೀಮದ್ರಾಮಾಯಣದ ಸುಂದರಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡನೆಯ ಸರ್ಗವು ಮುಗಿಯಿತು.

ಇಪ್ಪತ್ತಮೂರನೆಯ ಸರ್ಗ

ರಾಕ್ಷಸಿಯರು ಸೀತೆಯನ್ನು ಸಮಾಧಾನಗೊಳಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದುದು

ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಹಾ! ಹಾ! ಎಂದು ಕೂಗಿಕೊಳ್ಳುವಂತೆ ಮಾಡಲು ಸಮರ್ಥನಾದ ರಾವಣನು ಸೀತೆಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಅವಳನ್ನು ಬಹಳ ಬೇಗ ತನ್ನ ವಶಳಾಗುವಂತೆ ಮಾಡಬೇಕೆಂದು ಎಲ್ಲ ರಕ್ಕಸಿಯರಿಗೇ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿ ಅಶೋಕ ವನದಿಂದ ನಿರ್ಗಮಿಸಿದನು. ॥1॥ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನು ಅಂತಃಪುರಕ್ಕೆ ಹೊರಟುಹೋದ ಬಳಿಕ ಭಯಂಕರ ಆಕೃತಿಯ ರಾಕ್ಷಸಸ್ತ್ರೀಯರು ಸೀತೆಯ ಬಳಿಗೆ ವೇಗವಾಗಿ ಧಾವಿಸಿ ಬಂದರು. ಸೀತೆಯ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು ಕ್ರೋಧಾಭಿಭೂತೆಯರಾದ ಆ ರಕ್ಕಸಿಯರು ಅತ್ಯಂತ ಕಠೋರವಾಗಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದರು - ॥2-3॥

‘‘ಎಲೈ ಸೀತೆ! ರಾವಣನು ಪುಲಸ್ತ್ಯ ವಂಶಜನೂ, ಮಹಾತ್ಮನೂ, ಶ್ರೇಷ್ಠನೂ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಅಂತಹ ದಶಕಂಠನಿಗೇ ಭಾರ್ಯೆಯಾಗುವುದನ್ನು ನೀನು ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ಪುರಸ್ಕಾರವೆಂದು ಏಕೆ ಭಾವಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ? ಇದು ನಿನ್ನ ವೌಢ್ಯವೇ ಸರಿ’’ ॥4॥ ರಾಕ್ಷಸಿಯರೆಲ್ಲರೂ ಒಟ್ಟಾಗಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದ ನಂತರ ಆ ರಾಕ್ಷಸಿಯರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬೊಬ್ಬರು ಒಂದೊಂದು ರೀತಿಯಿಂದ ಹೇಳತೊಡಗಿದರು. ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಕೆಂಗಣ್ಣಳಾಗಿದ್ದ ‘ಏಕಜಟಾ’ ಎಂಬ ರಕ್ಕಸಿಯು ಸಣ್ಣ ನಡುವುಳ್ಳ ಸೀತಾದೇವಿಗೇ ಸಂಬೋಧಿಸಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಳು - ॥5॥

ಎಲೆಗೆ ಸೀತೆ! ಮರಿಚಿ,ಅತ್ರಿ, ಅಂಗೀರಸ, ಪುಲಸ್ತ್ಯ, ಪುಲಹ, ಕ್ರತು ಎಂಬ ಆರು ಮಂದಿ ಪ್ರಜಾಪತಿಗಳಲ್ಲಿ ಪುಲಸ್ತ್ಯನು ನಾಲ್ಕನೆಯವನು. ಅವನು ಬ್ರಹ್ಮಮಾನಸಪುತ್ರನೂ, ವಿಖ್ಯಾತನೂ ಆಗಿರುವನು. ॥6॥ ತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ವಿಶ್ರವಸನು ಮಹರ್ಷಿ ಪುಲಸ್ತ್ಯನಿಗೇ ಮಾನಸಪುತ್ರನು. ಅವನು ತೇಜಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮನಂತೆ ಇರುವವನು. ॥7॥ ಎಲೈ ವಿಶಾಲಾಕ್ಷಿಯೇ! ಸುಪ್ರಸಿದ್ಧನಾದ ವಿಶ್ರವಸುವಿನ ಮಗನೇ ರಾವಣನು. ಅವನು ಅರಿವೀರ ಭಯಂಕರನೂ, ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆಲ್ಲ ಪ್ರಭುವೂ
ಆದ ಅವನಿಗೆ ಭಾರ್ಯೆಯಾಗಲು ನೀನು ಯೋಗ್ಯಳಾಗಿರುವೆ. ॥8॥ ಸುಂದರಾಂಗಿಯೇ! ನನ್ನ ಈ ಮಾತನ್ನು ನೀನು
ಏಕೆ ಅನುಮೋದಿಸುವುದಿಲ್ಲ? ಆಗ ಸೀತೆಯು ಉತ್ತರಿಸದಿದ್ದಾಗ, ಬೆಕ್ಕಿನ ಕಣ್ಣಿನವಳಾದ ‘ಹರಿಜಟಾ’ ಎಂಬ ರಾಕ್ಷಸಿಯು ಕೋಪದಿಂದ ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಅರಳಿಸಿಕೊಂಡು ಹೀಗೇ ನುಡಿದಳು-

ರಾವಣನು ದೆವೇಂದ್ರನ ಸಹಿತ ಮೂವತ್ತಮೂರು ಕೋಟಿ ಪ್ರಮುಖ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ತನ್ನ ಅತುಲಪರಾಕ್ರಮ ದಿಂದ ಜಯಿಸಿರುವನು. ಅಂತಹ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನಿಗೆ ಮಡದಿಯಾಗಲು ನೀನು ಅರ್ಹಳಾಗಿರುವೆ. ರಾವಣನು ಗರ್ವ ದಿಂದ ಉಬ್ಬಿಹೋದ ಮಹಾಪರಾಕ್ರಮಿಯು. ಶೂರನೂ, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ಬೆನ್ನು ತೋರದಿರುವವನೂ, ಮಹಾ ಬಲಶಾಲಿಯೂ, ಮಹಾವೀರ್ಯವಂತನೂ ಆದ ಅವನಿಗೆ ಭಾರ್ಯೆಯಾಗಲು ನೀನೇಕೆ ಅಪೇಕ್ಷಿಸುವುದಿಲ್ಲ? ॥11॥ ಆಗಲೂ ಸೀತಾದೇವಿಯು ಮೌನದಿಂದಿರುವಾಗ - ‘ಪ್ರಘಸಾ’ ಎಂಬ ರಾಕ್ಷಸಿಯು ಕೋಪೋದ್ರಿಕ್ತಳಾಗಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಬೆದರಿಸುತ್ತಾ ಕಠೋರವಾದ
ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದಳು - ಎಲ್ಲ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾರಿಯರಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಿಯಳಾದ, ಎಲ್ಲರಿಂದ ಗೌರವಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿರುವ, ಮಹಾ ಭಾಗ್ಯಶಾಲಿನಿಯಾದ ಮಂಡೋದರಿಯನ್ನು ಕೂಡ ಪರಿತ್ಯಜಿಸಿ ಮಹಾಬಲನಾದ ರಾವಣನು ನಿನ್ನನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಅಪೇಕ್ಷಿಸಿದ್ದಾನೆ. ॥12-13॥ ಅಮೂಲ್ಯವಾದ ರತ್ನಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿರುವ ಸಾವಿರಾರು ಕಾಂತೆಯರು ರಾವಣನ ಅಂತಃಪುರದಲ್ಲಿ ಇದ್ದಾರೆ. ಅಂತಹ ತರುಣೀಮಣಿಗಳನ್ನು ಕಡೆಗಣಿಸಿದ ರಾವಣನು ನಿನ್ನನ್ನು ಸೇರಲು ತವಕಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ॥14॥

ಅವರು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದುದನ್ನು, ಕೇಳುತ್ತಾ ಸುಮ್ಮನೆ ಕುಳಿತಿರುವ ಸೀತೆಗೆ ‘ವಿಕಟಾ’ ಎಂಬ ಮತ್ತೋರ್ವ ರಕ್ಕಸಿಯು ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ - ರಾವಣನು ಸಮರಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ನಾಗರನ್ನು, ಗಂಧರ್ವರನ್ನು, ಹಲವಾರು ಬಾರಿ ಪರಾಭವಗೊಳಿಸಿರುವನು. ಅಂತಹ ಮಹಾಭಯಂಕರ ಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ, ಮಹಾಶೂರನಾದ, ರಾವಣೇಶ್ವರನು ಪ್ರಣಯ ಭಿಕ್ಷೆಯನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾ ನಿನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದಿರುವನು. ಸರ್ವಸಮೃದ್ಧಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನಿಗೆ ಭಾರ್ಯೆಯಾಗಲು ಬಯಸದೆ ಇರುವ ನೀನು ನಿಜವಾಗಿ ಅಧಮಳಾಗಿರುವೆ. ॥15-17॥ ಬಳಿಕ ‘ದುರ್ಮುಖಿ’ ಎಂಬ ರಾಕ್ಷಸಿಯು ಸೀತೆಗೆ ಹೀಗೆ ಉಪದೇಶಿಸತೊಡಗಿದಳು - ಎಲೈ ಸುಂದರೀ! ರಾವಣನಿಗೆ ಭಯಪಟ್ಟು ಸೂರ್ಯನು ಕೂಡ ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ ಕಿರಣಗಳನ್ನು ಪಸರಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ವಾಯುವು ಮಂದವಾಗಿ ಬೀಸುತ್ತಿರುವನು. ಓ ವಿಶಾಲಾಕ್ಷಿ! ಅಂತಹ ಪ್ರಭುವಿನ ಬಳಿಯಲ್ಲಿರಲು ನೀನೇಕೆ ಬಯಸುತ್ತಿಲ್ಲ? ಅವನಿಗೆ ಭಯಪಟ್ಟು ವೃಕ್ಷಗಳೂ ಕೂಡ ಅವನ ಬಯಕೆಯಂತೆ ಹೂವುಗಳನ್ನು ಸುರಿಸುತ್ತವೆ. ಹಾಗೇಯೇ ಪರ್ವತಗಳೂ, ಮೇಘಗಳೂ, ಕೂಡ ಅವನು ಬಯಸಿದಾಗ ಮಧುರ ಜಲವನ್ನು ಸುರಿಸುತ್ತವೆ. ಎಲೈ ಭಾಮಿನೀ! ಅಂತಹ ರಾಕ್ಷಸ ಚಕ್ರವರ್ತಿಯಾದ ರಾವಣೇಶ್ವರನ ಭಾರ್ಯೆಯಾಗಲು ನೀನೇಕೇ ಮನಸ್ಸು ಮಾಡುತ್ತಿಲ್ಲ? ಅವನ ಪತ್ನಿಯಾಗಲು ಏಕೆ ಸಿದ್ಧಳಾಗುವುದಿಲ್ಲ? ॥18-20॥

ಮಂದಸ್ಮಿತೆಯಾದ ಎಲೈ ಭಾಮಿನೀ! ದೇವೀ! ಒಳ್ಳೆಯ ರೀತಿಯಿಂದ ಹೇಳುತ್ತಿರುವ ನಮ್ಮ ಮಾತನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಪರಿಗ್ರಹಿಸು. ಹಾಗೇನಾದರೂ ನಮ್ಮ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳದಿದ್ದರೆ ನೀನು ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಉಳಿಯಲಾರೆ. ॥21॥

ಇತ್ಯಾರ್ಷೇ ಶ್ರೀಮದ್ರಾಮಾಯಣೇ ವಾಲ್ಮೀಕೀಯೇ ಆದಿಕಾವ್ಯೇ ಸುಂದರಕಾಂಡೇ ತ್ರಯೋವಿಂಶಃ ಸರ್ಗಃ ॥23 ॥

ಮಹರ್ಷಿವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆದಿಕಾವ್ಯವಾದ ಶ್ರೀಮದ್ರಾಮಾಯಣದ ಸುಂದರಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಇಪ್ಪತ್ತಮೂರನೆಯ ಸರ್ಗವು ಮುಗಿಯಿತು.

ಇಪ್ಪತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಸರ್ಗ

ಸೀತಾದೇವಿಯು ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ಮಾತನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸಿದುದು, ರಾಕ್ಷಸಿಯರು ಅವಳನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದಾಗಿ ಬೆದರಿಸಿದುದು

ವಿಕೃತಾನನೆಯರಾದ ಆ ರಾಕ್ಷಸ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಸೀತಾದೇವಿಯ ಹತ್ತಿರ ಸರಿದು ಕಠೋರವಾದ ಮಾತುಗಳು ತಟ್ಟದೇ ಇರುವ ಆ ಸುಕುಮಾರಿಯನ್ನು ಗದರಿಸಿ ಅಪ್ರಿಯವಾದ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಪುನಃ ಹೇಳತೊಡಗಿದರು -॥1॥

ಎಲೈ ಸೀತೆ! ರಾವಣನ ಅಂತಃಪುರವು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಆಹ್ಲಾದಕರವಾಗಿದ್ದು ಮನೋಹರವಾಗಿದೆ. ಅತ್ಯುತ್ತಮ ವಾದ ಹಂಸತೂಲಿಕಾತಲ್ಪಯುಕ್ತವಾದ ಅದರಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಲು ನೀನೇಕೆ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ? ॥2॥ ಮಾನವ ಕಾಂತೆಯಾದ ನೀನು ಸಾಮಾನ್ಯ ಮನುಷ್ಯನೊಬ್ಬನ ಹೆಂಡತಿಯಾಗಿರುವುದನ್ನು ದೊಡ್ಡದೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡಿರುವೆ. ಇದು ಸರಿಯಲ್ಲ. ನೀನು ಎಂದೂ, ಯಾವ ವಿಧದಿಂದಲೂ ಪುನಃ ರಾಮನನ್ನು ಸೇರಲಾರೆ. ಆದುದರಿಂದ ನಿನ್ನ ಮನಸ್ಸು ಅವನಿಂದ ಹಿಂದಿರುಗಿಸು. ॥3॥ ಮೂರು ಲೋಕಗಳ ಐಶ್ವರ್ಯವನ್ನು ಉಪಭೋಗಿಸುತ್ತಿರುವ ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರನಾದ ರಾವಣನನ್ನು ಪತಿಯನ್ನಾಗಿಸಿಕೊಂಡು ಸುಖವಾಗಿ ಅವನೊಡನೆ ವಿಹರಿಸು. ॥4॥ ‘‘ಎಲೈ ಮಂಗಳ ಸ್ವರೂಪಳೆ! ಪೂಜ್ಯಳೇ! ಮನುಷ್ಯಮಾತ್ರಳಾಗಿರುವ ನಿನಗೆ ಇಂತಹ ಸುವರ್ಣಾವಕಾಶ ದೊರೆತಾಗ, ಹುಲು ಮನುಜನಾದ ರಾಜ್ಯಭ್ರಷ್ಟನಾದ, ಅಪ್ರಯೋಜಕನಾದ, ಶಕ್ತಿಹೀನನಾದ ಆ ರಾಮನನ್ನೇ ಪುನಃ ಸೇರಲು ಬಯಸುತ್ತಿರುವೆ. ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿಯೂ ನೀನು ಮೂಢಳೇ ಸರಿ’’. ॥5॥ ಕಮಲಲೋಚನೆಯಾದ ಸೀತಾದೇವಿಯು ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ಕರ್ಣ ಕರ್ಕಶವಾದ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ ಕಣ್ಣೀರನ್ನು ತುಂಬಿಕೊಂಡು ಹೀಗೇಂದಳು - ॥6॥

‘‘ರಾಕ್ಷಸಿಯರೇ! ನೀವೆಲ್ಲರೂ ಸೇರಿ ಹೇಳುತ್ತಿರುವ ಮಾತುಗಳು ಲೋಕಮರ್ಯಾದೆಗೇ ವಿರುದ್ಧವೂ, ಪಾಪಯುಕ್ತವೂ ಆಗಿದೆ. ಇವು ನನ್ನ ಮನಸ್ಸಿಲ್ಲಿ ಕ್ಷಣಕಾಲವೂ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ನೀವು ಹೇಳುವ ಯಾವ ಮಾತೂ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಹಿಡಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ॥7॥ ಮಾನವ ಕಾಂತೆಯಾದ ನಾನು ರಾಕ್ಷಸನ ಪತ್ನಿಯಾಗಲಾರೆ. ನೀವೆಲ್ಲರೂ ಸೇರಿ ನನ್ನನ್ನು ಇಷ್ಟ ಬಂದಂತೆ ತಿಂದುಹಾಕಿರಿ. ನಾನು ನಿಮ್ಮ ಮಾತಿನಂತೆ ನಡೆಯಲಾರೆನು. ॥8॥ ನನ್ನ ಪತಿಯು ದೀನನಾಗಿರಲೀ, ರಾಜ್ಯಹೀನನಾಗಿರಲೀ, ಅವನೇ ನನಗೆ ಗುರುವು. ಸುವರ್ಚಲಾ ದೇವಿಯು ಸೂರ್ಯನಲ್ಲಿರುವಂತೆ ನಾನು ಸದಾಕಾಲ ಪತಿಯಲ್ಲೇ ಅನುರಕ್ತಳಾಗಿರುವವಳು. ॥9॥ ಶಚಿದೇವಿಯು ಇಂದ್ರನನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವಂತೆ, ಮಹಾಸಾಧ್ವಿ ಅರುಂಧತಿಯು ವಸಿಷ್ಠರನ್ನೂ, ರೋಹಿಣಿಯು ಚಂದ್ರನನ್ನೂ, ಲೋಪಾಮುದ್ರೆಯು ಅಗಸ್ತ್ಯರನ್ನೂ, ಸುಕನ್ಯೆಯು ಚ್ಯವನನನ್ನೂ, ಸಾವಿತ್ರಿಯು ಸತ್ಯವಂತನನ್ನೂ, ಶ್ರೀಮತಿಯು ಕಪಿಲಮಹರ್ಷಿಯನ್ನೂ, ಮದಯಂತಿಯು ಸೌದಾಸನನ್ನೂ. ಕೇಶಿನಿಯು ಸಗರನನ್ನೂ, ಭೀಮರಾಜನ ಮಗಳಾದ ಪತಿವ್ರತೆಯಾದ ದಮಯಂತಿಯು ನಳನನ್ನೂ ಅನುಸರಿಸುವಂತೆ ನಾನು ನನ್ನ ಪತಿಯಾದ ಇಕ್ಷ್ವಾಕು ಕುಲತಿಲಕನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನೇ ಅನುಸರಿಸಿಕೊಂಡಿರುತ್ತೇನೆ.’’ ॥9-12॥

ಸೀತಾದೇವಿಯು ಹೇಳಿದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ, ರಾವಣನಿಂದ ಪ್ರೇರಿತರಾದ ರಾಕ್ಷಸ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಕೋಪೋದ್ರಿಕ್ತರಾಗಿ ಕಠೋರವಾದ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಅವಳನ್ನು ಭಯಪಡಿಸುತ್ತಲೇ ಇದ್ದರು. ॥13॥

ಶಿಂಶುಪಾವೃಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಮೌನವಾಗಿ ಹುದುಗಿಕೊಂಡಿದ್ದ ಹನುಮಂತನು ಸೀತಾದೇವಿಯನ್ನು ಭಯಪಡಿಸುತ್ತಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಶಾಂತವಾಗಿ ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದನು. ॥14॥ ಕೋಪಗೊಂಡಿದ್ದ ಆ ರಾಕ್ಷಸಿಯರು ಭಯದಿಂದ ನಡುಗುತ್ತಿದ್ದ ಸೀತಾದೇವಿಯನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿದು ಕುಳಿತು ಪ್ರದೀಪ್ತವಾಗಿಯೂ, ಜೋಲಾಡುತ್ತಲೂ ಇದ್ದ ತುಟಿಗಳನ್ನು ಆಗಾಗ ನೆಕ್ಕಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾ ಅವಳನ್ನು ತಿಂದು ಬಿಡುವಂತೆ ಪ್ರವರ್ತಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ॥15॥ ಪರಮ ಕ್ರುದ್ಧೆಯರಾಗಿದ್ದ ಆ ರಾಕ್ಷಸಿಯರು ಗಂಡುಕೊಡಲಿಗಳನ್ನು ಮೇಲೆತ್ತಿಕೊಂಡು, ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪನಾದ ರಾವಣನನ್ನು ಪತಿಯಾಗಿ ವರಿಸಲು ಇವಳು ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಯೋಗ್ಯಳಲ್ಲ. ಆದುದರಿಂದ ಇವಳನ್ನು ಸಂಹರಿಸುವುದೇ ಯುಕ್ತವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಕೂಗಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದರು. ॥16-17॥

ಭಯಂಕರರಾದ ರಾಕ್ಷಸಿಯರು ಹೀಗೆ ಭಯಪಡಿಸುತ್ತಿರುವಾಗ ವರಾಂಗನೆಯಾದ ಸೀತಾದೇವಿಯು ಕಣ್ಣೀರನ್ನು ಒರೆಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾ ಹನುಮಂತನು ಅವಿತುಕೊಂಡಿದ್ದ ಶಿಂಶುಪಾ ವೃಕ್ಷದ ಬಳಿಗೆ ಹೋದಳು. ॥18॥ ಹೀಗೇ ಶಿಂಶುಪಾವೃಕ್ಷದ ಬಳಿಗೆ ಹೋದ ಸೀತಾದೇವಿಯನ್ನು ಆ ರಾಕ್ಷಸ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಸುತ್ತುವರಿದರು. ಆಗ ವಿಶಾಲಾಕ್ಷಿಯಾದ ಅವಳು ಶೋಕಮಗ್ನಳಾದಳು. ಸೀತೆಯು ರಾಮವಿಯೋಗ ವ್ಯಸನದಿಂದ ಅತ್ಯಂತ ಕೃಶಕಾಯಳಾಗಿದ್ದಳು. ದೀನವದನೆಯಾಗಿದ್ದಳು. ಮಲಿನವಾದ ವಸ್ತ್ರವನ್ನುಟ್ಟಿದ್ದಳು. ಸುತ್ತಲೂ ಕುಳಿತ್ತಿದ್ದ ಭಯಂಕರಾಕಾರದ ರಕ್ಕಸಿಯರು ಅವಳನ್ನು ಭಯಪಡಿಸುತ್ತಲೇ ಇದ್ದರು. ॥19-20॥

ಅತ್ಯಂತ ಭಯಂಕರರಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದು, ಕೋಪಗೊಂಡಿದ್ದ, ಉಬ್ಬು ಹಲ್ಲುಗಳಿದ್ದ, ಹಳ್ಳದಂತೆ ಹೊಟ್ಟೆಯಿದ್ದ, ‘ವಿನತಾ’ ಎಂಬ ರಕ್ಕಸಿಯು ಪುನಃ ಸೀತೆಗೆ ಹೇಳತೊಡಗಿದಳು. ॥21॥

‘‘ಎಲೈ ಸೀತೆ! ನಿನ್ನ ಗಂಡನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ನಿನಗಿರುವ ಪ್ರೀತಿಯನ್ನು ಇಷ್ಟರವರೆಗೆ ಪ್ರದರ್ಶಿಸಿದ್ದನ್ನು ಸಾಕುಮಾಡು. ಮಂಗಳಾಂಗಿಯೇ! ಯಾವ ವಿಷಯದಲ್ಲೇ ಆಗಲೀ, ಯಾವಾಗಲೂ ಅತಿಯಾಗಿ ವರ್ತಿಸುವುದು ವ್ಯಸನಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ. ॥22॥ ಎಲೈ ಸೀತೆ! ಓರ್ವ ಮಾನವಸ್ತ್ರೀಯ ಧರ್ಮವನ್ನು ನೀನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಆಚರಿಸಿದ್ದಿಯೇ. ಇದರಿಂದ ನನಗೆ ಸಂತೋಷವಾಗಿದೆ. ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ. ಆದರೆ ನಿನಗೆ ಹಿತವಾಗುವುದನ್ನು ನಾನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ. ಅದರಂತೆ ನಡೆ. ॥23॥ ದೇವತೆಗಳ ಒಡೆಯನಾದ ಇಂದ್ರನಂತೆ ಪರಾಕ್ರಮಿಯೂ, ರೂಪವಂತನೂ, ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ಒಡೆಯನೂ ಆದ ರಾವಣನನ್ನು ಪತಿಯಂತೆ ಸೇವಿಸು. ಸಮರ್ಥನೂ, ತ್ಯಾಗಶೀಲನೂ, ಪ್ರಿಯದರ್ಶಿಯೂ ಆದ ರಾವಣೇಶ್ವರನನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸು. ಕೃಪಣನೂ, ತುಚ್ಛ ಮಾನವನೂ ಆದ ರಾಮನನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿಬಿಡು. ॥24-25॥ ಎಲೈ ವೈದೇಹಿಯೇ! ಇಂದಿನಿಂದ ಲೋಕೇೀಶ್ವರನಾದ ರಾವಣನನ್ನು ವರಿಸಿ, ದಿವ್ಯವಾದ ಅಂಗರಾಗಗಳನ್ನು ಪೂಸಿಕೊಂಡು, ದಿವ್ಯಾಭರಣಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತಳಾಗಿ ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳಿಗೂ ಒಡತಿಯಾಗು. ॥26॥ ಎಲೈ ಮಂಗಳಸ್ವರೂಪಳೇ! ಅಗ್ನಿದೇವನಿಗೇ ಸ್ವಾಹಾದೇವಿಯಂತೆ, ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಶಚಿದೇವಿಯಂತೆ ನೀನು ರಾವಣೇಶ್ವರನಿಗೆ ಪತ್ನಿಯಾಗು. ಅಲ್ಪಾಯುವೂ, ದೀನನೂ ಆದ ಆ ರಾಮನಿಂದ ನಿನಗೆ ಏನಾಗಬೇಕಾಗಿದೆ? ॥27॥ ನಾನು ಹೇಳುವ ಮಾತಿನಂತೆ ನೀನು ನಡೆದುಕೊಳ್ಳದಿದ್ದರೆ, ಈ ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ ನಿನ್ನನ್ನು ನಾವೆಲ್ಲರೂ ತಿಂದುಬಿಡುತ್ತೇವೆ’’. ॥28॥

ಜೋತುಬಿದ್ದ ಸ್ತನಗಳ್ಳುಳ್ಳ ವಿಕಟೆಯೆಂಬ ಮತ್ತೊಬ್ಬ ರಕ್ಕಸಿಯು ಕುಪಿತಳಾಗಿ ಮುಷ್ಟಿಯನ್ನು ಮೇಲೆತ್ತಿ ಸೀತಾದೇವಿಯನ್ನು ಭಯಪಡಿಸುತ್ತಾ ಇಂತು ನುಡಿದಳು - ॥29॥ ಬುದ್ಧಿಹೀನಳಾದ ಎಲೈ ಮೈಥಿಲೀ! ಅಪ್ರಿಯವಾದ ನಿನ್ನ ಎಲ್ಲ ಮಾತುಗಳನ್ನು ತಾಳ್ಮೆಯಿಂದ ನಾವು ಕೇಳಿದೆವು. ಆದರೆ ನಿನ್ನ ಕುರಿತು ಕರುಣೆಯುಂಟಾಗುತ್ತಿದೆ. ಅದರಿಂದ ನಾನು ಹೇಳುವ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳು. ॥30॥ ಎಲೈ ಸೀತೆ! ಕಾಲಾನುಗುಣವಾಗಿ ನಿನಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಹಿತಕರವಾದ ನಮ್ಮ ಮಾತಿನಂತೆ ನೀನು ನಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಿಲ್ಲ. ಇತರರಿಂದ ದಾಟಲು ಅಶಕ್ಯವಾದ ಸಮುದ್ರದ ದಕ್ಷಿಣ ತೀರಕ್ಕೆ ರಾವಣನು ನಿನ್ನನ್ನು ಕರೆದುತಂದಿರುವನು. ॥31॥ ಓ ಮೈಥಿಲೀ! ನೀನೀಗ ಅತಿ ಘೋರವಾಗಿ ಕಾಣುವ ರಾವಣನ ಅಂತಃಪುರದಲ್ಲಿ ಬಂಧಿತಳಾಗಿರುವೆ. ನಿನ್ನನ್ನು ನಾವೆಲ್ಲರೂ ಕಾವಲು ಕಾಯುತ್ತಿದ್ದೇವೆ. ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಆ ದೇವೇಂದ್ರನೂ ಕೂಡ ನಿನ್ನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ಸಮರ್ಥನಲ್ಲ. ಆದುದರಿಂದ ಹಿತಕರವಾದ ನನ್ನ ಮಾತಿನಂತೆ ನಡೆದುಕೊ. ॥32-33॥ ಎಲೈ ಸೀತಾದೇವೀ! ಅಳುವನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸು. ವ್ಯರ್ಥವಾದ ಶೋಕವನ್ನು ಪರಿತ್ಯಜಿಸು. ನಿತ್ಯದೈನ್ಯವನ್ನು ದೂರಮಾಡು. ಸುಪ್ರೀತಳಾಗು. ಉಲ್ಲಾಸದಿಂದಿರು. ಭಯ ಸ್ವಭಾವದವಳಾದ ಓ ಸೀತಾ! ಸ್ತ್ರೀಯರ ಯೌವನವೂ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ನಿಲ್ಲಲಾರದು. ಅದರ ಶೋಭೆಯು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಕ್ಷಿಣಿಸುವುದು. ಅದು ಕಳೆದು ಹೋಗುವುದ ರೊಳಗೆ ನೀನು ವಿಚಾರಮಾಡಿ ರಾಕ್ಷಸ ರಾಜನಾದ ರಾವಣನೊಡನೆ ಹಾಯಾಗಿ ರಮಿಸಿ ಸುಖವನ್ನು ಅನುಭವಿಸು. ॥35॥ ನೀನು ರಾವಣನಿಗೆ ವ್ಯತಿರೇಕವಾಗಿ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳದೆ, ಅವನಿಗೆ ಅನುಕೂಲಳಾಗಿ ಇದ್ದರೆ ನಿನಗೆ ಸುಖಗಳು ದಕ್ಕುವುವು. ಆದುದರಿಂದ ಓ ಸುಂದರೀ! ರಾವಣೇಶ್ವರನೊಡನೆ ರಮ್ಯವಾದ ಉದ್ಯಾನ ವನಗಳಲ್ಲಿಯೂ, ಪರ್ವತದ ಉಪವನಗಳಲ್ಲಿಯೂ, ಆಮೋದದಿಂದ ವಿಹರಿಸು. ಆಗ ಏಳು ಸಾವಿರ ನಮ್ಮಂತಹ ಪರಿಚಾರಿಕೆಯರು ನಿನ್ನ ಅಧೀನದಲ್ಲಿರುತ್ತಾರೆ. ॥37॥ ಸರ್ವರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ಸ್ವಾಮಿಯಾದ ರಾವಣನಿಗೆ ನೀನು ಭಾರ್ಯೆಯಾಗಿ ಅವನನ್ನು ಸೇವಿಸು. ನಾನು ಈಗ ಹೇಳಿದಂತೆ ನೀನು ನಡೆದುಕೊಳ್ಳದಿದ್ದರೆ ನಿನ್ನ ಎದೆಯನ್ನು ಸೀಳಿ ನಿನ್ನನ್ನು ತಿಂದುಹಾಕುತ್ತೇವೆ. ॥38॥ ಅನಂತರ ಅತ್ಯಂತ ಕ್ರೂರಿಯಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದ ಚಂಡೋದರಿ ಎಂಬ ರಾಕ್ಷಸಿಯು ಮಹಾಶೂಲವನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ಗರ-ಗರನೆ ತಿರುಗಿಸುತ್ತಾ ಇಂತು ಹೇಳಿದಳು-॥39॥

ಭಯದಿಂದ ಕಂಪಿಸುತ್ತಿರುವ ವಕ್ಷಸ್ಥಳವುಳ್ಳವಳೂ, ಜಿಂಕೆಯಂತೆ ಹೆದರಿದ ಚಂಚಲ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳವಳೂ, ರಾವಣನಿಂದ ಅಪಹರಿಸಿ ತಂದಿರುವ ಈ ಸೀತೆಯನ್ನು ನೋಡಿ ಗರ್ಭಿಣಿಯರಂತೆ ನನಗೆ ಮಹತ್ತರವಾದೊಂದು ಬಯಕೆ ಉಂಟಾಗಿದೆ. ॥40॥ ಇವಳ ಹೃದಯದ ಬಲಭಾಗದಲ್ಲಿರುವ ಕಾಲಖಂಡ (ಯಕೃತ್ತು) ಎಂಬ ಮಾಂಸಖಂಡವನ್ನು, ಎಡಭಾಗದಲ್ಲಿರುವ ಗುಲ್ಮ(ಪ್ಲೀಹ) ಎಂಬ ಮಾಂಸಖಂಡವನ್ನು, ಎದೆಯ ಮೇಲಿರುವ ಮಾಂಸವನ್ನು, ಕರುಳುಗಳನ್ನು, ತಲೆಯನ್ನು ತಿಂದುಹಾಕಿ ಬಿಡಬೇಕೆಂಬ ಬುದ್ಧಿಯು ನನಗೆ ಉಂಟಾಗಿದೆ. ॥41॥

ಬಳಿಕ ಪ್ರಘಸಾ ಎಂಬ ರಾಕ್ಷಸಿಯು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಳು- ‘‘ವ್ಯರ್ಥವಾಗಿ ಆಲೋಚಿಸುತ್ತಾ ಸುಮ್ಮನೆ ಏಕೇ ಕುಳಿತಿರುವಿರಿ? ಮೂರ್ಖಳಾದ ಇವಳ ಕತ್ತನ್ನು ಹಿಸುಕಿ ಕೊಂದುಬಿಡೋಣ. ಮತ್ತೆ ಈ ಮಾನವ ಕಾಂತೆಯು ಸತ್ತುಹೋದಳೆಂದು ರಾವಣನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಹೇಳಿಬಿಡೋಣ. ಆಗ ನಮ್ಮ ರಾಜನು ನಮಗೇ ‘ಅವಳನ್ನು ತಿಂದುಬಿಡಿ’ ಎಂದು ಆಜ್ಞಾಪಿಸುವನು. ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂದೇಹವೇ ಇಲ್ಲ. ॥43॥

ಅನಂತರ ಅಜಾಮುಖಿ ಎಂಬ ರಾಕ್ಷಸಿಯು ಇಂತು ಅರುಹಿದಳು - ‘‘ಗೆಳತಿಯರೇ! ನಾವೆಲ್ಲ ಸೇರಿ ಇವಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿ ಚೂರು-ಚೂರುಮಾಡಿ ಮಾಂಸ ಖಂಡಗಳೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಉಂಡೆಗಳನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿ ಸಮಾನವಾಗಿ ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳೋಣ. ಹಂಚಿಕೆಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ವಿವಾದ ಉಂಟಾಗುವುದು ನನಗೆ ರುಚಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಇವಳ ಮಾಂಸದ ಜೊತೆಗೆ ಕುಡಿಯಲು ಮದ್ಯವನ್ನು, ವಿಧ-ವಿಧವಾದ ಲೇಹ್ಯ-ಚೋಷ್ಯಗಳನ್ನು ತಂದು ನಾವೆಲ್ಲರೂ ಔತಣವನ್ನು ಮಾಡೋಣ. ॥ 45॥ ಆಗ ಶೂರ್ಪನಖಿ ಎಂಬ ರಕ್ಕಸಿಯು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ - ಸಖಿಯರೇ! ಅಜಾಮುಖಿಯು ಹೇಳುತ್ತಿರುವುದು ನನಗೂ ಸಮ್ಮತವಾಗಿದೆ. ಸರ್ವಶೋಕವನ್ನು ವಿನಾಶಗೊಳಿಸುವ ಮದ್ಯವನ್ನು ಬೇಗನೇ ತನ್ನಿರಿ. ಮದ್ಯದೊಡನೆ ಮನುಷ್ಯ ಮಾಂಸವನ್ನು ಭಕ್ಷಿಸಿ ನಿಕುಂಭಿಳೆಯೆಂಬ ಭದ್ರಕಾಲಿಯ ಸನ್ನಿಧಿಯಲ್ಲಿ ನರ್ತಿಸೋಣ. ॥46-47॥ ವಿಕಾರ ರೂಪಿಣಿಯರಾದ ರಾಕ್ಷಸಿಯರು ದೇವ ಕನ್ಯೆಯಂತಿದ್ದ ಸೀತಾದೇವಿಯನ್ನು ಹೀಗೆ ಭಯಗೊಳಿಸುತ್ತಿರುವಾಗ ಸೀತೆಯು ಧೈರ್ಯವನ್ನು ಕಳಕೊಂಡು ಅಳತೊಡಗಿದಳು. ॥48॥

ಇತ್ಯಾರ್ಷೇ ಶ್ರೀಮದ್ರಾಮಾಯಣೇ ವಾಲ್ಮೀಕೀಯೇ ಆದಿಕಾವ್ಯೇ ಸುಂದರಕಾಂಡೇ ಚತುರ್ವಿಂಶಃ ಸರ್ಗಃ ॥ 24 ॥

ಮಹರ್ಷಿವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆದಿಕಾವ್ಯವಾದ ಶ್ರೀಮದ್ರಾಮಾಯಣದ ಸುಂದರಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಇಪ್ಪತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಸರ್ಗವು ಮುಗಿಯಿತು.

ಇಪ್ಪತ್ತೈದನೆಯ ಸರ್ಗ

ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ಮಾತುಗಳನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸುತ್ತಾ ಸೀತಾದೇವಿಯು ಶೋಕಸಂತಪ್ತಳಾಗಿ ವಿಲಪಿಸಿದುದು

ಕ್ರೂರ ಸ್ವಭಾವದ ಆ ರಾಕ್ಷಸಿಯರು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಭಯಪಡಿಸುವ ಕಠೋರವೂ, ದಾರುಣವೂ ಆದ ಮಾತುಗಳನ್ನು
ಕೇಳಿ ಜಾನಕಿಯು ಅಳತೊಡಗಿದಳು. ॥1॥ ಭಯಗ್ರಸ್ತಳಾಗಿದ್ದರೂ ಪಾತಿವ್ರತ್ಯದಲ್ಲಿ ದೃಢಚಿತ್ತಳಾಗಿದ್ದ ಸೀತಾದೇವಿಯು ಕಣ್ಣೀರಿಡುತ್ತಾ ಗದ್ಗದವಾದ ಸ್ವರದಿಂದ ಕೂಡಿ ತಡವರಿಸುತ್ತಾ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಳು - ॥2॥ ರಾಕ್ಷಸಸ್ತ್ರೀಯರೇ! ಮನುಷ್ಯ ಸ್ತ್ರೀಯು ರಾಕ್ಷಸನ ಭಾರ್ಯೆಯಾಗಲು ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಅರ್ಹಳಲ್ಲ. ನೀವು ಬಯಸುವಿರಾದರೆ ಎಲ್ಲರೂ ನನ್ನನ್ನು ತಿಂದು ಬಿಡಿ. ನಾನು ಮಾತ್ರ ನಿಮ್ಮ ಮಾತಿನಂತೆ ಎಂದಿಗೂ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ. ॥3॥ ರಾವಣನಿಂದ ಭಯಪಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ದೇವ ಕನ್ಯೆಯಂತಿದ್ದ ಆ ಸೀತಾದೇವಿಯು ರಾಕ್ಷಸ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಬಿಕ್ಕಿ-ಬಿಕ್ಕಿ ಅಳುತ್ತಾ ದುಃಖಾರ್ತೆಯಾಗಿ ಶಾಂತಿಯನ್ನು ಕಳಕೊಂಡಿದ್ದಳು. ॥4॥ ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಗುಂಪಿನಿಂದ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಂಡು ತೋಳಗಳ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿ ಪೀಡಿಸಲ್ಪಡುವ ಜಿಂಕೆಯಂತೆ ಸೀತಾದೇವಿಯು ತನ್ನ ಶರೀರವನ್ನು ಮುದುಡಿಸಿಕೊಂಡು ಗಡ-ಗಡನೆ ನಡುಗುತ್ತಿದ್ದಳು. ॥5॥ ಶೋಕಾಭಿಭೂತೆಯಾಗಿ, ಭಗ್ನಮಾನಸಳಾದ ಸೀತಾದೇವಿಯು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಅರಳಿದ ಹೂವುಗಳಿಂದೊಡಗೊಂಡ ಅಶೋಕವೃಕ್ಷದ ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ಟೊಂಗೆಯನ್ನು ಆಧರಿಸಿಕೊಂಡು ಪತಿಯನ್ನೇ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾ ಇದ್ದಳು. ॥6॥

ಸೀತಾದೇವಿಯು ತನ್ನ ಪತಿಯನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾ, ಕಣ್ಣಿರು ಸುರಿಸುತ್ತಾ ವಿಲಪಿಸುತ್ತಿದ್ದಳು. ನಿರಂತರವಾಗಿ ಹರಿಯುವ ಕಣ್ಣೀರಧಾರೆಯಿಂದ ಅವಳ ವಕ್ಷಸ್ಥಳವು ತೊಯ್ದು ಹೋಗಿತ್ತು. ಅವಳ ಶೋಕಕ್ಕೆ ಅಂತ್ಯವೇ ಇಲ್ಲದಂತಾಯಿತು. ॥7॥ ಬಿರುಗಾಳಿಯ ಹೊಡೆತಕ್ಕೆ ಸಿಕ್ಕಿದ ಬಾಳೆಯು ನೆಲಕ್ಕುರುಳುವಂತೆ ಆ ಸೀತಾದೇವಿಯು ರಾಕ್ಷಸ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಭಯದಿಂದ ನಡುಗುತ್ತಾ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಕುಸಿದುಬಿದ್ದಳು. ॥8॥ ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ಭಯದಿಂದಾಗಿ ಅವಳ ಮುಖವು ಬಹಳ ಬಾಡಿಹೋಗಿತ್ತು. ಉದ್ದವಾಗಿಯೂ, ದಪ್ಪವಾಗಿಯೂ ಇದ್ದ ಸೀತೆಯ ಜಡೆಯು ಡೊಂಕು-ಡೊಂಕಾಗಿ ಹರಿದುಹೋಗುತ್ತಿರುವ ಹೆಣ್ಣು ಸರ್ಪದಂತೆ ಅಲ್ಲಾಡುತ್ತಿತ್ತು. ॥9॥ ಸೀತಾದೇವಿಯು ತನ್ನ ಪತಿಯ ಅಗಲುವಿಕೆಯಿಂದ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಪರಿತಪಿಸುತ್ತಿದ್ದಳು. ಅದರಲ್ಲಿಯೂ ರಾಕ್ಷಸ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಮಾತುಗಳು ಶೂಲದಂತೆ ಅವಳನ್ನು ಚುಚ್ಚುತ್ತಿದ್ದವು.ಆಗ ಅವಳು ನಿಟ್ಟುಸಿರು ಬಿಡುತ್ತಾ, ಕಣ್ಣೀರು ಸುರಿಸುತ್ತಾ ಹೀಗೇ ವಿಲಾಪಿಸತೊಡಗಿದಳು. ॥10॥ ಒಮ್ಮೆ ದುಃಖಾರ್ತಳಾಗಿ ಹಾ ರಾಮಾ! ಎನ್ನುವಳು. ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ಹಾ ಲಕ್ಷ್ಮಣಾ! ಎನ್ನುವಳು. ಅಯ್ಯೋ ಅತ್ತೆಯಾದ ಕೌಸಲ್ಯಾದೇವೀ! ಅಯ್ಯೋ ಸುಮಿತ್ರಾದೇವೀ! ನನ್ನ ಸ್ಥಿತಿಯು ಹೀಗಾಯಿತಲ್ಲ! ಎಂದು ಗೋಳಾಡುವಳು. ॥11॥

‘‘ಸ್ತ್ರೀಯರಿಗಾಗಲೀ, ಪುರುಷರಿಗಾಗಲೀ, ಬಯಸಿದಾಗ ಮರಣವು ಸಂಭವಿಸುವುದಿಲ್ಲ’’ ಎಂದು ಪ್ರಾಜ್ಞರು ಉದಾಹರಿಸುವ ಹಾಗೂ ಲೋಕದ ಜನರಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಮಾತು ಸತ್ಯವಾಗಿಯೇ ಇದೆ. ರಾಮನಿಂದ ಅಗಲಿದ, ಈ ವಿಧವಾಗಿ ರಾಕ್ಷಸ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಬಾಧೆಪಡಿಸುತ್ತಿರುವ ನಾನು ಕ್ಷಣ ಕಾಲವಾದರೂ ಜೀವಿಸಿ ಇರಬಾರದು. ಆದರೆ ಇಷ್ಟಾದರೂ ನಾನು ಜೀವಿಸಿದ್ದೇನಲ್ಲ! ಇದರಿಂದ ಪಂಡಿತರ ಮಾತು ನಿಶ್ಚಯವೆಂದೇ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ॥12-13॥ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳಿಂದ ತುಂಬಿರುವ ಹಡಗು ಸಮುದ್ರ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಬಿರುಗಾಳಿಯ ಬಡಿತದಿಂದ ಮುಳುಗಿ ಹೋಗುವಂತೆ ದೀನಾವಸ್ಥೆಗೆ ಗುರಿಯಾದ ನಾನು ಶೋಕಭಾರದಿಂದ ವಿನಾಶ ಹೊಂದುವೆನು. ನಿಜವಾಗಿ ನಾನು ದುರದೃಷ್ಟವಂತೆಯೇ ಆಗಿರುವೆನು. ॥14॥ ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ಅಧೀನದಲ್ಲಿರುವ ನಾನು, ಮಹಾಮಹಿಮನಾದ ಪತಿಯನ್ನು ಕಾಣದೆ, ಜಲಪ್ರವಾಹದಿಂದ ಶಿಥಿಲಗೊಂಡ ದಡಗಳು ಕೊಚ್ಚಿಕೊಂಡು ಹೋಗುವಂತೆ
ಈ ಪತಿವಿರಹ ಶೋಕದಿಂದಲೇ ವಿನಾಶಹೊಂದುವೆನು. ॥ 15 ॥ ನನ್ನ ಪತಿಯಾದ ಶ್ರೀರಾಮನು ಪದ್ಮದಳಾಯನೇತ್ರನೂ, ಸಿಂಹದಂತೆ ಪರಾಕ್ರಮಶಾಲಿಯೂ ಹಾಗೂ ಗಂಭೀರ ನಡೆಯುಳ್ಳವನೂ, ಕೃತಜ್ಞನೂ, ಪ್ರಿಯವಾಗಿ ಮಾತಾಡುವವನೂ ಆದ ಆ ಪ್ರಭುವನ್ನು ದರ್ಶಿಸುವವರೇ ಧನ್ಯರು. ॥16॥ ಸದ್ಗುಣ ಸಂಪನ್ನನೂ, ಜಗದ್ವಿಖ್ಯಾತನೂ ಆದ ಶ್ರೀರಾಮನಿಂದ ಅಗಲಿದವಳಾದ ನಾನು-ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ ವಿಷವನ್ನು ಕುಡಿದವನು ಹೆಚ್ಚು ಕಾಲ ಜೀವಿಸಿರಲಾರನೋ ಹಾಗೇಯೇ ಹೆಚ್ಚು ಕಾಲ ಬದುಕಿರಲಾರೆನು. ॥17॥ ನಾನು ಪೂರ್ವಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಎಂತಹ ಮಹಾಪಾಪವನ್ನು ಮಾಡಿರುವೆನೋ ತಿಳಿಯದು. ಅದರಿಂದಲೇ ಈಗ ನನಗೆ ಭಯಂಕರವಾದ, ಅತಿ ದಾರುಣವಾದ ಇಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಯು ಉಂಟಾಗಿದೆ. ॥18॥ ರಾಕ್ಷಸ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಅಧೀನದಲ್ಲಿರುವ ನಾನು ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಸೇರಲಾರೆನು. ಆದುದರಿಂದ ಇಂತಹ ವಿರಹ ಶೋಕದಿಂದ ಸಂಕಟ ಪಡುತ್ತಿರುವ ನಾನು ಜೀವನವನ್ನು ಮುಗಿಸುವುದೇ ಯುಕ್ತವು. ॥19॥

ನನ್ನ ಜೀವಿತವು ನನ್ನ ಪತಿಯಾದ ಶ್ರೀರಾಮನ ಅಧೀನವಾಗಿದೆ. ಭರ್ತೃ ಶರೀರವಾದ ಇದನ್ನು ಇಷ್ಟಾನು ಸಾರವಾಗಿ ತ್ಯಜಿಸಲು ನನಗೆ ಅಧಿಕಾರವಿಲ್ಲ. ಮನುಷ್ಯತ್ವವು ಪಾಪಪುಣ್ಯಗಳನ್ನು ವಿಂಗಡಿಸುವಲ್ಲಿ ವಿಚಕ್ಷಣವಾದ ವಿವೇಕಯುತವಾಗಿದೆ. ಅದರಿಂದ ಈ ಜೀವಿತವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುವುದಕ್ಕೆ ನನಗೆ ಅವಕಾಶವಿಲ್ಲ.* ॥20॥

* ಈ ಮಾನವಜನ್ಮವನ್ನು ಕೊಟ್ಟವನು ಭಗವಂತನು. ಅದರಿಂದ ಇದು ಭಗವದಧೀನವಾಗಿದೆ. ಅಂದರೆ ಪರಾಧೀನವಾಗಿದೆ. ಇದರಿಂದ ನಮ್ಮದಲ್ಲದ ಇದನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುವ ಅಧಿಕಾರ ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನಿಗೂ ಇಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಯಾರೂ ಆತ್ಮಹತ್ಯೆಯನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬಾರದು. ಆತ್ಮಹತ್ಯೆಯು ಮಹಾಪಾಪವೂ, ಭಗವದಪಚಾರವೂ ಆಗಿದೆ.

ಇತ್ಯಾರ್ಷೇ ಶ್ರೀಮದ್ರಾಮಾಯಣೇ ವಾಲ್ಮೀಕೀಯೇ ಆದಿಕಾವ್ಯೇ ಸುಂದರಕಾಂಡೇ ಪಂಚವಿಂಶಃ ಸರ್ಗಃ ॥25 ॥

ಮಹರ್ಷಿವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆದಿಕಾವ್ಯವಾದ ಶ್ರೀಮದ್ರಾಮಾಯಣದ ಸುಂದರಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಇಪ್ಪತ್ತೈದನೆಯ ಸರ್ಗವು ಮುಗಿಯಿತು.

ಇಪ್ಪತ್ತಾರನೆಯ ಸರ್ಗ

ಸೀತೆಯ ವಿಲಾಪ, ಪ್ರಾಣತ್ಯಾಗ ಮಾಡಲು ನಿಶ್ಚಯ

ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ತೊಯ್ದು ಹೋಗಿದ್ದ ಮುಖದಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು ದಯನೀಯಳಾದ ಜಾನಕಿದೇವಿಯು ಹೀಗೇ ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾ ತಲೆಯನ್ನು ತಗ್ಗಿಸಿಕೊಂಡು ಅಳತೊಡಗಿದಳು. ॥1॥ ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಉನ್ಮತ್ತಳಂತೆ, ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ಮತ್ತೇರಿದವಳಂತೆ, ಮಗದೊಮ್ಮೆ ಚಿತ್ತಭ್ರಮೆಗೊಂಡವಳಂತೆ ಶೋಕಿಸುತ್ತಿದ್ದಳು. ಬಳಲಿಕೆಯ ಪರಿಹಾರಕ್ಕಾಗಿ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಹೊರಳಾಡುವ ಹೆಣ್ಣು ಕುದುರೆ ಮರಿಯಂತೆ ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಹೊರಳಾಡುತ್ತಿದ್ದಳು. ॥2॥ ಶ್ರೀರಾಮನು ಬಂಗಾರದ ಜಿಂಕೆಯ ಕೋರಿಕೆಯಂತೆ ದೂರ ಹೋದಾಗ, ಕಾಮರೂಪಿಯಾದ, ಮಾಯಾವಿಯಾದ ರಾವಣನು ಕೂಗಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದರೂ ಬಲಾತ್ಕಾರದಿಂದ ನನ್ನಲ್ಲಿಗೆ ಸೆಳೆದು ತಂದನು. ॥3॥ ಈಗ ರಾಕ್ಷಸ ಸ್ತ್ರೀಯರು ನನ್ನನ್ನು ವಶದಲ್ಲಿರಿಸಿಕೊಂಡು ಕ್ರೂರವಾದ ರೀತಿಯಿಂದ ಬೆದರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಮಹಾದುಃಖದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿರುವ ನನಗೆ ಚಿಂತಾವ್ಯಾಕುಲದಿಂದೊಡಗೊಂಡ ಈ ಜೀವಿತದ ಮೇಲೆ ಯಾವ ಆಶೆಯೂ ಇಲ್ಲ. ॥4॥ ಮಹಾರಥಿಯೂ, ಪ್ರಾಣನಾಥನೂ ಆದ ಶ್ರೀರಾಮನಿಂದ ದೂರವಾಗಿ ಈ ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ನಡುವೆ ಸಿಕ್ಕಿಕೊಂಡಿರುವ ನನಗೇ ಸಂಪತ್ತುಗಳೇಕೆ? ಭೂಷಣಗಳೂ ಏಕೆ? ಕೊನೆಗೆ ಈ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿರುವ ನಾನು ಜೀವಿಸಿರುವುದು ಏತಕ್ಕಾಗಿ? ॥5॥ ನನ್ನ ಹೃದಯವು ನಿಜವಾಗಿ ಕಬ್ಬಿಣದ್ದಾಗಿರಬೇಕು ಅಥವಾ ಮುಪ್ಪು-ಸಾವುಗಳಿಲ್ಲದ್ದಾಗಿರಬೇಕು. ಏಕೆಂದರೆ ಇಂತಹ ದಾರುಣವಾದ ದುಃಖವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಿದ್ದರೂ ಸೀಳಿಹೊಗುತ್ತಿಲ್ಲವಲ್ಲ! ॥6॥ ಪುರುಷೋತ್ತಮನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನಿಂದ ರಹಿತಳಾಗಿರುವ ನಾನು ಇನ್ನೂ ಜೀವಿಸಿರುವೆನಲ್ಲ! ಅನಾರ್ಯೆಯಂತೆಯೂ, ಪತಿತೆಯಂತೆಯೂ, ಪರಪುರುಷನ ಮನೆಯಲ್ಲಿರುವ ನನಗೆ ಧಿಕ್ಕಾರವಿರಲಿ! ಇದು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿಯೂ ಪಾಪ ಜೀವಿಕೆಯೇ ಸರಿ! ॥7॥

ಸಮುದ್ರದಿಂದ ಆವೃತವಾದ ಈ ಭೂಮಂಡಲಕ್ಕೆ ಒಡೆಯನಾದ ನನ್ನ ಪತಿ ಶ್ರೀರಾಮನು. ಅವನು ಪ್ರಿಯಭಾಷಿ, ಅಂತಹ ಪ್ರಾಣಪ್ರಿಯನಿಂದ ದೂರವಿರುವ ನನಗೆ ಸುಖಗಳಲ್ಲಿ ಜೀವಿತದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ಏಕೆ ॥8॥ ಈ ರಾಕ್ಷಸ ಸ್ತ್ರೀಯರು ನಾಶವುಳ್ಳ ಈ ಶರೀರವನ್ನು ತುಂಡು-ತುಂಡು ಮಾಡಿದರೂ, ತಿಂದುಹಾಕಿದರೂ ನನಗೆ ಸಮ್ಮತವೇ. ಇದನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ನಾನು ಸಿದ್ಧಳೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ. ಪ್ರಿಯನಿಗೆ ದೂರವಾಗಿದ್ದು ಅಂತ್ಯವಿಲ್ಲದ ಈ ದುಃಖಗಳನ್ನು ಇನ್ನು ಯಾವ ರೀತಿಯಿಂದಲೂ ಸಹಿಸಲಾರೆನು. ॥9॥ ನಿಕೃಷ್ಟವಾದ ಆ ನಿಶಾಚರನನ್ನು ನಾನು ಎಡಗಾಲಿನಿಂದಲೂ ಮುಟ್ಟುವುದಿಲ್ಲ. ಹೀಗಿರುವಾಗ ಆ ರಾವಣನ ಕೋರಿಕೆಗಳನ್ನು ಈಡೇರಿಸುವೆನೇ? ॥10॥ ಕ್ರೂರವಾದ ಸ್ವಭಾವದಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳಲು ಬಯಸಿರುವ ಆ ರಾವಣನು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನಾಗಲೀ, ಕುಲವನ್ನಾಗಲೀ, ನಾನು ಮಾಡುತ್ತಿರುವ ತಿರಸ್ಕಾರವನ್ನಾಗಲೀ ತಿಳಿಯುವುದೇ ಇಲ್ಲವಲ್ಲ! ॥11॥ ರಾಕ್ಷಸಿಯರೇ! ನೀವು ನನ್ನನ್ನು ಚೂರು-ಚೂರಾಗಿ ಕತ್ತಿರಿಸಿರಿ, ಜಜ್ಜಿರಿ, ಅಥವಾ ಅಂಗಾಂಗಗಳನ್ನು ಬೇರ್ಪಡಿಸಿರಿ; ಉರಿಯುತ್ತಿರುವ ಬೆಂಕಿಯಲ್ಲಿ ಸುಟ್ಟುಬಿಡಿರಿ. ಆದರೆ ನಾನು ಮಾತ್ರ ರಾವಣನ ಬಳಿಗೆ ಸೇರೆನು. ನೀವು ಹೀಗೆ ಹಗಲು-ರಾತ್ರಿಗಳಹುತ್ತಿದ್ದರೂ ವ್ಯರ್ಥವೇ. ॥12॥

ನನಗನಿಸುತ್ತದೆ - ವಿಶ್ವವಿಖ್ಯಾತನೂ, ಜ್ಞಾನಿಯೂ, ಕೃತಜ್ಞನೂ, ಸದಾಚಾರಿಯೂ, ಪರಮದಯಾಳುವೂ ಆದ ಶ್ರೀರಘುನಾಥನು ನನ್ನ ಕುರಿತು ನಿಷ್ಠುರನಾಗಿರುವನಲ್ಲ! ಇದು ನನ್ನ ದುರದೃಷ್ಟವೇ ಆಗಿದೆ. ॥13॥

ಶ್ರೀರಾಮನು ತಾನೊಬ್ಬನೇ ದಂಡಕಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಧ್ವಂಸಮಾಡಿದನು. ಅಂತಹ ಮಹಾನುಭಾವನು ನನ್ನನ್ನು ಪುನಃ ಪಡೆಯಲಾರನೇ? ॥14॥ ಅಲ್ಪವೀರ್ಯನಾದ, ರಾಕ್ಷಸನಾದ ರಾವಣನು ನನ್ನನ್ನು ಇಂದು ಬಂಧಿಸಿಟ್ಟಿರುವನು. ಆದರೆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಪತಿಯು ಇವನನ್ನು ಸಂಹರಿಸಲು ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಸಮರ್ಥನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ॥15॥ ದಂಡಕಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಪತಿಯು ವಿರಾಧನೇ ಮೊದಲಾದ ಪ್ರಮುಖ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿದನು. ಅಂತಹ ಮಹಾ ವೀರನು ನನ್ನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ಏಕೆ ಬರುವುದಿಲ್ಲ? ॥16॥ ಸಮುದ್ರದ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿರುವ ಈ ಲಂಕಾಪಟ್ಟಣವು ಇತರರಿಗೆ ದುರ್ಭೇದ್ಯವಾಗಿರಬಹುದು. ಆದರೆ ಶ್ರೀರಾಮನ ಬಾಣಗಳಿಗೆ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಯಾವ ವಿಧವಾದ ಅಡೆತಡೆಯೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ॥17॥ ದೃಢಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ಶ್ರೀರಾಮನು ರಾಕ್ಷಸನಿಂದ ಅಪಹೃತಳಾಗಿರುವ, ತನಗೆ ಇಷ್ಟವಾದ ಭಾರ್ಯೆಯಾಗಿರುವ ನನ್ನನ್ನು ಪುನಃ ಪಡೆಯಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸದಿರುವುದಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾದರೂ ಏನಿರಬಹುದು? ॥18॥ ಲಕ್ಷ್ಮಣಾಗ್ರಜನು ನಾನಿಲ್ಲಿರುವುದನ್ನು ತಿಳಿಯಲಾರನೆಂದೇ ಅರಿಯುತ್ತೇನೆ. ಒಂದು ವೇಳೆ ತಿಳಿದಿದ್ದರೆ ತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಶ್ರೀರಾಮನು ರಾವಣನ ಈ ದುರಾಕ್ರಮಣವನ್ನು ಸಹಿಸಿ ಕೊಂಡಿರುವನೇ? ಎಂದಿಗೂ ಇಲ್ಲ. ॥19॥ ಶ್ರೀರಾಮನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ‘ಸೀತಾದೇವಿಯನ್ನು ರಾವಣನು ಅಪಹರಿಸಿರುವನು’ ಎಂಬ ವಾರ್ತೆಯನ್ನು ತಿಳಿಸಲು ಅವಕಾಶವುಳ್ಳವನು ಜಟಾಯುವು ಒಬ್ಬನೇ. ಆದರೆ ಅವನೂ ಕೂಡ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ರಾವಣನಿಂದ ಹತನಾದನು. ॥20॥ ಜಟಾಯುವು ವೃದ್ಧನಾದರೂ ನನ್ನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ದ್ವಂದ್ವಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ರಾವಣನನ್ನು ಎದುರಿಸಿದನು. ಅವನು ಮಾಡಿದ ಆ ಒಂದು ಮಹತ್ಕಾರ್ಯವು ಶ್ಲಾಘನೀಯವು. ॥21॥

ನಾನು ಇಲ್ಲಿರುವುದನ್ನು ರಾಘವನು ಏನಾದರೂ ತಿಳಿದರೆ, ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ಅವನು ಕ್ಷಣಮಾತ್ರದಲ್ಲಿ ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸರಿಲ್ಲದಂತೆ ಮಾಡಿಯಾನು. ಅಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ ಈ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಬೂದಿಮಾಡಿಬಿಡುವನು. ಈ ಮಹಾಸಮುದ್ರವನ್ನು ಇಂಗಿಸಿಬಿಡುವನು. ಈ ನೀಚ ರಾವಣನ ನಾಮ-ರೂಪಗಳು ಉಳಿಯದಂತೆ ಅಳಿಸಿಬಿಡುವನು. ॥22-23॥ ಈಗ ನಾನು ಅಳುತ್ತಿರುವಂತೆ ಲಂಕೆಯ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಮನೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಅನಾಥರಾದ ರಾಕ್ಷಸಿಯರು ಎದೆಬಡಿದುಕೊಂಡು ಅಳುವರು. ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂದೇಹವೇ ಇಲ್ಲ. ॥24॥

ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡಗೂಡಿದ ಶ್ರೀರಾಮನು ರಾಕ್ಷಸರ ಈ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಹುಡುಕಿ, ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ವಧಿಸುವನು. ಅವರ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಬಿದ್ದ ಶತ್ರುವು ಯಾರೇ ಆಗಿರಲೀ ಕ್ಷಣಕಾಲವೂ ಕೂಡ ಪ್ರಾಣ ಸಹಿತ ಉಳಿಯಲಾರನು. ॥25॥ ಅತ್ಯಲ್ಪ ಕಾಲದಲ್ಲೇ ಈ ಲಂಕಾಪಟ್ಟಣವು ಸ್ಮಶಾನದಂತಾಗುತ್ತದೆ. ಚಿತೆಗಳಿಂದ ಹೊರಡುವ ಹೊಗೆಯು ಲಂಕೆಯ ಎಲ್ಲೆಡೆ ತುಂಬಿಹೋಗುವುದು. ರಣಹದ್ದುಗಳು ಗುಂಪು-ಗುಂಪಾಗಿ ಆವರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವವು. ॥26॥ ಸ್ವಲ್ಪಕಾಲದಲ್ಲೇ ನನ್ನ ಮನೋರಥವು ಈಡೇರಿಯೇ ತೀರುವುದು. ರಾಕ್ಷಸಿಯರೇ! ನಿಮ್ಮ ದುರಾಚಾರವು ನಿಮಗೆ ವಿಪರೀತವಾದ ಪರಿಣಾಮವನ್ನುಂಟು ಮಾಡುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕಂಡು ಬರುತ್ತದೆ. ॥27॥ ಈ ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ಕಂಡು ಬರುವ ಅಪಶಕುನಗಳಿಂದ ಇದು ಬಹುಬೇಗನೇ ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಪಾಳುಬೀಳುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ॥28॥ ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪತಿಯಾದ ಪಾಪಿಷ್ಠನಾದ ರಾವಣನು ಹತ ನಾಗುತ್ತಲೇ ಇಷ್ಟರವರೆಗೆ ದುರ್ಭೇದ್ಯವಾಗಿದ್ದ ಈ ಲಂಕೆಯು ಗಂಡ ಸತ್ತ ವಿಧವೆಯಂತೆ ಕಳಾಹೀನವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ನಿಶ್ಚಯ. ॥29॥ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ತುಂಬಿರುವ, ಮಂಗಳೋತ್ಸವಗಳಿಂದ ಸಮೃದ್ಧವಾದ ಈ ಲಂಕಾಪಟ್ಟಣವು ಅತ್ಯಲ್ಪಕಾಲದಲ್ಲೇ ಒಡೆಯನನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡು ಗಂಡನಿಲ್ಲದ ಹೆಂಗಸಿನಂತಾಗುತ್ತದೆ. ॥30॥ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಮನೆಯಲ್ಲೂ ಪತಿವಿಯೋಗ ದುಃಖದಿಂದ ಪೀಡಿತರಾಗಿ ರೋದಿಸುವ ರಾಕ್ಷಸ ಕನ್ಯೆಯರ ಅಳುವಿನ ಧ್ವನಿಯನ್ನು ನಾನು ಬಹು ಬೇಗನೇ ಕೇಳಲಿದ್ದೇನೆ. ॥31॥ ರಕ್ತಾಂತಲೋಚನನಾದ ಹಾಗೂ ಶೂರನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನು ನಾನು ರಾಕ್ಷಸನಾದ ರಾವಣನ ಮನೆಯಲ್ಲಿರುವೆನೆಂಬ ವಾರ್ತೆಯನ್ನು ತಿಳಿದನಾದರೆ, ಅವನ ನಿಶಿತವಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಈ ಲಂಕಾಪಟ್ಟಣವು ಕ್ಷಣಮಾತ್ರದಲ್ಲಿ ದಗ್ಧವಾಗಿ ಅಂಧಕಾರ ಮಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಕಾಂತಿಹೀನವಾಗುತ್ತದೆ. ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿರುವ ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠರು ಹತರಾಗುತ್ತಾರೆ. ॥ 32-33॥
ಕ್ರೂರಿಯಾದ, ಅಧಮನಾದ ರಾವಣನು ನನ್ನನ್ನು ಸಂಹರಿಸಲು ನಿಗದಿಪಡಿಸಿದ ಕಾಲವೀಗ ಅವನಿಗೆ ಸನ್ನಿಹಿತವಾಗಿದೆ.
ಆ ದುಷ್ಟನು ನನಗೇ ವಿಧಿಸಿದ ಮೃತ್ಯುವು ಅವನಿಗೇ ವರ್ತಿಸುತ್ತದೆ. ಪಾಪಕರ್ಮನಿರತರಾದ ರಾಕ್ಷಸರು ಮಾಡಲು ಹೊರಟ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿಯರು. ಹಸಿ ಮಾಂಸವನ್ನು ತಿನ್ನುವ ಈ ರಾಕ್ಷಸರು ಧರ್ಮವನ್ನು ಅರಿಯರು. ಪರಸ್ತ್ರೀಯ ಅಪಹರಣ ವೆಂಬ ಅಧರ್ಮ ಕಾರ್ಯದಿಂದಾಗಿ ಈ ಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿ ಬೇಗನೇ ದೊಡ್ಡದಾದ ಅನರ್ಥವೇ ಸಂಭವಿಸುತ್ತದೆ. ॥34- 36॥

ಆ ರಾಕ್ಷಸನಾದ ರಾವಣನು ಪ್ರಾತಃಕಾಲದ ಭೋಜನಕ್ಕಾಗಿ ನನ್ನನ್ನು ವಧಿಸಿಯೇ ತೀರುವನು. ಆಗ ಪ್ರಿಯದರ್ಶನನಾದ ರಾಮನಿಲ್ಲದೆ ಅಬಲೆಯಾದ ನಾನು ಏನು ತಾನೇ ಮಾಡಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಅಂದವಾದ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ ಶ್ರೀರಾಮನ ದರ್ಶನ ಭಾಗ್ಯವು ಇಲ್ಲದೆ ದುಃಖಾರ್ತಳಾಗಿ ಪತಿವಿಯೋಗ ವನ್ನು ಪಡೆದಿರುವೆ. ನನಗೆ ಯಾರಾದರೂ ಸ್ವಲ್ಪ ವಿಷವನ್ನು ಕೊಡುವ ಮಹಾನುಭಾವನು ಸಿಕ್ಕಿದರೆ ಚೆನ್ನಾಗಿತ್ತು. ಅಗ ಬೇಗನೇ ನಾನು ಪತಿಯನ್ನು ನೋಡದೆ ಯಮನನ್ನು ದರ್ಶಿಸುತ್ತಿದ್ದೆ. ॥37-38॥ ಲಕ್ಷ್ಮಣಾಗ್ರಜನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ನಾನಿನ್ನೂ ಜೀವಿಸಿರುವೆನೆಂದು ಬಹುಶಃ ತಿಳಿಯಲಾರದು. ಹಾಗೇನಾದರೂ ತಿಳಿದಿದ್ದರೆ ಈ ಪೃಥ್ವಿಯಲ್ಲಿ ನನಗಾಗಿ ಹುಡುಕದೇ ಇರುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ತಪ್ಪದೆ ಹುಡುಕಿಯೇ ತೀರುವನು. ॥39॥ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಅಣ್ಣನಾದ, ವೀರನಾದ ರಾಮನು ನನ್ನ ವಿರಹ ಬಾಧೆಯಿಂದ ಮನುಷ್ಯದೇಹವನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಖಂಡಿತವಾಗಿ ದೇವಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಬಿಟ್ಟಿರಬಹುದು. ॥40॥ ದೇವಲೋಕದಲ್ಲಿರುವ ದೇವತೆಗಳೂ, ಗಂಧರ್ವರೂ, ಸಿದ್ಧರೂ, ಮಹರ್ಷಿಗಳೂ, ರಾಜೀವಲೋಚನನಾದ ನನ್ನ ರಾಮಚಂದ್ರ ಪ್ರಭುವನ್ನು ದರ್ಶಿಸಿ ಧನ್ಯರಾಗುವರು. ॥41॥ ಆ ರಾಮಚಂದ್ರ ಪ್ರಭುವು ಧರ್ಮೈಕ ದೃಷ್ಟಿಯುಳ್ಳವನು, ಜ್ಞಾನನಿಧಿ. ಅಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಅವನು ರಾಜರ್ಷಿ. ವಸ್ತುತಃ ಪರಮಾತ್ಮನು. ಅಂತಹ ಮಹಾನುಭಾವನಿಗೆ ಭಾರ್ಯೆ ಯಿಂದ ಏನಾಗಬೇಕು? ॥42॥ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಜನರಿಗೆ ಕಣ್ಣೆದುರಿಗೆ ಇದ್ದರೇನೇ ಪ್ರೇಮ, ಸೌಹಾರ್ದವು ಉಳಿಯುವುದು. ಅವರು ಕಾಣದಿದ್ದರೆ ಅವರ ಮೇಲಿನ ಪ್ರೇಮವು ಮುಗಿದುಹೋಗುತ್ತದೆ. ಇದು ಕೃತಘ್ನರ ಲಕ್ಷಣವು. ಆದರೆ ಶ್ರೀರಾಮನು ಕೃತಜ್ಞನು. ಆದುದರಿಂದ ಆ ಸ್ವಾಮಿಯು ನನ್ನನ್ನು ಮರೆಯತಕ್ಕವನಲ್ಲ. ॥43॥ ಜಗನ್ನಾಥನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಪತ್ನಿಯಾಗಿದ್ದರೂ
ನಾನು ಈ ದುರವಸ್ಥೆಗೆ ಗುರಿಯಾಗಲು ಕಾರಣವೇನು ? ನನ್ನಲ್ಲಿ ಯಾವ ಸದ್ಗುಣಗಳೂ ಇಲ್ಲವೇ? ಅಥವಾ ನನ್ನ
ಸೌಭಾಗ್ಯವೆಲ್ಲವೂ ನಾಶವಾಗಿ ಹೋಯಿತೇ? ॥44॥ ನನ್ನ ರಾಮನು ಉದಾತ್ತ ಚರಿತನು, ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮೂಲನಗೊಳಿಸುವಲ್ಲಿ ಏಕೈಕ ವೀರನು. ಮಹಾತ್ಮನಾದ ನನ್ನ ಪ್ರಭುವಿಗೆ ದೂರವಾಗಿದ್ದು ಜೀವಿಸಿರುವುದಕ್ಕಿಂತ ಈ ತನುವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುವುದೇ ಮೇಲು. ॥45॥ ಅಥವಾ ಮಹಾಪುರುಷರಾದ ಸೋದರರೀರ್ವರೂ, ಅಸ್ತ್ರ-ಶಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಬದಿಗಿರಿಸಿ, ವನದಲ್ಲಿ ಕಂದ-ಮೂಲಗಳನ್ನು ತಿನ್ನುತ್ತಾ ಮುನಿವೃತ್ತಿಯನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಿರುವರೋ ಏನೋ? ॥46॥ ಶೂರರೂ, ಸೋದರರೂ, ಆದ ಆ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರನ್ನು ದುರ್ಮಾರ್ಗಿಯಾದ ರಾಕ್ಷಸ ರಾಜನಾದ ರಾವಣನು ಕಪಟೋಪಾಯದಿಂದ ಸಂಹರಿಸಿಬಿಟ್ಟಿರಬಹುದೇ? (‘‘ಅತಿ ಪ್ರೇಮಃ ಪಾಪಶಂಕಿ’’ ಅಲ್ಲವೇ?) ॥47॥ ಅತ್ಯಂತ ದುರ್ಭಾಗ್ಯಳಾಗಿರುವ ನನಗೆ ಇಂತಹ ಆಪತ್ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸರ್ವಥಾ ಸಾಯುವ ಇಚ್ಛೆಯೇ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಇಂತಹ ದುಃಖದ ಸಮಯದಲ್ಲಿಯೂ ನನಗೆ ಮರಣವು ಬರುವುದಿಲ್ಲವಲ್ಲ? ॥48॥ ಮುನೀಶ್ವರರೂ, ಪುಣ್ಯಪುರುಷರೂ, ಜಿತೇಂದ್ರಿಯರೂ, ಮಹಾನುಭಾವರೂ, ಆದ ಮಹಾತ್ಮರೂ ನಿಜವಾಗಿ ಧನ್ಯರು. ಅವರಿಗೇ ‘‘ಇದು ಪ್ರಿಯವು, ಇದು ಅಪ್ರಿಯವು’’ ಎನ್ನುವ ಧ್ಯಾಸವೇ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.* ॥49॥ ಸಾಮಾನ್ಯರಾದವರಿಗೆ ಪ್ರಿಯವಾದ ಕಾರ್ಯವು ನಡೆದರೆ ದುಃಖವಾಗದೆ ಸಂತೋಷವಾಗುತ್ತದೆ. ಅಪ್ರಿಯ ಕಾರ್ಯವು ನಡೆದರೆ ಅಧಿಕವಾದ ಭಯ ದುಃಖವೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಪ್ರಿಯಾಪ್ರಿಯಗಳೆರಡನ್ನು ಪರಿತ್ಯಜಿಸಿದವರೂ, ಪ್ರಿಯಾಪ್ರಿಯಗಳೆರಡನ್ನು ಸಮಾನವಾಗಿ ಕಾಣುವವರೂ ಆದ ಮಹಾತ್ಮರಿಗೇ ನನ್ನ ನಮಸ್ಕಾರವು. ॥50॥ ಆತ್ಮಜ್ಞಾನಿಯಾದ, ಪ್ರಿಯನಾದ, ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಅಗಲಿದ್ದು, ಪಾಪಿಷ್ಠನಾದ ರಾವಣನ ವಶಳಾಗಿರುವ ನಾನು ಖಂಡಿತವಾಗಿಯೂ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಪರಿತ್ಯಜಿಸುವೆನು. ॥51॥

* ನ ಪ್ರಹೃಷ್ಯೇತ್ಪ್ರಿಯಂ ಪ್ರಾಪ್ಯ ನೋದ್ವಿಜೇತ್ಪ್ರಾಪ್ಯ ಚಾಪ್ರಿಯಮ್ ಸ್ಥಿರಬುದ್ಧಿರಮ್ಮೂಢೋ ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ ಬ್ರಹ್ಮಣಿ ಸ್ಥಿತಃ ॥ (ಗೀತಾ 5/20)

ಯಾವ ಪುರುಷನು ಪ್ರಿಯವಾದುದನ್ನು ಪಡೆದರೂ ಹರ್ಷಿತನಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ ಮತ್ತು ಅಪ್ರಿಯವು ದೊರೆತಾಗಲೂ ಉದ್ವಿಗ್ನ ವಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ ಆ ಸ್ಥಿರಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳ ಸಂಶಯರಹಿತನಾದ, ಬ್ರಹ್ಮವೇತ್ತನಾದ ಪುರುಷನು ಸಚ್ಚಿದಾನಂದ ಘನ ಪರಬ್ರಹ್ಮ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಏಕೀಭಾವದಿಂದ ಸದಾ ಸ್ಥಿತನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ.

ಇತ್ಯಾರ್ಷೇ ಶ್ರೀಮದ್ರಾಮಾಯಣೇ ವಾಲ್ಮೀಕೀಯೇ ಆದಿಕಾವ್ಯೇ ಸುಂದರಕಾಂಡೇ ಷಡ್ವಿಂಶಃ ಸರ್ಗಃ ॥ 26 ॥

ಮಹರ್ಷಿವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆದಿಕಾವ್ಯವಾದ ಶ್ರೀಮದ್ರಾಮಾಯಣದ ಸುಂದರಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಇಪ್ಪತ್ತಾರನೆಯ ಸರ್ಗವು ಮುಗಿಯಿತು.

ಇಪ್ಪತ್ತೇಳನೆಯ ಸರ್ಗ

ತ್ರಿಜಟೆಯ ಸ್ವಪ್ನ ವೃತ್ತಾಂತ

ಸೀತಾದೇವಿಯು ಹೇಳಿದ ಪ್ರಾಣತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವ ನಿಶ್ಚಯದ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ ಘೋರರೂಪಿಯರಾದ ಕೆಲವು ರಾಕ್ಷಸಿಯರು ಕೋಪದಿಂದ ಮೈಮರೆತವರಾಗಿ, ದುರಾತ್ಮನಾದ ರಾವಣನಿಗೆ ಈ ವಿಷಯವನ್ನು ತಿಳಿಸಲು ಹೋದರು. ॥1॥ ಬಳಿಕ ಭಯಂಕರವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದ ಕೇಲವು ರಾಕ್ಷಸಿಯರು ಪುನಃ ಸೀತೆಯ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು ರಾವಣನನ್ನು ವರಿಸಬೇಕೇಂಬ ಒಂದೇ ಅಭಿಪ್ರಾಯದಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದ, ಕ್ರೂರವಾದ ಹಾಗೂ ಅನರ್ಥಕರವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳತೊಡಗಿದರು. ॥2॥ ‘‘ದುರ್ಮಾರ್ಗಿಯಾದ ಎಲೈ ಸೀತೆಯೇ! ರಾವಣನನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸಿದ ನಿನ್ನ ನಿಶ್ಚಯವೂ ಅನುಚಿತವಾದುದು ಹಾಗೂ ಪಾಪಮಯ ವಾದುದು. ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಸೇರಿ ಇಂದೇ ಈಗಲೇ ನಿನ್ನ ಶರೀರದಲ್ಲಿರುವ ಮಾಂಸವನ್ನು ತೃಪ್ತಿಯಾಗಿ, ಸುಖವಾಗಿ ತಿಂದು ಹಾಕುತ್ತೇವೆ.’’ ॥3॥

ಅನಾರ್ಯೆಯರಾದ ಆ ರಕ್ಕಸಿಯರು ಸೀತೆಯನ್ನು ಹೀಗೇ ಭಯಪಡಿಸುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ, ಆಗ ತಾನೇ ನಿದ್ದೆಯಿಂದ ಎಚ್ಚತ್ತ ಜ್ಞಾನವೃದ್ಧಳಾದ, ವಿಭೀಷಣನ ಮಗಳಾದ ತ್ರಿಜಟಾ ಎಂಬ ರಾಕ್ಷಸಿಯು ಹೀಗೇ ಹೇಳಿದಳು- ॥4॥ ಎಲೈ ದುಷ್ಟ ಸ್ತ್ರೀಯರೇ! ನೀವು ನಿಮ್ಮನ್ನೇ ಭಕ್ಷಿಸುವಿರಿ. ಇವಳು ಜನಕನ ಪ್ರಿಯಪುತ್ರಿಯೂ, ದಶರಥನ ಸೊಸೆಯೂ ಆಗಿರುವಳು. ಈ ಸೀತೆಯನ್ನು ಮಾತ್ರ ಭಕ್ಷಿಸಲಾರಿರಿ. ॥5॥ ಈಗ ತಾನೇ ನಾನು ರಾಕ್ಷಸರ ಅಳಿವನ್ನೂ, ಈಕೆಯ ಪತಿಯಾದ ಶ್ರೀರಾಮನ ಅಭ್ಯುದಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುವ ಭಯಂಕರವಾದ ಹಾಗೂ ರೋಮಾಂಚವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುವ ಕನಸೊಂದನ್ನು ಕಂಡೆನು. ॥6॥ ಕೋಪೋದ್ರಿಕ್ತರಾಗಿದ್ದ ಆ ರಕ್ಕಸಿಯರು ತ್ರಿಜಟೆಯ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಬಹಳ ಭಯಗೊಂಡರು. ಮತ್ತೆ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಹೀಗೆ ಹೇಳತೊಡಗಿದರು - ॥7॥

‘‘ಓ ತ್ರಿಜಟಾ! ಈ ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ನೀನು ಕಂಡ ಸ್ವಪ್ನ ಎಂತಹುದು? ಎಂಬುದನ್ನು ಹೇಳು.’’ ಎಂದು ರಾಕ್ಷಸಿಯರು ನುಡಿದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ತ್ರಿಜಟೆಯು ಬೆಳಗಿನ ಜಾವದಲ್ಲಿ ತನಗೇ ಬಿದ್ದ ಸ್ವಪ್ನದ ವಿಚಾರವನ್ನು ಇಂತು ವಿವರಿಸತೊಡಗಿದಳು- ‘‘ಆನೆಯ ದಂತದಿಂದಲೇ ನಿರ್ಮಿಸಲ್ಪಟ್ಟ, ಅಂತರಿಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸಲು ಸಮರ್ಥವಾಗಿದ್ದು, ಸಾವಿರಾರು ಹಂಸಗಳು ಹೂಡಲ್ಪಟ್ಟ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಪಲ್ಲಕ್ಕಿಯೊಂದನ್ನು ನೋಡಿದೆನು. ಅದರಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡಗೂಡಿದ ಶ್ರೀರಾಮನು ಬಿಳುಪಾದ ಮಾಲೆಗಳಿಂದಲೂ, ವಸ್ತ್ರಗಳಿಂದಲೂ ಸಮಲಂಕೃತನಾಗಿ ಕುಳಿತು ಲಂಕೆಗೆ ಆಗಮಿಸಿದನು. ॥8-10॥ ನಾನು ಸ್ವಪ್ನದಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ನೋಡಿದೆನು. ಅವಳು ಸಮುದ್ರದಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟ ಶ್ವೇತಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿದ್ದಳು. ಅವಳು ಬಿಳಿಯ ವಸ್ತ್ರವನ್ನು ಉಟ್ಟಿದ್ದಳು. ॥11॥ ಸೂರ್ಯನಿಗೂ, ಸೂರ್ಯಕಾಂತಿಗೂ ಭೇದವು ಇಲ್ಲದಂತೆ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಈ ಸೀತಾದೇವಿಯು ಸೇರಿಕೊಂಡೇ ಇದ್ದಳು. ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ನಾಲ್ಕು ದಂತಗಳುಳ್ಳ ಪರ್ವತೋಪಮವಾದ ಮಹಾಗಜದ ಮೇಲೆ ಶ್ರೀರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ನಾನು ಕನಸಿನಲ್ಲಿ ಕಂಡೆನು. ॥12॥ ಬಳಿಕ ತಮ್ಮ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಬೆಳಗುತ್ತಿದ್ದ, ಸೂರ್ಯಸದೃಶರಾಗಿದ್ದ ಬಿಳಿಯ ಮಾಲೆಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಜಾನಕಿಯ ಬಳಿಗೆ ಬಂದರು. ॥13॥ ಅನಂತರ ಆ ಪರ್ವತದ ಶಿಖರದಲ್ಲಿ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಆನೆಯ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತ್ತಿದ್ದ ಶ್ರೀರಾಮನು ಸೀತಾದೇವಿಯನ್ನು ಕೈಹಿಡಿದು ಆನೆಯ ಮೇಲೆ ಕುಳ್ಳಿರಿಸಿಕೊಂಡನು.* ॥14॥ ಮತ್ತೆ ಕಮಲದಂತೆ ವಿಶಾಲವಾದ ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದ, ಪ್ರಸನ್ನಚಿತ್ತಳಾದ ಸೀತಾದೇವಿಯು ತನ್ನ ಪತಿಯ ತೊಡೆಯ ಮೇಲಿಂದ ನೆಗೆದು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿದ್ದ ಸೂರ್ಯ-ಚಂದ್ರರನ್ನು ಎರಡೂ ಕೈಗಳಿಂದ ಸವರುತ್ತಿದ್ದುದನ್ನು ನಾನು ಕನಸಿನಲ್ಲಿ ಕಂಡೆನು.**॥15॥ ಬಳಿಕ ದಶರಥನ ಕುಮಾರರಾದ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರನ್ನು ವಿಶಾಲಾಕ್ಷಿಯಾದ ಸೀತಾದೇವಿಯನ್ನು ಹೊತ್ತಿದ್ದ ಆ ಆನೆಯು ಲಂಕೆಯ ಮೇಲ್ಭಾಗದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿತು. ॥16॥

* ಆರೋಹಣಂ ಗೋವೃಷಕುಂಜರಾಣಾಂ ಪ್ರಸಾದ ಶೈಲಾಗ್ರ ವನಸ್ಪತೀನಾಮ್॥ ‘‘ಧ್ರುವಮರ್ಥಲಾಭಮ್’’

ಸ್ವಪ್ನಫಲಭಾಗದಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳದೆ-ಗಜಾರೋಹಣ, ವೃಷಭಾರೋಹಣ, ಪರ್ವತ ಶಿಖರಕ್ಕೇರುವುದು, ವನಸ್ಪತಿಗಳನ್ನು ನೋಡುವುದು ಇವೆಲ್ಲವೂ ಮುಂದೆ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಸಂಪತ್ತುಗಳು ದೊರೆಯುತ್ತವೆ, ಎಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.

** ಕನಸಿನಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯ-ಚಂದ್ರರನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡರೆ ಅವರಿಗೆ ಮಹಾರಾಜ್ಯವು ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುತ್ತದೆ, ಎಂದು ಸ್ವಪ್ನಲ ನಿರ್ಣಯದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದೆ-

ಆದಿತ್ಯಮಂಡಲಂ ಚಾಪಿ ಚಂದ್ರಮಂಡಲ ಮೇವವಾ ಸ್ವಪ್ನೆಗೃಹ್ಣಾತಿ ಹಸ್ತಾಭ್ಯಾಂ ಮಹದ್ರಾಜ್ಯಂ ಸಮಾಪ್ನುಯಾತ್॥

(ಗೋವಿಂದರಾಜೀಯವ್ಯಾಖ್ಯಾ)

ಬಿಳುಪಾದ ಎಂಟು ಎತ್ತುಗಳು ಹೂಡಿದ ರಥದಲ್ಲಿ ಪತ್ನಿಯಾದ ಸೀತಾದೇವಿಯೊಡನೆ ಕುಳಿತು ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಆಗಮಿಸಿದ ಮತ್ತೊಂದು ದೃಶ್ಯವನ್ನು ನಾನು ಕನಸಿನಲ್ಲಿ ಕಂಡೆನು. ॥17॥ ಹೀಗೆ ನಾನು ಸ್ವಪ್ನದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆಯೂ, ಪತ್ನಿಯಾದ ಜಾನಕಿಯೊಡನೆಯೂ ಇದ್ದ ಬಿಳಿಯ ಪುಷ್ಪಮಾಲೆಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತನಾದ, ಸತ್ಯ ಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ನೋಡಿದೆನು. ಮರಳಿ ಮಹಾಪರಾಕ್ರಮಶಾಲಿಯೂ, ಮಹಾವೀರನೂ, ಪುರುಷೋತ್ತಮನೂ ಆದ ಶ್ರೀರಾಮನು ಪತ್ನಿಯಾದ ಸೀತೆಯೊಡನೆ, ತಮ್ಮನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡಗೂಡಿ ಸೂರ್ಯ ಕಾಂತಿಯಂತೆ ಬೆಳಗುತ್ತಿದ್ದ ದಿವ್ಯವಾದ ಪುಷ್ಪಕ ವಿಮಾನದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ಉತ್ತರ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ಪಯಣ ಬೆಳೆಸಿದನು. ಸೀತಾಲಕ್ಷ್ಮಣ ಸಮೇತನಾದ ವಿಷ್ಣುವಿನಂತೆ ಪರಾಕ್ರಮವುಳ್ಳ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಈ ವಿಧವಾಗಿ ಸ್ವಪ್ನದಲ್ಲಿ ನಾನು ನೋಡಿದೆನು. ॥18-20॥ ಪಾಪಿಗಳು ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಸೇರಲಾರರು. ಅಂತೆಯೇ ಮಹಾ ತೇಜಶ್ಶಾಲಿಯಾದ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಸುರಾಸುರರಾಗಲೀ, ರಾಕ್ಷಸರಾಗಲೀ, ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಜಯಿಸಲು ಸಮರ್ಥರಲ್ಲ. ॥21॥

ಅದೇ ಕನಸಿನಲ್ಲಿ ನಾನು - ರಾಕ್ಷಸ ರಾಜನಾದ ರಾವಣನು ಮೈಗೆಲ್ಲ ಎಣ್ಣೆಯನ್ನು ಹಚ್ಚಿಕೊಂಡಿದ್ದನು. ಕೆಂಪು ಬಟ್ಟೆಯನ್ನು ಉಟ್ಟಿದ್ದನು. ಸುರಾಪಾನದಿಂದ ಉನ್ಮತ್ತನಾಗಿದ್ದನು. ಕೆಂಪು ಕಣಗಿಲೆ ಹೂವಿನ ಹಾರವನ್ನು ಹಾಕಿಕೊಂಡಿದ್ದ ರಾವಣನು ಪುಷ್ಪಕ ವಿಮಾನದಿಂದ ಭೂಮಿಗೆ ಬೀಳುವುದನ್ನು ನೋಡಿದೆನು. ॥22-23॥ ತಲೆಯನ್ನು ಬೋಳಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದು, ಕಪ್ಪುಬಟ್ಟೆಯನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದ ಆ ರಾವಣನನ್ನು ಓರ್ವ ಹೆಂಗಸು ಅತ್ತಿಂದಿತ್ತ ಎಳೆದಾಡುತ್ತಿದ್ದಳು. ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ಕೆಂಪಾದ ಮಾಲೆಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿ, ಕೆಂಪು ಗಂಧವನ್ನು ಹಚ್ಚಿಕೊಂಡು ಕತ್ತೆಗಳು ಹೂಡಿದ ರಥದಲ್ಲಿ ಸಾಗುತ್ತಿದ್ದನು. ॥24॥ ಅವನು ಭ್ರಾಂತವಾದ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ, ಇಂದ್ರಿಯ ಚಾಪಲ್ಯದಿಂದ, ಎಣ್ಣೆಯನ್ನು ಕುಡಿಯುತ್ತಾ, ನಗುತ್ತಾ, ಕುಣಿಯುತ್ತಾ, ಕತ್ತೆಗಳ ರಥದಲ್ಲಿ ದಕ್ಷಿಣದಿಕ್ಕಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದನು. ॥25॥ ಪುನಃ ನಾನು ಸ್ವಪ್ನದಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರನಾದ ರಾವಣನು ಭಯವಿಹ್ವಲನಾಗಿ ಕತ್ತೆಯ ಮೇಲಿನಿಂದ ತಲೆಕೆಳಗಾಗಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿದೆ.॥26॥ ಹೀಗೆ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದ ರಾವಣನು ಭ್ರಾಂತನಾಗಿ ಭಯಪೀಡಿತನಾಗಿದ್ದನು. ಮದದಿಂದ ವಿಹ್ವಲನಾಗಿದ್ದನು. ಹುಚ್ಚನಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದು, ದಿಗಂಬರನಾಗಿದ್ದನು. ಕೆಟ್ಟಮಾತುಗಳಿಂದ ಪ್ರಲಾಪಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ॥27॥ ಸಹಿಸಲು ಅಸಾಧ್ಯವಾದ ದುರ್ಗಂಧವು ಅವನ ಶರೀರದಿಂದ ಹೊರಸೂಸುತ್ತಿತ್ತು. ಅವನು ಗಾಢಾಂಧಕಾರದಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದ, ನರಕ ಸದೃಶವಾದ ಮಲದ ಹೊಂಡದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದು ಅಲ್ಲಿಯೇ ಮುಳುಗಿ ಹೋದ ಘೋರವಾದ ದೃಶ್ಯವನ್ನು ನಾನು ಕನಸಿನಲ್ಲಿ ಕಂಡೆನು. ॥28॥ ಅವನು ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ಹೋಗುವಾಗ ಕೆಸರಿನ ಹೊಂಡವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಆಗ ಕಪ್ಪಾದ ಓರ್ವ ಸ್ತ್ರೀಯು ಶರೀರಕ್ಕೆ ಕೆಸರನ್ನು ಮೆತ್ತಿಕೊಂಡು, ಕೆಂಪಾದ ಬಟ್ಟೆಯನ್ನುಟ್ಟು ರಾವಣನ ಕತ್ತಿಗೆ ಹಗ್ಗ ಕಟ್ಟಿ ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ಎಳೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದಳು. ಇದೇ ರೀತಿ ನಾನು ಕನಸಿನಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸನಾದ ಕುಂಭಕರ್ಣನನ್ನು ನೋಡಿದೆನು. ॥29-30॥ ರಾವಣನ ಎಲ್ಲ ಮಕ್ಕಳೂ ಬೋಳುತಲೆಗಳಾಗಿ ಎಣ್ಣೆಯಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿರುವವರನ್ನು ನೋಡಿದೆನು. ಹಂದಿಯ ಮೇಲೆ ರಾವಣನು, ಮೊಸಳೆಯ ಮೇಲೆ ಇಂದ್ರಜಿತುವು, ಒಂಟೆಯ ಮೇಲೆ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಕುಳಿತು ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ಪ್ರಯಾಣ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಅದರೆ ವಿಭೀಷಣನು ಮಾತ್ರ ಶ್ವೇತಚ್ಛತ್ರದ ನೆರಳಿನಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿದೆನು.
॥31-32॥ ಅವನು ಬಿಳಿಯ ವಸ್ತ್ರವನ್ನುಟ್ಟು, ಶ್ವೇತವರ್ಣದ ಮಾಲೆಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದು, ಶ್ವೇತಗಂಧವನ್ನು ಪೂಸಿಕೊಂಡಿದ್ದನು. ಅವನ ಸುತ್ತಲೂ ಶಂಖದುಂದುಭಿಗಳ ಧ್ವನಿಗಳಿಂದಲೂ, ನೃತ್ಯಗೀತಗಳಿಂದ ಆನಂದಿತನಾಗಿದ್ದನು. ಅಂತಹ ಪರಿವಾರದಿಂದ ಸಮಲಂಕೃತನಾಗಿದ್ದ ವಿಭೀಷಣನು, ಶೈಲಸದೃಶವಾದ ಮೇಘಗರ್ಜನೆಯಂತೆ ಘೀಳಿಡುತ್ತಿದ್ದ, ನಾಲ್ಕು ದಂತಗಳುಳ್ಳ ದಿವ್ಯವಾದ ಆನೆಯ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತು, ನಾಲ್ಕು ಮಂದಿ ಸಚಿವರೊಡನೆ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಉಪಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದನು. ॥33-35॥

ಗೀತವಾದ್ಯಗಳ ಧ್ವನಿಗಳಿಂದ ಸಮಾವೃತರಾಗಿ ಸುರಾಪಾನ ಮಾಡುತ್ತಾ ಕೆಂಪು ಮಾಲೆಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿಕೊಂಡು, ಕೆಂಪು ವಸವನ್ನುಟ್ಟಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸ ಸಮೂಹವನ್ನು ನಾನು ಕನಸಿನಲ್ಲಿ ಕಂಡೆನು. ॥36॥ ರಥಾಶ್ವ-ಗಜಗಳಿಂದ ಸಮಲಂಕೃತವಾಗಿರುವ, ರಮ್ಯವಾಗಿರುವ ಈ ಲಂಕಾಪಟ್ಟಣದ ಗೋಪುರಗಳೂ, ತೋರಣಗಳೂ, ಭಗ್ನವಾಗಿ ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದು ಹೋಗುವುದನ್ನು ನಾನು ನೋಡಿದೆನು. ॥37॥ ಇಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ರಾವಣನಿಂದ ರಕ್ಷಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಈ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಶ್ರೀರಾಮನ ದೂತನಾದ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಯಾದ ಓರ್ವ ವಾನರ ಪ್ರಮುಖನು ಭಸ್ಮಮಾಡುತ್ತಿದ್ದುದನ್ನು ನೋಡಿದೆನು. ॥38॥ ರಾಕ್ಷಸ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಎಣ್ಣೆಯನ್ನು ಕುಡಿದು ಪ್ರಮತ್ತರಾಗಿ ಗಹಗಹಿಸಿ ನಗುತ್ತಾ ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಶಬ್ದ ಮಾಡುತ್ತಾ ಬೆಂದು ಭಸ್ಮವಾಗಿ ಹೋಗಿದ್ದ ವಿಕಾರವಾದ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ॥39॥ ಕುಂಭಕರ್ಣನೇ ಮೊದಲಾದ ರಾಕ್ಷಸ ಯೋಧರೆಲ್ಲರೂ ಕೆಂಪುಬಣ್ಣದ ಮಾಸಿದ ಬಟ್ಟೆಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿಕೊಂಡು ಸೆಗಣಿಯ ಬಗ್ಗಡದಿಂದ ತುಂಬಿದ ಹೊಂಡವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ನಾನು ಕನಸಿನಲ್ಲಿ ಕಂಡೆನು. ॥40॥

ರಾಕ್ಷಸಿಯರೇ! ಸೀತೆಯಿಂದ ದೂರ ಸರಿಯಿರಿ. ಅವಳ ತಂಟೆಗೆ ಹೋಗಬೇಡಿರಿ. ರಾಘವನು ಸೀತೆಯನ್ನು ಪಡೆದೇ ತೀರುವನು. ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನು ರಾಕ್ಷಸರೊಡನೆ ನಿಮ್ಮನ್ನು ಧ್ವಂಸಮಾಡುವನು. ॥41॥ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಸೀತೆಯು ಬಹಿಃಪ್ರಾಣಳು. ಅವಳು ವನವಾಸದ ಆಪತ್ಕಾಲದಲ್ಲಿಯೂ ಅವನೊಡನೆ ದೀಕ್ಷೆ ಪಡೆದು ಸಾಗಿದ್ದ ಸಾಧ್ವಿಯು. ಪ್ರೇಮಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿರೂಪವಾದ ತನ್ನ ಭಾರ್ಯೆಯನ್ನು ಯಾರಾದರು ಭಯಪಡಿಸಿದರೆ, ಹಿಂಸಿಸಿದರೆ ಅವನು ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಸಹಿಸನು. ॥42॥ ನೀವುಗಳು ಇವಳೊಡನೆ ಆಡುವ ಕ್ರೂರವಚನಗಳನ್ನು ಸಾಕು ಮಾಡಿರಿ. ಅವಳೊಡನೆ ಸಾಂತ್ವನದ ಮಾತುಗಳನ್ನೇ ಆಡಿರಿ. ನೀವೆಲ್ಲರೂ ಸೀತಾದೇವಿಗೆ ಶರಣು ಹೋಗುವುದೇ ಉಚಿತವೆಂದು ನನಗೆ ತೋರುತ್ತದೆ. ॥43॥ ಇವಳು ಇಂತಹ ದುಃಖದಲ್ಲಿರುವಾಗ ಇವಳ ಕುರಿತು ಈ ವಿಧವಾದ ಸ್ವಪ್ನಗಳು ನನಗೆ ಬಿದ್ದವು. ಅದರಿಂದಾಗಿ ಸೀತೆಯು ದುಃಖಗಳಿಂದ ವಿಮುಕ್ತಳಾಗಿ ಸರ್ವೋತ್ಕೃಷ್ಟನಾದ ತನ್ನ ಪತಿಯನ್ನು ಹೊಂದುವಳು. ॥44॥

ರಾಕ್ಷಸ ಸ್ತ್ರೀಯರೇ! ಇದುವರೆವಿಗೂ ಇವಳನ್ನು ಹೇಗೋ ಭಯಪಡಿಸಿ ಬಾಧಿಸಿದ್ದೇವೆ. ಈಗ ಇವಳು ನಮಗೆ ಕ್ಷಮಿಸುವಳೇ? ಎಂಬ ಶಂಕೆಯನ್ನು ಬಿಡಿರಿ. ಈಗ ನಾವು ಇವಳ ಕ್ಷಮೆಯನ್ನು ಯಾಚಿಸೋಣ. ರಾಘವನಿಂದ ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ಅತಿಘೋರವಾದ ಭಯವು ಸನ್ನಿಹಿತವಾಗಿದೆ. ॥45॥

ಎಲೈ ರಕ್ಕಸಿಯರೇ! ಜನಕಸುತೆಯಾದ ಈ ಸೀತಾದೇವಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿದ ಮಾತ್ರದಿಂದ ಇವಳು ಪ್ರಸನ್ನಳಾಗುವಳು. ಇವಳು ದಯಾಮೂರ್ತಿಯಾಗಿದ್ದಾಳೆ. ಈ ಮಹಾಭಯದಿಂದ ನಮ್ಮನ್ನು ಪಾರುಮಾಡಲು ಇವಳು ಸಮರ್ಥಳಾಗಿದ್ದಾಳೆ. ॥46॥ ವಿಶಾಲಾಕ್ಷಿಯಾದ ಈ ಸೀತಾದೇವಿಯ ಅವಯವಗಳಲ್ಲಿ ದುಃಖಸೂಚಕವಾದ ಯಾವ ಅವಲಕ್ಷಣಗಳು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ನೋಡಿದರೂ ಕಾಣಬರುವುದಿಲ್ಲ. ॥47॥ ಇಂತಹ ಶುಭಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಒಡಗೂಡಿದ ಈ ಸೀತಾದೇವಿಯು ದಿವ್ಯ ಸುಖಗಳಿಗೇ ಅರ್ಹಳಾಗಿದ್ದಾಳೆ. ಈಗ ಕಂಡುಬರುವ ಈ ದುಃಖಗಳು ಕೇವಲ ಛಾಯಾಮಾತ್ರವಾಗಿದ್ದು ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ಖಂಡಿತವಾಗಿಯೂ ಇಲ್ಲ. ಇವು ತಾತ್ಕಾಲಿಕವಾದುವುಗಳು. ಈ ಮಬ್ಬು ಕಳೆದುಹೋದಾಗ ರಾಜ್ಯ ಲಾಭವು ಖಂಡಿತ. ಇವಳು ತನ್ನ ಪತಿಯಾದ ಶ್ರೀರಾಮನೊಡಗೂಡಿ ವಿಮಾನದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಂತೆ ನಾನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕಂಡಿರುವೆನು. ಇದು ಅವಳಿಗೆ ಶುಭಸೂಚಕವು. ॥48॥

ನಾನು ಸ್ವಪ್ನದಲ್ಲಿ ವಿಮಾನವನ್ನು ಕಂಡಿದ್ದರ ಸೂಚನೆಯಿಂದ ಸೀತಾದೇವಿಗೆ ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿ, ಅರ್ಥಸಿದ್ಧಿ; ರಾವಣನಿಗೆ ವಿನಾಶವನ್ನೂ; ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ವಿಜಯವು ತಪ್ಪದೆ ಆಗಿಯೇ ತೀರುವುದು ಎಂದು ನನಗೆ ತೋರುತ್ತದೆ. ॥49॥ ಕಮಲದಂತೆ ವಿಶಾಲವಾದ ಇವಳ ಎಡಗಣ್ಣು ಅದರುತ್ತದೆ. ಇದೂ ಶುಭ ಸೂಚನೆಯೇ. ಅತ್ಯಲ್ಪ ಕಾಲದಲ್ಲೇ ಇವಳು ಅತ್ಯಂತ ಸಂತೋಷಕರವಾದ ವಾರ್ತೆಯನ್ನು ಕೇಳಲಿರುವಳು ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಇದು ನಿಮಿತ್ತವಾಗಿದೆ. ॥50॥ ಉದಾರ ಹೃದಯಳಾದ ವೈದೇಹಿಯ ಎಡತೋಳು ರೋಮಾಂಚಗೊಂಡು ಸ್ವಲ್ಪಮಟ್ಟಿಗೆ ಕಂಪಿಸುತ್ತದೆ. ಇದೂ ಕೂಡ ಅವಳಿಗೆ ಶುಭಸೂಚಕವೇ. ಹೆಣ್ಣಾನೆಯ ಸೊಂಡಿಲಿನಂತೆ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಸೀತಾದೇವಿಯ ಎಡತೊಡೆಯೂ ಕೂಡ ಅದರುತ್ತಿದೆ. ಇದರಿಂದ ಬೇಗನೇ ಶ್ರೀರಾಮನು ಇವಳ ಮುಂದೆ ನಿಲ್ಲುವನೆಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ॥51॥

ಅದೋ ಒಂದು ಪಕ್ಷಿಯು ರೆಂಬೆಯಲ್ಲಿರುವ ತನ್ನ ಗೂಡನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಿದೆ. ಆಗಾಗ ಮಧುರವಾಗಿ ಕೂಗುತ್ತಿದೆ. ಆ ಪಕ್ಷಿಯ ಕೂಜನವು ‘‘ಸೀತೆ! ನೀನು ಭಯಪಡಬೇಡ’’ ಎಂದು ಸಂತೈಸುತ್ತಿರುವಂತೆ ಅನಿಸುತ್ತದೆ. ಅದು ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಸ್ವಾಗತವನ್ನು ಹಾಡುತ್ತಿದೆಯೋ ಎಂಬಂತಿದೆ. ಮತ್ತು ಸಂತೋಷದಿಂದ ಸೀತಾದೇವಿಗೆ ಉತ್ಸಾಹವನ್ನು ತುಂಬುತ್ತಿದೆಯೋ ಎಂದು ಕೂಗುತ್ತಿದೆ. ॥52॥ ಬಳಿಕ ಸೀತಾದೇವಿಯು ತನ್ನ ಪತಿಗೆ ವಿಜಯವು ಸಿದ್ಧಿಸುವುದು ಎಂದರಿತು, ಸಂತಸಪಟ್ಟು, ಹರ್ಷದಿಂದ ಹೀಗೇಂದಳು - ‘‘ತ್ರಿಜಟೆಯು ಹೇಳಿದ ಸ್ವಪ್ನ ವಿಶೇಷಗಳು ನಿಜವಾದರೆ ನಿಮಗೆಲ್ಲರಿಗೂ ಅಭಯವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತೇನೆ’’ ॥53॥

ಇತ್ಯಾರ್ಷೇ ಶ್ರೀಮದ್ರಾಮಾಯಣೇ ವಾಲ್ಮೀಕೀಯೇ ಆದಿಕಾವ್ಯೇ ಸುಂದರಕಾಂಡೇ ಸಪ್ತವಿಂಶಃ ಸರ್ಗಃ ॥27 ॥

ಮಹರ್ಷಿವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆದಿಕಾವ್ಯವಾದ ಶ್ರೀಮದ್ರಾಮಾಯಣದ ಸುಂದರಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಇಪ್ಪತ್ತೇಳನೆಯ ಸರ್ಗವು ಮುಗಿಯಿತು

ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟನೆಯ ಸರ್ಗ

ಸೀತಾದೇವಿಯು ಪ್ರಾಣ ತೊರೆಯಲು ಸಿದ್ಧಳಾದುದು

ಪತಿಯಿಂದ ಅಗಲಿ ವಿರಹಪೀಡಿತಳಾಗಿದ್ದ ಆ ಸೀತಾದೇವಿಯು ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನಾದ ರಾವಣನ ಕಠೋರ ವಚನಗಳನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಿಕೊಂಡು ದುಃಖಿತಳಾಗಿ, ಅಡವಿಯಲ್ಲಿ ಸಿಂಹದ ಕೈಗೆ ಸಿಕ್ಕಿದ ಹೆಣ್ಣಾನೆಯಂತೆ ಭಯಗೊಂಡಳು. ॥1॥

ಭಯ ಸ್ವಭಾವದ ಸೀತಾದೇವಿಯು ರಾಕ್ಷಸ್ತ್ರೀಯರ ನಡುವೆ ದಿಕ್ಕುತೋಚದೆ ವಿಲಾಪಿಸುತ್ತಿದ್ದಳು. ರಾವಣನು ಕರ್ಣಕಠೋರವಾದ ವಾಗ್ಬಾಣಗಳಿಂದ ಅವಳನ್ನು ಘಾಸಿಗೊಳಿಸಿದ್ದನು. ಅಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಅವಳು ಗೊಂಡಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಬಂಧುಗಳಿಂದ ದೂರವಾಗಿ ದುಃಖಿಸುತ್ತಿರುವ ಅಮಾಯಕ ಹೆಣ್ಣು ಹುಡುಗಿಯಂತೆ ಅಳುತ್ತಿದ್ದಳು. ॥2॥

‘‘ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಯಾರಿಗೂ ಅವರು ಬಯಸಿದಾಗ ಮರಣವು ಸಂಭವಿಸುವುದಿಲ್ಲ’’ ಎಂದು ಪ್ರಾಜ್ಞರು ಆಡಿದ ಮಾತು ತ್ರಿಕಾಲ ಸತ್ಯವಾದುದು. ರಾವಣನೂ, ಈ ರಾಕ್ಷಸಿಯರೂ ನನ್ನನ್ನು ಇಷ್ಟೊಂದು ಭಯಪಡಿಸುತ್ತಿದ್ದರೂ ಪುಣ್ಯರಹಿತಳಾದ ನಾನು ಕ್ಷಣಕಾಲವಾದರೂ, ಜೀವಿಸಿಯೇ ಇದ್ದೇನಲ್ಲ! ಇದು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಪ್ರಬಲವಾದ ನಿದರ್ಶನ. ॥3॥ ಸುಖದಿಂದ ವಂಚಿತಳಾದ, ದುಃಖದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ ನನ್ನ ಹೃದಯವು ವಜ್ರಾಯುಧದಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಪರ್ವತ ಶಿಖರದಂತೆ ಚೂರು-ಚೂರು
ಆಗಬೇಕಾಗಿತ್ತು. ಆದರೆ ಅದು ಇನ್ನು ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿದರೆ, ಅದು ವಜ್ರಕ್ಕಿಂತಲೂ ಕಠಿಣವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಭಾಸವಾಗುತ್ತದೆ. ॥4॥ ಈ ಭಯಂಕರನಾದ ರಾವಣನು ಹೇಗಾದರೂ ನನ್ನನ್ನು ವಧಿಸಿಯೇ ತೀರುವನು. ನಾನು ಆತ್ಮಹತ್ಯೆಯನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಂಡರೆ ಯಾವುದೇ ದೋಷವಿಲ್ಲ, ಇದು ನಿಜವಾದುದು. ದ್ವಿಜನಲ್ಲದವನಿಗೆ ದ್ವಿಜನು ಮಂತ್ರೋಪದೇಶ ಮಾಡದಂತೆ ನಾನು ಈ ರಾಕ್ಷಸನಿಗೆ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಕೊಡಲಾರೆ. ॥5॥ ಲೋಕನಾಥನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನು ಎರಡು ತಿಂಗಳ ಅವಧಿಯೊಳಗೆ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಾರದಿದ್ದರೆ ಅನಾರ್ಯನಾದ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನು ಗರ್ಭದಲ್ಲಿರುವ ಮೃತಶಿಶುವನ್ನು ವೈದ್ಯನು ಕತ್ತರಿಸಿ ಹಾಕುವಂತೆ, ನನ್ನ ಅವಯವಗಳನ್ನು ಹರಿತವಾದ ಖಡ್ಗದಿಂದ ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಚೂರು-ಚೂರಾಗಿ ಕತ್ತರಿಸಿಹಾಕುವನು. ॥6॥

ಅಯ್ಯೋ! ಚಿರಕಾಲದಿಂದ ದುಃಖದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ ನನಗೆ ರಾವಣನು ವಿಧಿಸಿರುವ ಎರಡು ತಿಂಗಳು ಅವಧಿ ಬೇಗನೇ ಮುಗಿಯುತ್ತಾ ಇದೆ. ರಾಜನಿಗೆ ಅಪರಾಧವನ್ನೆಸಗಿ ಗಲ್ಲುಶಿಕ್ಷೆಗೆ ಗುರಿಯಾದ ಕಳ್ಳನಿಗೆ ಕ್ಷಣ-ಕ್ಷಣಕ್ಕೂ ದುಃಖವು ಹೆಚ್ಚುವಂತೆ, ನನ್ನ ಸ್ಥಿತಿಯಾಗಿದೆ. ॥7॥ ಹಾ ರಾಮಾ! ಹಾ ಲಕ್ಷ್ಮಣಾ! ಹಾ ಸುಮಿತ್ರಾದೇವಿಯೇ! ಅತ್ತೆಯಾದ ಕೌಸಲ್ಯಾದೇವಿಯೇ! ನನ್ನ ತಾಯಿಯಾದ ಸುನಯನಾ ದೇವಿಯೇ! ನೀವೆಲ್ಲ ಕೇಳಿರಿ, ಅಲ್ಪಭಾಗ್ಯಳಾದ ನಾನು ಮಹಾಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಸುಂಟರಗಾಳಿಗೆ ಗುರಿಯಾದ ನಾವೆಯಂತೆ ತೀವ್ರವಾದ ಆಪತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿಕೊಂಡಿರುವೆನು. ॥8॥

ಬಲಶಾಲಿಗಳಾದ, ಮನುಜೇಂದ್ರನಾದ ದಶರಥನ ಪುತ್ರರಾದ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಮೃಗರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿದ ಒಂದು ಪ್ರಾಣಿಯಿಂದಾಗಿ (ಮಾರೀಚನಿಂದಾಗಿ) ಆಪತ್ತಿಗೆ ಒಳಗಾಗಿ, ವನ-ವನಗಳಲ್ಲಿ ಅಲೆಯುತ್ತಿರುವ ಎರಡು ಸಿಂಹಗಳಂತೆ, ನನ್ನ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ಎಂತಹ ಕಷ್ಟಗಳಿಗೆ ಗುರಿಯಾಗಿದ್ದಾರೋ! ॥9॥ ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಕಾಲ ಪುರುಷನೇ ಮೃಗರೂಪದಿಂದ ಬಂದು ಅಲ್ಪಭಾಗ್ಯಳಾದ ನನ್ನನ್ನು ಪ್ರಲೋಭನಗೊಳಿಸಿದನು. ಅದರಿಂದಾಗಿ ಮೂರ್ಖಳಾದ ನಾನು ಮೊದಲಿಗೆ ಆರ್ಯಪುತ್ರನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಬಳಿಕ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಕಳಿಸಿದೆ. ॥10॥

ಓ ರಾಮಾ! ನೀನು ಸತ್ಯವ್ರತನೂ, ದೀರ್ಘಬಾಹುವೂ, ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರನಂತೆ ಮುಖವುಳ್ಳವನೂ, ಸಕಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೂ ಹಿತವನ್ನುಂಟು ಮಾಡುವವನೂ, ಪ್ರಿಯನಾದವನೂ ಆಗಿರುವೆ. ನಿನ್ನ ಭಾರ್ಯೆಯಾದ ನನ್ನನ್ನು ರಾಕ್ಷಸರು ಸಂಹರಿಸುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ನೀನರಿಯೆಯಾ? ॥11॥ ಅನನ್ಯ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ನಿನ್ನನ್ನೇ ಪರಮ ದೈವವೆಂದು ಸೇವಿಸುತ್ತಿರುವೆನು. ನಿನ್ನ ದರ್ಶನ ಭಾಗ್ಯವು ಕಣ್ಣುಗಳಿಗೆ ಉಂಟಾದೀತು ಎಂಬ ಆಶೆಯಿಂದ ರಾಕ್ಷಸರು ಕೊಡುತ್ತಿರುವ ಕಷ್ಟ ಪರಂಪರೆಗಳನ್ನು ಸಹಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ಬರೀ ನೆಲದಲ್ಲಿ ಮಲಗುತ್ತಾ, ನಿಯಮ ಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಧರ್ಮವನ್ನು ಆಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ಪಾತಿವ್ರತ್ಯದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿರುವೆನು. ಇವೆಲ್ಲವೂ ಕೃತಘ್ನರಾದ ಮಾನವರಿಗೆ ಗೈದ ಉಪಕಾರದಂತೆ ನಿಷ್ಫಲವಾದುವು. ॥12॥ ನಾನು ಆಚರಿಸಿದ ಧರ್ಮವು ನಿಷ್ಫಲವಾಯಿತು. ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಏಕಪತ್ನಿಯಾಗಿದ್ದೇನೆಂಬ ಅಭಿಮಾನವು ನಿರರ್ಥಕವಾಯಿತು. ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ಕಾಣದವ ಳಾಗಿದ್ದೇನೆ. ನಿನ್ನಿಂದ ವಿಹೀನಳಾಗಿದ್ದೇನೆ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ ಕೃಶಳೂ, ವಿವರ್ಣಳೂ ಆಗಿರುವೆ. ಪುನಃ ನಿನ್ನನ್ನು ಸೇರುವೆನೆಂಬ ಆಸೆಯೂ ನನಗೀಗ ಉಳಿಯಲಿಲ್ಲ. ॥13॥

ಎಲೈ ರಾಮಾ! ನೀನು ತಂದೆಯ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ನಿಯಮದಿಂದ ಪಾಲಿಸಿ ಕೃತಕೃತ್ಯನಾಗಿ, ವನವಾಸವನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೈದು, ಅವಧಿ ತೀರುತ್ತಲೇ ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಹೋಗುವಿ ಎಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ. ಲಬ್ದಮನೋರಥನಾಗಿ ನಿರ್ಭಯದಿಂದ ಸುಂದರೀ ಮಣಿಗಳೊಂದಿಗೆ ವಿಹರಿಸಬಹುದು. ॥14॥ ಓ ರಾಮಚಂದ್ರಾ! ನಾನಾದರೋ ನಿನ್ನಲ್ಲಿಯೇ ಅನುರಕ್ತಳಾಗಿರುವವಳು. ಬಹಳ ಕಾಲದಿಂದ ನಿನ್ನಲ್ಲಿಯೇ ನನ್ನ ಪ್ರೀತಿಯು ನಿಬದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಈ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಒದಗುವ ಸಾವನ್ನು ನಾನು ಲೆಕ್ಕಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ನಿನ್ನನ್ನು ಸೇರಲು ನಾನು ಆಚರಿಸಿದ ಧರ್ಮಾಚರಣೆಗಳು, ನನ್ನ ತಪಸ್ಸು, ಪಾತಿವ್ರತ್ಯ ಇವೆಲ್ಲವೂ ನಿರರ್ಥಕವಾದುವು. ಅಲ್ಪಭಾಗ್ಯಳಾದ ನಾನು ಜೀವಿತವನ್ನೇ ತ್ಯಜಿಸಿಬಿಡುವೆನು. ಛೀ! ನಾನು ಎಂತಹ ದುರದೃಷ್ಟವಂತೆ! ॥15॥ ವಿಷಪ್ರಾಶನದಿಂದಾಗಲೀ, ಹರಿತವಾದ ಶಸದಿಂದಾಗಲೀ, ನಾನು ಬಹಳ ಬೇಗನೇ ನನ್ನ ಜೀವಿತವನ್ನು ಕೊನೆಗೊಳಿಸಿಯೇನು. ಆದರೆ ಈ ರಾಕ್ಷಸನ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ನನಗೆ ವಿಷವನ್ನಾಗಲೀ, ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ ಶಸ್ತ್ರವನ್ನಾಗಲೀ ಕೊಡುವವರೂ ಯಾರೂ ಕಂಡು ಬರುವುದಿಲ್ಲವಲ್ಲ! ॥16॥

ಸೀತಾದೇವಿಯು ಹೀಗೆ ವಿಧ-ವಿಧ ರೀತಿಯಿಂದ ವಿಲಪಿಸುತ್ತಿದ್ದಳು. ಜೊತೆಗೆ ಸರ್ವಾತ್ಮಭಾವದಿಂದ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಿದ್ದಳು. ಅವಳು ಭಯದಿಂದ ಒಣಗಿಹೋದ ಮುಖದಿಂದ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಪುಷ್ಪಿತವಾದ ಶಿಂಶುಪಾವೃಕ್ಷವನ್ನು
ಸಮೀಪಿಸಿದಳು. ॥17॥ ದುಃಖದಿಂದ ಬಹಳವಾಗಿ ಪರಿತಪಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಸೀತಾದೇವಿಯು ದೀರ್ಘವಾಗಿ ಸಮಾಲೋಚಿಸಿ ಕಡೆಗೊಂದು ನಿರ್ಧಾರಕ್ಕೆ ಬಂದು, ತಲೆಗೂದಲನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ‘ಈ ಕೇಶಪಾಶದಿಂದಲೇ ಉರುಲು ಹಾಕಿಕೊಂಡು ಅತಿ ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಯಮಸದನಕ್ಕೆ ಹೋಗುವೆನು’ ಎಂದು ನಿರ್ಧರಿಸಿದಳು. ॥18॥

ಸುಕುಮಾರಿಯಾದ ಸೀತಾದೇವಿಯು ಆ ಮರದ ರೆಂಬೆಯನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ನಿಂತಿದ್ದಳು. ಅವಳು ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು, ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು, ತನ್ನ ವಂಶವನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಿಕೊಂಡಳು. ಆಗ ಶುಭಾಂಗಿಯಾದ ಅವಳಿಗೆ ಶೋಕವು ತೊಲಗುವಂತಹ, ಧೈರ್ಯವನ್ನು ತುಂಬುವಂತಹ, ಸತ್ಫಲದಾಯಕವಾದ, ಲೋಕಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ಶ್ರೀರಾಮನ ಆಗಮನವನ್ನು ಸೂಚಿಸು ವಂತಹ ಹಿಂದೆ ಕಂಡು ಬಂದು ಅನೇಕ ಶುಭಶಕುನಗಳು ಪುನಃ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡವು. ॥19-20॥

ಇತ್ಯಾರ್ಷೇ ಶ್ರೀಮದ್ರಾಮಾಯಣೇ ವಾಲ್ಮೀಕೀಯೇ ಆದಿಕಾವ್ಯೇ ಸುಂದರಕಾಂಡೇ ಅಷ್ಟಾವಿಂಶಃ ಸರ್ಗಃ ॥28 ॥

ಮಹರ್ಷಿವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆದಿಕಾವ್ಯವಾದ ಶ್ರೀಮದ್ರಾಮಾಯಣದ ಸುಂದರಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟನೆಯ ಸರ್ಗವು ಮುಗಿಯಿತು.

ಇಪ್ಪತ್ತೊಂಭತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ

ಸೀತಾದೇವಿಗೇ ಗೋಚರಿಸಿದ ಶುಭಶಕುನಗಳು

ಹಾಗೇ ಶಿಂಶುಪಾವೃಕ್ಷದ ರೆಂಬೆಯನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ನಿಂತಿದ್ದ, ಪ್ರಾಣ ತ್ಯಾಗಕ್ಕಾಗಿ ಸಿದ್ಧಳಾದ, ವ್ಯಥೆಪಡುತ್ತಿರುವ, ದೋಷರಹಿತೆಯೂ, ಸಂತೋಷವಿಲ್ಲದವಳೂ, ದೈನ್ಯದಲ್ಲಿರುವ ಆ ಶುಭಾಂಗಿ ಸೀತಾದೇವಿಗೆ ಶ್ರೀಮಂತನನ್ನು ಸೇವಕರು ಆಶ್ರಯಿಸುವಂತೆ ಶುಭಶಕುನಗಳು ಆಗತೊಡಗಿದವು. ॥1॥ ಕೇಶಸೌಂದರ್ಯದಿಂದ ಒಪ್ಪುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಸೀತಾದೇವಿಯ ಕಣ್ಣುಗಳು ಡೊಂಕಾದ ಮತ್ತು ಸುಂದರವಾದ ರೆಪ್ಪೆಯ ಕೂದಲಿನ ಸಾಲಿನಿಂದ ಆವೃತವಾಗಿದ್ದವು. ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಕಪ್ಪಾಗಿಯೂ ಸುತ್ತಲೂ ಬೆಳ್ಳಗೂ, ವಿಶಾಲವಾಗಿದ್ದವು. ಅವುಗಳಲ್ಲಿನ ಎಡಗಣ್ಣು ಮೀನಿನಿಂದ ಅಲ್ಲಾಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಕೇಂದಾವರೆ ಯಂತೆ ಅದರುತ್ತಿತ್ತು. ॥2॥ ಸೀತಾದೇವಿಯ ಎಡಭುಜವು ಸುಂದರವಾಗಿಯೂ, ಮನೋಹರವಾಗಿಯೂ ಇದ್ದಿತು. ಅದು ದುಂಡಾಗಿಯೂ, ದಪ್ಪವಾಗಿಯೂ ಇದ್ದು, ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಅಗರು ಚಂದನಾದಿ ಸುಗಂಧ ದ್ರವ್ಯಗಳ ಅನುಲೇಪನಕ್ಕೆ ಅರ್ಹವಾಗಿದ್ದು ಸರ್ವಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ಸಂಪರ್ಕವನ್ನು ಬಹಳ ಕಾಲದಿಂದ ಹೊಂದಿದ್ದ ಆ ಭುಜವೂ ಕೂಡ ಅದುರತೊಡಗಿತು. ॥3॥ ಸೀತೆಯ ಎರಡೂ ತೊಡೆಗಳು ಪರಸ್ಪರ ಘರ್ಷಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. ಅದರಲ್ಲಿ ಮದಿಸಿದ ಆನೆಯ ಸೊಂಡಿಲಿನಂತಿದ್ದ, ದಪ್ಪವಾದ ಅವಳ ಎಡತೊಡೆಯು ಅದರುತ್ತಿದ್ದು, ಅದು ಶ್ರೀರಾಮನು ತನ್ನ ಎದುರಿಗೇ ಇರುವಂತೆ ಸೂಚಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ॥4॥ ಸುಂದರ ಗಾತ್ರಳಾದ ಆ ಸೀತಾದೇವಿಯ ನಯನಗಳು ನಿರ್ಮಲವಾಗಿದ್ದವು. ಅವಳ ದಂತಪಂಕ್ತಿಗಳು ದುಂಡಾಗಿಯೂ, ದಾಳಿಂಬೆಯ ಬೀಜದಂತೆ ಮನೋಹರವಾಗಿದ್ದವು. ಎಡತೊಡೆಯು ಅದರುವಿಕೆಯಿಂದಾಗಿ ಸೀತಾದೇವಿಯು ಉಟ್ಟಿದ್ದ, ಬಂಗಾರ ಬಣ್ಣದ, ಧೂಳಿನಿಂದ ಮಸಕಾದ ವಸ್ತ್ರವು ಸ್ವಲ್ಪ ಕೆಳಕ್ಕೆ ಜಾರಿತ್ತು. (ಇದು ಭರ್ತೃಸಮಾಗಮ ಸೂಚನೆಯಾಗಿದೆ.) ॥5॥ ಸುಂದರವಾದ ಹುಬ್ಬುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದ, ಸೀತಾದೇವಿಯು ಕಂಡು ಬಂದ ಶುಭಸೂಚಕ ಶಕುನಗಳಿಂದಲೂ, ಹಿಂದೆ ಸತ್ಪುರುಷರು ಹೇಳಿದ ಮಾತುಗಳಿಂದಲೂ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿತಳಾಗಿ ಗಾಳಿಯಿಂದಲೂ, ಬಿಸಿಲಿನಿಂದಲೂ, ಒಣಗಿಹೋದ ಬೀಜವು ಮಳೆಯಿಂದ ಮೊಳಕೆಯೊಡೆದು ಮೇಲಕ್ಕೆ ಬರುವಂತೆ ಅವಳು ಸಂತೋಷಗೊಂಡಳು. ॥6॥

ಸೀತಾದೇವಿಯ ಮುಖವು ತೊಂಡೆ ಹಣ್ಣಿನಂತೆ ಕೆಂಪಾದ ತುಟಿಗಳಿಂದ ಪರಿಶೋಭಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಸುಂದರವಾದ ಕಣ್ಣು ಗಳಿಂದಲೂ, ಡೊಂಕಾದ ಹುಬ್ಬುಗಳಿಂದಲೂ, ರೆಪ್ಪೆಗಳಿಂದಲೂ, ಮುಂಗುರುಳುಗಳಿಂದಲೂ, ಶುಭ್ರವಾಗಿಯೂ ಬಿಳುಪಾಗಿಯು ಇದ್ದ ಹಲ್ಲುಗಳಿಂದಲೂ ರಾರಾಜಿಸುತ್ತಿದ್ದಿತು. ಅಂತಹ ಮುಖವು ರಾಹುವಿನಿಂದ ಬಿಡಲ್ಪಟ್ಟ ಚಂದ್ರಬಿಂಬದಂತೆ ಪ್ರಾಕಾಶಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ॥7॥ ಪೂಜ್ಯಳಾದ ಸೀತಾದೇವಿಯ ಶೋಕವು ದೂರವಾಯಿತು. ಆಂದೋಳನ ತೊಲಗಿಹೋಯಿತು. ಮನಸ್ಸಿನ ಸಂತಾಪವನ್ನು ದೂರಗೊಳಿಸಿ ಶಾಂತಳಾದಳು. ಆಕೆಯ ಚಿತ್ತವೃತ್ತಿಯು ಹರ್ಷದಿಂದ ವಿಕಾಸಗೊಂಡಿತು. ಶುಕ್ಲಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಉದಯಿಸಿದ
ಚಂದ್ರನಿಂದ ರಾತ್ರಿಯು ಶೋಭಾಯಮಾನವಾಗಿರುವಂತೆ ಹರ್ಷಗೊಂಡ ಮುಖದಿಂದ ವೈದೇಹಿಯು ಕಂಗೊಳಿಸಿದಳು. ॥8॥

ಇತ್ಯಾರ್ಷೇ ಶ್ರೀಮದ್ರಾಮಾಯಣೇ ವಾಲ್ಮೀಕೀಯೇ ಆದಿಕಾವ್ಯೇ ಸುಂದರಕಾಂಡೇ ಏಕೋನತ್ರಿಂಶಃ ಸರ್ಗಃ ॥29॥

ಮಹರ್ಷಿವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆದಿಕಾವ್ಯವಾದ ಶ್ರೀಮದ್ರಾಮಾಯಣದ ಸುಂದರಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಇಪ್ಪತ್ತೊಂಭತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗವು ಮುಗಿಯಿತು

ಮೂವತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ

ಸೀತೆಯೊಡನೆ ಹೇಗೆ ಮಾತಾಡಬೇಕೆಂಬುದರ ಬಗೆಗೆ ಹನುಮಂತನ ವಿವೇಚನೆ

ಅಶೋಕವೃಕ್ಷದ ಮೇಲೆ ಪ್ರಶಾಂತವಾಗಿ ಕುಳಿತ್ತಿದ್ದು ಎಲ್ಲವನ್ನು ಗಮನಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಹನುಮಂತನು - ಸೀತಾದೇವಿ ಹೇಳಿದ ಮಾತುಗಳನ್ನು, ತ್ರಿಜಟೆಯು ತಿಳಿಸಿದ ಸ್ವಪ್ನ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು, ರಾಕ್ಷಸಿಯರು ಸೀತೆಗೆ ಭಯಪಡಿಸಿ ಹೇಳಿದ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಯಥಾವತ್ತಾಗಿ ಕಿವಿಗೊಟ್ಟು ಕೇಳಿದನು. ॥1॥

ಬಳಿಕ ವಾನರ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಹನುಮಂತನು ನಂದನವನದಲ್ಲಿ ದೇವತಾಸ್ತ್ರೀಯು ಕುಳಿತಿರುವಂತೆ ಅಶೋಕ ವನದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತ್ತಿದ್ದ ಸೀತಾದೇವಿಯನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ ಅನೇಕ ವಿಧವಾಗಿ ಚಿಂತಿಸತೊಡಗಿದನು. ॥2॥ ಈ ಸೀತಾದೇವಿಯನ್ನು ಹುಡುಕಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಸಾವಿರಾರು ವಾನರರು ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳಿಗೂ ತೆರಳಿ ಹುಡುಕುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಆದರೆ ಇವಳ ದರ್ಶನ ಭಾಗ್ಯವು ನನಗೇ ದಕ್ಕಿತು. ॥3॥ ಯುಕ್ತಿಶಾಲಿಯಾದ ಸೇವಕನಿಗೆ (ಗೂಢಚಾರಿ) ಶತ್ರುವಿನ ಬಲಾಬಲಗಳನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ, ಸಮಗ್ರವಾಗಿ ತಿಳಿಯುವುದು ಆವಶ್ಯಕ. ಆ ಕಾರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಬಂದಿರುವ ನಾನು ಯಾರೂ ತಿಳಿಯದಂತೆ ಸಂಚರಿಸಿ ಎಲ್ಲ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಪೂರ್ತಿಯಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಂಡಿರುವೆನು. ॥4॥ ರಾಕ್ಷಸರ ಎಲ್ಲ ವಿಶೇಷಗಳನ್ನು ಗಮನಿಸಿದೆ. ಈ ಲಂಕಾಪಟ್ಟಣವನ್ನು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನೋಡಿದೆನು. ರಾಕ್ಷಸ ರಾಜನಾದ ರಾವಣನ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು, ಅವನ ಧೋರಣೆಗಳನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡಿರುವೆನು. ॥5॥ ಅಪ್ರಮೇಯನೂ, ಸರ್ವಪ್ರಾಣಿಗಳ ಮೇಲೆ ದಯೆ ತೋರುವವನೂ, ಅಪರಿಮಿತವಾದ ಬಲಪರಾಕ್ರಮವುಳ್ಳ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಭಾರ್ಯೆಯಾದ ಈ ಸೀತಾದೇವಿಯು ತನ್ನ ಪತಿಯ ದರ್ಶನಕ್ಕಾಗಿ ಹಾತೊರೆಯುತ್ತಿರುವಳು. ಈಗ ಇವಳನ್ನು ಸಂತೈಸುವುದು ಯುಕ್ತವಾಗಿದೆ. ॥6॥ ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರ ಸದೃಶವಾದ ಮುಖದಿಂದ ಕೂಡಿರುವ, ಹಿಂದೆ ದುಃಖವೆಂಬುದನ್ನೇ ಕಾಣದಿದ್ದು,
ಈಗ ದುಃಖಾರ್ತಳಾಗಿ, ದುಃಖಗಳಿಗೆ ಕೊನೆಯೇ ಕಾಣದಿರುವ ಇವಳನ್ನು ನಾನೀಗ ಸಂತೈಸಬೇಕಾಗಿದೆ. ॥7॥ ತೀವ್ರವಾದ ಶೋಕದಿಂದಾಗಿ ಈಕೆಯ ಮನಸ್ಸು ವ್ಯಾಕುಲವಾಗಿದೆ. ಇಂತಹ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿರುವ ಪತಿವ್ರತಾ ಶಿರೋಮಣಿಯನ್ನು
ಸಮಾಧಾನಗೊಳಿಸದೆ ಹೋಗಿಬಿಟ್ಟರೆ ಲಂಕೆಗೆ ಬಂದ ನನ್ನ ಪ್ರಯಾಣವು ದೋಷಯುಕ್ತವಾದೀತು. ಅರ್ಥಾತ್-ಅರ್ಥವಿಲ್ಲದಂತಾದೀತು. ॥8॥ ಯಶಸ್ವಿನಿಯಾದ, ರಾಜಪುತ್ರಿ ಸೀತಾದೇವಿಯನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸದೇ ನಾನು ಸುಗ್ರೀವನ ಬಳಿಗೇ ಹೊರಟುಹೋದೆನಾದರೆ, ಇವಳು ರಕ್ಷಕರನ್ನೇ ಕಾಣದೆ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ತೊರೆಯಲೂಬಹುದು.॥9॥ ಆಜಾನುಬಾಹುವೂ, ಚಂದ್ರನಂತೆ ಆಹ್ಲಾದಕರವಾದ ಮುಖವುಳ್ಳವನೂ, ಸೀತಾದೇವಿಯನ್ನು ನೋಡಲು ತವಕ ಪಡುತ್ತಿರುವವನೂ ಆದ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೂ ಕೂಡ ಸೀತಾಸಂದೇಶವನ್ನು ತಿಳಿಸಿ ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸುವುದು ನ್ಯಾಯವೂ, ಸಮುಚಿತವೂ ಆಗಿದೆ. ॥10॥ ಆದರೆ ಈ ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ಎದುರಿನಲ್ಲಿ ಇವಳೊಡನೆ ಮಾತನಾಡುವುದು ಉಚಿತವಲ್ಲ. ಈಗ ನಾನೇನು ಮಾಡಲೀ? ದೊಡ್ಡ ಕ್ಲಿಷ್ಟ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿಕೊಡಿರುವೆನಲ್ಲ! ॥11॥ ಸ್ವಲ್ಪವೇ ಉಳಿದಿರುವ ಈ ರಾತ್ರಿಯ ಸಮಯ ದಲ್ಲೇ ನಾನು ಇವಳನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸದಿದ್ದರೆ ಇವಳು ತನ್ನ ಜೀವಿತವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುವುದು ನಿಶ್ಚಯ. ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂದೇಹವೇ ಇಲ್ಲ. ॥12॥ ಸುಂದರಿಯಾದ ಇವಳೊಡನೆ ನಾನು ಮಾತನಾಡದೆ ಶ್ರೀರಾಮನ ಬಳಿಗೆ ಹೋದಾಗ ‘ಸೀತೆಯು ನನ್ನ ಕುರಿತು ಏನು ಹೇಳಿದಳು?’ ಎಂದು ರಾಮನು ಕೇಳಿದರೆ ಏನೆಂದುತ್ತರಿಸಲಿ ? ॥13॥ ಸೀತೆಯ ಸಂದೇಶವನ್ನು ಪಡೆಯದೆ ನಾನು ಅವಸರದಿಂದ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೊರಟುಹೋದರೆ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನು ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ ತನ್ನ ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ಸುಟ್ಟುಬಿಡಬಹುದು. ॥14॥ ರಾಮ ಕಾರ್ಯಾರ್ಥವಾಗಿ ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಪ್ರಚೋದಿಸಿ, ಅವನು ಸೈನ್ಯ ಸಮೇತ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದರೂ, ಅವನ ಬರುವಿಕೆಯು ವ್ಯರ್ಥವೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಆ ವೇಳೆಗೆ ಸೀತೆಯೇ ಬದುಕಿರು ವುದಿಲ್ಲ. ॥15॥ ಆದುದರಿಂದ ನಾನು ಇಲ್ಲಿಯೇ ಕುಳಿತ್ತಿದ್ದು, ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ಲಕ್ಷ್ಯ ಬೇರೆಡೆಗೆ ಹೋದಾಗ ಅಥವಾ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲದಿರುವ ಸಮಯವನ್ನು ಸಾಧಿಸಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಸಂತಾಪಪಡುತ್ತಿರುವ ಸೀತಾದೇವಿಯನ್ನು ನಿಧಾನವಾಗಿ ಸಮಾಧಾನಗೊಳಿಸುತ್ತೇನೆ. ॥16॥ ನಾನು ಪ್ರಸ್ತುತ ಸೂಕ್ಷ್ಮರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿರುವೆನು. ಅದರಲ್ಲಿಯೂ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ವಾನರನು. ಮಾನವರ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ನಾನು ಇವಳಲ್ಲಿ ಸರಳ ಸಂಸ್ಕೃತ ಭಾಷೆಯಲ್ಲೇ ಮಾತಾಡುತ್ತೇನೆ. ॥17॥ ವಿದ್ವಾಂಸರಾಡುವ ಸಂಸ್ಕೃತ ದಲ್ಲಿ ನಾನು ಸಂಭಾಷಿಸಿದರೆ ವಾನರನಾದ ಈತನು ಹೀಗೆ ಸ್ವಚ್ಛವಾದ ಸಂಸ್ಕೃತದಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ಮಾತಾಡಬಲ್ಲನು? ಎಂದು ಸಂದೇಹಿಸಿ ಇವನು ರಾವಣನೆಂದೇ ಭಾವಿಸಿ ಭಯಪಡಬಹುದು.॥18॥ ಆದರೂ ನಾನು ಇವಳೊಡನೆ ಅರ್ಥವತ್ತಾಗಿ ಸಾಮಾನ್ಯ ಮನುಷ್ಯರಂತೆ ಮಾತನ್ನಾಡುವೆನು. ಮಾನವ ಸಹಜವಾದ ಮಾತುಗಳನ್ನಾಡುವುದರಿಂದಲೇ ಅನಿಂದಿತೆಯಾದ ಇವಳನ್ನು ನಾನು ಸಮಾಧಾನಗೊಳಿಸಬಹುದು. ॥19॥ ಇಷ್ಟರವರೆಗೆ ರಾಕ್ಷಸಿಯರಿಂದ ಮೊದಲೇ ಇವಳು ಭಯಪಟ್ಟಿರುವಳು. ಈಗ ನನ್ನ ರೂಪವನ್ನು ನೋಡಿ ನನ್ನ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ ಇವಳು ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಭಯಪಡಬಹುದು. ॥20॥ ಬುದ್ಧಿವಂತಳೂ, ವಿಶಾಲಾಕ್ಷಿಯೂ ಆದ ಸೀತಾದೇವಿಯು ನನ್ನನ್ನು ಕಾಮರೂಪಿಯಾದ ರಾವಣನೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ಭಯಗೊಂಡು ಆರ್ತನಾದವನ್ನು ಮಾಡಬಹುದು. ॥21॥ ಸೀತಾದೇವಿಯ ಆರ್ತನಾದವನ್ನು ಕೇಳಿ ಯಮಕಿಂಕರರಂತೆ ಇರುವ ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ಗುಂಪು ಒಡನೆಯೇ ನಾನಾ ವಿಧವಾದ ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ನನ್ನನ್ನು ಎದುರಿಸಲೂ ಬಹುದು. ॥22॥ ವಿಕಾರವಾದ ಮುಖವುಳ್ಳ, ಮಹಾ ಬಲಶಾಲಿಯಾದ ರಕ್ಕಸಿಯರೆಲ್ಲರೂ ಎಲ್ಲ ಕಡೆಯಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿದು ವಧೆ ಮಾಡಬಹುದು ಅಥವಾ ಬಂಧಿಸಲೂ ಪ್ರಯತ್ನಿಸಬಹುದು. ॥23॥ ರೆಂಬೆಗಳನ್ನೂ, ಚಿಕ್ಕ ಕೊಂಬೆಗಳನ್ನೂ, ದಪ್ಪವಾದ ಕೊಂಬೆಗಳುಳ್ಳ ಮರಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ಓಡುತ್ತಿರುವ ನನ್ನನ್ನು ನೋಡಿ ಆ ರಕ್ಕಸಿಯರು ಭಯ ಸಂದೇಹಗಳನ್ನು ಹೊಂದುವರು. ॥24॥ ಈ ವನದಲ್ಲಿ ಅತ್ತ-ಇತ್ತ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿರುವ ನನ್ನ ಬೃಹದ್ರೂಪವನ್ನು ಕಂಡು ಭಯಭೀತರಾಗಿ ಅವರು ವಿಕಾರವಾದ ಧ್ವನಿಗಳಿಂದ ಕಿರಿಚಿಕೊಳ್ಳಬಹುದು. ॥25॥ ಬಳಿಕ ಅವರು ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನಾದ ರಾವಣನ ಭವನಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಅವನಿಂದ ನಿಯುಕ್ತರಾದ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಆಹ್ವಾನಿಸಬಹುದು. ॥26॥ ಆ ರಾಕ್ಷಸರು ಶೂಲಗಳೂ, ಭಲ್ಲೆಗಳೂ, ಖಡ್ಗಗಳೂ ಮುಂತಾದ ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ನನ್ನೊಡನೆ ಹೋರಾಡಲು ವೇಗವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬರಬಹುದು. ॥27॥ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಒಟ್ಟಾಗಿ ಬಂದು ನನ್ನನ್ನು ಸುತ್ತುಗಟ್ಟಿ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ನಿಂತರೂ ನಾನು ಆ ರಾಕ್ಷಸ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಧ್ವಂಸಮಾಡಬಲ್ಲೆ. ಆದರೆ ಕಾದಾಟದಲ್ಲಿ ಸಿಲುಕಿ ಮಹೋದಧಿಯ ಆಚೆ ದಡಕ್ಕೆ ಹೋಗಲು ನನಗೆ ಸಾಧ್ಯವಾಗದೇ ಇರಬಹುದು. ॥28॥ ಚುರುಕಾದ ಕೇಲವು ಮಂದಿ ರಾಕ್ಷಸರು ನನ್ನನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿದು ಬಂಧಿಸಲೂ ಬಹುದು. ಆ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ನಾನು ಶ್ರೀರಾಮನ ಸಂದೇಶ ವನ್ನು ಸೀತೆಗೆ ಮುಟ್ಟಿಸಲಾರೆನು. ನಾನು ಬಂದಿರುವ ಕಾರ್ಯವು ನೆರವೇರದು. ॥29॥ ಹಿಂಸಾಪ್ರವೃತ್ತಿಯ ವರಾದ ರಾಕ್ಷಸರು ಈ ಜಾನಕಿದೇವಿಯನ್ನು ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಹಿಂಸಿಸಬಹುದು. ಅದರಿಂದಾಗಿ ರಾಮ-ಸುಗ್ರೀವರು ನನಗೆ ಒಪ್ಪಿಸಿದ ಸೀತಾನ್ವೇಷಣ ಕಾರ್ಯವು ಭಂಗವಾಗಬಹುದು. ॥30॥ ಜಾನಕಿದೇವಿ ಇರುವ ಈ ರಹಸ್ಯ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಬರಲು ಯಾವ ಮಾರ್ಗವೂ ಇಲ್ಲ. ಸುತ್ತಲೂ ಸಮುದ್ರವಿದೆ. ಮೇಲಾಗಿ ರಾಕ್ಷಸರು ಈ ಸ್ಥಳವನ್ನು ನಿರಂತರವಾಗಿ ಕಾವಲು ಕಾಯುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ॥31॥ ನಾನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಬಂಧಿತನಾದರೆ, ಇವಳ ಸುಳಿವು ಯಾರಿಗೂ ಸಿಕ್ಕದಂತಾಗಿ ರಾಮ-ಸುಗ್ರೀವರ ಪ್ರಯತ್ನವೆಲ್ಲವೂ ನಿಷ್ಫಲವಾಗುತ್ತದೆ. ॥32॥ ರಾಕ್ಷಸರೊಡನೆ ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವಾಗ ನಾನೇನಾದರೂ ಹತನಾದರೆ ಶ್ರೀರಾಮನ ಕಾರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ನೂರು ಯೋಜನ ವಿಸ್ತಾರವಾದ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ದಾಟಿಕೊಂಡು ಬರಲು ಎಷ್ಟು ಆಲೋಚಿಸಿದರೂ ಸಮರ್ಥನಾದ ಬೇರೊಬ್ಬ ವಾನರನು ಕಂಡುಬರುವುದಿಲ್ಲ. ॥33॥ ಸಾವಿರಾರು ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಸಂಹರಿಸಲು ನಾನು ಸಮರ್ಥನಾಗಿರುವೆನು. ಆದರೆ ಈ ರಾಕ್ಷಸರೊಡನೆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸಿಲುಕಿ ಅನೇಕ ದಿನಗಳು ಕಳೆದರೆ ಮಹೋದಧಿಯ ಆಚೆ ದಡಕ್ಕೆ ಸಕಾಲದಲ್ಲಿ ಹೋಗಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗಲಾರದು. ॥34॥ ಯುದ್ಧರಂಗದಲ್ಲಿ ಜಯಾಪಜಯಗಳು ಅನಿಶ್ಚಿತವಾದುವುಗಳು. ಸಂಶಯಾತ್ಮಕವಾದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡುವುದು ನನಗೆ ರುಚಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಪ್ರಾಜ್ಞನಾದವನು ಯಾರೇ ಆಗಿರಲಿ, ಸಂಶಯಾಸ್ಪದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ವಿಚಾರ ವಿಲ್ಲದೆ ನಿಃಸಂಶಯವಾಗಿ ಹೇಗೇ ತಾನೇ ಮಾಡುವನು. ॥35॥ ಸೀತೆಯೊಡನೆ ಮಾತನಾಡುವುದರಿಂದ ಈ ಒಂದು ಮಹತ್ತರವಾದ ವಿಪತ್ತು (ಯುದ್ಧವು) ಸಂಭವಿಸುವುದು. ಆದರೆ ಈಗ ನಾನು ಇವಳೊಡನೆ ಮಾತಾಡದಿದ್ದರೆ ವೈದೇಹಿಯ ಪ್ರಾಣತ್ಯಾಗವೇ ಆಗಿತ್ತದೆ. ॥36॥

ನಿಶ್ಚಿತವಾಗಿ ಸಫಲವಾಗುವ ಕಾರ್ಯಗಳೂ ಕೂಡ ಅವಿವೇಕಿಯಾದ ದೂತನು ದೇಶ-ಕಾಲಗಳಿಗೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ಕೈಗೊಂಡರೆ ಸೂರ್ಯೋದಯವಾದೊಡನೆ ಕತ್ತಲೆಯು ನಶಿಸುವಂತೆ ನಿಷ್ಫಲವಾಗುತ್ತವೆ. ॥37॥ ಲಾಭ-ನಷ್ಟಗಳನ್ನು ನೋಡಿ ರಾಜನು ತನ್ನ ಮಂತ್ರಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಚರ್ಚಿಸಿ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದ ಕಾರ್ಯವಾದರೂ, ಅವಿವೇಕಿಯಾದ ದೂತನಿಂದ ಅದು ಸಲವಾಗಲಾರದು. ಏಕೆಂದರೆ ಅಸಮರ್ಥನಾದರೂ ತಾನು ಸಮರ್ಥನೆಂಬ ಅಹಂಕಾರದಿಂದ ದೂತನು ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಹಾಳು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ॥38॥ ಶ್ರೀರಾಮನ ಕಾರ್ಯವು ಹಾಳಾಗದೆ ಸಿದ್ಧಿಸುವುದು ಹೇಗೇ? ನಾನು ಬುದ್ಧಿಹೀನನೆಂದು ಕಾಣಿಸದೆ ಇರುವುದು ಹೇಗೆ? ಸಮುದ್ರಲಂಘನವು ವ್ಯರ್ಥವಾಗದಿರುವುದು ಹೇಗೆ? ॥39॥ ಸೀತಾದೇವಿಯು ಭಯ ಸಂದೇಹಗಳಿಲ್ಲದ ರೀತಿಯಿಂದ ಅವಳಿಗೆ ನನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಹೇಗೆ ತಿಳಿಸಲಿ? ಮುಂತಾಗಿ ಆಲೋಚಿಸಿ ಪ್ರಾಜ್ಞನಾದ ಹನುಮಂತನು ತತ್ಕಾಲೋಚಿತವಾದ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಲು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದನು. ॥40॥ ನನ್ನ ಸ್ವಾಮಿಯಾದ ಶ್ರೀರಾಮನು ಎಂತಹ ಕ್ಲಿಷ್ಟವಾದ ಕಾರ್ಯ ವನ್ನಾದರೂ ಲೀಲಾಮಾತ್ರದಿಂದ ನೆರವೇರಿಸುವನು. ಇವಳ ಮನಸ್ಸು ಶ್ರೀರಾಮನಲ್ಲೇ ಸಂಲಗ್ನವಾಗಿದೆ. ಅದರಿಂದ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಕೀರ್ತಿಸಿ ಇವಳ ಭಯಸಂದೇಹಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲವಾಗಿಸುತ್ತೇನೆ. (ನಾನು ಅವಳಿಗೆ ಕಂಡುಬಂದರೆ ಅವಳು ಉದ್ವೇಗಗೊಳ್ಳುವಳು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವಳಿಗೆ ಕಾಣಿಸದೆ ಶ್ರೀರಾಮನ ಗುಣಕೀರ್ತನೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾ ಅವಳನ್ನು ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸುತ್ತೇನೆ.) ॥41॥ ಇಕ್ಷ್ವಾಕು ವಂಶದಲ್ಲೇ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ, ಆತ್ಮವಿದನಾದ, ಪರಮಾತ್ಮ ಸ್ವರೂಪನಾದ, ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಶುಭಕರವೂ, ಧರ್ಮಯುಕ್ತವೂ ಆದ ಸಮಸ್ತ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ. ಮೃದುಮಧುರ ವಚನಗಳನ್ನು ಇವಳು ಕೇಳುವಂತೆ ನಿವೇದಿಸಿಕೊಳ್ಳುವೆನು. ಈ ವಿಧದಿಂದ ಇವಳಿಗೆ ಪೂರ್ಣವಿಶ್ವಾಸವನ್ನೂ, ಶ್ರದ್ಧೆಯನ್ನೂ, ಮನಃಶಾಂತಿಯನ್ನು ದೊರಕುವಂತೆ ಮಾಡುವೆನು. ॥42 - 43॥ ಹೀಗೆ ಬಹಳವಾಗಿ ಯೋಚಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಮಹಾನುಭಾವನಾದ ಹನುಮಂತನು ವೃಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತ್ತಿದ್ದು ಜಗತ್ಪತಿಯಾದ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ಭಾರ್ಯೆಯಾದ ಸೀತಾದೇವಿಯನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ ಸುಮಧುರವಾದ, ಕರ್ಣಾನಂದಕರವಾದ, ಯಥಾರ್ಥವಾದ ರಾಮಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಹಾಡತೊಡಗಿದನು. ॥44॥

ಇತ್ಯಾರ್ಷೇ ಶ್ರೀಮದ್ರಾಮಾಯಣೇ ವಾಲ್ಮೀಕೀಯೇ ಆದಿಕಾವ್ಯೇ ಸುಂದರಕಾಂಡೇ ತ್ರಿಂಶಃ ಸರ್ಗಃ ॥30॥

ಮಹರ್ಷಿವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆದಿಕಾವ್ಯವಾದ ಶ್ರೀಮದ್ರಾಮಾಯಣದ ಸುಂದರಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಮೂವತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗವು ಮುಗಿಯಿತು.

ಮೂವತ್ತೊಂದನೆಯ ಸರ್ಗ

ಹನುಮಂತನು ಸೀತಾದೇವಿಯು ಕೇಳುವಂತೆ ಶ್ರೀರಾಮಕಥೆಯನ್ನು ಸುಮಧುರವಾಗಿ ಹಾಡಿದುದು

ಮಹಾಮತಿಯಾದ ಹನುಮಂತನು ಹೀಗೆ ಹಲವು ವಿಧದಿಂದ ಆಲೋಚಿಸಿ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ನಿರ್ಣಯಿಸಿಕೊಂಡು, ಸೀತಾದೇವಿಗೆ ಮಾತ್ರವೇ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಕೇಳುವಂತೆ ಸುಮಧುರವಾಗಿ ಶ್ರೀರಾಮಕಥೆಯನ್ನು ಹೇಳಲು ಉಪಕ್ರಮಿಸಿದನು- ॥1॥ ‘‘ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವಂಶದಲ್ಲಿ ದಶರಥನೆಂಬ ಪ್ರಸಿದ್ಧನೂ, ಪುಣ್ಯಾತ್ಮನೂ ಆದ ರಾಜನಿದ್ದನು. ಅವನು ಮಹಾಕೀರ್ತಿಶಾಲಿಯಾಗಿದ್ದು ಅವನಲ್ಲಿ ಹೇರಳವಾದ ಆನೆಗಳೂ, ಶ್ಯಾಮಕರ್ಣ ಅಶ್ವಗಳೂ, ದಿವ್ಯರಥಗಳೂ ಇದ್ದುವು. ॥2॥ ರಾಜರ್ಷಿಗಳಲ್ಲಿ ಇರುವ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಗುಣಗಳೆಲ್ಲವೂ ಅವನಲ್ಲಿದ್ದುವು. ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಋಷಿಗಳಿಗೆ ಸಮಾನವಾಗಿದ್ದನು. ಚಕ್ರವರ್ತಿಗಳ ಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ್ದ ಅವನು ಬಲದಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಸಮನಾಗಿದ್ದನು. ॥3॥ ಅಹಿಂಸಾ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಪಾಲಿಸುವವನೂ, ಉದಾರ ಸ್ವಭಾವದವನೂ, ದಯಾಳುವೂ, ಸತ್ಯಸಂಧನೂ, ಐಶ್ವರ್ಯವಂತನೂ, ಸಂಪತ್ತುಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ದಕ್ಷನೂ, ಇಕ್ಷ್ವಾಕು ವಂಶಕ್ಕೆ ತಿಲಕಪ್ರಾಯನಾಗಿದ್ದನು. ॥4॥ ರಾಜಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಅವನು ಸಮಸ್ತ ರಾಜಚಿಹ್ನೆಗಳಿಂದಲೂ ಕೂಡಿದ್ದನು. ರಾಜಶಿರೋಮಣಿಯಾಗಿದ್ದು, ಶುಭಲಕ್ಷಣಸಂಪನ್ನನಾಗಿದ್ದನು. ಚತುಃಸಾಗರಪರ್ಯಂತವಾದ ಈ ಭೂಮಂಡಲದಲ್ಲಿ ಅವನು ಪ್ರಜೆಗಳಿಗೆ ಸುಖವನ್ನುಂಟುಮಾಡುವವನೆಂದೂ, ಪರಮಸುಖಿಯೆಂದೂ, ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾಗಿದ್ದನು. ॥5॥ ಆ ದಶರಥ ಮಹಾರಾಜನಿಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಿಯನಾದವನೂ, ಜೇಷ್ಠಪುತ್ರನೂ ಆದ ಶ್ರೀರಾಮನೆಂಬುವನು ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾಗಿದ್ದನು. ಅವನು ಚಂದ್ರನಂತೆ ಪ್ರಸನ್ನವದನನೂ, ಜ್ಞಾನಸ್ವರೂಪನೂ, ಧನುರ್ಧಾರಿಗಳಲ್ಲಿ ಅಗ್ರೇಸರನೂ ಆಗಿದ್ದನು. ॥6॥ ಶತ್ರು ತಾಪಕನಾದ ಅವನು ಸ್ವಧರ್ಮವನ್ನು ಪಾಲಿಸುವವನೂ, ಆಶ್ರಿತರಿಗೆ ಕಲ್ಪವೃಕ್ಷನೂ, ಸಕಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಸಮಸ್ತಧರ್ಮಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವವನೂ ಆಗಿದ್ದನು. ॥7॥ ಸತ್ಯಪ್ರತಿಜ್ಞನೂ, ವೃದ್ಧನೂ, ಪಿತನೂ ಆದ ದಶರಥನ ಅಪ್ಪಣೆಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ, ವೀರನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನು ತನ್ನ ಭಾರ್ಯೆಯಾದ ಸೀತಾದೇವಿ ಮತ್ತು ತಮ್ಮನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ವನವಾಸಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದನು. ॥8॥ ಆ ಮಹಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಬೇಟೆಯಾಡುತ್ತಾ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಲೀಲಾಮಾತ್ರದಿಂದ ಕಾಮರೂಪಿಗಳೂ, ಶೂರರೂ ಆದ ಅನೇಕ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿದನು. ॥9॥ ಜನಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸರ ನೆಲೆಯನ್ನು ಧ್ವಂಸಮಾಡಿ, ಖರ-ದೂಷಣರನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿದನೆಂಬ ವಾರ್ತೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ, ರಾಕ್ಷಸರ ಅಧಿಪತಿಯಾದ ರಾವಣನು ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ, ಮಾಯಾ ಮೃಗರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿದ ಮಾರೀಚನ ಸಹಾಯದಿಂದ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ವಂಚಿಸಿ ಅವನ ಭಾರ್ಯೆಯಾದ ಜಾನಕಿಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದನು. ಸಾಧ್ವಿಯಾದ ಸೀತಾದೇವಿಯನ್ನು ಶ್ರೀರಾಮನು ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಹುಡುಕುತ್ತಿರುವಾಗ ಸುಗ್ರೀವನೆಂಬ ವಾನರನನ್ನು ಸಂಧಿಸಿ ಅವನನ್ನು ಮಿತ್ರನಾಗಿಸಿಕೊಂಡನು. ಅನಂತರ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಜಯಿಸುವ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಯಾದ ಶ್ರೀರಾಮನು ವಾಲಿಯನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿ, ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಕಪಿಗಳ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ವಹಿಸಿಕೊಟ್ಟನು. ಸುಗ್ರೀವನ ಅಪ್ಪಣೆಯಂತೆ ಕಾಮರೂಪಿಗಳಾದ ಸಾವಿರಾರು ವಾನರರು ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಆ ಸೀತೆಯನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ॥10-13॥ ಸಂಪಾತಿಯ ಸೂಚನೆಯ ಮೇರೆಗೆ ನಾನು ವಿಶಾಲಾಕ್ಷಿಯಾದ ಸೀತಾದೇವಿಯನ್ನು ಹುಡುಕುವ ಸಲುವಾಗಿ ನೂರು ಯೋಜನ ವಿಸ್ತಾರವಾದ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ವೇಗವಾಗಿ ಹಾರಿದೆನು. ॥14॥ ಸೀತಾದೇವಿಯ ರೂಪ ಸೌಭಾಗ್ಯಗಳನ್ನು, ತೇಜೋ ವಿಶೇಷತೆಯನ್ನೂ, ಚಿಹ್ನೆಗಳನ್ನು ನಾನು ಶ್ರೀರಾಮನಿಂದ ತಿಳಿದುಕೊಂಡಿರುವೆನು. ಅಂತಹ ಶುಭಲಕ್ಷಣಗಳುಳ್ಳ ಸೀತಾದೇವಿಯನ್ನು ನಾನು ಇಲ್ಲಿ ನೋಡಿದೆನು. ವಾನರ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಹನುಮಂತನು ಹೀಗೆ ನುಡಿದು ಸುಮ್ಮನಾದನು. ॥15-16॥

ಸುಮಧುರವಾಗಿ ಆ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ ಸೀತಾದೇವಿಯು ಅತ್ಯಂತ ವಿಸ್ಮಿತಳಾದಳು. ಗುಂಗುರು ಕೂದಲು ಗಳಿಂದಲೂ, ಸುಂದರವಾದ ಕೇಶರಾಶಿಯಿಂದಲೂ ಕೂಡಿದ್ದ ಭಯಸ್ವಭಾವದವಳಾದ ಸೀತಾದೇವಿಯು ಕೂದಲುಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಿ ಹೋಗಿದ್ದ ತನ್ನ ಮುಖವನ್ನು ಮೇಲೆತ್ತಿ ಶಿಂಶುಪಾವೃಕ್ಷದ ಕಡೆಗೆ ನೋಡಿದಳು. ॥17॥ ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಿಂದಲೂ ಯಾವಾಗಲೂ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನೇ ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಅವಳು ಹನುಮಂತನ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ ಪರಮಾನಂದವನ್ನು ಹೊಂದಿದಳು. ॥ 18 ॥

ಶಿಂಶುಪಾ ವೃಕ್ಷದ ಅಕ್ಕ-ಪಕ್ಕಗಳಲ್ಲಿಯೂ, ಮೇಲ್ಭಾಗದಲ್ಲಿಯೂ, ಕೆಳಭಾಗದಲ್ಲಿಯೂ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದ ಸೀತಾ ದೇವಿಯು, ಇತರರಿಂದ ಊಹಿಸಲು ಅಸಾಧ್ಯವಾದಷ್ಟು ಮಹಾಬುದ್ಧಿವಂತನಾಗಿದ್ದ, ಕಪಿರಾಜನಾದ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಸಚಿವನಾಗಿದ್ದ, ಉದಯಾಚಲದಲ್ಲಿರುವ ಬಾಲಭಾನುವಿನಂತೆ ತೇಜೋಮಯನಾಗಿದ್ದ, ವಾಯುಪುತ್ರನಾದ ಹನುಮಂತನನ್ನು ನೋಡಿದಳು. ॥ 19 ॥

ಇತ್ಯಾರ್ಷೇ ಶ್ರೀಮದ್ರಾಮಾಯಣೇ ವಾಲ್ಮೀಕೀಯೇ ಆದಿಕಾವ್ಯೇ ಸುಂದರಕಾಂಡೇ ಏಕತ್ರಿಂಶಃ ಸರ್ಗಃ ॥31॥

ಮಹರ್ಷಿವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆದಿಕಾವ್ಯವಾದ ಶ್ರೀಮದ್ರಾಮಾಯಣದ ಸುಂದರಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಮೂವತ್ತೊಂದನೆಯ ಸರ್ಗವು ಮುಗಿಯಿತು.

ಮೂವತ್ತೆರಡನೆಯ ಸರ್ಗ

ಸೀತಾದೇವಿಯ ತರ್ಕ-ವಿತರ್ಕಗಳು

ಅನಂತರ ಸೀತಾದೇವಿಯು ರೆಂಬೆಗಳ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಅಡಗಿಕೊಂಡಿದ್ದ ಹನುಮಂತನನ್ನು ನೋಡಿದಳು. ಅವನು ಆಗ ಬಿಳುಪಾದ ವಸವನ್ನುಟ್ಟಿದ್ದನು. ಮಿಂಚಿನ ಸಮೂಹದಂತೆ ಪಿಂಗಳ ವರ್ಣದವನಾಗಿದ್ದನು. ವಿನಯಶೀಲನಾಗಿ ಪ್ರಿಯವಾದ ಮಾತುಗಳನ್ನಾಡುತ್ತಿದ್ದನು. ಪುಷ್ಪಭರಿತವಾದ ಅಶೋಕ ವೃಕ್ಷದಂತೆ ಶೋಭಾಯಮಾನವಾಗಿದ್ದನು. ಅವನ ಕಣ್ಣುಗಳು ಪುಟಕ್ಕೆ ಹಾಕಿದ ಚಿನ್ನದಂತೆ ಫಳಫಳಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. ಅಂತಹ ಸುಂದರಕಾಯನಾದ ಹನುಮಂತನನ್ನು ನೋಡಿ ದೊಡನೆ ಸೀತಾದೇವಿಯ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಕುತೂಹಲವುಂಟಾಯಿತು. ॥1-2॥ ಮತ್ತೆ ಮೈಥಿಲಿಯು ಮರದ ಮೇಲೆ ವಿನಯದಿಂದ ಕುಳಿತಿರುವ ಕಪಿವರವನ್ನು ನೋಡಿ, ಹೆಚ್ಚಾದ ಆಶ್ಚರ್ಯಪಟ್ಟು ಚಿಂತಿಸತೊಡಗಿದಳು. ॥3॥

ಆಹಾ! ಈ ವಾನರನ ರೂಪವು ಎಷ್ಟು ಆಶ್ಚರ್ಯವಾಗಿದೆ. ಇದು ಭಯಂಕರವೂ, ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಲೂ, ನೋಡಲೂ ಅಸಾಧ್ಯವಾಗಿದೆ. ಹೀಗೆ ಭಾವಿಸಿ ಸೀತಾದೇವಿಯು ಪುನಃ ಮೋಹಿತಳಾದಳು. ॥4॥ ಭಯಮೋಹಿತಳೂ, ದುಃಖಪೀಡಿತಳೂ ಆದ ಸೀತೆಯು ಅತಿದೀನಳಾಗಿ ರಾಮಾ! ರಾಮಾ!! ಲಕ್ಷ್ಮಣಾ!! ಎಂದು ವಿಲಾಪಿಸತೊಡಗಿದಳು. ॥5॥ ಸಾಧ್ವಿಯಾದ ಸೀತೆಯು ಸಣ್ಣ ಸ್ವರದಿಂದ (ರಾಕ್ಷಸಿಯರು ಕೇಳದಂತೆ) ಮೆಲ್ಲಗೆ ಬಹಳವಾಗಿ ಅತ್ತಳು. ವಿನಮ್ರಮೂರ್ತಿಯಂತಿದ್ದ ಆ ಹರಿಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಹನುಮಂತನನ್ನು ನೋಡಿ ‘ಇದೇನು ಸ್ವಪ್ನವಿರಬಹುದೇ?’ ಎಂದು ಚಿಂತಿಸತೊಡಗಿದಳು. ॥6॥

ಅವಳು ಆ ಕಡೆ - ಈ ಕಡೆ ನೋಡಿ - ದಪ್ಪವಾಗಿದ್ದು ವಕ್ರವಾದ ಮುಖವುಳ್ಳವನೂ, ಪಿಂಗಳ ಕಣ್ಣಿನ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಮಂತ್ರಿಯೂ, ಆಜ್ಞಾನುವರ್ತಿಯೂ, ಅತ್ಯಂತ ಶ್ಲಾಘನೀಯನೂ, ಬುದ್ಧಿವಂತರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೂ, ವಾಯುಪುತ್ರನೂ ಆದ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠ ಹನುಮಂತನನ್ನು ಪನಃ-ಪುನಃ ನೋಡಿದಳು. ॥7॥ ನೋಡುತ್ತಿರುವಂತೆ ರಾವಣನೇ ಕಪಿರೂಪದಿಂದ ಬಂದಿರಬಹುದೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ಮೂರ್ಛೆ ಹೊಂದಿ ಮೃತಪ್ರಾಯಳಾದಳು. ಸ್ವಲ್ಪ ಹೊತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಎಚ್ಚರಗೊಂಡು ಮರಳಿ ಚಿಂತಿಸತೊಡಗಿದಳು - ॥8॥ ನಾನು ಕನಸಿನಲ್ಲಿ ವಿಕೃತಾಕಾರದಿಂದ ಇರುವ ಒಂದು ವಾನರನನ್ನು ನೋಡಿದೆ. ‘‘ಸ್ವಪ್ನದಲ್ಲಿ ವಾನರನನ್ನು ನೋಡುವುದು ಒಳೆಯದಲ್ಲ’’ ಎಂದು ಸ್ವಪ್ನಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದೆ. ಈ ದುಃಸ್ವಪ್ನದಿಂದ ಯಾರಿಗೆ ಆಪತ್ತು ಕಾದಿದೆಯೋ ತಿಳಿಯದು. ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ, ನನ್ನ ತಂದೆಯಾದ ಜನಕನಿಗೆ, ನನಗೂ; ಹೀಗೇ ಯಾರಿಗೂ ಈ ಸ್ವಪ್ನ ಪ್ರಭಾವವು ತಟ್ಟದಿರಲಿ. ಎಲ್ಲರಿಗೇ ಮಂಗಳವೇ ಆಗಲಿ. ॥9॥

ಕ್ಷಣಕಾಲ ಯೋಚಿಸಿ ಸೀತೆಯು ಪುನಃ ಅಂದುಕೊಂಡಳು. ಇದು ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಸ್ವಪ್ನವಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ ನಿದ್ದೆ ಬಂದರಲ್ಲವೇ ಕನಸು ಕಾಣುವುದು? ಶೋಕ-ದುಃಖಪೀಡಿತಳಾಗಿರುವ ನನಗೆ ನಿದ್ದೆ ಎಲ್ಲಿಂದ ಬಂತು? ಪೂರ್ಣೆಂದು ಸದೃಶವಾದ ಮುಖವುಳ್ಳ ಶ್ರೀರಾಮನಿಂದ ದೂರವಿರುವ ನನಗೆ ಸುಖವೂ ಇಲ್ಲ, ನಿದ್ದೆಯೂ ಇಲ್ಲ. ॥10॥ ನಾನು ನಿರಂತರವೂ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನೇ ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾ ರಾಮಾ! ರಾಮಾ! ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ಆ ಕಾರಣದಿಂದ ಅದಕ್ಕನುರೂಪವಾಗಿ ನನಗೆ ಅವನ ಕಥೆಯೇ ಕೇಳಿ ಬರುತ್ತಿದೆ. ಅವನ ರೂಪವನ್ನೇ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ॥11॥ ನಾನು ಈಗ ಶ್ರೀರಾಮ ವಿರಹದಿಂದ ಬಾಧೆಪಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ನನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ರಾಮನೇ ತುಂಬಿರುವನು. ಅನವರತವೂ ಅವನ ಕುರಿತೇ ಆಲೋಚಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ಅದರಿಂದಾಗಿ ‘‘ಭ್ರಮರ ಕೀಟನ್ಯಾಯ’’ದಂತೆ ನಾನು ಅವನ ರೂಪವನ್ನೇ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ಅವನ ಕಥೆಯನ್ನೇ ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ॥12॥ ಬಹುಶಃ ಇದು ನನ್ನ ಮನೋರಥವೇ ಆಗಿರಬಹುದು. ಚೆನ್ನಾಗಿ ತರ್ಕಿಸಿ ನೋಡಿದರೆ ಇದು ಮನೋರಥವು ಆಗಲಾರದು. ಏಕೆಂದರೆ ಮನೋರಥಗಳಿಗೆ ರೂಪವೇ ಇರುವುದಿಲ್ಲವಲ್ಲ! ಈ ವಾನರನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾದ ರೂಪದಿಂದ ನನಗೆ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಅವನೇ ಮಾತಾಡಿರಬಹುದು. ॥13॥

ವಜ್ರಸಹಿತನಾದ ಇಂದ್ರನಿಗೆ ವಂದನೆ. ಬೃಹಸ್ಪತಿಗೆ ನಮಸ್ಕಾರಗಳು. ಬ್ರಹ್ಮದೇವರಿಗೆ ವಂದನೆಗಳು. ಅಗ್ನಿದೇವರಿಗೇ ಪ್ರಣಾಮಗಳು. ವನಚರನಾದ ಈ ಕಪೀಶ್ವರನು ಈಗ ಹೇಳಿದ ಮಾತುಗಳು ಸತ್ಯವಾಗಲೀ. ಸುಳ್ಳಾಗುವುದು ಬೇಡ. (ಈ ಸಂದೇಶ ವಾಹಕನಾದ ಕಪೀಶ್ವರನು ಶ್ರೀರಾಮನ ಪಕ್ಷದವನೇ ಆಗಿರಬೇಕು. ರಾವಣನ ಪಕ್ಷದವನಲ್ಲ.) ॥14॥

ಇತ್ಯಾರ್ಷೇ ಶ್ರೀಮದ್ರಾಮಾಯಣೇ ವಾಲ್ಮೀಕೀಯೇ ಆದಿಕಾವ್ಯೇ ಸುಂದರಕಾಂಡೇ ದ್ವಾತ್ರಿಂಶಃ ಸರ್ಗಃ ॥32॥

ಮಹರ್ಷಿವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆದಿಕಾವ್ಯವಾದ ಶ್ರೀಮದ್ರಾಮಾಯಣದ ಸುಂದರಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಮೂವತ್ತೆರಡನೆಯ ಸರ್ಗವು ಮುಗಿಯಿತು.

ಮೂವತ್ತಮೂರನೆಯ ಸರ್ಗ

ಸೀತೆಯು ಹನುಮಂತನಿಗೆ ತನ್ನ ಪರಿಚಯವನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಡುತ್ತಾ ತನ್ನ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ತಿಳಿಸಿದುದು

ಹವಳದಂತೆ ಕೆಂಪಾದ ಮುಖವುಳ್ಳವನೂ, ಸಮುಚಿತ ವೇಷವುಳ್ಳವನೂ, ಸೀತೆಯ ದುಃಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ನೋಡಿ ದೀನನಾದ ಆ ಹನುಮಂತನು ಶಿಂಶುಪಾವೃಕ್ಷದಿಂದ ಕೆಳಗಿಳಿದು* ಅವಳನ್ನು ಸಮೀಪಿಸಿ ನಮಸ್ಕರಿಸಿದನು. ॥1॥ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯೂ, ವಾಯುಸುತನೂ ಆದ ಮಾರುತಿಯು ಕೈಗಳನ್ನು ಜೋಡಿಸಿ, ಶಿರಸಾ ವಂದಿಸುತ್ತಾ ಆ ಸೀತಾದೇವಿಯ ಬಳಿ ಮಧುರ ವಚನಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದನು ॥2॥ ಪದ್ಮಪತ್ರದಂತೆ ವಿಶಾಲ ನೇತ್ರವುಳ್ಳ ಎಲೈದೇವಿಯೇ! ಮಲಿನವಸ್ತ್ರವನ್ನುಟ್ಟಿರುವ ಓ ಸಾಧ್ವಿಯೇ! ವೃಕ್ಷದ ರೆಂಬೆಯನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ನಿಂತಿರುವ ನೀನು ಯಾರು? ॥3॥ ಪದ್ಮಪತ್ರದಂತೆ ನಿನ್ನ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ದುಃಖಾಶ್ರುಗಳು ಧಾರಾಕಾರವಾಗಿ, ನಿರಂತರ ಏಕೆ ಹರಿಯುತ್ತಿವೆ? ॥4॥ ಓ ಮಂಗಳಪ್ರದಳೇ! ನೀನು ದಿವ್ಯ ಭಾಮಿನಿಯೋ? ಅಸುರಕಾಂತೆಯೋ? ನಾಗಕನ್ಯೆಯೋ? ಗಂಧರ್ವಯೋಷಿತೆಯೋ? ರಾಕ್ಷಸ ಸ್ತ್ರೀಯೋ? ಯಕ್ಷ ತರುಣಿಯೋ? ಕಿನ್ನರ ನಾರಿಯೋ ನೀನು ಯಾರಾಗಿರುವಿ? ॥5॥ ಸುಂದರಮುಖಿಯೇ! ಏಕಾದಶ ರುದ್ರರ ಪತ್ನಿಯರಲ್ಲಿ, ಸಪ್ತಮರುತ್ತರ ಪತ್ನಿಯರಲ್ಲಿ, ಅಷ್ಟವಸುಗಳ ಪತ್ನಿಯರಲ್ಲಿ, ನೀನು ಯಾರಾಗಿರುವೆ? ನೀನೊಬ್ಬಳು ನನಗೆ ದೇವತೆಯಂತೆ ಭಾಸವಾಗುತ್ತದೆ. ॥6॥ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಸರ್ವಗುಣಗಳಿಂದಲೂ ಕೂಡಿರುವ, ನಕ್ಷತ್ರಗಳಲ್ಲೇ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಳಾದ ಚಂದ್ರನಿಂದ ವಿಹೀನಳಾಗಿ ಸ್ವರ್ಗದಿಂದ ಭೂಮಿಗೆ ಬಿದ್ದಿರುವ ರೋಹಿಣಿಯಾಗಿರುವೆಯಾ? ॥7॥ ಕಪ್ಪಾದ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ ಎಲೈ ಕಲ್ಯಾಣೀ! ಅಮ್ಮಾ ನೀನು ಯಾರು? ಕೋಪದಿಂದಲೋ, ಮೋಹದಿಂದಲೋ, ಪತಿಯಾದ ವಸಿಷ್ಠರನ್ನು ಸಿಟ್ಟಿಗೇಳಿಸಿ ಅವರಿಂದ ತಿರಸ್ಕೃತಳಾಗಿ ಬಂದಿರುವ ಮಂಗಳಮಯಿಯಾದ ಅರುಂಧತಿಯಲ್ಲ ತಾನೇ! ॥8॥ ಎಲೈ ಸುಂದರೀ! ನೀವು ಯಾರ ಮಗಳು? ನಿಮ್ಮ ತಂದೆಯವರು ಯಾರು? ಸಹೋದರರು ಯಾರು? ಪತಿಯವರು ಯಾರು? ಪರಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋಗಿರುವ ಯಾರನ್ನಾದರೂ ನೆನೆಸಿಕೊಂಡು ಅಳುತ್ತಿರುವೆಯಾ? ॥9॥ ಅಳುತ್ತಿರುವುದರಿಂದಲೂ, ಬಹಳ ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಡುವುದರಿಂದಲೂ, ನೆಲವನ್ನು ಮುಟ್ಟಿ ಕುಳಿತಿರುವುದರಿಂದಲೂ, ಮಹಾರಾಣಿಯರಲ್ಲಿರಬೇಕಾದ ರಾಜ ಚಿನ್ಹೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವುದರಿಂದಲೂ, ನಿನ್ನನ್ನು ದೇವತೆಯೆಂದು ನಾನು ಭಾವಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ॥10॥ ಉತ್ತಮ ಸ್ತ್ರೀತ್ವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುವ ಶುಭಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ನಾನು ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ಅದರಿಂದ ನೀನು ರಾಜಕನ್ಯೆಯಾಗಿದ್ದು, ಭೂಪಾಲನೊಬ್ಬನ ಪಟ್ಟದರಸಿಯೆಂದೇ ನಾನು ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ. ॥11॥ ಜನಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ರಾವಣನಿಂದ ಬಲವಂತವಾಗಿ ಅಪಹರಿಸಿ ತಂದಿರುವ ಸೀತಾದೇವಿಯೇ ನೀನಾಗಿದ್ದರೆ ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲೀ. ನನ್ನ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿಗೆ ಉತ್ತರಿಸುವ ಕೃಪೆಮಾಡು. ॥12॥ ನಿನ್ನ ಲೋಕೋತ್ತರ ರೂಪವನ್ನು, ದೈನ್ಯಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು, ತಾಪಸ ವೇಷವನ್ನು, ನೋಡಿದರೆ ನೀನು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿಯೂ ಶ್ರೀರಾಮನ ಪತ್ನಿಯೇ ಆಗಿರುವೆ ಎಂಬುದು ನನ್ನ ನಿಶ್ಚಯವು. ॥13॥

*ತ್ರಿಜಟೆಯು ಹೇಳಿದ ಸ್ವಪ್ನವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಕೇಳಿ ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಹೆದರಿಕೊಂಡು ಸೀತೆಯ ಕುರಿತು ಆದರ ಭಾವವುಂಟಾಗಿ, ಸೀತೆಗೆ ಶರಣಾಗಿ ಅಲ್ಲಲ್ಲೇ ಮಲಗಿಬಿಟ್ಟರು. ಅಂತಹ ಸಮಯವನ್ನು ನೋಡಿ ಹನುಮಂತನು ಕೆಳಗಿಳಿದು ಬಿಚ್ಚುಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಮಾತಾಡತೊಡಗಿದನು.

ಸೀತಾದೇವಿಯು ಹನುಮಂತನ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ, ಶ್ರೀರಾಮನಾಮ ಸಂಕೀರ್ತನೆಯ ಶ್ರವಣದಿಂದ ಪರಮ ಹರ್ಷಿತಳಾಗಿ ಶಿಂಶುಪಾವೃಕ್ಷದ ಬುಡದಲ್ಲಿದ್ದ ಮಾರುತಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಳು - ॥14॥

ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿರುವ ರಾಜಶ್ರೇಷ್ಠರಲ್ಲಿ ಅಗ್ರಗಣ್ಯರಾದ, ಸುಪ್ರಸಿದ್ದರಾದ, ಶತ್ರುಸೈನ್ಯವನ್ನು ನಾಶಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ದಶರಥ ರಾಜರ ಸೊಸೆಯು ನಾನು. ॥15॥ ಮಹಾತ್ಮನೂ, ವಿದೇಹಪತಿಯೂ ಆದ ಜನಕನ ಮಗಳು ನಾನು. ನನ್ನನ್ನು ‘ಸೀತಾ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ನಾನು ಧೀಮಂತನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನ ಭಾರ್ಯೆಯು. ॥16॥ ಶ್ರೀರಾಘವನ ಅರಮನೆಯಲ್ಲಿ ನಾನು ಹನ್ನೆರಡು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಮನುಷ್ಯ ಸಂಬಂಧವಾದ ಭೋಗಗಳೆಲ್ಲವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾ ಸರ್ವಕಾಮನೆಗಳ ಸಮೃದ್ಧಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿ ಸುಖವಾಗಿದ್ದೆನು. ॥17॥

ಅನಂತರ ಹದಿಮೂರನೆಯ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ಇಕ್ಷ್ವಾಕು ಕುಲನಂದನನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕ ಮಾಡಲು ದಶರಥ ಮಹಾರಾಜನು ಕುಲಪುರೋಹಿತರೊಡನೆ ಸಿದ್ಧತೆ ನಡೆಸಿದನು. ॥18॥ ಆ ಶ್ರೀರಾಮನ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕದ ಸಲುವಾಗಿ ಸಕಲ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸುತ್ತಿರುವಾಗ ಕೈಕೇಯಿಯೆಂಬ ದಶರಥನ ರಾಣಿಯು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಳು. ॥19॥

‘‘ಮಹಾರಾಜಾ! ನೀನು ರಾಮನಿಗೇನಾದರೂ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕ ಮಾಡಿದ್ದೇಯಾದರೆ - ಈ ಕ್ಷಣದಿಂದ ನಾನು ಜೀವಿಸಿ ಇರುವತನಕ ಊಟವನ್ನು ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ನೀರನ್ನು ಮುಟ್ಟುವುದಿಲ್ಲ. ನೃಪತಿಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ನನ್ನ ಮೇಲಿನ ಪ್ರಿತಿಯಿಂದ ಹಿಂದೆ ನೀನು ವಾಗ್ದಾನಮಾಡಿರುವಿ. ಆ ವರವು ಸುಳ್ಳಾಗದಿರಬೇಕಾದರೆ ರಾಮನು ಈಗಲೇ ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗಲಿ.’’ ॥20-21॥

ಸತ್ಯವಾಕ್ಯಪರಿಪಾಲಿತನಾದ ದಶರಥ ಮಹಾರಾಜನು ಕೈಕೇಯಿಗೆ ತಾನು ಕೊಟ್ಟಿದ್ದ ವರವನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾ, ಅವಳ ಕರ್ಣಕಠೋರವೂ, ಅಪ್ರಿಯವೂ ಆದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಮೂರ್ಛಿತನಾದನು. ॥22॥ ಸತ್ಯ-ಧರ್ಮಗಳಲ್ಲಿಯೇ ನಿರತನಾಗಿದ್ದು, ವೃದ್ಧನಾದ ಆ ರಾಜನು ಅಳುತ್ತಳುತ್ತಾ ಭರತನಿಗೆ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಕೊಡುವಂತೆ, ಯಶೋವಂತನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿದನು. ॥23॥ ಸಕಲಸದ್ಗುಣ ಸಂಪನ್ನನಾದ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಅಭಿಷೇಕಕ್ಕಿಂತಲೂ ಪ್ರಿಯವಾದ ತಂದೆಯ ಮಾತನ್ನು ಪೂರ್ಣ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಅಂಗೀಕರಿಸಿ, ಅನಂತರ ಮಾತಿನಿಂದಲೂ ಅರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಹೋಗುವುದಾಗಿ ಹೇಳಿದನು. ॥24॥ ಸತ್ಯ ಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ನನ್ನ ಪತಿಯು ಯಾವಾಗಲೂ ದಾನ ಕೊಡತಕ್ಕವನೇ ಹೊರತು ಪಡೆಯುವವನಲ್ಲ. ಸತ್ಯವನ್ನು ಹೇಳತಕ್ಕವನೇ ಹೊರತು, ಪ್ರಾಣಗಳು ಹೋಗುವ ಸಂದರ್ಭ ಒದಗಿಬಂದರೂ, ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಸಲುವಾಗಿ ಅಪ್ರಿಯವಾದ ಮಾತನ್ನು ಆಡುವವನಲ್ಲ. ॥25॥

ಅನಂತರ ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯಾದ ಶ್ರೀರಾಮನು ಧರಿಸಿದ್ದ ಅಮೂಲ್ಯವಾದ ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನೂ, ಆಭರಣಗಳನ್ನೂ ಪರಿತ್ಯಜಿಸಿ, ವಲ್ಕಲಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿ, ಮನಃಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ, ತನ್ನ ತಾಯಿಯಾದ ಕೌಸಲ್ಯಾದೇವಿಗೇ ನನ್ನನ್ನು ಒಪ್ಪಿಸಿದನು. ॥26॥ ಶ್ರೀರಾಮನ ಸಾಹಚರ್ಯವಿಲ್ಲದೆ ಸ್ವರ್ಗವಾಸವೂ ಕೂಡ ನನಗೆ ರುಚಿಸದು. ಅದರಿಂದ ಕೂಡಲೇ ವನವಾಸಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧಳಾಗಿ ಅವನಿಗಿಂತ ಮುಂದಾಗಿ ಅರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಪ್ರಯಾಣ ಹೊರಟೆನು. ॥27॥ ಮಹಾಭಾಗ್ಯಶಾಲಿಯೂ, ಮಿತ್ರರಿಗೆ ಸಂತೋಷವನ್ನುಂಟುಮಾಡುವವನೂ ಆದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗಲು ಅವನಿಗಿಂತ ಮುಂದಾಗಿಯೇ ನಾರುಮಡಿಯನ್ನು ಧರಿಸಿ ಸನ್ನದ್ಧನಾದನು. ॥28॥ ಹೀಗೆ ದೃಢವ್ರತರಾದ ನಾವು ಮೂವರೂ ನಮ್ಮೆಲ್ಲರಿಗೂ ಸ್ವಾಮಿಯಾಗಿದ್ದ ದಶರಥ ಮಹಾರಾಜನ ಆದೇಶವನ್ನು ಗೌರವಿಸಿ, ಹಿಂದೆಂದೂ ಕಾಣದಿದ್ದ ಭಯಂಕರವಾದ ಅರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಬಂದೆವು. ॥29॥ ದಂಡಕಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ನಾವು ಮೂವರೂ ವಾಸಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಅಮಿತ ಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ಶ್ರೀರಾಮನ ಪತ್ನಿಯಾದ ಭಾರ್ಯೆಯಾದ ನನ್ನನ್ನು ದುರಾತ್ಮನಾದ ರಾವಣನು ಅಪಹರಿಸಿಕೊಂಡು ಬಂದು ಇಲ್ಲಿರಿಸಿದನು. ॥30॥ ರಾವಣನು ನನಗೆ ಬದುಕಿರಲು ಎರಡು ತಿಂಗಳ ಅವಧಿಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿರುವನು. ಆ ಅವಧಿ ಕಳೆದುಹೋದೊಡನೆಯೇ ನಾನು ಈ ದೇಹವನ್ನು ಪರಿತ್ಯಜಿಸುವೆನು. ॥31॥

ಇತ್ಯಾರ್ಷೇ ಶ್ರೀಮದ್ರಾಮಾಯಣೇ ವಾಲ್ಮೀಕೀಯೇ ಆದಿಕಾವ್ಯೇ ಸುಂದರಕಾಂಡೇ ತ್ರಯಸಿಂಶಃ ಸರ್ಗಃ ॥ 33 ॥

ಮಹರ್ಷಿವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆದಿಕಾವ್ಯವಾದ ಶ್ರೀಮದ್ರಾಮಾಯಣದ ಸುಂದರಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಮೂವತ್ತಮೂರನೆಯ ಸರ್ಗವು ಮುಗಿಯಿತು.

ಮೂವತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಸರ್ಗ

ಸೀತಾದೇವಿಯು ಹನುಮಂತನನ್ನು ಸಂದೇಹಿಸಿದುದು, ಹನುಮಂತನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸುತ್ತಾ ಶ್ರೀರಾಮನ ಗುಣಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿದುದು

ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಹನುಮಂತನು ದುಃಖಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿಹೋದ ಆ ಸೀತಾದೇವಿಯ ವಚನಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ, ಅವಳಿಗೆ ಸಮಾಧಾನವಾಗುವಂತೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು. ॥1॥

ಓ ಜಾನಕಿದೇವೀ! ನಾನು ಶ್ರೀರಾಮನ ದೂತನು. ಆ ಸ್ವಾಮಿಯ ಸಂದೇಶದಿಂದ ನಾನು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿರುವೆನು. ಶ್ರೀರಾಮನು ಕ್ಷೇಮವಾಗಿರುವನು. ನಿನ್ನ ಕುಶಲವನ್ನು ಕೇಳಿರುವನು. ॥2॥ ದೇವಿಯೇ! ದಶರಥನ ಕುಮಾರನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನು ವೇದವೇತ್ತರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನು. ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರವೇ ಮೊದಲಾದ ವಿವಿಧ ಅಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಪಾರಂಗತನು. ಸಕಲ ವೇದ ಗಳನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿದಿರುವವನು. ಅಂಥವನು ನಿನ್ನ ಕ್ಷೇಮಸಮಾಚಾರವನ್ನು ಕೇಳಿರುವನು. ॥3॥ ನಿನ್ನ ಪತಿಯಾದ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಪ್ರಿಯನೂ, ಅನುಚರನೂ, ಮಹಾತೇಜಶ್ಶಾಲಿಯಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಕೂಡ ಶೋಕಸಂತಪ್ತನಾಗಿದ್ದು, ವಿನಯದಿಂದ ತಲೆಬಾಗಿ ನಿನಗೆ ಅಭಿವಾದನ ಮಾಡಿರುವನು.॥4॥

ನರಶ್ರೇಷ್ಠರಾದ ರಾಮ - ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಕುಶಲಿಗಳಾಗಿರುವರೆಂಬ ವಾರ್ತೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ಸೀತೆಯು ಹರ್ಷದಿಂದ ಪುಳಕಿತಳಾಗಿ ಹನುಮಂತನ ಬಳಿ ಹೇಳಿದಳು-॥5॥ ‘‘ಬದುಕಿರುವ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ನೂರು ವರ್ಷಗಳು ಕಳೆದ ಮೇಲಾದರೂ ಆನಂದವು ಲಭಿಸಿಯೇ ತೀರುತ್ತದೆ.’’ ಎಂಬ ಶುಭಕರವಾದ ಲೋಕದ ಗಾದೆಯು ಸತ್ಯವೆಂದೇ ತೋರುತ್ತದೆ. ॥6॥ ಶ್ರೀರಾಮನ ದೂತನಾಗಿ ಬಂದಿರುವ ಹನುಮಂತನ ಮೇಲೆ ಸೀತಾದೇವಿಗೆ ಪೂರ್ಣವಾದ ವಿಶ್ವಾಸವುಂಟಾಯಿತು. ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಪರಸ್ಪರ ವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ಹೊಂದಿ ಪರಸ್ಪರ ಸಂಭಾಶಿಸತೊಡಗಿದರು. ॥7॥

ಸೀತೆಯು ಹೇಳಿದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಅವಳಿಗೆ ತನ್ನ ಕುರಿತು ಹಾಗೂ ತನ್ನ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಪೂರ್ಣವಾದ ವಿಶ್ವಾಸ ಉಂಟಾಗಿದೆ ಎಂದು ಭಾವಿಸಿ, ವಾಯುಪುತ್ರನಾದ ಹನುಮಂತನು ಶೋಕಸಂತಪ್ತಳಾಗಿದ್ದ ಸೀತಾದೇವಿಯ ಬಳಿಗೆ ಸಾಗಿದನು. ॥8॥ ಹನುಮಂತನು ಸೀತೆಯ ಕಡೆಗೆ ಹೆಜ್ಜೆಗಳನ್ನು ಇಡುತ್ತಿರುವಂತೆ ಅವಳಿಗೆ ‘ಇವನೇನಾದರೂ ರಾವಣನೇ ಆಗಿರಬಹುದೇ? ಎಂಬ ಸಂದೇಹವು ಉಂಟಾಯಿತು. ॥9॥ ‘‘ಅಯ್ಯಯ್ಯೊ! ಇವನನ್ನು ಪೂರ್ತಿಯಾಗಿ ನಂಬಿ ನನ್ನ ಎಲ್ಲ ಕಥೆಯನ್ನು ಹೇಳಿಬಿಟ್ಟೆ. ಎಂತಹ ಅನುಚಿತವಾದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಿಬಿಟ್ಟೆ! ವೇಷವನ್ನು ಮರೆಸಿಕೊಂಡು ಆ ರಾವಣನೇ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಆಗಮಿಸಿದ್ದಾನೋ ಏನೋ!’’ ದಿವ್ಯಶರೀರದಿಂದ ಶೋಭಿತೆಯೂ, ಶೋಕಾರ್ತೆಯೂ ಆದ ಆ ಸೀತಾದೇವಿಯು ಅಶೋಕ ವೃಕ್ಷದ ಕೊಂಬೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತಳು. ॥10-11॥ ಮಹಾ ಬಾಹುವಾದ ಹನುಮಂತನು ದುಃಖಾರ್ತಳಾಗಿ ಭಯವಿಹ್ವಲಳಾಗಿದ್ದ ಆಕೆಯನ್ನು ನೋಡಿ ಸ್ವಲ್ಪ ಸಮೀಪಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಆ ಜಾನಕಿಯನ್ನು ನಮಸ್ಕರಿಸಿದನು. ಆದರೆ ಇವನು ಕಪಿವೇಷಧಾರಿ ರಾವಣನೆಂದೇ ಭಾವಿಸಿ ಭಯಾಕುಲಳಾದ ಸೀತಾದೇವಿಯು ಮಾತ್ರ ಪುನಃ ಅವನ ಕಡೆಗೆ ತಲೆಯೆತ್ತಿ ನೋಡಲೇ ಇಲ್ಲ. ॥12॥

ಮತ್ತೆ ಚಂದ್ರನಂತೆ ಆಹ್ಲಾದಕರವಾದ ಮುಖವುಳ್ಳ ಸೀತಾದೇವಿಯು ತನಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಕಪಿವರನನ್ನು ನೋಡಿ ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಡುತ್ತಾ ಮಧುರ ಕಂಠದಿಂದ ಹೀಗೆ ನುಡಿದಳು-॥13॥ ನೀನು ಮಾಯಾವಿಯಾದ ರಾವಣನೇ ಆಗಿರುವುದಾದರೆ, ಮಾಯಾವೇಷದಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ಸಂತಾಪಗೊಳಿಸುವುದರಿಂದ ನಿನಗೆ ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಒಳಿತಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ॥14॥ ನಿಜರೂಪವನ್ನು ಪರಿತ್ಯಜಿಸಿ ಪರಿವ್ರಾಜಕ ರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿ ಬಂದಿದ್ದವನನ್ನು ಜನಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ನಾನು ನೋಡಿದ್ದೇನೋ, ಆ ರಾವಣನೇ ನೀನೋ? ॥15॥ ಕಾಮರೂಪಿಯಾದ ನಿಶಾಚರನೇ! ನಾನು ಉಪವಾಸದಿಂದ ಕೃಶಳಾಗಿರುವೆನು. ದೀನೆಯಾಗಿರುವೆನು. ಪತಿವಿರಹ ಶೋಕದಿಂದ ಸಂತಪ್ತಳಾಗಿರುವೆನು. ಇಂತಹ ನನ್ನನ್ನು ನೀನು ಪುನಃ ಸಂತಾಪಗೊಳಿಸುವುದು ನಿನಗೇ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಒಳ್ಳೆಯದಲ್ಲ. ॥16॥

ಸೀತೆಯು ಕ್ಷಣಕಾಲ ಯೋಚಿಸಿ ಹೇಳಿದಳು - ಅಥವಾ ನಾನು ಈ ರೀತಿ ಶಂಕಿಸುವುದು ಸರಿಯಿರಲಾರದು. ನೀನು ರಾವಣನಿರಲಾರೆ. ಏಕೆಂದರೆ, ನಿನ್ನ ದರ್ಶನದಿಂದ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಅನಿರ್ವಚನೀಯ ಪ್ರೀತಿಯು ಅವಿರ್ಭವಿಸಿದೆ. ॥17॥ ಎಲೈ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠಾ! ನೀನು ನಿಜವಾಗಿ ರಾಮನ ದೂತನಾಗಿ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿರುವೆಯಾದರೆ ನಿನಗೆ ಮಂಗಳ ವಾಗಲೀ. ನನಗೆ ಪ್ರಿಯವಾದ ರಾಮನ ಕಥೆಯನ್ನು ಹೇಳು. ॥18॥ ಹೇ ವಾನರನೇ! ಸೌಮ್ಯನೇ! ಪ್ರವಾಹದ ರಭಸವು ನದಿಯ ದಡವನ್ನು ಕೊಚ್ಚಿಕೊಂಡು ಹೋಗುವಂತೆ - ನನ್ನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ನೀನು ಅಪಹರಿಸಿಬಿಟ್ಟಿರುವೆ. ಪ್ರಿಯನಾದ ನನ್ನ ರಾಮನ ಗುಣಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿ ಹೇಳು. ॥19॥ ಆಹಾ! ಈ ಸ್ವಪ್ನವೂ ಅತ್ಯಂತ ಸುಖಾವಹವೇ ಆಗಿದೆ. ನನ್ನನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿ ಬಂದು ತುಂಬಾ ಕಾಲವಾಯಿತು. ಇಷ್ಟು ದಿನಗಳ ಬಳಿಕ ಶ್ರೀರಾಮನು ಕಳಿಸಿದ ದೂತನಾದ ವಾನರನನ್ನು ಇಂದು ನಾನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ॥20॥ ಇದು ಸ್ವಪ್ನವೇ ಆಗಿದ್ದರೂ ಇದರಿಂದ ನನಗೆ ನೆಮ್ಮದಿ ಉಂಟಾಗಿದೆ. ಇದೇ ಸ್ವಪ್ನದಲ್ಲಿ ನಾನು ಲಕ್ಷ್ಮಣಸಹಿತ ವೀರನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ನೋಡಿದೆನಾದರೆ ನನ್ನ ಪರಿತಾಪಗಳೆಲ್ಲ ಕಳೆದು ಹೋಗುವವು. ಆದರೆ ಸ್ವಪ್ನವೂ ನನ್ನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಮತ್ಸರಿಸುತ್ತದೆ. ॥21॥

ಸ್ವಪ್ನದಲ್ಲಿ ವಾನರನನ್ನು ನೋಡುವುದರಿಂದ ಶುಭವಾಗಲು ಅವಕಾಶವಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ನನಗೆ ಶುಭವೇ ಜರಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇದನ್ನು ನಾನು ಸ್ವಪ್ನವೆಂದು ಭಾವಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ॥22॥ ಇದು ಶ್ರೀರಾಮನ ನಿರಂತರ ಚಿಂತನೆಯಿಂದ ಉಂಟಾದ ಚಿತ್ತಭ್ರಮೆಯೇ? ವಾತಪ್ರಕೋಪವೇ? ಉನ್ಮಾದದಿಂದ ಉಂಟಾದ ವಿಕಾರವೋ ಇಲ್ಲವೇ ಮರೀಚಿಕೆಯೇ? ॥23॥ ಆದರೆ ನನಗೆ ದೇಹದ ಮೇಲೆ ಪ್ರಜ್ಞೆಯು ಚೆನ್ನಾಗಿದೆ. ನಾನು ಶ್ರೀರಾಮನ ಭಾರ್ಯೆಯಾದ ಸೀತೆಯೆಂಬುದು ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿಯುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ಇವನನ್ನು ನಾನು ವನಚರನೆಂದೂ ಗುರುತಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ಅದರಿಂದ ಇದು ಉನ್ಮಾದವಲ್ಲ. ಉನ್ಮಾದದ ಲಕ್ಷಣವಾದ ಮೋಹವೂ ಅಲ್ಲ. ॥24॥ ಹೀಗೇ* ಈ ವಿಧವಾಗಿ ಸೀತಾದೇವಿಯು ಪರಿ-ಪರಿಯಾಗಿ ಬಲಾಬಲಗಳನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ವಿಚಾರಮಾಡಿ, ರಾಕ್ಷಸರು ಕಾಮರೂಪಿಗಳಾದುದರಿಂದ ಇವನನ್ನು ರಾವಣನೆಂದೇ ಭಾವಿಸಿದಳು. ॥25॥ ಸೌಂದರ್ಯ ವತಿಯಾದ ಆ ಸೀತಾದೇವಿಯು ಈ ವಿಧದಿಂದ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿಕೊಂಡು ಮತ್ತೆ ಹನುಮಂತನ ಬಳಿ ಯಾವ ಮಾತನ್ನೂ ಆಡಲಿಲ್ಲ. ॥26॥

* ರಾಕ್ಷಸರು ಮಹಾಬಲಸಂಪನ್ನರು. ಅವರೊಡನೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ವಾನರರ ಬಲವು ಅತ್ಯಲ್ಪವು. ಮಹಾಸಮುದ್ರವನ್ನು ಲಂಘಿಸುವುದಾಗಲೀ, ಈ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಂಡು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬರುವುದಾಗಲೀ, ಓರ್ವ ವಾನರಮಾತ್ರನಿಗೇ ಅಸಾಧ್ಯವು.

ವಾಯುಸುತನಾದ ಹನುಮಂತನು ಅವಳ ಮನೋಭಾವವನ್ನು ತಿಳಿದು, ಕಿವಿಗಳಿಗೆ ಇಂಪಾಗಿರುವ ಮಧುರ ವಚನಗಳಿಂದ ಸೀತಾದೇವಿಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಹರ್ಷಗೊಳಿಸಿದನು. ॥27॥

‘‘ಶ್ರೀರಾಮನು ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯೂ, ಚಂದ್ರನಂತೆ ಲೋಕಕ್ಕೆ ಆಹ್ಲಾದವನ್ನುಂಟುಮಾಡುವವನೂ, ರಾಜಾಧಿರಾಜನಾದ ಕುಬೇರನಂತೆ ಸಕಲ ಲೋಕಗಳಿಗೂ ರಾಜನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಶ್ರೀರಾಮನು ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯಾದ ವಿಷ್ಣುವಿನಂತೆ ಪರಾಕ್ರಮ ಸಂಪನ್ನನು. ಸತ್ಯವಾದಿಯು. ದೇವಗುರು ಬೃಹಸ್ಪತಿಯಂತೆ ಮಧುರವಾಗಿ ಮಾತಾಡುವವನು. ರೂಪ ಸಂಪನ್ನನು. ಸೌಭಾಗ್ಯಶಾಲಿಯು. ಶರೀರವನ್ನು ಧರಿಸಿರುವ ಮನ್ಮಥನಂತೆ ಸ್ಫುರದ್ರೂಪಿಯು. ಉಚಿತವಾದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಕೋಪಗೊಳ್ಳುವವನು. ಸಮಯವರಿತು ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಸಂಹರಿಸುವವನು. ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸರ್ವಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಮಹಾರಥನು. ಲೋಕವೇ ತನ್ನ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನ ಬಾಹುಗಳ ಆಶ್ರಯವನ್ನು ಪಡೆದಿದೆ. ॥28-31॥

ರಾಘವನನ್ನು ಮಾಯಾಮೃಗದ ಮೂಲಕ ಆಶ್ರಮದಿಂದ ಹೊರಗೆ ಹೋಗುವಂತೆ ಮಾಡಿ ಶೂನ್ಯವಾದ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿದ್ದ ನಿನ್ನನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿರುವವನ ದುಷ್ಕರ್ಮಕ್ಕೆ ಸಿಗುವ ಫಲವನ್ನು ನೀನೇ ಕಾಣಲಿರುವೆ. ॥32॥ ಬಹುಬೇಗನೇ ಮಹಾವೀರನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕ್ರೋಧಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಬಿಡುವ ಅಗ್ನಿಸದೃಶವಾದ ಹರಿತವಾದ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿ ಆ ರಾವಣನನ್ನು ವಧಿಸುವನು. ॥33॥ ಆ ಸ್ವಾಮಿಯು ಕಳಿಸಿದ ದೂತನಾದ ನಾನು ನಿನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದಿರುವೆನು. ನಿನ್ನ ವಿಯೋಗದಿಂದ ಶ್ರೀರಾಮನು ದುಃಖಪೀಡಿತನಾಗಿರುವನು. ಅವನು ನಿನ್ನ ಕುಶಲವನ್ನು ವಿಚಾರಿಸಿದ್ದಾನೆ. ॥34॥ ಸುಮಿತ್ರಾನಂದ ವರ್ಧನನಾದ, ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ, ಮಹಾಬಾಹುವಾದ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ ನಿನಗೆ ಅಭಿವಾದನೆ ಮಾಡಿ ನಿನ್ನ ಕುಶಲವನ್ನು ವಿಚಾರಿಸಿದ್ದಾನೆ. ॥35॥ ಓ ದೇವೀ! ವಾನರನಾದ ಸುಗ್ರೀವನು ಶ್ರೀರಾಮನ ಗೆಳೆಯನು. ವಾನರರಿಗೆಲ್ಲ ಒಡೆಯನಾದ ಅವನೂ ಕೂಡ ನಿನ್ನ ಕುಶಲವನ್ನು ವಿಚಾರಿಸಿದ್ದಾನೆ. ॥36॥ ಎಲೈ ವೈದೇಹೀ! ಆ ರಾಮಚಂದ್ರಪ್ರಭುವು, ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ, ಸುಗ್ರೀವನೂ, ಹೀಗೇ ಎಲ್ಲರೂ ಕ್ಷಣ-ಕ್ಷಣಕ್ಕೂ ನಿನ್ನನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ನೀನು ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿದ್ದರೂ ಅದೃಷ್ಟ ವಿಶೇಷದಿಂದ ಇನ್ನೂ ಜೀವಿಸಿರುವೆ. ॥37॥ ನೀನು ಬಹಳ ಶೀಘ್ರವಾಗಿಯೇ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಗಳಾದ
ಶ್ರೀರಾಮ - ಲಕ್ಷ್ಮಣರನ್ನು ನೋಡಲಿರುವೆ. ಕೋಟಿ-ಕೋಟಿ ವಾನರರ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿರುವ ಅಮಿತ ತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಕಾಣಲಿರುವೆ. ॥38॥ ಸುಗ್ರೀವನ ಮಂತ್ರಿಯಾದ ಹನುಮಂತ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ವಾನರನು ನಾನು. ಮಹಾ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಲಂಘಿಸಿ ಈ ಲಂಕಾನಗರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿದೆ. ॥39॥ ದುರಾತ್ಮನಾದ ರಾವಣನ ತಲೆಯನ್ನು ಮೆಟ್ಟಿ ನನ್ನಲ್ಲಿರುವ ಪರಾಕ್ರಮದ ಮೇಲೆ ಭರವಸೆಯನ್ನಿಟ್ಟು ನಿನ್ನನ್ನು ನೋಡುವ ಸಲುವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿರುವೆನು. ॥40॥ ನೀನು ಭಾವಿಸುತ್ತಿರುವಂತೆ ನಾನು ಕಾಮರೂಪಿಯಾದ ರಾವಣನಲ್ಲ. ಸಂದೇಹವನ್ನು ದೂರ ಮಾಡು. ನನ್ನ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ನಂಬಿಕೆಯನ್ನಿಡು. ॥41॥

ಇತ್ಯಾರ್ಷೇ ಶ್ರೀಮದ್ರಾಮಾಯಣೇ ವಾಲ್ಮೀಕೀಯೇ ಆದಿಕಾವ್ಯೇ ಸುಂದರಕಾಂಡೇ ಚತುಸಿಂಶಃ ಸರ್ಗಃ ॥ 34 ॥

ಮಹರ್ಷಿವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆದಿಕಾವ್ಯವಾದ ಶ್ರೀಮದ್ರಾಮಾಯಣದ ಸುಂದರಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಮೂವತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಸರ್ಗವು ಮುಗಿಯಿತು.

ಮೂವತ್ತೈದನೆಯ ಸರ್ಗ

ಸೀತಾದೇವಿಯ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿಗೆ ಶ್ರೀರಾಮನ ಶರೀರದಲ್ಲಿದ್ದ ಶುಭಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಹನುಮಂತನು ವಿವರಿಸಿ ಹೇಳಿದುದು, ನರ-ವಾನರರ ಮೈತ್ರಿಯ ಪ್ರಸಂಗವನ್ನು ಕೇಳಿದ ನಂತರ ಸೀತಾದೇವಿಗೆ ಹನುಮಂತನ ಮೇಲೆ ವಿಶ್ವಾಸ ಹುಟ್ಟಿದುದು

ವೈದೇಹಿಯು ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಹನುಮಂತನಿಂದ ಶ್ರೀರಾಮನ ಕಥೆಯನ್ನು ಕೇಳಿದ ಬಳಿಕ ಮಧುರವಾದ ಧ್ವನಿಯಿಂದ ಸಮಾಧಾನಕರವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದಳು. ॥1॥ ಹನುಮಂತನೇ! ನಿನಗೇ ಶ್ರೀರಾಮನೊಡನೆ ಪರಿಚಯವು ಹೇಗೆ ಏರ್ಪಟಿತು? ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಪರಿಚಯ ಹೇಗಾಯಿತು? ನರ-ವಾನರರ ಸಮಾಗಮವು ಹೇಗೇ ಜರುಗಿತು? ॥ 2 ॥ ಎಲೈ ವಾನರೋತ್ತಮಾ! ಶ್ರೀರಾಮ ಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಯಾವ-ಯಾವ ಚಿಹ್ನೆಗಳಿವೆ? ನೀನು ಈ ವಿಷಯವನ್ನು ವಿವರಿಸಿ ಹೇಳಿದರೆ ನನ್ನ ಶೋಕವು ದೂರವಾಗುವುದು. ನೀನು ರಾಮನ ದೂತನೆಂಬ ಪೂರ್ಣ ವಿಶ್ವಾಸ ಉಂಟಾದೀತು. ॥3॥ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಶರೀರ ಸೌಷ್ಠವಗಳು ಹೇಗಿವೆ? ಅವರ ರೂಪ-ಲಕ್ಷ್ಮಣಗಳು ಹೇಗಿವೆ? ಅವರ ತೊಡೆಗಳೂ, ತೋಳುಗಳೂ ಹೇಗಿವೆ? ಈ ಎಲ್ಲವನ್ನು ವಿವರಿಸಿ ಹೇಳು. ॥4॥ ವೈದೇಹಿಯ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿಗೆ ವಾಯುಪುತ್ರನಾದ ಹನುಮಂತನು ಶ್ರೀರಾಮನ ರೂಪ-ಲಕ್ಷ್ಮಣಗಳನ್ನೂ ಯಥಾವತ್ತಾಗಿ ವರ್ಣಿಸತೊಡಗಿದನು. ॥5॥

‘‘ಕಮಲಪತ್ರಾಕ್ಷಿಯೇ! ಎಲೈ ವೈದೇಹಿ! ಪತಿಯಾದ ಶ್ರೀರಾಮನ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಅವಯವ ಸೌಭಾಗ್ಯಗಳನ್ನು ನೀನು ತಿಳಿದಿರುವೆ. ಆದರೂ ಕೂಡ ನನ್ನನ್ನು ಕೇಳಿದುದು ನನ್ನ ಅದೃಷ್ಟವೇ, ತುಂಬಾ ಸಂತೋಷ. ॥6॥ ವಿಶಾಲಾಕ್ಷಿಯೇ! ಶ್ರೀರಾಮನ ಶುಭಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು, ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಚಿನ್ಹೆಗಳನ್ನು ನನಗೆ ತಿಳಿದ ಮಟ್ಟಿಗೆ ವಿವರಿಸಿ ಹೇಳುವೆನು; ಕೇಳು. (ನೀನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡಿರುವುದನ್ನೇ ನಾನು ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ಹೇಳಿದರೆ ನನ್ನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಸಹುಟ್ಟುವುದು ಸಹಜ.) ॥7॥

ಎಲೈ ಜನಕನಂದಿನಿಯೇ! ಶ್ರೀರಾಮನು ಕಮಲಪತ್ರದಂತೆ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳವನು. ತನ್ನ ನಿರುಪಮ ಕಾಂತಿಯಿಂದ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೆ ಆನಂದವನ್ನು ಕೊಡುವವನು. ರೂಪಸಂಪನ್ನನು. ಸಹಜ ಸೌಜನ್ಯಸಂಪನ್ನನು. ॥8॥ ಅವನು ತೇಜಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯನಂತಿರುವನು. ಸಹನೆಯಲ್ಲಿ ಭೂದೇವಿಯಂತೆಯೂ, ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಬೃಹಸ್ಪತಿಯಂತೆಯೂ ಯಶಸ್ವಿನಲ್ಲಿ
ದೇವೇಂದ್ರನಿಗೆ ಸಮಾನನಾಗಿರುವನು. ॥9॥ ಪರಂತಪನಾದ ಶ್ರಿರಾಮನು ಜೀವಲೋಕಕ್ಕೆ ರಕ್ಷಕನು. ಆಶ್ರಿತರಾದ (ಶರಣಾಗತರಾದ)ವರನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸುವವನು. ತನ್ನ ಚಾರಿತ್ರ್ಯವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಿಕೊಳ್ಳುವವನು. ಅಂತೆಯೇ ಧರ್ಮದ ರಕ್ಷನೂ ಆಗಿರುವನು. ॥10॥ ಎಲೈ ಸೀತಾದೇವಿಯೇ! ಶ್ರೀರಾಮನು ಚಾತುರ್ವರ್ಣ್ಯ ಧರ್ಮಗಳ ರಕ್ಷಕನು. ಲೋಕ ಮರ್ಯಾದೆಗಳನ್ನು ತಾನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಾ, ಪ್ರಜೆಗಳಿಂದ ಪಾಲಿಸುವಂತೆ ಪ್ರವರ್ತಿಸುವವನು. ॥11॥ ಕಾಂತಿ ವಂತನೂ, ಸರ್ವಲೋಕಗಳಿಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಪೂಜ್ಯನೂ, ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯ ವ್ರತವನ್ನು ಪಾಲಿಸುವವನೂ, ಸತ್ಪುರುಷರು ಮಾಡಿದ ಉಪಕಾರವನ್ನು ಮರೆಯದಿರುವವನೂ, ವ್ಯವಹಾರಜ್ಞಾನ ಸಂಪನ್ನನೂ, ಲೋಕಕಲ್ಯಾಣಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಆಚರಿಸುವವನೂ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ॥12॥ ರಾಜವಿದ್ಯಾ ಕುಶಲನೂ,* ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು ಆದರಿಸುವವನೂ, ಸರ್ವವಿದ್ಯಾ ಪಾರಂಗತನೂ, ಸದಾಚಾರ ಸಂಪನ್ನನೂ, ವಿನಯಶೀಲನೂ, ಶತ್ರುತಾಪಕನೂ ಆಗಿರುವನು. ॥13॥ ರಾಮನು ಯಜುರ್ವೇದದಲ್ಲಿ ಪಾರಂಗತನೂ ವೇದವಿದರಿಂದ ಪೂಜಿಸಲ್ಪಡುವವನೂ, ಧರ್ಮರ್ವೇದವನ್ನು, ಋಕ್ಸಾಮಾಥರ್ವಣ ವೇದಗಳನ್ನು ತಿಳಿದವನೂ, ಶಿಕ್ಷಾ-ವ್ಯಾಕರಣಾದಿ ವೇದಾಂಗಗಳಲ್ಲಿಯೂ ನಿಷ್ಣಾತನು. ॥14॥ ದೇವೀ! ರಾಮನೆಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ವಿಖ್ಯಾತನಾಗಿರುವ ನಿನ್ನ ಪತಿಯು ವಿಸ್ತಾರವಾದ ಹೆಗಲುಳ್ಳವನೂ, ಮಹಾಬಾಹು. ಶಂಖದಂತೆ ಕುತ್ತಿಗೆಯುಳ್ಳವನು. ಸುಂದರವಾದ ಮುಖವುಳ್ಳವನೂ, ಮುಚ್ಚಿಹೋದ ಜತ್ರು (ಶಿರಸ್ಸು-ಭುಜಗಳ ಸಂಧಿವುಳ್ಳವನೂ, ಮನೋಹರವಾಗಿಯೂ, ಕೆಂಪಾಗಿಯೂ ಇರುವ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳವನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ॥15॥ ಅವನು ದುಂದುಭಿ ಧ್ವನಿಯಂತೆ ಗಂಭೀರವಾದ ಕಂಠಸ್ವರವುಳ್ಳವನೂ, ಫಳಫಳಿಸುತ್ತಿರುವ ದೇಹದಕಾಂತಿಯುಳ್ಳವನೂ, ಪ್ರತಾಪಶಾಲಿಯೂ, ಹೆಚ್ಚು-ಕಡಿಮೆಗಳಿಲ್ಲದೆ ಪರಿಪುಷ್ಟವಾದ ಅವಯವಗಳುಳ್ಳವನೂ, ಮೇಘಶ್ಯಾಮವರ್ಣದಿಂದ ಶೋಭಿತನು ಆಗಿರುವನು.॥16॥

* ಆನ್ವೀಕ್ಷಕೀ ತ್ರಯೀ ವಾರ್ತಾ ದಂಡನೀತಿಶ್ಚ ಶಾಶ್ವತೀ । ಏತಾವಿದ್ಯಾ ಚತಸ್ರಸ್ತು ಲೋಕಸಂಸ್ಥಿತಿ ಹೇತವಃ ॥

ಶ್ರೀರಾಮನ ಅವಯವಗಳಲ್ಲಿ ವಕ್ಷಃಸ್ಥಳ, ಮಣಿಕಟ್ಟು ಮತ್ತು ಮುಷ್ಟಿಗಳು ಈ ಮೂರು ಸ್ಥಾನಗಳು ಸ್ಥಿರವಾಗಿದ್ದವು1. (ಇವು ರಾಜಲಕ್ಷಣಗಳು). ಹುಬ್ಬುಗಳು, ತೋಳುಗಳು, ಮುಷ್ಕಗಳು, ಇವುಗಳು ದೀರ್ಘವಾಗಿದ್ದವು2. (ಇದು ಚಿರಂಜೀವಿ ಹಾಗೂ ಧನಿಕನ ಲಕ್ಷಣಗಳು) ತಲೆಗೂದಲಿನ ಅಗ್ರಭಾಗಗಳು, ವೃಷಣ ಮತ್ತು ಮೊಣಕಾಲುಗಳು ಸಮ ಪ್ರಮಾಣವಾಗಿದ್ದವು3. (ಇವನು ಭೂಪತಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ.) ನಾಭಿ, ಹೊಟ್ಟೆ ಮತ್ತು ಎದೆ ಉನ್ನತವಾಗಿದ್ದವು4. (ಇದೂ ರಾಜ ಲಕ್ಷಣಗಳೇ). ನೇತ್ರಾಂತಗಳು, ಉಗುರುಗಳು ಮತ್ತು ಅಂಗೈ-ಅಂಗಾಲುಗಳು ಕೆಂಪಗಿದ್ದವು5. (ಇವು ಸುಖೀ ಪುರುಷರ ಲಕ್ಷಣಗಳು). ಪಾದರೇಖೆಗಳು, ತಲೆಗೂದಲು, ಲಿಂಗವಣಿ ಇವು ನುಣುಪಾಗಿದ್ದವು6. (ಇವು ಭಾಗ್ಯವಂತನ ಲಕ್ಷಣಗಳು) ಅವನ ಗಂಭೀರವಾದ ನಡಿಗೆ, ನಾಭಿಯು ಆಳವಾಗಿದೆ7. (ಇದು ಪ್ರಶಂಸಾಪಾತ್ರನ ಲಕ್ಷಣಗಳು.) ॥17॥

1. ಉರಶ್ಚ ಮಣಿಬಂಧಶ್ಚ ಮುಷ್ಟಿಶ್ಚ ನೃಪತೇ ಸ್ಥಿರಾಃ 2. ದೀರ್ಘಭೃೂಬಾಹು ಮುಷ್ಕಸ್ತು ಚಿರಂಜೀವೀ ಧನೀ ನರಃ 3. ಕೇಶಾಗ್ರಂ ವೃಷಣಂ ಜಾನು ಸಮಾ ಯಸ್ಯ ಸ ಭೂಪತಿಃ 4. ನಾಭ್ಯಂತಃ ಕುಕ್ಷಿ ವಕ್ಷೋಭಿರುನ್ನತೈಃ ಕ್ಷಿತಿಪೋ ಭವೇತ್ 5. ನೇತ್ರಾಂತ ನಖ ಪಾಣ್ಯಂ ಘ್ರಿತಲೈಸ್ತಾಮ್ರೈಸಿಭಿಃ ಸುಖೀ 6. ಸ್ನಿಗ್ಧಾ ಭವಂತಿ ವೈಯೇಷಾಂ ಪಾದರೇಖಾಃ ಶಿರೋರುಹಾಃ ತಥಾ ಲಿಂಗಮಣಿ ಸ್ತೇಷಾಂ ಮಹಾಭಾಗ್ಯಂ ವಿನಿರ್ದಿಶೇತ್॥ 7. ಸ್ಪರೇಗತೌ ಚ ನಾಭೌ ಚ ಗಂಭೀರಸಿಷು ಶಸ್ಯತೇ

ರಾಮನ ಹೊಟ್ಟೆಯ ಮೇಲೆ ಅಥವಾ ಕುತ್ತಿಗೆಯಲ್ಲಿ ತ್ರಿವಳಿ (ಮೂರುಗೇರೆ)ಗಳಿವೆ. ಅವನ ಪಾದತಲಗಳು ತಗ್ಗಾಗಿವೆ, ಸ್ತನಗಳ ತೊಟ್ಟು ಕೇಳಮುಖವಾಗಿವೆ. ಕಾಲಿನಲ್ಲಿರುವ ರೇಖೆಗಳು ಕೇಳಮುಖವಾಗಿವೆ.1 (ಇವು ಧನಿಕನ ಲಕ್ಷಣಗಳು) ಕುತ್ತಿಗೆ, ಪ್ರಜನನ, ಪೃಷ್ಠ, ಮೊಣಕಾಲುಗಳು ಇವು ನಾಲ್ಕು ಹ್ರಸ್ವವಾಗಿವೆ.2 (ಇವು ಪೂಜ್ಯರ ಲಕ್ಷಣಗಳು) ತಲೆಯಲ್ಲಿ ಮೂರು ಸುಳಿಗಳಿವೆ.3 (ಇವು ಮಹಾರಾಜನ ಲಕ್ಷಣಗಳು) ಅವನ ಅಂಗುಷ್ಠದ ಮೂಲದಲ್ಲಿ ಚತುರ್ವೇದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಲಕ್ಷಣವಾದ ನಾಲ್ಕುಗೆರೆಗಳಿವೆ.4 ಹಣೆಯಲ್ಲಿ ಪಾದಗಳಲ್ಲಿ, ಕೈಗಳಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಗೆರೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವನು.5 (ಇವು ಆಯುರ್ದಾಯವು, ಮಹಾರಾಜನ ಲಕ್ಷಣಗಳು) ಎತ್ತರವಿರುವವನು.6 (ಅವನು ತೊಂಭತ್ತಾರು ಅಂಗುಲಗಳು ಎತ್ತರವಿರುವವನು. ಇದು ದೇವತಾ ಲಕ್ಷಣವು.) ಬಾಹುಗಳು, ಮೊಣಕಾಲುಗಳು, ತೊಡೆ, ಮೀನಖಂಡ ಇವು ನಾಲ್ಕು ಸಮವಾಗಿದ್ದು ಸುಂದರವಾಗಿದ್ದವು7. ॥18॥

1. ‘‘ಪೀನೋಚಿತೈರ್ನಿಮ್ನೆ ಃ ಕ್ಷಿತಿಪತಯ ಶ್ಚೂಚುಕೈಃ ಸ್ತನೈಃ ಸುಖಿನಃ ಸ್ನಿಗ್ಧಾ ವಿಮ್ನಾ ರೇಖಾ ಧನೀನಾಂ ತದ್ವ್ಯಾತ್ಯಯೇನ ನಿಸ್ವಾನಾಮ್॥’’

ಸ್ತನಗಳು ಪುಷ್ಟವಾಗಿ ಕೆಳಗೇ ಬಾಗಿದ್ದರೆ ಇದು ರಾಜಲಕ್ಷಣವು. ಸ್ತನಾಗ್ರಗಳೂ, ಪಾದರೇಖೆಗಳೂ, ಕೇಳಮುಖವಾಗಿದ್ದರೆ ಧನಿಕ ಲಕ್ಷಣವು. ಇದಕ್ಕೆ ವಿಪರೀತವಾಗಿದ್ದರೆ ದರಿದ್ರಲಕ್ಷಣವು.

2. ‘‘ಗ್ರೀವಾ ಪ್ರಜನನಂ ಪೃಷ್ಠಂ ಹ್ರಸ್ವಂ ಜಂಘಾ ಚ ಪೂಜ್ಯತೇ ’’ 3. ‘‘ಆವರ್ತತ್ರಯರುಚಿರಂ ಯಸ್ಯ ಶಿರಃ ಸ ಕ್ಷಿತಿಭೃತಾಂ ನೇತಾ ’’

4. ‘‘ಮೂಲೇಗುಂಷ್ಠಸ್ಯ ವೇದಾನಾಂ ಚತಸ್ರಸ್ತಿಸ್ರ ಏವ ವಾ ಏಕಾ ದ್ವೇವಾ ಯಥಾಯೋಗಂ ರೇಖಾ ಜ್ಞೇಯಾ ದ್ವಿಜಾತಿನಾಮ್ ॥’’

ಹೆಬ್ಬೆರಳಿನ ಮೂಲನದಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ರೇಖೆಗಳಿವೆಯೋ ಅಷ್ಟು ವೇದಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರವೀಣಾನಾಗುತ್ತಾನೆ.

5. (ಅ) ‘‘ಲಲಾಟೇ ಯಸ್ಯ ದೃಶ್ಯಂತೇ ಚುತಸಿದ್ವ್ಯೇಕರೇಖಿಕಾಃ ಶತದ್ವಯಂ ಶತಂ ಷಷ್ಠಿಃ ತಸ್ಯಾಯುರ್ವಿಂಶತಿಸ್ತಥಾ ॥’’

ಹಣೆಯಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಗೆರೆಗಳಿದ್ದರೆ 200 ವರ್ಷ, ಮೂರು ಗೆರೆಗಳಿದ್ದರೆ 100, ಎರಡು ಗೆರೆಗಳಿದ್ದರೆ 60, ಒಂದೇ ಗೇರೆ ಇದ್ದರೆ 30 ವರ್ಷಗಳು ಆಯುಃ ಪ್ರಮಾಣವು.

(ಆ) ‘‘ಯಸ್ಯ ಪಾದತಲೇ ವಜ್ರ ಧ್ವಜ ಶಂಖಾಂಕುಶೋಪಮಾಃ ರೇಖಾ ಸಮ್ಯಕ್ಪ್ರಕಾಶಂತೇ ಮನುಜೇಂದ್ರಂ ತಮಾದಿಶೇತ್ ॥’’

ಅಂಗಾಲುಗಳಲ್ಲಿ ವಜ್ರ, ಧ್ವಜ, ಶಂಖ, ಅಂಕುಶ ಈ ಆಕಾರದಿಂದ ರೇಖೆಗಳುಳ್ಳವನು ಚಕ್ರವರ್ತಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ.

(ಇ) ‘‘ಪಾಣೌ ಚತಸ್ರೋ ರೇಖಾಶ್ಚ ಯಸ್ಯತಿಷ್ಠತ್ಯಭಂಗುರಾಃ ’’

ಅಂಗೈಯಲ್ಲಿ ಭಂಗವಿಲ್ಲದ ನಾಲ್ಕು ಗೆರೆಗಳಿದ್ದರೆ ಅವನು ಚಕ್ರವರ್ತಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ.

6. ‘‘ಷಣ್ಣವತ್ಯಂಗುಲೋತ್ಸೇಧೋ ಯಃ ಪುಮಾನ್ ಸ ದಿವೌಕಸಃ’’ 7. ‘‘ಬಾಹೂಜಾನೂರು ಜಂಘಾಶ್ಚ ಚತ್ವಾರ್ಯಥಸಮಾನಿ ಚ ’’

ಶ್ರೀರಾಮನ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಜೊತೆಗಳು ಅಂದರೆ - ಹುಬ್ಬುಗಳು, ಮೂಗು ಹೊಳ್ಳೆಗಳೂ, ಕಣ್ಣುಗಳೂ, ಕಿವಿಗಳು, ತುಟಿಗಳು, ಸ್ತನಾಗ್ರಗಳು, ಮೊಣಕೈಗಳು, ಮಣಿಕಟ್ಟು ಗಳು, ಮೊಣಕಾಲುಗಳು, ವೃಷಣಗಳು, ಕಟಿಗಳು, ಕೈಗಳು, ಪಾದಗಳು, ಪಿರ್ರೆಗಳ ಮೇಲಿರುವ ಎತ್ತರವಾದ ಭಾಗಗಳು ಇವುಗಳು ಸಮಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿವೆ.1 (ಇವು ರಾಜ ಲಕ್ಷಣ ಗಳು) ನಾಲ್ಕು ಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮುಂಭಾಗದ ಹಲ್ಲುಗಳಿರುವವು2. ಅವನು ಸಿಂಹ, ಶಾರ್ದೂಲ, ಗಜ, ವೃಷಭ ಇವುಗಳಂತೆ ನಾಲ್ಕು ಬಗೆಯಾದ ನಡೆಯುಳ್ಳವನು3. ಸುಂದರವಾದ ಕೆಂಪಾದ ತುಟಿಗಳುಳ್ಳವನು. ಮಾಂಸಲವಾದ ದವಡೆಗಳುಳ್ಳವನು. ಎತ್ತರವಾದ ಹಾಗೂ ನೀಳವಾದ ಮೂಗು ಉಳ್ಳವನಾಗಿದ್ದಾನೆ.4 ಅವನ ಮಾತು, ಮುಖ, ಉಗುರು, ಕೂದಲು ಮತ್ತು ಚರ್ಮ ಈ ಐದು ಅವಯವಗಳು ಸ್ನಿಗ್ಧ (ಮೃದುವಾದ) ವಾಗಿವೆ.5 ಅವನಿಗೇ ಪೃಷ್ಠವಂಶ, ಶರೀರ, ಕೈಬೆರಳುಗಳು, ಕಾಲ್ಬೆರಳುಗಳು, ಕೈಗಳು, ಮೂಗೂ, ಕಣ್ಣುಗಳು, ಕಿವಿಗಳು, ಪ್ರಜನವು ಈ ಎಂಟು ಅವಯವಗಳು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿಯೂ, ದೀರ್ಘವಾಗಿಯೂ ಇದ್ದವು.6 ॥19॥

1. ‘‘ಭ್ರುವೌ ನಾಸಾಪುಟೇ ನೇತ್ರೇ ಕರ್ಣಾವೋಷ್ಠೌ ಚ ಚೂಚುಕಾ ಕೂರ್ಪಕಾ ಮಣಿಬಂಧೌ ಚ ಜಾನುನೀ ವೃಷಣೌ ಕಟೀ ॥

ಕರೌ ಪಾದೌ ಸ್ಫಿಜಾ ಯಸ್ಯ ಸವೌ ಜ್ಞೇಯಃ ಸ ಭೂಪತಿಃ ॥

2. ‘‘ಸ್ನಿಗ್ಧಾ ಘನಾಶ್ಚ ದಶನಾಃ ಸುತೀಕ್ಷಣ ದಂಷ್ಟ್ರಾಃ ಸಮಾಶ್ಚ ಶುಭಾಃ ’’

ಹಲ್ಲುಗಳ ನಾಲ್ಕು ಲಕ್ಷಣಗಳು ಇಂತಿವೆ - ಸುಂದರವಾಗಿಯೂ, ನುಣುವಾಗಿಯೂ, ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿಯೂ, ತೀಕ್ಷ್ಣವಾಗಿಯೂ ಇರಬೇಕು.

3. ‘‘ಗಜಸಿಂಹಗತೀ ವೀರೌ ಶಾರ್ದೂಲವೃಷಭೋಪವೌ ’’ 4. ‘‘ಬಂಧುಜೀವಕುಸುಮೋಪಮೋಧರೋ ಮಾಂಸಲೋ ರುಚಿರಬಿಂಬರೂಪಧೃಕ್

ಪೂರ್ಣಮಾಂಸಲಹನುಸ್ತುಭೂಮಿಸ್ತುಂಗತುಂಡರುಚಿರಾಕೃತಿಸ್ತಥಾ ॥’’

5. ‘‘ಕೇಶನೇತ್ರ ದಂತತ್ವಕ್ ಪಾದತಲಾನಿ ಪಂಚಸ್ನಿಗ್ಧಾಃ ’’

‘‘ಚಕ್ಷು ಸ್ನೇಹೇನ ಸೌಭಾಗ್ಯಂ ದಂತಹಸ್ತೇನ ಶೋಭನಮ್ ತ್ವಚ ಸ್ನೇಹೇನ ಶಯನಮ್ ಪಾದಸ್ನೇಹೇನ ವಾಹನಮ್॥

ಸ್ನಿಗ್ಧನಲ ಮೃದುಕುಂಚಿತಾಸ್ತಥಾ ಮೂರ್ಧಜಾಸ್ಸುಖ ಕರಾಸ್ಸಮಂಶಿರಃ’’

ಮನೋಹರವಾದ ಕಣ್ಣುಗಳು ಸೌಭಾಗ್ಯವನ್ನೂ, ದಂತಗಳು ಭೋಜನ ಸೌಖ್ಯವನ್ನೂ, ಮೃದುವಾದ ಚರ್ಮವು ಶಯನ ಸೌಖ್ಯವನ್ನೂ, ಪಾದಗಳು ವಾಹನ ಸೌಖ್ಯವನ್ನು, ಕೂದಲುಗಳು ಸುಖಗಳನ್ನು ಕೊಡುವಂತಹವುಗಳು.

6. ಪೃಷ್ಠವಂಶಃ ಶರೀರಂ ಚ ಹಸ್ತ ಪಾದಾಂಗುಲೀ ಕರೌ ನಾಸಿಕಾ ಚಕ್ಷುಷೀ ಕರ್ಣೌ ಪ್ರಜನೋಯಸ್ಯ ಚಾಯತಾಃ ॥

ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಮುಖ, ಕಣ್ಣುಗಳು, ಬಾಯಿ, ನಾಲಿಗೆ, ತುಟಿ, ದವಡೆ, ಸ್ತನಗಳು, ಉಗುರುಗಳು, ಕೈಗಳು, ಕಾಲುಗಳು ಈ ಹತ್ತು ಅವಯವಗಳು ಪದ್ಮಾಕಾರದಲ್ಲಿವೆ.1 ಅವನ ವಕ್ಷಃಸ್ಥಳ, ತಲೆ, ಕುತ್ತಿಗೆ, ತೋಳುಗಳು, ಹೆಗಲು, ನಾಭಿ, ಪಾರ್ಶ್ಚಗಳು, ಪೃಷ್ಠಗಳು, ಕಿವಿಗಳು ಈ ಹತ್ತು ವಿಸ್ತಾರ (ದೊಡ್ಡ)ವಾಗಿವೆ.2 ಅವನಲ್ಲಿ ತೇಜಸ್ಸು, ಯಶಸ್ಸು ಸಂಪತ್ತು ಇವು ಮೂರು ವಿಸ್ತಾರವಾದುವುಗಳು.3 ಬಿಳಿಯ ಬಣ್ಣದ, ಸ್ವಚ್ಚವಾದ ಹಲ್ಲು, ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವವನು. ಪರಿಶುದ್ಧವಾದ, ಶುಭವಾದ ಮಾತೃವಂಶವನ್ನೂ, ಪಿತೃವಂಶವನ್ನು ಹೊಂದಿದವನು. ಅವನಿಗೇ ಕಂಕುಳು, ಹೊಟ್ಟೆ, ವಕ್ಷಃಸ್ಥಳ, ಮೂಗು, ಹೆಗಲು,
ಮತ್ತು ಹಣೆ ಈ ಆರು ಎತ್ತರವಾಗಿದ್ದವು. ಇದು ಎತ್ತರವಾಗಿದ್ದರೆ ಶುಭವನ್ನುಂಟುಮಾಡುತ್ತವೆ.4 ಅವನಿಗೆ ತಲೆಗೂದಲು, ಗಡ್ಡ-ಮೀಸೆಗಳು, ಉಗುರು, ಮೈಗೂದಲೂ, ಚರ್ಮ, ಬೆರಳುಗಳ ಗಿಣ್ಣುಗಳು, ಲಿಂಗವು, ಬುದ್ಧಿ, ದೃಷ್ಟಿ ಹೀಗೆ ಈ ಒಂಭತ್ತು ಅವಯವಗಳು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿದ್ದವು. ಅವನು ಪೂರ್ವಾಹ್ನ, ಮಧ್ಯಾಹ್ನ, ಅಪರಾಹ್ಣ ಎಂಬ ಈ ಮೂರೂ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮಾರ್ಥ ಕಾಮಗಳನ್ನು ಆಚರಿಸುವವನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ॥20॥

1. ಮುಖನೇತ್ರಾಸ್ಯ ಜಿಹ್ವೋಷ್ಠ ತಾಲುಸ್ತನನಖಾಃ ಕರೌ ಪಾದೌ ಚ ದಶ ಪದ್ಮಾನಿ ಪದ್ಮಾಕಾರಾಣಿ ಯಸ್ಯ ಚ ॥

2. ಶಿರೋಲಲಾಟೇ ಶ್ರವಣೇ ಗ್ರೀವಾ ವಕ್ಷಶ್ಚ ಹೃತ್ತಥಾ ಉದರಂ ಪಾಣಿಪಾದೌ ಚ ಪೃಷ್ಠಂ ದಶ ಬೃಹಂತಿ ಚ

3. ತ್ರಿಭಿ ರ್ವ್ಯಾಪ್ತಿ ಶ್ಚಯಸಸ್ಯಾತ್ತೇಜಸಾ ಯಶಸಾ ಶ್ರಿಯಾ 4. ಕಕ್ಷಃ ಕುಕ್ಷಿಶ್ಚ ವಕ್ಷಶ್ಚ ಘ್ರಾಣಂ ಸ್ಕಂಧೋ ಲಲಾಟಕಾ ಸರ್ವಭೂತೇಷು ನಿದಿರಷ್ಟಾ ಉನ್ನತಾಂಗಾಃ ಶುಭಪ್ರದಾಃ ॥

ಶ್ರೀರಾಮನು ಸಕಲಲೈಶ್ಚರ್ಯ ಸಂಪನ್ನನು ಸತ್ಯಭಾಷಣದಲ್ಲಿ, ಧರ್ಮಾಚರಣೆಯಲ್ಲಿ ನಿರತನು. ಧರ್ಮ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಧನವನ್ನು ಗಳಿಸಿ ಸತ್ಪಾತ್ರರಿಗೇ ದಾನಮಾಡುವವನು. ದೇಶಕಾಲಕ್ಕನುಸಾರವಾಗಿ ಪ್ರವರ್ತಿಸುವವನು. ಎಲ್ಲರೊಡನೆ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಮಾತಾಡುವವನು ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ॥21॥ ಶ್ರೀರಾಮನ ಸೋದರನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಕೌಸಲ್ಯಾ- ಸುಮಿತ್ರೆಯರಿಗೆ ಪ್ರೀತಿಪಾತ್ರನು. ಅವನು ಅನುರಾಗದಿಂದ, ರೂಪ-ಗುಣಗಳಿಂದ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನೇ ಹೋಲುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ಸಾಟಿಯಿಲ್ಲದ ಪರಾಕ್ರಮಶಾಲಿಯು. ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನು ಮೇಘಶ್ಯಾಮನು, ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಭಂಗಾರ ವರ್ಣದವನು. ಆ ಪುರುಷ ಶ್ರೇಷ್ಠರಿಬ್ಬರೂ ನಿನ್ನನ್ನು ನೋಡಬೇಕೇಂದು ಕುತೂಹಲಿಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ. ॥22-23॥

ನರಶ್ರೇಷ್ಠರಾದ ಆ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರಿಬ್ಬರೂ ನಿನ್ನನ್ನು ನೋಡಬೇಕೆಂಬ ಉತ್ಸುಕತೆಯಿಂದ ಸಮಗ್ರವಾದ ಭೂಮಂಡಲದಲ್ಲಿ ಹುಡುಕುತ್ತಾ ಕಡೆಗೆ ನಮ್ಮ ಬಳಿಗೆ ಬಂದರು. ॥24॥ ವಾನರ ರಾಜನಾದ ಸುಗ್ರೀವನು ತನ್ನ ಅಣ್ಣನಾದ ವಾಲಿಯಿಂದ ರಾಜ್ಯಭ್ರಷ್ಟನಾಗಿ, ಅವನಿಗೆ ಹೆದರಿ, ದಟ್ಟವಾದ ಮರಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಋಷ್ಯಮೂಕ ಪರ್ವತದ ಮೇಲೆ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಪ್ರಿಯದರ್ಶನನಾದ ಆ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಅಲ್ಲಿ ನೋಡಿದರು. ॥25॥ ಅಗ್ರಜನಾದ ವಾಲಿಯಿಂದ ರಾಜ್ಯದಿಂದ ಹೊರಹಾಕಲ್ಪಟ್ಟ, ಸತ್ಯಪ್ರತಿಜ್ಞನಾದ, ವಾನರ ಪ್ರಭುವಾದ ಸುಗ್ರೀವನ ಸೇವೆಯನ್ನು ನಾವು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದೆವು. ॥26॥ ಅನಂತರ ನಾರುಮಡಿಯನ್ನು ಉಟ್ಟಿರುವ, ಕೈಯಲ್ಲಿ ಧನುರ್ಬಾಣಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿಕೊಂಡಿರುವ, ನರಶ್ರೇಷ್ಠರೂ ಆದ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ರಮ್ಯವಾದ ಆ ಋಷ್ಯಮೂಕ ಪರ್ವತ ಪ್ರಾಂತ್ಯಕ್ಕೆ ಆಗಮಿಸಿದರು. ಧನುರ್ಧಾರಿಗಳಾದ ಆ ನರವೀರರನ್ನು ಆ ಕಪೀಂದ್ರನು ನೋಡಿದನು. ॥27-28॥ ಅವರನ್ನು ನೋಡಿದೊಡನೆ ಸುಗ್ರೀವನು ಭಯಕಂಪಿತನಾಗಿ ಒಂದೇ ನೆಗೆತಕ್ಕೆ ಪರ್ವತ ಶಿಖರವನ್ನು ಸೇರಿ ಅಲ್ಲಿ ಕುಳಿತನು. ಮತ್ತೆ ಕೂಡಲೇ ಅವರ ಬಳಿಗೆ ನನ್ನನ್ನು ಕಳಿಸಿದನು. ॥29॥ ಸುಗ್ರೀವನ ಆಜ್ಞಾನುಸಾರವಾಗಿ ನಾನು ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿಗಳಾದ, ಪುರುಷ ಶ್ರೇಷ್ಠರಾದ, ರೂಪ-ಲಕ್ಷ್ಮಣಸಂಪನ್ನರಾದ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರನ್ನು ಸಂಧಿಸಿ, ಅಂಜಲೀಬದ್ಧನಾಗಿ ಅವರ ಸಮೀಪಕ್ಕೆ ಹೋದೆನು. ನನ್ನಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನ ಸತ್ಯ ಸಂಗತಿಯನ್ನು ತಿಳಿದ ನಂತರ ಇಬ್ಬರೂ ಸುಪ್ರೀತರಾದರು. ಬಳಿಕ ನಾನು ಅವರಿಬ್ಬರನ್ನು ನನ್ನ ಬೆನ್ನಿನ ಮೇಲೆ ಕುಳ್ಳಿರಿಸಿಕೊಂಡು ಸುಗ್ರೀವನಿದ್ದೆಡೆಗೆ ಕರೆದೊಯ್ದೆನು. ಅವರ ವಾಸ್ತವಿಕ ವಿಷಯವನ್ನು ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೇ ನಿವೇದಿಸಿಕೊಂಡೆನು. ॥32॥ ಪರಸ್ಪರ ಸಂಭಾಷಣೆಯಿಂದಾಗಿ ಇಬ್ಬರಲ್ಲೂ ಪ್ರೀತಿಯುಂಟಾಯಿತು. ಕೀರ್ತಿಸಂಪನ್ನರಾದ ಹರೀಶ್ವರ-ನರೇಶ್ವರರೂ ಹಿಂದಿನ ತಮ್ಮ ಕಷ್ಟ-ಸುಖಗಳ ವಿಚಾರ-ವಿನಿಮಯದಿಂದ ಅನ್ಯೋನ್ಯರಾಗಿ ವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ಹೊಂದಿದರು. ॥33॥ ಬಳಿಕ ಪತ್ನಿಯ ಕಾರಣದಿಂದ ರಾಜ್ಯಭ್ರಷ್ಟನಾದ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಮಣಾಗ್ರಜನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನು ಬಹಳವಾಗಿ ಸಂತೈಸಿದನು. ॥34॥

ಮತ್ತೆ ಎಂತಹ ದುಷ್ಕರವಾದ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಲೀಲಾಜಾಲವಾಗಿ ಸಾಧಿಸುವ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ನಿನ್ನ ಅಪಹರಣದಿಂದ ಉಂಟಾಗಿರುವ ಶೋಕವನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ವಾನರೇಂದ್ರನಾದ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ವಿವರಿಸಿ ದನು. ॥35॥ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ತಿಳಿಸಿದ ವಿಷಯವನ್ನು ಕೇಳಿ ವಾನರೇಂದ್ರನಾದ ಸುಗ್ರೀವನು ಗ್ರಹಗ್ರಸ್ತನಾದ ಸೂರ್ಯ ನಂತೆ ತೇಜೋಹೀನನಾದನು. ॥36॥

ರಾವಣನು ನಿನ್ನನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿಕೊಂಡು ಹೋಗುವಾಗ ನೀನ್ನ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿರುವ ಆಭರಣಗಳನ್ನು ನೀನು ಭೂಮಿಗೆ ಬೀಳಿಸಿದಿ. ಅವೆಲ್ಲವನ್ನು ವಾನರವೀರರು ತಂದು ಸಂತೋಷದಿಂದ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ತೋರಿಸಿದರು. ಆದರೆ ರಾವಣನು ನಿನ್ನನ್ನು ಕೊಂಡುಹೋದ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಮಾತ್ರ ತಿಳಿಯಲಿಲ್ಲ. ॥37-38॥ ಆ ಆಭರಣಗಳೆಲ್ಲ ಥಳ-ಥಳಿಸುತ್ತಾ ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ ಚೆಲ್ಲಾಪಿಲ್ಲಿಯಾಗಿ ಬಿದ್ದಿರುವುದನ್ನು ನಾನೇ ಒಟ್ಟಾಗಿಸಿ ತಂದು ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಸಿದ್ದೆ. ಆ ನಗಗಳನ್ನು ಸುಗ್ರೀವನು ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಸಮರ್ಪಿಸಿದನು. ಒಡವೆಗಳನ್ನು ನೋಡಿದ ತತ್ಕ್ಷಣ ಶ್ರೀರಾಮನು ಎಚ್ಚರದಪ್ಪಿದವನಂತಾದನು. ಸುಂದರವಾದ ನಿನ್ನ ಆಭರಣಗಳನ್ನು ದಿವ್ಯಸ್ವರೂಪನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನು ತನ್ನ ತೊಡೆಯ ಮೇಲೆ ಇಟ್ಟುಕೊಂಡು ಪರಿಪರಿಯಾಗಿ ವಿಲಾಪಿಸತೊಡಗಿದನು. ರಾಮನು ಅದನ್ನು ಪದೇ - ಪದೇ ನೋಡುತ್ತಾ ಅಳುತ್ತಿದ್ದನು. ಈ ವಿಧವಾಗಿ ಅವು ಅವನ ಶೋಕಾಗ್ನಿಯನ್ನು ಪ್ರಜ್ವಲಿಸುವಂತಿತ್ತು. ॥39-42॥

ದುಃಖಪೀಡಿತನಾಗಿದ್ದ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನು ಶೋಕವನ್ನು ತಾಳಲಾರದೆ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದು ಬಿಟ್ಟನು. ಆಗ ನಾನು ವಿಧ-ವಿಧವಾದ ಆಶ್ವಾಸನೆಯ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳಿ ಸಂತೈಸುತ್ತಾ ಅವನನ್ನು ಬಹಳ ಕಷ್ಟದಿಂದ ಹಿಡಿದೆಬ್ಬಿಸಿದೆನು. ॥43॥ ಸೌಮಿತ್ರಿ ಸಹಿತನಾದ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನು ಆಭರಣಗಳನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ ಪುನಃ ಪುನಃ ನಮ್ಮೆಲ್ಲರಿಗೆ ತೋರಿಸುತ್ತಾ, ನಿನ್ನನ್ನು ನೆನೆ-ನೆನೆದು ಬಹಳ ಹೊತ್ತು ವಿಲಪಿಸಿದನು. ಅನಂತರ ಆ ಎಲ್ಲ ಆಭರಣಗಳನ್ನು ಸುಗ್ರೀವನ ವಶಕ್ಕೆ ಒಪ್ಪಿಸಿದನು. ॥44॥ ಎಲೈ ಪೂಜ್ಯಳೇ! ನಿನ್ನನ್ನು ಕಾಣದೆ ಇರುವುದರಿಂದ ಆ ಶ್ರೀರಾಮನು ನಿತ್ಯವು ಉರಿಯು ತ್ತಿರುವ ಅಗ್ನಿಪರ್ವತದಂತೆ ತಪಿಸುತ್ತಿರುವನು. ॥45॥ ದಕ್ಷಿಣಾಗ್ನಿ, ಗಾರ್ಹಪತ್ಯ, ಆಹವನೀಯಗಳೆಂಬ ಮೂರು ಅಗ್ನಿಗಳು ಅಗ್ನಿಗೃಹವನ್ನು ತಾಪಗೊಳಿಸುವಂತೆ-ನಿನ್ನ ಅಗಲುವಿಕೆಯಿಂದ ನಿದ್ರಾರಾಹಿತ್ಯ, ಶೋಕ ಮತ್ತು ಚಿಂತೆಗಳು ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಸಂತಾಪ ಗೊಳಿಸುತ್ತಿವೆ. ॥46॥ ನಿನ್ನನ್ನು ಕಾಣದೇ ಇರುವ ಕಾರಣದಿಂದ ಶೋಕದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ ರಾಘವನು ದೊಡ್ಡದಾದ, ಭಯಂಕರವಾದ ಭೂಕಂಪದಿಂದ ಪರ್ವತವು ಅಲ್ಲಾಡುವಂತೆ ಕಂಪಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ॥47॥ ಎಲೈ ರಾಜಕುಮಾರೀ! ನಿನ್ನನ್ನು ಕಾಣದಿರುವ ಶ್ರೀರಾಮನು ಸುರಮ್ಯವಾದ ವನಗಳಲ್ಲಿ, ನದೀತೀರಗಳಲ್ಲಿ, ಚಿಲುಮೆಗಳ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದರೂ ಅವುಗಳ ಸೊಬಗನ್ನು ನೋಡಿ ಸಂತೋಷಪಡುವುದಿಲ್ಲ. ॥48॥ ಎಲೈ ಜಾನಕೀ! ಆ ಮನುಜ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನು-ಬಂಧು ಮಿತ್ರರಿಂದ ಕೂಡಿದ ರಾವಣನನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿ, ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ನಿನ್ನನ್ನು ಸೇರಲಿರುವನು. (ನಿನ್ನನ್ನು ಕೊಂಡು ಹೋಗು ವನು) ॥49॥ ರಾಮ-ಸುಗ್ರೀವರಿಬ್ಬರೂ ವಾಲಿಯನ್ನು ಸಂಹರಿಸುವುದಕ್ಕೂ ಹಾಗೂ ನಿನ್ನನ್ನು ಹುಡುಕುವುದಕ್ಕೂ ಪರಸ್ಪರ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಂಡರು. ॥50॥ ಕಪೀಶ್ವರನಾದ ಸುಗ್ರೀವನು ವೀರ ರಾಜಕುಮಾರರಾದ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರೊಡನೆ ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಯನ್ನು ಸಮೀಪಿಸಿದನು. ಶ್ರೀರಾಮನ ಸಹಾಯದಿಂದ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ವಾಲಿಯು ಹತನಾದನು. ॥51॥ ಶ್ರೀರಾಮನು ಬಹಳ ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಯುದ್ಧಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ವಾಲಿಯನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿ ಎಲ್ಲ ಕಪಿ - ಕರಡಿಗಳ ಸಮೂಹಕ್ಕೆ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ರಾಜನನ್ನಾಗಿಸಿದನು. ಸೀತಮ್ಮಾ! ಹೀಗೆ ಶ್ರೀರಾಮ-ಸುಗ್ರೀವರಿಗೆ ಸಖ್ಯವು ಏರ್ಪಟ್ಟಿತು. ಆ ಇಬ್ಬರಿಗೂ ದೂತನಾಗಿ ನಾನು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿರುವೆನು. ನನ್ನನ್ನು ಹನುಮಂತನೆಂದು ತಿಳಿ. ॥52॥

ದೇವಿ! ಸುಗ್ರೀವನು ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಗೆ ರಾಜನಾದ ಬಳಿಕ ತನ್ನ ಅನುಯಾಯಿಗಳಾದ, ಮಹಾವೀರರಾದ ವಾನರ ಯೋಧರನ್ನು ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಿಂದ ಕರೆಯಿಸಿ, ನಿನ್ನನ್ನು ಹುಡುಕುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳಿಗೂ ಕಳಿಸಿಕೊಟ್ಟನು. ॥53॥ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಗಳೂ, ಪರ್ವತಸದೃಶರಾಗಿಯೂ ಇರುವ ಕಪಿವೀರರು ವಾನರೇಂದ್ರನಾದ ಸುಗ್ರೀವನಿಂದ ಅಪ್ಪಣೆ ಪಡೆದು ಭೂಮಿಯ ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ನಿನ್ನನ್ನು ಹುಡುಕಲು ಹೋಗಿರುವರು. ॥54॥ ಸುಗ್ರೀವನ ಕಠಿಣವಾದ ಆಜ್ಞೆಯಿಂದ ಭಯಗೊಂಡ ನಾವು ಮತ್ತು ಇತರ ಕಪಿನಾಯಕರು ನಿನ್ನನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಾ ಈ ಭೂ ಮಂಡಲದಲ್ಲಿ ಸುತ್ತಾಡುತ್ತಿದ್ದೇವೆ. ॥56॥ ಹಾಗೆ ನಾನಾ ದಿಕ್ಕುಗಳಿಗೆ ಹೊರಟವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಮಂತನೂ, ಮಹಾ ಬಲಶಾಲಿಯೂ ಆದ ವಾಲಿಯ ಸುತನಾದ ಅಂಗದನು ಒಬ್ಬನು. ಅವನು ಸುಗ್ರೀವನ ಸೈನ್ಯದಲ್ಲಿ ಮೂರನೆಯ ಒಂದು ಭಾಗ ಸೈನ್ಯದೊಂದಿಗೆ ನಿನ್ನನ್ನು ಹುಡುಕಲು ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ಹೊರಟನು. ನಾನೂ ಅವನೊಡನೇ ಹೊರಟವನು. ॥56॥ ಹೀಗೆ ಹೊರಟ ನಾವೆಲ್ಲರೂ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ವಿಂಧ್ಯಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಗ ದಾರಿ ತಪ್ಪಿ ಒಂದು ಬಿಲದಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿಹಾಕಿಕೊಂಡೆವು. ಹಾಗೆ ನಾವು ಅಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಪೀಡಿತರಾಗಿದ್ದಾಗಲೇ ಬಹಳ ದಿನಗಳು ಕಳೆದುಹೋದವು. ॥57॥ ಕಾರ್ಯ ಸಾಧನೆಯಾಗಲಿಲ್ಲವೆಂಬ ನಿರಾಶೆಯಿಂದಲೂ, ಸುಗ್ರೀವನು ವಿಧಿಸಿದ್ದ ಗಡುವು ತೀರಿಹೋಗಿದ್ದುದರಿಂದಲೂ, ಕಾರ್ಯಸಾಧಿಸದೆ ಹಿಂತಿರುಗಿದರೆ ಕಪಿರಾಜನು ದಂಡಿಸುವನೆಂಬ ಭಯದಿಂದಲೂ ನಾವೆಲ್ಲರೂ ಪ್ರಾಯೋಪವೇಶದ ಮೂಲಕ ಪ್ರಾಣತ್ಯಾಗ ಮಾಡಲು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದೆವು. ॥58॥ ನಾವು ಗಿರಿ, ದುರ್ಗಗಳಲ್ಲಿಯೂ, ನದೀ ತೀರಗಳಲ್ಲೂ, ನಿನ್ನನ್ನು ಹುಡುಕಿದೆವು. ದೇವೀ! ಅಲ್ಲೆಲ್ಲಾ ನಿನ್ನ ಜಾಡನ್ನು ತಿಳಿಯದೆ ಅಸುವನ್ನೀಗಲು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದೆವು. ॥59॥ ಅನಂತರ ಆ ಪರ್ವತದ ಮೇಲೆಯೇ ಪ್ರಾಯೋಪವೇಶವ್ರತವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದೆವು. ನಿರಾಹಾರ ದೀಕ್ಷೆಯನ್ನು ಕೈಗೊಂಡ ವಾನರಪುಂಗರೆಲ್ಲರನ್ನು ನೋಡಿ ಅಂಗದನು - ನಿನ್ನ ಸುಳಿವೇ ಸಿಕ್ಕದಿರುವುದನ್ನೂ, ವಾಲಿಯ ವಧೆಯನ್ನು, ಜಟಾಯುವಿನ ಮರಣವನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾ ಶೋಕಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿ ಗೋಳಾಡುತ್ತಿದ್ದನು. ॥60-62॥ ರಾಜನು ನಿರ್ದೇಶಿಸಿದ್ದ ಕಾರ್ಯಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ನಾವೆಲ್ಲರೂ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನಿರಾಶರಾಗಿದ್ದೆವು. ಆ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ ಅಸುನೀಗಲು ಸಿದ್ಧರಾಗಿದ್ದೆವು. ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅದೃಷ್ಟವಶಾತ್ ನಮ್ಮ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಸಾಧಿಸಿಕೊಡಲು ಆ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಮಹಾ ಬಲಶಾಲಿಯಾದ ಪಕ್ಷಿಯೊಂದು ಆಗಮಿಸಿತು. ಗೃಧ್ರರಾಜನಾದ ಜಟಾಯುವಿನ ಸೋದರನಾದ ಸಂಪಾತಿ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ಆ ಗೃಧ್ರರಾಜನು ತನ್ನ ತಮ್ಮನು ಹತನಾದನೆಂಬ ವಾರ್ತೆಯನ್ನು ನಮ್ಮಿಂದ ಕೇಳಿ ಕೋಪಗೊಂಡು ಇಂತೆಂದನು. ॥63-64॥ ಎಲೈ ವಾನರೋತ್ತಮರೇ! ನನ್ನ ತಮ್ಮನಾದ ಜಟಾಯುವನ್ನು ಯಾರು, ಎಲ್ಲಿ ಕೊಂದರು? ಇದನ್ನು ನಿಮ್ಮಿಂದ ಕೇಳಬಯಸುತ್ತೇನೆ. ॥65॥

ವೈದೇಹಿ! ಸಂಪಾತಿಯು ಹೀಗೆ ಪ್ರಶ್ನಿಸಲು, ಜನಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ನಿನ್ನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವ ಸಲುವಾಗಿ ರಾವಣನನ್ನು ಎದುರಿಸಿ ನಿಂತ ಜಟಾಯುವನ್ನು ಮಹಾಭಯಂಕರನಾದ ರಾಕ್ಷಸರಾಜನು ಸಂಹರಿಸಿದನು. ಪರೋಪಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಶಂಸನೀಯ ಮೃತ್ಯುವನ್ನು ಪಡೆದ ವಿಷಯವನ್ನು ಅಂಗದನು ಸಂಪಾತಿಗೆ ತಿಳಿಸಿದನು. ॥66॥ ಅರುಣನ ಮಗನಾದ ಸಂಪಾತಿಯು ಜಟಾಯುವಿನ ನಿಧನ ವಾರ್ತೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ಅತಿ ದುಃಖಿತನಾಗಿ, ನೀನು ರಾವಣನ ಅಶೋಕವನದಲ್ಲಿ (ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ) ಇರುವ ಶುಭವಾರ್ತೆಯನ್ನು ನಮಗೆ ತಿಳಿಸಿದನು. ॥67॥ ಮತ್ತೆ ಆ ಸಂಪಾತಿಯು ಹೇಳಿದ ಸಂತೋಷಕರವಾದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ, ಅಂಗದ ಪ್ರಮುಖರಾದ ನಾವೆಲ್ಲರೂ ಅಲ್ಲಿಂದ ಹೊರಟೆವು. ॥68॥

ನಿನ್ನನ್ನು ಕಾಣುವುದರಲ್ಲೇ ವಿಶೇಷವಾದ ಉತ್ಸಾಹವುಳ್ಳ ನಾವುಗಳು ಸಂತೋಷದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿಹೋಗಿ, ವಿಂಧ್ಯ ಪರ್ವತದಿಂದ ಹೊರಟು ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಸಮುದ್ರದ ಉತ್ತರ ತೀರಕ್ಕೆ ಬಂದೆವು. ॥69-70॥ ನಿನ್ನ ದರ್ಶನದ ಆಕಾಂಕ್ಷೆಯಿಂದ ಸಾಗರ ತಟವನ್ನು ಸೇರಿದ ಅಂಗದಾದಿ ಪ್ರಮುಖರೆಲ್ಲರೂ ಮತ್ತೊಂದು ಭಯದಿಂದ ಚಿಂತಾಗ್ರಸ್ಥ ರಾದರು. ಅಪಾರವಾದ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ನೋಡಿದೊಡನೆಯೇ ಕುಸಿದುಹೋದ ಆ ಕಪಿಸೈನ್ಯದ ಮಹಾಭಯವನ್ನು ದೂರಗೊಳಿಸಿ, ನಾನು ನೂರು ಯೋಜನ ವಿಸ್ತಾರವಾದ ಮಹಾಸಾಗರವನ್ನು ಹಾರಿಕೊಂಡು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದೆನು. ಅದೇ ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ನಿಬಿಡವಾದ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದೆನು. ಪೂಜ್ಯಳೇ! ನಾನು ರಾವಣನನ್ನು ನೋಡಿದೆನು. ಶೋಕಾಕುಲಳಾದ ನಿನ್ನನ್ನು ದರ್ಶಿಸಿದೆನು. ನಡೆದುದೆಲ್ಲವನ್ನು ಯಥಾವತ್ತಾಗಿ ನಿವೇದಿಸಿಕೊಂಡಿರುವೆನು.

ಎಲೈ ದೇವಿಯೇ! ನಾನು ಶ್ರೀರಾಮನ ದೂತನು. ನನ್ನಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಸವನ್ನಿಡು. ಆ ಸ್ವಾಮಿಯ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹ ದಿಂದಲೇ ನಿನ್ನನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಾ ಇಲ್ಲಿಗೇ ಬಂದಿರುವೆನು. ದಯಮಾಡಿ ನನ್ನೊಡನೆ ಮಾತಾಡು. ॥71-74॥ ಅಮ್ಮಾ! ನಾನು ವಾಯುಸುತನು. ಸುಗ್ರೀವನ ಮಂತ್ರಿಯು. ನನ್ನನ್ನು ನಂಬು. ಶಸ್ತ್ರಧಾರಿಗಳಲ್ಲಿಯೇ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ನಿನ್ನ ಪತಿಯಾದ ಶ್ರೀರಾಮನು ಕುಶಲಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಸರ್ವಶುಭ ಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿರುವ, ನಿನ್ನ ಪತಿಯ ಹಾಗೂ ತನ್ನ ಗುರುವಾದ ಶ್ರೀರಾಮನ ಹಿತದಲ್ಲಿಯೂ, ಸೇವೆಯಲ್ಲಿಯೂ ನಿರತನಾಗಿರುವ ವೀರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ ಕುಶಲಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ. ॥75-76॥

ಸುಗ್ರೀವನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ ನಾನೊಬ್ಬನೇ ಈ ಲಂಕಾನಗರವನ್ನು ಸೇರಿದೆನು. ಕಾಮರೂಪಿಯಾದ ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಾ ಒಬ್ಬಂಟಿಗನಾಗಿ ಸಂಚರಿಸಿ ಈ ಅಶೋಕ ವನಕ್ಕೆ (ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕಿಗೆ) ಬಂದಿರುವೆನು. ॥77॥ ಅಮ್ಮಾ! ನೀನು ವಿನಾಶಹೊಂದಿರುವೆಯೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ಕಪಿನಾಯಕರೆಲ್ಲರೂ ಬಹಳ ದುಃಖಪಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಸೌಭಾಗ್ಯ ವಶದಿಂದ ನಿನ್ನ ದರ್ಶನವಾದುದನ್ನು ಹೇಳುವುದರ ಮೂಲಕ ಅವರ ಸಂತಾಪವನ್ನು ಹೋಗಲಾಡಿಸುವೆನು. ದೇವೀ! ಸೌಭಾಗ್ಯ ವಶದಿಂದ ನಾನು ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಲಂಘಿಸಿದುದು ವ್ಯರ್ಥವಾಗಲಿಲ್ಲ. ॥78-79॥ ಯಾವುದೇ ವಿಘ್ನಗಳು ಎದುರಾಗದೆ ಎಲ್ಲರಿಗಿಂತ ಮುಂದಾಗಿ ನಿನ್ನನ್ನು ದರ್ಶಿಸಿದ ಕೀರ್ತಿಯು ನನಗೇ ದಕ್ಕಿದೆ. ಇದು ನನಗೆ ಪ್ರಾಪ್ತವಾದ ಮಹದ್ಭಾಗ್ಯವು. ಮಹಾವೀರನಾದ ರಾಘವನು ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪನಾದ ರಾವಣನನ್ನು, ಆತನ ಬಂಧು, ಮಿತ್ರ ಪರಿವಾರವನ್ನು, ಸಂಹರಿಸಿ ಬಹುಬೇಗನೇ ನಿನ್ನನ್ನು ಸೇರುತ್ತಾನೆ. ॥80॥

ವೈದೇಹೀ! ‘ಮಾಲ್ಯವಂತ’ ಎಂಬ ಪರ್ವತವು ಎಲ್ಲ ಪರ್ವತಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದುದು. ಅಲ್ಲಿ ವಾಸವಾಗಿದ್ದ ಕೇಸರಿ ಎಂಬ ಕಪೀಶ್ವರನು ಒಮ್ಮೆ ಗೋಕರ್ಣ ಪರ್ವತಕ್ಕೆ ಹೋದನು. ಪುಣ್ಯಪ್ರದವಾದ ಗೋಕರ್ಣಕ್ಷೇತ್ರದ ಸಮುದ್ರ ತೀರದಲ್ಲಿ ಯಾತ್ರಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ತೊಂದರೆಯನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದ ಶಂಬಸಾದನೆಂಬ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ಸಂಹರಿಸುವಂತೆ ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಗಳು ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ನನ್ನ ತಂದೆಗೆ ಆಜ್ಞೆಮಾಡಿದರು. ಅವರ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ನನ್ನ ತಂದೆಯು ಆ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿದನು. ಅಂತಹ ಮಹಾಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ಕೇಸರಿಯ ಭಾರ್ಯೆಯಾದ ಅಂಜನಾದೇವಿಯಲ್ಲಿ ವಾಯುದೇವರ ಅನುಗ್ರಹದಿಂದ ನಾನು ಹುಟ್ಟಿದೆನು. ನನ್ನ ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದಲೇ ನಾನು ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಹನುಮಂತ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಖ್ಯಾತನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ॥81-83॥

ಪವಿತ್ರಳಾದ ಓ ವೈದೇಹೀ! ನಿನಗೆ ವಿಶ್ವಾಸ ಉಂಟಾಗಲೆಂದು ನಾನು ನಿನ್ನ ಪತಿಯ ಎಲ್ಲ ಗುಣಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದೇನೆ. ದೇವೀ! ರಾಘವನು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿಯೂ ಬಹುಬೇಗನೇ ನಿನ್ನನ್ನು ಇಲ್ಲಿಂದ ಕರೆದೊಯ್ಯುವನು. ॥84॥ ಹೀಗೆ ಹನುಮಂತನು ನಾನಾವಿಧವಾದ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹವಾದ ಸಂಗತಿಗಳನ್ನು ಹೇಳಿ ಶೋಕಪೀಡಿತಳಾಗಿದ್ದ ಸೀತಾದೇವಿಯಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ಮೂಡಿಸಿದನು. ಹನುಮಂತನು ಹೇಳಿದ ಶ್ರೀರಾಮನಲ್ಲಿದ್ದ ಸಹಜವಾದ ಗುರುತುಗಳಿಂದ ಅವನು ಶ್ರೀರಾಮನ ದೂತನೆಂದೇ ಸೀತೆಯು ದೃಢಪಡಿಸಿಕೊಂಡಳು. ॥85॥ ಅಪಾರವಾದ ಸಂತೋಷವನ್ನು ಹೊಂದಿದ ಜಾನಕಿಯ ಸುಂದರವಾದ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಹರ್ಷಾತಿರೇಕದ ಆನಂದ ಬಾಷ್ಪಗಳು ಸುರಿದವು. ಎಣ್ಣೆಗೆಂಪಾಗಿಯೂ, ಬಿಳುಪಾಗಿಯೂ, ವಿಶಾಲವಾಗಿಯೂ ಇದ್ದ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದ ವಿಶಾಲಾಕ್ಷಿ ಸೀತಾದೇವಿಯ ಸುಂದರವಾದ ಮುಖಾರವಿಂದವು ರಾಹುವಿನಿಂದ ಮುಕ್ತವಾದ ಚಂದ್ರ ನಂತೆ ಅರಳಿತು. ॥86॥ ಆಗ ಅವಳು ಹನುಮಂತನನ್ನು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ವಾನರನೆಂದೇ ಭಾವಿಸಿದಳು. ಬಳಿಕ ಹನುಮಂತನು ಪ್ರಿಯದರ್ಶನಳಾದ ಸೀತಾದೇವಿಗೆ ಹೀಗೆ ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟನು. ॥87॥

ಎಲೈ ಮೈಥಿಲೀ! ಎಲ್ಲ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ನಿನಗೆ ಯಥಾವತ್ತಾಗಿ ಹೇಳಿರುವೆನು. ಇನ್ನಾದರೂ ನೀನು ಸಮಾಧಾನ ವನ್ನು ಹೊಂದು. ನಾನು ಮುಂದೇನು ಮಾಡಲೀ? ನಿನಗೆ ಸಂತೋಷವಾಗುವಂತೆ ತಿಳಿಸು. ನಿನ್ನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಡೆದು ನಾನು ಶ್ರೀರಾಮನಲ್ಲಿಗೆ ಹಿಂದಿರುಗುವೆನು. ॥88॥

ಮಹರ್ಷಿಗಳ ಪ್ರೇರಣೆಯಂತೆ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಕೇಸರಿಯು ಶಂಬಸಾದನನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿದನು. ವಾಯುವಿನ ಅನುಗ್ರಹದಿಂದ ನಾನು ಕೇಸರಿಯ ಪತ್ನಿಯಾದ ಅಂಜನಾದೇವಿಯಲ್ಲಿ ಜನ್ಮತಾಳಿದೆನು. ವಾನರನೂ, ವಾಯುಪುತ್ರನೂ ಆದ ನಾನು ವಾಯುವಿನಷ್ಟೇ ಬಲಿಷ್ಠನಾಗಿರುವೆನು. ॥89॥

ಇತ್ಯಾರ್ಷೇ ಶ್ರೀಮದ್ರಾಮಾಯಣೇ ವಾಲ್ಮೀಕೀಯೇ ಆದಿಕಾವ್ಯೇ ಸುಂದರಕಾಂಡೇ ಪಂಚತ್ರಿಂಶಃ ಸರ್ಗಃ ॥35॥

ಮಹರ್ಷಿವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆದಿಕಾವ್ಯವಾದ ಶ್ರೀಮದ್ರಾಮಾಯಣದ ಸುಂದರಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಮೂವತ್ತೈದನೆಯ ಸರ್ಗವು ಮುಗಿಯಿತು.

ಮೂವತ್ತಾರನೆಯ ಸರ್ಗ

ಹನುಮಂತನು ಸೀತಾದೇವಿಗೆ ಮುದ್ರೆಯುಂಗುರವನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿದ್ದು, ಶ್ರೀರಾಮನು ಯಾವಾಗ ತನ್ನನ್ನು ಉದ್ಧರಿಸುವನೆಂದು ಸೀತೆಯ ಉದ್ಗಾರ, ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಸೀತೆಯಲ್ಲಿರುವ ಅನುರಾಗವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿ ಹೇಳಿ ಆಕೆಯನ್ನು ಸಮಾಧಾನಗೊಳಿಸಿದುದು

ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯೂ, ವಾಯುಸುತನೂ ಆದ ಹನುಮಂತನು ಸೀತಾದೇವಿಗೆ ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ವಿಶ್ವಾಸ ಹುಟ್ಟುವಂತೆ ವಿನಯಪೂರ್ವಕವಾದ ಮಾತನ್ನು ಪುನಃ ಹೇಳತೊಡಗಿದನು ॥1॥ ಎಲೈ ಭಾಗ್ಯಶಾಲಿನೀ ದೇವಿ! ವಾನರನಾದ ನಾನು ಧೀಮಂತನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನ ದೂತನು. ರಾಮನಾಮಾಂಕಿತವಾದ, ದಿವ್ಯವಾದ ಈ ಉಂಗುರವನ್ನು ನೋಡು. ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನು ಕೊಟ್ಟಿರುವ ಈ ಮುದ್ರಿಕೆಯನ್ನು ನಿನಗೆ ನಂಬಿಕೆ ಹುಟ್ಟಿಸುವ ಸಲುವಾಗಿಯೇ ತಂದಿರುವೆನು. ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ; ಇದುವರೆಗೆ ನೀನು ಅನುಭವಿಸಿದ ದುಃಖಗಳು ತೊಲಗಿಹೋಗಿವೆ. ಇನ್ನು ಮುಂದೆ ಆ ದುಷ್ಪಲಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ ॥2-3॥

ಆಂಜನೇಯನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಸೀತಾದೇವಿಗೆ ರಾಮನ ಮುದ್ರಿಕೆಯನ್ನು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಅರ್ಪಿಸಿದನು. ಜಾನಕೀ ದೇವಿಯು ತನ್ನ ಪತಿಯ ಕೈಗೆ ಭೂಷಣಪ್ರಾಯವಾಗಿದ್ದ ಅಂಗುಳೀಯಕವನ್ನು ಪಡೆದು ದಿಟ್ಟಿಸಿ ನೋಡುತ್ತಾ ಪತಿಯೇ ತನ್ನೆದುರಿಗೆ ಬಂದಿರುವನೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ಆನಂದಭರಿತಳಾದಳು. ॥4॥ ಎಣ್ಣೆಗೆಂಪಾಗಿಯೂ, ಬಿಳುಪಾಗಿಯೂ, ವಿಶಾಲವೂ ಆದ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದ ಆಕೆಯ ಸುಂದರಮುಖವು ರಾಹುವಿನಿಂದ ವಿಮುಕ್ತನಾದ ಚಂದ್ರನಂತೆ ಹರ್ಷದಿಂದ ಕಂಗೊಳಿಸಿತು. ॥5॥
ನಿರ್ಮಲ ಹೃದಯವುಳ್ಳ ಆ ಸೀತಾದೇವಿಯು ತನ್ನ ಪತಿಯ ಸಂದೇಶ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಿಂದ ಸಂತೋಷದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿ ಹೋದಳು. ಹರ್ಷಭರಿತಳಾಗಿ ಮಹಾಕಪಿಯನ್ನು ಸಮ್ಮಾನಿಸಿ ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಾ ಪ್ರಿಯವಚನಗಳನ್ನು ನುಡಿದಳು. ॥6॥

‘ಎಲೈ ವಾನರ ಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ನಿಜವಾಗಿಯೂ ನೀನು ಮಹಾಪರಾಕ್ರಮಿಯು, ಸಮರ್ಥನು, ದೇಶ-ಕಾಲೋಚಿತ ವಾಗಿ ಕಾರ್ಯ ಮಾಡುವವರಲ್ಲಿ ಕುಶಲನು. ರಾಕ್ಷಸರ ಈ ದುರ್ಗಮವಾದ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಒಬ್ಬಂಟಿಗನಾಗಿ ಮೆಟ್ಟಿದೆಯಲ್ಲ! ॥7॥ ಶ್ಲಾಘ್ಯ ವಿಕ್ರಮಿಯಾದ ನೀನು ಭಯಂಕರ ತಿಮಿಂಗಿಲ-ಮೊಸಳೆಗಳಿಗೆ ಆವಾಸವಾದ ನೂರು ಯೋಜನ ವಿಸ್ತಾರವಾದ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಗೋಷ್ಪಾದವನ್ನು ದಾಟುವಷ್ಟೇ ಸುಲಭವಾಗಿ ದಾಟಿ ಬಂದಿರುವೆ ॥8॥ ಓ ವಾನರ ಶ್ರೇಷ್ಠಾ! ನಿನಗೆ ರಾವಣನಿಂದ ಭಯವಾಗಲಿ, ವ್ಯಾಕುಲತೆಯಾಗಲೀ ಯಾವುದೂ ಇಲ್ಲ. ನೀನು ಸಾಮಾನ್ಯ ಕಪಿಯೆಂದು ನಾನು ಭಾವಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ॥9॥ ‘‘ಎಲೈ ಕಪಿವರಾ! ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರ ಪ್ರಭುವು ನಿನ್ನನ್ನು ಕಳಿಸಿರುವುದರಿಂದ ನನ್ನೊಡನೆ ಮಾತಾಡಲು ಯೋಗ್ಯ ನಾಗಿರುವೆ. ॥10॥ ಸಾಟಿಯಿಲ್ಲದ ಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ಶ್ರೀರಾಮನು ನನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಪರೀಕ್ಷಿಸದೆ ಯಾವ ದೂತನನ್ನೂ ಕಳುಹಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಅದರಲ್ಲಿಯೂ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಅವನ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ತಿಳಿದೇ ಕಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ॥11॥ ಸತ್ಯ ಪರಾಕ್ರಮಿಯೂ, ಧರ್ಮಾತ್ಮನೂ ಆದ ಶ್ರೀರಾಮನೂ, ಸುಮಿತ್ರಾನಂದವರ್ಧನನೂ, ಮಹಾ ತೇಜಃಶಾಲಿಯೂ ಆದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ ಕ್ಷೇಮವಾಗಿರುವುದು ನನ್ನ ಅದೃಷ್ಟ ಫಲವೇ. ॥12॥ ಆದರೆ ಒಂದು ಸಂದೇಹವು ನನ್ನನ್ನು ಬಾಧಿಸುತ್ತಿದೆ. ಕಾಕುಸ್ಥನು ಕುಶಲೀ, ಸಮರ್ಥನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ತನ್ನ ಕೋಪದಿಂದ, ಪ್ರಳಯಾಗ್ನಿ ಜ್ವಾಲೆಗಳಿಂದ ಸಾಗರಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟ ಇಡೀ ಭೂಮಂಡಲವನ್ನು ಇದುವರೆಗೆ ಏಕೆ ಸುಟ್ಟುಹಾಕಲಿಲ್ಲ? (ಪ್ರಳಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸಾಗರದ ನೀರು ತುಪ್ಪವಾಗುತ್ತದಂತೆ) ಅಂದರೆ ಜಗತ್ಪ್ರಳಯವನ್ನು ಏಕೆ ಮಾಡಲಿಲ್ಲ? ॥13॥ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ದೇವತೆಗಳನ್ನಾದರೂ ನಿಗ್ರಹಿಸುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವುಳ್ಳವರು. ಆದರೆ ಸೀತಾಪಹಾರಕನನ್ನು ನಿಗ್ರಹಿಸದೆ ಇರುವುದರಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಪಾಪದ ಫಲ ಇನ್ನೂ ಕಳೆಯದೇ ಇರುವುದೇ ಕಾರಣವಿರಬಹುದು. ॥14॥ ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ರಾಮನು ನನಗಾಗಿ ವ್ಯಥೆಪಡುತ್ತಿಲ್ಲವೇ? ಪರಿತಪಿಸುತ್ತಿಲ್ಲವೇ? ಮುಂದೆ ನನ್ನನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಏನನ್ನಾದರೂ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡುವನೇ? ॥15॥ ನನ್ನ ಪತಿಯು ದುಃಖಿತನಾಗಿ, ಅನ್ಯಮನಸ್ಕನಾಗಿ, ಏನನ್ನೂ ತೋಚದೇ ಮಾಡಬೇಕಾಗಿರುವ ಕರ್ತವ್ಯದಲ್ಲಿ ಮೋಹಗೊಂಡಿಲ್ಲ ತಾನೆ? ಪ್ರಯತ್ನಶೀಲನಾಗಿ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿರುವನೇ? ॥16॥ ಶತ್ರುತಾಪಕನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನು ಮಿತ್ರರ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಸ್ನೇಹ-ಭಾವದಿಂದಿರುತ್ತಾ ಸಾಮ-ದಾನಗಳೆಂಬ ಎರಡು ಉಪಾಯಗಳನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿರುವನಲ್ಲ? ಶತ್ರುಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ವಿಜಯಾಪೇಕ್ಷಿಯಾಗಿ ದಾನ-ಭೇದ-ದಂಡಗಳೆಂಬ ಮೂರು ಉಪಾಯಗಳನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸುವನಲ್ಲವೇ? ॥17॥ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೇ ಮಿತ್ರರು ದೊರಕಿರುವರೇ? ಉಪಕಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿದ ಅವನ ಮಿತ್ರರು ಪ್ರತ್ಯುಪಕಾರ ಮಾಡಲು ಪುನಃ ಅವನ ಬಳಿಗೇ ಬರುವರೇ? ಅವನ ಮಿತ್ರರು ಕಲ್ಯಾಣ ಗುಣಸಂಪನ್ನರಾಗಿರುವರೇ? ಮಿತ್ರರು ಅವನನ್ನು
ಗೌರವಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೋ? ॥18॥ ರಾಜಕುಮಾರನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನು ದೇವತೆಗಳ ಅನುಗ್ರಹಕ್ಕಾಗಿ ಅವರನ್ನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಿರುವನೋ? ಪುರುಷ ಪ್ರಯತ್ನವನ್ನು ಮಾಡಿ ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿ ದೈವ ಸಹಾಯವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಿರುವನೇ? (ಕಾರ್ಯ ಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿ ಪುರುಷ ಪ್ರಯತ್ನ ಮತ್ತು ದೈವಾನುಗ್ರಹವು ಆವಶ್ಯಕವಾಗಿದೆ.) ॥19॥ ಎಲೈ ವಾನರಾ! ನನ್ನ ಅಗಲುವಿಕೆ ಯಿಂದ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ನನ್ನ ಮೇಲಿನ ಪ್ರೀತಿಯು ತೊಲಗಿಹೋಗಿಲ್ಲವಲ್ಲ? ಈ ಆಪತ್ತುಗಳಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ಮುಕ್ತಿಗೊಳಿಸು ತ್ತಾನಲ್ಲಾ? ॥20॥ ಶ್ರೀರಾಮನು ಯಾವಾಗಲೂ ಸುಖವಾಗಿರಲು ಅರ್ಹನಾದವನು, ದುಃಖಪಡಲು ಅನರ್ಹನಾದವನು, ಅತಿಯಾದ ದುಃಖವನ್ನು ಹೊಂದಿಯೂ, ಕೃಶನೂ, ಖಿನ್ನನೂ ಆಗಿಲ್ಲವಷ್ಟೇ? ॥21॥ ಕೌಸಲ್ಯಾ-ಸುಮಿತ್ರೆಯರ ಹಾಗೂ ಭರತನ ಕುಶಲವನ್ನು ಆಗಿಂದಾಗ್ಗೆ ಕೇಳಿ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಿರುವನಲ್ಲ? ॥22॥ ಸರ್ವಲೋಕ ಪೂಜ್ಯನಾದ ರಾಘವನು ನನ್ನ ಸಲುವಾಗಿ
ಶೋಕಪಡುತ್ತಿರುವನೇ? ಅನ್ಯ ಮನಸ್ಕನಾಗಿಲ್ಲ ತಾನೇ? ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿಯೂ ರಾಮನು ನನ್ನನ್ನು ಈ ದುಃಖದಿಂದ ಪಾರು ಮಾಡುವನೇ? ॥23॥ ಭ್ರಾತೃವತ್ಸಲನಾದ ಭರತನು ಮಂತ್ರಿಗಳಿಂದ ರಕ್ಷಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿರುವ ಭಯಂಕರವಾದ ಅಕ್ಷೌಹಿಣಿ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ನನ್ನ ವಿಮುಕ್ತಿಗಾಗಿ ಕಳುಹಿಸುವನೇ? ॥24॥ ಶ್ರೀಮಂತನೂ, ವಾನರಾಧಿಪತಿಯೂ ಆದ ಸುಗ್ರೀವನು ನನ್ನ ಸಲುವಾಗಿ ಹಲ್ಲು ಮತ್ತು ಉಗುರುಗಳೇ ಆಯುಧವುಳ್ಳ ಕಪಿಸೈನ್ಯದೊಂದಿಗೆ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಆಗಮಿಸುವನೇ? ॥25॥ ಸುಮಿತ್ರಾ ದೇವಿಯ ಆನಂದವರ್ಧನೂ, ಶೂರನೂ, ಸರ್ವಾಸವಿದನೂ ಆದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಬಾಣಗಳ ಸಮೂಹಗಳಿಂದ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ದ್ವಂಸ ಮಾಡುವನೇ? ॥26॥ ಭಯಂಕರವಾದ ಅಗ್ನಿಯ ಮಳೆಯಂತೆ ಶರಜಾಲದಿಂದ, ಬಂಧು-ಮಿತ್ರ ಪರಿವಾರ ಸಹಿತನಾಗಿ ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ಹತನಾದ ರಾವಣನನ್ನು ನಾನು ಬೇಗನೇ ನೋಡುವೆನೇ? ॥27॥ ಭಂಗಾರದ ಬಣ್ಣದಂತೆ, ಪದ್ಮ ಪರಿಮಳದಿಂದ ಆಹ್ಲಾದಕರವಾದ ಆ ಶ್ರೀರಾಮನ ಮುಖ ಕಮಲವು ನನ್ನ ಅಗಲುವಿಕೆಯ ಕಾರಣದಿಂದ, ಬತ್ತಿಹೋದ ಸರೋವರದಲ್ಲಿರುವ ಕಮಲದಂತೆ ಬಾಡಿಹೋಗಿಲ್ಲ ತಾನೇ? ॥28॥ ಧರ್ಮಪಾಲನೆಗಾಗಿ ಸ್ವರಾಜ್ಯವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದಾಗ, ನನ್ನನ್ನು ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಿಂದ ಕಾಡಿಗೆ ಕರೆತಂದಾಗ, ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಶೋಕವಾಗಲಿ, ವ್ಯಥೆಯಾಗಲೀ, ಭಯವಾಗಲೀ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಅಂತಹ ನನ್ನ ಪತಿಯು ನನ್ನ ವಿಯೋಗ ದುಃಖದಿಂದ ಈಗ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಧೈರ್ಯಗುಂದಿಲ್ಲವಲ್ಲ? ॥29॥ ನಮ್ಮ ದಾಂಪತ್ಯದಲ್ಲಿ ಅನ್ಯೋನ್ಯಾನುರಾಗಗಳು ಅನನ್ಯವು. ಇದರಿಂದಲೇ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ತಾಯಿಯಾಗಲೀ, ತಂದೆಯಾಗಲೀ, ಬೇರೆ ಯಾರೇ ಆಗಲೀ ನನ್ನಷ್ಟು ಪ್ರಿಯರೂ, ನನಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಿಯರೂ ಆಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಆದುದರಿಂದ ನಾನು ಶ್ರೀರಾಮನು ಕುಶಲಿಯಾಗಿರುವೆನೆಂಬ ವಾರ್ತೆಯನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಿರುವವರೆಗೆ ಜೀವಿಸಿರುವೆನು’’ ॥30॥ ಹೀಗೆ ಸೀತಾದೇವಿಯು ವಾನರೇಂದ್ರನಾದ ಹನುಮಂತನಿಗೆ ಮಧುರವಾದ ಮತ್ತು ಮಹತ್ತಾದ ಅರ್ಥದಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳಿ, ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನೇ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಉದ್ದೇಶಿಸಿ ಮನೋಹರವಾಗಿ ಹೇಳುವ ಹನುಮಂತನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳುವ ಬಯಕೆಯಿಂದ ಸುಮ್ಮನಾದಳು. ॥31॥

ಜಾನಕಿದೇವಿಯು ಹೇಳಿದ ಮೃದುಮಧುರ ವಚನಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ, ಮಹಾಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ಮಾರುತಿಯು ವಿನಮ್ರನಾಗಿ, ಅಂಜಲಿಬದ್ಧನಾಗಿ ಅವಳಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳತೊಡಗಿದನು. ॥32॥ ಎಲೈ ಕಮಲಲೋಚನೇ! ನೀನು ಈ ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ಇರುವ ಸಂಗತಿ ರಾಮನು ಖಂಡಿತವಾಗಿ ತಿಳಿಯನು. ತಿಳಿದಿದ್ದರೆ ಇಂದ್ರನು ಶಚಿದೇವಿಯನ್ನು ಕರೆತರುವಂತೆ ರಾಮನು ನಿನ್ನನ್ನು ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗುವನು.*॥33॥ ನನ್ನ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಲೇ ಶ್ರೀರಾಮನು ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ವಾನರ-ಭಲ್ಲೂಕರ ಮಹಾಸೈನ್ಯದೊಂದಿಗೆ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಹೊತ್ತುಗಳೆಯದೆ ಬರುವನು. ॥34॥ ಕದಲಿಸಲು ಅವಶ್ಯವಾದ ಮಹಾ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಬಾಣಗಳ ಸಮೂಹಗಳಿಂದ ಸ್ತಂಭನಗೊಳಿಸಿ, ಲಂಕಾನಗರದಲ್ಲಿರುವ ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಭಸ್ಮಮಾಡುವನು ॥35॥ ಅವನು ಲಂಕಾಪಟ್ಟಣವನ್ನು ಧ್ವಂಸಮಾಡುತ್ತಿರುವಾಗ ಅವನನ್ನು ತಡೆಯಲು, ಮೃತ್ಯುವಾಗಲಿ, ದೇವತೆಗಳಾಗಲೀ, ಮಹಾಸುರರೇ ಆಗಲಿ, ಆಗಮಿಸಿದರೂ ಅವರೆಲ್ಲರನ್ನೂ ಶ್ರೀರಾಮನು ಸಂಹರಿಸಿ ಬಿಡುವನು. ॥36॥

* ಅನುಹ್ಲಾದನೆಂಬುವನು ಇಂದ್ರಪತ್ನೀ ಶಚಿಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿಕೊಂಡು ಹೋದನು. ಅವಳು ಎಲ್ಲಿದ್ದಾಳೆ ಎಂಬುದನ್ನು ತಿಳಿಯದ ಇಂದ್ರನು ಅವಳನ್ನು ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಕರಕೊಂಡು ಹೋಗಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗಲಿಲ್ಲ. ಕೆಲಕಾಲದಲ್ಲೇ ಅವಳಿರುವ ಸ್ಥಳವು ತಿಳಿದಾಕ್ಷಣ ಅವನು ಅವಳನ್ನು ‘ಅಮರಾವತಿ’ಗೇ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋದನು.

ಆರ್ಯಳೇ! ನಿನ್ನನ್ನು ನೋಡದೇ ಇರುವುದರಿಂದ ಶೋಕಾಕುಲನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನು ಸಿಂಹಪೀಡಿತವಾದ ಆನೆಯಂತೆ ದುಃಖಪಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಅವನಿಗೆ ಸುಖವೆಂಬುದೇ ಇಲ್ಲವಾಗಿದೆ. ॥37॥

‘‘ಎಲೈ ದೇವಿ! ಚೆಲುವಾದ ಕಣ್ಣುಳ್ಳವನೂ, ಸುಂದರವಾಗಿಯೂ, ತೊಂಡೆಹಣ್ಣಿನಂತೆಯೂ ಇರುವ ತುಟಿ ಗಳುಳ್ಳವನೂ, ಸುಂದರವಾದ ಕುಂಡಲಗಳಿಂದ ವಿಭೂಷಿತನಾಗಿರುವವನೂ, ಆಗ ತಾನೇ ಉದಯಿಸಿದ ಹುಣ್ಣಿಮೆಯ ಚಂದ್ರನಂತೆ ಆಹ್ಲಾದಕರನಾಗಿರುವ ಶ್ರೀರಾಮನ ಮುಖವನ್ನು ನೀನು ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಕಾಣಲಿರುವೆ. ಇದರ ಬಗ್ಗೆ ನಾನು ಸಂಚರಿಸುವ ಸುಂದರ ಮಲಯ, ಮೇರು, ದರ್ದುರ ಪರ್ವತಗಳ ಮೇಲೆ, ನನ್ನ ಪ್ರಾಣಾಧಾರವಾದ ಕಂದ-ಮೂಲ-ಲಗಳ ಮೇಲೆ ಆಣೆಯಿಟ್ಟು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ. ॥38-39॥ ವೈದೇಹೀ! ಐರಾವತದ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತಿರುವ ಇಂದ್ರನಂತೆ, ಪ್ರಸ್ರವಣ ಪರ್ವತ ಮೇಲೆ ವಿರಾಜಿಸುತ್ತಿರುವ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ನೀನು ಬಹಳ ಬೇಗನೇ ಕಾಣಲಿರುವೆ. ॥40॥

ರಾಘವನು ಮಾಂಸವನ್ನು ಎಂದೂ ಮುಟ್ಟುವುದಿಲ್ಲ. ಮಧುವನ್ನು ಕುಡಿಯುತ್ತಿಲ್ಲ. ವನವಾಸಿಗಳಾದ ವಾನಪ್ರಸ್ಥರಿಗೆ* ವಿಹಿತವಾದ, ಸಾತ್ವಿಕವಾದ ವನ್ಯಫಲಗಳನ್ನು, ಕಂದಮೂಲಗಳನ್ನು ಐದು ಭಾಗ ಮಾಡಿ, ಅದರಲ್ಲಿನ ಐದನೆಯ ಭಾಗವನ್ನು ಪ್ರತಿದಿನವು ಸಾಯಂಕಾಲದಲ್ಲಿ ಶರೀರಧಾರಣೆಗಾಗಿ ಮಾತ್ರ ತಿನ್ನುವನು. ॥41॥ ಯಾವಾಗಲೂ ನಿನ್ನಲ್ಲಿಯೇ ನೆಟ್ಟಿರುವ ಮನಸ್ಸುಳ್ಳ ಶ್ರೀರಾಮನು ತನ್ನ ಮೈಮೇಲೆ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುವ ನೊಣಗಳನ್ನಾಗಲೀ, ಸೊಳ್ಳೆಗಳನ್ನಾಗಲೀ, ಹರಿದಾಡುವ ಜೀವಿಗಳನ್ನಾಗಲೀ, ಕ್ರಿಮಿ-ಕೀಟಗಳನ್ನಾಗಲೀ ಓಡಿಸಲೂ ಕೂಡ ಪ್ರಯತ್ನಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ॥42॥ ಅವನು ನಿತ್ಯವೂ ನಿನ್ನ ಯೋಚನೆಯಲ್ಲಿಯೇ ಮಗ್ನನಾಗಿರುವನು. ನಿನ್ನ ವಿರಹ ಶೋಕದಲ್ಲಿಯೇ ಮುಳುಗಿಹೋಗಿರುವನು. ನಿನ್ನನ್ನು ಕಾಣಬೇಕೆಂಬ ಉತ್ಕಟವಾದ ಆಸೆಗೆ ವಶನಾಗಿರುವ ಶ್ರೀರಾಮನು ನಿನ್ನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಬೇರೆ ಏನನ್ನೂ ಯೋಚಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ॥43॥ ಅವನು ನಿದ್ರೆಯನ್ನೇ ಮಾಡುತ್ತಿಲ್ಲ. ಕೆಲವು ವೇಳೆ ನಿದ್ದೆಯ ಜೋಂಪು ಹಿಡಿದರೂ ‘‘ಸೀತಾ! ಸೀತಾ!’’ ಎಂದು ಮಧುರವಾದ ಧ್ವನಿಯಲ್ಲಿ ಹಂಬಲಿಸುತ್ತಾ ಎಚ್ಚರಗೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ॥44॥ ಎಂದಾದರೂ ಫಲವನ್ನಾಗಲೀ, ಪುಷ್ಪವನ್ನಾಗಲೀ, ಮನೋಹರ ವಾದ ಬೇರೆ ವಸ್ತುವನ್ನು ನೋಡಿದರೆ ‘‘ಪ್ರಿಯ! ಪ್ರಿಯೆ!’’ ನೀನು ಇಲ್ಲಿರುವೆಯಾ? ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾ ನಿಟ್ಟುಸಿರು ಬಿಡುತ್ತಿರುತ್ತಾನೆ. ॥45॥ ಎಲೈ ದೇವೀ! ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಆ ರಾಜಕುಮಾರನು ಯಾವಾಗಲೂ ಸೀತೇ! ಸೀತೇ! ಎಂದು ಪರಿಪರಿಯಾಗಿ, ನೀನು ಸಮೀಪದಲ್ಲಿರದಿದ್ದರೂ ಪರಿತಪಿಸುತ್ತಾ ಇರುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ಕಠಿಣವಾದ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಆಚರಿಸುತ್ತಾ ನಿನ್ನನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಿರುತ್ತಾನೆ. ॥46॥

* ವಾನಪ್ರಸ್ಥರು ಆಹಾರ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಐದು ಭಾಗ ಮಾಡಿ, ಮೊದಲನೆಯ ನಾಲ್ಕು ಭಾಗಗಳನ್ನು ದೇವತೆಗಳಿಗೆ, ಪಿತೃದೇವತೆಗಳಿಗೆ, ಅತಿಥಿಗಳಿಗೆ ಮತ್ತು ಭೂತ-ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸಿ, ಉಳಿದ ಐದನೆಯ ಭಾಗವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವರು. (ಗೋವಿಂದರಾಜೀಯ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ)

ಶ್ರೀರಾಮನ ಗುಣ ಸಂಕೀರ್ತನ ಶ್ರವಣ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ವೈದೇಹಿಯ ಶೋಕವು ತೊಲಗಿಹೋಯಿತು. ಆದರೆ ಶ್ರೀರಾಮನು ಶೋಕಮಗ್ನನಾಗಿರುವನೆಂದು ಕೇಳಿ, ಅವಳು ಶೋಕಮಗ್ನಳಾದಳು. ಶರತ್ಕಾಲದ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಮೇಘಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ ಚಂದ್ರನು ಪ್ರಕಾಶಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಮೇಘಗಳು ತೊಲಗಿಹೋದಾಗ ಪ್ರಕಾಶಿಸುವಂತೆ, ಸೀತಾದೇವಿಯ ಸ್ಥಿತಿಯು ಶರತ್ಕಾಲದ ರಾತ್ರಿಯಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು. ॥47॥

ಇತ್ಯಾರ್ಷೇ ಶ್ರೀಮದ್ರಾಮಾಯಣೇ ವಾಲ್ಮೀಕೀಯೇ ಆದಿಕಾವ್ಯೇ ಸುಂದರಕಾಂಡೇ ಷಟ್ತ್ರಿಂಶಃ ಸರ್ಗಃ ॥36॥

ಮಹರ್ಷಿವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆದಿಕಾವ್ಯವಾದ ಶ್ರೀಮದ್ರಾಮಾಯಣದ ಸುಂದರಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಮೂವತ್ತಾರನೆಯ ಸರ್ಗವು ಮುಗಿಯಿತು.

ಮೂವತ್ತೇಳನೆಯ ಸರ್ಗ

ಸೀತೆಯು ಹನುಮಂತನಿಗೇ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಕರೆತರಲು ಹೇಳಿದುದು, ಹನುಮಂತನು ಸೀತೆಯನ್ನು ತನ್ನ ಜೊತೆಯಲ್ಲೇ ಬರಲು ಹೇಳಿದುದು, ಸೀತೆಯ ಅಸಮ್ಮತಿ

ಹನುಮಂತನಿಂದ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ಕುಶಲ ಸಮಾಚಾರಗಳನ್ನು ಕೇಳಿದಾಕ್ಷಣ ಸೀತಾದೇವಿಯ ಮುಖವು ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರನಂತೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಅವಳು ಹನುಮಂತನಲ್ಲಿ ಧರ್ಮಾರ್ಥಯುಕ್ತವಾದ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದಳು. ॥1॥ ‘‘ಹೇ ವಾನರೋತ್ತಮಾ! ಶ್ರೀರಾಮನು ಅನನ್ಯ ಚಿತ್ತನಾಗಿ ಯಾವಾಗಲೂ ನಿನ್ನನ್ನೇ ಧ್ಯಾನಿಸುತ್ತಿರುವನು’’ ಎಂಬ ನಿನ್ನ ಮಾತು ಅಮೃತಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾಗಿದೆ. ‘ಅವನು ಶೋಕಮಗ್ನನಾಗಿರುವನು’ ಇದು ನನಗೆ ಅತ್ಯಂತ ದುಃಖವನ್ನುಂಟುಮಾಡಿದೆ. ॥2॥ ಅಪಾರವಾದ ಐಶ್ವರ್ಯದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿರಲೀ, ಅತಿದಾರುಣವಾದ ದುಃಖದಲ್ಲಿ ಸಿಲುಕಿರಲಿ- ದೈವವು ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಹಗ್ಗದಿಂದ ಬಂಧಿಸುವಂತೆ ಬಂಧಿಸಿ ಸೆಳೆದಾಡುತ್ತದೆ. ॥3॥

ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿಯೂ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೆ ವಿಧಿ ನಿಯಮವನ್ನು ಉಲ್ಲಂಘಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವೇ ಇಲ್ಲ. ನಾನು ಮತ್ತು ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ವಿಧಿಯ ಕೈಗೆಸಿಕ್ಕಿ ಸಣ್ಣದಾದ ಒಂದು ಕೋರಿಕೆಯಿಂದಾಗಿ ಎಷ್ಟೊಂದು ದುಃಖಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಿರುವೆವು ನೋಡು. ॥4॥

ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ನೌಕೆಯು ಭಗ್ನವಾಗಿ ನೀರಿಗೆ ಬಿದ್ದ ಮನುಷ್ಯನು ಈಜುತ್ತಾ ಆಯಾಸಗೊಂಡವನಂತೆ, ಶ್ರೀರಾಮನು ಈ ಶೋಕಸಾಗರದಿಂದ ಎಂದು ದಡಕಾಣುವನೋ? ತಿಳಿಯದು. ॥5॥ ನನ್ನ ಪ್ರಭುವು ರಾಕ್ಷಸರೆಲ್ಲರನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿ, ಲಂಕೆಯನ್ನು ಧ್ವಂಸಮಾಡಿ, ರಾವಣನನ್ನು ವಿನಾಶಗೊಳಿಸಿ ನನ್ನನ್ನು ಎಂದು ಸೇರುವನೋ? ॥6॥ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ದುಷ್ಟನಾದ ರಾವಣನು ನನಗೆ ಒಂದು ಸಂವತ್ಸರ ಕಾಲ ಅವಧಿಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿರುವನು. ಅವನು ವಿಧಿಸಿದ ಆ ಒಂದು ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ಹತ್ತು ತಿಂಗಳು ಕಳೆದುಹೋದುವು. ಇನ್ನು ಎರಡು ಮಾಸಗಳು ಮಾತ್ರ ಉಳಿದಿರುವುದು. ಆ ಗಡುವು ಮುಗಿಯುವವರೆಗೆ ನಾನು ಜೀವಿಸಿರುವೆನು. ಅದರಿಂದ ನನ್ನ ವಿಮೋಚನೆಗೆ ತ್ವರೆಗೊಳ್ಳುವಂತೆ ನೀನು ರಾಮನಿಗೆ ಹೇಳಬೇಕು. ॥7-8॥ ನನ್ನನ್ನು ರಾಮನಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಸುವ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ತಮ್ಮನಾದ ವಿಭೀಷಣನು ಅಣ್ಣನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಒಲಿಸಲು ಬಹಳವಾಗಿ ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದನು. ಆದರೆ ರಾವಣನು ಅವನ ಮಾತಿಗೆ ಲಕ್ಷ್ಯಕೊಡಲಿಲ್ಲ. ॥9॥ ಕಾಲವಶನಾಗಿ ಹೋಗಿರುವ ರಾವಣ ನನ್ನು ಯುದ್ಧರಂಗದಲ್ಲಿ ಮೃತ್ಯುವೇ ಹುಡುಕಾಡುತ್ತಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ನನ್ನನ್ನು ಒಪ್ಪಿಸಿಕೊಡುವ ವಿಷಯವು ರಾವಣನಿಗೆ ರುಚಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ. ॥10॥

ವಿಭೀಷಣನ ಹಿರಿಯ ಮಗಳು ಅನಲಾ ಎಂಬುವಳು ನನಗೇ ಈ ವಿಷಯವನ್ನು ತಿಳಿಸಿದಳು. ಅನಲೆಯ ತಾಯಿಯೇ ನನಗೆ ಈ ವಿಷಯವನ್ನು ತಿಳಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಆಕೆಯನ್ನು ಕಳಿಸಿಕೊಟ್ಟಿದ್ದಳು. ॥11॥ ಮೇಧಾವಿಯೂ, ವಿದ್ವಾಂಸನೂ, ರಾಕ್ಷಸ ಶ್ರೇಷ್ಠನೂ, ಬುದ್ಧಿವಂತನೂ, ಶೀಲವಂತನೂ, ವೃದ್ಧನೂ, ರಾವಣನಿಗೆ ಸುಸಮ್ಮತನೂ ಆದ ಅವಿಂಧ್ಯನೆಂಬ ರಾಕ್ಷಸಮಂತ್ರಿಯು- ‘ರಾಕ್ಷಸರೆಲ್ಲರಿಗೂ ಶ್ರೀರಾಮನಿಂದ ವಿನಾಶವೂ ಸಂಭವಿಸಲಿದೆ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದನಂತೆ. ಆದರೆ ಅವನ ಆ ಹಿತಕರವಾದ ಮಾತನ್ನು ದುಷ್ಟನಾದ ರಾವಣನು ಲೆಕ್ಕಿಸಲಿಲ್ಲ. ॥12-13॥ ಎಲೈ ಕಪೀಶ್ವರಾ! ಶ್ರೀರಾಮನಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಕಲ್ಯಾಣ ಗುಣಗಳಿವೆ. ನನ್ನ ಅಂತರಾತ್ಮವು ಪರಿಶುದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಆ ನನ್ನ ಪತಿಯು ಬಹಳ ಬೇಗನೇ ನನ್ನನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುವನು. ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವೇ ಇಲ್ಲ. ಉತ್ಸಾಹ, ಪೌರುಷ, ಸತ್ತ್ವ, ದಯೆ, ಕೃತಜ್ಞತೆ, ಪರಾಕ್ರಮ ಮತ್ತು ಪ್ರಭಾವಗಳು ಶ್ರೀರಾಮನಲ್ಲಿ ಮೂರ್ತಿವತ್ತಾಗಿ ನೆಲೆಸಿವೆ. ॥14-15॥ ಜನಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮನ ಸಹಾಯವಿಲ್ಲದೆ ಒಬ್ಬಂಟಿಗನಾಗಿ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿದ ಶ್ರೀರಾಮನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಶತ್ರುವು ಹೆದರದೇ ಇರುವನು? ॥16॥ ಪುರುಷ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನ ಪರಾಕ್ರಮದ ಮುಂದೆ ನಮಗೆ ದುಃಖ ಕೊಡುತ್ತಿರುವ ರಾಕ್ಷಸರ ಪರಾಕ್ರಮವೂ ಎಂದೂ ಸರಿದೂಗ ಲಾರದು. ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ಅವನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವು ತಿಳಿಯದು. ಶಚಿದೇವಿಯು ಇಂದ್ರನ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ತಿಳಿದಿರುವಂತೆ, ನಾನು ಶ್ರೀರಾಮನ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಬಲ್ಲೆನು. ॥17॥ ಸೂರ್ಯನು ತನ್ನ ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ ಕಿರಣಗಳಿಂದ ನೀರನ್ನು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಇಂಗಿಸಿಬಿಡುವಂತೆ, ಶೂರನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನು ತನ್ನ ಬಾಣ ಪರಂಪರೆಯಿಂದ ಶತ್ರುಗಳಾದ ರಾಕ್ಷಸಸಮೂಹವನ್ನು ನುಚ್ಚು ನೂರಾಗಿಸುವನು. ॥18॥ ಶ್ರೀರಾಮನ ಅಗಲುವಿಕೆಯ ಶೋಕದಿಂದ ಕೃಶಳಾದ ಸೀತಾದೇವಿಯು ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ನೀರು ಸುರಿಸುತ್ತಾ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದುದನ್ನು ಕೇಳಿ, ಹನುಮಂತನು ಆಕೆಯ ಬಳಿ ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ ಹೇಳಿದನು. ॥19॥

ತಾಯೇ! ದುಃಖಿಸಬೇಡ. ನನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿದೊಡನೆಯೇ ಶ್ರೀರಾಮನು ಕಪಿ-ಕರಡಿಗಳ ಮಹಾ ಸೈನ್ಯದೊಡನೆ ನಿನ್ನ ವಿಮುಕ್ತಿಗಾಗಿ ಬಹು ಬೇಗನೇ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬರುವನು.॥20॥ ಅಮ್ಮಾ! ನೀನು ಬಯಸುವೆಯಾದರೆ, ಈ ದುಃಖದಿಂದಲೂ, ರಾಕ್ಷಸನಿಂದಲೂ ನಿನ್ನನ್ನು ಈಗಲೇ ಮುಕ್ತಳನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ. ನನ್ನ ಬೆನ್ನಿನ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತುಕೋ. ॥21॥ ನಿನ್ನನ್ನು ನನ್ನ ಬೆನ್ನ ಮೇಲೆ ಕುಳ್ಳಿರಿಸಿಕೊಂಡು ಈ ಮಹಾಸಾಗರವನ್ನು ದಾಟುವೆನು. ನಿನ್ನನ್ನೇ ಏಕೆ! ರಾವಣ ಸಹಿತವಾಗಿ ಈ ಲಂಕೆಯನ್ನೇ ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ಹೋಗುವ ಶಕ್ತಿಯೂ ನನಗಿದೆ. ॥22॥ ಓ ಮೈಥಿಲೀ! ಯಜ್ಞೇಶ್ವರರು ತನ್ನಲ್ಲಿ ಹೋಮ ಮಾಡಿದ ಹವಿಸ್ಸನ್ನು ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಸುವಂತೆ, ಪ್ರಸ್ರವಣ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿರುವ ರಾಘವನಿಗೆ ನಿನ್ನನ್ನು ಈಗಲೇ ಒಪ್ಪಿಸುತ್ತೇನೆ. ॥23॥ ಎಲೈ ವೈದೇಹೀ! ದೈತ್ಯಸಂಹಾರಕ್ಕಾಗಿ ಸನ್ನದ್ಧನಾಗಿರುವ, ವಿಷ್ಣುವಿನಂತೆ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡಗೂಡಿ ಇರುವ ಶ್ರೀರಾಮನು ರಾಕ್ಷಸರನ್ನ ವಧಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಸಿದ್ಧನಾಗಿಯೇ ಇದ್ದಾನೆ. ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಯೂ, ಆಶ್ರಮ ನಿವಾಸಿಯೂ, ನಿನ್ನನ್ನು ನೋಡಲು ಕುತೂಹಲಿಯೂ ಆದ ಶ್ರೀರಾಮನು ಇಂದ್ರನು ಐರಾವತದ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತಿರುವಂತೆ, ಪ್ರಸ್ರವಣ ಗಿರಿಯ ಮೇಲೆ ಆಸೀನನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅಂತಹ ಪ್ರಭುವನ್ನು ನೀನು ಇಂದೇ ಕಾಣಬಹುದು. ॥24-25॥ ಎಲೈ ಮಂಗಳದಾಯಿನೀ! ನನ್ನ ಬೆನ್ನಿನ ಮೇಲೆ ಆಸೀನರಾಗಿರಿ. ನನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಉಪೇಕ್ಷಿಸಬೇಡ. ರೋಹಿಣಿಯು ಚಂದ್ರನೊಡನೆ ಸೇರುವಂತೆ, ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಸೇರಲು ನಿಶ್ಚಯಿಸು. ॥26॥ ನೀನು ನನ್ನ ಬೆನ್ನ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತುಕೊಂಡು ಚಂದ್ರನೊಡನೆ, ಮಹಾತೇಜಃಶಾಲಿಯಾದ ಸೂರ್ಯನೊಡನೆಯೂ ಸಂಭಾಷಿಸುವಂತೆ ಆಕಾಶಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಪಯಣಿಸುತ್ತಾ ಈ ಮಹಾಸಮುದ್ರವನ್ನು ದಾಟಿಬಿಡು. ॥27॥ ದೇವಿಯೇ! ನಾನು ಇಲ್ಲಿಂದ ಆಕಾಶಮಾರ್ಗದಿಂದ ನಿನ್ನನ್ನು ಕೊಂಡು ಹೋಗುವಾಗ ನನ್ನ ವೇಗವಾದ ಗಮನವನ್ನನುಸರಿಸಿ ಬರಲು ಈ ಲಂಕಾ ನಿವಾಸಿಗಳಾರಿಗೂ ಶಕ್ಯವಿಲ್ಲ. ॥28॥ ಎಲೈ ವೈದೇಹೀ! ನಾನು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಂತೆ ನಿಃಸಂದೇಹವಾಗಿ ನಿನ್ನನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ಆಕಾಶಮಾರ್ಗವಾಗಿ ಕೊಂಡು ಹೋಗುವುದನ್ನು ನೀನೇ ನೋಡು. ॥29॥ ಸೀತಾದೇವಿಯು ಕಪಿವರನ ಪರಮಾದ್ಭುತವಾದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಆನಂದಾಶ್ಚರ್ಯಗಳಿಂದ ಪುಳಕಿತಗಾತ್ರಳಾಗಿ, ಹನುಮಂತನ ಬಳಿ ಇಂತೆಂದಳು. ॥30॥

ಹನುಮಂತಾ! ಇಷ್ಟು ದೂರ ನನ್ನನ್ನು ಹೇಗೆ ಹೊತ್ತುಕೊಂಡು ಹೋಗಬಹುದು? ಇದನ್ನು ನೋಡಿದರೆ ಖಂಡಿತ ವಾಗಿ ನಿನ್ನ ವಾನರ ಲಕ್ಷಣವು ಪ್ರಕಟವಾದಂತಾಗಿದೆ. ॥31॥ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ನಿನ್ನ ಶರೀರವಾದರೋ ಚಿಕ್ಕದು. ಮಹಾಪುರುಷನಾದ ನನ್ನ ಸ್ವಾಮಿಯ ಬಳಿಗೆ ನನ್ನನ್ನು ಇಲ್ಲಿಂದ ಹೇಗೆ ಕೊಂಡು ಹೋಗಬಲ್ಲೆ? ॥32॥

ಸರ್ವಶಕ್ತಿ ಸಂಪನ್ನನೂ, ವಾಯುಸುತನೂ ಆದ ಹನು ಮಂತನು - ಸೀತಾದೇವಿಯ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ, ತನಗೆ ಇದೊಂದು ಅಪಮಾನವೆಂದೇ ಭಾವಿಸಿದನು. ॥33॥ ಅಸಿತೇಕ್ಷಣೆಯಾದ ಸೀತೆಯು ನನ್ನ ಇಚ್ಛಾನುಸಾರವಾದ ಪರ್ವತೋಪಮವಾದ ನನ್ನ ರೂಪವನ್ನು ಯಥೇಚ್ಛವಾಗಿ ನೋಡಲೀ. ॥34॥ ವಾನರೋತ್ತಮನೂ, ಶತ್ರು ಸಂಹಾರಕನೂ ಆದ ಹನುಮಂತನು ಹೀಗೆ ಆಲೋಚಿಸಿ, ಸೀತಾದೇವಿಗೆ ತನ್ನ ಬೃಹದ್ರೂಪವನ್ನು ತೋರಿಸಿದನು. ॥35॥ ಬುದ್ಧಿಶಾಲಿಯಾದ ಆ ಕಪಿವರನು ಆ ಮರದಿಂದ ಸ್ವಲ್ಪದೂರ ಒಂದೇ ನೆಗೆತಕ್ಕೆ ಹಾರಿ, ಸೀತಾದೇವಿಗೆ ವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುವ ಸಲುವಾಗಿ ತನ್ನ ಶರೀರವನ್ನು ಬೆಳೆಸತೊಡಗಿದನು* ॥36॥

* 33ನೇ ಸರ್ಗದ ಮೊದಲ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಆಂಜನೇಯನು ಮರದಿಂದ ಕೆಳಗಿಳಿದು ಸೀತೆಯನ್ನು ಸಮೀಪಿಸಿದ ವಿಷಯವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿತ್ತು. ಇಷ್ಟರವರೆಗೆ ವೃಕ್ಷದ ಬುಡದಲ್ಲಿ ನಿಂತೇ ಮಾತಾಡುತ್ತಿದ್ದನು. ಈಗ ಸೀತಾದೇವಿಗೆ ಬೃಹದಾಕಾರದ ರೂಪವನ್ನು ತೋರಲೂ ಸ್ವಲ್ಪ ದೂರ ಸರಿದು ನಿಂತನು ಎಂದು ಭಾವಿಸಬೇಕು.

ಹನುಮಂತನು ಮೇರು, ಮಂದರ ಪರ್ವತದಂತೆ ಬೆಳೆದು, ಪ್ರಜ್ವಲಿಸುತ್ತಿರುವ ಅಗ್ನಿ ಜ್ವಾಲೆಗಳಂತೆ ಬೆಳಗುತ್ತಾ ಸೀತಾದೇವಿಯ ಸಮ್ಮುಖದಲ್ಲಿ ನಿಂತುಕೊಂಡನು. ॥37॥ ಆಗ ಹನುಮಂತನು ಪರ್ವತ ಸದೃಶವಾದ ಶರೀರವುಳ್ಳವನಾಗಿದ್ದನು. ಮುಖವು ಎಣ್ಣೆಗೆಂಪಾಗಿದ್ದಿತು. ಮಹಾಬಲಿಷ್ಠನಾಗಿದ್ದನು. ವಜ್ರಸದೃಶವಾದ ಕೋರೆದಾಡೆಗಳನ್ನೂ, ಉಗುರುಗಳನ್ನೂ ಹೊಂದಿದ್ದನು. ಭಯಂಕರವಾದ ರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿದ ಹರಿಪುಂಗವನು ಸೀತಾದೇವಿಯ ಬಳಿ ಇಂತೆಂದನು. ॥38॥

‘‘ದೇವೀ! ಪರ್ವತಗಳಿಂದಲೂ, ವನಪ್ರದೇಶಗಳಿಂದಲೂ, ಮಹಾಸೌಧಗಳಿಂದಲೂ, ಕೋಟೆ-ಕೊತ್ತಲಗಳಿಂದಲೂ, ಬಹಿರ್ದ್ವಾರಗಳಿಂದಲೂ ಕೂಡಿರುವ ಈ ಲಂಕೆಯನ್ನು ರಾವಣನ ಸಮೇತವಾಗಿ ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ಹೋಗುವಷ್ಟು ಶಕ್ತಿಯು ನನಗಿದೆ. ॥39॥ ದೇವೀ! ಆದುದರಿಂದ ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ಒಯ್ಯಲು ಸಮರ್ಥನಾಗಿದ್ದೇನೆ ಎಂಬುದನ್ನು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿಕೊ. ಇನ್ನಾದರೂ ನಿನ್ನಲ್ಲಿರುವ ಸಂದೇಹವನ್ನು ದೂರಮಾಡು. ನನ್ನ ಬೆನ್ನನ್ನು ಹತ್ತಿ ಕುಳಿತು, ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಇರುವಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗಿ ಅವರ ಶೋಕವನ್ನು ದೂರ ಮಾಡು. ॥40॥

ಪದ್ಮ ಪದ್ಮದಂತೆ ವಿಶಾಲವಾದ ನೇತ್ರಗಳುಳ್ಳ ಆ ಜಾನಕಿಯು ಪರ್ವತೋಪಮನಾಗಿದ್ದ ಆ ವಾಯು ಸುತನಾದ ಮಾರುತಿಯನ್ನು ನೋಡಿ ಅಚ್ಚರಿಗೊಂಡು ಇಂತೆಂದಳು. ॥41॥

ಎಲೈ ವಾನರ ಪುಂಗವ! ನಿನ್ನ ಬಲ-ಪರಾಕ್ರಮಗಳನ್ನೂ, ವಾಯುವೇಗವನ್ನೂ, ಅಗ್ನಿಜ್ವಾಲೆಗಳಂತೆ ನಿನ್ನ ಅದ್ಭುತ ತೇಜಸ್ಸನ್ನೂ ನಾನು ಅರಿತುಕೊಂಡೆನು. ॥42॥ ವಾನರೋತ್ತಮನೇ! ಅಪಾರವಾದ ಸಮುದ್ರದ ಈಚಿನ ದಡದಲ್ಲಿರುವ ರಾಕ್ಷಸರ ಭೂಮಿಗೆ ನೀನಲ್ಲದೇ ಸಾಮಾನ್ಯವಾದ ಬೇರೆ ಯಾವನು ಬರಲು ಸಮರ್ಥನು? ॥43॥ ನಿನ್ನ ವೇಗವನ್ನು, ನನ್ನನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ಹೋಗುವ ಪರಮಾದ್ಭುತವಾದ ನಿನ್ನ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ನಾನು ತಿಳಿದಿರುವೆನು. ಮಹಾತ್ಮರೂ, ಬುದ್ಧಿವಂತರೂ ತಮ್ಮ ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿ ಮುಂದಾಗಿ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಆಲೋಚಿಸುವರು. ನಾನೂ ಕೂಡ ಮೊದಲೇ ಆಗು-ಹೋಗುಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಆಲೋಚಿಸಿ ಒಂದು ನಿರ್ಣಯಕ್ಕೆ ಬರಬೇಕಾಗಿದೆ. ॥44॥

ಎಲೈ ಪುಣ್ಯಪುರುಷಾ! ಕಪಿಶ್ರೇಪ್ಠನೇ! ನಾನು ನಿನ್ನೊಡನೆ ಪಯಣಿಸುವುದು ಯುಕ್ತವಲ್ಲವೆಂದೇ ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ. ವಾಯುವೇಗಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾದ ನಿನ್ನ ಗಮನವು ನನ್ನನ್ನು ಎಚ್ಚರ ತಪ್ಪಿಸಬಹುದು. ॥45॥ ಸಮುದ್ರದ ಮೇಲೆ ಎಷ್ಟೋ ಎತ್ತರದಲ್ಲಿ ವಾಯುವೇಗದಿಂದ ಆಕಾಶಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹೋಗುತ್ತಿರುವಾಗ ಭಯದಿಂದ ನಾನು ನಿನ್ನ ಬೆನ್ನ ಮೇಲಿಂದ ಕೇಳಗೆ ಬಿದ್ದುಬಿಡಬಹುದು. ॥46॥ ತಿಮಿಂಗಿಲಗಳಿಂದ, ಮೊಸಳೆಗಳಿಂದ, ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ಮೀನುಗಳಿಂದ ತುಂಬಿರುವ ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ನಾನು ಎಚ್ಚರತಪ್ಪಿಬಿದ್ದು ಬಿಟ್ಟಾಗ ಕೂಡಲೇ ಜಲಜಂತುಗಳು ನನ್ನನ್ನು ತಿಂದುಬಿಟ್ಟಾರು. ॥47॥ ಶತ್ರುಸೂದನಾ! ನಿನ್ನೊಡನೆ ಪ್ರಯಾಣ ಮಾಡಲು ನನಗೆ ಧೈರ್ಯಸಾಲದು. ಏಕೆಂದರೆ, ನನ್ನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನ ದಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಭದ್ರತೆಗೂ ಆಪತ್ತು ಬರಬಹುದು. ॥48॥ ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ, ರಾವಣನಿಂದ ಆಜ್ಞಪ್ತರಾದ, ದುರಾತ್ಮರಾದ, ಭಯಂಕರ ಪರಾಕ್ರಮಿಗಳಾದ ರಾಕ್ಷಸರು ನಿನ್ನನ್ನು ಬೆನ್ನಟ್ಟಬಹುದು. ॥49॥ ವೀರನೇ! ಶೂಲ-ಮುದ್ಗರಗಳೇ ಮುಂತಾದ ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದ ಶೂರರಾದ ಆ ರಾಕ್ಷಸರು ನಿನ್ನನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿಯಬಹುದು. ಆಗ ನನ್ನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಿರುವ ನೀನು ಸಂಕಟಕ್ಕೊಳಗಾಗಬಹುದು. ॥50॥ ನೀನಾದರೋ ಒಬ್ಬಂಟಿಗನೂ, ನಿರಾಯುಧನೂ ಆಗಿರುವೆ. ರಾಕ್ಷಸರು ಅನೇಕರಿದ್ದು, ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿರುವರು. ಅಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ, ನನ್ನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಿಕೊಂಡು ಮುಂದೆ ಸಾಗುವುದು ನಿನಗೆ ಹೇಗೆ ಸಾಧ್ಯವಾಗಬಹುದು? ॥51॥ ಎಲೈ ಕಪಿವರಾ! ಕ್ರೂರ ಕರ್ಮಿಗಳಾದ ರಾಕ್ಷಸರಿಗೂ ನಿನಗೂ ಘೋರವಾದ ಯುದ್ಧವು ನಡೆಯುತ್ತಿರುವಾಗ, ನಾನು ಭಯಗೊಂಡು ನಿನ್ನ ಬೆನ್ನಿನಿಂದ ಕೇಳಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದು ಬಿಡಬಹುದು. ॥52॥ ವಾನರೋತ್ತಮನೇ! ಭಯಂಕರರಾದ, ಮಹಾಕಾಯರಾದ, ಮಹಾಬಲಿಷ್ಠರಾದ ರಾಕ್ಷಸರು ಹೇಗಾದರೂ ಮಾಡಿ ನಿನ್ನನ್ನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಜಯಿಸಬಹುದು. ॥53॥ ಹಾಗಲ್ಲದೇ ರಾಕ್ಷಸರೊಡನೆ ಯುದ್ಧ ಮಾಡುತ್ತಾ ನನ್ನ ರಕ್ಷಣೆಯಿಂದ ವಿಮುಖನಾಗುವ ನಿನ್ನ ಬೆನ್ನಿನಿಂದ ನಾನು ಕೇಳಕ್ಕೆ ಬೀಳಬಹುದು. ಹಾಗೇ ಬೀಳುತ್ತಿರುವ ನನ್ನನ್ನು ಪಾಪಿಷ್ಠರಾದ ರಾಕ್ಷಸರು ಹಿಡಿದು ಪುನಃ ರಾವಣನಲ್ಲಿಗೆ ಒಯ್ಯಲೂ ಬಹುದು. ॥54॥ ಇಲ್ಲವೇ ನಿನ್ನ ಕೈಯಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ಅವರು ಕಸಿದುಕೊಂಡು ಹೋಗಬಹುದು. ಅಥವಾ ನನ್ನನ್ನು ತುಂಡು-ತುಂಡಾಗಿ ಕತ್ತರಿಸಲೂಬಹುದು. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಜಯಾಪಜಯಗಳು ಅಸ್ಥಿರವೆಂದು ಎಲ್ಲರೂ ತಿಳಿದಿರುವರಲ್ಲ! ॥55॥ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಭಯಗೊಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ನಾನು ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ತೊರೆಯಬಹುದು. ಹಾಗೇನಾದರೂ ಆದರೆ ನಿನ್ನ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಯತ್ನಗಳೂ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನಿಷ್ಫಲವಾಗಿ ಬಿಡುತ್ತವೆ. ॥56॥

ಕಪೀಶ್ವರನೇ! ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಸಂಹರಿಸಲು ನೀನು ಸಮರ್ಥನೇ ಆಗಿರುವೆ. ರಾಕ್ಷಸ ಯೋಧರೆಲ್ಲರನ್ನು ಕೊಂದು ನನ್ನನ್ನು ಕೊಂಡು ಹೋದರೆ ರಾಘವನ ಕೀರ್ತಿಗೆ ಕಳಂಕ ಬರುವುದಲ್ಲ! ॥57॥ ಅಥವಾ ರಾಕ್ಷಸರು ನಿನ್ನನ್ನು ಪರಾಜಯಗೊಳಿಸಿ ನನ್ನನ್ನು ಕೊಂಡುಹೋಗಿ, ವಾನರರಿಗಾಗಲೀ, ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರಿಗಾಗಲೀ ತಿಳಿಯದಂತಹ ರಹಸ್ಯ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಇರಿಸಬಹುದು. ॥58॥ ಅದರಿಂದಾಗಿ ನನ್ನ ಬಿಡುಗಡೆಗಾಗಿ ನೀವು ಮಾಡುವ ಪ್ರಯತ್ನಗಳೆಲ್ಲವೂ ವ್ಯರ್ಥವಾಗುತ್ತವೆ. ಆದುದರಿಂದ ನಿನ್ನೊಡನೆ ಶ್ರೀರಾಮನು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬರುವುದೇ ಹೆಚ್ಚು ಸಮಂಜಸವಾಗಿದೆ. ॥59॥ ಮಹಾಬಾಹುವೇ! ಮಹಾ ತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ರಾಘವನ, ಅವನ ತಮ್ಮಂದಿರಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣ-ಭರತ-ಶತ್ರುಘ್ನರ, ನಿನ್ನ ರಾಜನಾದ ಸುಗ್ರೀವನ, ಅವನ ಪರಿವಾರವೆಲ್ಲರ ಜೀವಿತವು ನನ್ನನ್ನೇ ಆಶ್ರಯಿಸಿ ನಿಂತಿದೆಯಲ್ಲ! ॥60॥ ಶೋಕಸಂತಾಪಗಳಿಂದ ಸಂಕಟಪಡುತ್ತಿರುವ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರೀರ್ವರೂ ನನ್ನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ನಿರಾಶರಾಗಿ, ಎಲ್ಲ ಕಪಿ-ಕರಡಿಗಳ ನಾಯಕರೊಡನೆ ಪ್ರಾಣತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವರು. ॥61॥

ವಾನರ ಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ನಿನ್ನೊಡನೆ ಬರದಿರಲು ಮುಖ್ಯವಾದ ಮತ್ತೊಂದು ಕಾರಣವೂ ಇದೆ. ಪತಿಭಕ್ತಿಯನ್ನೇ ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ಭಾವಿಸಿರುವ ನಾನು ಶ್ರೀರಾಮನ ಹೊರತಾಗಿ ಬೇರೆ ಯಾರೇ ಪುರುಷನ ಶರೀರವನ್ನು ನಾನಾಗಿಯೇ ಪ್ರಾಣವಿರುವ ತನಕ ಮುಟ್ಟುವುದಿಲ್ಲ. ॥62॥ ರಾವಣನು ಬಲವಂತವಾಗಿ ನನ್ನನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿಕೊಂಡು ಹೋಗುವಾಗ ಅವನ ಶರೀರ ಸ್ಪರ್ಶವೇನೋ ನನಗುಂಟಾಯಿತು. ಆಗ ಪ್ರಾಣೇಶನಿಂದ ರಹಿತಳೂ, ರಕ್ಷಕರಿಲ್ಲದವಳೂ, ಅಸ್ವತಂತ್ರಳೂ ಆಗಿದ್ದ ನಾನು ಏನು ತಾನೇ ಮಾಡಲು ಸಾಧ್ಯವಿದ್ದಿತು? ॥63॥ ಆದುದರಿಂದ ಶ್ರೀರಾಮನೇ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದು ರಾಕ್ಷಸರ ಸಹಿತ ರಾವಣನನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿ ನನ್ನನ್ನು ಕರಕೊಂಡು ಹೋದರೆ, ಅದು ಅವನ ಶೌರ್ಯ-ಪರಾಕ್ರಮಗಳಿಗೆ ತಕ್ಕುದಾದ ಕಾರ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ॥64॥

ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಮರ್ದಿಸುವ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನ ಪರಾಕ್ರಮಗಳನ್ನು ನಾನು ಬಹಳವಾಗಿ ಕೇಳಿದ್ದೇನೆ ಹಾಗೂ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ನೋಡಿದ್ದೇನೆ. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳಾಗಲೀ, ಗಂಧರ್ವರಾಗಲೀ, ಭುಜಂಗ- ರಾಕ್ಷಸರಾಗಲೀ ಯಾರೂ ಅವನಿಗೆ ಸಾಟಿಯಾಗಲಾರರು ॥65॥ ಶ್ರೀರಾಮನು ಅದ್ಭುತವಾದ ಧನುಸ್ಸುಳ್ಳವನು. ಮಹಾ ಬಲಶಾಲಿಯು, ಪರಾಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ದೇವೇಂದ್ರನಿಗಿಂತಲೂ ಮಿಗಿಲಾದವನು. ವಾಯುವಿನಿಂದಾಗಿ ದೇದೀಪ್ಯಮಾನವಾಗಿ ಪ್ರಜ್ವಲಿಸುವ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಇರುವ, ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಸಹಿತನಾದ ಆ ವೀರನನ್ನು ನೋಡಿ ಯಾರು ತಾನೇ ಸಂಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ಇದಿರಾಗಿ ನಿಲ್ಲಬಲ್ಲರು? ॥66॥ ವಾನರೋತ್ತಮನೇ! ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಂದ ಒಡಗೂಡಿರುವ, ಕದನ ರಂಗದಲ್ಲಿ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಮರ್ದಿಸುವ, ಮದಿಸಿದ ದಿಗ್ಗಜ ದಂತೆ ನಿಂತಿರುವ, ಯುಗಾಂತದ ಸೂರ್ಯಕಿರಣ ಜ್ವಾಲೆಗಳಂತೆ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಶ್ರೀರಾಮನ ಶರಪ್ರಹಾರವನ್ನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಯಾವನೂ ಸಹಿಸಲಾರನು. ॥67॥

ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಂದಲೂ, ವಾನರ ಸಮೂಹದಿಂದಲೂ ಒಡಗೂಡಿರುವ ನನ್ನ ಸ್ವಾಮಿಯನ್ನು ಬೇಗನೇ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಕರಕೊಂಡು ಬಾ. ಬಹಳ ಕಾಲದಿಂದಲೂ ರಾಮ ವಿರಹಶೋಕದಿಂದ ಕೃಶರಾಗಿರುವೆ. ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಕರಕೊಂಡು ಬಂದು ನನಗೆ ಸಂತೋಷವನ್ನುಂಟುಮಾಡು. ॥68॥

ಇತ್ಯಾರ್ಷೇ ಶ್ರೀಮದ್ರಾಮಾಯಣೇ ವಾಲ್ಮೀಕೀಯೇ ಆದಿಕಾವ್ಯೇ ಸುಂದರಕಾಂಡೇ ಸಪ್ತತ್ರಿಂಶಃ ಸರ್ಗಃ ॥37॥

ಮಹರ್ಷಿವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆದಿಕಾವ್ಯವಾದ ಶ್ರೀಮದ್ರಾಮಾಯಣದ ಸುಂದರಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಮೂವತ್ತೇಳನೆಯ ಸರ್ಗವು ಮುಗಿಯಿತು.

ಮೂವತ್ತೆಂಟನೆಯ ಸರ್ಗ

ಸೀತಾದೇವಿಯು ಹನುಮಂತನಿಗೆ ಗುರುತಿಗಾಗಿ ಕಾಕಾಸುರನ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಹೇಳಿ ಚೂಡಾಮಣಿಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿದ್ದು

ಬಳಿಕ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ, ವಾಕ್ಯವಿಶಾರದನಾದ ಹನುಮಂತನು ಸೀತೆಯು ಹೇಳಿದ ಯುಕ್ತಿಯುಕ್ತವಾದ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಬಹಳವಾಗಿ ಸಂತಸಗೊಂಡು ಆಕೆಯ ಬಳಿ ಇಂತೆಂದನು. ॥1॥ ಮಂಗಳಸ್ವರೂಪಳಾದ ದೇವಿಯೇ! ನೀನಾಡಿದ ಮಾತು ಹೆಚ್ಚು ಸಮೀಚೀನವಾಗಿದೆ, ಯುಕ್ತವೂ ಆಗಿದೆ. ಅವು ಸ್ತ್ರೀಯರ ಸ್ವಭಾವಕ್ಕನುಸಾರವೂ, ಪಾತಿವ್ರತ್ಯ ವ್ರತಕ್ಕೂ ತಕ್ಕುದಾಗಿವೆ.॥2॥ ನನ್ನ ಬೆನ್ನಿನ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತು ನೂರು ಯೋಜನೆಗಳುಳ್ಳ ಮಹಾಸಾಗರವನ್ನು ದಾಟುವುದು ಸ್ತ್ರೀ ಸಹಜವಾದ ಭಯ ಸ್ವಭಾವದಿಂದಾಗಿ ಶಕ್ಯವಾಗಲಾರದು. ॥3॥ ವಿನಯಸಂಪನ್ನಳಾದ ತಾಯೇ! ‘‘ರಾಮನ ಶರೀರವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಬೇರೆಯವರ ಶರೀರವನ್ನು ನಾನಾಗಿ ಮುಟ್ಟಲು ನಾನು ಇಚ್ಛೆಪಡುವುದಿಲ್ಲ’’ ಎಂದು ಎರಡನೆಯ ಕಾರಣವನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿರುವುದು ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನ ಪತ್ನಿಯಾದ ನಿನಗೆ ಸಮುಚಿತವಾದ ಮಾತೇ ಆಗಿದೆ. ನಿನ್ನ ಹೊರತಾಗಿ ಯಾವಳು ತಾನೇ ಇಂತಹ ಮಾತನ್ನು ಆಡಬಲ್ಲಳು? ॥4-5॥ ದೇವಿಯೇ! ಇಲ್ಲಿಯ ನಿನ್ನ ಚರ್ಯೆಗಳನ್ನು, ನೀನು ನುಡಿದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಮಾತನ್ನೂ* ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ವಿಶ್ವಾಸ ಹುಟ್ಟುವಂತೆ ನಾನು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ. ॥6॥

* ರಾವಣನು ನಿನ್ನನ್ನು ಭಯಪಡಿಸಿದ್ದು, ನೀನು ರಾವಣನನ್ನು ತೃಣೀಕರಿಸಿದ್ದು, ರಾಕ್ಷಸ ಸ್ತ್ರೀಯರು ನಿನ್ನನ್ನು ಬೆದರಿಸಿದ್ದು, ವಿರಹತಾಪವನ್ನು ತಾಳಲಾರದೆ ನೀನು ಪ್ರಾಣತ್ಯಾಗಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧವಾದುದನ್ನು, ನಿರಂತರ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಧ್ಯಾನಿಸುತ್ತಿರುವುದನ್ನು, ನಿನ್ನ ಪಾತಿವ್ರತ್ಯ ಧರ್ಮಾಚರಣೆಯನ್ನು, ನೀನು ರಾಮನಿಗಾಗಿ ಹೇಳಿದ ಸಂದೇಶವನ್ನು ಮುಂತಾದ ಎಲ್ಲ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ನಾನು ಯಥಾವತ್ತಾಗಿ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ತಿಳಿಸುತ್ತೇನೆ.

ಅಮ್ಮಾ! ನಿನಗೂ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೂ ಪ್ರಿಯವನ್ನುಂಟು ಮಾಡಬೇಕೇಂಬ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದಲೂ, ಸ್ನೇಹದಿಂದ ಕರಗಿದ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದಲೂ, ನನ್ನ ಬೆನ್ನ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತು ಶ್ರೀರಾಮನ ಸಮೀಪಕ್ಕೆ ಬರುವಂತೆ ನಿನಗೆ ಹೇಳಿದನು. ॥7॥ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಇತರರಿಂದ ಪ್ರವೇಶಿಸಲು ದುಸ್ಸಾಧ್ಯವಾದುದರಿಂದಲೂ, ಮಹಾಸಮುದ್ರವನ್ನು ಇತರರಿಂದ ದಾಟಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗದೇ ಇರುವುದರಿಂದ, ಪ್ರಕೃತದಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ಅರಿವಿನಿಂದಲೂ, ರಘುವಂಶೀಯರಿಗೆ ಆನಂದವನ್ನುಂಟುಮಾಡುವ ಶ್ರೀರಾಮನ ಬಳಿಗೆ ಈಗಲೇ ನಿನ್ನನ್ನು ಕರೆದೊಯ್ಯಲು ಆಶಿಸಿದೆನು. ಅಮ್ಮಾ! ನಾನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು ನನಗೆ ರಾಮನಲ್ಲಿರುವ ಅಪಾರವಾದ ಸ್ನೇಹವೂ, ಗೌರವವೂ, ಭಕ್ತಿ-ಪ್ರಪತ್ತಿಗಳೇ ಕಾರಣ ಹೊರತು ಬೇರೆಯಾವ ಕಾರಣವೂ ಇಲ್ಲ. ॥8-9॥ ನನ್ನ ಸಂಗಡ ಬರಲು ಸಮ್ಮತವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೆ, ಶ್ರೀರಾಮನು ಗುರುತಿಸಬಹುದಾದ, ನಿನ್ನ ನೆನಪನ್ನುಂಟುಮಾಡುವ ಯಾವುದಾದರೊಂದು ಅಭಿಜ್ಞಾನ (ಕುರುಹು)ವನ್ನು ಕರುಣಿಸು. ॥10॥

ದೇವಕನ್ನಿಕೆಯಂತಿದ್ದ ಸೀತಾದೇವಿಯು ಹನುಮಂತನ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ, ಬಿಕ್ಕಿ-ಬಿಕ್ಕಿ ಅಳುತ್ತಾ ಕಣ್ಣೀರು ಸುರಿಯುತ್ತಿದ್ದುದರಿಂದ ತಡೆ-ತಡೆದು ಮೆಲ್ಲಗೆ (ರಾಕ್ಷಸಿಯರು ಕೇಳದಂತೆ) ಹೀಗೆ ನುಡಿದಳು - ॥11॥

ವಾಯುಪುತ್ರನೇ! ನನ್ನ ನೆನಪನ್ನು ತರುವ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಈ ಸನ್ನಿವೇಶವನ್ನು ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ವಿವರಿಸಿ ಹೇಳು. ಚಿತ್ರಕೂಟ ಪರ್ವತದ ಈಶಾನ್ಯ ದಿಕ್ಕಿನ ತಪ್ಪಲಿನಲ್ಲಿರುವ, ಫಲ-ಮೂಲ ಜಲಗಳಿಂದ ಸಮೃದ್ಧವಾದ, ಸಿದ್ಧರಿಂದ ಆಶ್ರಯಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿರುವ, ಮಂದಾಕಿನೀ ನದಿಗೆ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿರುವ ತಪಸ್ವಿಗಳ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ವಾಸ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಜರುಗಿದ ಈ ಘಟನೆಯನ್ನು ನನ್ನ ಪ್ರಿಯನಿಗೆ ಯಥಾವತ್ತಾಗಿ ಹೇಳು. ॥12-13॥

‘‘ರಾಘವಾ! ನಾನಾ ವಿಧವಾದ ಪುಷ್ಪಗಳಿಂದ ಸುಗಂಧಿತವಾಗಿದ್ದ ಆ ಚಿತ್ರಕೂಟ ಪರ್ವತದ ಉಪವನದಲ್ಲಿ ಬಹಳ ಹೊತ್ತಿನವರೆಗೆ ವಿಹರಿಸಿ ಬೆವರಿನಿಂದ ತೊಯ್ದು ಹೋಗಿದ್ದ ನಾನು ನಿನ್ನ ತೊಡೆಯಲ್ಲಿ ಕುಳಿತುಕೊಂಡೆ. ॥14॥ ಅಷ್ಟರಲ್ಲಿ ಮಾಂಸಾಪೇಕ್ಷಿಯಾದ ಕಾಗೆಯೊಂದು ನನ್ನ ಸ್ತನಾಂತರದಲ್ಲಿ ಕೊಕ್ಕಿನಿಂದ ಕುಕ್ಕಿತು. ಆಗ ನಾನು ಅದನ್ನು ಹತ್ತಿರಕ್ಕೆ ಬರದಂತೆ ತಡೆಯಲು ಮಣ್ಣು ಹೆಂಟೆಯನ್ನು ಅದರ ಕಡೆಗೆ ಎಸೆಯುತ್ತಾ ದೂರ ಓಡಿಸುತ್ತಿದ್ದೆ. ॥15॥ ಆದರೆ ಆ ಕಾಗೆಯು ನನ್ನನ್ನು ಪದೇ-ಪದೇ ಬಾಧಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ನನ್ನಿಂದ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಂಡು ಅಲ್ಲಲ್ಲೇ ತಿರುಗುತ್ತಿತ್ತು. ಮಾಂಸ ಭಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತವಾದ ಆ ಕಾಗೆಯು ತನ್ನ ಪ್ರಯತ್ನವನ್ನು ಬಿಡಲೊಲ್ಲದು. ॥16॥ ನಾನು ಕೋಪದಿಂದ ಆ ವಾಯಸವನ್ನು ಓಡಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಗ, ಸಡಲಿದ ಓಡ್ಯಾಣವನ್ನು ಬಿಗಿಗೊಳಿಸಿದಾಗ, ಜಾರುತ್ತಿದ್ದ ಸೀರೆಯನ್ನು ಸರಿಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿರುವಾಗ ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ನೋಡಿ ಮುಗುಳ್ನಕ್ಕೆ. ॥17॥ ಅದರಿಂದ ನನಗೆ ಕೋಪವು ನಾಚಿಕೆಯೂ ಆಯಿತು. ಮಾಂಸವನ್ನು ಭಕ್ಷಿಸುವುದರಲ್ಲಿಯೇ ಆಸಕ್ತವಾಗಿದ್ದ ಆ ಕಾಗೆಯು ನನ್ನನ್ನು ಬಹಳವಾಗಿ ಗಾಯಗೊಳಿಸಿತು. ಅದನ್ನು ಓಡಿಸುತ್ತಾ ನಿನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದೆನು. ॥18॥ ಆಯಾಸಗೊಂಡಿದ್ದ ನಾನು, ಕುಳಿತಿರುವ ನಿನ್ನ ತೊಡೆಯ ಮೇಲೆ ಪುನಃ ಕುಳಿತೆನು. ಕುಪಿತಳಾದ ನನ್ನನ್ನು ಮರುಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ ನೀನು ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸಲು ಸಂತೈಸಿದೆ. ॥19॥ ಕಾಗೆಯಿಂದ ಕುಕ್ಕಿಸಿಕೊಂಡು ಕೋಪಗೊಂಡಿದ್ದ ನನ್ನ ಮುಖವೆಲ್ಲವೂ ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ತೊಯ್ದು ಹೋಗಿತ್ತು. ಕಂಬನಿಗಳನ್ನು ನಾನು ಮೆಲ್ಲನೆ ಒರೆಸಿಕೊಳ್ಳುವಾಗ ಅದನ್ನು ನೀನು ನೋಡಿದೆ. ॥20॥ ಆಯಾಸದಿಂದಾಗಿ ನಾನು ಬಹಳ ಹೊತ್ತಿನವರೆಗೆ ನಿನ್ನ ತೊಡೆಯಲ್ಲೇ ಮಲಗಿದ್ದೆನು. ನಾನು ಎಚ್ಚರಗೊಂಡ ನಂತರ ಭರತಾಗ್ರಜನಾದ ನೀನು ನನ್ನ ತೊಡೆಯ ಮೇಲೆ ಮಲಗಿದೆ. ॥21॥ ಅದಾದ ಬಳಿಕ ಪುನಃ ಆ ಕಾಗೆಯು ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹಾರಿ ಬಂದು ಕುಳಿತುಕೊಂಡಿತು. ಸ್ವಲ್ಪ ಹೊತ್ತು ಶ್ರೀರಾಮನು ಮಡಿಲಲ್ಲಿ ಮಲಗಿಕೊಂಡಿದ್ದಾಗ ಆ ಕಾಗೆಯು ವೇಗವಾಗಿ ನನ್ನನ್ನು ಸಮೀಪಿಸಿ, ಕಾಲುಗುರುಗಳಿಂದ ನನ್ನ ಎದೆಯನ್ನು ಗಾಯಗೊಳಿಸಿತು.॥22॥ ಅದು ಪದೇ-ಪದೇ ಹಾರಿ- ಹಾರಿ ನನ್ನನ್ನು ಕುಕ್ಕಿ ಬಾಧಿಸುತ್ತಲೇ ಇತ್ತು. ಆಗ ಶ್ರೀರಾಮನ ಮೇಲೆ ನನ್ನ ವಕ್ಷಸ್ಥಳದಿಂದ ಸ್ರವಿಸುತ್ತಿದ್ದ ರಕ್ತಬಿಂದುಗಳು ಬಿದ್ದುವು. ॥23॥ ಆಗ ಆ ವಾಯಸದಿಂದ ಬಾಧೆ ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ನಾನು ಸಕಲೈಶ್ವರ್ಯ ಸಂಪನ್ನನೂ, ಅರಿಸೂದನೂ ಆದ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಗಾಢನಿದ್ದೆಯಿಂದ ಎಬ್ಬಿಸಿದೆನು. ॥24॥ ಆಗ ಆ ಕಾಗೆಯಿಂದ ಸ್ತನಗಳ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಪೀಡಿಸುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿದ ಮಹಾಬಾಹುವಾದ ರಾಮನು ರೊಚ್ಚಿಗೆದ್ದ
ವಿಷಸರ್ಪವು ಬುಸುಗುಟ್ಟುವಂತೆ, ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ ನಿಟ್ಟಿಸಿರುಬಿಡುತ್ತಾ ಇಂತೆಂದನು. ॥25॥

ಎಲೈ ಸುಂದರಿ ಸೀತಾ! ನಿನ್ನ ಸ್ಥನಗಳ ಮಧ್ಯ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಪರಚಿ ಗಾಯಗೊಳಿಸಿದವರು ಯಾರು? ಕೋಪಗೊಂಡಿರುವ ಐದು ಹೆಡೆಗಳ ಮಹಾಸರ್ಪದೊಡನೆ ಯಾವನು ಹೀಗೆ ಆಟವಾಡುತ್ತಿರುವನು? ॥26॥ ಶ್ರೀರಾಮನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಸುತ್ತಲೂ ಪರಿಕಿಸಿ ನೋಡುತ್ತಿರುವಾಗ, ರಕ್ತಸಿಕ್ತವಾದ ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ ಕಾಲುಗುರುಗಳಿರುವ ಕಾಗೆಯೊಂದು ಇದಿರ್ಗಡೆ ಕುಳಿತಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿದನು. ॥27॥ ಆ ಕಾಗೆಯು ಇಂದ್ರನ ಮಗನು. ವಾಯುವೇಗಕ್ಕೆ ಸಮ ವೇಗವುಳ್ಳ ಆ ಇಂದ್ರಪುತ್ರನು ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ನೋಡಿ ತನ್ನ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಸ್ವಲ್ಪದೂರ ಹಾರಿಹೋಗಿ ಕುಳಿತುಕೊಂಡಿತು. ॥28॥ ಬಳಿಕ ಮಹಾಬುದ್ಧಿಶಾಲಿಯೂ, ಮಹಾಬಾಹುವೂ ಆದ, ರಾಮನ ಕಣ್ಣುಗಳು ಕೋಪದಿಂದ ಗರ-ಗರನೆ ತಿರುಗುತ್ತಿವೆಯೋ ಎಂಬಂತಿದ್ದ ಅವನು ಆ ಕಾಗೆಯನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಶಿಕ್ಷಿಸಲು ನಿರ್ಣಯಿಸಿದನು. ॥29॥ ಅಲ್ಲಿಯೇ ಹಾಸಿದ್ದ ದರ್ಭೆಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ದರ್ಭೆಯನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ಅದನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರದಿಂದ ಅಭಿಮಂತ್ರಿಸಿದನು. ಆ ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರವು ಪ್ರಳಯಾಗ್ನಿಯೋಪಾದಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಜ್ವಲಿಸುತ್ತಾ ಕಾಗೆಯನ್ನು ಎದುರಿಸಿ ನಿಂತಿತು. ॥30॥ ಮತ್ತೆ ರಾಮನು ಆ ಪ್ರಜ್ವಲಿಸುತ್ತಿರುವ ದರ್ಭೆಯನ್ನು (ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರವನ್ನು) ಕಾಗೆಯ ಮೇಲೆ ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದನು. ಆಗ ಆ ಇಷಿಕಾಸ್ತ್ರವು (ದರ್ಭಾಸವು) ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಹಾರಿ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದ ಕಾಗೆಯನ್ನು ಎಡೆಬಿಡದೆ ಹಿಂಬಾಲಿಸಿತು. ॥31॥ ಹಾಗೆ ಆ ಅಸ್ತ್ರವು ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತಿರುವಾಗ ಆ ಕಾಗೆಯು ಒದಗಿದ ಆಪತ್ತಿನಿಂದ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಅನೇಕ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಸುತ್ತಾಡಿತು. ತನ್ನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಭೂಲೋಕವೇ ಮೊದಲ್ಗೊಂಡು ಸತ್ಯಲೋಕದವರೆಗಿನ ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳನ್ನು ತಿರುಗಿತು. ॥32॥ ತಂದೆಯಾದ ದೇವೇಂದ್ರನು, ಇತರ ದೇವತೆಗಳು, ಮಹರ್ಷಿಗಳು ಆ ಕಾಗೆಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ತಮ್ಮ ಅಶಕ್ತತೆಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸಿದರು. ಹಾಗೆ ಅದು ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಸಂಚರಿಸಿ, ತನ್ನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವವರು ಯಾರೂ ಇಲ್ಲವೆಂದು ಅರಿತು, ತಿರುಗಿ ಬಂದು ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೇ ಶರಣಾಯಿತು. ಶರಣಾಗತ ರಕ್ಷಕನಾದ ಆ ರಾಘವನು ಶರಣಾಗತನಾಗಿ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದಿರುವ ಕಾಗೆಯನ್ನು ಅದು ವಧಾರ್ಹವೇ ಆಗಿದ್ದರೂ ಅದನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಿದನು. ॥34॥

ಪಶ್ಚಾತ್ತಾಪದಿಂದ ಶಕ್ತಿಗುಂದಿ ವಿಷಣ್ಣವದನನಾಗಿ ತನಗೆ ಶರಣಾದ ಆ ಕಾಗೆಯ ಬಳಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ಇಂತೆಂದನು- ‘‘ನಾನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದ ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರವು ವ್ಯರ್ಥವಾಗದು. ಆದುದರಿಂದ ಏನು ಮಾಡಬಹುದೋ ತಿಳಿಸು.’’- ಮತ್ತೆ ಆ ಕಾಗೆಯು - ‘‘ನಿನ್ನ ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರವು ನನ್ನನ್ನು ಕೊಲ್ಲದಿರಲಿ’’ ಎಂದು ನುಡಿಯಿತು. ಆಗ ಶ್ರೀರಾಮನು ಆ ಕಾಗೆಯ ಬಲಗಣ್ಣನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರಕ್ಕೆ ಬಲಿಗೊಟ್ಟನು. ಆ ವಾಯಸವೂ ಕೂಡ ತನ್ನ ಬಲಕಣ್ಣನ್ನು ಒಪ್ಪಿಸಿಕೊಟ್ಟು ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಂಡಿತು. (ಅಂದಿನಿಂದ ಕಾಗೆಯು ಒಕ್ಕಣ್ಣನೆಂದೇ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿ). ॥35-37॥

ಅನಂತರ ಆ ಕಾಕಾಸುರನು ವೀರವರನಾದ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರ ಪ್ರಭುವಾದ ನಿನಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿದನು ಮತ್ತೆ ನಿನ್ನ ತಂದೆಯಾದ ದಶರಥ ಮಹಾರಾಜನನ್ನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ವಂದಿಸಿ, ನಿನ್ನ ಅಪ್ಪಣೆಯನ್ನು ಪಡೆದು ತನ್ನ ಭವನವಾದ ಇಂದ್ರಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೊರಟುಹೋಯಿತು. ॥38॥

ಮಹೀಪತೇ! ನನ್ನ ಸಲುವಾಗಿ ಕ್ಷುದ್ರವಾದ ಒಂದು ಕಾಗೆಯ ಮೇಲೆ ನೀನು ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದೆ. ಸ್ವಾಮಿ! ನನ್ನನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದ ಈ ರಾವಣನನ್ನು ಸಂಹರಿಸಲು ಉಪೇಕ್ಷಿಸಿದುದರ ಕಾರಣವೇನು? ಇದನ್ನು ನೀನು ಹೇಗೆ ಸಹಿಸುತ್ತಿರುವೆ? ॥39॥ ಓ ಪ್ರಾಣನಾಥಾ! ನೀನು ಮಹಾಪುರುಷನು. ಹೆಚ್ಚಾದ ಉತ್ಸಾಹ ಶಕ್ತಿಯುಳ್ಳವನು. ಇಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಧರ್ಮಪತ್ನಿಯು ದಿಕ್ಕಿಲ್ಲದವಳಂತೆ ಬಿದ್ದಿರುವಳು. ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಕೃಪೆದೋರು. ‘‘ದೀನರ ಮೇಲೆ ಕರುಣೆ ತೋರುವುದೇ ಪರಮಧರ್ಮವು’’ ಎಂದು ನೀನೇ ನನಗೆ ತಿಳಿಸಿರುವೆ. ನಿನ್ನ ಪರಾಕ್ರಮ ವೈಭವಗಳನ್ನೂ, ಮಹೋತ್ಸಾಹ ಶಕ್ತಿಯನ್ನೂ, ಮಹಾಬಲ ಸಂಪನ್ನತೆಯನ್ನೂ ನಾನು ಅರಿತಿರುವೆನು. ॥40॥ ನಿನ್ನ ಗುಣಗಳೂ, ಕರ್ಮಗಳೂ ದಿವ್ಯವೂ ಅನಂತವೂ ಆಗಿವೆ. ಅವು ಊಹೆಗೂ ನಿಲುಕದು. ನಿನ್ನನ್ನು ಯಾರೂ ಕ್ಷೋಭೆಗೊಳಿಸಲಾರರು. ಗಾಂಭೀರ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಮುದ್ರದಂತೆ ಇರುವವನು. ಸಮುದ್ರಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾದ ಭೂಮಂಡಲಕ್ಕೆ ಒಡೆಯನು. ಐಶ್ವರ್ಯದಲ್ಲಿ ದೇವೇಂದ್ರನಿಗೆ ಸಮಾನನು. ॥41॥ ನೀನು ಅಸ್ತ್ರವಿದ್ಯೆಯನ್ನು ಅರಿತವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನು. ಸತ್ಯಪರಾಕ್ರಮನು. ಮಹಾಬಲಶಾಲಿ. ಹೀಗೆಲ್ಲ ಆಗಿದ್ದರೂ ರಾಕ್ಷಸರ ಮೇಲೆ ಏಕೆ ಶಸ್ತ್ರ ಪ್ರಯೋಗಿಸುವುದಿಲ್ಲ? ॥42॥ ನಾಗ-ಗಂಧರ್ವ-ರಾಕ್ಷಸರೇ ಆಗಲೀ, ಮರುತ್ತುಗಳೇ ಆಗಲಿ, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀರಾಮನಾದ ನಿನ್ನ ಅಸ್ತ್ರಗಳ ವೇಗವನ್ನು ತಡೆಯಲು ಶಕ್ತರಲ್ಲ. ಅಂತಹ ವೀರ್ಯವಂತನಾದ ನಿನಗೆ ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಸ್ವಲ್ಪವಾದರೂ ಕರುಣೆ ಇದ್ದಿದ್ದರೆ, ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ನನಗೆ ಉಪಟಳವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಿರುವ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಏಕೆ ನಾಶ ಮಾಡುತ್ತಿಲ್ಲ? ಮಹಾಬಲಿಷ್ಠನೂ, ವೀರನೂ, ಶತ್ರು ತಾಪಕನೂ ಆದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಅಣ್ಣನ ಅನುಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಡೆದು ನನ್ನ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಏಕೆ ಪ್ರಯತ್ನಿಸುವುದಿಲ್ಲ? ॥43-45॥ ದೇವತೆಗಳಿಂದಲೂ ಎದುರಿಸಲು ಅಸಾಧ್ಯರಾದ, ಅಗ್ನಿ-ವಾಯುಗಳ ತೇಜಸ್ಸಿಗೂ, ಬಲಸಂಪನ್ನತೆಗೂ ಸಮಾನ ರಾಗಿದ್ದರೂ, ಪುರುಷಸಿಂಹರಾದ ಆ ರಾಜಕುಮಾರರು ನನ್ನನ್ನೇಕೆ ಉಪೇಕ್ಷಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ? ನಾನು ಹಿಂದೆ ಮಾಡಿದ ಪಾಪಗಳು ಮಹತ್ತಾಗಿಯೇ ಇರಬೇಕು. ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂದೇಹವೇ ಇಲ್ಲ. ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಸಂಹರಿಸಲು ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಮರ್ಥ ರಾಗಿದ್ದ ಅವರು ನನ್ನ ಕಡೆಗೆ ಏಕೆ ತಿರುಗಿ ನೋಡುವುದಿಲ್ಲ? (ಹನುಮಂತ! ಹೀಗೆಲ್ಲಾ ನಾನು ಹೇಳಿದೆನೆಂದು ನನ್ನೊಡೆಯನಿಗೆ ಹೇಳು) ॥46-48॥

ವೈದೇಹಿಯು ಕಣ್ಣೀರು ಸುರಿಸುತ್ತಾ ಕರುಣಾಜನಕವಾದ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ ಕಪಿನಾಯಕ ನಾದ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಹನುಮಂತನು ಇಂತೆಂದನು- ‘‘ದೇವಿಯೇ! ನಿನ್ನ ವಿರಹಶೋಕದಿಂದಾಗಿ ಶ್ರೀರಾಮನು

ಎಲ್ಲ ವಿಷಯಗಳಿಂದಲೂ ವಿಮುಖನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಈ ಮಾತನ್ನು ನಾನು ಆಣೆಯಿಟ್ಟು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ಶ್ರೀರಾಮನು ದುಃಖಪಡುತ್ತಿದ್ದರೆ ಲಕ್ಷ್ಣಣನೂ ಪರಿತಪಿಸುತ್ತಿರುತ್ತಾನೆ. ॥50॥ ಪೂಜ್ಯಳೇ! ಹೇಗೋ ನೀನು ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಿರುವೆ. ನೀನಿರುವ ಸ್ಥಳವೂ ತಿಳಿದುಹೋಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ದುಃಖಿಸುವ ಸಮಯವಿದಲ್ಲ. ದುಃಖಿಸಬೇಕಾದ ಕಾಲ ಕಳೆದುಹೋಯಿತು. ಈಗಿನಿಂದಲೇ ನೀನು ನಿನ್ನ ದುಃಖಕ್ಕೆ ಕೊನೆಯನ್ನು ಕಾಣುವೆ. ನಿನ್ನನ್ನು ನೋಡುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಹೆಚ್ಚು ಕಾತರರಾಗಿರುವ, ಮಹಾಬಲಿಷ್ಠರಾದ, ಪುರುಷಸಿಂಹರಾದ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ನಿನ್ನನ್ನು ಪಡೆಯುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಲಂಕೆಯನ್ನೇ ಸುಟ್ಟು ಬೂದಿ ಮಾಡುವರು. ॥51-52॥ ರಾಘವನು ಅತ್ಯಂತ ಕ್ರೂರಿಯಾದ ರಾವಣನನ್ನು ಸಮರಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ಸಪರಿವಾರ ಸಹಿತ ಸಂಹರಿಸಿ, ವಿಶಾಲಾಕ್ಷಿಯಾದ ನಿನ್ನನ್ನು ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಕರೆದೊಯ್ಯುತ್ತಾನೆ. ॥53॥ ಒಡೆಯನಾದ ರಾಮನಿಗೆ, ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಯಾದ ಲಕ್ಷ್ಣಣನಿಗೆ, ತೇಜಸ್ವಿ ಯಾದ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೂ, ಸಮುದ್ರ ತೀರದಲ್ಲಿ ಕಾಯುತ್ತಿರುವ ವಾನರ ವೀರರಿಗೆ, ನಾನು ಹೋದಾಗ ಏನು ಹೇಳ ಬೇಕೇಂಬ ಸಂದೇಶವನ್ನು ತಿಳಿಸಿರಿ. ॥54॥

ಹನುಮಂತನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದ ಬಳಿಕ ದಿವ್ಯಭಾಮಿನಿಯಂತೆ ಒಪ್ಪುತ್ತಿದ್ದು ಶೋಕಸಂತಪ್ತಳಾದ ಸೀತಾದೇವಿಯು ಆ ವಾನರ ಶ್ರೇಷ್ಠನ ಬಳಿ ಪುನಃ ಹೇಳತೊಡಗಿದಳು. ‘‘ಮನನಶೀಲಳಾದ ಕೌಸಲ್ಯೆಯು ಲೋಕಕ್ಕೆ ಒಡೆಯನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಹಡೆದಿದ್ದಳೋ, ಅವನಿಗೆ ನನ್ನ ಪರವಾಗಿ ಕುಶಲವನ್ನು ಕೇಳು. ಹಾಗೆಯೇ ನನ್ನ ಸಲುವಾಗಿ ತಲೆಬಾಗಿ ನಮಸ್ಕರಿಸು. ॥55॥ ದಿವ್ಯಪುಷ್ಪಮಾಲಿಕೆಗಳನ್ನೂ, ವಿವಿಧ ಭೋಗ್ಯ ವಸ್ತುಗಳನ್ನೂ, ಪ್ರೀತಿಪಾತ್ರಳಾದ ಭಾರ್ಯೆಯನ್ನೂ, ಅವಳ ಸುಖವನ್ನೂ, ವಿಶಾಲವಾದ ಭೂಮಂಡಲದಲ್ಲಿ ದುರ್ಲಭವಾದ ಐಶ್ವರ್ಯವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ, ತಂದೆ- ತಾಯಿಯರನ್ನು ಗೌರವಿಸಿ, ಅವರ ಅನುಗ್ರಹ-ಆಶೀರ್ವಾದಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿ, ತನ್ನ ತಾಯಿಯಾದ ಸುಮಿತ್ರಾದೇವಿಗೆ ಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ತಂದುಕೊಟ್ಟ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ, ವನವಾಸಕ್ಕಾಗಿ ಬಂದನು. ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ಅವನು ದೊರೆತ ಸುಖ ಜೀವನವನ್ನು ಪರಿತ್ಯಜಿಸಿ, ಅಣ್ಣನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ವನದಲ್ಲಿ ಅನುಕೂಲವಾದ ಸೇವೆಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾ ಅವನೊಂದಿಗೆ ನಡೆದನು. ॥56-57॥ ಅವನು ಸಿಂಹದಂತೆ ಭುಜ ಬಲವುಳ್ಳವನು. ದೀರ್ಘಬಾಹುವೂ, ಬುದ್ಧಿವಂತನೂ, ಕಡುಚೆಲುವನೂ ಆಗಿರುವನು. ಣನು ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ತಂದೆಯೆಂದೂ, ನನ್ನನ್ನು ತಾಯಿಯೆಂದೂ ಭಾವಿಸಿ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳುವನು. ರಾವಣನು ನನ್ನನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿ, ಇಲ್ಲಿಗೆ ತಂದಿರುವ ವಿಷಯವನ್ನು ತಿಳಿಯನು. ಅವನು ಹಿರಿಯರ ಸೇವೆ ಮಾಡುವವನು. ಶುಭ ಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದೊಡ ಗೂಡಿದವನೂ, ಕೀರ್ತಿಶಾಲಿಯೂ, ಮಿತಭಾಷಿಯೂ ಆಗಿರುವನು. ಆ ರಾಜಕುಮಾರನು ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೇ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರೀತಿ ಪಾತ್ರನು. ನನ್ನ ರಕ್ಷಣೆಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಮಾವನವರಾದ ದಶರಥ ಮಹಾರಾಜರಂತೆ ಇರುವವನು. ವನವಾಸದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅವನು ಗೈದ ಸೇವೆಯಿಂದ ನನಗೆ ಅತ್ತೆ-ಮಾವಂದಿರ ಕೊರತೆಯೇ ಕಂಡು ಬಂದಿಲ್ಲ. ॥58-60॥

ಸೋದರನಾದ ಛನು ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ನನಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚಾದ ಪ್ರಿಯನಾದವನು. ಒಪ್ಪಿಸಿದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಆ ವೀರನು ಆಗಲೇ ದಕ್ಷನಾಗಿ ನೆರವೇರಿಸುವವನು. ಅವನನ್ನು ನೋಡಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ಸ್ವರ್ಗಸ್ಥನಾದ ತನ್ನ ತಂದೆಯ ನೆನಪನ್ನೂ ಕೂಡ ಮರೆತುಹೋಗುವನು. ಅಂತಹ ಲಕ್ಷ್ಣಣನಿಗೆ ನಾನು ಕೇಳಿದೆನೆಂದು ಕ್ಷೇಮ ಸಮಾಚಾರವನ್ನು ನನ್ನ ಮಾತಿನಲ್ಲೇ ತಿಳಿಸು. ॥61- 62॥ ಎಲೈ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠಾ! ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಪ್ರಿಯನೂ, ವಿಧೇಯನೂ, ಯಾವಾಗಲೂ ಮೃದು ಸ್ವಭಾವುಳ್ಳವನೂ, ಪವಿತ್ರವಾಗಿ ಇರುವವನೂ, ಸರ್ವ ಸಮರ್ಥನೂ ಆದ ಲಕ್ಷ್ಣಣನು ನನ್ನ ದುಃಖಗಳನ್ನು ಪರಿಹರಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ, ಶ್ರೀರಾಮನು ನನ್ನನ್ನು ಇಲ್ಲಿಂದ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗುವುದಕ್ಕಾಗಿ ನೀನೇ ಪ್ರೇರೇಪಿಸಬೇಕು. ಈ ಕಾರ್ಯ ನಿರ್ವಹಣೆಗಾಗಿ ನೀನೇ ದಕ್ಷನಾಗಿರುವೆ. ॥63-64॥

ಮಹಾವೀರನೂ, ನನ್ನ ಸ್ವಾಮಿಯೂ ಆದ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಪದೇ-ಪದೇ ಈ ವಿಷಯಗಳನ್ನೂ ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿಸು. ದಶರಥಾತ್ಮಜನೇ! ಒಂದು ತಿಂಗಳವರೆಗೆ ನಾನು ಪ್ರಾಣಧಾರಣ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿರುತ್ತೇನೆ. ತಿಂಗಳು ಮುಗಿದಾಕ್ಷಣ ಒಂದು ಕ್ಷಣವೂ ಕೂಡ ನಾನು ಜೀವಿಸಿರುವುದಿಲ್ಲ, ಇದು ಸತ್ಯವಾದುದು. ಕ್ರೂರ ಕರ್ಮಿಯಾದ ರಾವಣನು ನನ್ನನ್ನು ಮೋಸದಿಂದ ಅಪಹರಿಸಿ, ನಿರ್ಬಂಧದಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟಿರುವನು. ಅಂತಹ ಮಹಾವೀರನೇ! ಪಾತಾಳದಲ್ಲಿದ್ದ ಇಂದ್ರನ ಐಶ್ವರ್ಯವನ್ನು ನಾರಾಯಣನು ಕಾಪಾಡಿದಂತೆ* ನನ್ನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ನೀನೇ ಸಮರ್ಥನಾಗಿರುವೆ. ॥65-66॥ ಸೀತಾದೇವಿಯು ಹನುಮಂತನ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದ ಬಳಿಕ, ಶುಭಪ್ರದವಾದ, ದಿವ್ಯವಾದ ತನ್ನ ಸೀರೆಯ ಸೆರಗಿನಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟಿಟ್ಟಿದ್ದ ಚೂಡಾಮಣಿಯನ್ನು ಹೊರತೆಗೆದು ‘‘ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೇ ಇದನ್ನು ಅರ್ಪಿಸು’’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಆಂಜನೇಯನಿಗೆ ಕೊಟ್ಟಳು. ॥67॥ ಆಗ ವೀರನಾದ ಹನುಮಂತನು ಅತ್ಯುತ್ತಮವಾದ ಆ ಚೂಡಾಮಣಿಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ, ಅದನ್ನು ತನ್ನ ಕಿರಿಬೆರಳಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟುಕೊಂಡನು. ಬಳಿಕ ಸೀತಾದೇವಿಗೆ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಬಂದು, ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ವಿನಮ್ರನಾಗಿ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ನಿಂತುಕೊಂಡನು. ॥69॥ ಸೀತಾದೇವಿಯ ದರ್ಶನದಿಂದಾಗಿ ಹನುಮಂತನಿಗೆ ಅಪಾರವಾದ ಹರ್ಷವುಂಟಾಯಿತು. ಅವನ ಶರೀರ ಮಾತ್ರ ಅಲ್ಲಿದ್ದಿತು. ಮನಸ್ಸು ಆಗಲೇ ಶ್ರೀರಾಮನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿದ್ದಿತು. ॥70॥ ಇಷ್ಟರವರೆಗೆ ಸೀತಾದೇವಿಯ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಅಲಂಕೃತವಾಗಿದ್ದ ಅಮೂಲ್ಯವಾದ ಆ ಚೂಡಾಮಣಿ ಯನ್ನು ಆಂಜನೇಯನು ಪಡೆದುಕೊಂಡನು. ಅದರ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ, ಮಹಾವಾಯುವಿನಿಂದ ಕಂಪಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಪರ್ವತವು ಮುಕ್ತವಾದಂತೆ, ಇಷ್ಟರ ವರೆಗೆ ಅವನಿಗೆ ಇದ್ದ ಆತಂಕಗಳನ್ನು ನೀಗಿ** ಸ್ವಸ್ಥಚಿತ್ತನಾಗಿ ಹಿಂದಿರುಗಲು ಸನ್ನದ್ಧನಾದನು. ॥71-73॥

* ಹಿಂದೆ ವ್ರತಾಸುರನನ್ನು ಕೊಂದ ಕಾರಣದಿಂದ ಇಂದ್ರನು ಬ್ರಹ್ಮಹತ್ಯಾ ಪಾಪಕ್ಕೆ ಗುರಿಯಾದನು. ಅದರಿಂದಾಗಿ ಇಂದ್ರನ ಐಶ್ವರ್ಯವು ಪಾತಾಳವನ್ನು ಸೇರಿತು. ದೇವತೆಗಳೂ, ಮಹಾವಿಷ್ಣು ಸೇರಿ ವೈಷ್ಣವ ಅಶ್ವಮೇಧ ಯಾಗವನ್ನು ನಡೆಸಿ ಇಂದ್ರನನ್ನು ಪವಿತ್ರರಾಗಿಸಿದರು. ಮಹಾವಿಷ್ಣುವು ಪಾತಾಳದಲ್ಲಿದ್ದ ಇಂದ್ರನ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ತಂದು ಅವನಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಸಿದನು.

** ಧೈರ್ಯಶಾಲಿಯಾದ ಹನುಮಂತನಿಗೆ ಇದಿರಾದ ಆತಂಕಗಳು -

ಸಮುದ್ರ ತೀರವನ್ನು ಸೇರಿದಾಗ ಅನ್ವೇಷಣ ಅವಧಿಯು ಮುಗಿದಿದ್ದರಿಂದ ಸುಗ್ರೀವಾಜ್ಞೆಯಿಂದಾಗಿ ಮರಣಭಯ. ಸಮುದ್ರಲಂಘನದ ಹೊತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಸುರಸಾ-ಸಿಂಹಿಕಾ ಇವರ ಅಡ್ಡಿಗಳು. ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಿರುವಾಗ ಅವಳು ಕಾಣದಿದ್ದಾಗ ದುಃಖಿತನಾಗಿ, ಪ್ರಾಣತ್ಯಾಗಕ್ಕೆ ಸಿದ್ದನಾದುದು. ಸೀತಾದೇವಿಯ ದರ್ಶನ ಪಡೆದರೂ ಅವಳು ತನ್ನನ್ನು ರಾವಣನೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ತನ್ನ ಜೊತೆ ಮಾತಾಡದಿದ್ದುದು- ಹೀಗೆ ಪ್ರಬಲವಾದ ಆತಂಕಗಳನ್ನು ದಾಟಿ, ಅವಳಿಗೆ ರಾಮಮುದ್ರಿಕೆಯನ್ನಿತ್ತು, ಅವಳಿಂದ ಚೂಡಾಮಣಿಯನ್ನು ಪಡೆದು ಈಗ ಅವನ ಮನಸ್ಸು ಸಮಾಧಾನ ಹೊಂದಿತು.

ಇತ್ಯಾರ್ಷೇ ಶ್ರೀಮದ್ರಾಮಾಯಣೇ ವಾಲ್ಮೀಕೀಯೇ ಆದಿಕಾವ್ಯೇ ಸುಂದರಕಾಂಡೇ ಅಷ್ಟತ್ರಿಂಶಃ ಸರ್ಗಃ ॥38॥

ಮಹರ್ಷಿವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆದಿಕಾವ್ಯವಾದ ಶ್ರೀಮದ್ರಾಮಾಯಣದ ಸುಂದರಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಮೂವತ್ತೆಂಟನೆಯ ಸರ್ಗವು ಮುಗಿಯಿತು.

ಮೂವತ್ತೊಂಭತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ

ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಸೀತಾಸಂದೇಶ, ಆಂಜನೇಯನು ಆಕೆಯನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಿದ್ದು, ಸಮುದ್ರವನ್ನು ದಾಟಿಕೊಂಡು ಬರುವುದರಲ್ಲಿ ಸಂದೇಹಿಸಿದ ಸೀತಾದೇವಿಗೆ ಮಾರುತಿಯು ವಾನರನಾಯಕರ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ವಿವರಿಸಿ ಹೇಳಿದುದು

ಚೂಡಾಮಣಿಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟ ಬಳಿಕ ಸೀತಾದೇವಿಯು ಹನುಮಂತನ ಬಳಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಳು - ಮಾರುತೀ! ನಾನೀಗ ಕೊಟ್ಟಿರುವ ಗುರುತು ಶ್ರೀರಾಮನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಗುರ್ತಿಸುವನು. ॥1॥ ಈ ಚೂಡಾಮಣಿಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟೊಡನೆಯೇ ವೀರ ವರನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನು ನನ್ನ ತಾಯಿಯನ್ನೂ, ನನ್ನ ತಂದೆಯಾದ ಜನಕಮಹಾರಾಜನನ್ನೂ, ದಶರಥಮಹಾ ರಾಜರನ್ನೂ ಸ್ಮರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವನು. ಹಾಗೆಯೇ ನನ್ನನ್ನೂ ನೆನೆಸಿಕೊಳ್ಳುವನು. ॥2॥

ಹರಿಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ಮರಳಿ ಉತ್ಸಾಹವನ್ನು ಪಡೆದ ನೀನು ಈ ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿ ಮುಂದೆ ಮಾಡಬೇಕಾದ ಕರ್ತವ್ಯ ವನ್ನು ಆಲೋಚಿಸು. ಎಲೈ ಕಪೀಶ್ವರಾ! ಈ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಲು ನೀನೇ ತಕ್ಕವನಾದವನು. ಮಾರುತಿ! ಸೊಂಟ ಕಟ್ಟಿ ನನ್ನ ಬಿಡುಗಡೆಗಾಗಿ ಪ್ರಯತ್ನಶೀಲನಾಗಿ ನನ್ನ ದುಃಖವನ್ನು ನಿವಾರಿಸು. ॥3-4॥ ನೀನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಆಲೋಚಿಸಿ ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದರೆ ನಿಜವಾಗಿ ನನ್ನ ದುಃಖಗಳು ದೂರವಾಗುವುವು. ಸೀತೆಯ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿದ ಬಳಿಕ ಭಯಂಕರ ಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ಆ ಮಾರುತಿಯು ಹಾಗೇ ಮಾಡುವೆನು ಎಂದು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿ ಅವಳಿಗೆ ಶಿರಬಾಗಿ ಪ್ರಣಾಮಗೈದು ಪ್ರಯಾಣಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧನಾದನು. ವಾಯುಸುತನಾದ ಹನುಮಂತನು ಪ್ರಯಾಣ ಮಾಡಲು ಹೊರಟಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು ಸೀತಾದೇವಿಯು ಕಣ್ಣೀರು ಸುರಿಸುತ್ತಾ ಗದ್ಗದ ಸ್ವರದಿಂದ ಇಂತೆಂದಳು. ॥6॥

‘‘ಎಲೈ ವಾನರ ಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ಯಾವಾಗಲೂ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿಯೇ ಇರುವ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಣಣರಿಗೂ, ಅಮಾತ್ಯ ರಿಂದೊಡಗೂಡಿದ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೂ, ನಾನು ಅವರ ಕ್ಷೇಮ ಸಮಾಚಾರವನ್ನು ಕೇಳಿದೆನೆಂದು ಹೇಳು. ಕಪಿಪುಂಗವನೇ! ಹಾಗೇಯೇ ವೃದ್ಧರಾದ ವಾನರ ಭಲ್ಲೂಕರೆಲ್ಲರಿಗೂ, ಧರ್ಮಪುರಸ್ಸರವಾಗಿ ಅವರವರ ಕುಶಲವನ್ನು ಕೇಳಿದೆನೆಂದು ಹೇಳು. ॥7-8॥ ಆಜಾನುಬಾಹುವಾದ ಶ್ರೀರಾಮನು ನಿನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿದೊಡನೆ ನನ್ನನ್ನು ಇಲ್ಲಿಂದ ಪಾರುಮಾಡುವಂತಾಗಬೇಕು. ನನ್ನನ್ನು ಈ ದುಃಖಸಾಗರದಿಂದ ಉದ್ಧರಿಸುವಂತೆ ಮಾಡಲು ನೀನೇ ಸಮರ್ಥನಾಗಿರುವೆ. ॥9॥ ಕೀರ್ತಿವಂತನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನು ನಾನಿನ್ನು ಜೀವಿಸಿರುವಾಗಲೇ ನನ್ನನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳಲು ಸಮಾಲೋಚಿಸುವಂತೆ ಅವನಿಗೆ ಹೇಳಬೇಕು. ಹಾಗೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ನೀನು ಪುಣ್ಯಶಾಲಿಯಾಗುವೆ. ॥10॥ ಅನವರತ ನಾಗಿ ಉತ್ಸಾಹಗೊಳಿಸುವಂತಹ ಈ ನನ್ನ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳುವುದರಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ಹೊಂದುವ ಸಲುವಾಗಿ ಶ್ರೀರಾಮನ ಪೌರುಷವು ವರ್ಧಿಸುತ್ತದೆ. ॥11॥ ಸಂದೇಶಯುಕ್ತವಾದ ನನ್ನ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿದೊಡನೆಯೇ ರಾಘವನು ತನ್ನ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಲು ಯೋಗ್ಯವಾದ ನಿರ್ಣಯವನ್ನು ಕೈಗೊಳ್ಳುವನು. ॥12॥

ಸೀತಾದೇವಿಯು ಹೇಳಿದ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿದ ವಾಯುಸುತನಾದ ಹನುಮಂತನು ವಿನಮ್ರವಾಗಿ ಜೋಡಿಸಿದ ಕೈಗಳನ್ನು ತಲೆಯ ಮೇಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಇಂತೆಂದನು - ॥13॥

‘‘ಅಮ್ಮಾ! ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ವಾನರ-ಭಲ್ಲೂಕ ಯೋಧರಿಂದೊಡಗೂಡಿ ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬರುವನು. ಆ ಸ್ವಾಮಿಯು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಜಯಿಸಿ ನಿನ್ನ ಶೋಕವನ್ನು ಹೋಗಲಾಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ॥14॥ ಎಡೆಬಿಡದೆ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸುವ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಎದುರಿಸಿ ನಿಲ್ಲಲು ಇಂದಿನವರೆಗೆ ದೇವಾಸುರ ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಯಾರೂ ಸಮರ್ಥರಿಲ್ಲ. ಮುಂದೆಯೂ ಇರಲಾರರು. ॥15॥ ಆ ಪ್ರಭುವು ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ತೀಕ್ಷ್ಣಕಿರಣಗಳುಳ್ಳ ಸೂರ್ಯನಿರಲೀ, ಇಂದ್ರನಿರಲೀ, ಸೂರ್ಯಪುತ್ರನಾದ ಆ ಯಮನೇ ಆಗಿರಲೀ ಅವರನ್ನು ಎದುರಿಸಲು ಸಮರ್ಥನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅದರಲ್ಲಿಯೂ ನಿನಗೋಸ್ಕರವೆಂದಾದರೆ ಹೇಳುವುದೇನಿದೆ? ॥16॥ ಸಾಗರ ಪರ್ಯಂತವಾದ ಭೂಮಂಡಲವನ್ನು ಶಾಸನಮಾಡಲು ಅವನು ಸಮರ್ಥನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ನಿನ್ನ ನಿಮಿತ್ತವಾಗಿ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಜಯವು ಸಿದ್ಧಿಸಿಯೇ ತೀರುತ್ತದೆ. ॥17॥ ಜಾನಕಿಯು ಹನುಮಂತನ ಸತ್ಯವೂ, ಸುಂದರವೂ ಆದ
ನುಡಿಗಳನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಆಲಿಸಿ ಕೇಳಿದಳು. ಅವನಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವಾದ ಆದರವನ್ನು ಹೊಂದಿ, ಪತಿಯ ಸ್ನೇಹದಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದ ಹನುಮಂತನ ಆ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಸೀತೆಯು ಸೌಹಾರ್ದದೊಡನೆ ಪುರಸ್ಕರಿಸಿದಳು. ಪ್ರಯಾಣ ಹೊರಟಿದ್ದ ಆಂಜನೇಯನನ್ನು ಬಾರಿ-ಬಾರಿಗೆ ಅವಲೋಕಿಸುತ್ತಾ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಳು. ॥18-19॥

ವೀರನೇ! ಉಚಿತವೆಂದು ನೀನು ಭಾವಿಸುವೆಯಾದರೆ ಯಾವುದಾದರೂ ನಿಗೂಢವಾದ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಇಂದು ವಿಶ್ರಾಂತಿಯನ್ನು ಪಡೆದು ನಾಳೆಯ ದಿನ ಪ್ರಯಾಣ ಮಾಡಬಹುದು. ॥20॥ ವಾನರೋತ್ತಮಾ! ನಿನ್ನ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯದಿಂದಾಗಿ ಮಂದ ಭಾಗ್ಯಳಾದ ನನ್ನ ಈ ಅಪಾರವಾದ ದುಃಖವು ಮುಹೂರ್ತಕಾಲದವರೆಗಾದರೂ ಕಡಿಮೆಯಾದಂತಾಗುತ್ತದೆ. ನೀನಿಲ್ಲಿ ಇರುವವರೆಗಾದರೂ ನಾನು ಶೋಕವನ್ನು ಮರೆಯುತ್ತೇನೆ. ॥21॥ ಕಪೀಶ್ವರನೇ! ನೀನು ತಿರುಗಿ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬರುವ ತನಕ ನನ್ನ ಪ್ರಾಣಗಳು ಉಳಿಯುವವೋ ಇಲ್ಲವೋ ಎಂಬುದು ಸಂದೇಹಾಸ್ಪದವೇ. ಇದು ಸತ್ಯವಾಗಿದೆ. ॥22॥ ವಾನರೋತ್ತಮಾ! ನಿನ್ನನ್ನು ಪುನಃ ಕಾಣದೇ ಇರುವುದರಿಂದ ನನಗೆ ಉಂಟಾಗುವ ಶೋಕವು ಈ ಹಿಂದೆ ಇದ್ದ ಶೋಕಕ್ಕಿಂತಲೂ ಅಧಿಕವಾಗಿ ನನ್ನನ್ನು ದಹಿಸುತ್ತಾ ಸಂತಾಪಗೊಳಿಸಿತು. ॥23॥

ಮಹಾವೀರನಾದ ಕಪೀಶ್ವರಾ! ನಿಮಗೆ ಸಹಾಯಕರಾದ ವಾನರ-ಭಲ್ಲೂಕರ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ನನಗೊಂದು ದೊಡ್ಡ ಸಂದೇಹವು ಮೊದಲಿನಿಂದಲೇ ಇತ್ತು. ॥24॥ ದಾಟಲಶಕ್ಯವಾದ ಈ ಮಹಾಸಮುದ್ರವನ್ನು ಆ ವಾನರ ಭಲ್ಲೂಕರಾಗಲೀ, ಆ ರಾಜಕುಮಾರರಾಗಲೀ, ಹೇಗೆ ದಾಟಬಲ್ಲರು? ॥25॥ ಈ ಸಾಗರವನ್ನು ಲಂಘಿಸಲು ಗುರುತ್ಮಂತ (ಗರುಡ)ನಿಗೆ, ನಿನಗೇ ಮತ್ತು ವಾಯುದೇವರಿಗೇ ಹೀಗೆ ಮೂವರಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಸಾಧ್ಯವಾಗಬಹುದು. ॥26॥ ನೀನಾದರೋ ಕಾರ್ಯಸಾಧನೆಯ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿದವರಲ್ಲಿ ಅಗ್ರಗಣ್ಯನು. ಅತಿಕ್ರಮಿಸಲು ದುಃಸ್ಸಾಧ್ಯವಾದ ಈ ಸಮುದ್ರವು ನಡುವಿನಲ್ಲಿರುವುದರಿಂದ
ಈ ಕಾರ್ಯದ ಸಾಧನೆಗಾಗಿ ಇರುವ ಉಪಾಯವನ್ನು ನೀನೇ ಕಂಡುಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ॥27॥ ಶತ್ರುಸೂದನಾ! ನೀನೊಬ್ಬನೇ ಈ ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿ ನನ್ನನ್ನು ವಿಮೋಚನೆಗೊಳಿಸುವ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಸಾಧಿಸಲು ಸಮರ್ಥನಾಗಿರುವೆ. ಆದರೆ ಹೀಗೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ವಿಜಯರೂಪವಾದ ಯಶಸ್ಸು ನಿನಗೇ ಬಂದಂತಾಗುತ್ತದೆ. ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಲಭಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಹಾಗಾಗಬಾರದು. ॥28॥ ಶ್ರೀರಾಮನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ರಾವಣನನ್ನೂ, ಆತನ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಜಯಿಸಿ, ಜಯಪತಾಕೆಯನ್ನು ಹಾರಿಸಿ ನನ್ನನ್ನು ತನ್ನ ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಕರೆದೊಯ್ದರೆ, ಅದು ಅವನಿಗೂ, ನನಗೂ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರವಾದ ಕಾರ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ॥29॥ ಶತ್ರು ಬಲಮರ್ದನನಾದ ನನ್ನ ಸ್ವಾಮಿಯು ಶರಪರಂಪರೆಯಿಂದ ಲಂಕೆಯನ್ನು ತುಂಬಿ, ರಾವಣನನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿ ನನ್ನನ್ನು ಕೊಂಡುಹೋದರೆ ಅದು ಅವನ ಪರಾಕ್ರಮಕ್ಕೆ ಅನುರೂಪವಾಗುವುದು. ॥30॥ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಮಹಾಶೌರ್ಯವನ್ನು ತೋರುವ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನ ಪರಾಕ್ರಮವು ಪ್ರಕಟವಾಗುವಂತಹ ಕಾರ್ಯವಿಧಾನವನ್ನು ರೂಪಿಸು. ॥31॥ ಅರ್ಥವತ್ತಾದ, ಸ್ನೇಹಯುಕ್ತವಾದ ಹಾಗೂ ಯುಕ್ತಿಯುಕ್ತವಾದ ಸೀತಾದೇವಿಯ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ, ಹನುಮಂತನು ಕಡೆಯದಾಗಿ ತನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು. ॥32॥

ಅಮ್ಮಾ! ಸೀತಾದೇವಿ! ವಾನರ ಭಲ್ಲೂಕಗಳ ಸೈನ್ಯಕ್ಕೆ ಒಡೆಯನೂ, ಹಾರುವುದರಲ್ಲಿ ಅಗ್ರಗಣ್ಯನೂ, ಮಹಾಬಲ ಸಂಪನ್ನನೂ ಆದ ಸುಗ್ರೀವನು ನಿನ್ನ ವಿಮೋಚನೆಗಾಗಿ ಕೃತನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ. ॥33॥ ವೈದೇಹೀ! ಅವನು ಕೋಟಿ-ಕೋಟಿ ವಾನರರಿಂದ ಒಡಗೂಡಿ, ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಸಂಹರಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಬಹಳ ಬೇಗ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬರುತ್ತಾನೆ. ॥34॥ ಪರಾಕ್ರಮ ಸಂಪನ್ನರೂ, ಶಕ್ತಿಶಾಲಿಗಳೂ, ಮಹಾಬಲಿಷ್ಠರೂ ಮನೋ ವೇಗದಿಂದ ಒಂದೇ ನೆಗೆತಕ್ಕೆ ಎಲ್ಲೆಂದರಲ್ಲಿಗೆ ಹಾರಿಹೋಗಬಲ್ಲರೂ ಆದ ವಾನರರು ರಾಜನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಎಲ್ಲಾ ಹೊತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಶಿರಸಾವಹಿಸುವವರು. ॥35॥ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಾಗಲೀ, ಆಕಾಶದಲ್ಲಾಗಲೀ, ವಿವಿಧ ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿ ಇರಲೀ, ಅವರಿಗೆ ತಡೆ-ತಡೆಗಳೇ ಇಲ್ಲ. ಅವರು ಅಮಿತ ತೇಜಃಶಾಲಿಗಳು, ಯಾವುದೇ ಮಹಾಕಾರ್ಯವನ್ನಾದರೂ ಸಾಧಿಸಿಯೇ ತೀರುವವರು. ॥36॥ ಮಹೋತ್ಸಾಹಶಾಲಿಗಳಾದ

ಆ ಕಪಿವೀರರು ಆಕಾಶಮಾರ್ಗದಿಂದ ಸಂಚರಿಸಿ ಮಹಾಸಮುದ್ರದಿಂದ, ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ಪರ್ವತಗಳಿಂದ ಗೂಡಿದ ಈ ಭೂಮಂಡಲವನ್ನು ಎಷ್ಟೋ ಬಾರಿ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿರುತ್ತಾರೆ. ॥37॥ ಸುಗ್ರೀವನ ಬಳಿಯಲ್ಲಿರುವ ವಾನರ ಭಲ್ಲೂಕಗಳು ನನಗಿಂತಲೂ ಶಕ್ತಿಸಂಪನ್ನರೂ, ನನಗೇ ಸಮಾನಬಲರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ನನಗಿಂತಲೂ ಕಡಿಮೆ ಬಲವುಳ್ಳವರು ಒಬ್ಬರೂ ಇಲ್ಲ. ॥38॥ ನಾನೇ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಹಾರಿಕೊಂಡು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿರುವೆನು. ಹಾಗಿರುವಾಗ ಮಹಾ ಬಲಶಾಲಿಗಳ ಕುರಿತು ಹೇಳುವುದೇನಿದೆ? ಸಾಧಾರಣವಾಗಿ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ಸಾಮಾನ್ಯರನ್ನೇ ಕಳಿಸುತ್ತಾರೆ. ಶ್ರೇಷ್ಠರಾದವರನ್ನು ಕಳಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ॥39॥

ಆದುದರಿಂದ ಅಮ್ಮಾ! ಪರಿತಾಪವನ್ನು ಪಡಬೇಡ. ನಿನ್ನ ಶೋಕವು ತೊಲಗಿ ಹೋಗುವುದು. ಆ ವಾನರ ಯೋಧರು ಒಂದೇ ನೆಗೆತಕ್ಕೆ ಲಂಕೆಗೆ ಬರುವರು. ॥40॥ ಮಹಾಸತ್ತ್ವಶಾಲಿಗಳೂ, ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠರೂ ಆದ ಶ್ರೀರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ನನ್ನ ಬೆನ್ನ ಮೇಲೆ ಅಧಿಷ್ಠಿತರಾಗಿ ಉದಯಿಸಿದ ಸೂರ್ಯ-ಚಂದ್ರರಂತೆ ನಿನ್ನ ಸನ್ನಿಧಿಗೆ ಬರುವರು. ॥41॥ ವೀರರೂ, ಮಹಾಪುರುಷರೂ ಆದ ಆ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರಿಬ್ಬರೂ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದು ಲಂಕಾನಗರವನ್ನು ತಮ್ಮ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಧ್ವಂಸ ಮಾಡುವರು. ॥42॥ ಸೀತಮ್ಮಾ! ರಘುವಂಶಕ್ಕೆ ಆನಂದದಾಯಕನಾದ ರಾಘವನು ಸಪರಿವಾರ ಸಹಿತ ರಾವಣನನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿ ನಿನ್ನನ್ನು ಕರಕೊಂಡು ತನ್ನ ಅಯೋಧ್ಯೆಗೇ ಹೋಗುವನು. ॥43॥ ದೇವೀ! ಸಮಾಧಾನವನ್ನು ಹೊಂದು, ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲೀ. ಒಳ್ಳೆಯ ಕಾಲವು ಬರಲಿದೆ. ಪ್ರಜ್ವಲಿಸುವ ಯಜ್ಞೇಶ್ವರನಂತೆ ಇರುವ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನನ್ನು ನೀನು ಬಹಳ ಬೇಗನೇ ಕಾಣಲಿರುವೆ. ॥44॥ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನಾದ ರಾವಣನು ಪುತ್ರ, ಅಮಾತ್ಯ, ಬಂಧುಗಳೊಡನೆ ಹತನಾ ದೊಡನೆಯೇ, ರೋಹಿಣಿಯು ಚಂದ್ರನನ್ನು ಸೇರುವಂತೆ ನೀನು ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರ ಪ್ರಭುವನ್ನು ಸೇರುವೆ. ॥45॥ ಮಿಥಿಲೇಶನಂದಿನೀ! ದೇವಿ! ನೀನು ಬಹಳ ಬೇಗನೆ ಶೋಕದ ಕೊನೆಯನ್ನು ಕಾಣಲಿರುವೆ. ಶ್ರೀರಾಮನ ಕೈಯಿಂದ ರಾವಣನು ಹತನಾಗುವುದನ್ನು ಕೆಲವೇ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ನೋಡಲಿರುವೆ. ॥46॥ ವಾಯುನಂದನನಾದ ಮಾರುತಿಯು ಈ ವಿಧವಾಗಿ ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ಸಮಾಧಾನಗೊಳಿಸಿ ಪ್ರಯಾಣ ಮಾಡಲು ಮನಸ್ಸು ಮಾಡಿ ಪುನಃ ಇಂತೆಂದನು. ॥47॥ ತಾಯೇ! ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಸಂಹರಿಸಲು ಕೃತನಿಶ್ಚಯನಾದ ಶ್ರೀರಾಘವ ನನ್ನೂ, ಧನುರ್ಧಾರಿಯಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನೂ ತ್ವರಿತವಾಗಿ ಲಂಕಾನಗರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವುದನ್ನು ನೀನು ನೋಡುವೆ. ॥48॥ ಉಗುರು ಮತ್ತು ಕೋರೆದಾಡೆಗಳೇ ಆಯುಧ ಗಳಾಗಿರುವ, ಸಿಂಹ-ಶಾರ್ದೂಲಗಳಂತೆ ಭಾರೀ ಪರಾಕ್ರಮಿ ಗಳಾದ, ಮದಗಜಗಳಂತೆ ಉನ್ನತವಾದ ಶರೀರವುಳ್ಳ ವಾನರರೆಲ್ಲರೂ ಬೇಗನೆ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬರುವುದನ್ನು ನೀನು ನೋಡುವೆ. ॥49॥

ಆರ್ಯಳೇ! ಪರ್ವತಗಳಂತೆಯೂ, ಮೇಘಗಳಂತೆಯೂ ಇರುವ ಅಸಂಖ್ಯಾತ ವಾನರ ಯೋಧರ ಸಮೂಹಗಳು ಈ ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ಮಲಯ ಪರ್ವತದ ಶಿಖರದಲ್ಲಿ ಗರ್ಜಿಸುವಂತಹ ಗರ್ಜನೆಯನ್ನು ನೀನು ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಕೇಳಲಿರುವೆ. ॥50॥ ಮನ್ಮಥನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಮರ್ಮಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಭೇದಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ವಿರಹ ವೇದನೆಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಿರುವ ಶ್ರೀರಾಮನು, ಸಿಂಹನಿಂದ ಪೀಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಆನೆಯಂತೆ ಸ್ವಲ್ಪವಾದರೂ ಸುಖವನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ. ॥51॥ ಸೀತಾದೇವಿಯೇ! ಅಳಬೇಡ. ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿರುವ ವ್ಯಾಕುಲತೆಯನ್ನೂ, ಶೋಕವನ್ನೂ ಬಿಟ್ಟುಬಿಡು. ಇಂದ್ರನಿಂದ ರಕ್ಷಿತಳಾದ ಶಚೀದೇವಿಯಂತೆ ನೀವೂ ಕೂಡ ಶ್ರೀರಾಮನಿಂದ ರಕ್ಷಿತಳಾಗಿರುವೆ. ॥52॥ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗಿಂತ ವಿಶಿಷ್ಟರಾದವರು ಯಾರಿದ್ದಾರೆ? ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಸ್ವಾಮಿಗಿಂತ ಪರಾಕ್ರಮಶಾಲಿಗಳು ಯಾರಿದ್ದಾರೆ? ಅಗ್ನಿ-ವಾಯುಗಳಂತೆ ಇರುವ ಆ ಸಹೋದರರು ನಿನ್ನ ಸಂರಕ್ಷರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಆದುದರಿಂದ ನಿನಗೇ ಚಿಂತೆ ಏತರದು? ॥53॥

ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ನಿವಾಸ ಸ್ಥಾನವಾಗಿರುವ ಹಾಗೂ ಅತಿ ಭಯಂಕರವಾಗಿರುವ ಈ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ನೀನು ಹೆಚ್ಚು ಕಾಲವಿರಲಾರೆ. ನಿನ್ನ ಪ್ರಿಯನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನ ಆಗಮನಕ್ಕೆ ಬಹಳ ಕಾಲವೂ ಇಲ್ಲ. ನಾನು ರಾಮನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗುವಷ್ಟು ಕಾಲ ಸೈರಣೆಯಿಂದಿರು. ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಸಂಪರ್ಕಿಸಿ ನಿನ್ನ ವಾರ್ತೆಯನ್ನು ಅರುಹಿದೊಡನೆಯೇ ಅವನಿಲ್ಲಿಗೆ ಸಪರಿವಾರನಾಗಿ ಬಂದು ಬಿಡುವನು. (ಬಳಿಕ ರಾವಣನು ಸತ್ತನೆಂದೇ ತಿಳಿ) ॥54॥

ಇತ್ಯಾರ್ಷೇ ಶ್ರೀಮದ್ರಾಮಾಯಣೇ ವಾಲ್ಮೀಕೀಯೇ ಆದಿಕಾವ್ಯೇ ಸುಂದರಕಾಂಡೇ ಏಕೋನಚತ್ವಾರಿಂಶಃ ಸರ್ಗಃ ॥ 39 ॥

ಮಹರ್ಷಿವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆದಿಕಾವ್ಯವಾದ ಶ್ರೀಮದ್ರಾಮಾಯಣದ ಸುಂದರಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಮೂವತ್ತೊಂಭತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗವು ಮುಗಿಯಿತು.

ನಲವತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ

ಸೀತಾದೇವಿಯು ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಪುನಃ ಸಂದೇಶವನ್ನು ನೀಡಿದುದು, ಹನುಮಂತನು ಅವಳಿಗೆ ಆಶ್ವಾಸನೆಯನ್ನು ನೀಡಿದುದು

ದೇವಕನ್ಯೆಯಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದ ಸೀತಾದೇವಿಯು ಮಹಾತ್ಮನಾದ ವಾಯುಪುತ್ರನ ಆ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ, ತನಗೆ ಹಿತಕರವಾಗುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದಳು ॥1॥

ಎಲೈ ವಾನರೋತ್ತಮಾ! ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಮೊಳಕೆಯೊಡೆದು ಬಾಡಿ ಹೋಗುತ್ತಿರುವ ಸಸ್ಯವು ಮಳೆಬಿದ್ದಾಗ ವಿಕಸಿತವಾಗುವಂತೆ, ಪ್ರಿಯಭಾಷಿಯಾದ ನಿನ್ನನ್ನು ನೋಡಿ ನಾನು ಹೆಚ್ಚಾದ ಸಂತೋಷಪಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ॥2॥ ಶೋಕದಿಂದಾಗಿ ನಾನು ಅತಿಯಾಗಿ ಕೃಶಳಾಗಿರುವೆನು. ಹೇಗಾದರೂ ಮಹಾಪುರುಷನಾದ ನನ್ನ ಸ್ವಾಮಿಯ ಸ್ಪರ್ಶಸುಖವನ್ನು ಹೊಂದುವಂತಾಗಬೇಕು. ವಾಯುಪುತ್ರನೇ! ನನ್ನ ಮೇಲೆ ದಯೆದೋರಿ, ನನ್ನೀ ಮನೋರಥವನ್ನು ಈಡೇರುವಂತೆ ಕಾರ್ಯಮಾಡು. ॥3॥ ನನ್ನ ನೆನಪು ಬರುವಂತಹ ಈ ಚೂಡಾಮಣಿಯನ್ನು ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಕೊಡು. ನನ್ನ ಸಲುವಾಗಿ ಐಷಿಕಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಕಾಕಾಸುರನ ಮೇಲೆ ಪ್ರಯೋಗಿಸಿ, ಅವನ ಒಂದು ಕಣ್ಣನ್ನು ಕಿತ್ತ ಕಥೆಯನ್ನೂ ಅವನಿಗೆ ಹೇಳು. ॥4॥

ರಾಮಭದ್ರಾ! ಒಮ್ಮೆ ನನ್ನ ಹಣೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ತಿಲಕವು ಅಳಿಸಿಹೋದಾಗ ನೀನು ಮಣಿಶಿಲೆಯ ತಿಲಕವನ್ನು ನನ್ನ ಕೆನ್ನೆಯ ಮೇಲೆ ತಿದ್ದಿದ್ದೆಯಲ್ಲ! ಆ ವಿಷಯವನ್ನು ಜ್ಞಾಪಿಸಿಕೊ. ॥5॥ ಮಹೇಂದ್ರನಿಗೂ, ವರುಣನಿಗೂ ಸಮಾನವಾದ ಪರಾಕ್ರಮಶಾಲಿಯಾಗಿದ್ದರೂ, ನಿನ್ನ ಭಾರ್ಯೆಯಾದ ಸೀತೆಯನ್ನು (ನನ್ನನ್ನು) ರಾವಣನು ಅಪಹರಿಸಿ ತಂದು, ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ಕಾವಲಿನಲ್ಲಿರಿಸಿದುದನ್ನು ನೀನು ಹೇಗೆ ತಾನೇ ಸಹಿಸಿಕೊಂಡಿರುವೆ? ॥6॥ ಓ ಸತ್ಪುರುಷನೇ! ಈ ದಿವ್ಯವಾದ ಚೂಡಾಮಣಿಯನ್ನು ನಾನು ಇಷ್ಟರವರೆಗೆ ಕಾಪಾಡಿಕೊಂಡು ಬಂದಿರುವೆನು. ಈ ದುಃಖ ಸಮಯದಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ ಇದನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ ನಿನ್ನನ್ನೇ ದರ್ಶಿಸಿದಂತೆ ಸಂತೋಷಪಡುತ್ತಿದ್ದೆ. ॥7॥ ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ,* ಕಾಂತಿಯುಕ್ತವಾದ ಈ ಮಣಿ ಯನ್ನು ನಿನಗೆ ಕಳಿಸಿ ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ಶೋಕಮಗ್ನಳಾದ ನಾನು ಇದನ್ನು ಕಾಣಲಾರದೆ ಇನ್ನು ಮುಂದೆ ಜೀವಿಸಿರಲೂ ಶಕ್ಯವಿಲ್ಲ. ॥8॥ ಭಯಂಕರವಾದ ರಾಕ್ಷಸ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಕೊಟ್ಟಿರುವ ಅಸಹ್ಯವಾದ ದುಃಖಗಳನ್ನೂ, ಹೃದಯವಿದ್ರಾವಕವಾದ ಮಾತುಗಳೆಲ್ಲವನ್ನೂ ನಿಮ್ಮ ಸಲುವಾಗಿ (ಎಂದಾದರು ನೀವು ಬಂದು ನನ್ನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವಿರಿ ಎಂಬ ಆಶೆಯಿಂದ) ಇಷ್ಟರವರೆಗೆ ಸಹಿಸಿಕೊಂಡೆನು. ॥9॥

* ರತ್ನಾಕರದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ಈ ಚೂಡಾಮಣಿಯನ್ನು ಸಮುದ್ರವು ವರುಣನಿಗೆ ಕೊಟ್ಟಾಗ ವರುಣನು ಜನಕನೀಗೆ ನೀಡಿದನು. ಜನಕಮಹಾರಾಜನು ಆ ಮಣಿಯನ್ನು ತನ್ನ ಪತ್ನಿಯ ಕೈಗೆ ಇತ್ತನು. ಅವಳು ದಶರಥ ಮಹಾರಾಜರ ಸಮಕ್ಷಮದಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ವಿವಾಹ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ಸೀತೆಗೆ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದಳು.

ರಾಜಕುಮಾರನೇ! ಶತ್ರುಸೂದನಾ! ರಾಮಾ! ಒಂದು ತಿಂಗಳವರೆಗೆ ಮಾತ್ರ ನಾನು ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿಕೊಂಡಿ ರುತ್ತೇನೆ. ಅಷ್ಟರೊಳಗೆ ನೀನು ಬಾರದಿದ್ದರೆ ನಾನು ಜೀವಿಸಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ॥10॥ ಈ ರಾಕ್ಷಸನಾದರೋ ಬಹು ಭಯಂಕರನು. ಮೇಲಾಗಿ ಇವನ ನೋಟವೂ ನನ್ನನ್ನು ತುಂಬಾ ಬಾಧಿಸುತ್ತದೆ. ನೀನೂ ಬರಲು ವಿಳಂಬ ಮಾಡಿದರೆ, ಅವಧಿ ತೀರಿದಾಕ್ಷಣ ಒಂದರೆಕ್ಷಣವೂ ನನ್ನ ಪ್ರಾಣಗಳು ಇರಲಾರವು. ॥11॥

ವಾಯುಪುತ್ರನೇ! ನನ್ನ ಈ ಎಲ್ಲ ಮಾತುಗಳನ್ನು ನೀನು ಯಥಾವತ್ತಾಗಿ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಹೇಳು. ಹೀಗೆ ವೈದೇಹಿಯು ಕಣ್ಣಿರಿಡುತ್ತಾ ಕರುಣಾಜನಕವಾದ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ ಮಹಾ ತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ವಾಯುನಂದನನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು. ॥12॥

ದೇವಿಯೇ! ಶ್ರೀರಾಮನು ನಿನ್ನ ಶೋಕದಿಂದಾಗಿ ಸುಖಭೋಗಗಳಿಂದ ವಿಮುಖನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಇದನ್ನು ಸತ್ಯದ ಮೇಲೆ ಆಣೆಯಿಟ್ಟು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ. ಶ್ರೀರಾಮನು ದುಃಖಿತನಾಗಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಪರಿತಪಿಸು ತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ॥13॥ ಹೇಗೋ ದೈವಕೃಪೆಯಿಂದ ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ಕಂಡೆನು. ಆದುದರಿಂದ ಶೋಕಪಡಬೇಕಾದ ಕಾಲವಿನ್ನಿಲ್ಲ.
ಈ ಕ್ಷಣದಿಂದಲೇ ದುಃಖಗಳು ದೂರಾದುವೆಂದು ನೀನು ಭಾವಿಸು. ॥14॥ ಶತ್ರುಸಂಹಾರಕರೂ, ಪುರುಷವ್ಯಾಘ್ರರೂ ಆದ ಆ ರಾಜಕುಮಾರರು ಇಬ್ಬರೂ ನಿನ್ನನ್ನು ನೋಡಲು ಉತ್ಸಾಹಿತರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವರು ಲಂಕೆಯನ್ನು ಸುಟ್ಟುಬೂದಿಮಾಡಿಬಿಡುತ್ತಾರೆ. ॥15॥ ಎಲೈ ವಿಶಾಲಾಕ್ಷಿಯೇ! ಆ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ದುರ್ಮಾರ್ಗಿಯಾದ ರಾವಣನನ್ನು ಬಂಧು-ಮಿತ್ರ ಪರಿವಾರ ಸಹಿತವಾಗಿ ರಣಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಬಲಿಗೊಟ್ಟು, ನಿನ್ನನ್ನು ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಕರಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತಾರೆ. ॥16॥ ಓ ಪೂಜ್ಯಳೇ! ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಸಂತೋಷವಾಗುವಂತಹ ಅವನು ಗುರುತಿಸುವಂತಹ ಇನ್ನೊಂದು ಅಭಿಜ್ಞಾನವನ್ನು ಕರುಣಿಸು.॥17॥

ಹನುಮಂತನ ಆ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಗೆ ಉತ್ತರವಾಗಿ ಸೀತೆಯು ಹೇಳಿದಳು - ವೀರನೇ! ಅಂತಹ ಅಪೂರ್ವವಾದ ಅಭಿಜ್ಞಾನವನ್ನು ನಾನೀಗಲೇ ನಿನಗೆ ಕೊಟ್ಟಾಗಿದೆ. ನನ್ನ ಕೇಶಭೂಷಣವಾದ ಈ ಚೂಡಾಮಣಿಯನ್ನು ನೋಡಿದೊಡನೆಯೇ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ನೀನು ಹೇಳುವ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಸ ಉಂಟಾಗುವುದು. ॥18॥

ಸೀತಾದೇವಿಯು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು ಸರ್ವಶುಭಲಕ್ಷಣ ಸಂಪನ್ನನಾದ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠನು ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಆ ಮಣಿರತ್ನ ವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಸೀತಾದೇವಿಗೆ ತಲೆಬಾಗಿ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಹೊರಡಲನುವಾದನು. ॥19॥ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಲಂಘಿಸುವ ಉತ್ಸಾಹದಿಂದ, ಎತ್ತರವಾಗಿ ಬೆಳೆದಿದ್ದ, ಮಹಾವೇಗಶಾಲಿಯಾದ ಹನುಮಂತನನ್ನು ನೋಡಿ, ಕಂಬನಿದುಂಬಿದ ಮುಖವುಳ್ಳ ವಳಾಗಿದ್ದ, ದೀನಳಾದ ಜಾನಕಿಯು ಕಣ್ಣೀರು ಸುರಿಸುತ್ತಾ ಗದ್ಗದ ಧ್ವನಿಯಿಂದ ಇಂತೆಂದಳು. ॥20-21॥

‘‘ವಾಯುಪುತ್ರನೇ! ಸಿಂಹಸದೃಶರಾದ ಸಹೋದರರಾದ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರಲ್ಲಿ, ಸುಗ್ರೀವನಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಅಲ್ಲಿ ಇರುವವರೆಲ್ಲರಲ್ಲಿ ನಾನು ಕುಶಲ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಕೇಳಿದೆನೆಂದು ತಿಳಿಸು. ॥22॥ ನನ್ನನ್ನು ಈ ದುಃಖಸಾಗರದಿಂದ ಪಾರು ಮಾಡುವಂತೆ ಮಹಾಬಾಹುವಾದ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ತೊಡಗಿಸುವ ಕಾರ್ಯ ಭಾರವು ನಿನ್ನದಾಗಿದೆ. ॥23॥ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ಶ್ರೀರಾಮನ ಬಳಿಗೆ ಹೋದಾಕ್ಷಣ, ನನ್ನ ಶೋಕದ ಆವೇಗವನ್ನೂ, ಈ ರಾಕ್ಷಸಿಯರು ನನ್ನನ್ನು ಭಯಪಡಿಸಲು ಅನುದಿನವೂ ಆಡಿದ ಮಾತುಗಳನ್ನೂ, ನೀನು ಅವರಿಗೆ ನಿವೇದಿಸು. ನಿನ್ನ ಪ್ರಯಾಣವು ಮಂಗಳಮಯವಾಗಲಿ. ॥24॥

ರಾಜಪುತ್ರಿಯಾದ ಸೀತಾದೇವಿಯ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಅರಿತುಕೊಂಡು, ಕೃತ-ಕೃತ್ಯನೂ, ಪರಮ ಸಂತುಷ್ಟನೂ ಆದ ಆಂಜನೇಯನು - ತನ್ನ ಕಾರ್ಯವು ಸ್ವಲ್ಪವೇ ಉಳಿದಿರುವುದೆಂಬುದನ್ನು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ, ಉತ್ತರ ದಿಕ್ಕಿನ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗಲು ಮನಸ್ಸು ಮಾಡಿದನು. ॥25॥

ಇತ್ಯಾರ್ಷೇ ಶ್ರೀಮದ್ರಾಮಾಯಣೇ ವಾಲ್ಮೀಕೀಯೇ ಆದಿಕಾವ್ಯೇ ಸುಂದರಕಾಂಡೇ ಚತ್ವಾರಿಂಶಃ ಸರ್ಗಃ ॥ 40 ॥

ಮಹರ್ಷಿವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆದಿಕಾವ್ಯವಾದ ಶ್ರೀಮದ್ರಾಮಾಯಣದ ಸುಂದರಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ನಲವತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗವು ಮುಗಿಯಿತು.

ನಲವತ್ತೊಂದನೆಯ ಸರ್ಗ

ಹನುಮಂತನು ಪ್ರಮದಾವನವನ್ನು (ಅಶೋಕ ವನವನ್ನು) ಧ್ವಂಸ ಮಾಡಿದುದು

ಸೀತಾದೇವಿಯು ತನ್ನಲ್ಲಿ ಅನುಮತಿಯನ್ನು ಪಡೆದು ಹೊರಟು ನಿಂತ ಹನುಮಂತನ ಬಗ್ಗೆ ಪೂಜ್ಯಭಾವದಿಂದ, ಕೃತಜ್ಞತಾಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಅವನನ್ನು ಆದರಿಸಿದಳು. ಬಳಿಕ ಆ ವಾನರೋತ್ತಮ ಅವಳಿದ್ದ ಪ್ರದೇಶದಿಂದ ಸ್ವಲ್ಪದೂರ ಹೋಗಿ ಹೀಗೆ ಆಲೋಚಿಸತೊಡಗಿದನು. ॥ 1 ॥

ಸೀತಾದೇವಿಯನ್ನು ನೋಡುವ ಒಂದು ಕೆಲಸವು ಮುಗಿಯಿತು. ಇನ್ನು ಮಾಡಬೇಕಾದ ಕಾರ್ಯವು ಸ್ವಲ್ಪ ಉಳಿದಿದೆ. ಅದು ರಾವಣನ ಬಲಾಬಲಗಳನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸುವುದು. ಅದನ್ನು ನಾನು ಮುಗಿಸಿಯೇ ಹೋಗಬೇಕು. ಚತುರೋಪಾಯಗಳಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಮೂರನ್ನೂ (ಸಾಮ, ದಾನ, ಭೇದ) ಪಕ್ಕಕ್ಕಿರಿಸಿ ನಾಲ್ಕನೆಯ ದಂಡೋಪಾಯವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಆಶ್ರಯಿಸುವುದು ಯುಕ್ತವೆಂದು ತೋರುತ್ತದೆ. ॥2॥ ರಾಕ್ಷಸರ ಬಳಿ ಸಾಮೋಪಾಯವು ಕೆಲಸ ಮಾಡದು. ಧನಮದಾಂಧರಾದ್ದರಿಂದ ದಾನವು ನಿಷ್ಪ್ರಯೋಜಕವು. ಬಲಗರ್ವಿತರಾದ್ದರಿಂದ ಭೇದೋಪಾಯವೂ ನಡೆಯದು. ಆದ್ದರಿಂದ ಕಡೆಯದಾದ ಪರಾಕ್ರಮ ಸಾಧ್ಯವಾದ ದಂಡೋಪಾಯವೇ ರಾಕ್ಷಸರ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಸಮಂಜಸವಾದುದು. ॥3॥ ನಾನು ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ತೋರದಿದ್ದರೆ, ಇವರ ಸತ್ತ್ವವೆಷ್ಟೆಂಬುದು ನಮಗೆ ತಿಳಿಯದು. ಯುದ್ಧಶೂರರಾದ ಹಲವಾರು ರಾಕ್ಷಸರು ಹತರಾದರೆ, ಆಗ ಉಳಿದವರು ಮೆತ್ತಗಾಗುವರು. ಆದ್ದರಿಂದ ಯುದ್ಧಮಾಡುವುದೇ ಉಚಿತವೆಂದು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದನು. ॥4॥ ಒಪ್ಪಿಸಿದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಸಾಧಿಸಿ, ಅದಕ್ಕೆ ಭಂಗವಾಗದಂತೆ ಅದಕ್ಕೆ ಪೂರಕವಾಗಿ ಮತ್ತೊಂದು ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಸಾಧಿಸುವವನೇ ನಿಜವಾಗಿ ಕಾರ್ಯದಕ್ಷನು. ॥5॥ ಸಣ್ಣ-ಪುಟ್ಟ ಕಾರ್ಯಗಳ ಸಿದ್ಧಿಗೆ ಒಂದೆ ಉಪಾಯವೂ ಸಾಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ತನ್ನ ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿ ವಿವಿಧೋಪಾಯಗಳನ್ನು ತಿಳಿದಿರುವವನೇ ಕಾರ್ಯ ಸಾಧನೆಗೆ ಸಮರ್ಥನು. ॥ 6 ॥

ನಾನು ಇಲ್ಲಿಯೇ ಶತ್ರುಬಲವನ್ನು, ನಮ್ಮವರ ಬಲವನ್ನು, ಯುದ್ಧ ನೈಪುಣ್ಯವನ್ನು ಅದರಲ್ಲಿನ ತಾರತಮ್ಯವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವುದು ಯುಕ್ತವು. ಬಳಿಕ ಕೃತನಿಶ್ಚಯನಾದ ಸುಗ್ರೀವನ ಬಳಿಗೆ ಹೋದರೆ ಆಗ ಒಡೆಯನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿದಂತಾಗುತ್ತದೆ. ॥7॥ ಈಗ ನನಗೂ ರಾಕ್ಷಸರಿಗೂ ತೀವ್ರವಾದ ಯುದ್ಧವು ಸುಲಭವಾಗಿ ಒದಗು ವಂತೆ ನೋಡ ಬೇಕಾಗಿದೆ. ಆಗಲೇ ರಾವಣನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಕಡೆಯವರ ಬಲವನ್ನೂ, ನನ್ನ ಬಲವನ್ನೂ ನಿಜವಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬಹುದು. ॥8॥ ಆದರೆ ರಾವಣನನ್ನು, ಅವನ ಮಂತ್ರಿಗಳನ್ನು, ಸೈನ್ಯವನ್ನು, ಅನುಚರರನ್ನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಇದಿರಿಸಿ, ಅವರ ಶಕ್ತಿ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನೂ, ಮನಸ್ಸಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನೂ ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ತೃಪ್ತಿಯಾಗಿ ನಾನು ಇಲ್ಲಿಂದ ಹೋಗುವೆನು. ॥9॥ ಕ್ರೂರನಾದ ರಾವಣನ ಈ ಅಶೋಕ ವನವು ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆ. ನಂದನವನಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾಗಿದೆ. ನಾನಾವಿಧವಾದ ವೃಕ್ಷಗಳಿಂದಲೂ, ಲತೆಗಳಿಂದಲೂ ನಿಬಿಡವಾಗಿರುವ ಇದು ನಯನಾನಂದಕರವಾಗಿಯೂ, ಮನೋಜ್ಞವಾಗಿಯೂ ಇದೆ.
॥ 10 ॥ ಒಣಗಿಹೋದ ವನವನ್ನು ಬೆಂಕಿಯು ಸುಟ್ಟು ಭಸ್ಮಮಾಡಿಬಿಡುವಂತೆ, ನಾನು ಈ ವನವನ್ನು ಧ್ವಂಸಮಾಡಿಬಿಡುವೆನು. ಇದು ಹಾಳುಗೆಡಹಿದ ವಾರ್ತೆಯನ್ನು ಕೇಳಿದಾಕ್ಷಣ ದಶಾನನನು ಕ್ರುದ್ಧನಾಗುವನು. ॥ 11 ॥ ಒಡನೆಯೇ ಅವನು ತ್ರಿಶೂಲ, ಮುದ್ಗರ, ಪಟ್ಟಾಕತ್ತಿಗಳು ಮುಂತಾದ ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ, ಅಶ್ವ-ಮಹಾರಥ, ಮಹಾಗಜಗಳಿಂದ ಯುಕ್ತ ವಾದ ದೊಡ್ಡ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ರಾವಣನು ಕಳಿಸುವನು. ಆಗ ಒಂದು ಘೋರವಾದ ಯುದ್ಧವು ಜರಗುತ್ತದೆ. ॥12॥ ಪ್ರಚಂಡ ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ಆ ರಾಕ್ಷಸಯೋಧರೊಡನೆ ನಾನು ಸಾಟಿಯಿಲ್ಲದ ಪ್ರತಾಪದಿಂದ ಹೋರಾಡಿ, ಆ ರಾವಣ ಪ್ರೇರಿತ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿ, ಸುಖವಾಗಿ ಸುಗ್ರೀವನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗುವೆನು. ॥ 13 ॥

ಬಳಿಕ ಭಯಂಕರ ಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ಮಾರುತಿಯು ಪರಮಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ ಅತಿವೇಗದಿಂದ ಆ ಅಶೋಕವನದಲ್ಲಿದ್ದ ವೃಕ್ಷಗಳನ್ನು ಬಿರುಗಾಳಿಯಂತೆ ಒಂದೊಂದನ್ನಾಗಿ ಉರುಳಿಸಲು ಉಪಕ್ರಮಿಸಿದನು. ॥14॥ ಮದಿಸಿದ ಪಕ್ಷಿಗಳ
ಕಲಕಲರವದಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದ, ನಾನಾ ವಿಧವಾದ ವೃಕ್ಷಗಳಿಂದಲೂ, ಲತೆಗಳಿಂದಲೂ ಕೂಡಿದ್ದ, ಅಂತಃಪುರದ ನಾರಿಯರ ವಿಹಾರಕ್ಕಾಗಿಯೇ ನಿರ್ಮಿಸಿದ್ದ ಆ ಪ್ರಮದಾವನವನ್ನು ಧ್ವಂಸ ಮಾಡಿದನು. ॥15॥ ಆ ವನದಲ್ಲಿದ್ದ ವೃಕ್ಷಗಳೆಲ್ಲ ನೆಲಸಮ ವಾದುವು. ಜಲಾಶಯಗಳು ಒಡೆದುಹೋದುವು. ಕ್ರೀಡಾ ಪರ್ವತಗಳು ನುಚ್ಚುನೂರಾದವು. ಆಗ ಆ ವನವು (ಪ್ರಾಣ ಗಳಿಲ್ಲದ ದೇಹದಂತೆ) ಶೋಭಾಹೀನವಾಯಿತು. ॥ 16 ॥

ಆ ವನದಲ್ಲಿದ್ದ ನಾನಾ ವಿಧವಾದ ಪಕ್ಷಿಗಳು ವಿಕೃತ ಧ್ವನಿಗಳಿಂದ ಅರಚುತ್ತಿದ್ದವು. ಅಲ್ಲಿಯ ಜಲಾಶಯಗಳು
ಛಿನ್ನ-ಭಿನ್ನವಾದವು. ಕೆಂಪಾದ ಹಾಗೂ ಬಾಡಿಹೋದ ಚಿಗುರುಗಳಿಂದಲೂ, ಮರ-ಬಳ್ಳಿಗಳಿಂದಲೂ ಸಮಾಕುಲವಾಗಿದ್ದ ಆ ಪ್ರಮದಾವನವು ಕಾಳ್ಗಿಚ್ಚಿನಿಂದ ಸುಟ್ಟುಹೋದ ವನದಂತೆ ಶೋಭಾಹೀನವಾಯಿತು. ಆಧಾರಭೂತವಾಗಿದ್ದ ವೃಕ್ಷಗಳು ನೆಲಸಮವಾದಾಗ ಅದರಲ್ಲಿ ಹಬ್ಬಿದ ಬಳ್ಳಿಗಳು ನಿರಾಶ್ರಯರಾಗಿ, ವಿಹ್ವಲಳಾದ ಸ್ತ್ರೀಯಂತೆ ಕಳಾಹೀನವಾದುವು. ॥17-18॥ ಮಾರುತಿಯ ದಾಂಧಲೆಯಿಂದ ಅಲ್ಲಿದ್ದ ಲತಾಗೃಹಗಳು, ಚಿತ್ರಶಾಲೆಗಳು ಉಧ್ವಸ್ತವಾದುವು. ಅಲ್ಲಿದ್ದ ಮಹಾಸರ್ಪಗಳೂ, ದೊಡ್ಡ ಹುಲಿಗಳೂ, ಮೃಗಗಳೂ ಮೊದಲಾದ ಕ್ರೂರಜಂತುಗಳು ಪೀಡಿತರಾಗಿ ಆರ್ತಧ್ವನಿಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದವು. ಕ್ರೀಡಾಪರ್ವತ ಗುಹೆಗಳನ್ನು, ಇತರ ಗೃಹಗಳನ್ನು ಕಿತ್ತೆಸೆದನು. ಇದರಿಂದ ಆ ಸುಂದರ ವನವು ತನ್ನ ಹಿಂದಿನ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಕಳೆದುಕೊಂಡಿತು. ॥19॥ ರಾವಣಾಸುರನ ಭಾರ್ಯೆಯರಿಗೆ ರಕ್ಷಕವಾಗಿದ್ದ, ಅಂತಃಪುರದ ಸ್ತ್ರೀಯರ ವಿಹಾರ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿದ್ದ, ಅಶೋಕಲತೆಗಳಿಂದ ಶೋಭಾಯಮಾನವಾಗಿದ್ದ ಆ ಪ್ರಮದಾವನವು ಸೀತೆಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಾ ಹನುಮಂತನ ಬಲದ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ವಿಹ್ವಲಗೊಂಡು ಬಾಡಿಹೋದ ಲತೆಗಳ ಸಮೂಹದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಆ ಅಶೋಕವನವು
ಶೋಕಪ್ರದವಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸಿತು. ॥20॥ ಹೀಗೆ ಆ ಕಪೀಶ್ವರನು ಹೆಚ್ಚಾದ ಬಲಶಾಲಿಯಾದ ರಾವಣನ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಕ್ಲೇಶವನ್ನುಂಟುಮಾಡಲು ವನಭಂಗವನ್ನು ಮಾಡಿದನು. ಬಳಿಕ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಗಳಾದ ರಾಕ್ಷಸ ಯೋಧ ರೊಡನೆ ಒಬ್ಬಂಟಿಗನಾಗಿ ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವ ಬಯಕೆಯಿಂದ ಉತ್ಸಾಹ, ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಪ್ರಜ್ವಲಿಸುತ್ತಾ ಆ ಅಶೋಕವನದ ಹೊರಬಾಗಿಲಿಗೆ ಬಂದು ನಿಂತು, ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಎದುರು ನೋಡತೊಡಗಿದನು. ॥21॥

ಇತ್ಯಾರ್ಷೇ ಶ್ರೀಮದ್ರಾಮಾಯಣೇ ವಾಲ್ಮೀಕೀಯೇ ಆದಿಕಾವ್ಯೇ ಸುಂದರಕಾಂಡೇ ಏಕಚತ್ವಾರಿಂಶಃ ಸರ್ಗಃ ॥ 41 ॥

ಮಹರ್ಷಿವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆದಿಕಾವ್ಯವಾದ ಶ್ರೀಮದ್ರಾಮಾಯಣದ ಸುಂದರಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ನಲವತ್ತೊಂದನೆಯ ಸರ್ಗವು ಮುಗಿಯಿತು.

ನಲವತ್ತೆರಡನೆಯ ಸರ್ಗ

ರಾಕ್ಷಸಿಯರು ಪ್ರಮದಾವನದ ನಾಶವನ್ನು ರಾವಣನಿಗೆ ತಿಳಿಸಿದುದು, ರಾವಣನು ಕಿಂಕರರೆಂಬ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಕಳಿಸಿಕೊಟ್ಟಿದ್ದು, ಮಾರುತಿಯಿಂದ ಅವರ ಸಂಹಾರ

ಬಳಿಕ ಪಕ್ಷಿಗಳ ಆರ್ತನಾದಗಳನ್ನೂ, ಮರಗಳು ಮುರಿಯುವಿಕೆಯಿಂದ ಫಟ-ಫಟಾ ಶಬ್ದವನ್ನು ಕೇಳಿ ಲಂಕಾನಿವಾಸಿಗಳೆಲ್ಲರೂ ಭಯಭ್ರಾಂತರಾದರು. ॥ 1 ॥ ಭಯದಿಂದ ಗಾಬರಿಗೊಂಡು ದಿಕ್ಕುಗಾಣದೇ ಓಡುತ್ತಿದ್ದ ಮೃಗಪಕ್ಷಿಗಳು ಕೆಟ್ಟದಾಗಿ ಅರಚಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದವು. ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ಭಯವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುವಂತಹ ಅಪಶಕುನಗಳು ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡವು. ॥ 2 ॥ ಸುತ್ತಲೂ ಕೇಳಿಬರುತ್ತಿದ್ದ ವನಭಂಗದ ಘೋರವಾದ ಶಬ್ದಗಳಿಂದ ಭ್ರಾಂತರಾಗಿ ನಿದ್ದೆಯಿಂದ ಎಚ್ಚೆತ್ತ ವಿಕೃತವದನೆಯರಾದ ರಾಕ್ಷಸ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಹಾಳಾಗಿ ಹೋಗಿದ್ದ ಪ್ರಮದಾವನವನ್ನೂ, ವೀರನಾದ ಮಹಾಕಪಿಯನ್ನು ನೋಡಿದರು. ॥ 3 ॥ ಮಹಾಬಲನೂ, ಮಹಾ ಸತ್ವಶಾಲಿಯೂ, ಮಹಾಬಾಹುವೂ ಆದ ಹನುಮಂತನು ಆ ರಾಕ್ಷಸಿಯರನ್ನು ಕಂಡೊಡನೆ ಅವರಿಗೆ ಮತ್ತಷ್ಟು ಭಯವನ್ನುಂಟುಮಾಡಲು ಮಹಾಘೋರವಾದ ರೂಪವನ್ನಾಂತನು. ॥ 4 ॥ ಪರ್ವತಾಕಾರವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದ, ಮಹಾಕಾಯನಾದ ಹಾಗೂ ಮಹಾಬಲನಾದ ವಾನರನನ್ನು ನೋಡಿ ರಾಕ್ಷಸಿಯರು ಜಾನಕಿಯನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದರು. ॥ 5 ॥

‘‘ಸೀತೇ ! ಈ ವಾನರ ಯಾರು? ಯಾರಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದವನು? ಎಲ್ಲಿಂದ ಬಂದವನು? ಏಕೆ ಬಂದಿರುವನು? ನಿನ್ನ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ ಏನು ಮಾತನಾಡಿದನು? ಎಲೈ ಸುಂದರೀ! ವಿಶಾಲಾಕ್ಷಿಯೇ! ನಿನ್ನನ್ನು ನಾವು ಏನೂ ಅನ್ನುವುದಿಲ್ಲ. ಭಯಪಡಬೇಡ. ಇವನು ನಿನ್ನೊಡನೆ ಏನು ಮಾತಾಡಿದನು? ತಿಳಿಸು.’’ ॥ 6-7 ॥ ಸರ್ವಾಂಗ ಸುಂದರಿಯೂ, ಸಾಧ್ವಿಯೂ ಆದ ಸೀತಾದೇವಿಯು ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ಬಳಿ ಇಂತೆಂದಳು - ‘‘ಕಾಮರೂಪಿಗಳಾದ ಭಯಂಕರ ರಾಕ್ಷಸರ ವಿಷಯ ನನಗೇನು ತಿಳಿದಿದೆ? ಇವನಾರೋ? ಏನು ಮಾಡುವನೋ ನನಗೆ ತಿಳಿಯದು. ‘ಹಾವಿನ ಜಾಡನ್ನು ಹಾವೇ ತಿಳಿಯಬಲ್ಲದು’ ಇದು ಲೋಕವಿದಿತವು. ಇವನನ್ನು ನೋಡಿ ನಾನು ಬಹಳ ಭಯಗೊಂಡಿರುವೆನು. ಸ್ವೇಚ್ಛಾರೂಪಿಯಾದ ಇವನು ರಾಕ್ಷಸನೇ ಇರಬಹುದೆಂದು ನನಗೆ ಅನಿಸುತ್ತದೆ.’’ ॥8-10॥

ವೈದೇಹಿಯ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಕ್ಷಸಿಯರು ದಿಕ್ಕಾಪಾಲಾಗಿ ಓಡಿಹೋದರು. ಕೆಲವರು ಸೀತೆಯ ಬಳಿಯಲ್ಲೇ ಉಳಿದರು. ಮತ್ತೆ ಕೆಲವರು ರಾವಣನಿಗೆ ವಿಷಯವನ್ನು ಅರುಹಲು ಧಾವಿಸಿದರು. ॥11॥ ವಿಕಾರವಾದ ಮುಖವುಳ್ಳ ಆ ರಾಕ್ಷಸಿಯರು ರಾವಣನ ಸಮೀಪಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ವಿಶಿಷ್ಟರೂಪದಿಂದ ಭಯಂಕರವಾಗಿದ್ದ ವಾನರನ ವಿಷಯವನ್ನು ಹೇಳತೊಡಗಿದರು. ॥ 12 ॥

‘‘ಎಲೈ ಮಹಾರಾಜಾ ! ಭಯಂಕರ ಶರೀರವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಒಂದು ವಾನರನು ಅಶೋಕವನಕ್ಕೆ ಬಂದು ಸೀತೆಯೊಡನೆ ಮಾತಾಡುತ್ತಿದ್ದನು. ಅಮಿತ ಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ಆ ವಾನರನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ತಿಳಿಸುವಂತೆ ಜಾನಕಿಯನ್ನು ಅನೇಕ ರೀತಿಯಿಂದ ಕೇಳಿದೆವು. ಆದರೆ ಆ ಹರಿಣಲೋಚನೆಯಾದ ಸೀತೆಯು ಆ ವಿವರಗಳನ್ನು ಹೇಳಲೂ ಎಷ್ಟು ಮಾತ್ರವೂ ಇಷ್ಟಪಡುವುದಿಲ್ಲ. ಆ ವಾನರನು ಈಗಲೂ ಅಲ್ಲಿಯೇ ಇದ್ದಾನೆ.’’ ॥ 13-14 ॥

‘‘ರಾವಣೇಶ್ವರಾ ! ಅವನು ಇಂದ್ರನ ದೂತನಾಗಿರಬಹುದು. ಕುಬೇರನ ದೂತನೂ ಆಗಿರಬಹುದು, ಅಥವಾ ಸೀತಾದೇವಿಯನ್ನು ಹುಡುಕಲು ಶ್ರೀರಾಮನಿಂದ ಕಳುಹಲ್ಪಟ್ಟ ದೂತನಾದರೂ ಇರಬಹುದು. ॥ 15 ॥ ಅದ್ಭುತವಾದ ರೂಪವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ
ಆ ವಾನರನು - ನಾನಾ ಮೃಗಗಳ ಸಮೂಹಗಳಿಂದ ವ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿದ್ದ, ನಿನ್ನ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಆಹ್ಲಾದವನ್ನುಂಟುಮಾಡುತ್ತಿರುವ ಆ ಪ್ರಮದಾವನವನ್ನು ಧ್ವಂಸಗೊಳಿಸಿರುವನು. ॥16॥ ಆ ಮಹಾವೀರನು ವಿನಾಶಗೊಳಿಸದಿರುವ ಪ್ರದೇಶವೇ ಇಲ್ಲ.ಆದರೆ ಸೀತೆಯಿರುವ ಸ್ಥಳವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಅವನು ಹಾಳುಗೆಡಹಲಿಲ್ಲ. ॥17॥ ಜಾನಕಿಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವ ಸಲುವಾಗಿಯೇ, ಇಲ್ಲ ಶ್ರಮಪರಿಹಾರಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಆ ಸ್ಥಳವನ್ನು ಬಿಟ್ಟಿರಬಹುದು. ಮಹಾರಾಜಾ! ಈ ವಾನರನಿಗೆ ಬಳಲಿಕೆಯಾದರೂ ಎಲ್ಲಿಯದು? ಆದ್ದರಿಂದ ಜಾನಕಿಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಆ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಹಾಳುಮಾಡಿಲ್ಲ; ಎಂದು ನಮಗೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ॥18॥ ಸೀತಾದೇವಿಯು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಕುಳಿತಿದ್ದ ಆ ಶಿಂಶುಪಾ ವೃಕ್ಷವು ಮನೋಹರವಾದ ಚಿಗುರುಗಳಿಂದಲೂ, ಎಲೆಗಳಿಂದಲೂ, ಹೂವುಗಳಿಂದಲೂ ಕೂಡಿ ಚೆನ್ನಾಗಿ ನಳಿನಳಿಸುತ್ತಿದೆ. ಅದನ್ನು ಮಾತ್ರ ಉರುಳಿಸದೇ ಬಿಟ್ಟಿರುವನು.
॥19॥ ಎಲೈ ಉಗ್ರರೂಪವುಳ್ಳವನೇ! ಅವನು ಮೊದಲನೆಯದಾಗಿ ಸೀತೆಯೊಡನೆ ಮಾತಾಡಿದುದು, ಎರಡನೆಯದಾಗಿ ನಿನಗೆ ಅತಿಪ್ರಿಯವಾದ ಪ್ರಮದಾ ವನವನ್ನು ಹಾಳುಗೆಡಹಿದುದು. ಹೀಗೆ ಎರಡು ರೀತಿಯ ಅಪರಾಧವನ್ನೆಸಗಿದ ಭಯಂಕರ ರೂಪನಾದ ಅವನಿಗೆ ಕಠಿಣವಾದ ಶಿಕ್ಷೆಯನ್ನೇ ವಿಧಿಸಬೇಕು. ॥ 20 ॥

ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರಾ! ನೀನು ಈಗಾಗಲೇ ಮನಸ್ಸಿಟ್ಟಿರುವ ಸೀತಾದೇವಿಯೊಡನೆ ಮಾತಾಡಲು ಸಾಹಸ ತೋರಿದವನು ನಿಜವಾಗಿ ತನ್ನ ಪ್ರಾಣಗಳ ಆಸೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟಿರುವವನೇ ಆಗಿರಬೇಕು. ॥21॥ ರಕ್ಕಸಿಯರ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿದೊಡನೆಯೇ ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರನಾದ ರಾವಣನು ಕೋಪದಿಂದ ಕಣ್ಣಿಂದ ಕಿಡಿಕಾರುತ್ತಾ, ಪ್ರಜ್ವಲಿಸುವ ಚಿತಾಗ್ನಿಯಂತೆ ಉರಿದುಬಿದ್ದನು. ॥22॥ ಉರಿಯುತ್ತಿರುವ ದಿವಟಿಗೆಯಿಂದ ಕಾದ ಎಣ್ಣೆಯು ತೊಟ್ಟಿಕ್ಕುವಂತೆ ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ರಾವಣನ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಕಾದ ಕಂಬನಿಗಳು ಚಿಮ್ಮಿದವು. ॥23॥ ಒಡನೆಯೇ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ರಾವಣಾಸುರನು ತನ್ನಂತೆಯೇ ಅತುಲ ಪರಾಕ್ರಮಿಗಳಾಗಿದ್ದ ಕಿಂಕರರೆಂಬ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಹನುಮಂತನನ್ನು ನಿಗ್ರಹಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಕಳಿಸಿಕೊಟ್ಟನು. ॥24॥ ಮಹಾ ಬಲಶಾಲಿಗಳಾದ ಎಂಭತ್ತು ಸಾವಿರ ಕಿಂಕರ ಸೈನಿಕರು ಕೂಟ, ಮುದ್ಗರಗಳೇ ಮುಂತಾದ ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಪಿಡಿದು ರಾವಣನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಹನುಮಂತನನ್ನು ನಿಗ್ರಹಿಸಲು ಅರಮನೆಯಿಂದ ಹೊರಬಿದ್ದರು. ॥25॥ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಮಹೋದರರೂ, ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ಕೋರೆದಾಡೆಗಳುಳ್ಳವರೂ, ಭಯಂಕರರೂಪವುಳ್ಳವರೂ, ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಗಳೂ ಆಗಿದ್ದರು. ಯುದ್ಧಾಕಾಂಕ್ಷಿಗಳಾದ ಅವರು ಹನುಮಂತನನ್ನು ಸೆರೆ ಹಿಡಿಯಲು ಆಸಕ್ತರಾಗಿದ್ದರು. ॥26॥ ಯುದ್ಧ ಸನ್ನದ್ಧರಾದ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಅಶೋಕವನ ಹೊರಬಾಗಿಲಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿದ್ದ ಹನುಮಂತನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ - ಮಿಡತೆಗಳು ವೇಗವಾಗಿ ಬೆಂಕಿಯಲ್ಲಿ ಬೀಳುವಂತೆ ಅವನ ಮೇಲೆ (ತಮ್ಮ ನಾಶಕ್ಕಾಗಿ) ರಭಸದಿಂದ ಮುಗಿಬಿದ್ದರು. ॥ 27 ॥ ಆ ಕಿಂಕರರಾಕ್ಷಸರು ವಿಚಿತ್ರವಾದ ಗದೆಗಳನ್ನೂ, ಚಿನ್ನದ ಹಿಡಿಯುಳ್ಳ ಪಟ್ಟಕತ್ತಿಗಳನ್ನೂ, ಪರಿಘಾಯುಧಗಳನ್ನೂ, ಸೂರ್ಯ ಸದೃಶ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಆ ವಾನರೋತ್ತಮನ ಮೇಲೆ ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದರು. ॥ 28 ॥ ಮುದ್ಗರಗಳನ್ನೂ, ಪಟ್ಟಿಶಗಳನ್ನೂ, ಶೂಲಗಳನ್ನೂ, ಪ್ರಾಸ-ತೋಮರ-ಶಕ್ತ್ಯಾಯುಧಗಳನ್ನೂ ಧರಿಸಿ ಹನುಮಂತನನ್ನು ಸುತ್ತುಗಟ್ಟಿ ಅವನಿಗೆದುರಾಗಿ ನಿಂತರು. ॥29॥ ತೇಜಸ್ವಿಯೂ, ಅತುಲವಾದ ಕಾಂತಿಯಿಂದ ಸಂಪನ್ನನೂ, ಪರ್ವತದಂತೆ ಮಹಾಕಾಯನಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದ ಹನುಮಂತನು ತನ್ನ ಬಾಲವನ್ನೊಮ್ಮೆ ನೆಲಕ್ಕೆ ಅಪ್ಪಳಿಸಿ ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಸಿಂಹನಾದವನ್ನು ಮಾಡಿದನು. ॥ 30 ॥ ವಾಯುಸುತನಾದ ಹನುಮಂತನು ತನ್ನ ಶರೀರವನ್ನು ಭಾರೀ ಬೆಳೆಸಿಕೊಂಡು ನಿರ್ಭಯನಾಗಿ ಸಿಂಹದಂತೆ ಗರ್ಜಿಸಿದನು. ಆ ಮಹಾನಿನಾದವು ಲಂಕೆಯನ್ನೇ ತುಂಬಿಬಿಟ್ಟಿತು. ॥31॥ ಆ ಹನುಮಂತನು ತನ್ನ ಭುಜವನ್ನು ಆಸ್ಫೋಟಿಸಿದ ಮಹಾಶಬ್ದದಿಂದ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಹಾರಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಭ್ರಮಿಸಿ ನೆಲಕ್ಕುರುಳಿದವು. ಬಳಿಕ ಅವನು ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಜಯಘೋಷಮಾಡಿದನು. ॥ 32 ॥

‘‘ಅತಿಬಲಿಷ್ಠನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಜಯವಾಗಲಿ. ಮಹಾಬಲನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಜಯವಾಗಲೀ. ರಾಘವನಿಂದ ಪರಿಪಾಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಗೆ ರಾಜನಾದ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೂ ಜಯವಾಗಲೀ, ಅಸಹಾಯಶೂರನೂ, ಕೋಸಲದೇಶಕ್ಕೆ ಪ್ರಭುವೂ ಆದ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ನಾನು ದಾಸನು. ವಾಯುಪುತ್ರನಾದ ಹನುಮಂತನೆಂಬ ನಾಮಧೇಯವುಳ್ಳ ನಾನು ಶತ್ರು ಸೈನ್ಯವನ್ನೆಲ್ಲ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಧ್ವಂಸಮಾಡುತ್ತೇನೆ. ಬಂಡೆಗಳಿಂದಲೂ, ವೃಕ್ಷಗಳಿಂದಲೂ ಸಾವಿರಾರು ಬಾರಿ ಅನವರತ ಪ್ರಹರಿಸುವ ನನಗೆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸಾವಿರಾರು ರಾವಣರೂ ಸಾಟಿಯಾಗಲಾರರು. ಲಂಕಾಪುರವನ್ನು ಧ್ವಂಸಮಾಡಿ, ಮೈಥಿಲಿಗೆ ಅಭಿವಾದನಗೈದು ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರು ಕೈಲಾಗದೆ ನೋಡುತ್ತಿರುವಂತೆ, ನಾನು ಬಂದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮುಗಿಸಿ ಇಲ್ಲಿಂದ ಹೊರಟುಹೋಗುತ್ತೇನೆ.’’ ॥33-36॥

ಹನುಮಂತನ ಘೋರನಿನಾದದಿಂದಲೂ, ಘೋಷಣೆಯಿಂದಲೂ, ಕಿಂಕರ ರಾಕ್ಷಸರು ಭಯಗೊಂಡು ಜಯಗೊಳಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಸಂದೇಹಗೊಂಡರು. ಸಂಧ್ಯಾಕಾಲದ ಮೇಘದಂತೆ ಉನ್ನತನಾಗಿದ್ದ, ಪದ್ಮರಾಗದಂತಿರುವ ಹನುಮಂತ ನನ್ನು ಪುನಃ ನೋಡಿದರು. ॥ 37 ॥ (ಆ ವಿಧವಾಗಿ ರಾಕ್ಷಸ ವೀರರು ಭಯಕಂಪಿತರಾಗಿದ್ದರೂ) ಸ್ವಾಮಿಯಾದ ರಾವಣೇಶ್ವರನ ಆಜ್ಞೆಯಿಂದ ಒಳಗಿಂದ ಭಯಗೊಂಡಿದ್ದರೂ, ನಿಃಶಂಕೆಯಿಂದ ವಿಚಿತ್ರವಾದ ಮತ್ತು ಭಯಂಕರವಾದ ಆಯುಧಗಳಿಂದ ಹನುಮಂತನನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸಿದರು. ॥38॥ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಯಾದ ಆ ಹನುಮಂತನು ರಾಕ್ಷಸವೀರರು ಸುತ್ತುಗಟ್ಟಿದಾಗ ಅವನು ಮುಖದ್ವಾರಕ್ಕೆ ಜಿಗಿದು ಕಬ್ಬಿಣದ ಎಳಮುಂಡಿಗೆ (ಅಗುಳಿ)ಯನ್ನು ಕೈಗೆತ್ತಿಕೊಂಡನು. ॥39॥ ಹನುಮಂತನು ಆ ಪರಿಘ (ಕಬ್ಬಿಣದ ಹಾರೆದಿಂದ ಅನೇಕ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಸದೆಬಡಿದನು. ಮತ್ತೆ ಪರಿಘವನ್ನು ಕೈಗೆತ್ತಿಕೊಂಡ ಆ ಹನುಮಂತನು - ಹರಿದಾಡುವ
ಹಾವನ್ನು ಗರುಡನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ಆಗಸಕ್ಕೆ ಹಾರುವಂತೆ ಅವನು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸಿದನು. ಬಳಿಕ ಹನುಮಂತನು- ಇಂದ್ರನು ತನ್ನ ವಜ್ರಾಯುಧದಿಂದ ದೈತ್ಯರನ್ನು ಸಂಹರಿಸುವಂತೆ, ರಾವಣನ ಕಿಂಕರ ರಾಕ್ಷಸರೆಲ್ಲರನ್ನು ಧ್ವಂಸಮಾಡಿದನು.॥40-41॥

ಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ವಾಯುಸುತನು ಕಿಂಕರ ರಾಕ್ಷಸರೆಲ್ಲರನ್ನೂ ಸಂಹರಿಸಿ, ಪುನಃ ಯುದ್ಧಮಾಡುವ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ವನಮುಖದ್ವಾರದಲ್ಲಿ ಹತ್ತಿ ಕುಳಿತುಕೊಂಡನು. ॥42॥ ಹನುಮಂತನ ಭಯದಿಂದ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದು ಕೊಂಡು ಓಡಿಹೋದ ಕೆಲವು ರಾಕ್ಷಸರು ರಾವಣನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ‘ಕಿಂಕರ ರಾಕ್ಷಸರೆಲ್ಲರೂ ಹನುಮಂತನ ಕೈಯಿಂದ ಮಡಿದು ಹೋದರು’ ಎಂಬ ಸಾವಿನ ವಾರ್ತೆಯನ್ನು ತಿಳಿಸಿದರು. ॥ 43 ॥

ರಾಕ್ಷಸರ ಮಹಾ ಸೈನ್ಯವು ಹನುಮಂತನಿಂದ ಹತವಾದ ವಾರ್ತೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾವಣನು ಪರಮಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಗರ-ಗರನೆ ತಿರುಗಿಸುತ್ತಾ, ಪರಾಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಅಪ್ರತಿಮನಾದ, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಜಯಿಸಲು ಅಸಾಧ್ಯನಾದ ಪ್ರಹಸ್ತನೆಂಬ ಮಂತ್ರಿಯ ಮಗನನ್ನು ಹನುಮಂತನೊಡನೆ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಹೋಗಲು ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದನು. ॥ 44 ॥

ಇತ್ಯಾರ್ಷೇ ಶ್ರೀಮದ್ರಾಮಾಯಣೇ ವಾಲ್ಮೀಕೀಯೇ ಆದಿಕಾವ್ಯೇ ಸುಂದರಕಾಂಡೇ ದ್ವಿಚತ್ವಾರಿಂಶಃ ಸರ್ಗಃ ॥ 42 ॥

ಮಹರ್ಷಿವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆದಿಕಾವ್ಯವಾದ ಶ್ರೀಮದ್ರಾಮಾಯಣದ ಸುಂದರಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ನಲವತ್ತೆರಡನೆಯ ಸರ್ಗವು ಮುಗಿಯಿತು.

ನಲವತ್ತಮೂರನೆಯ ಸರ್ಗ

ಹನುಮಂತನು ಚೈತ್ಯಪ್ರಾಸಾದವನ್ನು ವಿನಾಶಗೊಳಿಸಿ, ಅಲ್ಲಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿದುದು

ಹನುಮಂತನು ಕಿಂಕರ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ವಧಿಸಿದ ಬಳಿಕ ದೂರದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಚೈತ್ಯಪ್ರಾಸಾದವನ್ನು ನೋಡಿದನು. ‘‘ನಾನು ಅಶೋಕವನವನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಧ್ವಂಸಮಾಡಿದೆ. ಆದರೆ ಈ ಚೈತ್ಯ (ರಾಕ್ಷಸರ ಕುಲದೇವತೆಯ ದೇವಾಲಯ) ಪ್ರಾಸಾದವನ್ನು ಕೆಡಹಲಿಲ್ಲ. ಅದನ್ನು ಈಗಲೇ ಧ್ವಂಸಮಾಡಿ ಬಿಡುವೆನು’’ ಎಂದು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದನು.

ಹೀಗೆ ಯೋಚಿಸಿ ಹನುಮಂತನು ತನ್ನ ಬಲವೆಷ್ಟೆಂಬುದನ್ನು ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ತೋರ್ಪಡಿಸುತ್ತಾ, ತಾನು ಕುಳಿತಿದ್ದ ಮಹಾ ದ್ವಾರದಿಂದ ಹಾರಿ, ಮೇರುಶಿಖರದಂತೆ ಎತ್ತರವಾಗಿರುವ ಆ ಚೈತ್ಯಪ್ರಾಸಾದದ ಮೇಲೆ ನೆಗೆದು ಕುಳಿತುಕೊಂಡನು.॥1-3॥ ಪರ್ವತಸದೃಶವಾದ ಚೈತ್ಯಪ್ರಾಸಾದವನ್ನು ಹತ್ತಿ ಕುಳಿತಿದ್ದ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಹನುಮಂತನು - ಆಗತಾನೇ ಉದಯಿಸಿದ ಮತ್ತೊಬ್ಬ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ॥4॥ ಪ್ರಜ್ವಲಿಸುವ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಬೆಳಗುತ್ತಿದ್ದ ಹನುಮಂತನು ಕ್ಷಣಮಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಹತ್ತಲು ಅಸಾಧ್ಯವಾದ ಎತ್ತರವಾಗಿದ್ದ ಚೈತ್ಯಪ್ರಾಸಾದವನ್ನು ಧ್ವಂಸಮಾಡಿ ಸಪ್ತಪರ್ವತಗಳಲ್ಲೊಂದಾದ ಪಾರಿಯಾತ್ರ ಪರ್ವತದಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ತನ್ನ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ದೊಡ್ಡದಾದ ಶರೀರವನ್ನು ಧರಿಸಿ ನಿರ್ಭಯನಾಗಿ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಶಬ್ದದಿಂದ ನಡುಗಿಸುವಂತೆ ಎರಡೂ ಭುಜಗಳನ್ನು ಆಸ್ಫೋಟಿಸಿದನು. ॥ 5-6 ॥ ಹನುಮಂತನು ಗೈದ ಭುಜಾಸ್ಫಾಟನೆಯಿಂದ ಕಿವಿಯ ತಮಟೆಗಳೇ ಒಡೆದುಹೋಗುವಂತಹ ಮಹತ್ತರವಾದ ಆ ಶಬ್ದದಿಂದಾಗಿ, ಆಗಸದಲ್ಲಿ ಹಾರಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಪಕ್ಷಿಗಳು ತೊಪ-ತೊಪನೆ ಕೆಳಗೆ ಬಿದ್ದವು. ಚೈತ್ಯಪ್ರಾಸಾದವನ್ನು ಕಾಯುತ್ತಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸರು ಮೂರ್ಛೆಹೋದರು. ಬಳಿಕ ಹನುಮಂತನು ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಜಯಘೋಷ ಮಾಡಿದನು. ॥7॥ ‘‘ಅಸ್ತ್ರವಿದ್ಯಾ ಪಾರಂಗತನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಜಯವಾಗಲಿ. ಮಹಾಬಲನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಜಯವಾಗಲಿ. ರಾಘವನ ಅನುಗ್ರಹಕ್ಕೆ ಪಾತ್ರನಾದ ರಾಜಾ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಜಯವಾಗಲೀ. ಕ್ಲಿಷ್ಟವಾದ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಆಯಾಸವಿಲ್ಲದೆ ಮಾಡುವ ಕೋಸಲೇಂದ್ರನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ನಾನು ದಾಸನು. ಶತ್ರುಸಂಹಾರಕನೂ ಆದ ಹನುಮಂತನು ನಾನು. ಸಾವಿರಾರು ರಾವಣರೂ ನನಗೆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸರಿಸಾಟಿಯಾಗಲಾರರು. ಅಸಂಖ್ಯಾತವಾದ ಬಂಡೆಗಳಿಂದಲೂ, ವೃಕ್ಷಗಳಿಂದಲೂ ಪ್ರಹರಿಸಿ ರಾಕ್ಷಸರೆಲ್ಲರನ್ನು ನಿರ್ನಾಮಗೈದು, ಲಂಕೆಯನ್ನು ಧ್ವಂಸ ಮಾಡಿ, ಸೀತಾದೇವಿಗೆ ಪ್ರಣಾಮಗೈದು, ಕೃತ-ಕೃತ್ಯನಾಗಿ, ಎಲ್ಲರೂ ನೋಡುತ್ತಿರುವಂತೆ ನಾನಿಲ್ಲಿಂದ ಹೊರಟು ಹೋಗುವೆನು.’’ ॥8-11॥

ಹೀಗೆ ಜಯಘೋಷ ಮಾಡುತ್ತಾ ಆ ಚೈತ್ಯಪ್ರಾಸಾದದ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತಿದ್ದ, ಮಹಾಕಾಯನಾದ ಕಪಿನಾಯಕನು ಚೈತ್ಯಪಾಲಕರಾದ ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ಭಯವನ್ನುಂಟುಮಾಡುತ್ತಾ ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಗರ್ಜಿಸಿದನು.॥12॥ ಆ ಮಹಾನಾದವನ್ನು ಕೇಳಿದೊಡನೆ ನೂರಾರು ಮಂದಿ ಚೈತ್ಯಪಾಲಕರು ವಿಧ-ವಿಧವಾದ ಅಸ್ತ್ರಗಳನ್ನೂ, ಖಡ್ಗಗಳನ್ನೂ, ಗಂಡುಕೊಡಲಿಗಳನ್ನೂ, ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ಹನುಮಂತನನ್ನು ಎದುರಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಸುತ್ತುವರಿದು ನಿಂತರು. ॥13॥ ಬಳಿಕ ಮಹಾಕಾಯರಾದ ಆ ರಾಕ್ಷಸರು ವಿಚಿತ್ರವಾದ ಗದೆಗಳಿಂದಲೂ, ಸುವರ್ಣಮಯವಾದ ಪರಿಘಾಯುಧಗಳಿಂದಲೂ, ಸೂರ್ಯಸದೃಶವಾದ
ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದಲೂ, ವಾನರ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಹನುಮಂತನನ್ನು ಪ್ರಹರಿಸಿದರು. ಮಾರುತಿಯನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿದು ನಿಂತಿದ್ದ ಆ ರಾಕ್ಷಸರ ಗುಂಪುಗಳು ಗಂಗಾನದಿಯಲ್ಲಿರುವ ದೊಡ್ಡದಾದ ಸುಳಿಯಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದವು. ॥14-15॥

ಬಳಿಕ ಭಯಂಕರ ರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದ ಮಾರುತಿಯು ಚೈತ್ಯಪ್ರಾಸಾದದಲ್ಲಿ ಭಗ್ನಾವಶೇಷವಾಗಿ ಉಳಿದಿದ್ದ, ಎತ್ತರವಾಗಿದ್ದ, ಸುವರ್ಣಭೂಷಿತವಾಗಿದ್ದ, ನೂರಾರು ಅಂಚುಗಳುಳ್ಳ ಒಂದು ಕಂಬವನ್ನು ಕಿತ್ತು ಕೈಗೆತ್ತಿಕೊಂಡನು. ಅದನ್ನು ವೇಗವಾಗಿ ತಿರುಗಿಸತೊಡಗಿದನು. ಕಂಬ ಹಾಗೂ ಗಾಳಿಯ ಘರ್ಷಣೆಯ ಬಿರುಸಿನಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಬೆಂಕಿಯಿಂದ ಮೊದಲೇ ಹಾಳಾಗಿ ಹೋಗಿದ್ದ ಆ ಚೈತ್ಯಪ್ರಾಸಾದವು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಸುಟ್ಟುಹೋಯಿತು. ॥16-18॥ ಹೊತ್ತಿಕೊಂಡು ಉರಿಯುತ್ತಿದ್ದ ಚೈತ್ಯಪ್ರಾಸಾದವನ್ನು ನೋಡಿ ಉತ್ಸಾಹಿತನಾಗಿದ್ದ ಹನುಮಂತನು-ವಜ್ರಾಯುಧದಿಂದ ಇಂದ್ರನು ದಾನವರನ್ನು ಸಂಹರಿಸುವಂತೆ, ಸ್ತಂಭದಿಂದಲೇ ನೂರಾರು ಮಂದಿ ಪ್ರಾಸಾದ ರಕ್ಷಕರಾದ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಕ್ಷಣಮಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಸಂಹರಿಸಿದನು. ಬಳಿಕ ಮಹಾಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ಹನುಮಂತನು ಮರುಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ಹಾರಿ ಅಲ್ಲಿಯೇ ನಿಂತು, ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಗದರಿಸುತ್ತಾ ಇಂತೆಂದನು. ॥ 19 ॥

‘‘ನನ್ನಂತೆಯೇ ಮಹಾಪರಾಕ್ರಮಶಾಲಿಗಳಾದ ವಾನರ ಯೋಧರು ಸಾವಿರಾರು ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಹೊರಟಿರುವರು. ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಗಳಾದ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಸುಗ್ರೀವಾಜ್ಞೆಯನ್ನು ಶಿರಸಾವಹಿಸುವವರು. ನಾನೂ, ಇತರ ವಾನರರೂ ಭೂಮಂಡಲದಲ್ಲೆಲ್ಲ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದೇವೆ. ॥20-21॥ ಅದರಲ್ಲಿ ಕೆಲವರು ಹತ್ತು ಆನೆಗಳ ಬಲವುಳ್ಳವರು. ಮತ್ತೆ ಕೆಲವರು ನೂರು ಆನೆಗಳ ಬಲವುಳ್ಳವರು. ಕೆಲವರಿಗೆ ಸಾವಿರ ಆನೆಗಳ ಬಲವಿದೆ. ಕೆಲವರು ಓಘಸಂಖ್ಯಾಕ (100 ಲಕ್ಷ) ಆನೆಗಳ ಬಲವುಳ್ಳವರು. ಮತ್ತೆ ಕೆಲವರು ವಾಯುವೇಗ ಸಂಪನ್ನರು. ಕೆಲವರು ಬಲವನ್ನು ಊಹಿಸಲೂ, ಅಳೆಯಲೂ ಸಾಧ್ಯವೇ ಇಲ್ಲದವರೂಇದ್ದಾರೆ.॥22-23॥

ದಂತಗಳೇ, ಉಗುರುಗಳೇ ಆಯುಧ ಹೊಂದಿದವರಾದ ವಾನರಯೋಧರು ನೂರು, ಸಾವಿರ, ಲಕ್ಷ, ಕೋಟಿ-ಕೋಟಿ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವನೊಡನೆ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದು ನಿಮ್ಮೆಲ್ಲರನ್ನು ಮಟ್ಟಹಾಕುವರು. ನೀವೆಲ್ಲ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ರಾಮಚಂದ್ರ ಪ್ರಭುವಿನಲ್ಲಿ ವೈರವನ್ನು ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡವರು. ಆ ಕಾರಣದಿಂದ ನೀವೂ ಉಳಿಯಲಾರಿರಿ. ನಿಮಗೆ ಆಧಾರ ಭೂಮಿಯಾದ ಲಂಕೆಯೂ ಉಳಿಯದು. ಕಡೆಗೆ ನಿಮ್ಮ ಒಡೆಯನಾದ ದುಷ್ಟನಾದ ರಾವಣನೂ ಉಳಿಯಲಾರನು. ॥ 24-25 ॥

ಇತ್ಯಾರ್ಷೇ ಶ್ರೀಮದ್ರಾಮಾಯಣೇ ವಾಲ್ಮೀಕೀಯೇ ಆದಿಕಾವ್ಯೇ ಸುಂದರಕಾಂಡೇ ತ್ರಿಚತ್ವಾರಿಂಶಃ ಸರ್ಗಃ ॥ 43 ॥

ಮಹರ್ಷಿವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆದಿಕಾವ್ಯವಾದ ಶ್ರೀಮದ್ರಾಮಾಯಣದ ಸುಂದರಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ನಲವತ್ತಮೂರನೆಯ ಸರ್ಗವು ಮುಗಿಯಿತು.

ನಲವತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಸರ್ಗ

ಮಾರುತಿಯು ಪ್ರಹಸ್ತನ ಮಗ ಜಂಬುಮಾಲಿಯನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿದುದು

ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನಾದ ರಾವಣನಿಂದ ಅಪ್ಪಣೆ ಪಡೆದು, ಬಲಿಷ್ಠನೂ, ಉದ್ದವಾದ ಕೋರೆದಾಡೆಗಳುಳ್ಳವನೂ ಆದ ಪ್ರಹಸ್ತನ ಮಗ ಜಂಬುಮಾಲಿಯು ಧನುರ್ಧಾರಿಯಾಗಿ ಹನುಮಂತನನ್ನು ಎದುರಿಸಲು ಹೊರಟನು. ॥1॥ ಅವನು ಕೆಂಪಾದ ವಸವನ್ನೂ, ಮಾಲೆಗಳನ್ನೂ ಧರಿಸಿದ್ದನು. ಕತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಹೂವಿನ ಹಾರವನ್ನು ತೊಟ್ಟಿದ್ದನು. ಅವನ ಕರ್ಣಕುಂಡಲಗಳು ಮನೋಹರವಾಗಿದ್ದವು. ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ ಸ್ವಭಾವವುಳ್ಳವನೂ, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಜಯಿಸಲು ಅಸಾಧ್ಯನೂ, ಅಗಲವಾದ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳವನೂ ಆಗಿದ್ದನು.
॥ 2 ॥ ಅವನ ಧನುಸ್ಸು ಇಂದ್ರನ ಧನುಸ್ಸಿನಂತೇ ಇತ್ತು. ಹೆಚ್ಚಾದ ಶಕ್ತಿವುಳ್ಳ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸುವವನೂ ಆದ ಅವನು ವಜ್ರಾಯುಧ ಮತ್ತು ಸಿಡಿಲುಗಳಿಗೆ ಸಮಾನವಾಗಿ ಧನುಷ್ಟಂಕಾರ ಮಾಡಿ ಅತೀವೇಗವಾಗಿ ಮಾರುತಿಯ ಕಡೆಗೆ ಧಾವಿಸಿದನು. ಆ ದೊಡ್ಡದಾದ ಧನುಷ್ಟಂಕಾರದ ಶಬ್ದವು ಎಂಟು ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನೂ, ಭೂಮ್ಯಾಕಾಶವನ್ನೂ ಕ್ಷಣಮಾತ್ರದಲ್ಲಿ ತುಂಬಿ ಬಿಟ್ಟಿತು. ॥3-4॥ ಕತ್ತೆಗಳು ಹೂಡಿದ ರಥದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ತನ್ನೊಡನೆ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಬಂದ ಜಂಬುಮಾಲಿಯನ್ನು ನೋಡಿ, ಬಲಸಂಪನ್ನನಾದ ಹನುಮಂತನು ಹರ್ಷದಿಂದೊಡಗೂಡಿ ಸಿಂಹನಾದವನ್ನು ಮಾಡಿದನು. ॥5॥ ಮಹಾಬಾಹುವಾದ ಜಂಬುಮಾಲಿಯು ಚೈತ್ಯಪ್ರಾಸಾದದ ಮಹಾದ್ವಾರದ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತಿರುವ ಮಹಾಕಪಿಯಾದ ಹನುಮಂತನ ಮೇಲೆ ಹರಿತವಾದ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದನು. ॥6॥ ಅರ್ಧಚಂದ್ರಾಕಾರ ಬಾಣವನ್ನು ಹನುಮಂತನ ಮುಖದಲ್ಲಿಯೂ, ಕರ್ಣೀ ಎಂಬ ಬಾಣವನ್ನು ಕಂಠಕ್ಕೂ, ತೀವ್ರವಾದ ಹತ್ತು ಬಾಣಗಳನ್ನು ಭುಜಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಪ್ರಯೋಗಿಸಿ ಅವನನ್ನು ಬಾಧಿಸಿದನು. ॥7॥ ಜಂಬುಮಾಲಿಯು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಯುಕ್ತನಾದ ಹನುಮಂತನ ಕೆಂಪಾದ ಮುಖವು ಶರತ್ಕಾಲದ ಸೂರ್ಯ ರಶ್ಮಿಯಿಂದ ವಿಕಸಿತವಾದ ಕೆಂದಾವರೆಯಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು. ॥8॥ ಸಹಜವಾಗಿ ಕೆಂಪಾಗಿದ್ದ ಹನುಮಂತನ ಮುಖವು ಬಾಣಗಳು ತಾಗಿ ರಕ್ತಚಂದನ ಬಿಂದುಗಳಿಂದ ನೆನೆಸಲ್ಪಟ್ಟ ಮಹಾಕಮಲದಂತೆ ಚೈತ್ಯಪ್ರಾಸಾದದ ಮೇಲ್ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಾಶಿಸಿದನು. ॥ 9 ॥ ಜಂಬುಮಾಲಿಯ ಬಾಣಗಳು ತಾಕಿದಾಗ ಆ ಕಪಿವರನು ಬಹಳ ಕೋಪಗೊಂಡು ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿಯೇ ಇದ್ದ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಬಂಡೆಯೊಂದನ್ನು ನೋಡಿದನು. ॥ 10 ॥ ಮರುಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ ಬಲಿಷ್ಠನಾದ ಹನುಮಂತನು ಆ ಬಂಡೆಯನ್ನು ವೇಗವಾಗಿ ಕಿತ್ತು ಜಂಬುಮಾಲಿಯ ಮೇಲೆ ರಭಸದಿಂದ ಎಸೆದನು. ಅದರಿಂದ ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ರಕ್ಕಸನು ಹತ್ತು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಆ ಬಂಡೆಯನ್ನು ಪುಡಿ-ಪುಡಿಮಾಡಿಬಿಟ್ಟನು. ॥11॥ ಮಹಾವೀರನಾದ ಹನುಮಂತನು ತನ್ನ ಶಿಲಾಪ್ರಯೋಗವು ವ್ಯರ್ಥವಾಗಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು, ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ವಿಜೃಂಭಿಸಿದ ಅವನು ಒಂದು ದೊಡ್ಡದಾದ ಸಾಲವೃಕ್ಷವನ್ನು ಬುಡಸಹಿತವಾಗಿ ಕಿತ್ತು ವೇಗವಾಗಿ ತಿರುಗಿಸತೊಡಗಿದನು. ॥ 12 ॥ ಸಾಲವೃಕ್ಷವನ್ನು ತನ್ನ ಮೇಲೆ ಪ್ರಯೋಗಿಸಲು ತಿರುಗಿಸುತ್ತಿರುವ ಹನುಮಂತನನ್ನು ನೋಡಿ, ಮಹಾಬಲಿಯಾದ ಜಂಬುಮಾಲಿಯು ಅನೇಕ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಅವನ ಮೇಲೆ ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದನು. ॥13॥ ರಾಕ್ಷಸನು ನಾಲ್ಕು ಬಾಣ ಗಳಿಂದ ಆ ಸಾಲವೃಕ್ಷವನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿಬಿಟ್ಟನು. ಭುಜಗಳಿಗೆ ಐದು ಬಾಣಗಳನ್ನು, ತಲೆಗೆ ಒಂದು ಬಾಣವನ್ನು, ವಕ್ಷಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಹತ್ತು ಬಾಣಗಳನ್ನು ಹೊಡೆದು ಅವನು ಕಪೀಶ್ವರನನ್ನು ಘಾಸಿಗೊಳಿಸಿದನು. ॥14॥ ಹನುಮಂತನ ಶರೀರ ವೆಲ್ಲವೂ ಜಂಬುಮಾಲಿಯ ಬಾಣಗಳಿಂದ ತುಂಬಿಹೋಯಿತು. ಅದರಿಂದ ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ವಾಯುಪುತ್ರನು ಪರಿಘವನೆತ್ತಿಕೊಂಡು ಗಿರ-ಗಿರನೆ ತಿರುಗಿಸತೊಡಗಿದನು. ॥ 15 ॥ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಯೂ, ವೇಗಶಾಲಿಯೂ ಆದ ಹನುಮಂತನು ಆ ಪರಿಘವನ್ನು ರಭಸದಿಂದ ತಿರುಗಿಸುತ್ತಾ ಅದನ್ನು ಜಂಬುಮಾಲಿಯ ಎದೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಹರಿಸಿದನು. ॥16॥ ಆ ಪರಿಘದ ಪ್ರಹಾರದಿಂದ ಜಂಬುಮಾಲಿಯು, ಅವನ ರಥ ವಾಹನಗಳು ನುಗ್ಗುನುಗ್ಗಾದವು. ಮರುಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಎದುರಿಗಿದ್ದ ಅವನ ತಲೆ, ಮೊಣಕಾಲುಗಳು, ತೋಳುಗಳು, ಧನುರ್ಬಾಣಗಳು, ರಥಾಶ್ವಗಳಾಗಲೀ ನೋಡಲೂ ಸಿಗಲಿಲ್ಲ. ॥17॥ ಮಹಾಬಲಿಷ್ಠನಾದ ಆ ಜಂಬುಮಾಲಿಯು, ಹನುಮಂತನು ಹೊಡೆದಾಗಲೇ ನೆಲಕ್ಕುರುಳಿದನು. ಅವನ ಅವಯವಗಳು, ಭೂಷಣಗಳೂ ಚೂರು-ಚೂರಾದವು. ॥18॥ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಗಳಾದ ಎಂಭತ್ತು ಸಾವಿರ ಕಿಂಕರರೂ, ಜಂಬುಮಾಲಿಯೂ ಹತರಾದರೆಂದು ಕೇಳಿದ ರಾಕ್ಷಸರಾಜನಾದ ರಾವಣನು ಬಹಳ ಕೋಪಗೊಂಡು ಕಣ್ಣುಗಳು ಕೆಂಪಾಗಿ ತಿರುಗತೊಡಗಿದವು. ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಯಾದ ಪ್ರಸಹಸ್ತ ಪುತ್ರ ಜಂಬುಮಾಲಿಯು ರಣಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಬಲಿಯಾದುದನ್ನು ತಿಳಿದು, ರೋಷದಿಂದ, ಅತುಲ ಬಲ ಪರಾಕ್ರಮಿಗಳಾದ ಅಮಾತ್ಯಪುತ್ರರನ್ನು ಹನುಮಂತನೊಡನೆ ಯುದ್ಧಮಾಡಲು ಕಳುಹಿಸಿದನು. ॥ 19-20 ॥

ಇತ್ಯಾರ್ಷೇ ಶ್ರೀಮದ್ರಾಮಾಯಣೇ ವಾಲ್ಮೀಕಿಯೇ ಆದಿಕಾವ್ಯೇ ಸುಂದರಕಾಂಡೇ ಚತುಶ್ಚತ್ವಾರಿಂಶಃ ಸರ್ಗಃ ॥ 44 ॥

ಮಹರ್ಷಿವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆದಿಕಾವ್ಯವಾದ ಶ್ರೀಮದ್ರಾಮಾಯಣದ ಸುಂದರಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ನಲವತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಸರ್ಗವು ಮುಗಿಯಿತು.

ನಲವತ್ತೈದನೆಯ ಸರ್ಗ

ಏಳು ಅಮಾತ್ಯ ಪುತ್ರರ ಸಂಹಾರ

ಬಳಿಕ ರಾವಣೇಶ್ವರನ ಆದೇಶದಂತೆ ಏಳು ಮಂದಿ ಮಂತ್ರಿಕುಮಾರರು, ಅಗ್ನಿಯ ಜ್ವಾಲೆಗಳಂತೆ ರಾವಣನ ಅರಮನೆಯಿಂದ ಹೊರಬಿದ್ದರು. ॥ 1 ॥

ಮಹಾಬಲಿಷ್ಠರೂ, ಧನುರ್ಧಾರಿಗಳೂ ಆಗಿದ್ದ ಆ ಅಮಾತ್ಯಪುತ್ರರು ದೊಡ್ಡ ಸೈನ್ಯದಿಂದ ಪರಿವೃತರಾಗಿದ್ದರು. ಮಹಾಸಗಳನ್ನು ತಿಳಿದವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠರಾಗಿದ್ದರು. ಹನುಮಂತನನ್ನು ಜಯಿಸಬೇಕೆಂಬುದರಲ್ಲಿ ಪರಸ್ಪರ ಸ್ಪರ್ಧಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಮಹಾರಥಗಳಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ಆಂಜನೇಯನೊಡನೆ ಯುದ್ಧಮಾಡಲು ಹೊರಟಿದ್ದರು. ಉತ್ತಮ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಹೂಡಿದ ಅವರ ರಥಗಳು ಸುವರ್ಣಮಯವಾದ ಜಾಲರಿಗಳಿಂದ ಸಮಾವೃತವಾಗಿದ್ದವು. ಧ್ವಜ-ಪತಾಕೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು, ಮೇಘಗರ್ಜನೆಯಂತೆ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. ಅಮಿತ ಪರಾಕ್ರಮಿಗಳಾದ ಆ ಯೋಧರ ಧನುಸ್ಸುಗಳು ಪುಟಕ್ಕಿಟ್ಟ ಚಿನ್ನದಂತೆ ಹೊಳೆಯುತ್ತಾ
ಚಿತ್ರ-ವಿಚಿತ್ರವಾಗಿದ್ದವು.

ಅವರು ರಣೋತ್ಸಾಹದಿಂದ ಮಿಂಚುಗಳನ್ನೊಳಗೊಂಡ ಮೋಡಗಳಂತೆ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಾ ಧನುಷ್ಟಂಕಾರ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು.
॥2-4॥ ಎಂಭತ್ತುಸಾವಿರ ಮಂದಿ ಕಿಂಕರ ರಾಕ್ಷಸರು ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ಹತರಾದರೆಂಬ ವಾರ್ತೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ, ಅವರ ತಾಯಂದಿರು, ಬಂಧುಗಳೂ, ಮಿತ್ರರೂ ಮುಂತಾದವರು ಶೋಕಸಂಭ್ರಾಂತರಾದರು. ॥ 5 ॥

ಚೊಕ್ಕವಾದ ಚಿನ್ನದ ಆಭರಣಗಳನ್ನೂ ಧರಿಸಿದ ಆ ಮಂತ್ರಿಕುಮಾರರು ‘ನಾಮುಂದು-ತಾಮುಂದು’ ಎಂದು ಪರಸ್ಪರ ಸ್ಪರ್ಧಿಸುತ್ತಾ, ಮಹಾದ್ವಾರದ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತಿದ್ದ ಹನುಮಂತನನ್ನು ಮುತ್ತಿದರು. ॥6॥ ವರ್ಷಾಕಾಲದ ಮೇಘಗಳಂತೆ ಆ ರಾಕ್ಷಸರು ಮೇಘಗರ್ಜನೆಯಂತೆ ರಥಧ್ವನಿಗಳಿಂದ, ಬಾಣಗಳ ಮಳೆಗರೆಯುತ್ತಾ, ಮಳೆಯನ್ನು ಸುರಿಸುವ ಮೋಡಗಳಂತೆ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ॥ 7 ॥ ಆಗ ಶರವರ್ಷದಿಂದ ಮುಚ್ಚಿಹೋದ ಹನುಮಂತನು - ಮಳೆಯಿಂದ ಮುಚ್ಚಿಹೋದ ಪರ್ವತರಾಜನಂತೆ ಶೋಭಿಸಿದನು. ॥8॥ ಕಪೀಶ್ವರನಾದ ಹನುಮಂತನು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ವೇಗವಾಗಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಾ, ರಾಕ್ಷಸವೀರರ ರಥಗಳ ವೇಗವನ್ನೂ, ಬಾಣಗಳನ್ನೂ ವ್ಯರ್ಥಗೊಳಿಸಿದನು. ॥9॥ ಕಾಮನ ಬಿಲ್ಲಿನಿಂದ ಶೋಭಿಸುವ ಮೇಘಗಳೊಡನೆ ವಾಯು ದೇವನು ಕ್ರೀಡಿಸುವನೋ ಎಂಬಂತೆ ಹನುಮಂತನು ಧನುಷ್ಮಂತರಾದ ಮಂತ್ರಿಕುಮಾರರೊಡನೆ ಆಟವಾಡುತ್ತಾ ಆಗಸದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ॥10॥ ಸಾಟಿಯಿಲ್ಲದ ವೀರನಾದ ಮಾರುತಿಯು ಘೋರವಾದ ಗರ್ಜನೆಯನ್ನು ಗೈದು, ರಾಕ್ಷಸರ ಮಹಾಸೈನ್ಯವನ್ನು ಭಯಗೊಳಿಸುತ್ತಾ, ಅವರ ಮೇಲೆ ಹೆಚ್ಚು ಬಲ ಪ್ರಯೋಗಮಾಡಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದನು. ॥ 11 ॥ ಶತ್ರುಸಂಹಾರಕನಾದ ಹನುಮಂತನು ಅವರಲ್ಲಿ ಕೆಲವರನ್ನು ಅಂಗಾಲಿನಿಂದಲೂ, ಅಂಗೈಗಳಿಂದಲೂ ಬಡಿದು ಕೊಂದನು. ಕೆಲವರನನು ಕಾಲಿನಿಂದ ಒದೆದು ಸಂಹರಿಸಿದನು. ಕೆಲವರನ್ನು ಮುಷ್ಟಿಯಿಂದ ಕುಟ್ಟಿ, ಕೆಲವರನ್ನು ಉಗುರುಗಳಿಂದ ಸೀಳಿ ಹಾಕಿದನು. ಕೆಲವರನ್ನು ಎದೆಯಿಂದಲೂ, ಕೆಲವರನ್ನು ತೊಡೆಗಳಿಂದಲೂ ಸಂಹರಿಸಿದನು. ಕೆಲವು ರಾಕ್ಷಸರು ಅವನ ವೀರಗರ್ಜನೆಯನ್ನು ಕೇಳಿಯೇ ಅಸುನೀಗಿದರು. ॥ 12 ॥ ಹೀಗೆ ರಾಕ್ಷಸ ಯೋಧರೆಲ್ಲ ರಣಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಸತ್ತುಬಿದ್ದರು. ಅಳಿದುಳಿದ ಕೆಲವು ರಾಕ್ಷಸ ಸೈನಿಕರು ಭಯಗೊಂಡು ಪ್ರಾಣ ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ದಿಕ್ಕಾಪಾಲಾಗಿ ಓಡಿಹೋದರು. ॥14॥ ಆನೆಗಳು ಅಪಸ್ವರವಾಗಿ ಘೀಳಿಡುತ್ತಿದ್ದವು. ಕುದುರೆಗಳು ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದು ಹೊರಳಾಡುತ್ತಿದ್ದವು. ಭಗ್ನವಾಗಿ ಹೋದ ಆಸನ, ಧ್ವಜ, ಛತ್ರಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ರಥಗಳು ಚೂರು-ಚೂರಾಗಿ ರಣಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಚೆಲ್ಲಾಪಿಲ್ಲಿಯಾಗಿ ತುಂಬಿಹೋದುವು. ॥15॥ ಒಸರುತ್ತಿದ್ದ ರಕ್ತವು ಕೋಡಿಯಾಗಿ ಹರಿಯತೊಡಗಿತು. ಪರಿ-ಪರಿಯಾದ ಆರ್ತನಾದಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದ ಲಂಕೆಯು ಆಗ ವಿಕಾರವಾಗಿ ಕೂಗಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿರುವಂತೆ ಭಾಸವಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ॥16॥

ಮಹಾಬಲಸಂಪನ್ನನಾದ, ಚಂಡಪರಾಕ್ರಮಶಾಲಿಯಾದ ಹನುಮಂತನು ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿ, ಇನ್ನು ಇತರ ರಾಕ್ಷಸರೊಡನೆ ಯುದ್ಧಮಾಡಬೇಕೆನ್ನುವ ಅಪೇಕ್ಷೆಯಿಂದ ಪುನಃ ಹೊರ ಬಾಗಿಲಿನ ಮೇಲೇರಿ, ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಎದುರು ನೋಡುತ್ತಾ ಕುಳಿತನು. ॥ 17 ॥

ಇತ್ಯಾರ್ಷೇ ಶ್ರೀಮದ್ರಾಮಾಯಣೇ ವಾಲ್ಮೀಕೀಯೇ ಆದಿಕಾವ್ಯೇ ಸುಂದರಕಾಂಡೇ ಪಂಚಚತ್ವಾರಿಂಶಃ ಸರ್ಗಃ ॥ 45 ॥

ಮಹರ್ಷಿವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆದಿಕಾವ್ಯವಾದ ಶ್ರೀಮದ್ರಾಮಾಯಣದ ಸುಂದರಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ನಲವತ್ತೈದನೆಯ ಸರ್ಗವು ಮುಗಿಯಿತು.

ನಲವತ್ತಾರನೆಯ ಸರ್ಗ

ರಾವಣನ ಐದುಮಂದಿ ಸೇನಾಪತಿಗಳ ಸಂಹಾರ

ಮಹಾತ್ಮನಾದ ವಾನರನು ಸೈನ್ಯಸಮೇತರಾದ ಅಮಾತ್ಯಪುತ್ರರನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿದನೆಂಬ ವಾರ್ತೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾವಣನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಭಯವುಂಟಾಯಿತು. ಆದರೆ ಅದನ್ನು ಬಹಿರಂಗಪಡಿಸದೆ, ಉತ್ತಮವಾದ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಮುಂದೆ ಮಾಡಬೇಕಾದ ಕರ್ತವ್ಯದ ಬಗ್ಗೆ ಆಲೋಚಿಸಿದನು. ॥1॥

ಬಳಿಕ ವಿರೂಪಾಕ್ಷ, ಯೂಪಾಕ್ಷ, ದುರ್ದರ, ಪ್ರಘಸ, ಭಾಸಕರ್ಣ ಎಂಬ ಐದು ಪ್ರಮುಖ ಸೇನಾನಾಯಕರನ್ನು ಕರೆಸಿದನು. ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಮಹಾವೀರರು, ರಣನೀತಿ ಕೋವಿದರೂ, ಮಾರುತಿಯನ್ನು ಬಂಧಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಉತ್ಸಾಹಿ ಗಳೂ, ವಾಯುವೇಗದಿಂದ ಹೋರಾಡುವವರೂ ಆಗಿದ್ದರು. ಅವರಿಗೆ ದಶಕಂಠನು ಹನುಮಂತನಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧ ಮಾಡಲಿ ಕ್ಕಾಗಿ ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಾ ಇಂತೆಂದನು. ॥ 2-3 ॥

ಎಲೈ ಸೇನಾಪತಿಗಳೇ ! ನೀವೆಲ್ಲರೂ ರಥಗಜತುರಗ ಪದಾತಿಗಳಿಂದೊಡಗೂಡಿದ ಮಹಾಸೈನ್ಯದೊಂದಿಗೆ ಹೋಗಿ, ಆ ಕಾಡುಕಪಿಯನ್ನು ಬಂಧಿಸಿರಿ, ಎಂದು ರಾವಣನು ಅಪ್ಪಣೆ ಕೊಟ್ಟನು. ಆ ವಾನರನ ಬಳಿ ಹೆಚ್ಚಾದ ಜಾಗರೂಕರಾಗಿರಬೇಕು. ದೇಶ-ಕಾಲಕ್ಕನುಕುಲವಾಗಿ ವರ್ತಿಸಬೇಕೆಂದೂ ಎಚ್ಚರಿಸಿದನು. ॥ 4-5 ॥

ಯುದ್ಧಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ನೋಡಿದಾಗ ಅದೊಂದು ಸಾಮಾನ್ಯ ಕಪಿ ಎಂದು ಅನಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನು ಮಹಾ ಬಲಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ಒಂದು ಪ್ರಾಣಿಯೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂದೆನಿಸುತ್ತದೆ. ॥6॥ ಅದು ಕಪಿಯೆಂದು ತಿಳಿದ ಮೇಲಂತೂ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸು ಹೆಚ್ಚು ಕಳವಳಗೊಂಡಿದೆ. ನನಗೆ ತಿಳಿದಿರುವ ವಿವರಣೆಯಂತೆ ಅದು ಸಾಮಾನ್ಯ ಕಪಿಯಿರಲಾರದು. ॥7॥ ದೇವೇಂದ್ರನೇನಾದರೂ ತನ್ನ ತಪೋಬಲದಿಂದ ಇಂತಹ ಮಹಾಪ್ರಾಣಿಯೊಂದನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿ ನನ್ನ ವಿನಾಶಕ್ಕಾಗಿ ಕಳಿಸಿರಬಹುದೇ? ಹಿಂದೆ ನಾನು ನಿಮ್ಮೆಲ್ಲರ ಜೊತೆಗೂಡಿ ಅನೇಕ ಸಲ ದೇವತೆಗಳೊಡನೆ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ, ಗಂಧರ್ವ, ಯಕ್ಷ, ನಾಗ, ದೇವಾಸುರ, ಮಹರ್ಷಿಗಳು ಮುಂತಾದವರನ್ನು ಪರಾಜಯಗೊಳಿಸಿರುವೆನು. ಈಗ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಸೇರಿ ನನಗೆ ಅಹಿತವಾಗುವಂತಹ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಮಾಡಿರಬೇಕು. ॥ 8-9 ॥ ಅವರೇ ಈ ಕಪಿಯನ್ನು ಕಳಿಸಿರಬೇಕು. ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವೇ ಇಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ನೀವೆಲ್ಲರೂ ಈಗಲೇ ಹೋಗಿ ಆ ಕಪಿಯನ್ನು ಬಲಪ್ರಯೋಗದಿಂದ ಬಂಧಿಸಿರಿ. ॥10॥ ಇವನನ್ನು ಆ ಇಂದ್ರನೇ ಕಳಿಸಿದುದರಲ್ಲಿ ಸಂದೇಹವೇ ಇಲ್ಲ. ಹೇಗಾದರೂ ಇವನನ್ನ ಬಂಧಿಸಿರಿ. ಈ ವಾನರನು ಧೀರನೂ, ಪರಾ ಕ್ರಮಿಯೂ ಆಗಿರುವನು. ಇವನನ್ನು ಎಷ್ಟು ಮಾತ್ರಕ್ಕೂ ಸಾಮಾನ್ಯನೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಬಾರದು. ॥11॥ ನಾನು ಇದುವರೆಗೆ ಅತುಲಬಲ ಪರಾಕ್ರಮಿಗಳಾದ ಅನೇಕ ವಾನರರನ್ನು ನೋಡಿರುವೆನು. ವಾಲೀ, ಸುಗ್ರೀವ, ಮಹಾ ಬಲಶಾಲಿಯಾದ ಜಾಂಬವಂತ, ಸೇನಾಪತಿಯಾದ ನೀಲ, ದ್ವಿವಿದ ಮೊದಲಾದವರೆಲ್ಲರನ್ನೂ ನೋಡಿದ್ದೇನೆ. ಅವರಲ್ಲಿ ಇಂತಹ ಭಯಂಕರವಾದ ಗಮನ, ತೇಜಸ್ಸು, ಪರಾಕ್ರಮ, ಬುದ್ಧಿಬಲ, ಉತ್ಸಾಹಶಕ್ತಿ, ಕಾಮರೂಪ ಧಾರಣಶಕ್ತಿ ನನಗೆ ಕಂಡುಬಂದಿಲ್ಲ. ಇವನು ವಾನರ ರೂಪದಿಂದಿರುವ ಒಂದು ಮಹಾಪ್ರಾಣಿಯೆಂದೇ ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ. ॥12-14॥ ಮಹಾ ಪ್ರಯತ್ನದಿಂದ ನೀವು ಈ ಕಪಿಯನ್ನು ಬಂಧಿಸಿ ತನ್ನಿರಿ. ಇಂದ್ರನಾಗಲೀ, ಸುರಾ-ಸುರರಾಗಲೀ, ಮಾನವರಾಗಲೀ, ಮೂರು ಲೋಕಗಳೇ ಆಗಲೀ, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನಿಮ್ಮೆದುರಿಗೆ ನಿಲ್ಲಲು ಸಮರ್ಥರಲ್ಲ. ಹಾಗಿದ್ದರೂ ಯುದ್ಧನೀತಿಯನ್ನು ತಿಳಿದವನು ಹಾಗೂ ವಿಜಯಾಕಾಂಕ್ಷಿ ಯಾದವನು ಪ್ರಯತ್ನ ಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ತನ್ನನ್ನು ಕಾಪಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ‘‘ಯುದ್ಧ ಸಿದ್ಧಿರ್ಹಿ ಚಂಚಲಾ’’ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಜಯವು ಅನಿಶ್ಚಿತವಲ್ಲವೇ? ॥15-16॥ ಹೆಚ್ಚಾದ ಬಲ ಪರಾಕ್ರಮಿಗಳಾದ ಆ ರಾಕ್ಷಸ ವೀರರೆಲ್ಲರೂ ತಮ್ಮ ಒಡೆಯನ ಅಪ್ಪಣೆಯನ್ನು ಪಡೆದು, ಅಗ್ನಿಯ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಮಹಾವೇಗವಾಗಿ ಮುಂದಕ್ಕೆ ಸಾಗಿದರು. ॥17॥ ಅವರು ರಥಗಳನ್ನು, ಮದಗಜಗಳನ್ನು, ವೇಗವಾಗಿ ಧಾವಿಸುವ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಹತ್ತಿಕೊಂಡು ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ ವಿವಿಧವಾದ ಅಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿಕೊಂಡು ಬಲಸಂಪನ್ನರಾಗಿ ಒಪ್ಪುತ್ತಿದ್ದರು. ॥18॥ ಆಗ ಆ ವೀರರು-ಉದಯಿಸಿದ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ತನ್ನ ದಿವ್ಯ ತೇಜಃಪುಂಜ ಕಿರಣಗಳಿಂದ ಒಡಗೊಂಡ ಮಹಾದ್ವಾರದ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತಿದ್ದ ಹನುಮಂತನನ್ನು ನೋಡಿದರು. ಅವನು ಹೆಚ್ಚು ಉತ್ಸಾಹ ಶಕ್ತಿಸಂಪನ್ನನೂ, ಮಹಾಸತ್ತ್ವಸಂಪನ್ನನೂ, ಅದ್ಭುತ ಪರಾಕ್ರಮಶಾಲಿಯೂ, ಭಾರೀ ಪ್ರತಿಭಾವಂತನೂ, ಸಾಟಿಯಿಲ್ಲದ ವೇಗವುಳ್ಳವನೂ, ಎತ್ತರವಾದ ರೂಪವುಳ್ಳ ವನೂ, ದೀರ್ಘಬಾಹುವೂ ಆದ ಆ ವಾನರೋತ್ತಮನನ್ನು ದರ್ಶಿಸಿದ ಬಳಿಕ ರಾಕ್ಷಸ ವೀರರೆಲ್ಲರೂ ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು ನಿಂತರು. ಅನಂತರ ಅವರು ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳಿಂದಲೂ ಭಯಂಕರವಾದ ವಿವಿಧವಾದ ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಹನುಮಂತನ ಮೇಲೆ ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದರು. ॥19-21॥ ದುರ್ಧರನೆಂಬ ರಾಕ್ಷಸನು ಹರಿತವಾಗಿದದ ಹೊಂಬಣ್ಣದ ರೆಕ್ಕೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದ, ಲೋಹಮಯವಾದ ಐದು ಬಾಣಗಳನ್ನು ಹನುಮಂತನ ಶಿರಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದನು. ಆದರೆ ಅವುಗಳು ತಾಗುತ್ತಲೇ ಮಾರುತಿಗೆ ಕನ್ನೈದಿಲೆಗಳ ಸ್ಪರ್ಶದಂತೆ ಸುಖಾವಹವಾದುವು. ॥ 22 ॥ ಆ ಐದು ಬಾಣಗಳು ಶಿರಸ್ಸಿಗೆ ತಾಕುತ್ತಲೇ ಹನುಮಂತನು ದಶದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸುತ್ತಾ ಗರ್ಜಿಸಿ, ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ನೆಗೆದನು. ॥23॥ ರಥದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿದ್ದ ಮಹಾಬಲನಾದ ದುರ್ಧರನು ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಸಜ್ಜುಗೊಳಿಸಿ ಪುನಃ ನೂರಾರು ಬಾಣಗಳನ್ನು ಹನುಮಂತನ ಮೇಲೆ ಪ್ರಯೋಗಿಸುತ್ತಾ ಆಕ್ರಮಿಸಿದನು. ॥24॥ ಶರದೃತುವಿನ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಮಳೆಗರೆಯುವ ಮೇಘಗಳನ್ನು ವಾಯುವು ನಿವಾರಿಸುವಂತೆ, ಆ ಕಪಿವರನು ತನ್ನ
ಮೇಲೆ ಶರಗಳನ್ನು ಮಳೆಗರೆಯುವ ದುರ್ಧರನನ್ನು ಭಯಂಕರವಾದ ಹುಂಕಾರದಿಂದ ಆಗಸದಲ್ಲಿದ್ದೇ ನಿವಾರಿಸಿದನು. ॥25॥ ಎದುರಿಸಲು ಅವಶ್ಯಕವಾದ ದುರ್ಧರನ ಶರವರ್ಷದಿಂದ ಪೀಡಿತನಾದ ಪರಾಕ್ರಮಶಾಲಿಯಾದ ವಾಯುಪುತ್ರನು ಪುನಃ ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಾ ಮತ್ತಷ್ಟು ಎತ್ತರವಾಗಿ ಬೆಳೆದನು. ಬಳಿಕ ಬಹಳ ಎತ್ತರಕ್ಕೆ ಹಾರಿ ಮಿಂಚುಗಳ ರಾಶಿಯು ಪರ್ವತದ ಮೇಲೆ ಬೀಳುವಂತೆ ದುರ್ಧರ ರಾಕ್ಷಸನ ರಥದ ಮೇಲೆ ಎಗರಿದನು. ॥26-27॥ ಮರುಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ ಆ ರಥಕ್ಕೆ ಕಟ್ಟಿದ ಎಂಟು ಕುದುರೆಗಳೂ ಧ್ವಂಸವಾದುವು. ಅಚ್ಚುಮರ-ಮೂಕಿ ಮರಗಳೂ ಮುರಿದು ಹೋಗಿ ರಥವು ನಾಶವಾಯಿತು. ದುರ್ಧರನು ಅಸುನೀಗಿ ಭಗ್ನವಾದ ರಥದಿಂದ ಕೆಳಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದನು. ॥ 28 ॥ ಅದನ್ನು ನೋಡಿ ಶತ್ರುಹಂತಕರಾದ, ಎದುರಿಸಲು ಅಸಾಧ್ಯರಾದ ವಿರೂಪಾಕ್ಷ-ಯುಪಾಕ್ಷರು-ಆ ವಿಧವಾಗಿ ದುರ್ಧರನು ನೆಲಕ್ಕುರುಳಿದುದನ್ನು ನೋಡಿ ರೋಷಾವೇಷಪೂರಿತರಾಗಿ ಅಂತರಿಕ್ಷಕ್ಕೆ ಹಾರಿದರು. ॥29॥ ಅತೀ ವೇಗವಾಗಿ ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ಹಾರಿದ ಆ ರಾಕ್ಷಸಯೋಧರಿಬ್ಬರೂ, ನಿರ್ಮಲಾಕಾಶದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದ, ಮಹಾಬಾಹುವಾದ ಆ ಕಪಿವರನ ವಕ್ಷಸ್ಥಳವನ್ನು ಮುದ್ಗರಾಯುಧದಿಂದ ಪ್ರಹರಿಸಿದರು. ॥ 30 ॥ ಮಹಾ ಬಲಶಾಲಿಯೂ, ವಾಯುಸುತನೂ ಆದ ಮಾರುತಿಯು ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಗಳಾದ ಅವರಿಬ್ಬರ ಪ್ರಹಾರವನ್ನು ನಿಷ್ಛಲಗೊಳಿಸುತ್ತಾ, ಗರುಡನು ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿದ್ದ ಸರ್ಪವನ್ನು ವೇಗವಾಗಿ ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ಹೋಗುವಂತೆ, ಒಂದು ಸಾಲವೃಕ್ಷವನ್ನು ಬುಡಸಹಿತ ಕಿತ್ತುಕೊಂಡು ಅದರಿಂದಲೇ ಆ ಇಬ್ಬರೂ ರಾಕ್ಷಸ ಸೇನಾಪತಿಗಳನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿದನು. ॥31-32॥ ವೇಗವಂತನಾದ ಹನುಮಂತನ ಕೈಯಲ್ಲಿ ದುರ್ಧರನೇ ಮೊದಲಾದ ಮೂವರು ರಾಕ್ಷಸರು ಹತರಾದುದನ್ನು ನೋಡಿ, ಬಲಿಷ್ಠನೂ, ಮಹಾವೇಗಶಾಲಿಯೂ ಆದ ಪ್ರಘಸನು ಅಟ್ಟಹಾಸದಿಂದ ನಗುತ್ತಾ ಹನುಮಂತನ ಬಳಿಗೆ ಸಾರಿದನು. ॥ 33 ॥

ಮತ್ತೊಂದು ಕಡೆಯಿಂದ ಪರಾಕ್ರಮಶಾಲಿಯಾದ ಭಾಸಕರ್ಣನೂ ಶೂಲವೆತ್ತಿಕೊಂಡು ಪರಮಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ ಕಪಿ
ಶಾರ್ದೂಲನಾದ ಹನುಮಂತನ ಬಳಿಗೆ ಹೋದನು. ॥34॥ ಹರಿತವಾದ ಅಗ್ರ ಭಾಗವುಳ್ಳ ಪಟ್ಟಿಶವೆಂಬ ಆಯುಧ ದಿಂದ ಪ್ರಘಸನು ಹನುಮಂತನನ್ನು ಪ್ರಹರಿಸಿದನು. ಮತ್ತೊಂದು ಕಡೆಯಿಂದ ಭಾಸಕರ್ಣನೂ ಚೂಪಾದ ಶೂಲ ದಿಂದ ತಿವಿದನು. ॥35॥ ಆ ಇಬ್ಬರೂ ರಾಕ್ಷಸಯೋಧರ ಆಯುಧಗಳಿಂದ ಗಾಯಗೊಂಡ ಹನುಮಂತನ ಶರೀರವೆಲ್ಲ ರಕ್ತಸಿಕ್ತವಾಯಿತು. ಆಗ ಪರಮ ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ವಾನರೋತ್ತಮನು ಬಾಲಸೂರ್ಯನ ಪ್ರಭೆಯಂತೆ ವಿರಾಜಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ॥ 36 ॥ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠನೂ, ವೀರನೂ ಆದ ಹನುಮಂತನು ಪರಮ ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ-ಮೃಗಗಳಿಂದಲೂ, ವಿಷಜಂತುಗಳಿಂದಲೂ, ವೃಕ್ಷಗಳಿಂದಲೂ ನಿಬಿಡವಾಗಿದ್ದ ಪರ್ವತ ಶಿಖರವೊಂದನ್ನು ಕಿತ್ತು ಪ್ರಘಸ ಮತ್ತು ಭಾಸಕರ್ಣರ ಮೇಲೆ ಪ್ರಹರಿಸಿದನು. ಪರ್ವತ ಶಿಖರದಿಂದ ಅರೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ಇಬ್ಬರೂ ರಾಕ್ಷಸರು ಎಳ್ಳಿನ ಹಿಂಡಿಯಂತಾದರು. ॥ 37 ॥ ಹೀಗೆ ಹನುಮಂತನು ಐವರೂ ರಾಕ್ಷಸ ಸೇನಾಪತಿಗಳನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿದ ಬಳಿಕ ಕಡೆಯಲ್ಲಿ ಅಳಿದುಳಿದಿದ್ದ ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸ ಸೈನಿಕರನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿದನು. ॥38॥ ಆ ಕಪಿವರನು ಕುದುರೆಗಳಿಂದ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು, ಆನೆಗಳಿಂದ ಆನೆಗಳನ್ನು, ರಥಗಳಿಂದ ರಥಗಳನ್ನು, ಪದಾತಿಗಳಿಂದ ಪದಾತಿಗಳನ್ನು ಪರಸ್ಪರ ಅಪ್ಪಳಿಸಿ, ದೇವೇಂದ್ರನು ಅಸುರರನ್ನು ಕೊಂದಂತೆ ಎಲ್ಲರನ್ನು ಮುಗಿಸಿದನು. ॥39॥ ಸತ್ತುಬಿದ್ದಿರುವ ಆನೆಗಳಿಂದ, ಕುದುರೆಗಳ ಕಳೇಬರಗಳಿಂದ, ಚೂರು-ಚೂರಾಗಿ ಚೆಲ್ಲಾಪಿಲ್ಲಿಯಾಗಿ ಬಿದ್ದಿರುವ ಮಹಾರಥಗಳ ತುಂಡುಗಳಿಂದ, ಹತರಾದ ರಾಕ್ಷಸರ ಶವಗಳಿಂದ ಆ ರಣಭೂಮಿಯು ತುಂಬಿಹೋಗಿ ಎಲ್ಲ ದಾರಿಗಳೂ ಮುಚ್ಚಿಹೋದುವು. ॥ 40 ॥ ಮಹಾವೀರನಾದ ಆ ಹನುಮಂತನು ಭಾರೀ ಬಲಶಾಲಿಗಳಾದ ಸೇನಾಪತಿಗಳನ್ನೂ, ಅವರ ರಥಾಶ್ವಗಜ ಪದಾತಿ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಸಂಗ್ರಾಮ ರಂಗದಲ್ಲಿ ಸಂಹರಿಸಿದ ಬಳಿಕ, ಮಹಾದ್ವಾರವನ್ನು ಸೇರಿ ಪ್ರಳಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ಜಗತ್ತನ್ನೇ ನುಂಗುವ ಮೃತ್ಯುದೇವತೆ ಯಂತೆ ಅವನು ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಇದಿರು ನೋಡುತ್ತಾ ಕುಳಿತನು. ॥ 41 ॥

ಇತ್ಯಾರ್ಷೇ ಶ್ರೀಮದ್ರಾಮಾಯಣೇ ವಾಲ್ಮೀಕೀಯೇ ಆದಿಕಾವ್ಯೇ ಸುಂದರಕಾಂಡೇ ಷಟ್ಚತ್ವಾರಿಂಶಃ ಸರ್ಗಃ ॥ 46 ॥

ಮಹರ್ಷಿವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆದಿಕಾವ್ಯವಾದ ಶ್ರೀಮದ್ರಾಮಾಯಣದ ಸುಂದರಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ನಲವತ್ತಾರನೆಯ ಸರ್ಗವು ಮುಗಿಯಿತು.

ನಲವತ್ತೇಳನೆಯ ಸರ್ಗ

ರಾವಣನ ಮಗನಾದ ಅಕ್ಷಕುಮಾರನ ಪರಾಕ್ರಮದ ವರ್ಣನೆ, ಹನುಮಂತನಿಂದ ಅವನ ಸಂಹಾರ

ದುರ್ಧರನೇ ಮೊದಲಾದ ಐದು ಸೇನಾಪತಿಗಳು, ವಾಹನ ಸೈನ್ಯದೊಡನೆ ಹನುಮಂತನ ಕೈಯಿಂದ ಮಡಿದ ವಾರ್ತೆಯನ್ನು ರಾವಣನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡನು. ಆಗ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಹೋಗಲು ಆತುರನಾಗಿ ಸಜ್ಜಾಗಿ ಎದುರಿಗೆ ನಿಂತಿದ್ದ ಅಕ್ಷಕುಮಾರನನ್ನು ನೋಡಿದನು. ॥1॥

ರಾವಣನ ದೃಷ್ಟಿಪ್ರಸರಣದಿಂದ ಪ್ರಚೋದಿತನಾಗಿ ಇಮ್ಮಡಿಸಿದ ಉತ್ಸಾಹದಿಂದ, ಪ್ರತಾಪಶಾಲಿಯೂ, ಸುವರ್ಣ ದಿಂದ ಚಿತ್ರಿತವಾದ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಧರಿಸಿದವನೂ ಆದ ಅಕ್ಷಕುಮಾರನು, ಸಭಾಸದರಿಂದ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿತನಾಗಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋತ್ತಮರು ಅರ್ಪಿಸಿದ ಹವಿಸ್ಸಿನಿಂದ ಪ್ರಜ್ವಲಿಸುವ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಸಟ್ಟನೆ ಎದ್ದು ನಿಂತನು. ॥2॥ ಬಳಿಕ ಮಹಾವೀರನೂ, ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠನೂ ಆದ ಅಕ್ಷಕುಮಾರನು, ಬಾಲಸೂರ್ಯನಂತೆ ಮಹಾಪ್ರಭೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು, ಪುಟವಿಟ್ಟ ಬಂಗಾರದ ಜಾಲರಿಗಳಿಂದ ಸಮಾವೃತವಾಗಿದ್ದ ಉತ್ತಮರಥದಲ್ಲಿ ಆರೂಢನಾಗಿ ವಾನರೋತ್ತಮನಾದ ಹನುಮಂತನ ಬಳಿಗೆ ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಹೊರಟನು. ॥3॥ ಅಕ್ಷಕುಮಾರನ ರಥವು ಭಾರೀ ತಪಃ ಫಲದಿಂದ ಲಭಿಸಿತ್ತು. ಚೊಕ್ಕವಾದ ಚಿನ್ನದ ಬಲೆಗಳ ಆವರಣದಿಂದಾಗಿ
ವಿಚಿತ್ರವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು. ಪತಾಕೆಗಳಿಂದಲೂ ರತ್ನಗಳಿಂದ ಸಮಲಂಕೃತವಾಗಿದ್ದು, ಧ್ವಜದಿಂದಲೂ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಮನೋವೇಗಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾದ ವೇಗವುಳ್ಳ ಎಂಟು ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಆ ರಥಕ್ಕೆ ಹೂಡಿದ್ದರು. ॥4॥ ದೇವ-ದಾನವರಿಂದಲೂ ಅದು ಎದುರಿಸಲು ಅಸಾಧ್ಯವಾಗಿತ್ತು. ಭೂಮಿಯ ಸಂಪರ್ಕವೇ ಇಲ್ಲದೆ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಸೂರ್ಯನ ಕಾಂತಿಯಿಂದ ಕಂಗೊಳಿಸುತ್ತಾ, ಆಕಾಶದಲ್ಲಿಯೂ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಾ, ಬೇಕಾದ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಸುಸ್ಥಿರವಾಗಿ ನಿಂತಿರುತ್ತಿತ್ತು. ರಥದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಬತ್ತಳಿಕೆಗಳಿದ್ದು, ಮೂಕಿ ಕಂಬಕ್ಕೆ ಎಂಟು ಕತ್ತಿಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟಿದ್ದರು. ಶಕ್ತಿತೋಮರಗಳನ್ನು ಅನುಕ್ರಮವಾಗಿ ರಥದಲ್ಲಿ ಇರಿಸಿದ್ದರು. ॥ 5 ॥

ಸಕಲ ಯುದ್ಧೋಪಕರಣಗಳಿಂದ ಸಜ್ಜಾಗಿದ್ದು, ಸುವರ್ಣಮಯವಾದ ಮಾಲೆಗಳಿಂದ ವಿರಾಜಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಚಂದ್ರ-ಸೂರ್ಯರ ಕಾಂತಿಯಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾಗಿ ಕಂಗೊಳಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಸೂರ್ಯರಥದಂತೆ ಆಕಾಶದಲ್ಲೇ ಸಂಚರಿಸುವ ಆ ಅನುಪಮ ರಥದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ದೇವಸದೃಶ ಪರಾಕ್ರಮವುಳ್ಳ ಅಕ್ಷಕುಮಾರನು ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಹೊರಟನು. ॥6॥ ಆನೆ, ಕುದುರೆ, ಮಹಾರಥಗಳ ಸಂಚಲನದ ಧ್ವನಿಯಿಂದ ಭೂಮ್ಯಾಕಾಶಗಳನ್ನೂ, ಪರ್ವತಗಳನ್ನೂ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸುತ್ತಾ, ಸಕಲ ಬಲದಿಂದೊಡಗೂಡಿದ ಆ
ಅಕ್ಷಕುಮಾರನು ವನಮುಖದ್ವಾರದಲ್ಲಿ ಆಸೀನನಾಗಿದ್ದ, ಯುದ್ಧವಿದ್ಯಾ ವಿಶಾರದನಾದ ಹನುಮಂತನ ಬಳಿಗೆ ಸಮೀಪಿಸಿದನು.
॥ 7॥ ಸಿಂಹದಂತೆ ಕ್ರೂರದೃಷ್ಟಿಯುಳ್ಳ ಆ ಅಕ್ಷಕುಮಾರನು, ಪ್ರಳಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ಪ್ರಜೆಗಳ ವಿನಾಶಕ್ಕಾಗಿ ಹುಟ್ಟಿದ ಕಾಲಾಗ್ನಿಯಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದ ಆ ವಾನರೋತ್ತಮನನ್ನು ಸಮೀಪಿಸಿ, ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಇಂತಹ ಬೃಹತ್ಕಾಯವುಳ್ಳ ಒಂದು ಕಪಿಯು ಇದೆಯೇ? ಎಂದು ಸಂಭ್ರಮಾಶ್ಚರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ ಅವನು ಮಾರುತಿಯನ್ನು ಗರ್ವದಿಂದ ದಿಟ್ಟಿಸಿ ನೋಡಿದನು. ॥8॥ ಆ ಬಲಿಷ್ಠನಾದ ರಾವಣ ಕುಮಾರನು, ಮಹಾಶಕ್ತಿ ಸಂಪನ್ನನಾದ ವಾನರನು ಈ ಹಿಂದೆ ಶತ್ರುಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ತೋರಿದ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನೂ, ಅವನ ಅಪಾರ ಬಲವೇಗವನ್ನೂ ತನ್ನ ಬಲದೊಂದಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿಕೊಂಡನು. ಆಗ ಛಳಿಕಾಲ ಕಳೆದು ಬೇಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯನ ತಾಪವು ಹೆಚ್ಚುವಂತೆ ಅವನ ಯುದ್ಧೋತ್ಸಾಹವು ಇಮ್ಮಡಿಸಿತು. ॥9॥ ಆ ಅಕ್ಷಕುಮಾರನು, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಎದುರಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾದ, ಸ್ಥಿರವಾದ ಪರಾಕ್ರಮವುಳ್ಳ ಹನುಮಂತನನ್ನು ನೋಡಿ ಕ್ರುದ್ಧನಾದನು. ಯುದ್ಧ ಮಾಡಲು ಸುಸ್ಥಿರವಾಗಿ ನಿಂತಿದ್ದ ಅವನು ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತದಿಂದ ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ ಮೂರು ಬಾಣಗಳನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿ ಆ ಕಪಿವರನನ್ನು ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಚೋದಿಸಿದನು. ॥10॥ ಶತ್ರುವು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಹನುಮಂತನಿಗೆ ಯಾವ ಆಯಾಸವೂ ಆಗಲಿಲ್ಲ. ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಲೀಲಾಜಾಲವಾಗಿ ಪರಾಭವಗೊಳಿಸುವಂತಹ ಅವನು ಬಲಗರ್ವಿತನಾಗಿ ವಿಜೃಂಭಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಅವನನ್ನು ಅಕ್ಷಕುಮಾರನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ನಿರೀಕ್ಷಿಸಿದನು. ಧನುರ್ಬಾಣಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದ ಅವನು ಯುದ್ಧ ಸನ್ನದ್ಧನಾಗಿ ಮುಂದುವರಿದನು.॥11॥ ಭಂಗಾರದ ಪದಕವನ್ನೂ, ಭುಜಕೀರ್ತಿಗಳನ್ನೂ, ಮನೋಹರವಾದ ಕುಂಡಲಗಳಿಂದಲೂ ಶೋಭಿಭಿಸುತ್ತಿದ್ದ, ವೇಗ
ವಿಕ್ರಮಿಯಾದ ಅಕ್ಷಕುಮಾರನು ಹನುಮಂತನನ್ನು ಎದುರಿಸಿದನು. ಅವರ ಸಂಗ್ರಾಮವು ಅಪ್ರತಿಮವಾಗಿದ್ದು,
ದೇವ-ದಾನವರಿಗೂ ಕುತೂಹಲವನ್ನುಂಟುಮಾಡುವುದಾಗಿತ್ತು. ॥12॥ ಹನುಮಂತನಿಗೂ ಅಕ್ಷಕುಮಾರನಿಗೂ ನಡೆದ ಘೋರವಾದ ಯುದ್ಧವನ್ನು ನೋಡಿ, ಭೂಮಿಯು ನಡುಗಿತು, ಸೂರ್ಯನು ಕಾಂತಿಹೀನನಾದನು, ಗಾಳಿಯು ಸ್ತಬ್ಧವಾಯಿತು, ಪರ್ವತಗಳು ನಡುಗಿದವು, ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಘೋರಶಬ್ದವಾಯಿತು, ಸಮುದ್ರವು ಕ್ಷೋಭೆಗೊಂಡಿತು. ॥13॥ ಗುರಿತಪ್ಪದೆ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಹೂಡುವುದರಲ್ಲಿ, ಬಾಣಪ್ರಯೋಗದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾವೀಣ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದ ರಾವಣಿಯು ಸುಂದರವಾದ ಅಗ್ರಭಾಗಗಳುಳ್ಳ, ಚಿನ್ನದ ಗರಿ ಕಟ್ಟಿದ, ವಿಷಸರ್ಪದಂತೆ ಇದ್ದ ಮೂರು ಬಾಣಗಳನ್ನು ಹನುಮಂತನ ತಲೆಗೆ ಹೊಡೆದನು. ॥14॥ ಆ ಮೂರು ಬಾಣಗಳು ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮಾರುತಿಯ ತಲೆಯನ್ನು ಹೊಕ್ಕುವು. ರಕ್ತ ಧಾರಧಾರೆಯಿಂದ ತೊಯ್ದುಹೋದ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ದಿಟ್ಟಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಆಗ ತಾನೇ ಹುಟ್ಟಿದ ಸೂರ್ಯನಂತಿದ್ದ ಹನುಮಂತನು ತಲೆಯಲ್ಲಿ ಬಾಣರೂಪವಾದ ಕಿರಣಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ ಅಂಶುಮಾಲಿ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸಿದನು. ॥ 15 ॥ ವಾನರಾಧಿಪತಿಯಾದ ಸುಗ್ರೀವನ ಅಮಾತ್ಯ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಹನುಮಂತನು- ಚಿತ್ರವಾದ ಆಯುಧಗಳನ್ನೂ, ವಿಚಿತ್ರವಾದ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದ ರಾಜಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ರಾವಣನ ಮಗನನ್ನು ನೋಡಿ ಸಂತೋಷಗೊಂಡು ಉಬ್ಬಿಹೋಗಿ ಅವನೊಡನೆ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಸನ್ನದ್ಧನಾದನು. ॥16॥ ಬಲವೀರ್ಯಗಳಿಂದ ಸಂಪನ್ನನಾಗಿದ್ದ ಮಂದರ ಪರ್ವತದ ತುದಿಗೆ ಬಂದ ಮಧ್ಯಾಹ್ನದ ಸೂರ್ಯನಂತಿದ್ದ, ವೃದ್ಧಿಗೊಂಡ ಕೋಪದಿಂದ ಧಗ-ಧಗಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಹನುಮಂತನು ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಅಗ್ನಿ-ಜ್ವಾಲೆಗಳಿಂದ, ಬಲ-ವಾಹನಗಳಿಂದ ಯುಕ್ತನಾಗಿದ್ದ ಅಕ್ಷಕುಮಾರನನ್ನು ಸುಟ್ಟುಬಿಡುವನೋ ಎಂಬಂತೆ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದನು. ॥17॥ ಅಕ್ಷಕುಮಾರನ ವಿಚಿತ್ರವಾದ ಧನುಸ್ಸು ಕಾಮನಬಿಲ್ಲಿನ ರೂಪದಲ್ಲಿತ್ತು. ಬಾಣಗಳೇ ಮಳೆಯರೂಪದಲ್ಲಿದ್ದವು. ರಾಕ್ಷಸನು ಮೇಘದಂತಿದ್ದು, ಮೇಘವು ಉನ್ನತವಾದ ಪರ್ವತದ ಮೇಲೆ ಮಳೆಗರೆಯುವಂತೆ, ಹನುಮಂತನೆಂಬ ಪರ್ವತದ ಮೇಲೆ ಬಾಣಗಳ ಮಳೆಯನ್ನೇ ಸುರಿಸಿದನು. ॥18॥ ಮೇಘದಂತೆ ಮಹಾಧ್ವನಿಯುಳ್ಳ ಹನುಮಂತನು-ರಣಚಂಡ ವಿಕ್ರಮಿಯಾದ, ಹೆಚ್ಚಾದ ತೇಜೋ-ಬಲ ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಬಾಣಗಳಿಂದ ಸಂಪನ್ನನಾಗಿದ್ದ, ಅಕ್ಷಕುಮಾರನನ್ನು ನೋಡಿ ಹರ್ಷಾತಿರೇಕದಿಂದ ಸಿಂಹನಾದ ಮಾಡಿದನು. ॥19॥ ಆ ಅಕ್ಷಕುಮಾರನು ಮೂರ್ಖತನದಿಂದ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ತಾನೊಬ್ಬ ಮಹಾವೀರನೆಂದು ಗರ್ವಿಷ್ಠನಾಗಿದ್ದನು. ಅಧಿಕವಾದ ಕೋಪದಿಂದ ಕೆಂಪಾದ ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದ ಅವನು-ಆನೆಯು ಹುಲ್ಲು ಮುಚ್ಚಿರುವ ಖೆಡ್ಡದಲ್ಲಿ ಬೀಳಲು ವೇಗವಾಗಿ ಧಾವಿಸುವಂತೆ - ಅಪ್ರತಿಮ ಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ಹನುಮಂತನ ಬಳಿಗೆ ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಧಾವಿಸಿದನು. (ಅನೇಕ ಸಾವಿರಾರು ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಒಬ್ಬಂಟಿಗನಾಗಿ ಸಂಹರಿಸಿದ ಹನುಮಂತನ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಗುರುತಿಸದೆ ಅವನನ್ನು ಎದುರಿಸಿದುದೇ ಮೂರ್ಖತನವು.) ॥20॥ ಆ ಅಕ್ಷಕುಮಾರನ ಬಾಣಗಳು ವೇಗವಾಗಿ ತನ್ನ ಮೇಲೆ ಬೀಳುತ್ತಿರುವಾಗ ಮಾರುತಿಯು ಮೇಘದಂತೆ ಭಾರೀ ಗರ್ಜಿಸಿದನು. ಬಳಿಕ ಭುಜಗಳನ್ನು, ತೊಡೆಗಳನ್ನು ತಟ್ಟಿಕೊಂಡು, ಭಯಂಕರ ಆಕಾರದಿಂದ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಅತೀ ಎತ್ತರಕ್ಕೆ ನೆಗೆದನು.॥21॥ ಹೆಚ್ಚಿನ ಬಲಿಷ್ಠನೂ, ರಾಕ್ಷಸರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೂ, ಪ್ರತಾಪಶಾಲಿಯೂ, ರಥದಲ್ಲಿ ಅಧಿಷ್ಠಿತನಾಗಿದ್ದ. ರಥಿಕರಲ್ಲಿ ದಿಟ್ಟನಾದ ಆ ಅಕ್ಷಕುಮಾರನು - ಕಾರ್ಮುಗಿಲು ಪರ್ವತದ ಮೇಲೆ ಆಲಿಕಲ್ಲಿನ ಮಳೆಗರೆಯುವಂತೆ, ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ಎಗರಿದ ಹನುಮಂತನನ್ನು ಬಾಣಗಳ ಮಳೆಯಿಂದ ಮುಚ್ಚುತ್ತಾ ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದನು. ॥22॥ ಮನೋವೇಗದಿಂದ ಸಂಚರಿಸುವವನೂ, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಭಾರೀ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ತೋರು ವವನೂ, ಮಹಾವೀರನೂ ಆದ ಪವನನಂದನನು ರಾಕ್ಷಸನು ಎಸೆದ ಬಾಣಗಳ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ವಾಯುವಿನಂತೆ, ಅತಿ ಲಾಘವದಿಂದ ವೇಗವಾಗಿ ನುಸುಳುತ್ತಾ ಅವನ ಎಲ್ಲ ಬಾಣಗಳನ್ನು ವ್ಯರ್ಥಗೊಳಿಸಿದನು.॥23॥ ಯುದ್ಧೋತ್ಸುಕನಾಗಿ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಹಿಡಿದು ನಾನಾ ವಿಧವಾದ ತೀಕ್ಷ್ಣ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಆಕಾಶವನ್ನೇ ಮುಚ್ಚುತ್ತಿದ್ದ
ಅಕ್ಷಕುಮಾರನನ್ನು ಹನುಮಂತನು ಆದರ ಭಾವದಿಂದ ನೋಡಿ, ‘‘ಬಾಲಕನಾಗಿದ್ದರೂ ಇಂತಹ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ತೋರುವ ಇವನನ್ನು ಹೇಗೆ ವಧಿಸಲಿ ?’’ ಎಂದು ಕ್ಷಣಕಾಲ ಚಿಂತಿಸಿದನು. ॥ 24 ॥ ದೊಡ್ಡವೀರನಾದ ಅಕ್ಷಕುಮಾರನ ನಿಶಿತವಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಮಹಾಭುಜನಾದ ಕಪಿವರನ ವಕ್ಷಃಸ್ಥಳವು ಗಾಯಗೊಂಡಿತು. ಆಗ ಸಮಯಸ್ಫೂರ್ತಿಯಿಂದ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿಕೊಂಡ ಮಾರುತಿಯು ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಗರ್ಜನೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ಆ ರಾಕ್ಷಸನ ಯುದ್ಧಪಟುತ್ವದ ಬಗ್ಗೆ ಪುನಃ ಆಲೋಚಿಸತೊಡಗಿದನು. ॥ 25 ॥

‘‘ಬಾಲಸೂರ್ಯನಂತೆ ಮಹಾತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಬೆಳಗುತ್ತಿರುವ, ಮಹಾಬಲನಾದ ಈ ರಾಜಕುಮಾರನು ಪ್ರೌಢನಂತೆ ಮಹಾಸಾಹಸ ಕಾರ್ಯವನ್ನೇ ಮಾಡುತ್ತಿರುವನು. ಸಮಸ್ತವಾದ ಯುದ್ಧ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ತಿಳಿದಿರುವ ಇವನನ್ನು
ಕೊಲ್ಲಲು ನನಗೆ ಮನಸ್ಸೇ ಬರುತ್ತಿಲ್ಲ. ॥26॥ ಇವನು ಮಹಾವೀರನೂ, ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತನೂ, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಇದಿರಾಳಿಯ ಪ್ರಹಾರವನ್ನು ಸಹಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವುಳ್ಳವನೂ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಬಾಣಗಳ ಆದಾನ-ಸಂಧಾನ-ವಿಮೋಕ್ಷಣಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಮಹಾಚತುರನಾಗಿರುವ ಇವನು ನಿಃಸಂಶಯವಾಗಿ ನಾಗ-ಯಕ್ಷ-ಮುನಿಗಳ ಗೌರವಕ್ಕೂ ಪಾತ್ರನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ॥27॥ ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದಲೂ, ಉತ್ಸಾಹದಿಂದಲೂ, ಉತ್ತೇಜಿತವಾದ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಕೂಡಿರುವ ಇವನು ನನ್ನೆದುರಿಗೆ ನಿಂತು ನನ್ನನ್ನೇ ತೀಕ್ಷ್ಣದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನೋಡುತ್ತಿರುವನು.

ಬಾಣಗಳನ್ನು ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಬಿಡುವುದರಲ್ಲಿ ನಿಪುಣನಾದ ಇವನ ಪರಾಕ್ರಮವು ದೇವಾಸುರರ ಮನಸ್ಸನ್ನೂ ನಡುಗಿಸುವುದಾಗಿದೆ. ॥28॥ ಹೀಗಿದ್ದರೂ, ನಾನಿವನನ್ನು ಬಾಲಕನೆಂದು ಉಪೇಕ್ಷಿಸಬಾರದು. ಉಪೇಕ್ಷಿಸುವುದರಿಂದ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಇವನ
ಕೈಮೇಲಾದೀತು. ಮೇಲಾಗಿ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಇವನ ಪರಾಕ್ರಮವು ಕ್ಷಣ-ಕ್ಷಣಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಲೇ ಇದೆ. ಸುತ್ತಲೂ ಹರಡುತ್ತಿರುವ ಬೆಂಕಿಯಂತಿರುವ ಇವನನ್ನು ಉಪೇಕ್ಷಿಸಬಾರದು. ಆದುದರಿಂದ ಮನಸ್ಸಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಈ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಇವನನ್ನು ವಧಿಸುವುದೇ ಸೂಕ್ತವಾಗಿದೆ.’’ ॥29॥ ಈ ವಿಧವಾಗಿ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಯಾದ ಹನುಮಂತನು ಶತ್ರುವಿನಲ್ಲಿರುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ವನ್ನು ತರ್ಕಿಸುತ್ತಾ, ತಾನು ಮಾಡಬೇಕಾದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸಿಕೊಂಡು, ಅಕ್ಷನನ್ನು ಸಂಹರಿಸುವುದೇ ಯೋಗ್ಯವೆಂದು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ ವೇಗವಾಗಿ ಮುಂದಕ್ಕೆ ನುಗ್ಗಿದನು. ॥30॥ ಮಹಾವೀರನೂ, ವಾಯುಸುತನೂ ಆದ ಆ ವಾನರೋತ್ತಮನು - ಅನೇಕ ಮಂಡಲ ಸಂಚಲನಗಳಲ್ಲಿ ಸುಶಿಕ್ಷಿತವಾಗಿದ್ದ, ಮಹಾಭಾರವನ್ನು ಹೊತ್ತು ನಡೆಯಲು ಸಮರ್ಥನಾಗಿದ್ದ, ಅಕ್ಷಕುಮಾರನ ರಥಕ್ಕೆ ಹೂಡಿದ್ದ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಎಂಟು ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಆಗಸದಲ್ಲೇ ಅಂಗೈಹೊಡೆತದಿಂದಲೇ ಕೊಂದುಹಾಕಿದನು. ॥ 31 ॥ ಬಳಿಕ ಸುಗ್ರೀವನ ಸಚಿವನಾದ ಮರುತಾತ್ಮಜನ ಅಂಗೈ ಹೊಡೆತಕ್ಕೆ ರಾಕ್ಷಸನ ರಥವು ಪುಡಿ-ಪುಡಿಯಾಯಿತು. ರಥದ ಮೂತಿಯೂ ತಲೆಕೆಳಗಾಯಿತು. ಕುದುರೆಗಳೂ ಸತ್ತುಹೋದವು. ಆಕಾಶದಲ್ಲಿದ್ದ ಅಕ್ಷಕುಮಾರನು ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದನು. ॥32॥ ಆಗ ಅವನು ನುಚ್ಚು-ನೂರಾಗಿದ್ದ ರಥವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಧನುರ್ಧರನಾಗಿ, ಕೈಯಲ್ಲಿ ಕತ್ತಿಯನ್ನು ಝಳಪಿಸುತ್ತಾ- ತಪಶ್ಶಕ್ತಿ ಸಂಪನ್ನನಾದ ಋಷಿಯು ದೇಹವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ದೇವಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋಗುವಂತೆ ಅಂತರಿಕ್ಷಕ್ಕೆ ಹಾರಿದನು. ॥33॥
ಪಕ್ಷಿಗಳ ರಾಜನಾದ ಗರುಡನಿಂದಲೂ, ವಾಯು ಹಾಗೂ ಸಿದ್ಧರಿಂದಲೂ ಸೇವಿತವಾದ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಅಕ್ಷಕುಮಾರನನ್ನು, ಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ಹನುಮಂತನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿ ಅವನ ಕಾಲುಗಳನ್ನು ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಹಿಡಿದುಕೊಂಡನು. ॥34॥ ತನ್ನ ತಂದೆಯಾದ ವಾಯುದೇವರಂತೆ ಮಹಾಪರಾಕ್ರಮಶಾಲಿಯಾದ ಹನುಮಂತನು-ಗರುಡನು ಮಹಾ ಸರ್ಪವನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಳ್ಳುವಂತೆ, ಆ ಅಕ್ಷಕುಮಾರನನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು, ಸಾವಿರಾರು ಬಾರಿ ಗರ-ಗರನೆ ತಿರುಗಿಸಿ ವೇಗವಾಗಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಅಪ್ಪಳಿಸಿದನು. ॥35॥ ಹನುಮಂತನ ಸಾಹಸಕರ್ಮದಿಂದ ಅಕ್ಷಕುಮಾರನ ತೋಳು-ತೊಡೆ-ಸೊಂಟ-ಕುತ್ತಿಗೆಗಳೆಲ್ಲವೂ ಜಜ್ಜಿಹೋದುವು. ಶರೀರದ ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಿಂದ ರಕ್ತವು ಹರಿಯತೊಡಗಿತು. ಮೂಳೆಗಳು ನುಚ್ಚುನೂರಾದವು. ಕಣ್ಣುಗುಡ್ಡೆಗಳು ಹೊರಚಾಚಿ ಕೊಂಡವು. ತೋಳು-ಕಾಲುಗಳಲ್ಲಿದ್ದ ಎಲ್ಲ ಕೀಲುಗಳೂ ಭಗ್ನವಾದುವು. ಹೀಗೆ ಅವನು ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಕಳಕೊಂಡು ನೆಲಕ್ಕೊರಗಿದನು. ॥ 36 ॥ ಆ ವಾನರೋತ್ತಮನು-ಅಕ್ಷಕುಮಾರನು ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದ ನಂತರವೂ ಚೆನ್ನಾಗಿ ತುಳಿದು ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪತಿಯಾದ ರಾವಣನಿಗೆ ಮಹಾಭಯವನ್ನುಂಟುಮಾಡಿದನು. ಅಕ್ಷಕುಮಾರನನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿದ ಹನುಮಂತನನ್ನು ಜ್ಯೋತಿಶ್ಚಕ್ರದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿರುವ, ವ್ರತನಿಯಮಗಳನ್ನು ಪಾಲಿಸುವ ಮಹರ್ಷಿಗಳೂ, ಯಕ್ಷರೂ, ನಾಗಗಳೂ, ಇತರ ಪ್ರಾಣಿಗಳೂ, ದೇವೇಂದ್ರನೇ ಮೊದಲುಗೊಂಡು ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳೂ ಹೆಚ್ಚಾದ ಅಚ್ಚರಿಯಿಂದ ಅಭಿಮಾನ ಪೂರ್ವಕವಾದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ವೀಕ್ಷಿಸಿದರು. ॥37॥ ಇಂದ್ರತನಯ ಜಯಂತನ ಕಾಂತಿಗೆ ಸಮಾನವಾಗಿ ರಾರಾಜಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಅಕ್ಷಕುಮಾರನನ್ನು ರಕ್ತಾಕ್ಷನಾದ ವಾಯುನಂದನನು ಸಂಹರಿಸಿದ ಬಳಿಕ, ಪ್ರಳಯ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸಮಯವನ್ನು ನಿರೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಾ ಕುಳಿತಿರುವ ಯಮನಂತೆ ಹೊರಬಾಗಿಲಿಗೆ ಬಂದು ಹಿಂದಿನಂತೆಯೇ ಇನ್ನು ಯಾರು ಬರುವರು ಎಂದು ಎದುರು ನೋಡುತ್ತಾ ಕುಳಿತುಕೊಂಡನು. ॥ 38 ॥

ಇತ್ಯಾರ್ಷೇ ಶ್ರೀಮದ್ರಾಮಾಯಣೇ ವಾಲ್ಮೀಕೀಯೇ ಆದಿಕಾವ್ಯೇ ಸುಂದರಕಾಂಡೇ ಸಪ್ತಚತ್ವಾರಿಂಶಃ ಸರ್ಗಃ ॥ 47 ॥

ಮಹರ್ಷಿವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆದಿಕಾವ್ಯವಾದ ಶ್ರೀಮದ್ರಾಮಾಯಣದ ಸುಂದರಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ನಲವತ್ತೇಳನೆಯ ಸರ್ಗವು ಮುಗಿಯಿತು.

ನಲವತ್ತೆಂಟನೆಯ ಸರ್ಗ

ಇಂದ್ರಜಿತು ಹನುಮಂತರ ಯುದ್ಧ, ಇಂದ್ರಜಿತುವು ಮಾರುತಿಯನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರದಿಂದ ಬಂಧಿಸಿ ರಾವಣನ ಬಳಿಗೆ ಒಯ್ದುದು

ಹನುಮಂತನ ಕೈಯಿಂದ ಅಕ್ಷಕುಮಾರನು ಹತನಾದಾಗ, ಮಹಾವೀರನಾದ ರಾಕ್ಷಸರ ರಾಜನಾದ ರಾವಣನು (ಒಳಗೊಳಗೆ ಅತೀವ ತಳಮಳಗೊಂಡಿದ್ದರೂ) ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಸಮಾಧಾನವನ್ನು ತಂದುಕೊಂಡು, ಧೈರ್ಯವನ್ನು ವಹಿಸಿ, ಕೋಪಾವಿಷ್ಟನಾಗಿ ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಸಮಾನವಾದ ಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ಇಂದ್ರಜಿತುವನ್ನು ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಆದೇಶಿಸಿ ಇಂತೆಂದನು. ॥1॥

‘‘ಮೇಘನಾದನೇ! ಅಸ್ತ್ರವೇತ್ತರಲ್ಲಿಯೂ, ಶಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸುವವರಲ್ಲಿಯೂ ನೀನು ಶ್ರೇಷ್ಠನಾಗಿರುವೆ.
ಸುರಾ-ಸುರರೆಲ್ಲರೂ ನಿನ್ನ ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ಗಡ-ಗಡ ನಡುಗುತ್ತಾರೆ. ನೀನು ಬ್ರಹ್ಮದೇವರನ್ನು ಆರಾಧಿಸಿ ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರವೇ ಮೊದಲಾದ ಅನೇಕ ಅಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಸಂಪಾದಿಸಿರುವೆ. ನಿನ್ನ ಯುದ್ಧಕೌಶಲ್ಯದ ರುಚಿಯನ್ನು ಇಂದ್ರಾದಿದೇವತೆಗಳೂ ಸವಿದಿರುವರು. ॥2॥ ಅಸುರರಾಗಲೀ, ಇಂದ್ರಾದಿ ದೇವತೆಗಳಾಗಲೀ, ಮರುದ್ಗಣರಾಗಲೀ, ಯುದ್ಧರಂಗದಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಅಸ್ತ್ರಬಲದ ಮುಂದೆ ನಿಲ್ಲಲಾರರು. ॥3॥ ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಕದನರಂಗದಲ್ಲಿ ನಿನ್ನಿಂದ ಪರಜಿತರಾಗದೇ ಇದ್ದವರು ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ,
ನಿನ್ನ ಭುಜ-ಬಲ ಪರಾಕ್ರಮಗಳೇ ಸರ್ವದಾ ನಿನಗೆ ಭದ್ರಕವಚಗಳು. ನಿನ್ನ ತಪಃಪ್ರಭಾವವೇ ನಿನಗೆ ಸರ್ವರಕ್ಷೆ. ದೇಶ
ಕಾಲವನ್ನನುಸರಿಸಿ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುವ ನೀನು ನಿರುಪಮಾನ ಪ್ರಜ್ಞಾಶಾಲಿಯು. ಸಮಯ ಸ್ಫೂರ್ತಿಯುಳ್ಳವನು.
॥ 4॥ ವಿವಿಧ ಯುದ್ಧ ರೀತಿಗಳಲ್ಲಿ ಕುಶಲನಾದ ನಿನಗೆ ಅಸಾಧ್ಯವಾದ ಯಾವ ಕಾರ್ಯವೂ ಇಲ್ಲ. ವಿವೇಕಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ವಿಚಾರ ಮಾಡಿದಲ್ಲಿ ನಿನಗೆ ತಿಳಿಯದಿರುವ ಕಾರ್ಯವೂ ಯಾವುದೂ ಇಲ್ಲ. ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿಯೂ ನಿನ್ನ ಅಸ್ತ್ರಬಲವನ್ನಾಗಲೀ, ಭುಜಬಲವನ್ನಾಗಲೀ ತಿಳಿಯದವನು ಯಾವನೂ ಇಲ್ಲ. ॥ 5 ॥ ತಪಸ್ಸು, ಪರಾಕ್ರಮ, ಅಸ್ತ್ರಬಲ ಇವೆಲ್ಲವೂ ನನ್ನಲ್ಲಿರುವಂತೆ ನಿನ್ನಲ್ಲೂ ಇವೆ. ರಣಸಂಕಟ ಎದುರಾದಾಗ ನೀನು ಇರುವ ಪಕ್ಷಕ್ಕೆ ಜಯವು ಶತಃಸಿದ್ಧ. ನೀನಿರುವಾಗ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಯಾವ ವಿಧವಾದ ಆತಂಕವೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ॥6॥ ವಾನರನೊಬ್ಬನಿಂದ ಸಾವಿರಾರು ಕಿಂಕರ ರಾಕ್ಷಸರು, ರಾಕ್ಷಸ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಜಂಬುಮಾಲಿ, ವೀರರಾದ ಏಳು ಮಂದಿ ಅಮಾತ್ಯ ಪುತ್ರರು, ಐವರು ಸೇನಾಪತಿಗಳೂ ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ಹತರಾದರು. ಗಜಾಶ್ವರಥಗಳಿಂದ ಸಮೃದ್ಧವಾದ ನಮ್ಮ ಸೈನ್ಯವೂ ವಿನಾಶಹೊಂದಿತು. ನಿನ್ನ ಪ್ರೀತಿಯ ತಮ್ಮನಾದ ಅಕ್ಷಕುಮಾರನೂ ಕೂಡ ವೀರ ಮರಣವನ್ನಪ್ಪಿದನು. ಎಲೈ ಅರಿಮರ್ದನಾ! ನನಗೆ ನಿನ್ನಲ್ಲಿರುವಷ್ಟು ಗಟ್ಟಿಯಾದ ಭರವಸೆ ಅವರ ಮೇಲಿರಲಿಲ್ಲ. ॥7-8॥ ಕುಮಾರಾ! ನಮ್ಮ ಕಡೆಯ ಮಹಾಸೈನ್ಯವೂ, ಮಹಾನಾಯಕರೂ ಹತರಾಗಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿದರೆ ಆ ಕಪಿಯ ಪ್ರಶಸ್ತವಾದ ಬುದ್ಧಿಕೌಶಲ್ಯವನ್ನೂ, ಶಾರೀರಿಕ ಬಲವನ್ನೂ, ಪ್ರಭಾವವನ್ನೂ, ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನೂ ದೃಷ್ಟಿಯ ಲ್ಲಿರಿಸಿಕೊಂಡು, ನಿನ್ನ ಬಲಪರಾಕ್ರಮಗಳನ್ನು ತೂಗಿನೋಡಬೇಕು. ಅನಂತರ ನೀನು ನಿನ್ನ ಬಲಕ್ಕೆ ಅನುರೂಪವಾದ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ತೋರು.॥9॥ ಶಸ್ತ್ರಧಾರಿಗಳಲ್ಲಿ ವರಿಷ್ಠನೇ! ಆತ್ಮಬಲವನ್ನು ಶತ್ರುವಿನ ಬಲವನ್ನು ಸಮತೋಲನಮಾಡಿ, ನಿನ್ನನ್ನು ಇದಿರಿಸಿದಾಗ ಶತ್ರುವು ಧೈರ್ಯಗುಂದಿ ಶಾಂತನಾಗುವಂತಹ ನೀನು ಕಪಿಯ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ, ನಮ್ಮ ಸೈನ್ಯವು ನಶಿಸದಂತೆ, ಯುದ್ಧಪ್ರಯತ್ನವನ್ನು ಆರಂಭಿಸು. ॥10॥ ವೀರನೇ! ಹಿಂದಿನ ಅನುಭವದಿಂದ ಅವನ ಬಳಿಗೆ ಹೋದ ಸೈನ್ಯದ ಹಿಂಡು-ಹಿಂಡುಗಳೇ ನಾಶವಾದುವು. ಆದ್ದರಿಂದ ಎಷ್ಟೇ ಸೇನೆಗಳಿದ್ದರೂ ಅವನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಯೋಜನಕ್ಕೆ ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಭಾರೀ ಸತ್ತ್ವವುಳ್ಳ ವಜ್ರಾಯುಧವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಹೋದರೂ ಪ್ರಯೋಜನವಿಲ್ಲ. ಈ ವಾನರನ ವೇಗವು ವಾಯುವಿಗೂ ಇಲ್ಲ. ಇವನ ಮುಂದೆ ವಾಯುವೇಗವೂ ಕುಂಠಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಇವನು ಅಗ್ನಿಸದೃಶನಾಗಿರುವವನು. ಅವನ ಬಳಿಗೆ ಹೋದವರನ್ನು ಸುಟ್ಟುಬಿಡುವನು. ಆದುದರಿಂದ ಮುಷ್ಯ್ಟಾದಿ ಸಾಧನಗಳಿಂದ ಇವನನ್ನು ಪ್ರಹರಿಸಲೂ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ॥11॥

ಕುಮಾರಾ! ನನ್ನ ಈ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ವಿಮರ್ಶಿಸಿ, ಸ್ವಕಾರ್ಯದ ಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿ ಏಕಾಗ್ರವಾದ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ನಿನ್ನ ಧನುಸ್ಸಿನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನೂ, ಬ್ರಹ್ಮದೇವರು ನಿನಗೆ ಕರುಣಿಸಿದ ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರವನ್ನೂ ಸ್ಮರಣೆಯಲ್ಲಿಟ್ಟು ಕೊಂಡು ಆ ಕಪಿಯ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗು. ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವಂತಹ ನೀನು ನಿಷ್ಫಲವಾಗದಂತೆ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯನ್ನು ವಹಿಸಿ ಕಾರ್ಯಮಾಡು. ॥12॥ ಬಾಲಕನಾದ ನಿನ್ನನ್ನು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸುವುದು ನನಗೆ ಉಚಿತವೆಂದು ತೋರುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೂ ಕ್ಷಾತ್ರಧರ್ಮವನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ ಹೀಗೆ ಮಾಡುವುದೇ ಯುಕ್ತವು. ಏಕೆಂದರೆ, ಸಮರ್ಥರಾದ ಯೋಧರಿರುವಾಗ ರಾಜನೇ ಸ್ವತಃ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಹೋಗ ಬಾರದೆಂಬುದು ರಾಜಧರ್ಮವು. ॥13॥ ಶತ್ರುಸಂಹಾರಕನಾದ ಸಮರ್ಥನೇ! ಯುದ್ಧಸಮಯದಲ್ಲಿ ನಾನಾವಿಧವಾದ ಶಸ್ತ್ರಪ್ರಯೋಗಗಳ ನೈಪುಣ್ಯವು ಆವಶ್ಯಕ. ವಿಜಯದ ಕಾಮನೆಯಿಂದಲೇ ಯುದ್ಧಮಾಡಬೇಕು ವಿಜಯಕ್ಕಾಗಿ ಎಲ್ಲ ಅಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಸ್ಮರಣೆಯಲ್ಲಿರುವುದು ಆವಶ್ಯಕವೆಂದು ನೀನು ತಿಳಿ. ॥14॥

ದೇವತೆಗಳಂತೆ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಭಾವವುಳ್ಳ, ವೀರನಾದ ಇಂದ್ರಜಿತುವು ತಂದೆಯು ಹೇಳಿದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ, ಹೆಚ್ಚಿನ ಬಲವನ್ನು ಹೊಂದಿದವನು ಯುದ್ಧ ಮಾಡಲು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿಕೊಂಡು ಸ್ವಾಮಿಯಾದ ರಾವಣೇಶ್ವರನಿಗೆ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಸಹಿತ ನಮಸ್ಕರಿಸಿಕೊಂಡನು. ॥15॥ ಯುದ್ಧ ಗರ್ವಿತನಾದ ರಾವಣಿಯು ಇಷ್ಟರಾದವರಿಂದಲೂ, ತನ್ನ ಅಧೀನದಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದಲೂ ಸತ್ಕೃತನಾಗಿ ಅತ್ಯುತ್ಸಾಹದಿಂದಲೇ ಸಮರಾಂಗಣಕ್ಕೆ ಹೋಗಲು ಉದ್ಯುಕ್ತನಾದನು. ॥16॥ ವೈಭವೋಪೇತನೂ, ತಾವರೆಯ ಎಲೆಯಂತೆ ವಿಶಾಲವಾದ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳವನೂ, ರಾಕ್ಷಸ ಪ್ರಭುವಾದ ರಾವಣನ ಕುಮಾರನೂ, ಮಹಾ ತೇಜಃಶ್ಶಾಲಿಯೂ ಆದ ಇಂದ್ರಜಿತುವು, ಪರ್ವಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸಮುದ್ರವು ಭೋರ್ಗರೆಯುತ್ತಾ ಉಕ್ಕುವಂತೆ, ಉಕ್ಕಿಬರುತ್ತಿದ್ದ ಉತ್ಸಾಹದೊಡನೆ ಸಂಗ್ರಾಮಕ್ಕೆ ಹೊರಟನು. ॥ 17 ॥ ಪರಾಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರನಂತೆ ಸಮಾನವುಳ್ಳ ಆ ಇಂದ್ರಜಿತುವು ನಿರಾತಂಕವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ವೇಗದಿಂದ ಸಾಗಿ ಹೋಗುವ ರಥವನ್ನು ಅಡರಿದನು. ಅದಕ್ಕೆ ಪಕ್ಷಿರಾಜ ಗರುಡನ ವೇಗಕ್ಕೆ ಸಮಾನವೇಗವುಳ್ಳ, ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ ಕೋರೆದಾಡೆಗಳಿದ್ದ ನಾಲ್ಕು ಸಿಂಹಗಳು ಹೂಡಿದ್ದವು. ॥18॥ ಧನುಷ್ಮಂತರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ, ಶಸ್ತ್ರಗಳ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತಿಳಿದಿದ್ದ, ಅಸ್ತ್ರವಿದರಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮನಾದ ಆ ಇಂದ್ರಜಿತುವು ಹನುಮಂತನಿದ್ದೆಡೆಗೆ ವೇಗವಾಗಿ ಹೋದನು. ॥19॥ ವಾನರವೀರನಾದ ಹನುಮಂತನು ಇಂದ್ರಜಿತುವಿನ ರಥಚಕ್ರಗಳ ಗಡ-ಗಡ ಶಬ್ದವನ್ನೂ, ಧನುಷ್ಟಂಕಾರವನ್ನೂ ಕೇಳಿ, ತನಗೆ ಯೋಗ್ಯನಾದ ವೀರನು ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ದೊರೆತನೆಂದು ಆನಂದಿಸಿದನು. ॥20॥ ಯುದ್ಧ ವಿಶಾರದನಾದ ರಾವಣಿಯು ಶಕ್ತಿಶಾಲಿಯಾದ ಧನುಸ್ಸನ್ನೂ, ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ ತುದಿಗಳುಳ್ಳ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ಹನುಮಂತನಿಗೆ ಅಭಿ ಮುಖನಾಗಿ ಹೋದನು. ॥21॥ ಹೀಗೆ ರಾವಣಿಯು ಧನುಷ್ಪಾಣಿಯಾಗಿ ಸಂತಸದಿಂದ ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಮುಂದೆ ಸಾಗುವಾಗ ರಥಚಕ್ರಗಳಿಂದ ಎದ್ದಿರುವ ಧೂಳಿನಿಂದ ಹತ್ತುದಿಕ್ಕುಗಳೂ ತುಂಬಿಹೋದುವು. ಕ್ರೂರಮೃಗಗಳು ವಿಕಾರವಾಗಿ ಕೂಗಿಕೊಂಡವು. ॥ 22 ॥

ಯುದ್ಧವು ನಡೆಯಲಿದ್ದ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ನಾಗ, ಯಕ್ಷರೂ, ಮಹರ್ಷಿಗಳೂ, ಜ್ಯೋತಿಶ್ಚಕ್ರ ಸಂಚಾರಿಗಳಾದ ಸಿದ್ಧರೂ ಆಗಮಿಸಿದರು. ಗೃಧ್ರ-ಕಾಗೆಗಳೇ ಮುಂತಾದ ಪಕ್ಷಿಗಳು (ತಮಗೆ ಆಹಾರ ಸಿಗಬಹುದೆಂದು) ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂತೋಷದಿಂದ ಆಕಾಶವನ್ನಾಶ್ರಯಿಸಿ ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಕೂಗಿ ಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದವು. ॥ 23 ॥ ರಥದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ವೇಗವಾಗಿ ತನ್ನ ಕಡೆಗೆ ಬರುತ್ತಿದ್ದ ಇಂದ್ರಜಿತುವನ್ನು ಕಂಡು, ಕಪೀಶ್ವರನು ಅವನನ್ನು ಭಯಗೊಳಿಸಲು ಸಿಂಹನಾದವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾ ಎತ್ತರವಾಗಿ ಬೆಳೆದುನಿಂತನು. ॥ 24 ॥ ಇಂದ್ರಜಿತುವು ದಿವ್ಯವಾದ ರಥದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿದ್ದು ಅವನು ಚಿತ್ರಧನುಸ್ಸನ್ನು ಹಿಡಿದಿದ್ದು, ಆರ್ಭಟಿಸುವ ಸಿಡಿಲಿನ ಧ್ವನಿಯಯಂತೆ ಧನುಷ್ಟಂಕಾರ ಮಾಡಿದನು. ॥ 25 ॥ ಅತ್ಯಂತ ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ ವೇಗವುಳ್ಳ ಮಹಾಬಲಿಷ್ಠರಾದ, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಭಯರಹಿತ ರಾಗಿದ್ದ ವಾನರ- ರಾಕ್ಷಸನು, ಬದ್ಧವೈರಿಗಳಾದ ದೇವೇಂದ್ರ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರರಂತೆ ಪರಸ್ಪರ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ತೊಡಗಿದರು. ॥26॥ ಸಾಟಿಯಿಲ್ಲದ ವೀರನೂ, ಎತ್ತರವಾಗಿ ಬೆಳೆದು ನಿಂತಿದ್ದ ಹನುಮಂತನು ತಂದೆಯಾದ ವಾಯುವಿನ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ (ಅಂತರೀಕ್ಷದಲ್ಲಿ) ಸಂಚರಿಸುತ್ತಾ - ವೀರನೂ, ಮಹಾರಥನೂ, ಧನುಷ್ಪಾಣಿಯೂ, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾದವನೂ ಆದ ಇಂದ್ರಜಿತುವಿನ ಬಾಣಗಳ ವೇಗವನ್ನು ತಡೆದು ನಿಲ್ಲಿಸಿದನು. ॥27॥ ಶತ್ರುವೀರರನ್ನು ಸಂಹರಿಸುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದ , ವೀರನಾದ ಇಂದ್ರಜಿತುವು - ವಜ್ರಾಯುಧಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾದ ವೇಗವಾಗಿದ್ದ, ಸುಂದರವಾದ ರೆಕ್ಕೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದ, ಮೂಲಭಾಗವು ಸುವರ್ಣದಿಂದ ಚಿತ್ರಿತವಾಗಿದ್ದ, ಉದ್ದವಾದ, ಮೊನಚಾದ ಮುಳ್ಳುಗಳಿದ್ದ, ಬಾಗಿಕೊಂಡಿರುವ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಹನುಮಂತನ ಮೇಲೆ ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದನು.॥ 28 ॥ ರಥದ ಗಡ-ಗಡಾ ಶಬ್ದವನ್ನೂ, ಇಂದ್ರಜಿತುವಿನ ಕಡೆಯ ಸೈನಿಕರು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಮೃದಂಗ, ಭೇರಿ, ನಗಾರಿಗಳ ನಿನಾದಗಳನ್ನೂ, ಇಂದ್ರಜಿತುವಿನ ಧನುಷ್ಟಂಕಾರದ ಧ್ವನಿಯನ್ನು ಕೇಳಿ ಹನುಮಂತನು ಪುನಃ ಗಗನಕ್ಕೆ ಹಾರಿದನು. ॥29॥ ಲಕ್ಷ್ಯಭೇದದಲ್ಲಿ ನಿಪುಣನಾದ ರಾವಣಿಯ ಹಲವಾರು ಬಾಣಗಳ ಗುರಿಯನ್ನು ವಿಲಗೊಳಿಸುತ್ತಾ, ಅವನು ಬಿಡುತ್ತಿದ್ದ ಬಾಣಗಳ ಮಧ್ಯದಲ್ಲೇ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ॥30॥ ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಇಂದ್ರಜಿತುವು ಬಿಡುತ್ತಿದ್ದ ಬಾಣಗಳಿಗೆ ಎದುರಾಗಿ ನಿಂತಿರುತ್ತಿದ್ದನು. ಬಾಣಗಳ ಲಕ್ಷ್ಯಕ್ಕೆ ಗುರಿಯಾದನೆಂದು ರಾವಣಿಯು ಭಾವಿಸುವಷ್ಟರಲ್ಲೇ (ಕಣ್ಣುಮುಚ್ಚಾಲೆ ಆಟದಂತೆ) ಮಾರುತಿಯು ತನ್ನೆರಡು ಕೈಗಳನ್ನು ಮುಂದಕ್ಕೆ ಚಾಚಿ ರಿವ್ವನೇ ಮತ್ತೊಂದೆಡೆಗೆ ಹಾರಿ ಬಿಡುತ್ತಿದ್ದನು. ॥31॥ ಹೆಚ್ಚಾದ ವೇಗದಿಂದ ಯುದ್ಧಮಾಡಲು ಸಮರ್ಥರಾದ ಅವರಿಬ್ಬರೂ, ಸಕಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೆ ಆಶ್ಚರ್ಯವನ್ನುಂಟು ಮಾಡುತ್ತಾ ಮಹಾಯುದ್ಧವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ॥32॥ ಹನುಮಂತನು ಇಂದ್ರಜಿತುವನ್ನು ಹೇಗೆ ಭೂಮಿಗೆ ಕೆಡಹಬೇಕೆಂದು ಯೋಚಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಹಾಗೆಯೇ ಇಂದ್ರಜಿತುವಿಗೆ ಹನುಮಂತನನ್ನು ಹೇಗೆ ಪ್ರಹರಿಸಬೇಕೆನ್ನುವುದೇ ತಿಳಿಯದಾಯಿತು. ದೇವಸಮಾನ ಪರಾಕ್ರಮಿಗಳಾದ ಇಬ್ಬರೂ ಯುದ್ಧ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದು, ಒಬ್ಬರಿಗೊಬ್ಬರು ಪರಸ್ಪರ ಜಯಿಸಲು ಅಸಾಧ್ಯರಾಗಿದ್ದರು. ॥33॥ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಸಂಧಾನಗೈದು ಪ್ರಯೋಗಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತನಾದ, ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿಯಾದ ಆ ಇಂದ್ರಜಿತುವಿನ ಗುರಿಯು ಎಂದೂ ತಪ್ಪಿಹೋಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಇಂದು ಅಮೋಘವಾದ ಶರಗಳೂ ಕೂಡ ಗುರಿತಪ್ಪಿ ಹೋಗುವುದನ್ನು ಕಂಡು ಚಿಂತಾಕ್ರಾಂತನಾದನು. ॥34॥ ಹನುಮಂತನು ಅವಧ್ಯನೆಂಬುದನ್ನು ಮನಗಂಡು, ಈ ವಾನರ ಪ್ರಮುಖನನ್ನು ಹೇಗೆ ಬಂಧಿಸಬಹುದು, ನಿಶ್ಚೇಷ್ಠಿತಗೊಳಿಸಬಹುದು ಎಂದು ವಿಚಾರಮಾಡತೊಡಗಿದನು. ॥ 35 ॥ ಸ್ವಲ್ಪ ಹೊತ್ತು ವಿಚಾರ ಮಾಡಿದ ಬಳಿಕ ಅಸ್ತ್ರವಿದರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ, ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ, ವೀರನಾದ ಇಂದ್ರಜಿತುವು ಹನುಮಂತನನ್ನು ಅನುಲಕ್ಷಿಸಿ ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಅನುಸಂಧಾನ ಮಾಡಿದನು. ॥36॥ ಅಸ್ತ್ರಗಳ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿದಿದ್ದ ಮಹಾಬಾಹುವಾದ ಇಂದ್ರಜಿತುವು - ಹನುಮಂತನು ಅವಧ್ಯನೆಂಬುದನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸಿ, ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿ ಅವನನ್ನು ಬಂಧಿಸಿದನು.
॥ 37 ॥ ಇಂದ್ರಜಿತುವು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದ ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರಕ್ಕೆ ಕಟ್ಟುಬಿದ್ದು ಆ ಕಪಿವರನು ನಿಶ್ಚೇಷ್ಠಿತನಾಗಿ ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದನು. ॥38॥ ಆಗ ಮಾರುತಿಯು ತಾನು ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರದಿಂದ ಬಂಧಿತನಾಗಿದ್ದೇನೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡನು. ಆದರೆ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಆ ಅಸ್ತ್ರಶಕ್ತಿಯು ಕ್ಷಣಕಾಲದಲ್ಲೇ ತೊಲಗಿಹೋಗುತ್ತದೆ. ಅದು ನನ್ನನ್ನು ಏನೂ ಬಾಧಿಸಲಾರದು ಎಂದು ಹಿಂದೆ ತನಗೆ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರು ಅನುಗ್ರಹಿಸಿದುದನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಿಕೊಂಡನು. ॥39॥ ‘‘ಅದು ಸ್ವಾಯಂಭುವ (ಬ್ರಹ್ಮಾ) ಮಂತ್ರದಿಂದ ಅಭಿಮಂತ್ರಿಸಿ ಇಂದ್ರಜಿತುವು ತನ್ನ ಮೇಲೆ ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದ ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರವು’’ ಎಂದು ತಿಳಿದು ಬ್ರಹ್ಮನು ತನಗಿತ್ತಿದ್ದ ವರದ ವಿಷಯವಾಗಿ ಚಿಂತಿಸಿದನು. ॥ 40 ॥

‘‘ಪಿತಾಮಹನ ಮಹಿಮೆಯಿಂದ ಪ್ರಭಾವಿತನಾದ ಈ ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರದಿಂದ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ನನಗೆ ಶಕ್ತಿ ಇಲ್ಲ’’ ಎಂದು ತಿಳಿದ ಇಂದ್ರಜಿತುವು ಅದನ್ನು ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದನು. ಸರಿ, ಈ ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರಕ್ಕೆ ನಾನು ಕಟ್ಟಿ ಬೀಳುವುದೇ ಯುಕ್ತವು. ಇದರಿಂದ ನಾನು ಬ್ರಹ್ಮದೇವರನ್ನು ಗೌರವಿಸಿದಂತಾಗುತ್ತದೆ. ॥41॥ ಹೀಗೆ ಕಪೀಶ್ವರನು ಅಸ್ತ್ರದ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು, ಪಿತಾಮಹನು ಹಿಂದೆ ಅನುಗ್ರಹ ಮಾಡಿರುವುದನ್ನು, ಅಸ್ತ್ರದಿಂದ ಬಿಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಶಕ್ತಿ ತನಗಿದ್ದರೂ, ಪಿತಾಮಹನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಮುಹೂರ್ತ ಕಾಲದವರೆಗೆ ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರಕ್ಕೆ ಅಧೀನನಾಗಿದ್ದನು. ॥ 42 ॥ ನಾನು ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರದಿಂದ ಬಂಧಿತನಾಗಿದ್ದರೂ, ಬ್ರಹ್ಮದೇವರು, ಇಂದ್ರನು ನನ್ನ ತಂದೆಯಾದ ವಾಯುದೇವರು ಇವರುಗಳಿಂದ ಸದಾ ರಕ್ಷಿತನಾದ ನನಗೆ ಭಯಪಡುವ ಕಾರಣವೇ ಇಲ್ಲ. ॥43॥ ರಾಕ್ಷಸರು ನನ್ನನ್ನು ಬಂಧಿಸಿ ಸೆಳೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತಿರುವುದೂ ಒಳ್ಳೆಯದೆಂದೇ ನಾನು ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ. ಏಕೆಂದರೆ, ಇದರಿಂದ ನನಗೆ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನೊಡನೆ ಮಾತನಾಡಲು ಒಳ್ಳೆಯ ಅವಕಾಶ ಸಿಕ್ಕಿದಂತಾಗುವುದು. ಅದರಿಂದ ರಾಕ್ಷಸರು ನನ್ನನ್ನು ಕರೆದೊಯ್ಯಲಿ. ॥ 44 ॥

ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಸಂಹರಿಸುವವನೂ, ಸದಸದ್ವಿಚಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ದೂರದೃಷ್ಟಿಯುಳ್ಳವನೂ ಆದ ಹನುಮಂತನು ಕೃತ ನಿಶ್ಚಯನಾಗಿ, ನಿಶ್ಚೇಷ್ಠಿತನಾದನು. ಹಾಗೆ ಶತ್ರುಗಳು ಅವನ ಮೇಲೆ ವಿಜಯ ಸಾಧಿಸಿ, ಬಲಪ್ರಯೋಗದಿಂದ ಬಂಧಿಸಿ, ಸೆಳೆದೊಯ್ಯುತ್ತಾ ಭಯಪಡಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಹನುಮಂತನು ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಕಿರಿಚಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದನು. ॥ 45 ॥ ಅನಂತರ ರಾಕ್ಷಸರು ಶತ್ರುಸಂಹಾರಕನಾದ ಹನುಮಂತನು ನಿಶ್ಚೇಷ್ಠಿತನಾಗಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು, ಚೆನ್ನಾಗಿ ಹೆಣೆದು ಹುರಿ ಹಾಕಿದ ನಾರು ಹಗ್ಗಗಳಿಂದಲೂ, ವಲ್ಕಲಗಳಿಂದಲೂ ಅವನನ್ನು ಬಲವಾಗಿ ಕಟ್ಟಿದರು. ॥ 46 ॥

‘ಒಂದು ವೇಳೆ ರಾವಣನು ನನ್ನನ್ನು ನೋಡಲು ಕುತೂಹಲನಾಗಿರಲೂಬಹುದು’ ಎಂದು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ, ಹನುಮಂತನಿಗೆ ತನ್ನನ್ನು ಶತ್ರುವೀರರು ಕಟ್ಟಿರುವುದನ್ನೂ, ನಿಂದಿಸುವುದನ್ನೂ, ಇಷ್ಟವೇ ಆಯಿತು. ॥47॥ ಮಹಾ ವೀರನಾದ ಹನುಮಂತನು ವಲ್ಕಲದ ನಾರುಗಳಿಂದ ಬಂಧಿಸಿದಾಕ್ಷಣವೇ, ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದಿದನು. ಏಕೆಂದರೆ-ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರವು ತನ್ನ ಮೇಲೆ ಇತರ ಯಾವುದೇ ಬಂಧನವನ್ನು ಸಹಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಅದರಿಂದ ಅದು ನಿಷ್ಕ್ರಿಯವಾಯಿತು. ॥ 48 ॥ ತನ್ನ ಅನುಯಾಯಿಗಳು ವಲ್ಕಲಗಳ ಹಗ್ಗಗಳಿಂದ ಕಟ್ಟಿಹಾಕಿದ ಈ ವಾನರೋತ್ತಮನು ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರದ ಬಂಧನದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆಗೊಂಡಿರುವುದನ್ನು ಗಮನಿಸಿ, ವೀರನಾದ ಇಂದ್ರಜಿತುವು ಹೀಗೆ ವಿಚಾರ ಮಾಡತೊಡಗಿದನು - ‘‘ಇತರ ಸಾಧನಗಳಿಂದ ಬಂಧಿಸಿದಾಕ್ಷಣ ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರವು ತನ್ನ ಬಂಧನದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆಗೊಳ್ಳುವುದು. ಅಯ್ಯೋ! ಮಹಾಕಾರ್ಯವು ನಿರರ್ಥಕವಾಗಿ ಹೋಯಿತಲ್ಲ! ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರಮಂತ್ರ ಪದ್ಧತಿಯನ್ನು ಅರಿಯದ ರಾಕ್ಷಸರು ಹೀಗೆ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ. ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರವು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದ ಬಳಿಕ ಬೇರೆ ಯಾವ ಅಸ್ತ್ರವೂ ಉಪಯೋಗಕ್ಕೆ ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಪುನಃ ಪ್ರಯೋಗಿಸುವಂತೆಯೂ ಇಲ್ಲ. ಇದರಿಂದ ನಾವೆಲ್ಲರೂ ಮಹಾಸಂಕಟಕ್ಕೆ ಈಡಾಗಿದ್ದೇವೆ. ಎಲ್ಲಾದರೂ ಈ ಕಪಿಯು ಎದ್ದುಬಿಟ್ಟರೆ ಏನು ಮಾಡುವುದು?’’ ॥ 49-50 ॥

ಹನುಮಂತನು ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರದಿಂದ ತಾನು ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದಿದ್ದರೂ ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ತೋರ್ಪಡಿಸಲಿಲ್ಲ. ಕ್ರೂರರಾದ ರಾಕ್ಷಸರು ಅವನನ್ನು ಅತ್ತ-ಇತ್ತ ಸೆಳೆದಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. (ಅವನು ಆ ಕಡೆ - ಈ ಕಡೆ ಹೊರಳುವಾಗ ಅವನಡಿಯಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದು ಎಷ್ಟೋ ರಾಕ್ಷಸರು ಪುಡಿಯಾದರು.) ಹಗ್ಗಗಳಿಂದ ಬಿಗಿದು ಪೀಡಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ದೊಣ್ಣೆಗಳಿಂದಲೂ, ಮುಷ್ಟಿಗಳಿಂದಲೂ ಹೊಡೆಯುತ್ತಾ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನಾದ ರಾವಣನ ಬಳಿಗೆ ಸೆಳೆದುಕೊಂಡು ಹೋದರು. (ರಾವಣನನ್ನು ನೋಡಬೇಕೆಂಬ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ರಾಕ್ಷಸರು ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದ ಕಿರುಕುಳ ವನ್ನು ಹನುಮಂತನು ತಿಳಿದು, ತಿಳಿದು ಸಹಿಸುತ್ತಿದ್ದನು.) ॥ 51-52 ॥ ಬಳಿಕ ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರದಿಂದ ವಿಮುಕ್ತನಾಗಿದ್ದ, ಹಗ್ಗಗಳಿಂದ ಬಿಗಿಯಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದ ಮಹಾಬಲನಾದ, ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಹನುಮಂತನನ್ನು ಇಂದ್ರಜಿತುವು ಪರಿವಾರದೊಡನೆ ಸಭಾಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿದ್ದ ರಾವಣನಿಗೆ ‘ಇದೋ ಆ ಕಪಿಯು’ ಎಂದು ತೋರಿಸಿದನು. ॥53॥ ಬಂಧಿತನಾಗಿದ್ದ, ಮದಿಸಿದ ಆನೆಯಂತಿದ್ದ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಹನುಮಂತನನ್ನು ನೋಡಿ ರಾಕ್ಷಸರು-ಅಶೋಕವನವನ್ನು ಧ್ವಂಸಮಾಡಿದ ಕಪಿಯು ಇವನೇ ಎಂದು ರಾವಣೇಶ್ವರನಲ್ಲಿ ನಿವೇದಿಸಿಕೊಂಡರು. ॥54॥

ರಾಜಸಭೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸವೀರರು ಆ ವಾನರನನ್ನು ನೋಡಿ, ಇವನಾರು? ಎಲ್ಲಿಂದ ಬಂದಿರುವನು? ಇವನು ಬಂದ ಕೆಲಸವೇನು? ಇವನಿಗೆ ಆಶ್ರಯದಾತರು ಯಾರು? ಎಂದು ಪರಸ್ಪರ ಮಾತನಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದರು. ॥55॥ ಹನುಮಂತನನ್ನು ನೋಡಿ ಕ್ರುದ್ಧರಾದ ಕೆಲವು ರಾಕ್ಷಸರು ‘ಈ ಕಪಿಯನ್ನು ಕೊಂದುಹಾಕಿರಿ, ಸುಟ್ಟು ಹಾಕಿರಿ, ತಿಂದು ಹಾಕಿರಿ’ ಎಂದು ಒಬ್ಬರು ಮತ್ತೊಬ್ಬರಿಗೆ ಹೇಳಿಕೊಂಡು ಕೂಗಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ॥ 56 ॥

ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಹನುಮಂತನು ಮಾರ್ಗವನ್ನು ದಾಟಿ ಮುಂದೆ ಹೋದ ನಂತರ, ಅಮೂಲ್ಯ ರತ್ನಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾಗಿದ್ದ, ರಾವಣನ ಸಭಾಭವನವನ್ನೂ, ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರನ ಪದತಲದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿದ್ದ ವೃದ್ಧರಾದ ಅಮಾತ್ಯ ರನ್ನೂ ಒಮ್ಮೆ ಕಣ್ಣುಹಾಯಿಸಿ ನೋಡಿದನು. ॥57॥ ಮಹಾ ತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ರಾವಣನು ವಿಕಾರವಾದ ಆಕಾರಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಸೆಳೆದಾಡಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಹನುಮಂತನನ್ನು ನೋಡಿದನು. ॥ 58 ॥ ತೇಜಬಲ ಸಂಪನ್ನನಾಗಿದ್ದ, ಸೂರ್ಯನಂತೆ ವಿರಾಜಿಸುತ್ತಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರ ನನ್ನು ಆ ಕಪಿಸತ್ತಮನು ನೋಡಿದನು. ॥59॥ ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸನ ಕಣ್ಣುಗಳು ಕೆಂಡದಂತೆ ಕೆಂಪಾಗಿ ಸುತ್ತು ತ್ತಿದ್ದವು. ಕಪಿಯನ್ನು ಒಮ್ಮೆ ದುರುಗಟ್ಟಿ ನೋಡಿ ರಾವಣನು ತನ್ನ ಸುತ್ತಲೂ ಕುಳಿತಿದ್ದ, ಸತ್ಕುಲಪ್ರಸೂತರಾದ, ಶೀಲವಂತ ರಾದ, ವೃದ್ಧರಾದ ಮಂತ್ರಿ ಮುಖ್ಯರಿಗೆ - ‘ಈತನನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ವಿಚಾರಿಸಿಕೊಳ್ಳಿ’ ಎಂದು ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದನು. ॥60॥

ರಾವಣನ ಅಪ್ಪಣೆಯಂತೆ ಮಂತ್ರಿಮಹೋದಯರು ಕಪಿವರನನ್ನು ಅನುಕ್ರಮವಾಗಿ ಪ್ರಶ್ನಿಸಲು ಉಪಕ್ರಮಿಸಿದರು - ‘ನೀನಾರು? ಇಲ್ಲಿಗೇಕೆ ಬಂದಿರುವೆ? ಯಾವ ಕಾರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಬಂದಿರುವೆ?’ ಎಂದು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದಾಗ, ಹನುಮಂತನು - ‘ವಾನರ ಪ್ರಭುವಾದ ಸುಗ್ರೀವನಿಂದ ಕಳಿಸಿಕೊಟ್ಟು ಬಂದಿರುವ ದೂತನು ನಾನು’ ಎಂದು ಉತ್ತರಿಸಿದನು. ॥ 61 ॥

ಇತ್ಯಾರ್ಷೇ ಶ್ರೀಮದ್ರಾಮಾಯಣೇ ವಾಲ್ಮೀಕೀಯೇ ಆದಿಕಾವ್ಯೇ ಸುಂದರಕಾಂಡೇ ಅಷ್ಟಚತ್ವಾರಿಂಶಃ ಸರ್ಗಃ ॥ 48 ॥

ಮಹರ್ಷಿವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆದಿಕಾವ್ಯವಾದ ಶ್ರೀಮದ್ರಾಮಾಯಣದ ಸುಂದರಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ನಲವತ್ತೆಂಟನೆಯ ಸರ್ಗವು ಮುಗಿಯಿತು.

ನಲವತ್ತೊಂಭತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ

ರಾವಣನ ಪ್ರಭಾಯುಕ್ತವಾದ ಮುಖವನ್ನು ನೋಡಿ ಹನುಮಂತನು ಆಶ್ಚರ್ಯಪಟ್ಟಿದ್ದು

ಭಯಂಕರ ಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ಹನುಮಂತನು ರಾವಣನ ವಂಚನೆಯ ಕೃತ್ಯವನ್ನು ನೋಡಿ ಆಶ್ಚರ್ಯ ಪಟ್ಟನು*. ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಕಣ್ಣು ಕೆಂಪಗಾಗಿಸಿ** ಆ ರಾವಣನನ್ನು ನೋಡಿದನು. ॥1॥ ಆಗ ರಾವಣನು ಅತಿಶಯವಾದ ಕಾಂತಿಯಿಂದ ಬೆಳಗುತ್ತಿದ್ದನು. ಮಹಾಮೌಲ್ಯದ, ಸುವರ್ಣಮಯವಾದ, ಮುತ್ತುಗಳ ಗೊಂಚಲುಗಳಿಂದ ಸಮಾವೃತವಾಗಿದ್ದ ಕಿರೀಟವನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದನು. ॥2॥

* ರಾವಣನು ಇಂದ್ರಜಿತುವಿನ ಮೂಲಕ ತನ್ನನ್ನು ಬಂಧಿಸಿ ಸಭೆಗೆ ಕರೆಸಿಕೊಂಡ ಬಗ್ಗೆ ಆಶ್ಚರ್ಯವಾಯಿತು.

** ರಾವಣನು ಸೀತಾದೇವಿಯನ್ನು ಕದ್ದು ತಂದುದಕ್ಕಾಗಿ, ಅಶೋಕವನದಲ್ಲಿ ಅವಳನ್ನು ಬೆದರಿಸಿದ್ದಕ್ಕಾಗಿ ಹನುಮಂತನು ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಕೆಂಪಾಗಿಸಿ ಕ್ರುದ್ಧನಾದುದು.

ಸುವರ್ಣಮಯವಾದ ಆಭರಣಗಳನ್ನು ತೊಟ್ಟಿದ್ದನು. ಆ ಆಭರಣಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಣೆ ಹಿಡಿದ ವಜ್ರಗಳಿಂದಲೂ, ಮಹಾಮೌಲ್ಯದ ಮಣಿಗಳಿಂದಲೂ, ಕೆಲವು ಬರೀ ಚಿನ್ನದಿಂದಲೂ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟು, ಎಲ್ಲವೂ ಮನಸ್ಸಿನ ಸಂಕಲ್ಪದಿಂದಲೇ ನಿರ್ಮಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿರುವೆಯೋ ಎಂಬಂತೆ ಚಿತ್ರ-ವಿಚಿತ್ರವಾದ ಭೂಷಣಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತನಾಗಿದ್ದನು. ॥3॥ ಅವನು ಬೆಲೆ ಕಟ್ಟಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲದ ಪಟ್ಟವಸವನ್ನುಟ್ಟಿದ್ದನು. ರಕ್ತಚಂದನವನ್ನು ಪೂಸಿಕೊಂಡಿದ್ದನು. ವಿಚಿತ್ರವಾದ ವಿಧ-ವಿಧವಾದ ಕಸ್ತೂರೀ, ಗೋರೋಚನಾದಿ ಸುಗಂಧ ದ್ರವ್ಯಗಳಿಂದಲೂ, ಹತ್ತು ತಲೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಸುಂದರವಾದ ತ್ರಿಪುಂಡ್ರಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತನಾಗಿದ್ದನು. ॥4॥ ಅವನ ಕಣ್ಣುಗಳು ವಿಶಾಲವಾಗಿದ್ದುದರಿಂದ ದರ್ಶನೀಯವಾಗಿದ್ದವು. ಕೆಂಪಾಗಿದ್ದುದರಿಂದ ವಿಚಿತ್ರವೂ ಭಯಂಕರವಾಗಿಯೂ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದವು. ಅವನ ಕೊರೆದಾಡೆಗಳು ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾಗಿ ತೀಕ್ಷ್ಣವಾಗಿ ಹೊಳೆ ಯುತ್ತಿದ್ದವು. ತುಟಿಗಳು ಜೋಲಾಡುತ್ತಿದ್ದವು. ಬಗೆ-ಬಗೆಯ ದುಷ್ಟಮೃಗಗಳಿಂದ ವ್ಯಾಪ್ತವಾದ ಶಿಖರಗಳಿಂದ ಕೂಡಿರುವ ಮಂದರ ಪರ್ವತದಂತೆ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ರಾವಣನು ಹತ್ತು ತಲೆಗಳಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ॥5-6॥ ಅವನ ಶರೀರವು ಕಾಡಿಗೆಯ ಬೆಟ್ಟದಂತೆ ಇತ್ತು. ವಕ್ಷ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಮಿರಮಿರನೆ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿದ್ದ ರತ್ನಹಾರಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಅವನು ಧರಿಸಿದ್ದ ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರನಂತೆ ಕಾಂತಿಯುಕ್ತವಾದ ರತ್ನಹಾರಗಳು ಕಪ್ಪಾದ ಮೋಡಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾದ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಹಾರುತ್ತಿದ್ದ ಕೊಕ್ಕರೆಗಳಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. ॥7॥ ಅವನ ತೋಳುಗಳು ಭುಜಕೀರ್ತಿಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾಗಿದ್ದು, ಉತ್ತಮವಾದ ಚಂದನದಿಂದ ಲೇಪಿತವಾಗಿದ್ದವು. ಜಾಜ್ವಲ್ಯಮಾನವಾದ ತೋಳುಬಂದಿಗಳಿಂದ ಯುಕ್ತವಾಗಿದ್ದ ರಾವಣನ ದಪ್ಪವಾದ ತೋಳುಗಳು ಐದು ಹೆಡೆಗಳುಳ್ಳ ಸರ್ಪದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದವು. ॥8॥ ಆಗ ರಾವಣನು ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಸಿಂಹಾಸನದಲ್ಲಿ ಹಾಯಾಗಿ ಕುಳಿತಿದ್ದನು. ಅದು ಸ್ಫಟಿಕವಾಗಿದ್ದು, ರತ್ನಗಳಿಂದ ಚಿತ್ರಿತವಾಗಿ ಆಶ್ಚರ್ಯವಾಗಿ ನಿರ್ಮಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತ್ತು. ಆ ಸಿಂಹಾಸನಕ್ಕೆ ಉತ್ತಮವಾದ ರತ್ನಗಂಬಳಿಯ ಮೇಲು ಹೊದಿಕೆಯಿತ್ತು. ॥ 9 ॥ ಅತಿಶಯವಾಗಿ ಅಲಂಕರಿಸಿಕೊಂಡ ಪ್ರಮದೆಯರು ಚಾಮರಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ರಾವಣನ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ನಿಂತುಕೊಂಡು ಗಾಳಿ ಬೀಸುತ್ತಿದ್ದರು. ॥ 10 ॥ ರಾಜ್ಯಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿದಿದ್ದವರೂ, ಬಲದರ್ಪಿತರೂ ಆದ ದುರ್ಧರ, ಪ್ರಹಸ್ತ, ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವ, ನಿಕುಂಭ ಮೊದಲಾದ ನಾಲ್ಕು ಮಂತ್ರಿಗಳು ಅವನ ಸುತ್ತಲೂ ಕುಳಿತಿದ್ದರು. ಆ ನಾಲ್ಕು ಸಚಿವರಿಂದ ಪರಿವೃತನಾಗಿ ಹಾಯಾಗಿ ಆಸೀನನಾಗಿದ್ದ ರಾವಣನು ನಾಲ್ಕು ಸಮುದ್ರಗಳಿಂದ ಪರಿವೃತವಾದ ಭೂಮಂಡಲದಂತೆ ಒಪ್ಪುತ್ತಿದ್ದನು. ॥ 11-12 ॥ ಮಂತ್ರ ತತ್ತ್ವಜ್ಞರಾದ ಸಮರ್ಥರಾದವರೂ, ತನ್ನ ಒಳಿತನ್ನೇ ಬಯಸುವವರೂ ಆದ ಮಂತ್ರಿಗಳಿಂದ ಹಾಗೂ ಇತರ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದಲೂ ಸೇವಿತನಾದ ರಾವಣನು, ದೇವತೆಗಳಿಂದ ಸೇವಿತನಾದ ದೇವೇಂದ್ರನಂತೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ॥ 13 ॥ ಮೇರು ಪರ್ವತದ ಶಿಖರದ ಮೇಲೆ ದಟ್ಟವಾಗಿ ಕವಿದಿರುವ, ನೀರಿನಿಂದ ಪೂರ್ಣವಾದ ಕಾರ್ಮುಗಿಲಿನಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರನನ್ನು ಹನುಮಂತನು ನೋಡಿದನು. ॥ 14 ॥ ಆಗ ಭಯಂಕರ ಪರಾಕ್ರಮಿಗಳಾದ ರಾಕ್ಷಸರು ಎಡೆಬಿಡದೆ ಬಹಳವಾಗಿ ಪೀಡಿಸುತ್ತಿದ್ದರೂ ಹನು ಮಂತನು ರಾವಣೇಶ್ವರನನ್ನು ಎವೆಯಿಕ್ಕದೆ ನೋಡುತ್ತಲೇ ಇದ್ದನು. ॥ 15 ॥ ಜಾಜ್ವಲ್ಯಮಾನವಾಗಿ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರನನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ ಅವನ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಆಕರ್ಷಿತನಾದ ಹನುಮಂತನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ಅಂದುಕೊಂಡನು. ॥16॥

ಆಹಾ! ರಾವಣನ ಈ ರೂಪವು ಅತ್ಯದ್ಭುತವು. ಧೈರ್ಯವು ನಿರುಪಮಾನವು. ಸತ್ತ್ವವು ಪ್ರಶಂಸಾರ್ಹವು. ತೇಜಸ್ಸು ಅಸದೃಶವು. ನಿಜವಾಗಿ ಈ ರಾಕ್ಷಸರಾಜನು ಸರ್ವಲಕ್ಷಣ ಸಂಪನ್ನನಾಗಿರುವನು. ॥17॥ ಈ ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರನಲ್ಲಿ ಅಧರ್ಮಾಚರಣೆಯು ಪ್ರಬಲವಾಗಿರದಿದ್ದರೆ ಇವನು ನಿಜವಾಗಿ ದೇವೇಂದ್ರನಿಂದೊಡಗೂಡಿದ ಸುರಲೋಕವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವನು. ॥ 18 ॥ ಕ್ರೂರನೂ, ಹಿಂಸಾತ್ಮಕನೂ, ಲೋಕನಿಂದಿತನೂ ಆದ ಇವನ ಅಧರ್ಮ ಕೃತ್ಯಗಳಿಂದ,
ಸುರಾ-ಸುರರು ಒಡಗೊಂಡ ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳು ಇವನಿಗೆ ಭಯಗೊಳ್ಳುತ್ತಿವೆ. ॥ 19 ॥ ಇವನು ಕ್ರುದ್ಧನಾದರೆ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತನ್ನು ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿಸಿ ಪ್ರಳಯವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಲು ಸಮರ್ಥನಾಗಿದ್ದಾನಲ್ಲಾ! ಭಾರೀ ಪರಾಕ್ರಮಶಾಲಿಯಾದ ರಾವಣನ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಗ್ರಹಿಸಿ, ಬುದ್ಧಿಶಾಲಿಯಾದ ಹನುಮಂತನು ಹೀಗೆ ಚಿಂತಿಸಿದನು. ॥ 20 ॥

ಇತ್ಯಾರ್ಷೇ ಶ್ರೀಮದ್ರಾಮಾಯಣೇ ವಾಲ್ಮೀಕೀಯೇ ಆದಿಕಾವ್ಯೇ ಸುಂದರಕಾಂಡೇ ಏಕೋನಪಂಚಾಶಃ ಸರ್ಗಃ ॥ 49 ॥

ಮಹರ್ಷಿವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆದಿಕಾವ್ಯವಾದ ಶ್ರೀಮದ್ರಾಮಾಯಣದ ಸುಂದರಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ನಲವತ್ತೊಂಭತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗವು ಮುಗಿಯಿತು.

ಐವತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ

ರಾವಣನು ಪ್ರಹಸ್ತನ ಮೂಲಕ ಹನುಮಂತನು ಲಂಕೆಗೆ ಬಂದುದರ ಕಾರಣವನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದುದು, ತಾನು ಶ್ರೀರಾಮನ ದೂತನೆಂದು ಹನುಮಂತನು ಹೇಳಿದುದು

ಮಹಾಬಾಹುವೂ, ಲೋಕಕಂಟಕನೂ ಆದ ರಾವಣನು ತನ್ನ ಮುಂಭಾಗದಲ್ಲಿಯೇ ನಿಂತಿದ್ದ ಕಂದುಬಣ್ಣದ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಹನುಮಂತನನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸುತ್ತಾ ನೋಡಿ ಕೋಪೋದ್ರಿಕ್ತನಾದನು. ॥1॥ ಮಹಾತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿರುವ ಕಪಿವರನನ್ನು ನೋಡಿ, ಸಂಶಯಚಿತ್ತನಾಗಿ ಇಂತು ಆಲೋಚಿಸಿದನು -

‘‘ಹಿಂದೊಮ್ಮೆ ನಾನು ಕೈಲಾಸಪರ್ವತವನ್ನು ಕದಲಿಸಿದಾಗ ನಂದಿಯನ್ನು ಕಪಿಯೆಂದು ಹಾಸ್ಯಮಾಡಿದ್ದೆನು. ಆಗ ಕುಪಿತನಾದ ನಂದೀಶ್ವರನು ‘ಕಪಿಯಿಂದಲೇ ನೀನು ವಿನಾಶ ಹೊಂದುವೆ’ ಎಂದು ಶಾಪವನ್ನಿತ್ತಿದ್ದನು. ಈಗ ಆ ನಂದಿಯೇ ಈ ರೂಪದಿಂದ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿರುವನೇ? ಅಥವಾ ಬಾಣಾಸುರನೇನಾದರೂ ಕಪಿರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿ ಬಂದಿರುವನೇ? ॥ 2-3 ॥

ಹೀಗೆ ಯೋಚಿಸುತ್ತಾ ಕೋಪದಿಂದ ಕೆಂಗಣ್ಣನಾಗಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸ ರಾಜನು ಅಮಾತ್ಯಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಪ್ರಹಸ್ತನನ್ನು ನೋಡಿ, ಸಂದರ್ಭೋಚಿತವಾದ, ಅನೇಕಾರ್ಥಗಳುಳ್ಳ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು - ॥4॥

ಮಹಾಮಾತ್ಯನೇ! ‘‘ಈ ದುಷ್ಟನು ಎಲ್ಲಿಂದ ಬಂದವನು? ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬರಲು ಕಾರಣವೇನು? ಉದ್ಯಾನವನ್ನು ನಾಶಮಾಡಿದ್ದು ಯಾವ ಪ್ರಯೋಜನಕ್ಕಾಗಿ? ರಾಕ್ಷಸಿಯರನ್ನು ಭಯಪಡಿಸಿದುದು ಏಕೆ? ಯಾರಿಂದಲೂ ಎದುರಿಸಲು ಅಸಾಧ್ಯವಾದ, ದುರ್ಭೇದ್ಯವಾದ ನನ್ನ ಪಟ್ಟಣಕ್ಕೆ ಬಂದುದೇಕೆ? ಕಿಂಕರಾದಿ ರಾಕ್ಷಸರೊಡನೆ ಯುದ್ಧಮಾಡಿದ ಉದ್ದೇಶ ವೇನು? ಇವೇ ಮುಂತಾಗಿ ಈ ವಾನರನಲ್ಲಿ ಕೇಳು.’’ ॥5-6॥

ರಾವಣನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಪ್ರಹಸ್ತನು ವಾನರನ ಬಳಿ ಹೀಗೆ ಕೇಳಿದನು - ‘‘ಕಪೀಶ್ವರನೇ! ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲೀ. ನೀನಿಲ್ಲಿ ಭಯಗೊಳ್ಳುವ ಕಾರಣವಿಲ್ಲ. ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಸವನ್ನಿಡು. ನಿಜವನ್ನು ಹೇಳು. ಇಂದ್ರನಿಂದ ಕಳುಹಲ್ಪಟ್ಟು ನೀನಿಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿರುವೆಯಾ? ಭಯಪಡುವ ಕಾರಣವಿಲ್ಲ. ನಿಜ ಹೇಳಿದರೆ ನೀನು ಬಿಡುಗಡೆಹೊಂದುವೆ. ॥7-8॥

ಗೂಢಚಾರಿಯಾಗಿ ನೀನು ನಮ್ಮ ನಗರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿರುವೆಯಾ? ನಿನ್ನನ್ನು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಕಳುಹಿಸಿದವರು ಕುಬೇರನೋ? ಯಮನೋ? ವರುಣನೋ? ಅಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ವಿಜಯಾಕಾಂಕ್ಷೆಯಿಂದ ವಿಷ್ಣುವೇ ನಿನ್ನನ್ನು ದೂತನಾಗಿ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಕಳಿಸಿರುವನೇ? ನಿನ್ನ ರೂಪವು ಮಾತ್ರ ವಾನರನದು. ಇಂತಹ ಅದ್ಭುತವಾದ ನಿನ್ನ ತೇಜಸ್ಸು ವಾನರ ಮಾತ್ರರಿಗೆ ಇರಲಾರದು.
॥9-10॥ ‘‘ಎಲೈ ವಾನರಾ! ನಿಜವನ್ನು ಹೇಳಿದರೆ ನೀನು ಈಗಲೇ ಬಂಧನಮುಕ್ತನಾಗುವೆ. ಸುಳ್ಳನ್ನು ಹೇಳಿದರೆ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಕಳಕೊಳ್ಳಬೇಕಾದೀತು. ॥11॥ ಅಥವಾ ನೀನು ಈ ರಾವಣ ನಗರವನ್ನು ಏಕೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದೆ?’’ ಎಂದು ಪ್ರಹಸ್ತನು ಕೇಳಿದಾಗ ಹನುಮಂತನು ರಾವಣನಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು - ‘‘ನಾನು ಇಂದ್ರ, ಯಮ, ವರುಣ ಹೀಗೆ ಯಾರ ದೂತನೂ ಅಲ್ಲ. ಕುಬೇರನ ಸ್ನೇಹಿತನೂ ಅಲ್ಲ. ನಾನು ವಿಷ್ಣುವಿನ ಪ್ರೇರಣೆಯಿಂದ ಬಂದವನೂ ಅಲ್ಲ. ॥12-13॥

ನಾನು ವೇಷವನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸಿ ಬಂದವನೂ ಅಲ್ಲ. ಹುಟ್ಟಿನಿಂದಲೇ ವಾನರನು ನಾನು. ಅದೇ ನಿಜರೂಪದಿಂದ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿರುವೆನು. ರಾಕ್ಷಸರಾಜನಾದ ನಿನ್ನ ದರ್ಶನವು ಬಹಳ ಕಷ್ಟಕರವಾದುದರಿಂದ ನಾನು ಹೀಗೆ ಮಾಡ ಬೇಕಾಯಿತು. ॥14॥ ನಿನ್ನನ್ನು ನೋಡಲಿಕ್ಕಾಗಿಯೇ ವನವನ್ನು ನಾಶಮಾಡಿದೆ. ಆಗ ಬಲಶಾಲಿಗಳಾದ ರಾಕ್ಷಸರು ಯುದ್ಧಾ ಕಾಂಕ್ಷೆಯಿಂದ ಬಂದರು. ನಾನು ದೇಹ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಅವರನ್ನು ಎದುರಿಸಿ, ಯುದ್ಧಮಾಡಬೇಕಾಯಿತು. ಸುರಾ ಸುರರೆಲ್ಲಾ ಸೇರಿದರೂ ನನ್ನನ್ನು ಅಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ಬಂಧಿಸಲಾರರು. ನಿನ್ನ ಕುಮಾರನಿಗೆ ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಕರುಣಿಸಿದ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರೇ ನನಗೆ ಈ ವರವನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿರುವನು. ರಾಕ್ಷಸರಾಜನಾದ ನಿನ್ನನ್ನು ನೋಡಲೆಂದೇ ಉದ್ದೇಶಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಈ ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರಕ್ಕೆ ನಾನೇ ಕಟ್ಟುಬಿದ್ದಿರುವೆ. ॥15-17॥ ನಾನು ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರದ ಬಂಧನದಿಂದ ಪೂರ್ತಿಯಾಗಿ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದಿರುವೆನು. ಯಾವುದೋ ರಾಜಕಾರ್ಯದ ನಿಮಿತ್ತವಾಗಿ ನಾನು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿರುವೆನು. ನಿನ್ನನ್ನು ನೋಡಲೆಂದೇ ಈ ರಾಕ್ಷಸರ ಕಿರುಕುಳವನ್ನು ಸಹಿಸಿಕೊಂಡಿರುತ್ತೇನೆ. ॥18॥

‘‘ರಾಜನೇ! ಭಾರೀ ಪರಾಕ್ರಮಶಾಲಿಯಾದ ಶ್ರೀರಾಮನ ದೂತನೆಂದು ನನ್ನನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊ. ನಿನಗೆ ಹಿತವಾಗು ವಂತಹ ನನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಮನಸ್ಸಿಟ್ಟು ಕೇಳು.’’ ॥ 19 ॥

ಇತ್ಯಾರ್ಷೇ ಶ್ರೀಮದ್ರಾಮಾಯಣೇ ವಾಲ್ಮೀಕೀಯೇ ಆದಿಕಾವ್ಯೇ ಸುಂದರಕಾಂಡೇ ಪಂಚಾಶಃ ಸರ್ಗಃ ॥ 50 ॥

ಮಹರ್ಷಿವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆದಿಕಾವ್ಯವಾದ ಶ್ರೀಮದ್ರಾಮಾಯಣದ ಸುಂದರಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಐವತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗವು ಮುಗಿಯಿತು.

ಐವತ್ತೊಂದನೆಯ ಸರ್ಗ

ಹನುಮಂತನು ಶ್ರೀರಾಮನ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾ ರಾವಣನಿಗೆ ಹಿತೋಪದೇಶವನ್ನು ಮಾಡಿದುದು

ಮಹಾಸತ್ತ್ವನೂ, ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠನೂ ಆದ ಹನುಮಂತನು ಮಹಾಬಲಿಷ್ಠನಾದ ದಶಗ್ರೀವನನ್ನು ಉದ್ದೇಶಿಸಿ, ನಿರ್ಭಯ ನಾಗಿ ಅರ್ಥವತ್ತಾದ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳತೊಡಗಿದನು - ॥1॥ ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರನೇ! ವಾನರರಾಜನಾದ ಸುಗ್ರೀವನ ಸಂದೇಶವನ್ನು ಹೊತ್ತುಕೊಂಡು ನಾನು ಲಂಕೆಗೆ ಬಂದಿರುವೆನು. ನಿನಗೆ ಸೋದರನಂತಿರುವ* ಸುಗ್ರೀವನು ನಿನ್ನ ಕ್ಷೇಮ ಸಮಾಚಾರವನ್ನು ಕೇಳಿರುವನು. ॥ 2 ॥

* ವಾಲಿಗೂ ರಾವಣನಿಗೂ ಸಖ್ಯವಿತ್ತು. (ಉತ್ತರಕಾಂಡ 34ನೇ ಸರ್ಗವನ್ನು ನೋಡಿರಿ.) ವಾಲಿಗೆ ಸೋದರನಾದ್ದರಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನು ರಾವಣನ ಕ್ಷೇಮಸಮಾಚಾರಗಳನ್ನು ಕೇಳಿರುವುದು ರಾಜಮರ್ಯಾದೆ.

ನಿನಗೆ ಸಹೋದರ ಸಮಾನನಾದ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಸುಗ್ರೀವನ ಸಂದೇಶವನ್ನು ಕೇಳು. ಇದು ಧರ್ಮಾರ್ಥಯುಕ್ತವಾಗಿದೆ. ಇಹ-ಪರಗಳೆರಡರ ಸುಖಕ್ಕೂ ಸಾಧನಭೂತವಾಗಿದೆ. ॥ 3 ॥ ದಶರಥನೆಂಬ ಓರ್ವ ರಾಜನಿದ್ದನು. ಅವನು ರಥಾಶ್ವ ಗಜಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದನು. ಪ್ರಜಾಜನರಿಗೆ ತಂದೆಯೋಪಾದಿಯಲ್ಲಿದ್ದು, ಲೋಕಕ್ಕೆ ಪ್ರಿಯಬಂಧುವಾಗಿದ್ದನು. ಇಂದ್ರನಂತೆ ತೇಜಃಶಾಲಿಯಾಗಿದ್ದನು. ॥ 4 ॥ ಅವನ ಹಿರಿಯ ಮಗನು ಶ್ರೀರಾಮನು. ಅವನು ಆಜಾನುಬಾಹು, ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಪ್ರಿಯಕರನೂ, ಸರ್ವಸಮರ್ಥನೂ ಆದ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ತಂದೆಯ ಆಜ್ಞಾನುಸಾರವಾಗಿ ತಮ್ಮನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಹಾಗೂ ಭಾರ್ಯೆಯಾದ ಸೀತಾದೇವಿಯೊಂದಿಗೆ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ದಂಡಕಾರಣ್ಯವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ॥5-6॥ ಪತಿಯನ್ನೇ ಅನುಸರಿಸಿ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದ, ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಜನಕನ ಮಗಳೂ, ಶ್ರೀರಾಮನ ಪತ್ನಿಯೂ ಆದ ಸೀತಾದೇವಿಯು ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಕಳೆದು ಹೋದಳು. ॥7॥ ಶ್ರೀರಾಮನು ತಮ್ಮನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ಸೀತಾದೇವಿಯನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಾ ಋಷ್ಯಮೂಕ ಪರ್ವತಕ್ಕೆ ಬಂದು ಅಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವನೊಡನೆ ಗೆಳೆತನ ಮಾಡಿಕೊಂಡನು. ॥8॥ ಸೀತಾದೇವಿಯನ್ನು ಹುಡುಕಿಕೊಡುವುದಾಗಿ ಸುಗ್ರೀವನು, ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾರಾಜ್ಯವನ್ನು ಕೊಡಿಸುವುದಾಗಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ಹೀಗೆ ಇಬ್ಬರೂ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿದರು. ॥9॥ ಬಳಿಕ ರಾಜಕುಮಾರನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನು ತನ್ನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯಂತೆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ವಾಲಿಯನ್ನು ಕೊಂದು, ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ವಾನರ- ಭಲ್ಲೂಕಗಳಿಗೆ ರಾಜನನ್ನಾಗಿಸಿದನು. ॥10॥ ರಾವಣೇಶ್ವರಾ! ವಾಲಿಯು ಯಾರೆಂಬುದನ್ನು, ಅವನ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ನೀನು ತಿಳಿದೇ ಇರುವೆ. ಅಂತಹ ಮಹಾಬಲಿಷ್ಠನಾದ ವಾಲಿಯನ್ನು ಶ್ರೀರಾಮನು ಒಂದೇ ಬಾಣದಿಂದ ಸಂಹರಿಸಿದನು. ॥11॥ ಸತ್ಯಸಂಧನೂ, ವಾನರರಾಜನೂ, ಆದ ಸುಗ್ರೀವನು ಸೀತಾನ್ವೇಷಣೆಗಾಗಿ ಪ್ರಯತ್ನಶೀಲನಾಗಿ ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳಿಗೂ ವಾನರರನ್ನು ಕಳುಹಿದನು. ॥ 12 ॥ ಸುಗ್ರೀವನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಲಕ್ಷ-ಲಕ್ಷ ಕಪೀಶ್ವರರು ಅಂತರಿಕ್ಷದಲ್ಲಿಯೂ, ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿಯೂ, ಪಾತಾಳದಲ್ಲಿಯೂ ಹೀಗೆ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಸೀತೆಯನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ॥ 13 ॥ ಅವರಲ್ಲಿ ಕೆಲವರು ಗರುತ್ಮಂತನಂತೆ ಪರಾಕ್ರಮಶಾಲಿಗಳು, ಕೆಲವರು ವಾಯುವಿನಂತೆ ವೇಗಶಾಲಿಗಳು. ಬಲವೀರ್ಯಸಂಪನ್ನರಾದ ಆ ವಾನರರು ಯಾವುದೇ ತಡೆಯಿಲ್ಲದೆ ಸಂಚರಿಸುವವರು. ಹಾಗೆ ಸೀತೆಯನ್ನು ಹುಡುಕಲು ಹೊರಟವರಲ್ಲಿ ನಾನೂ ಒಬ್ಬನು. ॥ 14 ॥ನನ್ನನ್ನು ಹನುಮಂತನೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ನಾನು ವಾಯುದೇವನ ಪುತ್ರನು. ಸೀತಾದೇವಿಯನ್ನು ಹುಡುಕುವುದಕ್ಕಾಗಿ ನೂರು ಯೋಜನ ವಿಸ್ತಾರವಾದ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ವೇಗವಾಗಿ ಲಂಘಿಸಿ, ಈ ಲಂಕೆಗೆ ಬಂದಿರುವೆನು. ಅವಳನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಾ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿರುವಾಗ ನನಗೆ ಅವಳು ಇಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬಂದಳು. ॥ 15-16 ॥

ಎಲೈ ಮಹಾಪ್ರಾಜ್ಞನೇ! ನೀನು ಧರ್ಮಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿದವನು. ತೀವ್ರವಾದ ತಪಸ್ಸನ್ನಾಚರಿಸಿ ಅನೇಕ ವರಗಳನ್ನು ಪಡೆದಿರುವೆ. ಅಂತಹ ನಿನಗೆ ಪರಸತಿಯನ್ನು ಬಂಧಿಸಿಡುವುದು ಯೋಗ್ಯವೆನಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ॥17॥ ಧರ್ಮಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾದ, ಅಪಾಯದಿಂದ ಕೂಡಿರುವ ವಂಶವನ್ನೇ ತೊಡೆದು ಹಾಕುವ ಇಂತಹ ಕುತ್ಸಿತ ಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ನಿನ್ನಂತಹ ಬುದ್ಧಿವಂತರು ಖಂಡಿತವಾಗಿಯೂ ತೊಡಗಬಾರದು. ॥18॥

ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಬಿಡುವ ಹಾಗೂ ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನ ಧನುಸ್ಸಿನಿಂದ ಹೊರಚಿಮ್ಮುವ ಬಾಣಗಳ ಮುಂದೆ ನಿಲ್ಲುವ ಶಕ್ತಿಯು ದೇವಾಸುರರಲ್ಲಿ ಯಾರಿಗಿದೆ ? (ಯಾರೂ ನಿಲ್ಲರಾರರು.) ॥ 19 ॥ ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರಾ ! ಧರ್ಮಸ್ವರೂಪನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಅಪರಾಧವನ್ನೆಸಗಿದವನಿಗೆ ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಸುಖವು ಸಿಗಲಾರದು. ಆದ್ದರಿಂದ ನಾನೀಗ ಹೇಳಲಿರುವ ಮಾತುಗಳು ತ್ರಿಕಾಲಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಹಿತಕರವೂ, ಧರ್ಮಾರ್ಥಸಾಧನೆಗೆ ಅನುಕೂಲಕರವೆಂದೂ ತಿಳಿದುಕೋ. ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಪುರುಷೋತ್ತಮನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಸೀತಾದೇವಿಯನ್ನು ಒಪ್ಪಿಸಿಬಿಡು. ॥ 20-21 ॥ ರಾವಣೇಶ್ವರಾ ! ಸೀತಾದೇವಿಯನ್ನು ನಾನು ಸಂದರ್ಶಿಸಿದೆನು. ಇತರ ವಾನರರಿಗೆ ಅಲಭ್ಯವಾದ ಜಾನಕೀದೇವಿಯ ದರ್ಶನವು ನನಗೆ ಲಭಿಸಿತು. ಇನ್ನು ಮುಂದೆ ಮಾಡಬೇಕಾದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಶ್ರೀರಾಮನೇ ನಿರ್ಣಯಿಸುವನು. ॥22॥ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾ ಇಲ್ಲಿ ಶೋಕಾಕುಲಳಾದ ಸೀತಾದೇವಿಯನ್ನು ನಾನು ನೋಡಿದೆನು. ನೀನು ಅಪಹರಿಸಿತಂದಿರುವ ಈ ಸೀತಾದೇವಿಯು ನಿನ್ನನ್ನೂ, ನಿಮ್ಮವರನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲಿರುವ ಐದು ಹೆಡೆಗಳುಳ್ಳ ಹೆಣ್ಣು ಸರ್ಪರೂಪಿಣೀ ಎಂದು ನೀನು ತಿಳಿದಿಲ್ಲ. ಅವಳು ನಿಮ್ಮೆಲ್ಲರ ಮೃತ್ಯುದೇವತೆಯಾಗಿದ್ದಾಳೆ. ॥23॥ ಹೆಚ್ಚು ವಿಷಪೂರಿತವಾದ ಅನ್ನವನ್ನು ತಿಂದು, ಎಂತಹ ಜಠರಾಗ್ನಿಯಿದ್ದವನಾದರೂ ಅದನ್ನು ಜೀರ್ಣಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾರನು. ಅಂತೆಯೇ ಎಷ್ಟೇ ಪರಾಕ್ರಮಶಾಲಿಗಳಾದ ಸುರಾಸುರರಿರಲಿ ಅವರಿಂದ ಸೀತೆಯನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಸಾಧ್ಯವಾಗದು. ॥24॥ ನೀನು ಕಷ್ಟಪಟ್ಟು ತಪಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡಿ ಧರ್ಮವನ್ನು ಸಂಪಾದಿಸಿರುವೆ. ಆತ್ಮರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಪಡೆದಿರುವೆ. ಅದನ್ನು ನೀನನು ಸೀತಾಪಹರಣರೂಪೀ ಅಧರ್ಮದಿಂದ ಕೈಯಾರೆ ಕೆಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು ನ್ಯಾಯವಲ್ಲ. ॥25॥ ಕಠಿಣವಾದ ತಪಸ್ಸನ್ನಾಚರಿಸಿ ನೀನು ದೇವತೆಗಳಿಂದಾಗಲೀ, ಅಸುರರಿಂದಾಗಲೀ, ಮರಣವು ಬಾರದಿರುವಂತೆ ವರವನ್ನು ಪಡೆದಿರುವೆ. ಆದರೂ ನಿನ್ನ ಮರಣಕ್ಕಾಗಿ ಅನಿವಾರ್ಯವಾದ ದೊಡ್ಡ ಕಾರಣವಿದೆಯಲ್ಲ. (ನೀನು ನರವಾನರರಿಂದ ಅವಧ್ಯನಲ್ಲ ತಾನೆ !) ॥26॥ ನಮ್ಮ ಒಡೆಯನಾದ ಸುಗ್ರೀವನು ದೇವತೆ ಅಲ್ಲ; ಅಸುರನಲ್ಲ, ರಾಕ್ಷಸನೂ ಅಲ್ಲ; ದಾನವನಲ್ಲ, ಗಂಧರ್ವನಲ್ಲ, ಯಕ್ಷನಲ್ಲ, ನಾಗ ಜಾತಿಗೆ ಸೇರಿದವನೂ ಅಲ್ಲ, ಅವನೊಬ್ಬ ವಾನರ ಶ್ರೇಷ್ಠನು. ಶ್ರೀರಾಮನೂ ಮಾನವನು ಇವರಿಬ್ಬರೊಡನೆಯೂ ನೀನು ಹಗೆತನವನ್ನು ಬೆಳೆಸಿಕೊಂಡಿರುವಾಗ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಹೇಗೆ ತಾನೇ ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲೆ? ॥ 27-28 ॥ ಧರ್ಮಲಗಳು, ಅಧರ್ಮಫಲಗಳು ಎಂದಿಗೂ ಕೂಡಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಧರ್ಮಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ಶುಭ ಫಲಗಳೂ, ಅಧರ್ಮಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ಅಶುಭ ಲಗಳೂ ದೊರಕುವುವು. ಧರ್ಮಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಯಿಂದ ಅಧರ್ಮಕಾರ್ಯಫಲವು ನಶಿಸಲಾರದು. (‘‘ಅವಶ್ಯಮೇವ ಭೋಕ್ತವ್ಯಂ ಕೃತಂ ಕರ್ಮ ಶುಭಾಶುಭಮ್’’ ಎಂಬುದು ಆರ್ಯೋಕ್ತಿಯಲ್ಲವೇ ?) ॥ 29 ॥ ನೀನು ಆಚರಿಸಿದ ಧರ್ಮಲವು ಪೂರ್ತಿಯಾಗಿ ನಿನಗೆ ಲಭಿಸಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಯಾವ ಸಂದೇಹವೂ ಇಲ್ಲ. ಈಗ ನಿನ್ನ ಅಧರ್ಮ ಫಲಗಳು ಬಹುಬೇಗನೇ ಹೊಂದಲಿರುವೆ. ॥30॥ ದಂಡಕಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿನ ಖರದೂಷಣರ ವಧೆಯನ್ನೂ, ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಯುಲ್ಲಿನ ವಾಲಿವಧೆಯನ್ನೂ, ರಾಮ-ಸುಗ್ರೀವರ ಮೈತ್ರಿಯ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಮನಸ್ಸಿಗೆ ತಂದುಕೊಂಡು, ತನ್ನ ಹಿತವಾಗುವಂತೆ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಆಲೋಚಿಸಿಕೋ. ॥31॥ ಹಯ, ರಥ, ಗಜ, ಬಲದಿಂದೊಡಗೂಡಿದ ನಿನ್ನ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಸರ್ವನಾಶ ಮಾಡಲು ನಾನೊಬ್ಬನೇ ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಸಾಕು. ಆದರೆ ಅದಕ್ಕೆ ಶ್ರೀರಾಮನ ಅನುಮತಿಯಿಲ್ಲ. ॥32॥ ‘‘ಸೀತಾದೇವಿಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದ ಶತ್ರುವನ್ನು ಕೊಂದೇ ಕಳೆಯುತ್ತೇನೆ’’ ಎಂದು ಶ್ರೀರಾಮನು ಭಲ್ಲೂಕ-ವಾನರರ ಸಮಕ್ಷಮದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಮಾಡಿರುವನು. (ಈ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ನಾನು ಮಾಡಿದರೆ ಆ ಸ್ವಾಮಿಯ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಗೆ ಭಂಗ ಬರುವುದು.) ॥ 33 ॥ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಅಪಕಾರ ಮಾಡಿರುವವನು ಸಾಕ್ಷಾತ್ ದೇವೇಂದ್ರನೇ ಆಗಿದ್ದರೂ, ಅವನು ಸುಖವನ್ನು ಹೊಂದಲಾರನು (ಬದುಕಿರಲಾರನು). ಹೀಗಿರುವಾಗ ನಿನ್ನಂತಹ ಸಾಮಾನ್ಯನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಹೇಳುವುದೇನಿದೆ? ॥34॥ ನೀನು ಅಪಹರಿಸಿಕೊಂಡು ಬಂದು ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ಬಂಧಿಸಿಟ್ಟ ಸೀತಾದೇವಿಯು ಸಾಮಾನ್ಯ ಸ್ತ್ರೀಯೆಂದು ತಿಳಿದಿರುವೆ. ಆದರೆ ಅವಳು ನಿನ್ನ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಸರ್ವನಾಶ ಮಾಡಲು ಬಂದಿರುವ ಕಾಳರಾತ್ರಿಯೆಂದು ತಿಳಿ. ॥35॥ ಸೀತಾ ವಿಗ್ರಹ ರೂಪವಾದ ಪ್ರಬಲವಾದ ಕಾಲಪಾಶವನ್ನು ನೀನೇ ಸ್ವತಃ ಕತ್ತಿಗೆ ತೊಡಿಸಿಕೊಂಡಿರುವೆ. (ಅವಳೇನು ಸ್ವಯಂ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದವಳಲ್ಲ.) ಹೀಗಿರುವಾಗ ನೀನು ಕ್ಷೇಮವಾಗಿ ಹೇಗಿರಬಲ್ಲೆ? ಆಲೋಚಿಸು. ॥36॥ ಎತ್ತರವಾದ ಉಪ್ಪರಿಗೆ ಮನೆಗಳಿಂದಲೂ, ವಿಶಾಲವಾದ ಬೀದಿಗಳಿಂದಲೂ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿರುವ ಈ ಲಂಕೆಯು ಸೀತಾದೇವಿಯ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ದಗ್ಧವಾಗಿದೆ. ಶ್ರೀರಾಮನ ಕೋಪಜ್ವಾಲೆಗಳಿಂದ ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಪ್ರದೀಪ್ತವಾಗಿದೆ. ಹೀಗೆ ಉರಿಯುತ್ತಿರುವ ನಿನ್ನ ನಗರವನ್ನು ನೋಡು. ॥ 37 ॥ ನಿನ್ನೊಬ್ಬನ ಅಪರಾಧದಿಂದ ಆತ್ಮೀಯರಾದ ಮಿತ್ರರನ್ನು, ಮಂತ್ರಿಗಳನ್ನು, ಬಂಧುಗಳನ್ನು, ಜ್ಞಾತಿ-ಸಹೋದರರನ್ನು, ಮಡದಿ-ಮಕ್ಕಳನ್ನು, ಭೋಗೈಶ್ವರ್ಯಗಳನ್ನು, ಕಡೆಗೆ ನಿನ್ನ ಭಂಗಾರದ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಕೈಯಾರೆ ಬಲಿಗೊಡಬೇಡ. ॥38॥

ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರಾ! ನಾನು ಶ್ರೀರಾಮನ ಬಂಟನು. ಅವನ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ನಾನು ಏನು ಬೇಕಾದರೂ ಮಾಡಬಲ್ಲೆ. ದೂತನಾದವನು ಹೀತೋಪದೇಶಮಾಡುವುದು ನನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯವು. ವಿಶೇಷವಾಗಿ ವಾನರನು. ಶ್ರೀರಾಮನು ಮಾನವನು. ನೀನು ರಾಕ್ಷಸನು. ಅದರಿಂದ ನಾನು ಮಧ್ಯಸ್ಥನು. ನನ್ನ ಸತ್ಯವಚನಗಳನ್ನು ಅವಧರಿಸು. ॥39॥ ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯಾದ ಶ್ರೀರಾಮನು ರುದ್ರನಂತೆ ಸಮಸ್ತಲೋಕಗಳನ್ನು ಸಂಹರಿಸಬಲ್ಲನು. ಪಂಚಭೂತಾತ್ಮಕವಾದ ಚರಾಚರಗಳಿಂದೊಡಗೂಡಿದ ಜಗತ್ತನ್ನು ಮರಳಿ ಅದೇ ರೀತಿಯಿಂದ ಕ್ಷಣಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಸೃಷ್ಟಿಸಬಲ್ಲನು. ॥40॥ ಅಂತಹ ಮಹಾಮಹಿಮನಾದ, ವಿಷ್ಣುವಿನಂತೇ ಪರಾಕ್ರಮಶಾಲಿಯಾದ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಪ್ರತಿಭಟಿಸಿ ಯುದ್ಧಮಾಡುವನು - ದೇವಾಸುರ-ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಾಗಲೀ, ಯಕ್ಷರಾಕ್ಷಸರ ಸಮೂಹದ ಲ್ಲಾಗಲೀ, ವಿದ್ಯಾಧರ-ಪನ್ನಗರಲ್ಲಾಗಲೀ, ಗಂಧರ್ವರಲ್ಲಾಗಲೀ, ಮೃಗಗಳಲ್ಲಾಗಲೀ, ಸಿದ್ಧ-ಕಿನ್ನರರಲ್ಲಾಗಲೀ, ಪಕ್ಷಿಗಳಲ್ಲಾಗಲೀ, ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲೇ ಆಗಲೀ ಯಾವುದೇ ಕಾಲದಲ್ಲಿಯೂ, ಎಲ್ಲಿಯೂ ಇರಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ.॥41-42॥ ಸರ್ವಲೋಕೇಶ್ವರನೂ, ರಾಜ ಸಿಂಹನೂ ಆದ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಇಂತಹ ಮಹತ್ತರ ಅಪರಾಧ ಮಾಡಿರುವ ನಿನ್ನ ಜೀವವುಳಿಯುವುದು ದುರ್ಲಭವೇ ಸರಿ.॥43॥

ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರಾ! ದೇವ-ದೈತ್ಯರಾಗಲೀ, ಗಂಧರ್ವ-ವಿದ್ಯಾಧರ-ನಾಗ-ಯಕ್ಷರಾಗಲೀ, ಪ್ರತ್ಯೇಕ-ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಲೀ, ಒಟ್ಟಾಗಿಯೇ ಆಗಲೀ, ಲೋಕತ್ರಯನಾಯಕನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನ ಮುಂದೆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲಲು ಖಂಡಿತವಾಗಿಯೂ ಸಮರ್ಥರಲ್ಲ. ॥ 44॥ ಸ್ವಯಂಭುವಾದ ಚತುರ್ಮುಖನಾದ ಬ್ರಹ್ಮನಾಗಲೀ, ಮುಕ್ಕಣ್ಣನಾದ ತ್ರಿಪುರಾಂತಕ - ರುದ್ರನಾಗಲೀ, ಮಹೇಂದ್ರನಾದ ಸುರನಾಯಕ ಇಂದ್ರ ನಾಗಲೀ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀರಾಮನಿಂದ ವಧ್ಯನಾಗುವವನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲಾರರು. ಹಾಗಿರುವಾಗ ಅವನನ್ನು ಯಾರೂ ರಕ್ಷಿಸಲು ಸಮರ್ಥರಲ್ಲ. ॥45॥ ಹನುಮಂತನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಸುಂದರಭಾವ-ವಿಚಾರದಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದವು. ದೈನ್ಯ-ಭಯವಿರಲಿಲ್ಲ. ಕಪೀಶ್ವರನ ಅಂತಹ ರಾವಣನಿಗೆ ಅಪ್ರಿಯವಾದರೂ ಹಿತವಚನವನ್ನು* ಕೇಳಿ ಅಪ್ರತಿಮ ಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ರಾವಣನು ಕೋಪದಿಂದ ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ತಿರುಗಿಸುತ್ತಾ ಮಹಾಕಪಿಯ ವಧೆಗೆ ಒಡನೆಯೇ ಆಜ್ಞೆ ಮಾಡಿದನು. ॥46॥

* ‘‘ಸುಲಭಾಃ ಪುರುಷಾರಾಜನ್ ಸತತಂ ಪ್ರಿಯವಾದಿನ) ಅಪ್ರಿಯಸ್ಯ ಚ ಪಥ್ಯಸ್ಯ ವಕ್ತಾ ಶ್ರೋತಾ ಚ ದುರ್ಲಭಃ ॥’’

ಓ ರಾಜನೇ ! ಮುಖಸ್ತುತಿಗಾಗಿ ಪ್ರಿಯವಾಗಿ ಮಾತಾಡುವವರು ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಬಹುಮಂದಿ ಇದ್ದಾರೆ. ಆದರೆ ಅದು ಹಿತಕರವಾಗಲಾರವು. ಹಿತಕರವೂ, ಪ್ರಿಯಕರವೂ ಮಾತಾಡುವವರು ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ದುರ್ಲಭರೇ ಆಗಿದ್ದಾರೆ.

ಇತ್ಯಾರ್ಷೇ ಶ್ರೀಮದ್ರಾಮಾಯಣೇ ವಾಲ್ಮೀಕೀಯೇ ಆದಿಕಾವ್ಯೇ ಸುಂದರಕಾಂಡೇ ಏಕಪಂಚಾಶಃ ಸರ್ಗಃ ॥ 51 ॥

ಮಹರ್ಷಿವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆದಿಕಾವ್ಯವಾದ ಶ್ರೀಮದ್ರಾಮಾಯಣದ ಸುಂದರಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಐವತ್ತೊಂದನೆಯ ಸರ್ಗವು ಮುಗಿಯಿತು.

ಐವತ್ತೆರಡನೆಯ ಸರ್ಗ

ದೂತನ ವಧೆಯನ್ನು ನಿಷಿದ್ಧವೆಂದು ವಿಭೀಷಣನು ರಾವಣನಿಗೆ ಸಲಹೆ ನೀಡಿದುದು

ಮಹಾಪರಾಕ್ರಮಶಾಲಿಯಾದ ಆ ಹನುಮಂತನು ಆಡಿದ ಹಿತೋಕ್ತಿಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ, ಕ್ರೋಧೋದ್ರಿಕ್ತನಾದ ರಾವಣನು ‘ಅವನನ್ನು ಕೊಂದುಬಿಡಿ’ ಎಂದು ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದನು. ॥ 1 ॥ ದುಷ್ಟನಾದ ರಾವಣನು ಹನುಮಂತನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದಾಗ ದೂತನಾಗಿ ಬಂದಿರುವವನನ್ನು ವಧಿಸುವುದಕ್ಕೆ ವಿಭೀಷಣನು ಅಂಗೀಕರಿಸಲಿಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ, ಒಡೆಯನ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುವುದು ದೂತನ ಧರ್ಮವಲ್ಲವೇ ! ॥ 2 ॥ ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರನಾದ ರಾವಣನು ಕೋಪಗೊಂಡಿರುವುದನ್ನು, ದೂತನ ವಧೆಗೆ ಆಜ್ಞೆಮಾಡಿರುವುದನ್ನೂ ಮನಗಂಡು, ಕಾರ್ಯಾಕಾರ್ಯ ವಿಚಕ್ಷಣನಾದ ವಿಭೀಷಣನು ಮುಂದೆ ತಾನು ಮಾಡಬೇಕಾದ ಕಾರ್ಯದ ಕುರಿತು ಚಿಂತಿಸತೊಡಗಿ ದನು. ॥3॥ ಅಂತಃಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಜಯಿಸಿದವನೂ, ವಾಕ್ಯವಿಶಾರದನೂ, ಕರ್ತವ್ಯಾ-ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿದವನೂ ಆದ ವಿಭಿಷಣನು-ವಿನಮ್ರನಾಗಿ ಅಣ್ಣನನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸಿ ಹಿತಕರವಾದ ವಚನಗಳನ್ನು ಗೌರವಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಹೇಳಿದನು.॥4॥

ಹೇ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರಾ! ಕ್ಷಮಿಸು. ಕೋಪವನ್ನು ಬಿಡು. ದಯವಿಟ್ಟು ನಾನು ಹೇಳಲಿರುವ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳು. ಉಚಿತಾನುಚಿತಗಳನ್ನು ತಿಳಿದವರೂ, ಸಜ್ಜನರೂ, ರಾಜಶ್ರೇಷ್ಠರೂ, ದೂತನನ್ನು ವಧಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ॥5॥ ಮಹಾವೀರನೇ! ದೂತನಾಗಿ ಬಂದಿರುವ ಈ ವಾನರನನ್ನು ವಧಿಸುವುದು ರಾಜಧರ್ಮಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾದುದು. ಇದು ಲೋಕಮರ್ಯಾದೆಯೂ ಅಲ್ಲ. ಅದರಿಂದ ನಿಂದ್ಯವು. ನಿನ್ನಂತಹವನಿಗೆ ಇದು ಎಷ್ಟಕ್ಕೂ ತಕ್ಕುದಾಗಿಲ್ಲ. ॥6॥ ನೀನು ಧರ್ಮಜ್ಞನೂ, ಕೃತಜ್ಞನೂ, ರಾಜಧರ್ಮ ವಿಶಾರದನೂ, ಯುಕ್ತಾಯುಕ್ತಗಳನ್ನು ತಿಳಿದವನೂ, ಪ್ರಾಣಿಕೋಟಿಗಳ ಒಳಿತು-ಕೆಡುಕನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಂಡವನೂ, ಪರಮಾರ್ಥವನ್ನು ಅರಿತವನೂ ಆಗಿರುವೆ. ॥7॥ ನಿನ್ನಂತಹ ವಿದ್ವಾಂಸರೂ ಕೂಡ ಕೋಪಕ್ಕೆ ವಶರಾಗುವುದಾದರೆ, ಕಷ್ಟಪಟ್ಟು ಶಾಸ್ತ್ರಪಾಂಡಿತ್ಯವನ್ನು ಸಂಪಾದಿಸುವುದು ಕೇವಲ ವೃಥಾ ಶ್ರಮವೇ ಸರಿ. ॥8॥ ಆದ್ದರಿಂದ ಎಲೈ ಅರಿಮರ್ದನಾ! ಎದುರಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲದ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರಾ! ಪ್ರಸನ್ನನಾಗು. ಉಚಿತಾನುಚಿತವನ್ನು ವಿಚಾರಗೈದು ದೂತನಿಗೆ ಯೋಗ್ಯವಾದ ಶಿಕ್ಷೆಯನ್ನು ವಿಧಿಸು. ॥9॥ ರಾಕ್ಷಸರ ಒಡೆಯನಾದ ರಾವಣನು ವಿಭೀಷಣನ ವಚನಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ ಪರಮಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು - ಎಲೈ ಶತ್ರುಹಂತಕನೇ! ಪಾಪಿಷ್ಟರನ್ನು ವಧಿಸುವುದರಿಂದ ಯಾವ ಪಾಪವೂ ಸೋಂಕದು. ಆದುದರಿಂದ ಪಾಪಕರ್ಮಿಯಾದ ಈ ವಾನರನನ್ನು ತಪ್ಪದೇ ವಧಿಸುತ್ತೇನೆ. ॥10-11॥ ಅಧರ್ಮಕ್ಕೆ ಮೂಲಭೂತವಾದ, ಅನೇಕ ದೋಷಗಳಿಂದ ಕೂಡಿರುವ, ಕ್ಷುದ್ರ ಜನರಿಗೆ ಉಚಿತವಾದ ರಾವಣೇಶ್ವರನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ, ಬುದ್ಧಿವಂತರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ವಿಭೀಷಣನು ಪರಮಾರ್ಥ ತತ್ತ್ವ ರೂಪವಾದ ಹಿತಕರವಾದ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ॥ 12 ॥

ಲಂಕೇಶ್ವರಾ! ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರಾ! ಪ್ರಸನ್ನನಾಗು. ಧರ್ಮಾರ್ಥ ತತ್ತ್ವದಿಂದ ಕೂಡಿರುವ ಈ ನನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳು. ಸ್ವಾಮಿಯ ಸಂದೇಶವನ್ನು ತಿಳಿಸಲು ಬಂದ ದೂತನನ್ನು ಯಾವ ಕಾರಣದಿಂದಲೂ, ಎಂದೂ ವಧಿಸಬಾರದೆಂದು ಸತ್ಪುರುಷರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.॥13॥ ಇವನು ಪ್ರಬಲ ಶತ್ರುವೇ, ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂದೇಹವೇ ಇಲ್ಲ. ಇವನು ನಮಗೆ ಹೇಳಲಾರ ದಷ್ಟು ಅಪಕಾರ ಮಾಡಿರುವನು. ಆದರೂ ದೂತನನ್ನು ವಧಿಸಬಾರದೆಂದೇ ಸತ್ಪುರುಷರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ವಧೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ದೂತನನ್ನು ದಂಡಿಸುವಂತಹ ಅನೇಕ ಪದ್ಧಗಳು ಇವೆ. ॥14॥ ಅವಯವಗಳಲ್ಲಿ ವಿರೂಪವನ್ನುಂಟುಮಾಡುವುದು, ಚಾವಟಿಯಿಂದ ಏಟು ಕೊಡುವುದು, ತಲೆ ಬೋಳಿಸುವುದು, ಅವಲಕ್ಷಣಗೊಳಿಸುವುದು - ಇಂತಹ ಶಿಕ್ಷೆಗಳು ದೂತನಿಗೆ ಯುಕ್ತವೆಂದು ಪ್ರಾಜ್ಞರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ದೂತನನ್ನು ವಧಿಸುವುದನ್ನು ನಾವು ಎಲ್ಲಿಯೂ ಕೇಳಿಯೇ ಇಲ್ಲ. ॥ 15 ॥

ನೀನು ಬುದ್ಧಿಬಲದಿಂದ ಧರ್ಮಾರ್ಥವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಂಡಿರುವೆ. ಯುಕ್ತಾಯುಕ್ತ ವಿಚಕ್ಷಣೆಯಿಂದ ಯಾವುದೇ ನಿರ್ಣಯವನ್ನು ಮಾಡುವವನಾಗಿರುವಿ. ಅಂತಹ ಪ್ರಾಜ್ಞನಾದ ನೀನು ಕೋಪಕ್ಕೆ ವಶನಾದರೆ ಹೇಗೆ? ಜ್ಞಾನಿಗಳು ಕೋಪವನ್ನು ನಿಗ್ರಹಿಸುವವರಲ್ಲವೇ? ॥16॥ ಧರ್ಮವನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುವುದರಲ್ಲಿ, ಲೌಕಿಕಾಚಾರದಲ್ಲಿ, ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಧಾರಣೆಯಲ್ಲಿ ನಿನಗೆ ಸಮಾನರಾದವರು ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ. ಸಮಸ್ತ ಸುರಾಸುರರಿಂದಲೂ ನೀನೇ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾಗಿರುವೆ.॥17॥ ಪರಾಕ್ರಮ, ಉತ್ಸಾಹ ಶಕ್ತಿ, ಮನೋಛಲಗಳಿಂದ ಮಹಾತ್ಮರಾದ ಸುರಾಸುರರೂ ನಿನ್ನನ್ನು ಜಯಿಸಲಾರರು. ಅಂತಹ ಸಾಟಿಯಿಲ್ಲದ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ನಿನ್ನ ಕೈಯಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳು, ನರೇಂದ್ರರೂ ಎಷ್ಟೋ ಬಾರಿ ಪರಾಜಿತರಾಗಿರುವರು. ॥18॥ ಇಂತಹ ಗುಣಗಳಿಂದ, ಅಮರರೂ, ದೈತ್ಯರೂ ನಿನಗೆ ಭಯಪಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುವರು. ಶೂರನೂ, ವೀರನೂ, ಅಜೇಯನೂ ಆದ ನಿನಗೆ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿಯೂ ಕೇಡು ಬಗೆಯಲಾರರು. ಮಹಾರಾಜಾ! ಹಿಂದೆ ನಿನಗೆ ಹಾನಿಮಾಡಲು ಸಂಕಲ್ಪಿಸಿದ ವೀರರೆಲ್ಲರೂ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ. ॥19॥ ಈ ಕಪಿಯನ್ನು ವಧಿಸುವುದರಿಂದ ಯಾವ ಪ್ರಯೋಜನವನ್ನು ನಾನು ನೋಡುತ್ತಿಲ್ಲ. ಈ ಮರಣದಂಡನೆಯನ್ನು ಇವನನ್ನು ಕಳಿಸಿದವರಿಗೆ ವಿಧಿಸಬೇಕು. ॥20॥ ಇವನು ದುಷ್ಟನೇ ಆಗಿರಲಿ, ಒಳ್ಳೆಯವನೇ ಆಗಿರಲಿ, ಬೇರೆಯವರಿಂದ ಕಳುಹಲ್ಪಟ್ಟು ಇವನು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿರುವನು. ದೂತನು ಯಾವಾಗಲೂ ಇತರರ ಪ್ರಯೋಜನದ ಕುರಿತೇ ಮಾತಾಡುತ್ತಾನೆ. ಇತರರಿಗೆ ಅಧೀನನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ದೂತನು ವಧಾರ್ಹನಲ್ಲ. ॥21॥

ರಾಕ್ಷಸಪ್ರಭುವೇ! ಇವನು ಹತನಾದರೆ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಹಾರಿಕೊಂಡು ಮಹೋದಧಿಯ ದಕ್ಷಿಣ ತೀರದ ಈ ಲಂಕೆಗೆ ಬರುವ ಮತ್ಯಾರನ್ನೂ ನಾನು ನೋಡುವುದಿಲ್ಲ. (ಇವನ ಪ್ರಾಣಗಳು ಉಳಿದರೆ ಇವನು ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗಿ, ಇಲ್ಲಿಯ ಎಲ್ಲ ಸಮಾಚಾರವನ್ನು ತಿಳಿಸುವನು. ಅದರಿಂದ ಅವರು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬರುವರು. ಬಳಿಕ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಮಟ್ಟಹಾಕುವುದು ಸುಲಭವು.) ॥22॥

ಶತ್ರುಮರ್ದನಾ! ಆದ್ದರಿಂದ ಈತನನ್ನು ವಧಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನವನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಬಿಡು. ಈ ಪ್ರಯತ್ನವನ್ನು ಇಂದ್ರಾದಿ ದೇವತೆಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಕೈಗೊಳ್ಳುವುದು ಉಚಿತವು. (ಈ ಸಣ್ಣ ವಾನರನ ಮೇಲೆ ಬಲಪ್ರಯೋಗವೇಕೆ?) ॥ 23 ॥

ಯುದ್ಧಪ್ರಿಯನೇ! ಬಲಗರ್ವಿತರಾದ ಆ ರಾಜಕುಮಾರರೂ ಇಲ್ಲಿಂದ ತುಂಬಾ ದೂರ ಸಮುದ್ರದ ಆಚೆ-ದಡದಲ್ಲಿದ್ದಾರೆ. ಇವನನ್ನು ವಧಿಸಿದರೆ ಶತ್ರುಗಳಿಗೆ ವಾರ್ತೆಯನ್ನು ತಿಳಿಸುವ ಬೇರೆ ಯಾವ ದೂತನೂ ನನಗೆ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. ॥ 24 ॥

ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ಆನಂದವನ್ನು (ಸುಖವನ್ನು) ಕೊಡುವವನೇ! ನೀನು ಸುರಾಸುರರಿಗೆ ಅಜೇಯನಾಗಿರುವೆ. ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ಪರಾಕ್ರಮವು, ಉತ್ಸಾಹವು, ಮನೋಬಲವು ದೊರಕುವಂತಹ ಈ ಯುದ್ಧಾವಕಾಶವನ್ನು ನೀನು ಕೈಯ್ಯಾರೆ ಕಡೆಗಣಿಸಬೇಡ. ॥25॥ ನಿನಗೆ ಹಿತವನ್ನು ಬಯಸುವವರೂ, ಶೂರರೂ, ಜಾಗರೂಕರಾಗಿ ಯುದ್ಧ ಸನ್ನದ್ಧರಾಗಿರುವವರೂ, ಸದ್ಗುಣ ವಂಶ ಸಂಜಾತರೂ, ಮನೋಬಲವುಳ್ಳವರೂ, ಶಸ್ತ್ರಧಾರಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠರೂ, ನಿನ್ನಿಂದ ಪೋಷಿತರಾದ ಕೋಟ್ಯವಧಿ ಯೋಧರು ನಿನ್ನ ಕಡೆಗಿದ್ದಾರೆ. ॥26॥ ಅಂತಹ ನಿನ್ನ ಸೈನ್ಯದಲ್ಲಿನ ಕೆಲವು ಯೋಧರು ನಿನ್ನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಹೋಗಿ ಮೂಢರಾದ ಆ ರಾಜಕುಮಾರರನ್ನು ಬಂಧಿಸಲಿ. ಆಗ ನಿನ್ನ ಪರಾಕ್ರಮ ಎಂತಹುದು ಎಂದು ಶತ್ರುಗಳಿಗೆ ತಿಳಿದುಬಂದೀತು. ॥27॥ ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ಅಧಿಪತಿಯೂ, ಸುರಲೋಕಶತ್ರುವೂ, ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಯೂ, ರಾಕ್ಷಸರಾಜ ಮುಖ್ಯನಾದ ರಾವಣೇಶ್ವರನಿಗೆ ತಮ್ಮನಾದ ವಿಭೀಷಣನ ಉತ್ತಮವೂ, ಇಷ್ಟವೂ ಆದ ಮಾತುಗಳು ಮನವರಿಕೆಯಾದುವು. ಮನಃಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಅಂಗೀಕರಿಸಿದನು. ॥28॥

ಇತ್ಯಾರ್ಷೇ ಶ್ರೀಮದ್ರಾಮಾಯಣೇ ವಾಲ್ಮೀಕೀಯೇ ಆದಿಕಾವ್ಯೇ ಸುಂದರಕಾಂಡೇ ದ್ವಿಪಂಚಾಶಃ ಸರ್ಗಃ ॥ 52 ॥

ಮಹರ್ಷಿವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆದಿಕಾವ್ಯವಾದ ಶ್ರೀಮದ್ರಾಮಾಯಣದ ಸುಂದರಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಐವತ್ತೆರಡನೆಯ ಸರ್ಗವು ಮುಗಿಯಿತು.

ಐವತ್ತಮೂರನೆಯ ಸರ್ಗ

ರಾಕ್ಷಸರು ಹನುಮಂತನ ಬಾಲಕ್ಕೆ ಬೆಂಕಿಯನ್ನು ಹಚ್ಚಿ ನಗರದಲ್ಲಿ ಮೆರವಣಿಗೆ ಮಾಡಿದುದು

ಮಹಾತ್ಮನೂ, ಅನುಜನೂ ಆದ ವಿಭೀಷಣನ ದೇಶ-ಕಾಲೋಚಿತವಾದ ಹಾಗೂ ಹಿತವಾದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾವಣನು ಹೀಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದನು. - ॥ 1 ॥

ವಿಭೀಷಣಾ! ನೀನು ಉಚಿತವಾದುದನ್ನೇ ಹೇಳಿರುವೆ. ದೂತನ ವಧೆಯು ನಿಂದ್ಯವೇ ಸರಿ! ಈ ವಾನರನಿಗೆ ವಧೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಬೇರೆ ರೀತಿಯ ಶಿಕ್ಷೆಯು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಆಗಲಿ. ॥ 2 ॥ ಕಪಿಗಳಿಗೆ ಬಾಲವು ಇಷ್ಟವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಭೂಷಣವೂ ಆಗಿರುತ್ತದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಈ ಕಪಿಯ ಬಾಲಕ್ಕೆ ಬೆಂಕಿಹಚ್ಚಿರಿ. ಸುಟ್ಟುಹೋದ ಬಾಲದೊಡನೆ ಇವನು ಹಿಂದಿರುಗಲಿ.
॥ 3 ॥ ತಿರುಗಿ ಹೋದ ಬಳಿಕ ಅಂಗವಿಕಾರ ಬಾಧೆಯಿಂದ ದೀನನಾಗುವ ಈತನನ್ನು ಮಿತ್ರರೂ, ಆಪ್ತರೂ, ಬಂಧುಗಳೂ, ಸುಹೃಜ್ಜನರೂ, ಮೊದಲಾದ ಎಲ್ಲರೂ ನೋಡುವರು. ॥ 4 ॥ ಕೂಡಲೇ ಈ ವಾನರನ ಬಾಲಕ್ಕೆ ಬೆಂಕಿಯನ್ನು ಹೊತ್ತಿಸಿ, ಉರಿಯುತ್ತಿರುವ ಬಾಲದಿಂದ ಇವನನ್ನು ನಗರದಲ್ಲೆಲ್ಲ ಮೆರವಣಿಗೆ ಮಾಡಿರಿ ಎಂದು ರಾವಣನು ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದನು. ॥ 5 ॥

ರಾವಣನ ಆ ಆದೇಶವನ್ನು ಕೇಳಿದ ರಾಕ್ಷಸರು ಕೋಪೊದ್ರಿಕ್ತರಾಗಿ ಹನುಮಂತನ ಬಾಲಕ್ಕೆ ಹಳೆಯದಾದ ಹತ್ತಿಯ ಹಾಗೂ ರೇಶ್ಮೆಯ ಬಟ್ಟೆಗಳನ್ನು ಸುತ್ತಿದರು. ॥ 6 ॥ ಆ ವಾನರೋತ್ತಮನು ತನ್ನ ಬಲಕ್ಕೆ ರಾಕ್ಷಸರು ಬಟ್ಟೆಯನ್ನು ಸುತ್ತುತ್ತಿರುವಾಗ- ಒಣಗಿಹೋದ ಕಟ್ಟಿಗೆಯಲ್ಲಿರುವ ಬೆಂಕಿಯು ಕ್ಷಣ-ಕ್ಷಣಕ್ಕೂ ವರ್ಧಿಸುವಂತೆ ತಾನು ಬೆಳೆಯತೊಡಗಿದನು. ಜೊತೆಗೆ ಅವನ ಬಾಲವೂ ಬೆಳೆಯಿತು. ॥7॥ ರಾಕ್ಷಸರು ಅವನ ಬಾಲಕ್ಕೆ ಬಟ್ಟೆ ಸುತ್ತಿ ಎಣ್ಣೆಯಲ್ಲಿ ನೆನೆಯಿಸಿ, ಅದಕ್ಕೆ ಬೆಂಕಿಯನ್ನಿಟ್ಟರು. ಕೂಡಲೇ ಅವನು ರೋಷಾವೇಶದಿಂದ ಕ್ರೋಧೋದ್ರಿಕ್ತನಾಗಿ ಬಾಲ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಮುಖಕಾಂತಿಯಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದು ತನ್ನ ಬಾಲದಿಂದ ಆ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಓಡಿಸಿದನು. ॥ 8 ॥ ರಾಕ್ಷಸರೆಲ್ಲರು ಅದರಿಂದ ಸಂತೋಷಪಟ್ಟು, ಚೆನ್ನಾಗಿ ಉರಿಯುತ್ತಿದ್ದ ಹನುಮಂತನ ಆ ಬಾಲವನ್ನು ವಿನೋದದಿಂದ ನೋಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಸ್ತ್ರೀಯರೂ, ಬಾಲಕರೂ, ವೃದ್ಧರೂ ಹೀಗೆ ಎಲ್ಲರಿಂದ ಒಡಗೂಡಿ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದು ಸೇರಿದರು. ॥9॥ ಕ್ರೂರರಾದ ಆ ರಾಕ್ಷಸರೆಲ್ಲರೂ ಸೇರಿ ವಾನರೋತ್ತಮನನ್ನು ದೃಢವಾಗಿ ಬಂಧಿಸಿದ್ದರು. ಆ ಬಂಧನದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದಲು ಸಾಮರ್ಥ್ಯವಿದ್ದರೂ, ಆಗ ವೀರನು ಸಮಯೋಚಿತವಾಗಿ ಆಲೋಚಿಸುತ್ತಾ ಬಂಧನದಲ್ಲೇ ಇದ್ದು ಬಿಟ್ಟನು. ॥10॥ ನಾನು ಬಂಧಿಸಲ್ಪಟ್ಟರೂ ರಾಕ್ಷಸರು ನನ್ನನ್ನು ಏನೂ ಮಾಡ ಲಾರರು. ನನಗೆ ತೊಂದರೆ ಕೊಡುವ ಶಕ್ತಿಯು ಇವರಿಗಿಲ್ಲ. ಕಟ್ಟಿರುವ ಹಗ್ಗಗಳನ್ನು ಕ್ಷಣಮಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಕತ್ತರಿಸಿ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಹಾರಿ ಇವರೆಲ್ಲರನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿಬಿಡುವೆನು. ॥11॥ ನನ್ನ ಸ್ವಾಮಿಯಾದ ಶ್ರೀರಾಮನ ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿ ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಿರುವ ನನ್ನನ್ನು ಈ ದುರ್ಮಾರ್ಗಿಗಳು ರಾವಣನ ಆಜ್ಞೆಯಿಂದ ಬಂಧಿಸಿರುವರು. ಇದರಿಂದ ನಾನು ಅವರಿಗೆ ಮಾಡಿದ ಕಷ್ಟ-ನಷ್ಟಗಳ ಮುಂದೆ ಇದು ಯಾವ ಲೆಕ್ಕಕ್ಕೂ ಇಲ್ಲ. ॥ 12 ॥

ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಎದುರಿಸಲು ನಾನೊಬ್ಬನೇ ಸಾಕು. ಶ್ರೀರಾಮನ ಪ್ರೀತಿಗಾಗಿ ಈ ಬಂಧನವನ್ನು ಸುಮ್ಮನೆ ಸಹಿಸಿರುವೆನು. ಈ ನೆಪದಿಂದ ನನಗೆ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ಪರಿಶೀಲಿಸಲು, ಸುತ್ತಾಡಲು ಅವಕಾಶವಾಯಿತು. ॥13- 14॥ ಇಷ್ಟರವರೆಗೆ ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ದುರ್ಗನಿರ್ಮಾಣ ವಿಧಾನವನ್ನು (ನಗರ ರಕ್ಷಣೆಯ ರಹಸ್ಯಮಯ ಏರ್ಪಾಟು) ನಾನು ಸರಿಯಾಗಿ ನೋಡಲಾಗಲಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಹಗಲಿನಲ್ಲಿ ಈ ಲಂಕೆಯನ್ನು ತಪ್ಪದೇ ಪರಿಶೀಲಿಸಿ ನೋಡಬೇಕು. (ಅದರಿಂದ ಮುಂದೆ ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ಹೋರಾಡಬಹುದೆಂಬುದನ್ನು ನಿಶ್ಚಯಿಸಬಹುದು.) ॥15॥ ಈ ರಾಕ್ಷಸರು ಬಾಲವನ್ನು ಉರಿಸುವುದರ ಮೂಲಕ ತಮಗೆ ಇಚ್ಛೆ ಬಂದಂತೆ ಎಷ್ಟಾದರೂ ಪೀಡಿಸಲಿ. ಇದರಿಂದ ನನಗೆ ಯಾವ ಆಯಾಸವೂ ಇಲ್ಲ. ॥ 16 ॥ ಅನಂತರ ಆ ರಾಕ್ಷಸರು ಸಂತೋಷಪಟ್ಟು - ಬಾಲವು ಹೊತ್ತಿ ಉರಿಯುತ್ತಿದ್ದ ಮಹಾಬಲಿಯೂ, ತನ್ನ ಮನೋಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿಕೊಡದಿದ್ದ ಆ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠನನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ಹೊರಟರು. ॥17॥ ಕ್ರೂರಕರ್ಮಿಗಳಾದ ರಾಕ್ಷಸರು ಶಂಖ-ಭೇರಿನಿನಾದಗಳಿಂದಲೂ, ಚಪ್ಪಾಳೆಗಳಿಂದಲೂ, ಸಿಂಹನಾದಗಳಿಂದಲೂ ಶಬ್ದಮಾಡುತ್ತಾ ಹನುಮಂತನನ್ನು ಲಂಕಾಪಟ್ಟಣದ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಸುತ್ತಾಡಿಸಿದರು. ॥18॥ ಶತ್ರುಸೂದನನಾದ ಹನುಮಂತನು - ರಾಕ್ಷಸರು ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ನಡೆಸಿಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತಿರುವಾಗ, ರಾಕ್ಷಸರ ನಗರಿಯನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಪರಿಶೀಲಿಸಿದನು. ॥19॥ ಆಗ ವಾನರೋತ್ತಮನು ವಿಚಿತ್ರವಾದ ರಾಜಪ್ರಾಸಾದವನ್ನು, ಗುಪ್ತವಾಗಿದ್ದ ಭೂಗೃಹಗಳನ್ನು, (ನೆಲಮಾಳಿಗೆ) ಚೆನ್ನಾಗಿ ವಿಭಾಗಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ವೀಥಿಗಳನ್ನು, ವೃತ್ತಗಳನ್ನು, ಗಮನವಿಟ್ಟು ನೋಡಿದನು. ॥20॥ ಮನೆಗಳ ಸಮೂಹಗಳನ್ನು, ರಾಜಮಾರ್ಗಗಳನ್ನು, ಚಿಕ್ಕ-ಚಿಕ್ಕ ಕಾಲುದಾರಿಗಳನ್ನು, ರಹಸ್ಯ ದ್ವಾರಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಸಣ್ಣ-ಸಣ್ಣ ಮನೆಗಳನ್ನು, ಗಗನಚುಂಬಿ ಸೌಧಗಳನ್ನು ಆ ಮಾರುತಿಯು ನೋಡಿದನು. ॥21॥ ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರು ನಾಲ್ಕು ರಸ್ತೆಗಳು ಕೂಡುವಲ್ಲಿ, ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ಇರುವ ನಾಲ್ಕು ಕಂಬಗಳ ಮಂಟಪದಲ್ಲಿ ಸೇರಿಕೊಂಡು, ರಾಜಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹೋಗುತ್ತಿರುವ ಹನುಮಂತನನ್ನು ನೋಡಿ - ಗೂಢಚಾರನು ಸಿಕ್ಕಿಬಿದ್ದನು ನೋಡಿ-ನೋಡಿ ಎಂದು ಮಾತಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದರು. ॥ 22 ॥ ಪ್ರಜ್ವಲಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಬಾಲದಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದ ಹನುಮಂತನನ್ನು ನೋಡುವ ಕುತೂಹಲದಿಂದ ಲಂಕಾಪಟ್ಟಣದ ಸ್ತ್ರೀ- ಬಾಲ-ವೃದ್ಧರೆಲ್ಲರೂ ಬೀದಿಗೆ ಧಾವಿಸಿದರು. ॥23॥ ಹನುಮಂತನ ಬಾಲದ ತುದಿಯು ಹೊತ್ತಿಕೊಂಡು ಉರಿಯುತ್ತಿರುವಾಗ, ಸೀತಾದೇವಿಯ ಸುತ್ತಲೂ ಕುಳಿತಿದ್ದ, ವಿಕೃತವಾದ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ ರಾಕ್ಷಸಿಯರು ಅಪ್ರಿಯವಾದ ಆ ವಿಷಯವನ್ನು ಸೀತಾದೇವಿಗೆ ಹೇಳಿದರು. ॥24॥ ಎಲೈ ಸೀತೆ! ಕೆಂಪಾದ ಮುಖವುಳ್ಳ ಒಂದು ವಾನರನು ಸ್ವಲ್ಪ ಹೊತ್ತು ಮೊದಲು ನಿನ್ನೊಡನೆ ಮಾತಾಡುತ್ತಿದ್ದನಲ್ಲವೇ! ಅವನ ಬಾಲಕ್ಕೆ ಬೆಂಕಿಯನ್ನಿಟ್ಟು, ರಾಕ್ಷಸರು ಅವನನ್ನು ನಗರದಲ್ಲೆಲ್ಲ ಸುತ್ತಾಡಿಸು ತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ॥25॥ ಆ ರಾಕ್ಷಸ ಸ್ತ್ರೀಯರ ವಚನಗಳು ಸೀತಾದೇವಿಯ ಕಿವಿಗಳಿಗೆ ಶೂಲಗಳಂತೆ ನಾಟಿದವು. ಆಗ ಅವಳು ರಾವಣನು ತನ್ನನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದಾಗ ಉಂಟಾದ ದುಃಖದಂತೆ ವಿಲಾಪಿಸಿ ಅಗ್ನಿದೇವನನ್ನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸ ತೊಡಗಿದಳು. ॥26॥ ವಿಶಾಲಾಕ್ಷಿಯೂ, ಸಾಧ್ವಿಯೂ ಆದ, ಸೀತಾದೇವಿಯು ಹನುಮಂತನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನೇ ಕೋರುತ್ತಾ ಅಗ್ನಿದೇವರಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ವಿನಂತಿಸಿಕೊಂಡಳು. ॥27॥ ಓ ಯಜ್ಞೇಶ್ವರಾ ! ನಾನು ಪತಿಸೇವಾ ಪರಾಯಣೆಯಾಗಿದ್ದು, ತಪಸ್ಸನ್ನು ಆಚರಿಸಿದ್ದರೆ, ನನ್ನಲ್ಲಿ ಪಾತಿವ್ರತ್ಯ ಇರುವುದಾದರೆ, ನೀನು ಹನುಮಂತನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಶೀತಲನಾಗು.॥28॥ ದೇವಾ! ನಾನು ಏನಾದರೂ ಧೀಮಂತನಾದ ಆ ಶ್ರೀರಾಮಪ್ರಭುವಿನ ಕರುಣೆಗೆ ಪಾತ್ರಳಾಗಿದ್ದರೆ, ನನ್ನಲ್ಲಿ ಭಾಗ್ಯ ವೇನಾದರೂ ಉಳಿದಿದ್ದರೆ, ಹನುಮಂತನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಶೀತಲನಾಗು.॥29॥ ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನು ನನ್ನನ್ನು ಸದಾಚಾರ ಸಂಪನ್ನಳೆಂದೂ, ತನ್ನೊಡನೆ ಸಮಾಗಮ ಹೊಂದುವ ಆಕಾಂಕ್ಷೆಯುಳ್ಳವಳೆಂದೂ ತಿಳಿದಿರುವುದಾದರೆ, ಅಗ್ನಿದೇವಾ! ನೀನು ಹನುಮಂತನಿಗಾಗಿ ಶೀತಲನಾಗು. ॥30॥ ಪೂಜ್ಯನಾದ, ಸತ್ಯಸಂಧನಾದ ಸುಗ್ರೀವನು ನನ್ನನ್ನು ಈ ದುಃಖಸಾಗರದಿಂದ ಪಾರುಮಾಡುವುದು ಸತ್ಯವಾದರೆ, ವೈಶ್ವಾನರಾ! ಹನುಮಂತನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಶೀತಲನಾಗು. ॥31॥ ಸೀತಾದೇವಿಯ ಮಹಿಮೆಯಿಂದ ಹನುಮಂತನು ಸೌಖ್ಯನಾಗಿರುವನೆಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತಿರುವನೋ ಎಂಬಂತೆ ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ ಅಗ್ನಿಯು ಪ್ರದಕ್ಷಿಣ ಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಪ್ರಜ್ವಲಿಸುತ್ತಾ ಹೋದನು. ॥32॥ ಹನುಮಂತನ ತಂದೆಯಾದ ವಾಯುದೇವರೂ ಕೂಡ ಕಪೀಶ್ವರನ ಬಾಲದ ಬೆಂಕಿಯೊಡನೆ ಸೇರಿಕೊಂಡು, ಸೀತಾದೇವಿಯ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಹನುಮಂತನಿಗಾಗಿ ಹಿಮಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಬೀಸುವ ಶೀತಲವಾದ ವಾಯುವಿನಷ್ಟು ತಂಪಾಗಿ ಬೀಸತೊಡಗಿದನು. ॥33॥ ಬಾಲದಲ್ಲಿ ಬೆಂಕಿಯು ಧಗಧಗಿಸುತ್ತಾ ಇರುವಾಗ ವಾನರೋತ್ತಮನು ಹೀಗೆ ಆಲೋಚಿಸಿದನು - ಪ್ರಜ್ವಲಿಸುತ್ತಿರುವ ಈ ಅಗ್ನಿಯಿಂದ ನನ್ನ ಶರೀರಕ್ಕೆ ಯಾವ ಬಿಸಿಯೂ ತಟ್ಟುವುದಿಲ್ಲ. ಮಹಾ ಜ್ವಾಲೆಗಳಿಂದ ಕಂಡುಬಂದರೂ ಈ ಅಗ್ನಿಯು ನನ್ನನ್ನು ಬಾಧಿಸುವುದಿಲ್ಲವಲ್ಲ ! ॥34-35॥ ನನ್ನ ಬಾಲದ ಮೇಲೆ ಒಂದು ಮಂಜಿನರಾಶಿಯೇ ಇಟ್ಟಂತಿದೆಯಲ್ಲ ಅಥವಾ ಶ್ರೀರಾಮನ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಬೆಂಕಿಯು ನನ್ನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಶೀತಲವಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸಿರಬಹುದು. ಏಕೆಂದರೆ, ನಿನ್ನೆ ನಾನು ಸಮುದ್ರದ ಮೇಲಿನಿಂದ ಹಾರಿಕೊಂಡು ಬರುವಾಗ ಶ್ರೀರಾಮನ ಮೇಲೆ ಹಾಗೂ ರಾಮದಾಸನ ಮೇಲೆ ಆದರವಿರುವುದರಿಂದ ಮೈನಾಕಪರ್ವತವು ನನಗೆ ಆತಿಥ್ಯವನ್ನೀಯಲು ಸಮುದ್ರದಿಂದ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಬಂದುದು, ಇದೊಂದು ಆಶ್ಚರ್ಯಕರವಾದ ದೃಶ್ಯವಾಗಿತ್ತು. ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ, ಧೀಮಂತನಾದ ಮೈನಾಕಕ್ಕೆ ಶ್ರೀರಾಮನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಇಷ್ಟೊಂದು ಆದರವಿರುವಾಗ, ಅಗ್ನಿಯು ಏಕೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡಲಾರನು? ॥36-37॥ ಸೀತಾದೇವಿಯ ದಯಾಪರತೆಯಿಂದಲೂ, ಶ್ರೀರಾಮನ ತೇಜಃಪ್ರಭಾವದಿಂದಲೂ, ಅಗ್ನಿಗೂ ಮತ್ತು ನನ್ನ ತಂದೆಯಾದ ವಾಯುದೇವರಿಗೆ ಗೆಳೆತನವಿರುವುದರಿಂದಲೂ ಅಗ್ನಿಯು ನನ್ನನ್ನು ಸುಡುತ್ತಿಲ್ಲ. ಹನುಮಂತನು ಹೀಗೆ ಅಗ್ನಿಯು ಸುಡದಿರುವುದಕ್ಕೆ ನಾನಾ ಕಾರಣಗಳನ್ನು ಯೋಚಿಸುತ್ತಾ ಪುನಃ ತನ್ನ ಮುಂದಿನ ಕಾರ್ಯದ ವಿಷಯವಾಗಿ ಆಲೋಚಿಸತೊಡಗಿದನು. ॥38-39॥ ಈ ರಾಕ್ಷಸಾಧಮರು ಶ್ರೀರಾಮನ ಬಂಟನಾದ ನನ್ನನ್ನು ಹೀಗೆ ಬಂಧಿಸಿದ್ದಾರಲ್ಲ, ಸರಿ! ನಾನು ಪರಾಕ್ರಮವಂತನಹುದಾದರೆ ಇವರಿಗೆ ಪ್ರತೀಕಾರವನ್ನು ಮಾಡಿಯೇ ತೀರುವೆನು. ॥40॥ ಹೀಗೆ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ, ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಯಾದ ಹನುಮಂತನು, ಆ ಬಂಧನವನ್ನು ಹರಿದೊಗೆದು, ವೇಗವಾಗಿ ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ಹಾರಿ ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಗರ್ಜಿಸಿದನು. ॥41॥ ಆಗ ಸರ್ವಶುಭ ಲಕ್ಷಣ ಸಂಪನ್ನನಾದ ಹನುಮಂತನು ಪರ್ವತ ಶಿಖರದಂತೆ ಎತ್ತರವಾಗಿ ಬೆಳೆದು, ರಾಕ್ಷಸರ ಹೆಚ್ಚು ಸಂಚಾರವಿಲ್ಲದ ಲಂಕಾನಗರದ ಮಹಾದ್ವಾರದ ಮೇಲೆ ಹಾರಿದನು. ॥42॥ ಪ್ರತಿಭಾಶಾಲಿಯಾದ ಮಾರುತಿಯು ಪರ್ವತದಂತೆ ಬೆಳೆಸಿದ್ದ ತನ್ನ ದೇಹವನ್ನು ಮರುಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ ಪುಟ್ಟದಾಗಿಸಿಕೊಂಡು, ಬಿಗಿದಿರುವ ಕಟ್ಟುಗಳಿಂದ ಬಿಡಿಸಿಕೊಂಡನು.॥43॥

ಧೀಮಂತನಾದ ಮಾರುತಿಯು ಬಂಧನದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದಿ ಪುನಃ ಪರ್ವತದಂತಾದನು. ಅತ್ತ-ಇತ್ತ ಪರಿಶೀಲಿಸಿ ನೋಡುತ್ತಾ ಅವನ ದೃಷ್ಟಿಯು ಮಹಾದ್ವಾರದಲ್ಲಿದ್ದ ಕಬ್ಬಿಣದ ಅಗಳಿಯನ್ನು ನೋಡಿದನು. ॥44॥ ಮಹಾ ಬಾಹುವಾದ ಹನುಮಂತನು ಆ ಅಗಳಿಯನ್ನೆತ್ತಿಕೊಂಡು, ಅಲ್ಲಿದ್ದ ದ್ವಾರರಕ್ಷಕರಾದ ರಾಕ್ಷಸರೆಲ್ಲರನ್ನು ಸದೆಬಡಿದನು. ॥45॥ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕಡುಗಲಿಯಾದ ಹನುಮಂತನು ಪುರ ದ್ವಾರದ ರಕ್ಷಕರೆಲ್ಲರನ್ನೂ ಸಂಹರಿಸಿ, ಪುನಃ ಲಂಕಾಪಟ್ಟಣವನ್ನೇ ನೋಡು ತ್ತಿದ್ದನು. ಆಗ ಅವನು ಧಗ-ಧಗನೆ ಉರಿಯುತ್ತಿದ್ದ ಬಾಲದ ಬೆಂಕಿಯ ಜ್ವಾಲೆಗಳಿಂದ, ಕಿರಣಮಾಲೆಯಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿರುವ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ॥ 46 ॥

ಇತ್ಯಾರ್ಷೇ ಶ್ರೀಮದ್ರಾಮಾಯಣೇ ವಾಲ್ಮೀಕೀಯೇ ಆದಿಕಾವ್ಯೇ ಸುಂದರಕಾಂಡೇ ತ್ರಿಪಂಚಾಶಃ ಸರ್ಗಃ ॥ 53 ॥

ಮಹರ್ಷಿವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆದಿಕಾವ್ಯವಾದ ಶ್ರೀಮದ್ರಾಮಾಯಣದ ಸುಂದರಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಐವತ್ತಮೂರನೆಯ ಸರ್ಗವು ಮುಗಿಯಿತು.

ಐವತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಸರ್ಗ

ಲಂಕಾದಹನವು ರಾಕ್ಷಸರ ವಿಲಾಪ

ಇಷ್ಟಾರ್ಥವನ್ನು ಪೂರೈಸಿಕೊಂಡ, ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿರುವ ಉತ್ಸಾಹದಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದ ಮಾರುತಿಯು, ಲಂಕಾಪಟ್ಟಣವನ್ನೇ ನೋಡುತ್ತಾ, ಉಳಿದಿರುವ ಕಾರ್ಯದ ಬಗ್ಗೆ ಆಲೋಚಿಸತೊಡಗಿದನು. ॥ 1 ॥ ಈ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ನಾನು ಮಾಡಬೇಕಾಗಿರುವ ಯಾವ ಕಾರ್ಯವು ಉಳಿದಿದೆ? ಇಲ್ಲಿರುವ ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ಮತ್ತಷ್ಟು ತಾಪವನ್ನುಂಟುಮಾಡುವ ಯಾವ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಲಿ? ॥2॥ ಅಶೋಕವನವನ್ನು ಹಾಳು ಮಾಡಿದ್ದಾಯಿತು ಬಲಿಷ್ಠರಾದ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಕೊಂದದ್ದೂ ಆಯಿತು. ರಾಕ್ಷಸ ಸೈನ್ಯದ ಒಂದು ಭಾಗವನ್ನು ನಾಶಗೊಳಿಸಿಯೂ ಆಯಿತು. ಇನ್ನು ಉಳಿದಿರುವುದೆಂದರೆ ಲಂಕೆಯ ನಾಶ. ॥3॥ ದುರ್ಗ(ಲಂಕೆ)ವನ್ನು ವಿನಾಶಗೊಳಿಸುವುದು ಪೂರ್ತಿಯಾದರೆ, ನಾನು ಇಷ್ಟರವರೆಗೆ ಗೈದ-(ಸಮುದ್ರೋಲ್ಲಂಘನ, ಸೀತಾದೇವಿಯ ದರ್ಶನ, ಅಶೋಕಾವನದ ಧ್ವಂಸ, ರಾಕ್ಷಸರೊಡನೆ ಯುದ್ಧ, ರಾವಣನೊಡನೆ ಮಾತುಕತೆ) ಕಾರ್ಯಗಳು ಅನಾಯಾಸವಾಗಿ ನೆರವೇರಿದಂತೆ, ಅಲ್ಪ ಪ್ರಯತ್ನದ ಈ ನನ್ನ ಕಾರ್ಯವೂ ಕೂಡ ಪೂರ್ತಿಯಾದರೆ ನನ್ನ ಎಲ್ಲ ಶ್ರಮಗಳು ಸಾರ್ಥಕವಾದಂತೆಯೇ.॥4॥ ನನ್ನ ಬಾಲದಲ್ಲಿ ಪ್ರಜ್ವಲಿಸುತ್ತಿರುವ ಯಜ್ಞೇಶ್ವರನಿಗೆ ಈ ಮಹಾಭವನಗಳನ್ನು ಆಹುತಿಯಾಗಿ ಸಮರ್ಪಿಸುವುದು ನ್ಯಾಯವೇ ಆಗಿದೆ.॥5॥ ಹೀಗೆ ಯೋಚಿಸಿದ ಬಳಿಕ ಬಾಲದ ಅಗ್ನಿಜ್ವಾಲೆಗಳಿಂದ ಬೆಳಗುತ್ತಿದ್ದ ಹನುಮಂತನು ಮಿಂಚಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮೇಘದಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಾ, ಲಂಕಾನಗರದ ಭವನಾಗ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸತೊಡಗಿದನು. ॥6॥ ಒಬ್ಬ ರಾಕ್ಷಸನ ಮನೆಯಿಂದ ಮತ್ತೊಬ್ಬ ರಾಕ್ಷಸನ ಮನೆಗೂ, ಒಂದು ಕೈದೋಟದಿಂದ ಮತ್ತೊಂದು ಕೈದೋಟಕ್ಕೂ ಹೋಗುತ್ತಾ, ಉಪ್ಪರಿಗೆ ಮನೆಗಳನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ ನಿರ್ಭಯನಾಗಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ॥7॥ ಮಹಾಬಲಪರಾಕ್ರಮಶಾಲಿಯೂ, ವಾಯುವೇಗದಂತೆ ವೇಗವುಳ್ಳವನೂ ಆದ ಹನುಮಂತನು ಮೊದಲಿಗೆ ಪ್ರಹಸ್ತನ ಮನೆಗೆ ಹೋಗಿ ಅದಕ್ಕೆ ಬೆಂಕಿಯಿಟ್ಟನು. (ಅವನು ರಾಜ್ಯದ ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿಯಾದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಮನೆಯಿಂದಲೇ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿ ಲಂಕಾದಹನ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಕ್ಕೆ ನಾಂದಿ ಹಾಡಿದನು.) ॥ 8 ॥ ಬಳಿಕ ಮಹಾಶಕ್ತಿವಂತನಾದ ಮಾರುತಿಯು ಅಲ್ಲೇ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿದ್ದ ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವನ ಭವನಕ್ಕೆ ನೆಗೆದು, ಪ್ರಳಯಾಗ್ನಿಯಂತಿರುವ ಬಾಲದ ಬೆಂಕಿಯಿಂದ ಅದನ್ನು ಉರಿಸಿದನು.॥9॥ ಹಾಗೆಯೇ ಮಹಾತೇಜಶ್ಶಾಲಿಯೂ, ವಾನರೋತ್ತಮನೂ ಆದ ಹನುಮಂತನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಒಂದಾದಮೇಲೆ ಮತ್ತೊಂದರಂತೆ, ವಜ್ರದಂಷ್ಟ್ರನ ಭವನವನ್ನು, ಪ್ರಜ್ಞಾಶಾಲಿಯಾದ ಶುಕನ, ಸಾರಣನ ಮನೆಗಳಿಗೆ ಬೆಂಕಿಯಿಟ್ಟನು. ಅನಂತರ ಇಂದ್ರಜಿತುವಿನ ಪ್ರಾಸಾದವನ್ನು, ಜಂಬುಮಾಲಿ, ಸುಮಾಲಿ ಇವರ ಮನೆಗಳನ್ನು ಬೆಂಕಿಗೆ ಆಹುತಿಯಾಗಿಸಿದನು. ॥10-11॥ ಬಳಿಕ ಮುಂದು - ಮುಂದಕ್ಕೆ ಹಾರಿಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತಾ, ರಶ್ಮಿಕೇತು, ಸೂರ್ಯಶತ್ರು, ಹ್ರಸ್ವಕರ್ಣ, ದಂಷ್ಟ್ರ, ರೋಮಶ, ಯುದ್ಧೋನ್ಮತ್ತ, ಮತ್ತ, ಧ್ವಜಗ್ರೀವ, ವಿದ್ಯುಜಿಹ್ವ, ಘೋರ, ಹಸ್ತಿಮುಖ, ಕರಾಲ, ಪಿಶಾಚ, ಶೋಣಿತಾಕ್ಷ, ಕುಂಭಕರ್ಣ, ಮಕರಾಕ್ಷ, ನರಾಂತಕ, ಕುಂಭ, ದುರಾತ್ಮನಾದ ನಿಶುಂಭ, ಯಜ್ಞ, ಶತ್ರು, ಬ್ರಹ್ಮಶತ್ರು ಇವರೆಲ್ಲರ ಸೌಧಗಳನ್ನು ಅನುಕ್ರಮವಾಗಿ ಸುಟ್ಟುಹಾಕಿದನು. ಆದರೆ ಕೃತಜ್ಞತೆಯಿಂದ ಮಾರುತಿಯು ವಿಭೀಷಣನ ಪ್ರಾಸಾದವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಸುಡಲಿಲ್ಲ. (ಏಕೆಂದರೆ ವಿಭೀಷಣನು ರಾಜಸಭೆಯಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಪರವಾಗಿ ಧರ್ಮವಚನಗಳನ್ನು ಆಡಿದ್ದನು.) ॥ 12-16 ॥ ಮಹಾಕೀರ್ತಿಶಾಲಿಯಾದ ವಾನರೋತ್ತಮನು - ಐಶ್ವರ್ಯ ಸಂಪನ್ನರಾದ ರಾಕ್ಷಸರ ಎಲ್ಲ ಭವನಗಳನ್ನೂ, ಬಹುಮೂಲ್ಯವಾದ ಹರ್ಮ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಇದ್ದ ಮಣಿ-ರತ್ನಾದಿ ಸಮಸ್ತ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಭಸ್ಮಮಾಡಿಬಿಟ್ಟನು. (ಮೊದಲು ಅಗ್ನಿ-ವಾಯುಗಳು ರಾವಣನಿಗೆ ಭಯ ಪಟ್ಟು ಹೆಚ್ಚು ಬೀಸದೇ, ಉರಿಯದೇ ಮಂದವಾಗಿದ್ದವು. ಈಗ ಸೀತಾದೇವಿಯ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ, ಹನುಮಂತನ ಉತ್ಕರ್ಷ ದಿಂದ ಜೋರಾಗಿ ವಿಜೃಂಭಿಸಿದವು.) ॥17॥ ಸರ್ವಶುಭ ಲಕ್ಷಣ ಸಂಪನ್ನನಾದ, ಮಹಾವೀರನಾದ ಹನುಮಂತನು - ಎಲ್ಲರ ಮನೆಗಳನ್ನು ಅಗ್ನಿಗೆ ಆಹುತಿಯನ್ನಾಗಿಸಿದ ಬಳಿಕ, ರಾಕ್ಷಸರಾಜನಾದ ರಾವಣನ ಮಹಾಪ್ರಾಸಾದವನ್ನು ಸೇರಿದನು. ॥ 18 ॥ ವೀರನಾದ ಹನುಮಂತನು - ಮೇರುಮಂದರ ಪರ್ವತದಂತೆ ಮಹೋನ್ನತವಾಗಿರುವ, ಸರ್ವವಿಧವಾದ ಶುಭಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿರುವ, ನಾನಾವಿಧ ರತ್ನಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾಗಿದ್ದ ಆ ಮುಖ್ಯಪ್ರಾಸಾದಕ್ಕೆ ತನ್ನ ಬಾಲದ ತುದಿಯಲ್ಲಿ ಉರಿಯುತ್ತಿದ್ದ ಬೆಂಕಿಯನ್ನಿಟ್ಟು, ಪ್ರಳಯ ಕಾಲದ ಕಾಲಮೇಘದಂತೆ ಗರ್ಜಿಸಿದನು. ॥19-20॥ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಯಾದ ಅಗ್ನಿದೇವನು ವಾಯುವಿನ ಸಹ ಯೋಗದಿಂದ ಪ್ರಳಯಕಾಲದ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಪ್ರಜ್ವಲಿಸುತ್ತಾ ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಹರಡಿಕೊಂಡನು. ॥21॥ ರಾಕ್ಷಸರ ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಜ್ವಲಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ವಾಯುವು ತನ್ನ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಸರ್ವತ್ರ ಹರಡಲು ಸಹಕರಿಸಿದನು. ॥22॥ ಸುವರ್ಣಮಯವಾದ ಗವಾಕ್ಷಗಳಿಂದಲೂ, ಮುಕ್ತಾಮಣಿಗಳಿಂದಲೂ, ರತ್ನರಾಶಿಗಳಿಂದಲೂ, ಸಮೃದ್ಧವಾಗಿದ್ದ ಎಲ್ಲ ಮಹಾಸೌಧಗಳನ್ನು ಅಗ್ನಿಯು ವಿನಾಶಗೊಳಿಸಿದನು.॥23॥ ಪುಣ್ಯವು ಕ್ಷಯಿಸಿದ ನಂತರ ಆಕಾಶದಿಂದ ಸಿದ್ಧಪುರುಷರ ಭವ್ಯಭವನಗಳು ಕೆಳಕ್ಕೆ ಬೀಳುವಂತೆ, ಲಂಕೆಯ ಎತ್ತರವಾದ ಪ್ರಾಸಾದಗಳು ಉರಿದು ನೆಲಸಮವಾದವು.॥24॥ ಸ್ವಗೃಹಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಪರದಾಡುತ್ತಿದ್ದವರೂ, ಉತ್ಸಾಹ, ಬಲ, ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಕಳಕೊಂಡವರಾದ ರಾಕ್ಷಸರು-ಅಯ್ಯೋ! ಎಂದು ವಿಕಾರವಾಗಿ ಕೂಗುತ್ತಾ ಓಡುತ್ತಿದ್ದರು.॥25॥ ನಿಜವಾಗಿ ಅಗ್ನಿಯೇ ಕಪಿಯ ರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿ ನಮ್ಮೆಲ್ಲರನ್ನು ಸುಟ್ಟುಹಾಕಲು ಬಂದಿರುವನು ಎಂದು ಕೂಗಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾ ಮಕ್ಕಳನ್ನೆತ್ತಿಕೊಂಡಿದ್ದ ಕೆಲವು ಸ್ತ್ರೀಯರು ಕೆಳಗುರುಳಿದರು. ॥26॥ ಅಗ್ನಿಯಿಂದ ಸಮಾವೃತರಾದ ಕೆಲವು ಸ್ತ್ರೀಯರು ಕೆದರಿದ ಕೂದಲುಗಳಿಂದ ಎತ್ತರವಾದ ಉಪ್ಪರಿಗೆಗಳಿಂದ ಕೆಳಕ್ಕೆ ಬೀಳುವಾಗ, ಆಕಾಶದಿಂದ ಕೆಳಗೆ ಬೀಳುವ ಮಿಂಚಿನಂತೆ ಗೋಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದವು.॥27॥ ವಜ್ರ, ಹವಳ, ವೈಡೂರ್ಯ, ಮುತ್ತು, ಬೆಳ್ಳಿ ಮುಂತಾದುವುಗಳಿಂದ ಸಮೃದ್ಧವಾಗಿದ್ದು, ವಿಚಿತ್ರವಾದ ಭವನಗಳು ಅಗ್ನಿಗೆ ಆಹುತಿಯಾಗುವುದನ್ನು, ಸುವರ್ಣವೇ ಮುಂತಾದ ಧಾತುಗಳು ಕರಗಿ ಹರಿಯುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಹನುಮಂತನು ನೋಡಿದನು. ॥28॥ ಅಗ್ನಿಯು ಕಟ್ಟಿಗೆಗಳಿಂದಾಗಲೀ, ಹುಲ್ಲಿನಿಂದಾಗಲೀ, ತೃಪ್ತನಾಗದಿರುವಂತೆ; ಹನುಮಂತನು ರಾಕ್ಷಸರ ಎಷ್ಟು ಭವನಗಳನ್ನು ಸುಟ್ಟರೂ ತೃಪ್ತನಾಗಲಿಲ್ಲ. ಹನುಮಂತನ ಕೈಯಿಂದ ಹತರಾದ ರಾಕ್ಷಸರ ಶವಗಳಿಂದ ಭೂಮಿಗೂ ತೃಪ್ತಿಯಾಗಲಿಲ್ಲ.॥29॥ ಅಲ್ಲಿ ಉರಿಯುತ್ತಿದ್ದ ಕೆಲವು ಅಗ್ನಿಜ್ವಾಲೆಗಳು ಮುತ್ತುಗದ ಹೂವಿನಂತೆ ಕೆಂಪಗಿದ್ದವು. ಮತ್ತೆ ಕೆಲವು ಜ್ವಾಲೆಗಳು ಗೋಧೂಮ ಬಣ್ಣದಿಂದಿದ್ದರೆ, ಇನ್ನು ಕೆಲವುಗಳು ತಾವರೆಯಂತಹ ಕುಂಕುಮ ಬಣ್ಣದಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. ॥30॥ ಮಹಾತ್ಮನೂ, ಮಹಾಬಲ ಪರಾಕ್ರಮಗಳುಳ್ಳವನೂ, ವಾನರೋತ್ತಮನೂ ಆದ ಹನುಮಂತನಿಂದ ಆ ಲಂಕಾನಗರವು-ರುದ್ರನಿಂದ ತ್ರಿಪುರಗಳು ದಗ್ಧವಾಗುವಂತೆ ಸುಟ್ಟು ಹೋಗುತ್ತಿತ್ತು. ॥31॥ ಮಹಾಶಕ್ತಿಶಾಲಿಯಾದ ಹನುಮಂತನು ಉರಿಸಿದ-ಭೀಮಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ಅಗ್ನಿಯು ತ್ರಿಕೂಟಾಚಲದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದ್ದ ಲಂಕಾನಗರದಲ್ಲಿ ವಲಯಾಕಾರದಲ್ಲಿ ಪ್ರಜ್ವಲಿಸುತ್ತಾ ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರ ಮನೆ ಗಳಲ್ಲಿ ವಿಜೃಂಭಿಸಿದನು. ॥32॥ ಹೊಗೆಯಿಲ್ಲದ ಜ್ವಾಲೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದ, ರಾಕ್ಷಸರ ಶರೀರಗಳೆಂಬ ಆಹುತಿಗಳಿಂದ ತೃಪ್ತಿಗೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದ ಅಗ್ನಿಯು, ಗಾಳಿಯ ಸಹಾಯದಿಂದ ಕ್ಷಣ-ಕ್ಷಣಕ್ಕೂ ವೃದ್ಧಿಹೊಂದಿತ್ತು. ಪ್ರಳಯಕಾಲದ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಆಕಾಶವನ್ನು ಮುಟ್ಟುತ್ತಿತ್ತು. ಆ ಮಹಾಗ್ನಿಯು ಕೋಟಿಸೂರ್ಯರ ತೇಜಸ್ಸಿನಂತೆ ಸಮಗ್ರವಾದ ಲಂಕೆಯನ್ನು ವ್ಯಾಪಿಸಿಬಿಟ್ಟಿತು. ಸಿಡಿಲಿನ ಶಬ್ದದಂತೆ ಭಯಂಕರವಾದ ಶಬ್ದಮಾಡುತ್ತಾ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡವನ್ನೇ ಭೇದಿಸುತ್ತಿರುವುದೋ ಎಂಬಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು. ತೀವ್ರವಾದ ಕಾಂತಿ ಯುಳ್ಳ, ಮುತ್ತುಗದ ಹೂವುಗಳಂತೆ ಕೆಂಪಾದ ಅಗ್ನಿಜ್ವಾಲೆಗಳು ಆಕಾಶದವರೆವಿಗೂ ವ್ಯಾಪಿಸಿದವು. ಬೆಂಕಿಯು ಆರಿಹೋದ ಬಳಿಕ ಹುಟ್ಟಿದ ಹೊಗೆಯ ಸಾಲುಗಳಿಂದ ಸಮಾವೃತವಾದ ಮೇಘಗಳು ಕನ್ನೈದಿಲೆ ಹೂಗಳಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿದ್ದವು.॥33-35॥ ಮನೆ-ಮಠಗಳು ಸುಟ್ಟು ನಿರ್ಗತಿಕರಾದ ರಾಕ್ಷಸರು ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ ತರ್ಕಿಸುತ್ತಾ ಗೋಳಾಡುತ್ತಿದ್ದರು-ಇವನುನೋಡಲು ವಾನರನಾಗಿದ್ದರೂ ಖಂಡಿತವಾಗಿಯೂ ಇವನು ವಾನರನಲ್ಲ. ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಕಾಲನೇ ಆಗಿರಬೇಕು. ಅಥವಾ ತ್ರಿದಶೇಶ್ವರನಾದ, ವಜ್ರಪಾಣಿಯಾದ ಇಂದ್ರನೇ ಆಗಿರಬೇಕು. ಅಥವಾ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಯಮಧರ್ಮನೇ ಆಗಿರಬೇಕು. ಅಥವಾ ವರುಣ, ವಾಯು, ರುದ್ರ, ಅಗ್ನಿ, ಸೂರ್ಯ, ಕುಬೇರ, ಸೋಮ-ಇವರಲ್ಲಿ ಯಾವನಾದರೂ ಒಬ್ಬನಾಗಿರಬೇಕು. ಸರ್ವರಿಗೂ ಪಿತಾಮಹನಾದ, ಚತುರ್ಮುಖನಾದ, ಲೋಕ ರಕ್ಷಕನಾದ ಬ್ರಹ್ಮನೇ ಕೋಪಗೊಂಡು ರಾಕ್ಷಸರ ಸಂಹಾರಕ್ಕಾಗಿ ವಾನರ ರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಆಗಮಿಸಿರಬಹುದೇ? ಚಿಂತಿಸಲು ಅವಶ್ಯವಾದ, ಅನಂತ ವಾದ, ಅದ್ವಿತೀಯವಾದ, ವೈಷ್ಣವ ಮಹಾತೇಜಸ್ಸೇನಾದರೂ ತನ್ನ ಮಾಯೆಯಿಂದ ಕಪಿ ರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿ ರಾಕ್ಷಸರ ಸಂಹಾರಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿರಬಹುದೇ? ॥36-39॥ ಪ್ರಾಣಿಸಂಕುಲಗಳು, ವೃಕ್ಷಗಳು, ಸೌಧಗಳೊಡಗೂಡಿ ಕ್ಷಣಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಸುಟ್ಟು ಭಸ್ಮವಾದ ಆ ಲಂಕಾನಗರವನ್ನು ನೋಡಿ, ಪ್ರಮುಖರಾಕ್ಷಸರೆಲ್ಲರೂ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಸೇರಿ ವಿಧವಿಧವಾಗಿ ಮಾತಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದರು. ॥40॥ ಮತ್ತೆ ರಾಕ್ಷಸರು, ರಥಾಶ್ವ ಗಜಗಳು, ಪಕ್ಷಿಗಳ ಗುಂಪುಗಳು, ಮೃಗಗಳ ಸಮೂಹಗಳು, ವೃಕ್ಷಗಳು, ಹೀಗೆ ಇವೆಲ್ಲದರೊಡನೆ ಭಸ್ಮವಾಗಿ ಹೋಗಿದ್ದ ಲಂಕೆಯ ಉಳಿದ ಜನರು ದೀನರಾಗಿ ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಅಳತೊಡಗಿದರು. ॥ 41 ॥

ಅಯ್ಯೋ! ತಂದೆಯೇ! ಅಯ್ಯೋ ಮಗನೇ! ಹಾ ನಾಥಾ! ಎಲೈ ಮಿತ್ರನೇ! ಪುಣ್ಯಫಲರೂಪವಾದ ಓ ಭೋಗಮಯ ಜೀವಿತವೇ! ಎಂದು ವಿಲಾಪಿಸುತ್ತಾ ರಾಕ್ಷಸರೆಲ್ಲರೂ ಅಳುತ್ತಿದ್ದರು. ಅವರ ಅಳುವಿನ ಧ್ವನಿಗಳು ಜೋರಾಗಿಯೂ, ಭಯಂಕರ ವಾಗಿಯೂ ಇದ್ದವು. ॥ 42 ॥ ಹನುಮಂತನ ಕ್ರೋಧ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಲಂಕೆಯು ನಿರ್ಜೀವವಾಯಿತು. ಅದರ ಸುತ್ತಲೂ ಅಗ್ನಿ ಜ್ವಾಲೆಗಳು ಆವರಿಸಿಕೊಂಡವು. ಅದರಲ್ಲಿರುವ ಕೆಲವು ವೀರರು ಹತರಾದರು. ಸೈನಿಕರೆಲ್ಲರೂ ಪಲಾಯನ ಮಾಡಿದರು. ಲಂಕಾನಗರವು ಶಾಪಗ್ರಸ್ತವಾದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು.॥43॥ ಭಯದಿಂದ ವಿಹ್ವಲರಾಗಿ ವಿಷಣ್ಣವದನರಾಗಿದ್ದ, ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದ, ಊರ್ಧ್ವಮುಖವಾಗಿ ಉರಿಯುತ್ತಿದ್ದ ಜ್ವಾಲೆಗಳುಳ್ಳ ಬೆಂಕಿಯು ಸುಟ್ಟ ಗುರುತಿನಿಂದ ವ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿದ್ದ, ಬ್ರಹ್ಮನ ಕೋಪದಿಂದ ವಿನಾಶ ಹೊಂದಿದ ಭೂಮಿಯಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದ ಲಂಕಾಪಟ್ಟಣವನ್ನು ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಹನುಮಂತನು ನೋಡಿದನು. ॥44॥ ಮರುತಾತ್ಮಜನಾದ ಮಾರುತಿಯು ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ವೃಕ್ಷಗಳಿಂದ ಒಡಗೊಂಡ ಅಶೋಕವನವನ್ನು ಭಂಗಗೊಳಿಸಿದನು. ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ಮಹಾರಾಕ್ಷಸ ಯೋಧರನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿದನು. ಎತ್ತರವಾದ ಮನೆಗಳ ಸಾಲುಗಳಿಂದ ಸಮಲಂಕೃತವಾದ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಸುಟ್ಟುಹಾಕಿದನು. ಹೀಗೆ ಸಂಕಲ್ಪಿಸಿದ ಕಾರ್ಯಗಳೆಲ್ಲವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಪೂರ್ತಿಗೊಳಿಸಿ ನೆಮ್ಮದಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದನು. ॥45॥ ವಿಚಿತ್ರವಾದ ತ್ರಿಕೂಟಪರ್ವತದ ತುದಿಯಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದ ವಾನರೋತ್ತಮನು, ಬಾಲದಲ್ಲಿ ಪ್ರಜ್ವಲಿಸುತ್ತಿರುವ ಅಗ್ನಿಜ್ವಾಲಾ ಮಾಲಿಕೆಯಿಂದ ಶೋಭಿತನಾಗಿ, ಕಿರಣಪುಂಜದಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿರುವ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ॥46॥ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಹನುಮಂತನು ಗುಂಪು-ಗುಂಪಾಗಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿ, ಅನೇಕ ವೃಕ್ಷಗಳಿಂದ ನಿಬಿಡವಾದ ಅಶೋಕವನವನ್ನು ಧ್ವಂಸಮಾಡಿ, ರಾಕ್ಷಸರ ಮನೆಗಳಿಗೆ ಬೆಂಕಿಯನ್ನಿಟ್ಟು ರಾಮಧ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ನಿಮಗ್ನನಾದನು. ॥ 47 ॥ ವಾನರ ವೀರರಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖನಾದವನೂ, ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಯೂ, ವಾಯುವಿನಂತೆ ವೇಗಶಾಲಿಯೂ, ಬುದ್ಧಿವಂತರಲ್ಲಿ ವರಿಷ್ಠನೂ, ಸರ್ವಶ್ರೇಷ್ಠನೂ ಆದ ಮಾರುತಿಯನ್ನು ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳು ಆದರದಿಂದ ಸ್ತೋತ್ರಮಾಡಿದರು. ॥48॥ ಮಹಾತೇಜಶ್ಶಾಲಿಯಾದ ಆ ವಾನರೋತ್ತಮನು ಅಶೋಕವನವನ್ನು ಧ್ವಂಸಮಾಡಿ, ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಸಮರ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಬಲಿಗೊಟ್ಟು, ರಮ್ಯವಾದ ಲಂಕಾ ನಗರವನ್ನು ಧಗಧಗಿಸುವ ಬೆಂಕಿಗೆ ಪಾಲಾಗಿಸಿ, ವಿರಾಜಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ॥49॥ ಆಗ ದೇವತೆಗಳೂ, ಗಂಧರ್ವರೂ, ಸಿದ್ಧರೂ, ಮಹರ್ಷಿಗಳೂ, ಅಗ್ನಿಜ್ವಾಲೆಗಳಿಂದ ಸುಟ್ಟುಹೋದ ಆ ಲಂಕೆಯನ್ನು ನೋಡಿ ಎಣೆಯಿಲ್ಲದ ಪ್ರೀತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದರು. ॥50॥ ಸಕಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ವಾನರೋತ್ತಮನಾದ ಆ ಹನುಮಂತನನ್ನು ನೋಡಿ, ಅವನನ್ನು ಪ್ರಳಯಕಾಲಾಗ್ನಿ ಸ್ವರೂಪನೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ಭಯಗೊಂಡರು. ॥51॥ ಸಮಸ್ತ ದೇವತೆಗಳು, ಮುನೀಶ್ವರರು, ಗಂಧರ್ವರು, ವಿದ್ಯಾಧರರು, ನಾಗಗಳು, ಯಕ್ಷರು ಹಾಗೂ ಅಲ್ಲಿರುವ ಸಕಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಅತುಳ ಆನಂದಭರಿತರಾದವು. ॥ 52 ॥

ಇತ್ಯಾರ್ಷೇ ಶ್ರೀಮದ್ರಾಮಾಯಣೇ ವಾಲ್ಮೀಕೀಯೇ ಆದಿಕಾವ್ಯೇ ಸುಂದರಕಾಂಡೇ ಚತುಃಪಂಚಾಶಃ ಸರ್ಗಃ ॥ 54 ॥

ಮಹರ್ಷಿವಾಲ್ಮೀಕಿವಿರಚಿತ ಆದಿಕಾವ್ಯವಾದ ಶ್ರೀಮದ್ರಾಮಾಯಣದ ಸುಂದರಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಐವತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಸರ್ಗವು ಮುಗಿಯಿತು.

ಐವತ್ತೈದನೆಯ ಸರ್ಗ

ಹನುಮಂತನು ಸೀತಾದೇವಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಚಿಂತಿಸಿದುದು, ಅದರ ಪರಿಹಾರ

ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಯಾದ ಹನುಮಂತನು ಲಂಕೆಯೆಲ್ಲವನ್ನು ಸುಟ್ಟು ಬೂದಿಮಾಡಿ, ಬಾಲದ ಬೆಂಕಿಯನ್ನು ಸಮುದ್ರ ದಲ್ಲಿ ಅದ್ದಿ ಆರಿಸಿದನು. ಈ ವಿಧವಾಗಿ ಬುದ್ಧಿಶಾಲಿಯಾದ ಆಂಜನೇಯ ಸ್ವಾಮಿಯು ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ಬುದ್ಧಿ ಕಲಿಸಿದನು. ॥ 1 ॥

ಲಂಕಾನಗರವು ಅಗ್ನಿಜ್ವಾಲೆಗಳಿಂದ ಭಸ್ಮವಾಗಿ ಹೋಯಿತು. ಅಲ್ಲಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸರೆಲ್ಲರೂ ಭಯದಿಂದ ನಡುಗಿಹೋಗಿದ್ದರು. ಅಂತಹ ಲಂಕೆಯನ್ನು ನೋಡಿದ ಬಳಿಕ ವಾನರೋತ್ತಮನಾದ ಹನುಮಂತನು ಹೀಗೆ ಆಲೋಚಿಸತೊಡಗಿದನು. ॥ 2 ॥
ಅಯ್ಯೋ! ಈ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಭಸ್ಮಮಾಡಿ ನಾನು ಎಂತಹ ತಪ್ಪು ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದೆ? ಎಂದು ಪಶ್ಚಾತ್ತಾಪ ಪಡುತ್ತಾ, ಹನುಮಂತನು ತನ್ನನ್ನು ನಿಂದಿಸಿಕೊಂಡನು. ॥ 3 ॥ ಉರಿಯುತ್ತಿರುವ ಬೆಂಕಿಯನ್ನು ನೀರಿನಿಂದ ನಂದಿಸುವಂತೆ-ಹೃದಯಾಂತರಾಳದಿಂದ ಉಕ್ಕಿಬರುವ ಕೋಪವನ್ನು ಬುದ್ಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ತಡೆಯುವ ಮಹಾತ್ಮರೇ ನಿಜವಾಗಿ ಧನ್ಯರು. ॥ 4 ॥

ಕೋಪಗೊಂಡ ಯಾವನು ತಾನೇ ಪಾಪವನ್ನು ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ? ಕೋಪಗೊಂಡವನು ಕಾರ್ಯಾಕಾರ್ಯಗಳ ವಿವೇಚನೆಯೇ ಇಲ್ಲದೆ ಗುರುಹಿರಿಯರನ್ನು ಸಂಹರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸತ್ಪುರುಷರನ್ನು ಕ್ರೂರವಾದ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಹೀಯಾಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ॥ 5 ॥ ಕೋಪಗೊಂಡವನಿಗೆ ಯಾವ ಮಾತನ್ನು ಆಡಬೇಕು, ಯಾವುದನ್ನು ಆಡಬಾರದು ಎಂಬ ಪರಿಜ್ಞಾನವು ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನು ಮಾಡಬಾರದೆನ್ನುವ ಕಾರ್ಯವಿಲ್ಲ ; ಆಡಬಾರದೆನ್ನುವ ಮಾತು ಇಲ್ಲ. ॥ 6 ॥ ಹೃದಯಾಂತರಾಳದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿಬಂದ ಹುಚ್ಚು ಕೋಪವನ್ನು, ಹಾವು ತನ್ನ ಪೊರೆಯನ್ನು ಕಳಚಿಹಾಕುವಂತೆ, ಕ್ಷಮೆಯನ್ನಾಶ್ರಯಿಸಿ ತೊರೆಯುವವನೇ ನಿಜವಾದ ಪುರುಷನೆನಿಸಿಕೊಳ್ಳುವನು. ॥7॥ ಛೀ! ನಾನೆಂತಹ ಬುದ್ಧಿಹೀನನು? ನಾಚಿಕೆಯಿಲ್ಲದವನು! ಎಂತಹ ಮಹಾಪಾಪಿ ನಾನು! ಮುಂದಿನದನ್ನು ಆಲೋಚಿಸದೆ, ಸೀತಾದೇವಿಯನ್ನು ಬೆಂಕಿಗಾಹುತಿಗೈದು, ಸ್ವಾಮಿ ದ್ರೋಹಕ್ಕೆ ಪಾತ್ರನಾದೆನಲ್ಲ! ॥ 8 ॥ ಈ ಲಂಕೆಯು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಸುಟ್ಟುಹೋಗಿರುವಾಗ ಜಾನಕಿಯು ನಿಜವಾಗಿಯೂ ಇದರಲ್ಲೇ ಬೆಂದುಹೋಗಿರಬಹುದು. ಅಜ್ಞಾನವಶದಿಂದ ನಾನು ಮಾಡಿದ ಈ ಕಾರ್ಯದಿಂದ ನನ್ನ ಸ್ವಾಮಿ ಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ಭಂಗಬಂದಂತಾಯಿತಲ್ಲ! ॥9॥ ನಾನು ಲಂಕೆಗೆ ಬೆಂಕಿಯನ್ನಿಟ್ಟಿದುದರಿಂದ ಸೀತಾಮಾತೆಯ ರಕ್ಷಣೆಗೆ ಭಂಗವೇರ್ಪಟ್ಟಂತಾಯಿತು. ಅದರಿಂದ ನಾನು ಮಾಡಿದ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಯತ್ನಗಳು ವ್ಯರ್ಥವಾಗಿ ಹೋದುವು. ॥10॥ ಸೀತಾನ್ವೇಷಣೆಯ ಮಹತ್ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಪೂರ್ತಿಗೊಳಿಸಿದೆ. ಸೀತಾದೇವಿಯ ಸಂದೇಶವನ್ನು ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ನಿವೇದಿಸುವ ಒಂದು ಸಣ್ಣ ಕಾರ್ಯ ಮಾತ್ರ ಉಳಿದಿತ್ತು. ಆದರೆ ಕೋಪಾ ವಿಷ್ಟನಾದ ನಾನು ಮಾಡಬಾರದುದನ್ನು ಮಾಡಿ ಮೂಲವನ್ನೇ ವಿನಾಶಮಾಡಿಬಿಟ್ಟೆನು. ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವೇ ಇಲ್ಲ. ॥11॥ ಲಂಕಾಪಟ್ಟಣವೆಲ್ಲವೂ ಭಸ್ಮವಾಗಿದೆ. ಸುಡದೇ ಇರುವ ಒಂದು ಗೇಣು ಸ್ಥಳವೂ ಇಲ್ಲ. ಅದರಿಂದಾಗಿ ಸೀತಾದೇವಿಯು ವಿನಾಶ ಹೊಂದಿರಬಹುದೇ? ॥12॥ ಹೀಗೆ ನಾನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದ್ದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಬುದ್ಧಿಯ ವಿಪರ್ಯಾಸದಿಂದ ನಾನೇ ಹಾಳು ಮಾಡಿ ಬಿಟ್ಟೆನು. (ಸೀತಾದೇವಿಯ ಪ್ರಾಣಗಳಿಗೆ ಮುಪ್ಪು ತಂದಿರುವುದರಿಂದ) ಇದರಿಂದ ಈಗಲೇ ಇಲ್ಲಿಯೇ ನಾನು ಪ್ರಾಣತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದೇ ಯುಕ್ತವಾಗಿದೆ. ॥13॥ ಅಯ್ಯೋ! ನಾನಿನ್ನು ಹೇಗೆ ಅಸುನೀಗಲಿ? ಬೆಂಕಿಯಲ್ಲಿ ಬೀಳಲೇ? ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿರುವ ಬಡವಾಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದು ಪ್ರಾಣ ತೊರೆಯಲೇ? ಅಥವಾ ನನ್ನ ಶರೀರವನ್ನು ಸಾಗರ ಜಲ ಜಂತುಗಳಿಗೆ ಆಹಾರವಾಗಿ ಅರ್ಪಿಸಿಬಿಡಲೇ? ॥14॥ ಸರ್ವಕಾರ್ಯವನ್ನು ಹಾಳುಗೆಡಹಿದ ನಾನು ಜೀವಂತನಾಗಿ ಹರೀಶ್ವರನಾದ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಹೇಗೆ ನೋಡಲಿ? ಪುರುಷಸಿಂಹರಾದ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರಿಗೆ ಹೇಗೆ ಮುಖತೋರಲಿ? ॥15॥ ಕೋಪದ ದೋಷದಿಂದಾಗಿ, ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ವಾನರರಿಗೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿರುವ ಕಪಿತ್ವದ ಸಹಜ ಬುದ್ಧಿ ಚಂಚಲತ್ವವನ್ನೇ ನಾನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಿದೆನಲ್ಲ! ॥16॥

ಹಿಡಿತಕ್ಕೊಳಪಡದ ಅಸ್ಥಿರತೆಯ ನನ್ನ ರಾಜಸಭಾವಕ್ಕೆ ಧಿಕ್ಕಾರವಿರಲಿ. ನಾನು ಜಿತೇಂದ್ರಿಯನಾಗಿ, ಸರ್ವಸಮರ್ಥನಾಗಿದ್ದರೂ, ಕ್ರೋಧಕ್ಕೆ ವಶನಾಗಿ ಬುದ್ಧಿಗೆಟ್ಟು ಸೀತಾದೇವಿಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸದೆ ಹೋದೆನಲ್ಲ! ॥17॥ ಸೀತಾದೇವಿಯ ವಿನಾಶದಿಂದಾಗಿ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರಿಬ್ಬರೂ ವಿನಾಶ ಹೊಂದುವರು. ರಾಜಕುಮಾರ ವಿನಾಶದಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನೂ ಬಂಧುಗಳೊಡನೆ ವಿನಾಶ ಹೊಂದುವನು. ॥18॥ ಈ ದಾರುಣವಾದ ವಾರ್ತೆಯನ್ನು ಕೇಳಿದ ಬಳಿಕ ಭ್ರಾತೃವತ್ಸಲನೂ, ಧರ್ಮಾತ್ಮನೂ ಆದ ಭರತ ಹಾಗೂ ಶತ್ರುಘ್ನರೂ ಜೀವಿಸಿರಲಾರರು. ॥19॥ ಈ ಪರಿಯಾಗಿ ಧರ್ಮಸಂಪನ್ನವಾದ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವಂಶವೇ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ವಿನಾಶಹೊಂದಿದ ನಂತರ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಜೆಗಳು ಶೋಕಸಂತಾಪಗಳಿಂದ ಪೀಡಿತರಾಗುತ್ತಾರೆ. ॥20॥ ನಿಜವಾಗಿಯೂ ನಿರ್ಭಾಗ್ಯನಾದ ನಾನೇ ಇವೆಲ್ಲಕ್ಕೂ ಕಾರಣನು. ಧರ್ಮಾರ್ಥಗಳ ತಿಳಿವಳಿಕೆಯಿಂದ ಹೀನನಾದವನು. ರೋಷವೆಂಬ ದೋಷದಿಂದ ಅಭಿಭೂತನಾಗಿರುವವನು. ಇದರಿಂದ ನಾನೇ ಲೋಕವಿನಾಶಕ - ಅಂದರೆ ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಯಿಂದ ಅಯೋಧ್ಯೆ ಯವರೆಗಿನ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ಬಾಧಿಸಿದೆ ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಯಿತು. ॥21॥ ಹೀಗೆ ನಾನಾ ವಿಧವಾಗಿ ಯೋಚಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಹನುಮಂತನಿಗೆ ಹಿಂದೆ ಕಾಣಿಸಿದಂತೆ ಅನೇಕ ಶುಭಶಕುನಗಳು ಸಾಕ್ಷಾತ್ತಾಗಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡವು. ಅವುಗಳನ್ನು ನೋಡಿ, ಪುನಃ ಹನುಮಂತನು ಬೇರೆ ರೀತಿಯಿಂದ ಯೋಚಿಸತೊಡಗಿದನು. ॥ 22 ॥

ಮಂಗಳಸ್ವರೂಪಿಣಿಯೂ, ಸರ್ವಾಂಗ ಸುಂದರಿಯೂ ಆದ ಸೀತಾದೇವಿಯ ದಿವ್ಯತೇಜಸ್ಸೇ (ಪಾತಿವ್ರತ್ಯಧರ್ಮ) ಅವಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತದೆ. ಅಗ್ನಿಯು ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಸುಡದು. ಅದರಿಂದ ಅವಳು ನಾಶವಾಗಿರಲಾರಳು. ॥ 23 ॥ ಸೀತಾ ದೇವಿಯು - ಧರ್ಮಸ್ವರೂಪನೂ, ಹೆಚ್ಚಿನ ತೇಜಃಶಾಲಿಯೂ ಆದ ಶ್ರೀರಾಮನ ಭಾರ್ಯೆಯು. ಪಾತಿವ್ರತ್ಯವೆಂಬ ಭದ್ರ ಕವಚವೇ ಅವಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಿದೆ. ಅಂತಹ ಜಾನಕಿದೇವಿಯನ್ನು ಸುಡಲು ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಶಕ್ತಿಯಿಲ್ಲ*. ॥24॥ ದಹಿಸುವ ಧರ್ಮ ವುಳ್ಳ ಅಗ್ನಿಯು ಶ್ರೀರಾಮನ ಪ್ರಭಾವದಿಂದಲೂ, ವೈದೇಹಿಯ ಸುಕೃತದಿಂದಲೂ ನನ್ನನ್ನೇ ಸುಡಲಿಲ್ಲ. ಅಂತಿರುವಾಗ ಸೀತೆಯನ್ನು ಹೇಗೆ ತಾನೇ ಮುಟ್ಟುವನು? ॥ 25 ॥

* (1) ಯದಾದಿತ್ಯಗತಂ ತೇಜೋ ಜಗದ್ಭಾಸಯತೇಖಿಲಮ್ ಯಚ್ಛಂದ್ರಮಸಿ ಯಚ್ಚಾಗ್ನೌ ತತ್ತೇಜೋ ವಿದ್ಧಿಮಾಮಕಮ್ ॥

(ಗೀತಾ 15-12)

ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಿಸುವ ಸೂರ್ಯನ ತೇಜವೂ, ಚಂದ್ರನ ತೇಜವೂ, ಅಗ್ನಿಯ ತೇಜಸ್ಸೂ (ದಾಹಕ ಶಕ್ತಿಯು) ನನ್ನದೇ ತೇಜಸ್ಸಾಗಿದೆ ಎಂದು ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಅಗ್ನಿಯೊಳಗಿಪ್ಪ ದಾಹಕ ಶಕ್ತಿಯು ನೀನೇ ಆದ್ದರಿಂದ ಶ್ರೀರಾಮನ ಸ್ವರೂಪವಾದ ಅಗ್ನಿಯು ರಾಮಪತ್ನಿಯನ್ನು ಹೇಗೆ ಸುಟ್ಟೀತು?

(2) ಪ್ರಹ್ಲಾದನು ಹಿರಣ್ಯಕಶಿಪುವಿನ ಬಳಿ ಹೇಳುವ ಸಂದರ್ಭ -

ರಾಮನಾಮ ಜಪತಾಂ ಕುತೋ ಭಯಂ ಸರ್ವತಾಪಶಮನನೈಕ ಭೇಷಜಮ್

ಪಶ್ಯತಾತ ಮಮಗಾತ್ರ ಸನ್ನಿಧೌ ಪಾವಕೋಪಿಸಲಿಲಾಯತೇಧುನಾ ॥ (ವಿಷ್ಣುಪುರಾಣ)

ರಾಮನಾಮವನ್ನು ಜಪಿಸುವವರಿಗೆ ಭಯವು ಖಂಡಿತವಾಗಿಯೂ ಇಲ್ಲ. ಇದು ಎಲ್ಲ ವಿಧವಾದ ತಾಪಗಳನ್ನು ಹರಿಸುವ ದಿವ್ಯೌಷಧವು.

ಅಪ್ಪಾ! ಇಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಶರೀರವನ್ನು ನೋಡು. ಅಗ್ನಿದೇವರೂ ಕೂಡ ಸುಡದೆ ಅನುಗ್ರಹಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಕ್ಷಣ-ಕ್ಷಣವೂ ಶ್ರೀರಾಮನ ನಾಮಸ್ಮರಣೆ ಮಾಡುವವರಿಗೆ ಅಗ್ನಿಯಿಂದ ಯಾವ ಭಯವೂ ಇರದು.

ಭರತ-ಲಕ್ಷ್ಮಣ-ಶತ್ರುಘ್ನರಿಗೆ ದೇವತಾ ಸ್ವರೂಪಳಾಗಿರುವ, ಶ್ರೀರಾಮನ ಪ್ರಾಣೇಶ್ವರಿಯಾದ ಜಾನಕಿ ದೇವಿಯು ಅಗ್ನಿಗೆ ಆಹುತಿಯಾಗುವುದು ಅಸಂಭವವು. ॥26॥ ಅಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಸುಡುವ ಸ್ವಭಾವವುಳ್ಳ, ಪ್ರಭುವಾದ, ಅವ್ಯಯನಾದ ಈ ಯಜ್ಞೇಶ್ವರನು ನನ್ನ ಬಾಲವನ್ನೇ ಸುಡದಿರುವಾಗ ಆರ್ಯೆಯಾದ ಸೀತಾದೇವಿಯನ್ನು ಹೇಗೆ ದಹಿಸಬಲ್ಲನು? ॥27॥ ಆಗ ಹನುಮಂತನು ಹಿಂದೆ ನಡೆದುದೆಲ್ಲವನ್ನು ಪುನಃ ಜ್ಞಾಪಿಸಿಕೊಂಡನು. ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಹಾರುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಮೈನಾಕ ಪರ್ವತವು ರಾಮಕಾರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದ ನನಗೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಸಮುದ್ರದಿಂದ ಮೇಲಕ್ಕೆದ್ದು, ಬಂದುದು ಸ್ಮರಣೆಗೆ ಬಂತು. ಹಾಗಿರುವಾಗ ಅಗ್ನಿಯು ಏಕೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡಲಾರನು? ॥28॥ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದಲೂ, ಸತ್ಯನಿಷ್ಠೆಯಿಂದಲೂ, ಪತಿಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಅನನ್ಯವಾದ ಭಾವವಿರುವುದರಿಂದಲೂ, ಸೀತಾದೇವಿಯು ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಕೂಡ ದಹಿಸಲು ಸಮರ್ಥಳಾಗಿರುವಳು. ಆದರೆ ಅಗ್ನಿಯು ಎಂದಿಗೂ ಅವಳನ್ನು ದಹಿಸಲಾರದು. ॥29॥ ಸೀತಾದೇವಿಯ ಧರ್ಮತತ್ಪರತೆಯನ್ನು ಹನುಮಂತನು ಹೀಗೆ ಯೋಚಿಸುತ್ತಿರುವಾಗ ಮಹಾತ್ಮರಾದ ಚಾರಣರು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಆಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿದನು. ॥30॥

‘‘ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ರಾಜನಾದ ರಾವಣನ ಪ್ರಾಸಾದವನ್ನು (ಲಂಕೆಯನ್ನು) ಭಯಂಕರವಾದ ಬೆಂಕಿಯನ್ನಿಟ್ಟು ಅದನ್ನು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಸುಟ್ಟುಬಿಟ್ಟು ಹನುಮಂತನು ಅತ್ಯಂತ ದುಷ್ಕರವಾದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಿರುವನು. ಇದು ಎಂತಹ ಆಶ್ಚರ್ಯಮಯವಾದುದು. ॥31॥ ರಾಕ್ಷಸ ಸ್ತ್ರೀಯರೂ, ಬಾಲಕರೂ, ವೃದ್ಧರೂ ಮೊದಲಾದವರು ಕೋಲಾಹಲದಿಂದ ಅತ್ತ-ಇತ್ತ ಓಡಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಅವರ ಆಕ್ರಂದನವು ಲಂಕೆಯಲ್ಲೆಲ್ಲ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸಿತು. ಆಗ ಲಂಕೆಯೇ ಪರ್ವತದ ಗುಹೆಯಲ್ಲಿ ಮುಖವಿಟ್ಟು ರೋದಿಸುತ್ತಿರುವಂತಿತ್ತು. ॥32॥ ಕೋಟೆ, ಪ್ರಾಕಾರ, ಬುರುಜುಗಳಿಂದ, ಮಹಾದ್ವಾರ ತೋರಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಈ ಲಂಕೆಯೆಲ್ಲವೂ ಸುಟ್ಟು ಹೋಗಿದೆ. ಆದರೆ ಸೀತಾದೇವಿಯು ಮಾತ್ರ ದಗ್ಧವಾಗಲಿಲ್ಲ. ಇದು ಅತ್ಯದ್ಭುತವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಆಶ್ಚರ್ಯಕರವೇ ಆಗಿದೆ.’’ ॥33॥ ಅಮೃತತುಲ್ಯವಾದ ಆ ಚಾರಣರ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿದಾಗ ತಕ್ಷಣವೇ ಹನುಮಂತನ ಮನಸ್ಸು ಪರಮಾನಂದಭರಿತ ವಾಯಿತು. ॥34॥ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದ ಶುಭಫಲಪ್ರದವಾದ ಶಕುನಗಳಿಂದಲೂ, ಸೀತೆಯ ಪಾತಿವ್ರತ್ಯ, ಶ್ರೀರಾಮನ ಪ್ರಭಾವ, ಇವೇ ಮೊದಲಾದ ಕಾರಣಗಳಿಂದಲೂ, ಚಾರಣರ ಮಾತುಗಳಿಂದಲೂ, ಸೀತೆಯು ಕ್ಷೇಮವಾಗಿರುವಳೆಂದು ತಿಳಿದು, ಹನುಮಂತನ ಮನಸ್ಸು ಪ್ರಸನ್ನವಾಯಿತು. ಯಜ್ಞೇಶ್ವರನಿಂದ ರಾಜಪುತ್ರಿಯಾದ ಸೀತೆಗೆ ಯಾವ ತೊಂದರೆಯೂ ಆಗಿಲ್ಲವೆಂದರಿತು ತನ್ನ ಇಷ್ಟಾರ್ಥವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿಕೊಂಡ ಹನುಮಂತನು, ಪುನಃ ಸೀತೆಯನ್ನು ಸಂದರ್ಶಿಸಿ ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಗೆ ಹಿಂದಿರುಗಲು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದನು. ॥ 36 ॥

ಇತ್ಯಾರ್ಷೇ ಶ್ರೀಮದ್ರಾಮಾಯಣೇ ವಾಲ್ಮೀಕೀಯೇ ಆದಿಕಾವ್ಯೇ ಸುಂದರಕಾಂಡೇ ಪಂಚಪಂಚಾಶಃ ಸರ್ಗಃ ॥ 55 ॥

ಮಹರ್ಷಿವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆದಿಕಾವ್ಯವಾದ ಶ್ರೀಮದ್ರಾಮಾಯಣದ ಸುಂದರಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಐವತ್ತೈದನೆಯ ಸರ್ಗವು ಮುಗಿಯಿತು.

ಐವತ್ತಾರನೆಯ ಸರ್ಗ

ಹನುಮಂತನು ಸೀತೆಯನ್ನು ಸಂದರ್ಶಿಸಿ ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಗೆ ಹಿಂದಿರುಗಿದುದು

ಬಳಿಕ ಹನುಮಂತನು ಶಿಂಶುಪಾವೃಕ್ಷದ ಬುಡದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿದ್ದ ಜಾನಕಿಯ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು ಪಾದಾಭಿವಂದನೆಯನ್ನು ಗೈದು- ಅಮ್ಮಾ! ದೈವಾನುಗ್ರಹದಿಂದ ಯಾವುದೇ ಅಪಾಯಕ್ಕೂ ಗುರಿಯಾಗದೆ ಕ್ಷೇಮವಾಗಿರುವ ನಿನ್ನನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು ಹೊರಡಲನುವಾದನು. ॥1॥

ಹಾಗೆ ಹೊರಟುನಿಂತ ಹನುಮಂತನನ್ನು ಸೀತೆಯು ವಾತ್ಸಲ್ಯಪೂರ್ಣವಾದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಅಡಿಗಡಿಗೂ ನೋಡುತ್ತಾ ಪತಿಪ್ರೇಮಸೂಚಕವಾದ ಮಾತನ್ನು ಇಂತೆಂದಳು-॥2॥

ಶತ್ರುಸಂಹಾರಕಾ! ನೀನೊಬ್ಬನೇ ಈ ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿ, ನನ್ನನ್ನು ವಿಮೋಚನೆಗೊಳಿಸಲು ಸಮರ್ಥನಾಗಿರುವೆ. ಇದರಿಂದ ಕೀರ್ತಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆಗಳು ನಿನಗೇ ಸಿಗಬಹುದು. ಆದರೆ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಲಭಿಸಲಾರವು.॥3॥ ಅರಿವೀರ ಭಯಂಕರನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನು ತನ್ನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಅಲ್ಲೋಲ-ಕಲ್ಲೋಲವಾಗಿಸಿ, ನನ್ನನ್ನು ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋದರೆ ಅದೇ ಅವನ ಪರಾಕ್ರಮಕ್ಕೆ ತಕ್ಕುದಾದುದು. ॥ 4 ॥ ರಣಧೀರನಾದ, ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನ ಪರಾಕ್ರಮಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯವಾದ ಕಾರ್ಯ ವಿಧಾನವನ್ನು ನೀನು ರೂಪಿಸಬೇಕು.

ಅರ್ಥವತ್ತಾದ, ಸ್ನೇಹಯುಕ್ತವಾದ ಹಾಗೂ ಯುಕ್ತಿಯುಕ್ತವಾದ ಸೀತಾದೇವಿಯ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ ಹನುಮಂತನು ಸಮಾಧಾನಕರವಾದ ಉತ್ತರವನ್ನು ನೀಡಿದನು. ॥6॥ ತಾಯೇ! ಕಪಿ-ಕರಡಿಗಳ ಸೈನ್ಯಕ್ಕೆ ಅಧಿಪತಿಯಾಗಿರುವ, ಹಾರುವವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ, ಸತ್ತ್ವಸಂಪನ್ನನಾದ ಸುಗ್ರೀವನು ನಿನ್ನ ವಿಮೋಚನೆಯ ಸಲುವಾಗಿ ದೃಢಪ್ರತಿಜ್ಞನಾಗಿರುವನು. ವಾಯುಪುತ್ರನಾದ ಹನುಮಂತನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ಸಮಾಧಾನಗೊಳಿಸಿ* ಹೊರಡಲು ಸಿದ್ಧನಾಗಿ ಪುನಃ ಸೀತೆಗೆ ಅಭಿವಾದನವನ್ನು ಮಾಡಿದನು. ॥ 8 ॥

* ಇಲ್ಲಿ ಶೋಕಾಕುಲೆಯಾದ ಸೀತಾದೇವಿಯನ್ನು ಸಮಾಧಾನಗೊಳಿಸಿ, ಅಲ್ಲಿ ವಿರಹಾತುರನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಸಮಾಧಾನಗೊಳಿಸುವ ಹನುಮಂತನು ನಿಜವಾಗಿ ಧನ್ಯಾತ್ಮನೇ ಸರಿ.

ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ಬಳಿಕ ಶ್ರೀರಾಮನ ದರ್ಶನಕ್ಕಾಗಿ ಕುತೂಹಲಿಯಾಗಿದ್ದ ಹನುಮಂತನು ಪುನಃ ಸಮುದ್ರದ ಮೇಲ್ಭಾಗದಿಂದ ಹಿಂದಿರುಗಲು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದನು. ಶತ್ರುಸೂದನಾದ ಹನುಮಂತನು ಅರಿಷ್ಟವೆಂಬ ಪರ್ವತ ವನ್ನು ಹತ್ತಿದನು. ॥9॥ ಆ ಪರ್ವತವು ಎತ್ತರವಾದ ಪದ್ಮಕವೆಂಬ ವೃಕ್ಷಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು, ನೀಲವರ್ಣದ ವನಶ್ರೀಯಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಅದರ ಶಿಖರಗಳ ನಡುವೆ ಜೋಲಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಮೇಘಗಳಿಂದ ಅದು ಉತ್ತರೀಯವನ್ನು ಹೊದ್ದುಕೊಂಡಿದೆಯೋ ಎಂಬಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು. ॥10॥ ಆ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿರುವ ಸೂರ್ಯರಶ್ಮಿಗಳು ಮಲಗಿದವನನ್ನು ಎಚ್ಚರಿಸುತ್ತಿರುವಂತೆ ಪರ್ವತವನ್ನು ಎಚ್ಚರಗೊಳಿಸುತ್ತಿತ್ತೊ ಎಂಬಂತಿತ್ತು. ಆ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಗೈರಿಕಾದಿ ಧಾತುಗಳು, ಅದು ಕಣ್ಣುತೆರೆದು ನೋಡುತ್ತಿದೆಯೋ ಎಂಬಂತಿತ್ತು. ॥11॥ ಅಲ್ಲಿದ್ದ ಚಿಲುಮೆಗಳಿಂದ ಹೊರಬರುತ್ತಿದ್ದ ಇಂಪಾದ ನಿನಾದವು ಪರ್ವತವೇನಾದರೂ ಗಾಯನಮಾಡುತ್ತಿದೆಯೋ ಎಂಬಂತಿತ್ತು. ॥12॥ ಎತ್ತರವಾಗಿ ಬೆಳೆದಿದ್ದ ದೇವದಾರು ವೃಕ್ಷಗಳಿಂದ, ಆ ಪರ್ವತವು ಕೈಗಳೆತ್ತಿ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುವಂತಿದ್ದ ಮುನಿಯಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದ. ಅಲ್ಲಿದ್ದ ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ಜಲಪಾತಗಳ ಭೋರ್ಗರೆಯುವ ಶಬ್ದಗಳನ್ನು ಕೇಳಿದರೆ, ಆ ಪರ್ವತವು ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಅರಚುತ್ತಿದೆಯೋ ಎಂಬಂತಿತ್ತು. ॥13॥ ಪರ್ವತದ ಸುತ್ತಲೂ ಶ್ಯಾಮಲ ವರ್ಣದ ಶರತ್ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸೊಂಪಾಗಿ ಬೆಳೆದಿದ್ದ ವನಗಳಿದ್ದವು. ಗಾಳಿಗೆ ಆ ವೃಕ್ಷಗಳು ಅಲುಗಾಡುತ್ತಿರುವಾಗ ಪರ್ವತವೇ ಕಂಪಿಸುತ್ತಿದೆ ಎಂಬಂತಿತ್ತು. ಪರ್ವತದಲ್ಲಿದ್ದ ಬಿದಿರಿನ ಮೇಳಿಗಳಿದ್ದು ಗಾಳಿಯಿಂದ ಅದರಿಂದ ಉಂಟಾದ ಧ್ವನಿಯು, ವೇಣುವಾದನ ಮಾಡುತ್ತಿದೆಯೋ ಎಂಬಂತಿತ್ತು.
॥ 14 ॥ ಭಯಂಕರವಾದ ವಿಷಸರ್ಪಗಳು ಬುಸುಗುಟ್ಟುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿದರೆ ಆ ಪರ್ವತವು ಕೋಪದಿಂದ ನಿಟ್ಟುಸಿರು ಬಿಡುತ್ತಿದೆಯೋ ಎಂಬಂತಿತ್ತು. ಮಂಜಿನಿಂದ ಆವೃತವಾದ ಗಂಭೀರವಾದ ಗುಹೆಗಳಿಂದ ಅದು ಇಂದ್ರಿಯ ನಿಗ್ರಹ ಗೈದು ಧ್ಯಾನಮಗ್ನನಾದ ಮುನಿಯಂತೆ ಇತ್ತು. ॥ 15 ॥ ಮೇಘಗಳ ಖಂಡಗಳಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದ ಸಣ್ಣ-ಸಣ್ಣ ಶಿಖರಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾಗಿದ್ದ ಆ ಪರ್ವತವು ಪ್ರಯಾಣ ಹೊರಟಿರುವಂತೆಯೇ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು. ಮೇಘ-ಮಾಲೆಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದ ಶಿಖರಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದ ಪರ್ವತವು ಆಕಳಿಸುತ್ತಾ ಮೈಮುರಿಯುತ್ತಿದೆಯೋ ಎಂಬಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು. ॥16॥ ಆ ಪರ್ವತವು ಅನೇಕ ಶಿಖರಗಳಿಂದ, ಗುಹೆಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಅದು ಸಾಲವೃಕ್ಷಗಳಿಂದಲೂ, ತಾಳೆಮರಗಳಿಂದಲೂ, ಬಿಳಿಮತ್ತೀಮರಗಳಿಂದಲೂ,
ಬಿದಿರು ಮೆಳೆಗಳಿಂದಲೂ, ವ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿತ್ತು. ॥ 17 ॥ ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಪುಷ್ಪಲತೆಗಳಿಂದ ಸಮಲಂಕೃತವಾಗಿತ್ತು. ಆ ಗಿರಿಯು ವಿವಿಧ ಮೃಗಗಳ ಗುಂಪುಗಳಿಂದಲೂ, ಗೈರಿಕಾದಿ ಧಾತುಗಳ ಸ್ರಾವದಿಂದ ಒಪ್ಪುತ್ತಿತ್ತು. ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಜಲಪಾತಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸಸುತ್ತಿದ್ದು, ರಾಶಿ-ರಾಶಿ ಬಿದ್ದಿದ್ದ ಕಲ್ಲುಬಂಡೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿತ್ತು. ॥18॥ ಮಹರ್ಷಿಗಳಿಂದ, ಯಕ್ಷರಿಂದ, ಗಂಧರ್ವ- ಕಿನ್ನರ-ನಾಗ ಇವರುಗಳಿಂದ ಅದು ಸೇವಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿತ್ತು. ಲತಾವೃಕ್ಷಗಳ ಸಮುದಾಯಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಆ ಪರ್ವತದ ಗುಹೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಿಂಹಗಳು ವಾಸವಾಗಿದ್ದವು. ॥19॥ ದೊಡ್ಡದಾದ ಹುಲಿಗಳ ಗುಂಪಿನಿಂದ ಅದು ಕೂಡಿದ್ದಿತು. ರುಚಿಕರವಾದ ಗೆಡ್ಡೆ-ಗೆಣಸುಗಳೂ, ಫಲ ವೃಕ್ಷಗಳೂ ಇದ್ದವು. ॥20॥ ಸೀತಾದರ್ಶನ ಶುಭವಾರ್ತೆಯನ್ನು, ಅವಳ ಸಂದೇಶವನ್ನು ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಮುಟ್ಟಿಸಲು ಆತುರನಾದ ವಾಯುನಂದನ ಹನುಮಂತನು ಆ ಅರಿಷ್ಟಗಿರಿಯನ್ನು ಹತ್ತಿದನು. ॥ 21 ॥ ರಮ್ಯವಾದ ಆ ಪರ್ವತ ಶಿಖರದಲ್ಲಿ ಮಾರುತಿಯು ತನ್ನ ಕಾಲನ್ನಿಟ್ಟಾಕ್ಷಣವೇ ಅಲ್ಲಿದ್ದ ದೊಡ್ಡ ಬಂಡೆಕಲ್ಲುಗಳು ಚಟ-ಚಟಾ ಎಂಬ ಭಾರೀ ಶಬ್ದಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾ ನುಚ್ಚು-ನೂರಾಗಿ ಹೋದುವು. ॥22॥ ವೀರನಾದ ಆ ವಾಯುನಂದನನು ಪರ್ವತವನ್ನು ಹತ್ತಿದ ಬಳಿಕ, ದಕ್ಷಿಣದಿಕ್ಕಿನಿಂದ ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ಹೋಗಲು ಬಯಸಿ ತನ್ನ ಶರೀರವನ್ನು ಬೃಹದಾಕಾರವಾಗಿ ಬೆಳೆಸಿದನು. ॥23॥ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಹತ್ತಿನಿಂದ ಮಾರುತಿಯು ಇದಿರ್ಗಡೆ ಇರುವ ಮೀನುಗಳಿಂದಲೂ, ಸರ್ಪಗಳಿಂದಲೂ ಕೂಡಿದ ಭಯಂಕರವಾದ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ನೋಡಿದನು. ॥24॥ ವಾಯುಸುತನಾದ ಆ ಕಪಿವರನು ಆಕಾಶಮಾರ್ಗವಾಗಿ ದಕ್ಷಿಣದಿಂದ ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ವಾಯುವೇಗದಿಂದ ಹೊರಟನು. ॥25॥ ಆಗ ಆ ಅರಿಷ್ಟಾದ್ರಿಯು, ಹನುಮಂತನ ಪಾದಾಘಾತದಿಂದಾಗಿ ಅಲ್ಲಿದ್ದ ವಿಧ-ವಿಧವಾದ ಪ್ರಾಣಿಗಳೊಡನೆ ಆ ಪರ್ವತವು ಬೊಬ್ಬಿರಿಯುತ್ತಾ ಭೂಮಿಯೊಳಗೆ ಸೇರಿಹೋಯಿತು. ಅಲ್ಲಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಶಿಖರಗಳಿಂದಲೂ, ಬುಡಮೇಲಾಗಿ ಬೀಳುತ್ತಿದ್ದ ಮಹಾವೃಕ್ಷಗಳಿಂದಲೂ, ಭಾರೀ ಶಬ್ದ ಮಾಡುತ್ತಾ ಆ ಪರ್ವತವು ಭೂಮಿ ಸಮವಾಯಿತು. ॥26॥ ಹನುಮಂತನ ಭಾರೀ ವೇಗದಿಂದಾಗಿ ವಿನಾಶಗೊಂಡ ಪುಷ್ಪಯುಕ್ತ ವೃಕ್ಷಗಳು, ಇಂದ್ರನ ವಜ್ರಾಯುಧದಿಂದ ತುಂಡರಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ಕೆಳಗೆ ಬೀಳುವ ಪರ್ವತಗಳಂತೆ ಕೆಳಗುರುಳಿದವು. ॥27॥ ಆ ಪರ್ವತದ ಗುಹೆಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸವಾಗಿದ್ದ ಮಹಾಪರಾಕ್ರಮವುಳ್ಳ ಸಿಂಹಗಳು, ಹನುಮಂತನ ಪದತಲ ಸಂಘಟನದಿಂದ ಪೀಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟು, ಮಾಡಿದ ಘೋರನಿನಾದವು ಆಕಾಶವನ್ನೇ ಸೀಳಿಬಿಡುವುದೋ ಎಂಬಂತೆ ಕೇಳಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ॥28॥ ಅಂತಹ ಘೋರವಾದ ಶಬ್ದದಿಂದ ಭಯಗೊಂಡು, ಅಸ್ತವ್ಯಸ್ತವಾಗಿದ್ದ ವಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ, ಚದುರಿಹೋದ ಆಭರಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದ ವಿದ್ಯಾಧರ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಒಡನೆಯೇ ಪರ್ವತದಿಂದ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಹಾರಿಹೋದರು. ॥29॥ ಭಾರೀಗಾತ್ರವುಳ್ಳ, ಬಲಿಷ್ಠವಾಗಿದ್ದ, ಥಳಥಳಿಸುತ್ತಿದ್ದ ನಾಲಿಗೆಗಳನ್ನೂ, ಮಹಾವಿಷವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದ ಮಹಾಸರ್ಪಗಳು, ಜಜ್ಜಿಹೋದ ತಲೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿ ಸಂಕಟಪಡುತ್ತಿದ್ದು ಹೊರಳಾಡುತ್ತಿದ್ದವು. ॥30॥ ಅಲ್ಲಿ ವಾಸ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಕಿನ್ನರರೂ, ಉರಗರು, ಗಂಧವರ್ವರೂ, ಯಕ್ಷ, ವಿದ್ಯಾಧರರೆಲ್ಲರೂ ಹನುಮಂತನ ಹೆಜ್ಜೆಯ ತುಳಿತದಿಂದ ಪೀಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಪರ್ವತವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಆಕಾಶವನ್ನು ಸೇರಿದರು. ॥31॥ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಯಾದ ಹನುಮಂತನ ಪಾದಾಘಾತದಿಂದ ಆ ಮಹಾಪರ್ವತವು ದೊಡ್ಡ ವೃಕ್ಷಗಳೊಂದಿಗೆ, ಎತ್ತರವಾದ ಶಿಖರಗಳೊಂದಿಗೆ ರಸಾತಳಕ್ಕೆ ಸೇರಿಹೋಯಿತು. ॥32॥ ಹತ್ತು ಯೋಜನೆಗಳಷ್ಟು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿಯೂ, ಮೂವತ್ತು ಯೋಜನೆಗಳು ಎತ್ತರವಾಗಿದ್ದ ಆ ಅರಿಷ್ಟಪರ್ವತವು ಪಾತಾಳಕ್ಕೆ ಕುಸಿದು ನೆಲಸಮವಾಯಿತು. ॥33॥ ತೀರಗಳನ್ನು ತನ್ನ ತರಂಗಗಳಿಂದ ಸತತವಾಗಿ ಬಡಿಯುತ್ತಾ, ಭಯಂಕರವಾಗಿದ್ದ ಆ ಲವಣಸಮುದ್ರವನ್ನು ಲೀಲಾಜಾಲವಾಗಿ ದಾಟಲಪೇಕ್ಷಿಸಿ ವಾನರೋತ್ತಮ ಹನುಮಂತನು ಆಗಸಕ್ಕೆ ಹಾರಿದನು. ॥34॥

ಇತ್ಯಾರ್ಷೇ ಶ್ರೀಮದ್ರಾಮಾಯಣೇ ವಾಲ್ಮೀಕೀಯೇ ಆದಿಕಾವ್ಯೇ ಸುಂದರಕಾಂಡೇ ಷಟ್ಪಂಚಾಶಃ ಸರ್ಗಃ ॥ 56 ॥

ಮಹರ್ಷಿವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆದಿಕಾವ್ಯವಾದ ಶ್ರೀಮದ್ರಾಮಾಯಣದ ಸುಂದರಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಐವತ್ತಾರನೆಯ ಸರ್ಗವು ಮುಗಿಯಿತು.

ಐವತ್ತೇಳನೆಯ ಸರ್ಗ

ಸಮುದ್ರವನ್ನು ದಾಟಿಬಂದ ಹನುಮಂತನು ಜಾಂಬವಾದಿಗಳೊಡನೆ ಸೇರಿದುದು

ಸಮುದ್ರದಂತೆಯೇ ಇದ್ದ ಆಕಾಶಸಾಗರವನ್ನು ಹನುಮಂತನು ರೆಕ್ಕೆಗಳಿರುವ ಪರ್ವತದಂತೆ ದಾಟಿದನು. ಆ ಆಕಾಶ
ಸಾಗರದಲ್ಲಿ ಸರ್ಪ, ಯಕ್ಷ, ಗಂಧರ್ವರೇ ಅರಳಿದ ಕಮಲ-ಕನ್ನೈದಿಲೆಗಳಂತಿದ್ದರು. ಚಂದ್ರನೇ ಬಿಳಿಯ ನೈದಿಲೆಯಾಗಿದ್ದನು. ಸೂರ್ಯನು ನೀರು ಕೋಳಿಯ ರೂಪದಲ್ಲಿದ್ದನು. ಪುಷ್ಯ-ಶ್ರವಣ ನಕ್ಷತ್ರಗಳೇ ಕಲಹಂಸಗಳು. ಮೋಡಗಳೇ ಪಾಚಿ ಮತ್ತು ಹಸಿರುಹುಲ್ಲು. ಪುನರ್ವಸು ನಕ್ಷತ್ರವೇ ತಿಮಿಂಗಿಲವು. ಅಂಗಾರಕನು ದೊಡ್ಡ ಮೊಸಳೆಯು. ಐರಾವತವು ಒಂದು ಮಹಾದ್ವೀಪದಂತಿತ್ತು. ಸ್ವಾತಿ ನಕ್ಷತ್ರವು ವಿಲಾಸದಿಂದ ಕೂಡಿದ ರಾಜಹಂಸವು. ಬೀಸುತ್ತಿದ್ದ ಬಿರು ಗಾಳಿಯು ಸಾಗರದ ತೆರೆಗಳಂತಿದ್ದಿತು. ಚಂದ್ರನ ಕಿರಣಗಳು ಶೀತಲವಾದ ನೀರಿನಂತಿದ್ದುವು. ಅಂತಹ ಅಪಾರವಾದ ಆಕಾಶಸಾಗರವನ್ನು ಮಹಾವೇಗವಂತನಾದ ಹನುಮಂತನು ಸಮುದ್ರವನ್ನು ದಾಟುವ ದೊಡ್ಡ ಹಡಗಿನಂತೆ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಆಯಾಸವಿಲ್ಲದೆ ಲೀಲಾಜಾಲವಾಗಿ ದಾಟಿದನು. ॥ 1-4 ॥ ವಾಯುಸೂನುವೂ, ಶುಭಲಕ್ಷಣ ಸಂಪನ್ನನೂ, ವಾನರೋತ್ತಮನೂ ಆದ ಹನುಮಂತನು ಹಾರಿಕೊಂಡು ಬರುತ್ತಿದ್ದಾಗ, ಆಕಾಶವನ್ನೇ ನುಂಗಿಬಿಡುವನೋ ಎಂಬಂತೆಯೂ, ಚಂದ್ರನನ್ನೇ ಒರೆಸುತ್ತಿರುವನೋ ಎಂಬಂತೆಯೂ, ನಕ್ಷತ್ರ ಮಂಡಲ, ಸೂರ್ಯಮಂಡಲದಿಂದೊಡಗೂಡಿದ ಅಂತರಿಕ್ಷವನ್ನು ಅಪಹರಿಸುತ್ತಿರುವನೋ ಎಂಬಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು. ಅಪಾರ ವಾದ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಹಾರಿಕೊಂಡು ದಾಟುವಾಗ, ಮೇಘಗಳ ಸಮೂಹವನ್ನೇ ಸೆಳೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತಿರುವನೋ ಎಂಬಂತೆ ಅತ್ಯಂತ ರಭಸದಿಂದ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದನು. ॥ 5-6 ॥

ಆಗ ಗಗನದಲ್ಲಿ ಮೇಘಗಳು, ಬಿಳುಪು, ಎಣ್ಣೆಗೆಂಪು, ಕಪ್ಪು, ಕೆಂಪು, ಹಸಿರು ಮುಂತಾದ ಬಣ್ಣಗಳಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿದ್ದವು.॥7॥ ಪದೇ-ಪದೇ ಮೇಘಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಹೊರಬರುತ್ತಿದ್ದ ಹನುಮಂತನು-ಮೇಘಗಳೆಡೆಯಲ್ಲಿ ಮಂಕಾಗಿಯೂ, ಹೊರ ಬರುತ್ತಲೇ ಪ್ರಕಾಶಮಾನ ಚಂದ್ರನಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದನು. ॥8॥ ಬಿಳಿಯ ಬಟ್ಟೆಯನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದ ಹನುಮಂತನು-ದಟ್ಟವಾಗಿದ್ದ ಮೇಘಗಳ ಬಳಿಯಿಂದ ಹಾದುಹೋಗುವಾಗ, ಒಮ್ಮೊಮ್ಮೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತಾ, ಒಮ್ಮೊಮ್ಮೆ ಕಾಣದಿರುವ ಚಂದ್ರನಂತೆ
ಗೋಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ॥9॥ ವಾಯುಪುತ್ರನಾದ ಹನುಮಂತನು - ಮೇಘಗಳನ್ನು ಸೀಳಿಕೊಂಡು ಒಳನುಗ್ಗುತ್ತಾ, ಹೊರಬರುತ್ತಾ ಇರುವ ಗರುಡನಂತೆ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ವೇಗವಾಗಿ ಸಾಗುತ್ತಿದ್ದನು. ॥10॥ ಮೇಘ ನಿನಾದದಂತೆ ಮಹಾಧ್ವನಿಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಮಾರುತಿಯು ಘೋರನಾದವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾ, ಪ್ರಮುಖ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿ ತನ್ನ ಹೆಸರನ್ನು (ನಾನು ರಾಮನ ಬಂಟ, ನನ್ನ ಹೆಸರು ಹನುಮಂತ) ಪ್ರಕಟಪಡಿಸಿದನು. ॥11॥ ಹೆಚ್ಚಾದ ತೇಜಶ್ಶಾಲಿಯಾದ ಹನುಮಂತನು ಲಂಕೆಯನ್ನು ಅಸ್ತವ್ಯಸ್ತಗೊಳಿಸಿ, ರಾವಣನಿಗೆ ಮನೋವ್ಯಥೆಯನ್ನು ತಂದಿಟ್ಟನು. ಘೋರವಾದ ರಾಕ್ಷಸಬಲವನ್ನು ಚೆಂಡಾಡಿದನು ಬಳಿಕ ಸೀತಾದೇವಿಗೆ ಪಾದಾಭಿವಂದನೆಗೈದು, ಮಹಾಸಮುದ್ರ ಮಧ್ಯಭಾಗಕ್ಕೆ ತಲುಪಿದನು. ॥12॥ ಮಹಾವೀರನೂ, ಮಹಾಶಕ್ತಿಶಾಲಿಯೂ ಆದ ಹನುಮಂತನು ಮಾರ್ಗಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಮೈನಾಕ ಮಹಾಪರ್ವತವನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸಿ, ನಾಣಿನಿಂದ ಹೊರಚಿಮ್ಮಿದ ಬಾಣದಂತೆ ಅತಿವೇಗವಾಗಿ ಸಮುದ್ರದ ಉತ್ತರ ತೀರಕ್ಕೆ ಆಗಮಿಸಿದನು. ॥ 13 ॥ ಆ ವಾನರೋತ್ತಮನು ಮೇಘಸದೃಶವಾದ ಮಹೇಂದ್ರಪರ್ವತವು ಸಮೀಪಿಸುತ್ತಲೇ, ಅದನ್ನು ನೋಡಿ ಮಹಾಧ್ವನಿಯನ್ನು ಮಾಡಿದನು.॥14॥ ಆಗ ಹನುಮಂತನು ಮೇಘದಂತೆ ಮಾಡಿದ ಗಂಭೀರವಾದ ನಾದವು ಹತ್ತುದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿ ತುಂಬಿ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸಿತು. ॥15॥ ಅಂಗದನೇ ಮೊದಲಾದ ಮಿತ್ರರನ್ನು ನೋಡುವ ಲಾಲಸೆಯಿಂದ ಇದ್ದ ಹನುಮಂತನು ಅವರಿದ್ದ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಬಂದು ಸಿಂಹಗರ್ಜನೆಗೈದು, ಬಾಲವನ್ನು ಅಲ್ಲಾಡಿಸಿದನು.॥16॥ ಗರುಡನು ಸಂಚರಿಸುವ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ನಿಂತು ನಿನಾದ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಹನುಮಂತನ ಮುಖದಿಂದ ಹೊರಟ ಗರ್ಜನೆಯಿಂದ ಸೂರ್ಯಮಂಡಲ ಸಹಿತ ಆಕಾಶವೇ ಸೀಳಿ ಹೋಗುವುದೋ ಎಂಬಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು.॥17॥

ಇಷ್ಟರವರೆಗೆ ಸಮುದ್ರದ ಉತ್ತರತೀರದಲ್ಲಿ ಸೇರಿರುವ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಗಳಾದ ಅಂಗದಾದಿ ವಾನರ ವೀರರು ವಾಯು ಪುತ್ರನ ದರ್ಶನಕ್ಕಾಗಿ ಎದುರು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಆಗ ಅವರು ಬಿರುಗಾಳಿಯಿಂದ ಪ್ರೇರಿತವಾದ ಮೇಘಗಳ ಗರ್ಜನೆಯಂತಿದ್ದ ಹನುಮಂತನ ಮಹಾ ನಾದವನ್ನೂ, ಅವನ ಮಹಾವೇಗದಿಂದ ಉಂಟಾದ ಶಬ್ದವನ್ನು ಕೇಳಿದರು. ॥18-19॥ ಇಷ್ಟರವರೆಗೆ ದೀನವಾದ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದ ಆ ಕಪಿನಾಯಕರೆಲ್ಲರೂ ಮೇಘಗರ್ಜನೆಗೆ ಸಮಾನವಾಗಿದ್ದ ವಾನರೋತ್ತಮನ ಗರ್ಜನೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ಉತ್ಸಾಹಿತರಾದರು. ॥20॥ ತಮ್ಮ ಮಿತ್ರನಾದ ಹನುಮಂತನ ದರ್ಶನಕ್ಕೆ ಕಾತರ ರಾಗಿದ್ದ ಆ ವಾನರರೆಲ್ಲರೂ ನಾಲ್ಕು ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿಯೂ ವ್ಯಾಪಿಸಿರುವ ಹನುಮಂತನ ಸಿಂಹನಾದವನ್ನು ಕೇಳಿ ಉತ್ಸಾಹ ಭರಿತರಾದರು. ॥21॥ ಕರಡಿಗಳ ಒಡೆಯನಾದ ಜಾಂಬವಂತರು ಸಂತೋಷಭರಿತ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಕೂಡಿದವರಾಗಿ ಎಲ್ಲ ವಾನರ ವೀರರನ್ನು ಬಳಿಗೆ ಕರೆದು ಇಂತು ನುಡಿದರು. ಸಹೃದಯರೇ! ಹನುಮಂತನು ಕೃತ-ಕೃತ್ಯನಾಗಿಯೇ ಹಿಂದಿರುಗುತ್ತಿರುವನು. ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂದೇಹವೇ ಇಲ್ಲ. ಹೋದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಸಾಧಿಸದಿದ್ದರೆ ಈ ವಿಧವಾದ ಗರ್ಜನೆಯನ್ನು ಅವನು ಮಾಡು ತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ॥23॥ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಆ ಹನುಮಂತನ ತೋಳುಗಳ ವೇಗದ ಶಬ್ದವನ್ನೂ, ತೊಡೆಗಳ ವೇಗದ ಶಬ್ದವನ್ನೂ ಕೇಳಿ ಸಂತುಷ್ಟರಾದ ಕಪಿನಾಯಕರೆಲ್ಲರೂ ಅತ್ತಿಂದಿತ್ತ ಕುಣಿದಾಡಿದರು. ॥24॥ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಸಂತೋಷಾತಿರೇಕದಿಂದ ಹನುಮಂತನನ್ನು ನೋಡಲು ಕುತೂಹಲಿಗಳಾಗಿ ಆ ಮರದಿಂದ ಈ ಮರಕ್ಕೆ, ಆ ಪರ್ವತ ಶಿಖರದಿಂದ ಈ ಪರ್ವತಶಿಖರಕ್ಕೆ ಹಾರಾಡಿದರು. ॥25॥ ಆ ವಾನರರು ಸಂತೋಷದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿ ಹೋಗಿ, ಮರದ ರೆಂಬೆಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ಎಲ್ಲರೂ ಒಂದೆಡೆ ಸೇರಿದರು. ಬಟ್ಟೆಯನ್ನೆತ್ತಿ ಬೀಸುತ್ತಾ ಅತಿಥಿಯನ್ನು ಸ್ವಾಗತಿಸುವಂತೆ ಮರಗಳ ತುದಿಯ ಸಣ್ಣ-ಸಣ್ಣ ರೆಂಬೆಗಳನ್ನು ಅಲ್ಲಾಡಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ॥26॥ ಪರ್ವತ ಗುಹೆಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸುವ ವಾಯುವು ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸುವಂತೆ, ಬಲಶಾಲಿಯಾದ, ವಾಯು ನಂದನನಾದ ಹನುಮಂತನು ಗರ್ಜಿಸಿದನು. ॥27॥ ದಟ್ಟವಾದ ಮೇಘಗಳಿಂದ ಕೆಳಗೆ ಭೂಮಿಗೆ ಬರುತ್ತಿದ್ದ ಮಹಾಕಪಿಯಾದ ಹನುಮಂತನನ್ನು ಕಂಡು, ಆ ವಾನರರೆಲ್ಲರೂ ಕರ ಜೋಡಿಸಿಕೊಂಡು ಸ್ವಾಗತವನ್ನು ಕೋರಲು ಅವನ ಇದಿರಾಗಿ ನಿಂತರು. ॥28॥ ಹೆಚ್ಚಾದ ಶಕ್ತಿವಂತನೂ, ಪರ್ವತಸದೃಶನೂ ಆದ ಹನುಮಂತನು ವೃಕ್ಷಗಳಿಂದ ನಿಬಿಡವಾದ ಆ ಮಹೇಂದ್ರಪರ್ವತದ ಶಿಖರದಲ್ಲಿ ಬಂದಿಳಿದನು. ॥29॥ ಹರ್ಷದಿಂದ ಉಬ್ಬಿಹೋದ ಮಾರುತಿಯು - ರೆಕ್ಕೆಗಳು ಕತ್ತರಿಸಿದ ಪರ್ವತವು ಕೆಳಕ್ಕೆ ಬೀಳುವಂತೆ ಪರ್ವತದ ರಮ್ಯವಾದ ಝರಿಗಳಿದ್ದ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಇಳಿದನು. ॥30॥ ಆಗ ಪರಮಾನಂದಭರಿತರಾದ ಅಂಗದಾದಿವಾನರೋತ್ತಮರೆಲ್ಲರೂ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಹನುಮಂತನ ಬಳಿಸಾರಿ ಸುತ್ತಲೂ ನೆರೆದರು. ॥31॥ ಕ್ಷೇಮವಾಗಿ ಮರಳಿ ಬಂದ ಹನುಮಂತನನ್ನು ನೋಡಿದ ಬಳಿಕ ಅವರೆಲ್ಲರ ಮುಖಗಳು ಪ್ರಸನ್ನವಾದವು. ಅವನ ಸುತ್ತಲೂ ಸೇರಿದ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಎಣೆಯಿಲ್ಲದ ಆನಂದವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿದರು. ॥32॥ ಅಂಗದಾದಿ ವಾನರರು ಕಂದಮೂಲ ಫಲಗಳನ್ನು ತಂದು, ಅವನ್ನು ಕಪಿವರನಾದ ಹನುಮಂತನಿಗೆ ಕಾಣಿಕೆಯಾಗಿ ಸಮರ್ಪಿಸಿ, ಅವನನ್ನು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಪೂಜಿಸಿದರು. ॥33॥ ಅನಂತರ ಕೆಲವು ವಾನರರು ಸಂತೋಷದ ಆಧಿಕ್ಯದಿಂದ ಜಯಘೋಷ ಮಾಡಿದರು. ಮತ್ತೆ ಕೆಲವರು ಕಿಲ-ಕಿಲ ಶಬ್ದಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದರು. ಇನ್ನೂ ಕೆಲವರು ಹನುಮಂತನಿಗೆ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳಲು ರೆಂಬೆಗಳನ್ನು ಮುರಿದು ತಂದಿಟ್ಟರು. ॥34॥ ಮಹಾಕಪಿಯಾದ ಹನುಮಂತನು ಜಾಂಬವಂತರೇ ಮೊದಲಾದ ಹಿರಿಯರನ್ನೂ, ವೃದ್ಧರನ್ನೂ, ರಾಜಕುಮಾರನಾದ ಅಂಗದನನ್ನೂ ಅಭಿನಂದಿಸಿದನು. ॥35॥ ಪೂಜ್ಯನೂ, ಮಹಾಪರಾಕ್ರಮಿಯೂ ಆದ ಹನುಮಂತನನ್ನು ಜಾಂಬವಂತ, ಅಂಗದರಿಬ್ಬರೂ ಪೂಜಿಸಿ, ಗೌರವಿಸಿದರು. ಉಳಿದ ಕಪಿವೀರರೆಲ್ಲರೂ ಆದರದಿಂದ ಶ್ಲಾಘಿಸಿದರು. ಬಳಿಕ ಮಾರುತಿಯು ‘ದೃಷ್ಟಾಸೀತಾ’ (ಕಂಡೆ ಸೀತೆಯನು) ಎಂದು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ತಿಳಿಸಿದನು. ॥ 36 ॥ ಬಳಿಕ ಹನುಮಂತನು ವಾಲಿಯ ಮಗನಾದ ಅಂಗದನ ಕೈಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ಮಹೇಂದ್ರಪರ್ವತದ ರಮಣೀಯ ವನಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಕರಕೊಂಡು ಹೋಗಿ ಕುಳಿತುಕೊಂಡನು. ॥37॥ ಲಂಕೆಗೆ ಹೋದ ಕಾರ್ಯವೇನಾಯಿತು ಎಂದು ಕಪಿನಾಯಕರೆಲ್ಲರೂ ಕುತೂಹಲಿಗಳಾಗಿ ಕೇಳಿದಾಗ, ಹನುಮಂತನು - ‘ಅಶೋಕವನದಲ್ಲಿದ್ದ ಜಾನಕಿಯನ್ನು ನಾನು ನೋಡಿದೆ’ ಎಂದು ಉತ್ತರಿಸಿದನು. ॥38॥ ‘ಪೂಜ್ಯಳಾದ ಆ ಸೀತಾ ಮಾತೆಯನ್ನು ಘೋರರೂಪಿಣಿಯರಾದ ರಾಕ್ಷಸಿಯರು ಕಾವಲು ಕಾಯುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಅವಳ ಕೂದಲುಗಳು ಜಡೆಗಟ್ಟಿ ಒಂದೇ ಜಡೆಯಾಗಿದೆ. ಅನವರತವೂ ಶ್ರೀರಾಮನ ದರ್ಶನಕ್ಕಾಗಿ ಕಾತರಳಾಗಿದ್ದಾಳೆ. ಜಟಾಧಾರಿಯಾದ, ಮಲಿನ ವಸ್ತ್ರವನ್ನುಟ್ಟಿದ್ದ, ಉಪವಾಸ ವ್ರತಗಳಿಂದ ಕೃಶಕಾಯಳಾದ ಸೀತೆಯನ್ನು ನಾನು ನೋಡಿದೆನು’ ಎಂಬ ಅರ್ಥವತ್ತಾದ, ಅಮೃತೋಪಮವಾದ ಹನುಮಂತನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿದ ವಾನರರೆಲ್ಲರೂ ಪರಮಾನಂದಭರಿತರಾದರು. ॥39-40॥ ಅತ್ಯಂತ ಸಂತಸದ ವಾರ್ತೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ಕೆಲವರು ಸಿಂಹನಾದವನ್ನು ಮಾಡಿದರು. ಕೆಲವರು ಜಯಕಾರ ಮಾಡುತ್ತಾ ಕುಣಿದಾಡಿದರು. ಮಹಾಬಲಿಷ್ಠರಾಗಿದ್ದ ಕೆಲವರು ಗರ್ಜಿಸಿದರು. ಕೆಲವರು ಕಲ-ಕಲ ನಿನಾದಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದರು. ಕೆಲವರು ಗರ್ಜನೆಗೆ ಪ್ರತಿಗರ್ಜನೆ ಮಾಡಿದರು. ಕೆಲವರು ಬಾಲಗಳನ್ನು ಮೇಲಕ್ಕೆತ್ತಿಕೊಂಡು ಸಂತೋಷದಿಂದ ಕುಣಿದಾಡಿದರು. ಕೆಲವರು ದಪ್ಪವಾಗಿಯೂ, ಉದ್ದವಾಗಿಯೂ ಇದ್ದ ತಮ್ಮ ಬಾಲಗಳನ್ನು ಮೇಲಕ್ಕೆತ್ತಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಅಪ್ಪಳಿಸಿದರು. ॥41-42॥ ಇನ್ನು ಕೆಲವು ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠರು ಪರ್ವತ ಶಿಖರಗಳಿಂದ ನೆಗೆದು ಹರ್ಷಿತರಾಗಿ, ಭದ್ರಗಜದಂತೆ ಒಪ್ಪುತ್ತಿದ್ದ ವಾನರ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಹನುಮಂತನನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡರು. ಸೀತೆಯನ್ನು ನೋಡಿದೆ ಎಂಬ ಆನಂದದಾಯಕ ವಾರ್ತೆಯನ್ನು ಹೇಳಿದ ಹನುಮಂತನನ್ನು ಎಲ್ಲರೂ ಪ್ರಶಂಸಿಸಿದರು. ಅಂಗದನು ಆಗ ಎಲ್ಲ ವಾನರರ ಸಮಕ್ಷಮದಲ್ಲಿ ಇಂತೆಂದನು.॥43-44॥

ಓ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ಸತ್ತ್ವದಲ್ಲಿ, ವೀರ್ಯದಲ್ಲಿ ನಿನಗೆ ಸಮಾನರಾದವರು ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ. ನೂರು ಯೋಜನಗಳ ವಿಸ್ತೀರ್ಣವಾದ ಮಹಾಸಾಗರವನ್ನು ಹಾರಿ ಕೊಂಡು ಲಂಕೆಗೆ ಹೋಗಿ ಹಿಂದಿರುಗಿ ಬಂದಿರುವೆಯಲ್ಲವೇ? ನೀನೊಬ್ಬನೇ ನಮಗೆ ಜೀವದಾನವನ್ನು ಮಾಡಿರುವವನು. ನಿನ್ನ ಅನುಗ್ರಹದಿಂದಾಗಿ ಕೃತಕೃತ್ಯರಾಗಿರುವ ನಾವುಗಳು ಈಗಲೇ ಶ್ರೀರಾಮನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗೋಣ. ॥45-46॥ ಅಯ್ಯಾ! ನಿನ್ನಲ್ಲಿರುವ ಸ್ವಾಮಿ ಭಕ್ತಿಯು ಅತ್ಯಮೋಘ ವಾದುದು. ನಿನ್ನಲ್ಲಿರುವ ಪರಾಕ್ರಮ, ಧೈರ್ಯ, ಸಾಹಸಗಳು ಅಚಿಂತ್ಯವಾದುವುಗಳು. ಸಾಧ್ವೀ ಶಿರೋಮಣಿಯಾದ ರಾಮಪತ್ನಿಯಾದ ಸೀತಾದೇವಿಯನ್ನು ನೋಡಿ ಬಂದಿರುವುದು ನಮ್ಮೆಲ್ಲರ ಸೌಭಾಗ್ಯವೇ ಸರಿ. ಇಲ್ಲಿ ಜಾನಕಿದೇವಿಯು ಕಳೆದುಹೋದದ್ದರಿಂದ ಉಂಟಾದ ಶ್ರೀರಾಮನ ಶೋಕವು ಈ ವಾರ್ತೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ಪರಿಹಾರವಾಗುವುದು ನಮ್ಮೆಲ್ಲರ ಭಾಗ್ಯಫಲವೇ ಆಗಿದೆ. ॥47॥

ಬಳಿಕ ವಾನರರು ಅಂಗದ, ಹನುಮಂತ, ಜಾಂಬವಂತರ ಸುತ್ತಲೂ ಸೇರಿ, ಹೆಚ್ಚಾದ ಸಂತೋಷದಿಂದ ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ಬಂಡೆಗಳ ಮೇಲೆ ಆಸೀನರಾದರು. ಹನುಮಂತನು ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಲಂಘಿಸಿದುದು, ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ಹುಡುಕಿದ್ದು, ಸೀತಾ ದೇವಿಯ ದರ್ಶನವಾದುದು, ರಾವಣನಲ್ಲಿ ಮಾತಾಡಿದುದು, ಲಂಕೆಯನ್ನು ಸುಟ್ಟಿದ್ದು ಮುಂತಾದ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಕೇಳುವ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಭಕ್ತಿಭಾವದಿಂದ ಹನುಮಂತನಿಗೆ ಎದುರಾಗಿ, ಕೈಜೋಡಿಸಿಕೊಂಡು, ಏಕಾಗ್ರತೆಯಿಂದ ಕಥೆ ಕೇಳಲು ಕಾತುರರಾಗಿದ್ದರು. ॥48-50॥ ಶುಭಲಕ್ಷಣ ಸಂಪನ್ನನಾದ ಅಂಗದನು ತನ್ನ ಸುತ್ತಲೂ ಸೇರಿದ ವಾನರರಿಂದ, ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳಿಂದ ಸೇವಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿರುವ ದೇವೇಂದ್ರನಂತೆ, ಸೇವಿತನಾಗಿ ರಾರಾಜಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ॥ 51 ॥

ಬುದ್ಧಿಶಾಲಿಯೂ, ಕೀರ್ತಿವಂತನೂ, ಮಹಾಪರಾಕ್ರಮಿಯೂ ಆಗಿದ್ದ ಹನುಮಂತನಿಂದಲೂ, ಭುಜಕೀರ್ತಿಗಳಿಂದ ಶೋಭಿತನಾದ ಅಂಗದನಿಂದಲೂ, ಸಂತಸದಿಂದ ಆಶ್ರಯಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ಮಹೇಂದ್ರಪರ್ವತದ ಶಿಖರವು ಅನುಪಮವಾದ ಕಾಂತಿಯಿಂದ ಬೆಳಗುತ್ತಿದ್ದಿತು. ॥ 52 ॥

ಇತ್ಯಾರ್ಷೇ ಶ್ರೀಮದ್ರಾಮಾಯಣೇ ವಾಲ್ಮೀಕೀಯೇ ಆದಿಕಾವ್ಯೇ ಸುಂದರಕಾಂಡೇ ಸಪ್ತಪಂಚಾಶಃ ಸರ್ಗಃ ॥ 57 ॥

ಮಹರ್ಷಿವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆದಿಕಾವ್ಯವಾದ ಶ್ರೀಮದ್ರಾಮಾಯಣದ ಸುಂದರಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಐವತ್ತೇಳನೆಯ ಸರ್ಗವು ಮುಗಿಯಿತು

ಐವತ್ತೆಂಟನೆಯ ಸರ್ಗ

ಜಾಂಬವಂತರ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿಗೆ ಹನುಮಂತನು ಲಂಕೆಯ ಯಾತ್ರೆಯನ್ನು ಸಮಗ್ರವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಿದುದು

ಅನಂತರ ಮಹೇಂದ್ರಪರ್ವತದ ಶಿಖರಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದ, ಮಹಾಬಲಿಷ್ಠರಾದ ಹನುಮಂತನೇ ಮೊದಲಾದ ವಾನರ ರೆಲ್ಲರೂ ಸೇರಿ ಪರಮಸಂತೋಷವನ್ನು ಹೊಂದಿದರು. ॥1॥

ಮಹಾತ್ಮರಾದ ವಾನರರು ಸಂತೋಷಭರಿತರಾಗಿ ಕುಳಿತುಕೊಂಡ ಬಳಿಕ, ಹನುಮಂತನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಪರಮ ಸಂತೋಷಭರಿತನಾದ ಜಾಂಬವಂತರು, ಮಹಾಕಪಿಯಾದ ಹನುಮಂತನನ್ನು ಸೀತಾದರ್ಶನಾದಿ ಶ್ರೀರಾಮನ ಕಾರ್ಯದ ವಿಷಯವಾಗಿ ಹೀಗೆ ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದನು - ವಾಯುಪುತ್ರನೇ! ನೀನು ಸೀತಾದೇವಿಯನ್ನು ಹೇಗೆ ಕಂಡೆ? ಅವಳು ಅಲ್ಲಿ ಹೇಗಿದ್ದಾಳೆ? ಅವಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಕ್ರೂರಕರ್ಮಿಯಾದ ರಾವಣನು ಹೇಗೆ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಿರುವನು? ಓ ಮಹಾಕಪೀಶ್ವರಾ! ಈ ಎಲ್ಲ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಯಥಾವತ್ತಾಗಿ ವಿವರಿಸು. ॥2-4॥ ನೀನು ಸೀತೆಯನ್ನು ಹೇಗೆ ಹುಡುಕಿದೆ? ಅವಳು ಕಳಿಸಿದ ಸಂದೇಶವೇನು? ಎಲ್ಲ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಂಡ ಬಳಿಕ ಮುಂದೆ ಯಾವ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಬೇಕೆಂಬುದರ ಬಗೆಗೆ ನಿಶ್ಚಯಿಸೋಣ. ॥5॥ ನಾವೆಲ್ಲರೂ ಶ್ರೀರಾಮನ ಬಳಿಗೆ ಹೋದಾಗ, ಅವನಿಗೆ ತಿಳಿಸುವ ವಿಷಯವನ್ನು, ತಿಳಿಸದಿರುವ ವಿಷಯವನ್ನು ಬುದ್ಧಿವಂತನಾದ ನೀನೇ ನಮಗೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ತಿಳಿಸಬೇಕು. ॥6॥ ಜಾಂಬವಂತನು ಹೀಗೆ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿದಾಗ, ಹನುಮಂತನು ಲಂಕಾಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿ ತನಗಾದ ಅನುಭವವನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಿ ಪುಳಕಿತನಾಗಿ, ಸೀತಾದೇವಿಗೆ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ಹೀಗೆ ನುಡಿಯಲು ಉಪಕ್ರಮಿಸಿದನು. ॥7॥

ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠರೇ! ನಾನು ಸಮುದ್ರದ ದಕ್ಷಿಣತೀರಕ್ಕೆ ಹೋಗಬೇಕೆಂದು ಸನ್ನದ್ಧನಾಗಿ ಮಹೇಂದ್ರಪರ್ವತದ ಶಿಖರದಿಂದ ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ನೆಗೆದುದನ್ನು ನೀವೆಲ್ಲ ಸ್ವತಃ ನೋಡಿದ್ದೀರಿ ತಾನೆ. ॥8॥ ಹಾಗೆ ನಾನು ಹೋಗುತ್ತಿರುವಾಗ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಒಂದು ಮಹಾವಿಘ್ನವು ಇದಿರಾಯಿತು. ಅತ್ಯಂತ ಮನೋಹರವಾದ, ದಿವ್ಯವಾದ ಒಂದು ಭಂಗಾರದ ಶಿಖರವನ್ನು ನೋಡಿದೆನು. ॥9॥ ನನ್ನ ದಾರಿಗೆ ಅಡ್ಡಲಾಗಿ ನಿಂತಿದ್ದ ಆ ಪರ್ವತವು ಒಂದು ವಿಘ್ನವೆಂದೇ ನಾನು ಬಗೆದು, ದಿವ್ಯವಾದ ಆ ಸುವರ್ಣ ಶಿಖರವನ್ನು ಸಮೀಪಿಸಿದೆನು. ॥10॥ ಬಳಿಕ ಅದನ್ನು ಭೇದಿಸಿಬಿಡಬೇಕೆಂದೂ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದೆ. ಒಡನೆಯೇ ಸೂರ್ಯಸದೃಶವಾಗಿದ್ದ ಆ ಗಿರಿಶಿಖರವನ್ನು ನನ್ನ ಬಾಲದಿಂದ ಅಪ್ಪಳಿಸಿದಾಗ ಅದು ಕೆಳಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದುಹೋಯಿತು. ಆ ನನ್ನ ಸಾಹಸಕಾರ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು, ಆ ಮಹಾಗಿರಿಯು ಮಗು! ಕುಮಾರಾ! ಎಂದು ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಆಹ್ಲಾದವನ್ನುಂಟುಮಾಡುವ ಮಧುರವಚನವನ್ನು ಹೇಳಿತು. ನಾನು ನಿನ್ನ ತಂದೆಯಾದ ವಾಯುದೇವರಿಗೆ ಸ್ನೇಹಿತನು. ನಿನಗೆ ಚಿಕ್ಕಪ್ಪನೆಂದೇ ಭಾವಿಸು. ॥11-13॥

ನಾನು ಮೈನಾಕನೆಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾಗಿರುವೆನು. ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ನಾನು ವಾಸವಾಗಿದ್ದೇನೆ. ಮಗು! ಹಿಂದೆ ಪರ್ವತಗಳಿಗೆ ರೆಕ್ಕೆಗಳಿದ್ದವು. ಅವು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೆ ತೊಂದರೆಕೊಡುತ್ತಾ ಸ್ವೇಚ್ಛೆಯಾಗಿ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. ॥14॥ ಪರ್ವತಗಳ ಆ ಉಪಟಳವನ್ನು ತಪ್ಪಿಸಲು ಸುರಪತಿಯಾದ ದೇವೇಂದ್ರನು ತನ್ನ ವಜ್ರಾಯುಧದಿಂದ ಸಾವಿರಾರು ಪರ್ವತಗಳ ರೆಕ್ಕೆಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿ ತುಂಡು-ತುಂಡಾಗಿಸಿದನು. ಆದರೆ ನಾನು ಮಾತ್ರ ನಿನಗೆ ತಂದೆಯೂ, ಮಹಾತ್ಮನೂ ಆದ ವಾಯುದೇವರಿಂದ ರಕ್ಷಿತನಾಗಿ ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ವಾಸವಾಗಿದ್ದೇನೆ. ॥15-16॥ ಅಂದು ನಿನ್ನ ತಂದೆಯು ಮಾಡಿದ ಉಪಕಾರವನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಿಕೊಂಡು ಇಂದು ನಾನು ನಿನಗೆ ಉಪಕಾರಮಾಡಲು ಬಂದಿರುವೆನು. ಹಾಗೆಯೇ ಶ್ರೀರಾಮನು ಧರ್ಮಾತ್ಮರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನು. ದೇವೇಂದ್ರನಂತೆ ಪರಾಕ್ರಮಶಾಲಿಯು. ಎಲೈ ಶತ್ರುಸಂಹಾರಕಾ! ಅಂತಹ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡುವುದು ನನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯವಾಗಿದೆ.

ವಾನರರೇ! ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಮೈನಾಕನು ಹೇಳಿದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ, ನಾನು ತೊಡಗಿರುವ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಅವನಿಗೆ ತಿಳಿಸಿ ಮುಂದೆ ಹೋಗಲು ಅವನ ಅನುಮತಿಯನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡೆನು. ಸುಂದರವಾದ ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರವನ್ನು ಧರಿಸಿ ಬಂದಿದ್ದ ಮೈನಾಕನು ಪುನಃ ಪರ್ವತ ಶರೀರವನ್ನೇ ಧರಿಸಿ ಮಹಾಸಮುದ್ರ ಗರ್ಭದಲ್ಲಿ ಸೇರಿಕೊಂಡೆನು. ॥17-20॥ ಉಳಿದಿದ್ದ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ದಾಟಲು ನಾನು ಅತಿಶಯವಾದ ವೇಗವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ, ಬಹಳ ಹೊತ್ತಿನವರೆಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ವೇಗದಿಂದಲೇ ಪ್ರಯಾಣಮಾಡಿದೆನು. ॥21॥ ಆಗ ನಾನು ಸರ್ಪಗಳ ಮಾತೆಯಾದ ಸುರಸಾದೇವಿಯನ್ನು ಸಮುದ್ರದ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಕಂಡೆನು. ಅವಳು ನನ್ನ ಬಳಿ ಇಂತೆಂದಳು. ॥22॥

ವಾನರೋತ್ತಮನೇ! ದೇವತೆಗಳು ನಿನ್ನನ್ನು ನನಗೆ ಆಹಾರವನ್ನಾಗಿಸಿ ಕಲ್ಪಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಬಹಳ ಕಾಲದಿಂದಲೂ ನಿನ್ನನ್ನೇ ನಾನು ನಿರೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಿದ್ದೆನು. ಆದುದರಿಂದ ನಿನ್ನನ್ನು ನಾನೀಗಲೇ ಭಕ್ಷಿಸುತ್ತೇನೆ. ॥23॥ ಸುರಸೆಯು ಹಿಗೆ ಹೇಳಲು ನನ್ನ ಮುಖವು ವಿವರ್ಣವಾಯಿತು. ಅವಳ ಮುಂದೆ ಕೈಮುಗಿದು ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದೆನು. ॥24॥

ತಾಯೇ! ಸರ್ವಗುಣಪೂರ್ಣನೂ, ಅರಿಮರ್ದನನೂ, ದಶರಥನ ಕುಮಾರನೂ ಆದ ಶ್ರೀರಾಮನು ಸಹೋದರ ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಹಾಗೂ ಧರ್ಮಪತ್ನಿಯಾದ ಸೀತಾದೇವಿಯೊಂದಿಗೆ ದಂಡಕಾರಣ್ಯವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ॥ 25 ॥ ದುರ್ಮಾರ್ಗಿಯಾದ ರಾವಣನು ಸೀತಾದೇವಿಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿಕೊಂಡು ಹೋಗಿರುವನು. ನಾನು ಶ್ರೀರಾಮನ ಅಪ್ಪಣೆಯಂತೆ, ಅವನ ದೂತನಾಗಿ ಸೀತೆಯ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ॥26॥ ಶ್ರೀರಾಮನ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲೇ ಇರುವ ನೀನು ಅವನಿಗೆ ಸಹಾಯಮಾಡುವುದು ಯುಕ್ತವೇ ಆಗಿದೆ. ಒಂದು ವೇಳೆ ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ಭಕ್ಷಿಸಲೇಬೇಕೆಂದಿದ್ದರೆ, ನಾನು ಲಂಕಾಪಟ್ಟಣಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ನೋಡಿ ಅವಳ ಕ್ಷೇಮ ಸಮಾಚಾರವನ್ನು ಅಸಹಾಯಶೂರನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ನಿವೇದಿಸಿದ ಬಳಿಕ ನಿನಗೆ ಆಹಾರವಾಗಿ ಪುನಃ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬರುತ್ತೇನೆ. ಸತ್ಯದ ಮೇಲೆ ಆಣೆಯಿಟ್ಟು ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದೇನೆ, ನನ್ನ ಮಾತನ್ನು ನಂಬು ಎಂದು ಕಾಮರೂಪಿಣಿಯಾದ ಆ ಸುರಸೆಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದೆನು. ॥27-28॥

ಆಗ ಸುರಸೆಯು ‘ಯಾರೂ ನನ್ನಿಂದ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಂಡು ಹೋಗಲಾರರು. ಇದು ನನಗೆ ದೇವತೆಗಳು ಕೊಟ್ಟಿರುವ ವರವಾಗಿದೆ’ ಎಂದು ಸುರಸೆಯು ಹೇಳಿದಾಗ, ಹತ್ತು ಯೋಜನಗಳಷ್ಟು ಗಾತ್ರವಿದ್ದ ನನ್ನ ಶರೀರವನ್ನು ಹದಿನೈದು ಯೋಜನಗಳಷ್ಟು ದೊಡ್ಡದಾಗಿ ಬೆಳೆಸಿಕೊಂಡೆನು. ನಾನಿದ್ದ ಶರೀರಗಾತ್ರಕ್ಕಿಂತಲೂ ಅಗಲವಾಗಿ ಸುರಸೆಯು ಬಾಯಿ ತೆರೆದಳು. ॥29-30॥ ಅವಳು ವಿಶಾಲವಾಗಿ ತೆರೆದ ಬಾಯಿಯನ್ನು ನೋಡಿ, ನಾನು ಕೂಡಲೇ ಹೆಬ್ಬೆರಳಿನ ಗಾತ್ರದಷ್ಟು ಸೂಕ್ಷಘ್ಮಿಶರೀರವನ್ನು ತಾಳಿ, ಅತಿವೇಗವಾಗಿ ಅವಳ ಬಾಯಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಕ್ಷಣಮಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಹೊರಗೆ ಬಂದೆನು. ಬಳಿಕ ಸುರಸಾದೇವಿಯು ತನ್ನ ದಿವ್ಯವಾದ ನಿಜರೂಪವನ್ನು ತಾಳಿ ಇಂತೆಂದಳು - ॥ 31-32 ॥

ಎಲೈ ವಾನರೋತ್ತಮನೇ! ಸತ್ಪುರುಷನೇ! ಶ್ರೀರಾಮನ ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿ ಸುಖವಾಗಿ ಹೋಗಿ ಬಾ, ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನೊಡನೆ ಸೀತಾದೇವಿಯ ಸಮಾಗಮವನ್ನುಂಟು ಮಾಡು. ॥ 33 ॥

ಎಲೈ ಮಹಾಬಾಹುವೇ! ಕಪಿಸತ್ತಮಾ! ನಿನ್ನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ನಾನು ಸುಪ್ರೀತಳಾಗಿರುವೆನು. ಸುಖಿಯಾಗಿರು. ಅದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ನನ್ನನ್ನು ಸಾಧು-ಸಾಧು ಎಂದು ಪ್ರಶಂಸೆಮಾಡಿದರು. ॥ 34 ॥

ಅನಂತರ ನಾನು ವಿಶಾಲವಾದ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಗರುಡನಂತೆ ಹಾರುತ್ತಾ ಮುಂದೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದೆನು. ಅಷ್ಟರಲ್ಲಿ ನನ್ನ ನೆರಳನ್ನು ಯಾರೋ ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಹಿಡಿದು ಎಳೆಯುತ್ತಿರುವಂತಾಯಿತು. ಅದರಿಂದ ನನ್ನ ವೇಗವು ಕುಂಠಿತವಾಯಿತು. ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳಿಗೂ ಕಣ್ಣುಹಾಯಿಸಿ ನೋಡಿದರೂ ನನ್ನ ಗಮನವನ್ನು ತಡೆದವರು ಯಾರೂ ನನಗೆ ಕಂಡುಬರಲಿಲ್ಲ. ॥ 35-36॥ ಎಷ್ಟು ನೋಡಿದರೂ ಇಲ್ಲಿ ಯಾರೂ ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲವಲ್ಲ. ನನ್ನ ಗಮನಕ್ಕೆ ಇಂತಹ ವಿಘ್ನವನ್ನೊಡ್ಡಿದವರು ಯಾರು? ಏನೋ ಕಾರಣವಿರಬೇಕು. ॥37॥ ಹೀಗೆ ಆಲೋಚಿಸುತ್ತಿರುವಾಗ ನನ್ನ ದೃಷ್ಟಿಯು ಕೆಳಗೆ ಸಮುದ್ರದ ಕಡೆಗೆ ಹೋಯಿತು. ಅಲ್ಲಿ ಸಮುದ್ರಜಲದಲ್ಲಿ ಭಯಂಕರಾಕಾರದ ಓರ್ವ ರಾಕ್ಷಸಿಯು ಕಂಡುಬಂದಳು. ॥ 38 ॥ ಅವಳು ನನ್ನನ್ನು ನೋಡಿ ಅಟ್ಟಹಾಸದಿಂದ ನಗುತ್ತಾ ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಗರ್ಜಿಸಿದಳು. ಸ್ವಲ್ಪವಾದರೂ ಭ್ರಾಂತಿಗೊಳ್ಳದೆ ಸ್ಥಿರವಾಗಿದ್ದ ನನ್ನ ಬಳಿ ಘೋರರಕ್ಕಸಿಯಾದ ಅವಳು ಅಶುಭವಾದ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದಳು. ॥ 39 ॥

ಎಲೈ ಮಹಾಕಾಯನೇ! ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿರುವೆ? ಹಸಿದಿರುವ ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನೇ ಬಯಸುತ್ತಿರುವೆನು. ಬಹಳ ದಿವಸಗಳಿಂದಲೂ ಆಹಾರವೇ ಇಲ್ಲದಿರುವ ನನಗೆ ಆಹಾರವಾಗಿ ತೃಪ್ತಿಗೊಳಿಸು. ॥40॥ ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲೆಂದು ಅವಳ ಮಾತನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಅವಳ ಶರೀರಗಾತ್ರಕ್ಕಿಂತ ಎಷ್ಟೋ ದೊಡ್ಡದಾಗಿ ನನ್ನ ಶರೀರವನ್ನು ಬೆಳೆಸಿದೆನು. ॥41॥ ನನ್ನನ್ನು ಭಕ್ಷಿಸಲು ಅವಳೂ ತನ್ನ ಮುಖವನ್ನು ಭಯಂಕರವಾಗಿ ಅಗಲವಾಗಿಸಿದಳು. ನಾನು ಕಾಮರೂಪಿಯೆಂದಾಗಲೀ, ವಿಕೃತ ಶರೀರವನ್ನು ಧರಿಸಬಲ್ಲವನೆಂದಾಗಲೀ, ಅವಳು ತಿಳಿಯದೇ ಹೋದಳು. ॥42॥ ಬಳಿಕ ನಾನು ನನ್ನ ಮಹಾಕಾಯವನ್ನು ಸಣ್ಣದಾಗಿಸಿಕೊಂಡು ಮರುಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಅವಳ ಮುಖದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ, ಅವಳ ಎದೆಯನ್ನು ಸೀಳಿ, ಕೂಡಲೇ ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ಎಗರಿದೆನು. ॥43॥ ಪರ್ವತದಂತೆ ವಿಶಾಲವಾದ ಶರೀರ ಇದ್ದ ಆಕೆಯ ಗುಂಡಿಗೆ ಭೇದಿಸಿದಾಗ, ಭುಜಸಂಧಿಗಳು ಶಿಥಿಲವಾಗಿ, ಅವಳ ಕಳೇಬರವು ಆ ಉಪ್ಪುನೀರಿನ ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದುಹೋಯಿತು. ॥ 44 ॥

ಆಗ ಹನುಮಂತನು ಭಯಂಕರಳಾಗಿದ್ದ ಸಿಂಹಿಕಾ ರಾಕ್ಷಸಿಯನ್ನು ಕ್ಷಣಮಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಸಂಹರಿಸಿದನು ಎಂದು ಖೇಚರರಾದ ಸಿದ್ಧರೂ, ಚಾರಣರೂ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದ ಮಾತನ್ನು ನಾನು ಕೇಳಿದೆನು. ॥45॥ ಹೀಗೆ ನಾನು ಅವಳನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿದ ಬಳಿಕ - ಛಾಯಾಗ್ರಹಣದ ಮೂಲಕ ಅವಳು ನನ್ನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಗೈದ ಪ್ರಯತ್ನವನ್ನು ನೋಡಿ, ಪ್ರಾಣಾಂತಿಕವಾದ ಕರ್ಮವನ್ನು ನೆನೆದು, ಆಕಾಶ ಮಾರ್ಗದಿಂದ ಮುಂದುವರಿದೆನು. ಸ್ವಲ್ಪದೂರ ಹೋದಾಗ ವೃಕ್ಷಗಳಿಂದಲೂ, ಪರ್ವತಗಳಿಂದಲೂ ಸಮಲಂಕೃತವಾದ ಲಂಕೆಯ ಸಮುದ್ರದ ದಕ್ಷಿಣತೀರವನ್ನು ನೋಡಿದೆನು. ಸೂರ್ಯನು ಮುಳುಗಿದ ನಂತರ ಮಹಾಪರಾಕ್ರಮಿಗಳಾದ ರಾಕ್ಷಸರಿಗೂ ತಿಳಿಯದ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ನಾನು ನಿಶಾಚರರ ನಿಲಯವಾದ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದೆನು. ॥46-47॥ ನಾನು ಲಂಕೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಿರುವಂತೆ ಪ್ರಳಯಕಾಲದ ಮೇಘದಂತಿದ್ದ ಓರ್ವ ಸ್ತ್ರೀಯು ವಿಕಟಾಟ್ಟಹಾಸವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾ ನನ್ನೆದುರಿಗೆ ಬಂದು ನಿಂತಳು. ॥48॥ ನನ್ನನ್ನು ಸಂಹರಿಸಲು ಬಂದಿದ್ದ ಪ್ರಜ್ವಲಿಸುವ ಅಗ್ನಿಯಂತೆಯೇ ಇದ್ದ, ತಲೆಕೂದಲುಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದ, ಮಹಾಭಯಂಕರಳಾಗಿದ್ದ, ಅವಳನ್ನು ನಾನು ಎಡಗೈಯ ಮುಷ್ಟಿಯಿಂದ ಮೆಲ್ಲಗೆ ಹೊಡೆದು ಪರಾಜಿತಗೊಳಿಸಿದೆ. ಪ್ರದೋಷಕಾಲದಲ್ಲಿ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಿರುವ ನನ್ನನ್ನು ನೋಡಿ, ಹೆದರಿದ ಅವಳು ನನ್ನ ಬಳಿ ಇಂತೆಂದಳು. ॥49-50॥

ಎಲೈ ಮಹಾವೀರಾ! ನಾನು ಲಂಕಾಪುರಾಧಿ ದೇವತೆಯು, ಭುಜಬಲ ಪರಾಕ್ರಮಗಳಿಂದ ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ಜಯಿಸಿರುವೆ. ನನ್ನನ್ನೇ ಗೆದ್ದಿರುವ ನಿನಗೆ ಈ ರಾಕ್ಷಸರು ಯಾವ ಲೆಕ್ಕ? ಅದರಿಂದ ನೀನು ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ನಿಃಶೇಷವಾಗಿ ಜಯಿಸುವೆ.॥51॥

ಅವಳು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದ ಬಳಿಕ ನಾನು ಲಂಕೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ, ರಾತ್ರಿಯಿಡೀ ಸೀತಾದೇವಿಯನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಾ, ರಾವಣನ ಅಂತಃಪುರಕ್ಕೂ ಹೋದೆನು. ಆದರೆ ಅಲ್ಲಿಯೂ ಅವಳು ಕಂಡು ಬರಲಿಲ್ಲ. ॥52॥ ಹೀಗೆ ರಾವಣನ ಅರಮನೆಯಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಾಣದೆ ನಾನು ಅಂತ್ಯವಿಲ್ಲದ ಶೋಕಸಾಗರದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದೆನು. ॥53॥ ಶೋಕಮಗ್ನನಾದ ನನಗೆ ವಿಶಾಲವಾದ, ಭಂಗಾರದ ಪ್ರಾಕಾರಗಳುಳ್ಳ, ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಒಂದು ಗೃಹೋದ್ಯಾನವು ಕಂಡು ಬಂತು. ॥54॥ ಆಗ ನಾನು ಪ್ರಾಕಾರವನ್ನು ಹಾರಿ ಒಳಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ, ಅನೇಕ ವೃಕ್ಷಪಂಕ್ತಿಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಅಶೋಕವನವನ್ನು ನೋಡಿದೆನು. ಅದರ ಮಧ್ಯದಲ್ಲೊಂದು ದೊಡ್ಡದಾದ ಶಿಂಶುಪಾ ವೃಕ್ಷವಿತ್ತು. ಆ ಮರವನ್ನು ಹತ್ತಿ ಅತ್ತಿತ್ತ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಸುವರ್ಣಮಯವಾದ ಬಾಳೆಯ ತೋಟವು ಕಾಣಿಸಿತು. ಆ ಶಿಂಶುಪಾ ವೃಕ್ಷದ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿಯೇ ವರವರ್ಣಿನಿಯಾದ ಸೀತಾದೇವಿಯನ್ನು ನೋಡಿದೆನು. ॥ 55-56 ॥ ಅವಳು ಹರೆಯ ಪ್ರಾಯದವಳಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದಳು. ಅವಳ ಕಣ್ಣುಗಳು ಕಮಲದಳಗಳಂತೆ ವಿಶಾಲವಾಗಿದ್ದವು. ನಿರಂತರ ಉಪವಾಸದಿಂದಾಗಿ ಕೃಶಳಾಗಿದ್ದು, ಮುಖವು ಬಾಡಿಹೋಗಿತ್ತು. ಒಂದೇ ವಸ್ತ್ರವನ್ನುಟ್ಟಿದ್ದು, ಆಕೆಯ ತಲೆಕೂದಲು ಧೂಳಿಧೂಸರಿತ ವಾಗಿದ್ದುವು. ॥57॥ ಅವಳ ಅವಯವಗಳೆಲ್ಲವೂ ಶೋಕ-ಸಂತಾಪಗಳಿಂದ ಕುಗ್ಗಿ ಹೋಗಿದ್ದವು. ಪತಿಯ ಹಿತಚಿಂತನೆ ಯಲ್ಲೇ ಆಸಕ್ತಳಾಗಿದ್ದಳು. ಭಯಂಕರ ರೂಪವುಳ್ಳ, ರಕ್ತಮಾಂಸಗಳನ್ನು ಭಕ್ಷಿಸುವಂತಹ ಕ್ರೂರರಾದ ರಾಕ್ಷಸ ಸ್ತ್ರೀಯರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟು ಸೀತಾದೇವಿಯು ‘ಹೆಣ್ಣುಹುಲಿಗಳ ಮಧ್ಯೆ ಸಿಕ್ಕಿಕೊಂಡಿರುವ ಹುಲ್ಲೆಯಂತೆ’ ಇದ್ದಳು. ದುಃಖಿತೆಯಾದ ಅವಳನ್ನು ರಾಕ್ಷಸಿಯರು ಪದೇ- ಪದೇ ಹೆದರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಅಂತಹ ಸೀತಾದೇವಿಯನ್ನು ನಾನು ನೋಡಿದೆನು. ॥ 58-59 ॥ ತೈಲಸಂಸ್ಕಾರಗಳಿಲ್ಲದೆ (ಎಣ್ಣೆ ಗಾಣದೆ) ಅವಳ ಕೇಶರಾಶಿಯು ಒಂದೇ ಜಡೆಯಾಗಿ ಮಾರ್ಪಟ್ಟಿತ್ತು. ಯಾವಾಗಲೂ ಪತಿಯನ್ನೇ ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಿದ್ದಳು. ಬರೀ ನೆಲದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿದ್ದಳು. ಮಂಜುಕವಿದ ಪದ್ಮದಂತೆ ಸೀತಾದೇವಿಯು ವಿವರ್ಣಳಾಗಿದ್ದಳು. ॥60॥ ರಾವಣನಿಂದ ಅಪಹರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಅವಳು ತಾನು ಸಾಯಲೇಬೇಕೆಂದು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದ್ದಳು. ಜಿಂಕೆಯ ಮರಿಯಂತೆ ಚಂಚಲವಾದ ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದ ಅಂತಹ ಸೀತಾದೇವಿಯನ್ನು ನಾನು ಹೇಗೋ ಬೇಗನೇ ನೋಡಿದೆನು. ॥61॥ ಯಶಸ್ವಿನಿ ಯಾದ ಶ್ರೀರಾಮನ ಭಾರ್ಯೆಯನ್ನು ಕಂಡು ನಾನು ಆ ಶಿಂಶುಪಾ ವೃಕ್ಷದಲ್ಲಿಯೇ ಕುಳಿತು ಅವಳ ಚರ್ಯೆಗಳನ್ನು ವೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಾ ಕುಳಿತೆನು. ॥62॥ ಅನಂತರ ರಾವಣನ ಅರಮನೆಯಿಂದ - ಒಡ್ಯಾಣಗಳ ಧ್ವನಿಗಳೂ, ನೂಪುರಗಳ ನಿನಾದಗಳೂ ಸೇರಿ ಗಂಭೀರವಾಗಿದ್ದ, ಕಲ-ಕಲಧ್ವನಿಗಳನ್ನು ನಾನು ಕೇಳಿದೆನು. ॥63॥ ಆಗ ನಾನು ಅತ್ಯಂತ ಉದ್ವಿಗ್ನನಾಗಿ ನನ್ನ ರೂಪವನ್ನು ಮತ್ತು ಚಿಕ್ಕದಾಗಿಸಿಕೊಂಡು ಶಿಂಶುಪಾವೃಕ್ಷದ ನಿಬಿಡವಾದ ಎಲೆಗಳ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಪಕ್ಷಿಯಂತೆ ಉಡುಗಿ ಕುಳಿತಿದ್ದೆ. ॥64॥ ಬಳಿಕ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಯಾದ ರಾವಣನು ತನ್ನ ಅನೇಕ ಭಾರ್ಯೆಯರೊಂದಿಗೆ ಸೀತಾದೇವಿಯಿರುವ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಆಗಮಿಸಿದನು. ॥ 65 ॥ ಸೌಂದರ್ಯವತಿಯಾದ ಸೀತಾದೇವಿಯು ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರನಾದ ರಾವಣನನ್ನು ನೋಡಿ, ಕೂಡಲೇ ತನ್ನ ತೊಡೆಗಳನ್ನು ಮಡಚಿಕೊಂಡು, ವಕ್ಷಸ್ಥಳವನ್ನು ಬಾಹುಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಿಕೊಂಡು ಕುಳಿತಳು. ॥ 66 ॥ ಆಗ ಸೀತಾದೇವಿಯು ಬಹಳ ಭೀತಳಾಗಿದ್ದಳು, ಉದ್ವಿಗ್ನಳಾಗಿದ್ದಳು. ಯಾರಾದರೂ ತನ್ನ ರಕ್ಷಣೆಗೆ ಬರುವರೇ ಎಂಬ ಕಾತರದಿಂದ ಅತ್ತ-ಇತ್ತ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದಳು. ರಕ್ಷಕರಾರನ್ನೂ ಕಾಣದೆ ತಪಸ್ವಿನಿಯಾದ ಸೀತಾದೇವಿಯು ನಡುಗಿಹೋದಳು. ॥67॥ ಅಂತಹ ಅತ್ಯಂತ ದುಃಖಿತೆಯಾಗಿದ್ದ ಸೀತಾದೇವಿಯ ಎದುರು ದಶಕಂಠನು ನೆಲಮುಟ್ಟಿ ತಲೆಬಾಗಿ, ಎಲೈ ಸೀತೇ! ನನ್ನ ಪ್ರೇಮವನ್ನು ಆದರಿಸು ಎಂದು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿಕೊಂಡನು. (ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದ ರಾವಣನನ್ನು ಸೀತಾದೇವಿಯು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತಿರಸ್ಕರಿಸಿದಳು. ಇದರಿಂದ ಕೋಪಗೊಂಡ ರಾವಣನು-) ‘‘ಎಲೈ ಗರ್ವಿಷ್ಠಳಾದ ಹೆಣ್ಣೇ ! ಒಂದು ವೇಳೆ ನೀನು ದರ್ಪದಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ಆದರಿಸದಿದ್ದರೆ, ಎರಡು ತಿಂಗಳು ಕಳೆದ ಬಳಿಕ ನಿನ್ನ ರಕ್ತವನ್ನು ಕುಡಿಯುವೆನು.’’ ॥68-69॥ ದುರ್ಮಾರ್ಗಿಯಾದ ರಾವಣನು ಹೇಳಿದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ, ಸೀತಾದೇವಿಯು ಪರಮಕ್ರುದ್ಧಳಾಗಿ - ಪಾತಿವ್ರತ್ಯ ತೇಜದಿಂದ ಒಡಗೊಂಡ, ಉತ್ತಮವಾದ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದಳು. ॥ 70 ॥ ‘‘ಎಲೈ ರಾಕ್ಷಸಾಧಮಾ! ನಾನು ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಶ್ರೀರಾಮನ ಭಾರ್ಯೆಯು. ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವಂಶ ಪ್ರಭುವಾದ ದಶರಥನಿಗೆ ಸೊಸೆಯು. ಅಂತಹ ನನ್ನ ಕುರಿತು ಆಡಬಾರದ ಮಾತನ್ನು ಆಡುವ ನಿನ್ನ ನಾಲಿಗೆ ಏಕೆ ಕಳಚಿಬೀಳುವುದಿಲ್ಲ? ಎಲೈ ಅನಾರ್ಯನೇ! ನನ್ನ ಪತಿಯು ನನ್ನ ಬಳಿಯಿಲ್ಲದಿರುವಾಗ, ಆ ಮಹಾ ಮಹಿಮನ ಕಣ್ಣು ತಪ್ಪಿಸಿ, ಕಳ್ಳನಂತೆ ನನ್ನನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿಕೊಂಡು ಬಂದಿರುವ ನಿನ್ನ ಪರಾಕ್ರಮವಾದರೂ ಏತರದು? ನೀನು ಯಾವ ರೀತಿಯಿಂದಲೂ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಸಮನಾಗಲಾರೆ. ಅದಿರಲಿ, ಅವನ ದಾಸನಾಗಲೂ ಕೂಡ ನೀನು ಅಯೋಗ್ಯನೇ ಸರಿ. ॥71-73॥ ಆ ರಘುವಂಶ ಪ್ರಭುವು ಯಾಗ ದೀಕ್ಷಿತನೂ, ಸತ್ಯವಾಕ್ಯಪರಿಪಾಲಕನೂ, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸಾಟಿಯಿಲ್ಲದ ವೀರನೂ, ಶತ್ರುಗಳೂ ಕೂಡ ಅವನ ರಣಕೌಶಲ್ಯವನ್ನು ಕೊಂಡಾಡುವರು.’’ ಸೀತಾದೇವಿಯು ಹೇಳಿದ ಈ ಕಠೋರ ವಚನಗಳನ್ನು ಕೇಳಿದ ರಾವಣನು ಕೋಪದಿಂದ ಚಿತಾಗ್ನಿಯಂತೆ ಉರಿದುಬಿದ್ದನು. ॥74॥ ಆಗ ಅವನು ಕ್ರೂರವಾದ ಎರಡೂ ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಹಿಗ್ಗಿಸಿಕೊಂಡು, ಬಲಮುಷ್ಟಿಯನ್ನು ಬಿಗಿದು, ಮೇಲೆತ್ತಿ, ಸೀತಾದೇವಿಯನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಮುಂದಾದನು.

ಇದನ್ನು ನೋಡಿದ ರಾವಣನ ಸ್ತ್ರೀಯರೆಲ್ಲರರೂ ಹಾಹಾಕಾರ ಮಾಡಿದರು. ॥75॥ ಆ ದುಷ್ಟನ ಭಾರ್ಯೆ ಯರಲ್ಲಿನ ಮಂಡೋದರಿಯು ಮುಂದಕ್ಕೆ ಬಂದು, ರಾವಣೇಶ್ವರನನ್ನು ಸಮೀಪಿಸಿ ಕಾಮಾತುರನಾಗಿದ್ದ ಅವನನ್ನು ತಡೆದು, ಮಧುರ ವಚನಗಳಿಂದ ಇಂತೆಂದಳು. ದೇವೇಂದ್ರ ನಂತೆ ಪರಾಕ್ರಮವುಳ್ಳವನೇ! ಸೀತೆಯಿಂದ ನಿನಗೇನಾಗಬೇಕಾಗಿದೆ? ಆರ್ಯನೇ! ನನ್ನೊಡನೆ ವಿಹರಿಸು. ರೂಪದಲ್ಲಾಗಲೀ, ಲಾವಣ್ಯದಲ್ಲಾಗಲೀ, ಸೀತೆಯು ನನಗಿಂತ ಸುಂದರಿಯೇನಲ್ಲ. ಒಡೆಯಾ! ಹಾಗಿಲ್ಲದಿದ್ದರೆ, ದೇವ, ಗಂಧರ್ವ - ಯಕ್ಷ ಕನ್ಯೆಯರೊಡನೆ ಹಾಯಾಗಿ ಕ್ರೀಡಿಸು. ಒಲ್ಲದ ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡು ಏನು ಮಾಡುವೆ? ॥76-79॥ ಅನಂತರ ಮಂಡೋದರಿಯೊಡನೆ ಆ ಸ್ತ್ರೀಯರೆಲ್ಲರೂ ಮಹಾಬಲಿಷ್ಠನಾದ ರಾವಣನನ್ನು ನಯ-ವಿನಯ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಸಮಾಧಾನಗೊಳಿಸಿ, ಅವನನ್ನು ಅರಮನೆಗೆ ಕರೆದೊಯ್ದರು. ॥80॥ ಆ ರಾವಣನು ಹೊರಟುಹೋದ ಬಳಿಕ ವಿಕಾರವಾದ ಮುಖಗಳುಳ್ಳ ರಾಕ್ಷಸಿಯರೆಲ್ಲರೂ ಕ್ರೂರವಾದ ಹಾಗೂ ಅತ್ಯಂತ ದಾರುಣವಾದ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಸೀತಾದೇವಿಯನ್ನು ಭಯಪಡಿಸಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು. ॥ 81 ॥ ಅವರ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಸೀತೆಯು ಹುಲ್ಲುಕಡ್ಡಿಯಂತೆ ನಿಕೃಷ್ಟವಾಗಿ ಕಂಡಳು. ಅವರ ಗರ್ಜನೆಗಳನ್ನು ಲೆಕ್ಕಿಸಲೇ ಇಲ್ಲ. ಇದರಿಂದ ಅವಳ ಮೇಲೆ ಯಾವ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಲಿಲ್ಲ. ॥82॥ ಹಸಿಮಾಂಸವನ್ನು ಭಕ್ಷಿಸುವ ಆ ರಾಕ್ಷಸಿಯರು ತಮ್ಮ ಗರ್ಜನೆಗಳೆಲ್ಲ ವ್ಯರ್ಥವಾಗಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ, ಅವರು ಏನೂ ಮಾಡಲಾಗದೆ, ಸೀತಾದೇವಿಯ ಚರ್ಯೆಯನ್ನು ರಾವಣನಿಗೆ ತಿಳಿಸಿದರು. ॥83॥ ಬಳಿಕ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಭಗ್ನ ಮನೋರಥರಾಗಿ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಯತ್ನವನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಿ, ಸೀತೆಯ ಸುತ್ತಲೂ ಸೇರಿ ನಿದ್ರಾವಶರಾದರು. ॥84॥ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಗಾಢನಿದ್ರೆಯಲ್ಲಿದ್ದಾಗ, ಪತಿಯ ಹಿತದಲ್ಲೇ ರತಳಾಗಿದ್ದ, ಅತ್ಯಂತ ದುಃಖಿತೆಯಾಗಿದ್ದ ಸೀತಾದೇವಿಯು, ಕರುಣಾಜನಕವಾದ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಗೋಳಾಡುತ್ತಾ ಶೋಕಿಸಿದಳು. ॥85॥ ಆ ರಾಕ್ಷಸಿಯ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿದ್ದ ತ್ರಿಜಟೆ ಎಂಬುವಳು ಉಳಿದವರೆಲ್ಲರಿಗೂ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಳು-ರಾಕ್ಷಸಿಯರೇ! ಜನಕರಾಜನ ಮಗಳೂ, ದಶರಥಮಹಾರಾಜರ ಸೊಸೆಯೂ ಆದ ಮಹಾಸಾಧ್ವಿಯಾದ ಸೀತಾದೇವಿಯನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಯಾರಿಂದಲೂ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ನಿಮ್ಮ ಆಸೆಯನ್ನು ತೀರಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕಾದರೆ ನನ್ನನ್ನೇ ನೀವೆಲ್ಲರೂ ತಿಂದುಬಿಡಿರಿ. ॥86॥ ನಾನು ಈಗ ತಾನೇ ಭಯಂಕರವೂ, ರೋಮಾಂಚಕರವಾಗಿಯೂ ಇದ್ದ ಸ್ವಪ್ನವೊಂದನ್ನು ಕಂಡೆನು. ಅದು ರಾಕ್ಷಸರ ವಿನಾಶವನ್ನೂ, ಸೀತಾಪತಿಯಾದ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಜಯವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಆ ರಾಮನಿಂದ ರಾಕ್ಷಸ ಸ್ತ್ರೀಯರನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಇವಳೇ ಸಮರ್ಥಳು. ಆದ್ದರಿಂದ ನಾವೆಲ್ಲರೂ ಈಕೆಯನ್ನು ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳುವುದೇ ಸಮುಚಿತವೆಂದು ನನಗೆ ತೋರುತ್ತದೆ. ॥87-88॥ ದುಃಖಿತಳಾದವಳೊಬ್ಬಳ ಸಂಬಂಧವಾಗಿ ಈ ವಿಧವಾದ ಕನಸು ಬಿದ್ದಲ್ಲಿ, ಅವಳು ದುಃಖದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದಿ ಉತ್ತಮವಾದ ಸುಖವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾಳೆ. ನನ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯದಂತೆ ಕಾಲಿಗೆ ಬೀಳುವುದರಿಂದ ಜನಕನ ಮಗಳಾದ ಸೀತಾದೇವಿಯು ಪ್ರಸನ್ನಳಾಗುವಳು. ಈ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯೊಬ್ಬಳೇ ಮಹಾಭಯದಿಂದ ನಮ್ಮನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ಸಮರ್ಥಳಾಗಿದ್ದಾಳೆ. ॥89-90॥ ಪತಿಗೆ ವಿಜಯವಾಗುವುದೆಂಬ ಕನಸಿನ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ತ್ರಿಜಟೆಯಿಂದ ಕೇಳಿದ ಮಾತ್ರದಿಂದ ಹರ್ಷಿತಳಾದ ಸೀತಾದೇವಿಯು ಲಜ್ಜಾನ್ವಿತೆಯಾಗಿ ಹೇಳಿದಳು-

‘‘ನೀನು ಹೇಳುತ್ತಿರುವುದು ನಿಜವಾದರೆ ನಾನು ನಿಮಗೆ ಅಭಯವನ್ನೀಯುವೆನು.’’ ॥91॥ ಸೀತಾದೇವಿಯ ಅಂತಹ ಅತಿದಾರುಣವಾದ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಕಂಡು ನಾನು ಪರಾಕ್ರಮಶಾಲಿಯಾಗಿದ್ದರೂ, ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ದುಃಖಾಕ್ರಾಂತ ನಾದೆನು. ನಾನಾವಿಧವಾಗಿ ಆಲೋಚಿಸುತ್ತಾ ಇರುವ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಶಾಂತಿಯಿರಲಿಲ್ಲ. ॥92॥ ಸೀತೆಯೊಡನೆ ಸಂಭಾಷಿಸುವ ಸಲುವಾಗಿ ನಾನಾ ವಿಧವಾದ ಮಾರ್ಗಗಳನ್ನು ಯೋಚಿಸಿದೆನು. ಅನಂತರ ನಾನು ಇಕ್ಷ್ವಾಕು ವಂಶದರಸರ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸತೊಡಗಿದೆನು. ರಾಜರ್ಷಿಗಳ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಹಾಡಿದುದನ್ನು ಕೇಳಿದ ಸೀತಾದೇವಿಯು ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಕಣ್ಣೀರಸುರಿಸುತ್ತಾ ನನ್ನನ್ನು ಇಂತು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದಳು. ॥93-94॥

‘‘ವಾನರ ಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ನೀನು ಯಾರು? ಯಾರು ನಿನ್ನನ್ನು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಕಳಿಸಿದವರು? ಇಲ್ಲಿಗೆ ಹೇಗೆ ಬಂದೆ? ಶ್ರೀರಾಮನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ನಿನಗಿರುವ ಪ್ರೀತಿಯು ಎಂತಹುದು? ಈ ಎಲ್ಲ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸಿ ಹೇಳು.’’ ಸೀತಾದೇವಿಯು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ನಾನು ಇಂತೀಪರಿಯಲ್ಲಿ ಉತ್ತರಿಸಿದೆ-

‘‘ದೇವೀ! ಸುಗ್ರೀವನು ವಾನರರಿಗೆ ಪ್ರಭುವು. ನಿನ್ನ ಪತಿಯಾದ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಸಹಾಯಕನು. ಅವನು ಮಹಾ ಬಲಪರಾಕ್ರಮ ಸಂಪನ್ನನು. ॥97॥ ನಾನು ಆ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಸಚಿವನು. ನನ್ನನ್ನು ಹನುಮಂತನೆಂದು ಕರೆಯುವರು. ಅಸಹಾಯ ಶೂರನೂ, ನಿನಗೆ ಪತಿಯೂ ಆದ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರ ಪ್ರಭುವು ನಿನ್ನನ್ನು ಹುಡುಕಲು ಕಳಿಸಿದ್ದರಿಂದ ನಾನು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿರುವೆನು. ॥98॥ ಪೂಜ್ಯಳೇ! ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠನೂ, ಸರ್ವಗುಣಸಂಪನ್ನನೂ, ದಾಶರಥಿಯೂ ಆದ ಶ್ರೀರಾಮನು ಗುರುತಿಗಾಗಿ ಈ ಮುದ್ರೆಯುಂಗುರವನ್ನು ನಿನಗಾಗಿ ಸ್ವತಃ ಕೊಟ್ಟಿರುವನು. ಇದನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸು. ॥99॥ ಅಮ್ಮಾ! ನಾನೇನು ಮಾಡಬೇಕೋ ಎಂಬುದನ್ನು ಆಜ್ಞಾಪಿಸು. ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಸನ್ನಿಧಿಗೆ ನಿನ್ನನ್ನು ಕೊಂಡುಹೋಗಲೇ? ನಿನ್ನ ಅಪ್ಪಣೆಯಾಗಲಿ.’’ ॥ 100 ॥

ಜನಕನಂದಿನಿಯಾದ ಸೀತಾದೇವಿಯು ನನ್ನ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ, ವಿಷಯವನ್ನು ಗ್ರಹಿಸಿ, ‘‘ರಾಘವನು ರಾವಣ ನನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿ ನನ್ನನ್ನು ಕರೆದೊಯ್ಯುವುದೇ ಯುಕ್ತವು’’ ಎಂದು ಹೇಳಿದಳು. ॥101॥ ಆಗ ನಾನು ಪೂಜ್ಯಳಾದ ಸೀತಾದೇವಿಗೆ ಸಾಷ್ಟಾಂಗ ನಮಸ್ಕಾರಗೈದು, ಶ್ರೀರಾಮನ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಆಹ್ಲಾದವನ್ನುಂಟುಮಾಡುವ ಗುರುತೊಂದನ್ನು ಕೊಡುವಂತೆ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿದೆನು. ॥102॥ ನನ್ನ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯನ್ನು ಮನ್ನಿಸಿ ಸೀತಾದೇವಿಯು - ‘‘ಸರ್ವೋತ್ಕೃಷ್ಟ ವಾದ ಈ ಚೂಡಾಮಣಿಯನ್ನು ತೆಗೆದುಕೋ. ಇದನ್ನು ನೋಡಿ ಆಜಾನುಬಾಹುವಾದ ಶ್ರೀರಾಮನು ನಿನ್ನನ್ನು ಬಹುವಾಗಿ ಮೆಚ್ಚಿಕೊಳ್ಳುವನು’’ ಎಂದು ನನಗೆ ಹೇಳಿದಳು. ॥103॥ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಸೌಂದರ್ಯರಾಶಿಯಾದ ಸೀತಾದೇವಿಯು ಅತ್ಯಾಶ್ಚರ್ಯಕರವಾದ ಚೂಡಾಮಣಿಯನ್ನು ನನಗೆ ಕೊಟ್ಟಳು. ರಕ್ಕಸಿಯರ ಭಯದಿಂದ ಉದ್ವಿಗ್ನಳಾಗಿ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಮಾತ್ರವೇ ತಿಳಿದಿದ್ದ ಅನೇಕ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ನನ್ನೊಡನೆ ಹೇಳಿದಳು. ॥104॥ ಬಳಿಕ ನಾನು ಸಮಾಧಾನಚಿತ್ತನಾಗಿ ಜನಕನ ಪುತ್ರಿಯಾದ ಸೀತಾದೇವಿಗೆ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ನಮಸ್ಕಾರ ಮಾಡಿ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಹಿಂದಿರುಗಿ ಬರಲು ಸಿದ್ಧನಾದೆನು. ॥105॥ ಆಗ ಸೀತಾದೇವಿಯು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಆಲೋಚಿಸಿ ಪುನಃ ನನ್ನ ಬಳಿ ಇಂತೆಂದಳು - ‘‘ಎಲೈ ಮಾರುತೀ! ಇಲ್ಲಿ ನಾನು ಸಂಕಟ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿರುವುದನ್ನು ರಾಘವನಿಗೆ ಹೇಳು. ॥106॥ ಮಹಾವೀರನಾದ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರಿಬ್ಬರೂ ಸುಗ್ರೀವನಿಂದೊಡಗೊಂಡು ಬಹುಬೇಗನೇ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬರುವಂತೆ ಮಾಡು. ನಾನು ಇನ್ನು ಎರಡು ತಿಂಗಳು ಮಾತ್ರ ಬದುಕಿರುವೆನು. ಅದು ಕಳೆದ ಬಳಿಕ ಶ್ರೀರಾಮನು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದರೂ ನನ್ನನ್ನು ನೋಡಲಾರನು. ನಾನು ಈ ರಾಕ್ಷಸರ ಮಧ್ಯೆ ಅನಾಥೆಯಂತೆ ಪ್ರಾಣತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವೆನು.’’ ॥107-108॥

ವಾನರರೇ! ಸೀತಾದೇವಿಯ ದೈನ್ಯಪೂರ್ಣ ವಚನಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ, ರಾವಣನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ತಡೆಯಲಾರದ ಕೋಪವು ಬಂತು. ಇನ್ನು ಮಾಡಬೇಕಾದ ಕಾರ್ಯದ ಬಗ್ಗೆ ಆಲೋಚಿಸಿದೆನು. ॥109॥ ಬಳಿಕ ನನ್ನ ಶರೀರವನ್ನು ಪರ್ವತೋಪಮವಾಗಿ ಬೆಳೆಸಿದನು. ರಾಕ್ಷಸರೊಡನೆ ಯುದ್ಧಮಾಡಬೇಕೆಂಬ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಆ ವನವನ್ನು ಧ್ವಂಸಗೊಳಿಸತೊಡಗಿದೆನು. ॥110॥ ಕ್ಷಣಮಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಆ ವನಪ್ರದೇಶವು ಭಗ್ನವಾಯಿತು. ಮೃಗ-ಪಕ್ಷಿಗಳೂ ಆಕ್ರಾಂತರಾಗಿ ಅರಚುತ್ತಿದ್ದವು. ವಿಕಾರವಾದ ಮುಖವುಳ್ಳ ರಾಕ್ಷಸಿಯರು ಎಚ್ಚರಗೊಂಡು ದುರುಗಟ್ಟಿ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದರು. ॥111॥ ಆ ವನದಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸಿಯರು ಗುಂಪಾಗಿ ಸೇರಿ, ಗಾಬರಿಯಿಂದ ನನ್ನನ್ನೂ, ಧ್ವಂಸವಾದ ವನವನ್ನೂ ನೋಡಿ, ಒಡನೆಯೇ ರಾವಣನಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗಿ ದೂರಿತ್ತರು. ॥ 112 ॥

ಓ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಯಾದ ಮಹಾರಾಜಾ! ನಿನ್ನ ಬಲಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಅರಿಯದ ದುರಾತ್ಮನಾದ ವಾನರ ರೊಬ್ಬನು ದುರ್ಗಮವಾಗಿದ್ದ ನಿನ್ನ ಅಶೋಕವನವನ್ನು ಹಾಳುಮಾಡಿಬಿಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ. ॥113॥ ರಾಜೇಂದ್ರಾ! ನಿಶ್ಚಯ ವಾಗಿಯೂ ನಿನಗೆ ಅಪಕಾರ ಮಾಡುತ್ತಿರುವ ಆ ದುರ್ಬುದ್ಧಿಯ ವಾನರನನ್ನು ವಧಿಸಲು ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೊಡು. ಅವನು ಜೀವ ಸಹಿತ ಮರಳಿ ಹೋಗಬಾರದು. ॥114॥ ವನವಿಧ್ವಂಸ ವಾರ್ತೆಯನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಲೇ ರಾವಣೇಶ್ವರನು ಅತ್ಯಂತ ದುರ್ಜಯರೆನಿಸಿದ್ದ, ತನ್ನ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದ, ಕಿಂಕರರೆಂಬ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ನನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಕಳಿಸಿಕೊಟ್ಟನು. ॥115॥ ಶೂಲ, ಮುದ್ಗರಗಳೇ ಮುಂತಾದ ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದಿದ್ದ ಆ ಎಂಭತ್ತು ಸಾವಿರ ಕಿಂಕರ ರಾಕ್ಷಸರು ಆ ವನಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಬಂದರು. ಅವರೆಲ್ಲರನ್ನೂ ನಾನು ಲಾಳಮಂಡಿಗೆಯಿಂದಲೇ ಸಂಹರಿಸಿ ದೆನು. ॥ 116 ॥ ಅವರಲ್ಲಿ ಅಳಿದುಳಿದಿದ್ದ ಅಲ್ಪಬಲರಾದ ಕೆಲವು ರಾಕ್ಷಸರು ರಾವಣನ ಬಳಿಗೆ ಓಡಿಹೋಗಿ ನಮ್ಮ ಮಹಾ ಸೈನ್ಯವೆಲ್ಲವೂ ಮಣ್ಣುಗೂಡಿಹೋಯಿತು ಎಂದು ಅವನಲ್ಲಿ ಮೊರೆಯಿಟ್ಟರು. ॥ 117 ॥

ಅನಂತರ ಅಲ್ಲೇ ಇದ್ದ ಉತ್ತಮವಾದೊಂದು ಚೈತ್ಯ ಪ್ರಾಸಾದವನ್ನು ವಿನಾಶಗೊಳಿಸಲು ನನಗೆ ಮನಸ್ಸಾಯಿತು. ಆ ಚೈತ್ಯ ಪ್ರಾಸಾದವನ್ನು ಕಾಯುತ್ತಿದ್ದ ನೂರಾರು ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಅದರ ಒಂದು ವಜ್ರಕಂಬದಿಂದಲೇ ಕೊಂದುಬಿಟ್ಟೆನು. ಲಂಕಾನಗರಕ್ಕೆ ತಿಲಕಪ್ರಾಯವಾದ ಆ ಚೈತ್ಯಪ್ರಾಸಾದವನ್ನು ಕ್ಷಣಮಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಪೂರ್ತಿಯಾಗಿ ಧ್ವಂಸಮಾಡಿದೆನು. ॥118॥ ಬಳಿಕ ರಾವಣನು ಘೋರರೂಪದಿಂದ ಭಯವನ್ನುಂಟು ಮಾಡುವ ಅನೇಕ ರಾಕ್ಷಸರೊಡನೆ ಪ್ರಹಸ್ತನ ಮಗನಾದ ಜಂಬುಮಾಲಿಯನ್ನು ನನ್ನೊಡನೆ ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಕಳಿಸಿದನು. ॥119॥ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಯೂ, ರಣಕೋವಿದನೂ ಆದ ಆ ಜಂಬುಮಾಲಿಯನ್ನೂ ಅವನ ಅನುಯಾಯಿಗಳ ಸಹಿತ ಭಯಂಕರವಾದ ಪರಿಘದಿಂದಲೇ ಸಂಹರಿಸಿಬಿಟ್ಟೆನು. ॥120॥

ಪ್ರಹಸ್ತನ ಮಗ ಜಂಬುಮಾಲಿಯು ಹತನಾದನೆಂಬ ವಾರ್ತೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾವಣನು ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಗಳಾದ ಮಂತ್ರಿ ಪುತ್ರರನ್ನು, ಪದಾತಿ ಸೈನ್ಯದೊಂದಿಗೆ ಬೇಗನೇ ಯುದ್ಧ ಮಾಡಲು ಕಳಿಸಿದನು. ಅವರೆಲ್ಲರನ್ನೂ ಕ್ಷಣಮಾತ್ರದಲ್ಲಿ ನಾನು ಪರಿಘದಿಂದ ಪ್ರಹರಿಸಿ ಯಮನಾಲಯಕ್ಕೆ ಅಟ್ಟಿದೆನು. ॥121-122॥ ಮಹಾಪರಾಕ್ರಮಿಗಳಾದ ಮಂತ್ರಿಪುತ್ರರು ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ಮಡಿದ ವಾರ್ತೆಯನ್ನು ಕೇಳಿದ ರಾವಣನು ಮಹಾಶೂರರಾದ ಐವರು ಸೇನಾಪತಿಗಳನ್ನು ಚತುರಂಗ ಸೈನ್ಯದೊಂದಿಗೆ ಕಳಿಸಿದನು. ॥123॥ ನಾನು ಆ ಸೇನಾ ನಾಯಕರನ್ನೂ, ಅವರೊಡನೆ ಬಂದಿದ್ದ ಸೈನ್ಯವನ್ನೂ ಕ್ಷಣಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಮಣ್ಣುಗೂಡಿಸಿದೆನು. ಬಳಿಕ ರಾವಣನು - ಮಹಾಪರಾಕ್ರಯಾದ ತನ್ನ ಮಗನಾದ ಅಕ್ಷಕುಮಾರನನ್ನು ಅನೇಕ ರಾಕ್ಷಸರೊಡನೆ ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಕಳಿಸಿದನು. ॥124॥ ಮಂಡೋದರಿಯ ಸುತನೂ, ರಣಕೋವಿದನೂ ಆದ ಆ ಅಕ್ಷಕುಮಾರನು ಖಡ್ಗವನ್ನು ಧರಿಸಿ ಉತ್ಸಾಹದಿಂದ ಆಕಾಶದ ಕಡೆಗೆ ನೆಗೆದನು. ಕೂಡಲೇ ನಾನು ಅವನ ಎರಡೂ ಕಾಲುಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ನೂರಾರು ಬಾರಿ ರಭಸದಿಂದ ತಿರುಗಿಸುತ್ತಾ ಅವನನ್ನು ರಾವಣನ ಬಳಿಗೆ ಬೀಸಿ ಎಸೆದೆನು. ಅವನು ನೆಲಕ್ಕೊರಗಿ ಚೂರು-ಚೂರು ಆದನು. ॥ 125-126 ॥ ನನ್ನ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಅಕ್ಷಕುಮಾರನೂ ಕೂಡ ನಿಧನ ಹೊಂದಿದ ವಾರ್ತೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ಪರಮ ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ ದಶಕಂಠನಾದ ರಾವಣನು ಮಹಾಬಲಿಷ್ಠನೂ, ಯುದ್ಧೋನ್ಮತ್ತನೂ ಆದ ‘ಇಂದ್ರಜಿತು’ ಎಂಬ ತನ್ನ ಇನ್ನೊಬ್ಬ ಮಗನನ್ನು ನನ್ನೊಡನೆ ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಕಳಿಸಿದನು. ॥127॥ ಅವನೊಡನೆ ಬಂದಿದ್ದ ಮಹಾಸೈನ್ಯವನ್ನೂ, ಇಂದ್ರಜಿತುವನ್ನೂ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನಿಸ್ತೇಜಗೊಳಿಸಿ ನಾನು ಅತ್ಯಂತ ಹರ್ಷಿತನಾದೆನು. ॥128॥ ಜಯಿಸಿಯೇ ತೀರುವೆನೆಂಬ ಪರಮ ವಿಶ್ವಾಸದಿಂದ ಮದೋತ್ಕಟರಾದ ರಾಕ್ಷಸ ಸೈನ್ಯದೊಂದಿಗೆ ರಾವಣನಿಂದ ಕಳುಹಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದ, ಮಹಾಬಾಹುವಾದ ಇಂದ್ರಜಿತುವು ತನ್ನ ಸೈನ್ಯವು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಭಗ್ನವಾದುದನ್ನು ಕಂಡು, ನಾನು ಅಜೇಯನು ಎಂದು ಅರಿತು, ಅತ್ಯಂತ ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರದಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ಬಂಧಿಸಿದನು. ಅವನ ಅನುಚರರಾದ ರಾಕ್ಷಸರು ನನ್ನನ್ನು ಹಗ್ಗದಿಂದ ಕಟ್ಟಿದರು. ॥ 129-131 ॥ ಬಳಿಕ ಅವರು ನನ್ನನ್ನು ರಾವಣನ ಬಳಿಗೆ ಕರಕೊಂಡು ಹೋದರು. ದುಷ್ಟನಾದ ರಾವಣನು ನನ್ನನ್ನು ನೋಡಿ, ನನ್ನೊಡನೆ ಸಂಭಾಷಿಸಿದನು. ॥ 132 ॥ ರಾವಣನು ನಾನು ಲಂಕೆಗೆ ಬಂದುದರ ಹಾಗೂ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಕೊಂದ ಕಾರಣವನ್ನು ಕೇಳಿದನು. ಆಗ ನಾನು ಸೀತಾದೇವಿಯ ನಿಮಿತ್ತದಿಂದ ಬಂದಿರುವೆನು. ಎಲೈ ರಾಜಾ! ಅವಳನ್ನು ದರ್ಶಿಸಲು ಬಂದು ಕ್ರಮವಾಗಿ ನಿನ್ನ ಅರಮನೆಗೂ ಬಂದಿರುವೆನು. ನಾನು ವಾಯುಪುತ್ರನು, ವಾನರನು, ಹನುಮಂತ ನೆಂಬುದು ನನ್ನ ಹೆಸರು. ನಾನು ಶ್ರೀರಾಮನ ಬಂಟನೂ, ಸುಗ್ರೀವನ ಸಚಿವನೂ ಆಗಿರುವೆ. ರಾಮನ ರಾಯಭಾರಿಯಾಗಿ ನಿನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದಿರುವೆನು. ॥133-135॥ ಎಲೈ ರಾಕ್ಷಸರಾಜಾ! ಸುಗ್ರೀವನು ನಿನ್ನ ಹಿತವನ್ನು ಬಯಸಿ, ಒಂದು ಸಂದೇಶವನ್ನು ಕಳಿಸಿರುವನು. ಅದನ್ನು ನಿನಗೆ ಅರಿಕೆ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವೆನು. ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಕೇಳು. ॥136॥ ಮಹಾ ತೇಜಃಶಾಲಿಯಾದ ಸುಗ್ರೀವನು ನಿನ್ನ ಕ್ಷೇಮವನ್ನು ಕೇಳಿರುವನು. ನಿನಗೆ ಹೇಳಿ ಕಳಿಸಿದ ಹಿತಕರವಾದ, ಧರ್ಮಾರ್ಥಯುಕ್ತವಾದ ಸಂದೇಶವು ಇಂತಿದೆ, ಕೇಳು. ॥137॥

‘ಅಸಂಖ್ಯಾತವಾದ ವೃಕ್ಷಗಳಿಂದ ನಿಬಿಡವಾಗಿರುವ ಋಷ್ಯಮೂಕ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿರುವ ನನಗೆ ರಣವಿಕ್ರಾಂತ ನಾದ ರಾಘವನೊಂದಿಗೆ ಅಗ್ನಿಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿ ಮೈತ್ರಿಯು ಏರ್ಪಟ್ಟಿತು. ॥138॥ ಆ ರಾಮಚಂದ್ರ ಪ್ರಭುವು - ‘ನನ್ನ ಭಾರ್ಯೆಯನ್ನು ಓರ್ವ ರಾಕ್ಷಸನು ಅಪಹರಿಸಿರುವನು. ಅವಳನ್ನು ಹುಡುಕಲು ನೀವು ತ್ರಿಕರಣಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಸಹಾಯಮಾಡಬೇಕು’, ಎಂದು ನನ್ನ ಬಳಿ ಹೇಳಿದನು. ॥139॥ ಆಗ ನಾನು ವಾಲಿಯನ್ನು ವಧಿಸಬೇಕಾಗಿರುವ ವಿಷಯವನ್ನು ಹೇಳಿದೆನು. ಹೀಗೆ ಪರಸ್ಪರ ಸಹಾಯ ಮಾಡುವ ಸಲುವಾಗಿಯೇ ಇಬ್ಬರೂ ಪ್ರತಿಜ್ಞಾಬದ್ಧರಾದೆವು.’’ ॥140॥

ರಾವಣೇಶ್ವರಾ! ವಾಲಿಯಿಂದ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಕಳಕೊಂಡಿದ್ದ ಸುಗ್ರೀವನು - ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಸಮೇತನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನೊಡನೆ ಅಗ್ನಿಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿ ಸಖ್ಯಮಾಡಿಕೊಂಡನು. ಶ್ರೀರಾಮನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಒಂದು ಬಾಣದಿಂದ ವಾಲಿಯನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ವಾನರರಿಗೆ ರಾಜನನ್ನಾಗಿಸಿದನು. ॥141-142॥ ಈಗ ಎಲ್ಲ ವಿಧದಿಂದ ಆ ಪ್ರಭುವಿಗೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡುವುದು ನಮ್ಮ ಧರ್ಮ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸುಗ್ರೀವನು ತನ್ನ ಮಿತ್ರಧರ್ಮವನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ, ನನ್ನನ್ನು ನಿನ್ನಲ್ಲಿಗೆ ಕಳಿಸಿರುವನು. ॥143॥ ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರಾ! ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠರು ನಿನ್ನ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಧ್ವಂಸಮಾಡುವ ಮೊದಲೇ ನೀನು ಸೀತೆಯನ್ನು ಕರೆತಂದು ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಸುವುದು ಯೋಗ್ಯವಾಗಿದೆ. ॥144॥ ನಾನೀಗ ತೋರಿರುವ ಪರಾಕ್ರಮವು ಎಲ್ಲ ವಾನರರಲ್ಲಿಯೂ ಇದೆ. ವಾನರರಲ್ಲಿರುವ ಬಲಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಯಾರು ಅರಿಯರು? ಅತುಲಪರಾಕ್ರಮಿಗಳಾದ ವಾನರರು ಆಹ್ವಾನಿತರಾದರೆ ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ಸಹಾಯಕರಾಗಿ ಹೋಗಬಲ್ಲರು. ॥145॥ ವಾನರರಾಜನಾದ ಸುಗ್ರೀವನು ನಿನಗೆ ಇದನ್ನೇ ಹೇಳಿಕಳುಹಿಸಿರುವನು ಎಂದು ನಾನು ರಾವಣನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದಾಗ ಅವನು ಅತ್ಯಂತ ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ ತನ್ನ ಕಣ್ಣಿನಿಂದಲೇ ನನ್ನನ್ನು ಸುಟ್ಟುಬಿಡುವನೋ ಎಂಬಂತೆ ದುರುಗುಟ್ಟಿ ನೋಡಿದನು. ॥146॥ ದುರಾತ್ಮನೂ, ಕ್ರೂರಕರ್ಮಿಯೂ ಆದ ರಾವಣನು ನನ್ನ ಶಕ್ತಿ-ಸಾಮರ್ಥ್ಯಗಳನ್ನು ಅರಿಯದೆ ನನ್ನನ್ನು ವಧಿಸಲು ಆಜ್ಞೆಮಾಡಿದನು. ॥147॥ ಬಳಿಕ ರಾವಣನ ತಮ್ಮನೂ, ಬುದ್ಧಿವಂತನೂ ಆದ ವಿಭೀಷಣನು ನನ್ನ ರಕ್ಷಣೆಯ ಕುರಿತು ರಾಕ್ಷಸರಾಜನನ್ನು ಹೀಗೆ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿಕೊಂಡನು. ॥148॥

ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ರಾವಣೇಶ್ವರಾ! ಹೀಗೆಂದೂ ಮಾಡಬಾರದು. ಈ ದೂತನನ್ನು ವಧಿಸಬೇಕೆಂಬ ನಿನ್ನ ನಿಶ್ಚಯ ವನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಬಿಡು. ನಿನ್ನ ಆಜ್ಞೆಯು ರಾಜಧರ್ಮಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾದುದು. ॥149॥ ಅಣ್ಣಾ! ರಾಜನೀತಿಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ದೂತನನ್ನು ವಧಿಸುವ ವಿಧಿಯೂ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಕಂಡುಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಒಡೆಯನು ಹೇಳಿಕಳಿಸಿದಂತೆ ಹೇಳಲು ಬಂದಿರುವ ದೂತನಿಂದ ಶತ್ರುಪಕ್ಷದವರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ॥150॥ ಸಾಟಿಯಿಲ್ಲದ ಪರಾಕ್ರಮಿಯೇ! ದೂತನಾದವನು ಎಂತಹ ಅಪರಾಧ ಮಾಡಿದರೂ ಅವನನ್ನು ಅಂಗಭಂಗಗೈದು ವಿಕೃತರೂಪನನ್ನಾಗಿಸಬಹುದು ಎಂದು ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿದೆ. ಆದರೆ ಕೊಲ್ಲ ಬೇಕೆಂಬುದು ಎಲ್ಲಿಯೂ ಇಲ್ಲ. ॥151॥ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠರೇ! ವಿಭಿಷಣನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು ರಾವಣನು - ‘‘ಅದು ಸರಿ. ತುಂಬಾ ಒಳ್ಳೆಯದು. ಹಾಗೇ ಮಾಡೋಣ - ಇವನ ಬಾಲಕ್ಕೆ ಬೆಂಕಿಕೊಡಿರಿ’’ ಎಂದು ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದನು. ॥152॥ ರಾವಣನ ಅಪ್ಪಣೆಯಂತೆ ರಾಕ್ಷಸರು ತಕ್ಷಣವೇ ಹಳೆಯದಾದ ಗೋಣೀತಾಟು, ಹತ್ತಿ ಬಟ್ಟೆಗಳು, ರೇಶ್ಮೆಬಟ್ಟೆಗಳು ನನ್ನ ಬಾಲಕ್ಕೆ ಸುತ್ತಿದರು. ॥153॥ ಉಗ್ರಪರಾಕ್ರಮಿಗಳಾಗಿದ್ದ ಆ ರಾಕ್ಷಸರು ನನ್ನನ್ನು ವಿರೂಪಗೊಳಿಸಲು ಹೀಗೆ ಸನ್ನಾಹ ಮಾಡಿ ನನ್ನ ಬಾಲಕ್ಕೆ ಬೆಂಕಿಯನ್ನು ಹೊತ್ತಿಸಿ, ದೊಣ್ಣೆಗಳಿಂದಲೂ, ಮುಷ್ಟಿಗಳಿಂದಲೂ ತಿವಿಯಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು. ॥154॥ ರಾಕ್ಷಸರು ನನ್ನನ್ನು ಹಗ್ಗಗಳಿಂದ ಬಲವಾಗಿ ಬಂಧಿಸಿದ್ದರೂ, ಹಗಲಿನಲ್ಲಿ ಲಂಕೆಯನ್ನು ನೋಡಲು ಬಯಸಿದ ನನಗೆ ಯಾವ ವಿಧವಾದ ಪೀಡೆಯೂ ಆಗಲಿಲ್ಲ. ॥155॥ ಬಳಿಕ ಶೂರನಾದ ಆ ರಾಕ್ಷಸರು ಬಂಧಿತನಾಗಿ ಅಗ್ನಿಯಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದ ನನ್ನನ್ನು ನಗರದ ಮಹಾದ್ವಾರಕ್ಕೆ ಕರೆತಂದು, ರಾಜಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲಿಸಿ, ‘‘ನೋಡಿರಿ, ಈ ಕಪಿಯನ್ನು, ಬಾಲದಲ್ಲಿ ಬೆಂಕಿಯಿರುವ ಇವನನ್ನು ನೋಡಿರಿ’’ ಎಂದು ಸಾರಿ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದರು. ॥156॥ ಅನಂತರ ನಾನು ನನ್ನ ದೊಡ್ಡರೂಪವನ್ನು ಸಣ್ಣದಾಗಿಸಿ ಕೊಂಡಾಗ ಕಟ್ಟಿದ್ದ ಕಟ್ಟುಗಳೆಲ್ಲ ಕಳಚಿಬಿದ್ದವು. ಬಳಿಕ ನಾನು ಹಿಂದಿನ ಬೃಹದ್ರೂಪವನ್ನೇ ಧರಿಸಿದೆನು. ॥157॥ ಮರು ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲೇ ಇದ್ದ ಕಬ್ಬಿಣದ ಅಗಳಿಯನ್ನೆತ್ತಿಕೊಂಡು ನನ್ನ ಸುತ್ತಲೂ ಇದ್ದ ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿ, ಮಹಾ ದ್ವಾರದ ಮೇಲ್ಭಾಗಕ್ಕೆ ಎಗರಿದೆನು. ॥158॥ ನನ್ನ ಬಾಲದ ಬೆಂಕಿಯಿಂದ ಬುರುಜುಗಳಿಂದಲೂ, ಗೋಪುರ ಗಳಿಂದಲೂ ಕೂಡಿದ ಆ ಲಂಕಾಪಟ್ಟಣವನ್ನು ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಸಂದೇಹ-ಭ್ರಾಂತಿಗಳಿಲ್ಲದೆ ಪ್ರಳಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿಯು ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ಸುಡುವಂತೆ ಕ್ಷಣಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಸುಟ್ಟು ಬೂದಿ ಮಾಡಿದೆನು. ॥159॥ ಆಗ ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ಸುಟ್ಟುಹೋಗದಿರುವ ಯಾವ ಜಾಗವೂ ಉಳಿಯಲಿಲ್ಲ. ಪಟ್ಟಣವೆಲ್ಲವೂ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಬೂದಿಯಾಯಿತು. ಅದರಿಂದಾಗಿ ಸೀತೆಯೂ ವಿನಾಶ ಹೊಂದಿರಬಹುದೆಂದು ನಾನು ಭಾವಿಸಿದೆನು. ॥160॥ ನಾನು ಲಂಕೆಯನ್ನು ಸುಡುವಾಗ ಸೀತೆಯು ಸುಟ್ಟುಹೋಗಿರುವಳು, ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂದೇಹವೇ ಇಲ್ಲ. ಶ್ರೀರಾಮನ ಮಹಾಕಾರ್ಯವನ್ನು ನಾನೇ ಹಾಳು ಮಾಡಿದಂತಾಯಿತಲ್ಲ. ॥161॥ ಹೀಗೇ ನಾನು ಯೋಚಿಸುತ್ತಾ ಶೋಕಸಾಗರದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿಹೋದೆನು. ಅಷ್ಟರಲ್ಲಿ - ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಚಾರಣರು ಆಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದ ಶುಭಮಾತುಗಳನ್ನು ನಾನು ಕೇಳಿದೆನು. ॥162॥ ‘‘ಜಾನಕಿಯು ಸುಟ್ಟು ಹೋಗದಿರುವುದೇ ಪರಮಾಶ್ಚರ್ಯ’’ ಎಂದು ಅದ್ಭುತವಾದ ಅವರಾಡಿದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ, ಕಂಡು ಬಂದ ನಿಮಿತ್ತ - ಶಕುನಗಳಿಂದಲೂ ‘ಸೀತೆಯು ದಗ್ಧವಾಗಲಿಲ್ಲ’ ಎಂದು ಸಮಾಧಾನ ಹೊಂದಿದೆನು. ॥163॥ ಮೇಲಾಗಿ ನನ್ನ ಬಾಲವು ಹೊತ್ತಿಕೊಂಡು ಉರಿಯುತ್ತಿದ್ದರೂ, ಅಗ್ನಿದೇವರು ನನ್ನನ್ನೇ ಸುಡಲಿಲ್ಲ, ಹೀಗಿರುವಾಗ ಅವನು ಸೀತೆಯನ್ನು ಹೇಗೆ ಸುಡಬಲ್ಲನು? ಎಂಬ ವಿಶ್ವಾಸ ಉಂಟಾಯಿತು. ಆಗ ಬೀಸುತ್ತಿದ್ದ ಗಾಳಿಯೂ ಸುಮನೋಹರವಾದ ಗಂಧವನ್ನು ಹೊರಸೂಸುತ್ತಿದ್ದಿತು. ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿಯೇ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದ ಶುಭ ಶಕುನಗಳಿಂದಲೂ ನನ್ನ ಹೃದಯವು ಪ್ರಸನ್ನವಾಯಿತು. ಅನಂತರ ನಾನು ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ಸಂದರ್ಶಿಸಿ ಅವಳಿಂದ ಬೀಳ್ಕೊಂಡೆನು. ಋಷಿಗಳ ವಾಕ್ಯಗಳು ಎಂದಾದರೂ ಸುಳ್ಳಾಗಬಹುದೇ? ॥164-166॥ ಕೂಡಲೇ ಲಂಕೆಯ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿರುವ ಅರಿಷ್ಟವೆಂಬ ಪರ್ವತಕ್ಕೆ ಬಂದು ನಿಮ್ಮನ್ನು ಕಾಣಬೇಕೆಂಬ ಕುತೂಹಲದಿಂದ ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಸಮುದ್ರಲಂಘನವನ್ನು ಕೈಗೊಂಡೆನು. ॥167॥ ಬಳಿಕ ವಾಯುದೇವರೂ, ಸೂರ್ಯ-ಚಂದ್ರರೂ, ಸಿದ್ಧರು- ಗಂಧರ್ವರೂ, ಸಂಚರಿಸುವ ಗಗನಮಾರ್ಗವನ್ನು ಅತಿಕ್ರಮಿಸಿ ಈ ಉತ್ತರ ತೀರವನ್ನು ಸೇರಿ ನಿಮ್ಮಗಳನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ॥168॥ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರ ಪ್ರಭುವಿನ ಪ್ರಭಾವದಿಂದಲೂ, ನಿಮ್ಮೆಲ್ಲರ ಅನುಗ್ರಹದಿಂದಲೂ, ಸುಗ್ರೀವನ ಕಾರ್ಯ ಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿ ನಾನು ಇವೆಲ್ಲವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿರುವೆನು. ॥169॥ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರೇ! ಲಂಕಾಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಎಲ್ಲ ವಿಷಯ ಗಳನ್ನು ನಾನು ಯಥಾವತ್ತಾಗಿ ಹೇಳಿರುವೆನು. ಅಲ್ಲಿ ನಾನು ಮಾಡದೆ ಉಳಿದಿರುವ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ನೀವೆಲ್ಲರೂ ಮಾಡಿರಿ.’’ ॥ 170 ॥

ಇತ್ಯಾರ್ಷೇ ಶ್ರೀಮದ್ರಾಮಾಯಣೇ ವಾಲ್ಮೀಕೀಯೇ ಆದಿಕಾವ್ಯೇ ಸುಂದರಕಾಂಡೇ ಅಷ್ಟಪಂಚಾಶಃ ಸರ್ಗಃ ॥ 58 ॥

ಮಹರ್ಷಿವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆದಿಕಾವ್ಯವಾದ ಶ್ರೀಮದ್ರಾಮಾಯಣದ ಸುಂದರಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಐವತ್ತೆಂಟನೆಯ ಸರ್ಗವು ಮುಗಿಯಿತು

ಐವತ್ತೊಂಭತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ

ಹನುಮಂತನು ಸೀತೆಯ ದುರವಸ್ಥೆಯನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಾ ಲಂಕೆಯ ಆಕ್ರಮಣಕ್ಕಾಗಿ ವಾನರರನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸಿದುದು

ವಾಯುಪುತ್ರನಾದ ಹನುಮಂತನು ಹೀಗೆ ಎಲ್ಲ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಕಪಿನಾಯಕರಿಗೆ ಹೇಳಿದ ನಂತರ, ಅವರ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿಗೆ ಉತ್ತರರೂಪವಾಗಿ ಇನ್ನೂ ಕೆಲವು ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳಲು ಪಕ್ರಮಿಸಿದನು. ॥1॥ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರೇ! ಶ್ರೀರಾಮನ ಪ್ರಯತ್ನವು ಸಫಲವಾಯಿತು. ಸುಗ್ರೀವನ ಕಾರ್ಯೋತ್ಸಾಹವೂ ಫಲಿಸಿತು. ರಾಮ-ಸುಗ್ರೀವರ ಮೈತ್ರಿಯು ಧೃಢವಾಯಿತು. ಸೀತಾದೇವಿಯ ಪಾತಿವ್ರತ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿದು ನನ್ನ ಮನಸ್ಸು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಪರವಶವಾಯಿತು. ಸೌಶೀಲ್ಯ ಪಾತಿವ್ರತ್ಯ ಮುಂತಾದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಆರ್ಯೆಯಾದ ಸೀತಾದೇವಿಗೆ ಸೀತಾದೇವಿಯೇ ಸಾಟಿ. ಇವುಗಳು ಬೇರೆ ಯಾರಲ್ಲೂ ಇರಲು ಸಾಧ್ಯವೇ ಇಲ್ಲ. ॥2॥ ರಾಕ್ಷಸರಾಜನಾದ ರಾವಣನೂ ತನ್ನ ತಪಶ್ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನಾದರೂ ಧರಿಸಬಲ್ಲನು. ಕೋಪಗೊಂಡರೆ ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನೂ ದಹಿಸಬಲ್ಲನು.ಅವನು ಎಲ್ಲ ವಿಧದಿಂದಲೂ ದೊಡ್ಡವನೇ. ಸೀತಾದೇವಿಯ ಶರೀರವನ್ನು ಮುಟ್ಟಿಯೂ ಆತನು ತನ್ನ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದಾಗಿ ವಿನಾಶಹೊಂದಲಿಲ್ಲ. ॥3॥ ಜನಕಾತ್ಮಜೆಯಾದ ಸೀತಾದೇವಿಯು ಕೋಪಗೊಂಡರೆ, ಕೇವಲ ತನ್ನ ಕರಸ್ಪರ್ಶದಿಂದಲೇ ಏನನ್ನಾದರೂ ಭಸ್ಮವಾಗಿಸಬಲ್ಲಳು. ಆ ರೀತಿ ಅಗ್ನಿಯಿಂದಲೂ ಸಾಧ್ಯವಾಗದು. ಅಗ್ನಿಯ ಜ್ವಾಲೆಗಿಂತಲೂ ಸೀತಾದೇವಿಯ ಕೋಪವು ವಿಶಿಷ್ಟವಾದುದು. ॥5॥ ಇಷ್ಟರವರೆಗೆ ಜರುಗಿದ ಎಲ್ಲ ಕಾರ್ಯವಿಶೇಷಗಳನ್ನು ನಿಮಗೆ ವಿವರಿಸಿರುವೆ. ಜಾಂಬವಂತನೇ ಮೊದಲಾದ ವಾನರ ಪ್ರಮುಖರೆಲ್ಲರ ಅನುಜ್ಞೆಗನುಸಾರವಾಗಿ - ಸೀತೆಯನ್ನು ಬಿಡಿಸಿ ತಂದು, ಅವಳೊಡನೆ ನಾವು ಆ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರನ್ನು ಸಂದರ್ಶಿಸುವುದು ಯುಕ್ತವೆಂದು ಕಾಣುತ್ತದೆ. ॥6॥ ಆ ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿರುವ ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸ ಸಮೂಹಗಳನ್ನು, ಲಂಕೆಯನ್ನು ಧ್ವಂಸಮಾಡಲು, ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಯಾದ ರಾವಣನನ್ನು ಸಂಹರಿಸಲು ನಾನೊಬ್ಬನೇ ಸಾಕು. ॥7॥ ಹೀಗಿರುವಾಗ, ವಿಜಯೇಚ್ಛುಗಳಾದ, ವೀರರಾದ, ಬಲಿಷ್ಠರಾದ, ಜಿತೇಂದ್ರಿಯರಾದ, ಅಸ್ತ್ರವಿಶಾರದರಾದ, ಮಹಾಶಕ್ತಿಶಾಲಿಗಳಾದ ನಿಮ್ಮೊಡನೆ ಹೋದರೆ ಮತ್ತೆ ಹೇಳುವುದೇನಿದೆ? ॥8॥ ರಾವಣನನ್ನೂ, ಆತನ ಸೈನ್ಯವನ್ನೂ, ಅಂಗರಕ್ಷಕರನ್ನೂ, ಪುತ್ರರನ್ನೂ, ಸಹೋದರ ಕುಂಭಕರ್ಣನನ್ನೂ, ಹೀಗೆ ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನಾನೊಬ್ಬನೇ ಮಣ್ಣುಗೂಡಿಸಬಲ್ಲೆ. ॥9॥ ಇಂದ್ರಜಿತುವು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರ, ಐಂದ್ರಾಸ್ತ್ರ, ರೌದ್ರಾಸ್ತ್ರ, ವಾಯವ್ಯಾಸ್ತ್ರ, ವಾರುಣಾಸ್ತ್ರ, ಮುಂತಾದ ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ಅಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದರೂ, ಅವೆಲ್ಲವನ್ನು ನಾನು ವಿನಾಶಗೊಳಿಸಿ, ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಧ್ವಂಸಮಾಡುವೆನು. ನನ್ನ ಪರಾಕ್ರಮವು ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗಲು ಆತುರಪಡಿಸುತ್ತಿದೆ. ಆದರೆ ನಿಮ್ಮ ಅನುಮತಿ ಇಲ್ಲವಲ್ಲ! ನಿಮ್ಮ ಆಜ್ಞೆ ಆಗುವುದೇ ತಡವಾಗಿದೆ.॥ 10-11 ॥

ನಾನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನಿರಂತರವಾಗಿ ಸುರಿಸುವ ಕಲ್ಲುಗಳ ಮಳೆಯಿಂದ ದೇವತೆಗಳೂ ಕೂಡ ಹತರಾಗುವರು. ಹೀಗಿರುವಾಗ ರಾಕ್ಷಸರ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಹೇಳುವುದೇನಿದೆ? ॥12॥ ಎಂದಾದರೂ ಸಮುದ್ರವು ತನ್ನ ಎಲ್ಲೆಯನ್ನು ಮೀರಬಹುದು. ಮಂದರಪರ್ವತವು ಚಲಿಸಬಹುದು, ಆದರೆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಜಾಂಬವಂತರನ್ನು ಮಾತ್ರ ಎದುರಿಸಿ ನಿಲ್ಲಬಲ್ಲವನು ಶತ್ರುಸೈನ್ಯದಲ್ಲಿ ಯಾರೂ ಇರಲಾರನು. ॥13॥ ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸ ಸಮೂಹಗಳನ್ನು, ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಅವರ ತಾತಮುತ್ತಾತರೆಲ್ಲರನ್ನು ನಾಶಗೊಳಿಸಲು ವಾಲಿಯ ಸುತನೂ, ಮಹಾವೀರನೂ ಆದ ಅಂಗದನೋರ್ವನೇ ಸಾಕು. ॥14॥ ವಾನರ ವೀರನಾದ ಪನಸನೂ, ಮಹಾಪರಾಕ್ರಮಶಾಲಿ ಯಾದ ನೀಲನೂ, ಇವರು ತಮ್ಮ ಬಲಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ಮಂದರಪರ್ವತವನ್ನು ಕೂಡ ನುಚ್ಚುನೂರಾಗಿಸಬಲ್ಲರು. ಅಂತಿರುವಾಗ ಅವರಿಗೆ ಈ ರಾಕ್ಷಸರೊಂದು ಲೆಕ್ಕವೇ? ॥15॥ ದೇವಾಸುರರಲ್ಲಾಗಲೀ, ಯಕ್ಷ-ಗಂಧರ್ವರಲ್ಲಾಗಲೀ, ಸರ್ಪ-ಪಕ್ಷಿಗಳಲ್ಲಾಗಲೀ, ಮೈಂದ-ದ್ವಿವಿದರನ್ನು ಎದುರಿಸಿ ಯುದ್ಧಮಾಡುವವರು ಯಾರಿದ್ದಾರೆಂದು ಹೇಳಿರಿ. ॥16॥ ಅಶ್ವಿನೀದೇವತೆಗಳ ಪುತ್ರರಾದ ಮಹಾಬಲ ಶಾಲಿಗಳಾದ, ವಾನರೋತ್ತಮರಾದ ಮೈಂದ-ದ್ವಿವಿದರನ್ನು ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ಎದುರಿಸಿ ಯುದ್ಧಮಾಡುವ ಯೋಧರನ್ನು ನಾನು ನೋಡಿಲ್ಲ. ॥17॥ ಇವರಿಬ್ಬರೂ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರ ವರಬಲದಿಂದ ರಣೋತ್ಸಾಹಿಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಇವರು ಅಮೃತಪಾನ ಮಾಡಿದವರು. ಎಲ್ಲ ವಾನರರಲ್ಲಿಯೂ ಶ್ರೇಷ್ಠರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಅಶ್ವಿನೀ ದೇವತೆಗಳ ಗೌರವಾರ್ಥವಾಗಿ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರು ಹಿಂದೆ ಇವರಿಗೆ ಯಾರಿಂದಲೂ ಮರಣವು ಬಾರದಿರಲೆಂಬ ಅಮೋಘವಾದ ವರವನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿರುವರು. ॥18-19॥ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಆ ವರದಿಂದ ದರ್ಪಿಷ್ಠರಾದ ಈ ವಾನರೋತ್ತಮರು ದೇವತೆಗಳ ಮಹಾಸೈನ್ಯವನ್ನು ಕೂಡ ಜಯಿಸಿ ಅಮೃತವನ್ನು ಪ್ರಾಶನಮಾಡಿದವರು. ॥20॥ ಉಳಿದ ವಾನರರೆಲ್ಲರೂ ಇರಲಿ ಬಿಡಿ. ವೀರಾವೇಶದಿಂದ ಇವರೇನಾದರೂ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ತೊಡಗಿದರೆ ಲಂಕೆಯನ್ನೂ, ಲಂಕೆಯ ರಥಾಶ್ವ-ಗಜಪದಾತಿಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಇಲ್ಲವಾಗಿಸಲು ಇವರಿಬ್ಬರೇ ಸಾಕು. ॥ 21 ॥ ಈಗಾಗಲೇ ಆ ಲಂಕೆಯನ್ನು ನಾನೇ ಸುಟ್ಟು ಭಸ್ಮಮಾಡಿಬಿಟ್ಟಿರುವೆನು. ಅಲ್ಲಿಯ ಎಲ್ಲ ರಾಜಮಾರ್ಗಗಳಲ್ಲಿಯೂ ನನ್ನ ಒಡೆಯನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನ ಜಯಘೋಷವನ್ನು ಸಾರಿ ಬಂದಿರುವೆನು. ॥22॥ ನಿರುಪಮಾನ ಪರಾಕ್ರಮಶಾಲಿಯಾದ ಶ್ರೀರಾಮ ಚಂದ್ರ ಪ್ರಭುವಿಗೆ ಜಯವಾಗಲೀ. ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಯಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಜಯವಾಗಲೀ. ಶ್ರೀರಾಮಾನುಗ್ರಹಕ್ಕೆ ಪಾತ್ರನಾದ, ವಾನರ ರಾಜನಾದ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಜಯವಾಗಲೀ. ವಾಯುಪುತ್ರನಾದ ನಾನು ಕೋಸಲಾಧಿಪತಿಯಾದ ಶ್ರೀರಾಮನ ದಾಸನು. ನನ್ನ ಹೆಸರು ಹನುಮಂತನೆಂದು ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ತಿಳಿಸಿ ಬಂದಿರುವೆನು. ॥23-24॥ ದುರಾತ್ಮನಾದ ರಾವಣನ ಅಶೋಕವನದಲ್ಲಿ, ಶಿಂಶುಪಾವೃಕ್ಷದ ಕೆಳಗೆ ಮಹಾಸಾಧ್ವಿಯಾದ ಸೀತಾದೇವಿಯು ದೀನಳಾಗಿರುವಳು.॥25॥ ಅವಳ ಸುತ್ತಲೂ ರಾಕ್ಷಸ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಸೇರಿ ಕಾವಲು ಕಾಯುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಅವಳು ಶೋಕಸಂತಪ್ತಳಾಗಿ ಕೃಶಳಾಗಿದ್ದಾಳೆ. ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರನಂತೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದರೂ, ಅವಳು ಮೋಡಗಳಿಂದ ಮರೆಯಾದ ಚಂದ್ರರೇಖೆಯಂತೆ ತೇಜೋವಿಹೀನಳಾಗಿದ್ದಾಳೆ. ॥ 26 ॥ ಬಲಗರ್ವಿತನಾದ ರಾವಣನು ಅವಳನ್ನು ಹೀಗೆ ನಿರ್ಬಂಧಿಸಿಟ್ಟಿದ್ದರೂ,ಸೌಂದರ್ಯವತಿಯೂ,ಪತಿವ್ರತಾಶಿರೋಮಣಿಯೂ ಆದ ಜಾನಕಿದೇವಿಯು ಅವನನ್ನು ಲೆಕ್ಕಿಸುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ॥27॥ ಶುಭಲಕ್ಷಣ ಸಂಪನ್ನೆಯಾದ ಸೀತಾದೇವಿಯು ತ್ರಿಕರಣ ಶುದ್ಧಿಯಿಂದ ಶ್ರೀರಾಮನಲ್ಲೇ ಅನುರಕ್ತಳಾಗಿರುವಳು. ಶಚಿದೇವಿಯು ಇಂದ್ರನಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸನ್ನು ನೆಟ್ಟಂತೆ ಸೀತಾದೇವಿಯು ಶ್ರೀರಾಮನಲ್ಲೇ ಮನಸ್ಸನ್ನು ನೆಟ್ಟಿರುವಳು. ॥28॥

ಆ ಸೀತಾದೇವಿಯು ಒಂಟಿವಸ್ತ್ರವನ್ನು ಧರಿಸಿರುವಳು. ಅವಳ ಶರೀರವು ಧೂಳಿನಿಂದ ಮಲಿನವಾಗಿದೆ. ಶೋಕ ಸಂತಾಪಗಳಿಂದಾಗಿ ದೀನಳಾಗಿರುವಳು. ಯಾವಾಗಲೂ ಪತಿಯ ಹಿತವನ್ನೇ ಬಯಸುತ್ತಿರುವಳು. ಅವಳ ಕೂದಲು ಗಳು ಜಡೆಗಟ್ಟಿಹೋಗಿವೆ. ಅವಳು ನಿರಂತರವಾಗಿ ತನ್ನ ಪತಿಯನ್ನೇ ಧ್ಯಾನಿಸುತ್ತಿರುವಳು. ಅಶೋಕವನದಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿರುವ ಆಕೆಯನ್ನು ನಾನು ನೋಡಿದೆನು. ವಿಕೃತಾಕಾರರಾದ ಆ ರಕ್ಕಸಿಯರು ಅವಳನ್ನು ಪದೇ-ಪದೇ ಭಯಪಡಿಸುತ್ತಿರುವರು. ॥29-30॥ ಅವಳು ಬರೀ ನೆಲದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿರುವಳು. ಅವಳ ಶರೀರವು ಮಂಜು ಮುಸುಕಿದ ಕಮಲದಂತೆ ಕಾಂತಿಹೀನವಾಗಿದೆ. ಅವಳು ರಾವಣನಿಂದ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ವಿಮುಖಳಾಗಿ ಶರೀರವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಲು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿಕೊಂಡಿರುವಳು. ॥31॥ ಹೇಗಾದರೂ ಅವಳಿಗೆ ನನ್ನ ಮೇಲೆ ವಿಶ್ವಾಸಮೂಡುವಂತೆ ಮಾಡಿದೆನು. ಅವಳೊಡನೆ ಮಾತಾಡಿದೆನು. ಎಲ್ಲ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಅವಳಿಗೆ ತಿಳಿಸಿದೆನು. ॥32॥ ರಾಮ-ಸುಗ್ರೀವರ ಮೈತ್ರಿಯನ್ನು ಕೇಳಿ ಅವಳು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಸಂತೋಷಪಟ್ಟಳು. ಆ ಸೀತಾದೇವಿಯು ಆಚರಿಸುವ ಪವಿತ್ರ ಜೀವನವಿಧಾನಗಳೂ, ಭರ್ತನಲ್ಲಿ ಅವಳಿಗಿರುವ ಭಕ್ತಿ-ಪ್ರಪತ್ತಿಗಳೂ ಅನುಪಮವಾದವುಗಳು. ಅಪರಾಧಿಯಾದ ರಾವಣನನ್ನು ಅವಳೇ ಕೊಲ್ಲಬಲ್ಲಳು. ಅವಳ ಪಾತಿವ್ರತ್ಯ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಅವನು ಈಗಾಗಲೇ ಮೃತಪ್ರಾಯನಾಗಿರುವನು. ಸೀತಾ ನಿಮಿತ್ತದಿಂದ ಶ್ರೀರಾಮನ ಕೈಯಿಂದ ಅವನು ಸಾಯುವನು. (ಆಗ ಅವನಿಗೇ ಮೋಕ್ಷ ಲಭಿಸುವುದು.) ಅದರಿಂದ ಅವನು ಮಹಾತ್ಮನು. ॥33-34॥ ಸೀತಾದೇವಿಯು ಸಹಜವಾಗಿಯೇ ಕೃಶಾಂಗಿಯು. ಅದರಲ್ಲಿಯೂ ಶ್ರೀರಾಮನ ಅಗಲುವಿಕೆಯಿಂದ ಅವಳು - ಅನಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ವೇದಾ ಧ್ಯಯನ ಮಾಡಿದವರ* ವಿದ್ಯೆಯಂತೆ ಇನ್ನೂ ಕೃಶಳಾಗಿದ್ದಾಳೆ. ॥35॥ ಪೂಜ್ಯಳಾದ ಸೀತಾದೇವಿಯು ಶೋಕಾತುರೆಯಾಗಿ ಹೀಗೆ ದೀನಾವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿದ್ದಾಳೆ. ಆದುದರಿಂದ ಈ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಪ್ರತಿಕಾರವನ್ನು ಮಾಡಬಹುದು? ಅದನ್ನು ನಾವೆಲ್ಲರೂ ಸೇರಿ ನಿಶ್ಚಯಿಸೋಣ. ॥ 36 ॥

* ಅಷ್ಟಮಿ, ಚತುರ್ದಶಿ, ಪೌರ್ಣಮಿ, ಅಮಾವಾಸ್ಯಾ, ಪಾಡ್ಯ ಹೀಗೆ ಇವು ಅನಧ್ಯಾಯಗಳು. ಈ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ವೇದಾಧ್ಯಯನ ಮಾಡಬಾರದು. ಈ ಸಂಪ್ರದಾಯವನ್ನು ಉಲ್ಲಂಘಿಸಿ, ವೇದಾಧ್ಯಯನವನ್ನು ಗೈದರೆ ಅದು ಮುಂದಕ್ಕೆ ಸಾಗದು. ಆ ವಿದ್ಯೆಯು ಜೀರ್ಣವಾಗುತ್ತದೆ.

‘‘ಅಮಾವಾಸ್ಯಾ ಗುರುಂ ಹಂತಿ ಶಿಷ್ಯಂ ಹಂತಿ ಚತುರ್ದಶಿ ಉಭಾವಷ್ಟಾಷ್ಟಮೀ ಹಂತಿ ಪ್ರತಿಪತ್ಪಾಠನಾಶಿನಿ ॥’’

ಇತ್ಯಾರ್ಷೇ ಶ್ರೀಮದ್ರಾಮಾಯಣೇ ವಾಲ್ಮೀಕೀಯೇ ಆದಿಕಾವ್ಯೇ ಸುಂದರಕಾಂಡೇ ಏಕೋನಷಷ್ಠಿತಮಃ ಸರ್ಗಃ ॥59॥

ಮಹರ್ಷಿವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆದಿಕಾವ್ಯವಾದ ಶ್ರೀಮದ್ರಾಮಾಯಣದ ಸುಂದರಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಐವತ್ತೊಂಭತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗವು ಮುಗಿಯಿತು.

ಅರವತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ

ಲಂಕೆಯನ್ನು ಜಯಿಸಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಕರೆತರುವುದರಲ್ಲಿ ಅಂಗದನ ಉತ್ಸಾಹ, ಜಾಂಬವಂತರ ಅಸಮ್ಮತಿ

ಹನುಮಂತನ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ ವಾಲಿಯ ಮಗನಾದ ಅಂಗದನು ಇಂತೆಂದನು-ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರೇ! ಸೀತಾದೇವಿಯನ್ನು ಕಂಡ ಬಳಿಕವೂ ಕೂಡ ನಾವು ಅವಳಿಲ್ಲದೆ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗುವುದು ಸೂಕ್ತವಾಗಿ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. ವಾಯುಪುತ್ರನಾದ ಹನುಮಂತನ ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದಲೇ ಲಂಕೆಯು ಸುಟ್ಟುಹೋಗಿದೆ ಎಂದು ನಾವು ಕೇಳಿದ್ದೇವೆ. ‘‘ಸೀತಾದೇವಿಯನ್ನು ನೋಡಿದೆವು ಆದರೆ ಕರೆತರಲಿಲ್ಲ’’ ಎಂದು ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ನಿವೇದಿಸಿ ಕೊಳ್ಳುವುದು, ನಮ್ಮಂತಹ ಪರಾಕ್ರಮಿಗಳಿಗೆ, ಖ್ಯಾತರಾದವರಿಗೆ ತಕ್ಕುದಲ್ಲವೆಂದೇ ನನ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವು. ಎಲೈ ವಾನರೋತ್ತಮರಿರಾ! ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ಹಾರುವುದರಲ್ಲಾಗಲೀ, ಪರಾಕ್ರಮದಲ್ಲಾಗಲೀ, ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ, ದೇವ-ದಾನವರಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ ನಮಗೆ ಸಮಾನರಾದವರೂ ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ. ಆದುದರಿಂದ ನಾವೀಗಲೇ ಲಂಕೆಗೆ ಹೋಗಿ ರಾಕ್ಷಸರೆಲ್ಲರನ್ನು ಜಯಿಸಿ, ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ಆ ರಾವಣನನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿ, ಕೃತ-ಕೃತ್ಯರಾಗಿ, ಸಂತುಷ್ಟವಾದ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಸೀತಾದೇವಿಯನ್ನು ಕರಕೊಂಡು ಶ್ರೀರಾಮನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗೋಣ. ಹನುಮಂತನು ಅಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸ ವೀರರೆಲ್ಲರನ್ನು ಕೊಂದಿರುವನು. ಇನ್ನು ನಮಗೆ ಅಲ್ಲಿ ಮಾಡಬೇಕಾದುದೇನಿದೆ?

ಜಾನಕೀದೇವಿಯನ್ನು ಕರೆದುಕೊಂಡು ಬರುವುದು ಮಾತ್ರ ಉಳಿದಿದೆ. ಶ್ರೀರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಸೀತಾದೇವಿಯನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸೋಣ. ॥1-5॥ ಈ ಎಲ್ಲ ವಾನರರಿಗೆ, ವಾನರ ಪ್ರಮುಖರಿಗೆ ಕಷ್ಟ ಕೊಡುವುದು ಏಕೆ? ನಾವೇ ಲಂಕೆಗೆ ಹೋಗಿ ರಾಕ್ಷಸರೆಲ್ಲರನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿ, ಸೀತಾದೇವಿಯನ್ನು ಕರಕೊಂಡು ಬಂದು. ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಸಮೇತನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು, ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ನೋಡುವುದು ಯುಕ್ತವೆಂದು ನನಗೆ ತೋರುತ್ತದೆ. ॥6॥ ಕಾರ್ಯಸಾಧಕ ನಿಷ್ಣಾತನೂ, ಭಲ್ಲೂಕ ಪ್ರಮುಖನೂ ಆದ ಜಾಂಬವಂತನು ಅಂಗದನ ಸಂಕಲ್ಪವನ್ನು ಕೇಳಿ ಅವನ ಬಳಿ ಅರ್ಥವತ್ತಾದ ಮಾತನ್ನು ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಹೇಳಿದನು ॥ 7 ॥

ಪ್ರಜ್ಞಾಶಾಲಿಯಾದ ಎಲೈ ಅಂಗದಾ! ನೀನು ಹೇಳುತ್ತಿರುವ ಮಾತುಗಳು ಸಮುಚಿತವೆಂದು ಕಂಡುಬರುವುದಿಲ್ಲ. ವಾನರ ಪ್ರಭುವಾದ ಸುಗ್ರೀವನು, ಪ್ರಜ್ಞಾಶಾಲಿಯಾದ ಶ್ರೀರಾಮನು ದಕ್ಷಿಣದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಹುಡುಕಲು ಮಾತ್ರ ನಮಗೆ ಆಜ್ಞೆ ಕೊಟ್ಟಿರುವರು. ಅವಳನ್ನು ಕರೆತರುವುದಕ್ಕಲ್ಲ. ಮೇಲಾಗಿ ನಾವು ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಜಯಿಸಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಕರೆತರುವುದು ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ರುಚಿಸದು. ಶ್ರೀರಾಮನು ರಾಜಸಿಂಹನು. ಅವನು ತನ್ನ ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದಲೇ ಸೀತಾದೇವಿಯನ್ನು ಕರತರುವನೇ ಹೊರತು, ಬೇರೆಯವರ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಲಾರನು. ॥8-10॥ ಆ ಪ್ರಭುವು ಎಲ್ಲ ವಾನರರ ಸಮಕ್ಷಮದಲ್ಲಿ ‘‘ಶತ್ರುವನ್ನು ಜಯಿಸಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಪಡೆಯುವೆನು.’’ ಎಂದು ತನ್ನ ವಂಶದ ಮೇಲೆ ಆಣೆಯಿಟ್ಟು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿರುವನು. ನಾವು ಎಲ್ಲಾದರೂ ಸೀತೆಯನ್ನು ಕರೆದುಕೊಂಡು ಬಂದರೆ ಅವನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ವ್ಯರ್ಥವಾದೀತು. ಅದರಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಸಂತೋಷವೂ ಆಗಲಾರದು. ನಾವು ತೋರಿದ ಪರಾಕ್ರಮವೂ ವ್ಯರ್ಥವಾಗುತ್ತದೆ. ॥11-12॥ ಆದುದರಿಂದ ನಾವೆಲ್ಲರೂ ಶ್ರೀರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು, ಮಹಾತೇಜಶ್ಶಾಲಿಯಾದ ಸುಗ್ರೀವನು ಇರುವಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗೋಣ. ಇಷ್ಟರವರೆಗೆ ಜರುಗಿದ ಎಲ್ಲ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಅವರಿಗೆ ನಿವೇದಿಸಿಕೊಳ್ಳುವಾ. ॥13॥ ರಾಜಪುತ್ರ ಅಂಗದನೇ! ನಿನ್ನ ವಿಚಾರವು ನಿನ್ನ ದೃಷ್ಟಿಗೆ ಮತ್ತು ನಿನ್ನ ಪರಾಕ್ರಮಕ್ಕೆ ಇವೆಲ್ಲವೂ ಯೋಗ್ಯವೇ ಆಗಿದೆ. ಇದೆಲ್ಲವನ್ನು ನಾವು ಅನುಸರಿಸಬಾರ ದೆಂದೆನೂ ಇಲ್ಲ. ಆದರೆ ಶ್ರೀರಾಮನ ಅಭಿಪ್ರಾಯಕ್ಕನುಸಾರವಾಗಿ ನಾವು ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿ ಪ್ರಯತ್ನಿಸುವುದು ಯುಕ್ತವಾಗಿದೆ. ಅವನಿಗೆ ಸಂತೋಷವಾಗುವಂತೆ ನಡೆಯುವುದೇ ನಮಗೆಲ್ಲರಿಗೆ ಕರ್ತವ್ಯವಾಗಿದೆ. ॥ 14 ॥

ಇತ್ಯಾರ್ಷೇ ಶ್ರೀಮದ್ರಾಮಾಯಣೇ ವಾಲ್ಮೀಕೀಯೇ ಆದಿಕಾವ್ಯೇ ಸುಂದರಕಾಂಡೇ ಷಷ್ಠಿತಮಃ ಸರ್ಗಃ ॥ 60 ॥

ಮಹರ್ಷಿವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆದಿಕಾವ್ಯವಾದ ಶ್ರೀಮದ್ರಾಮಾಯಣದ ಸುಂದರಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಅರವತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗವು ಮುಗಿಯಿತು.

ಅರವತ್ತೊಂದನೆಯ ಸರ್ಗ

ವಾನರರೆಲ್ಲರೂ ಮಧುವನಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಯಥೇಚ್ಛವಾಗಿ ಮಧುಪಾನ ಮಾಡಿ ಫಲಗಳನ್ನು ಭಕ್ಷಿಸಿದುದು

ಬಳಿಕ ಅಂಗದನೇ ಮೊದಲಾದ ಕಪಿವೀರರೂ, ಮಹಾಕಪಿಯಾದ ಹನುಮಂತನೂ, ಜಾಂಬವಂತನೂ ಹೇಳಿದ ಮಾತನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿದರು.॥1॥ ಅನಂತರ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠರೆಲ್ಲರೂ ಅತ್ಯಂತ ಸಂತೋಷದಿಂದ ವಾಯುಪುತ್ರನಾದ ಹನುಮಂತನ್ನು ಮುಂದಿರಿಸಿಕೊಂಡು ಮಹೇಂದ್ರಪರ್ವತವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಮೇಲಕ್ಕೆ ಹಾರಿದರು. ॥2॥ ಮಹಾಕಾಯರಾದ, ಮಹಾಬಲಿಷ್ಠರಾದ, ಮೇರು ಮಂದರ ಪರ್ವತಗಳಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದ, ಮದಿಸಿದ ಸಲಗಗಳಂತಿದ್ದ ಕಪಿವೀರರು ಆಕಾಶವನ್ನೇ ಮುಚ್ಚಿಬಿಡುವರೋ ಎಂಬಂತೆ ಹಾರಿಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದರು. ॥3॥ ಸಕಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಂದ ಗೌರವಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿರುವವನೂ, ಮಹಾ ಪ್ರಾಜ್ಞಶಾಲಿಯೂ, ಅತುಳ ಬಲಸಂಪನ್ನನೂ, ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಸಾಗುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಹನುಮಂತನನ್ನು ಅವರೆಲ್ಲರೂ ದಿಟ್ಟಿಸಿ ನೋಡುತ್ತಾ ತಮ್ಮ ಕಣ್ಣುಗಳ ನೋಟದಿಂದಲೇ ಒಯ್ಯುತ್ತಿರುವರೋ ಎಂಬಂತೆ ಅವನ ಕುರಿತು ಆದರ ಭಾವದಿಂದ ಅವನನ್ನೇ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದರು.* ॥4॥ ‘‘ಸೀತೆಯ ಜಾಡನ್ನು ತಿಳಿಯುವ ಕಾರ್ಯವು ಸಿದ್ಧಿಸಿದುದರಿಂದ ದೊಡ್ಡ ಯಶಸ್ಸನ್ನು ಹೊಂದಿ, ವಾನರರೆಲ್ಲರೂ ಕೃತಾರ್ಥರಾಗಿದ್ದರು. ಕಾರ್ಯಸಾಫಲ್ಯಲಾಭದಿಂದ ಅವರ ಮನಸ್ಸುಗಳು ಉತ್ಸಾಹ ಭರಿತವಾಗಿದ್ದವು. ಈ ಸಂತೋಷ ವಾರ್ತೆಯನ್ನು ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ, ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ತಿಳಿಸಲು ನಾಮುಂದು-ತಾಮುಂದು ಎಂದು ಸಾಗುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ರಾವಣನನ್ನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕೊಲ್ಲಲು ಎಲ್ಲರೂ ಉತ್ಸಾಹಿಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ರಾಜನನ್ನಾಗಿಸಿದ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಪ್ರತ್ಯುಪಕಾರವನ್ನು ಮಾಡಲು ಒಂದೇ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಕಟಿಬದ್ಧರಾಗಿದ್ದರು.॥ 5-6 ॥

* ಹನುಮಂತನ ಸಮುದ್ರೋಲ್ಲಂಘನದ ಮೊದಲು ವಾನರರೆಲ್ಲರೂ ಪ್ರಾಯೋಪವೇಶದಿಂದ ಸಾಯಲು ಸಿದ್ಧರಾಗಿ ದುಃಖಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಆದರೆ ಮಾರುತಿಯು ಸೀತಾನ್ವೇಷಣಾದಿ ಕಾರ್ಯಗಳೆಲ್ಲವನ್ನು ಸಾಧಿಸಿ ಬಂದು ಅವರೆಲ್ಲರ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಕಾಪಾಡಿದನು. ಅದರಿಂದಾಗಿ ವಾರರರೆಲ್ಲರೂ ಹರ್ಷೋಲ್ಲಾಸದಿಂದ ರೆಪ್ಪೆ ಮಿಟುಕಿಸದೇ ಪೂಜ್ಯಭಾವದಿಂದ ಆ ಪಾವಮಾನಿಯನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ ಇದ್ದರು.

ಆಗ ಆ ವಾನರರೆಲ್ಲರೂ ಆಕಾಶಮಾರ್ಗದಿಂದ ಮುಂದೆ ಸಾಗುತ್ತಿರುವಂತೆ, ವೃಕ್ಷಲತೆಗಳಿಂದ ಸಮೃದ್ಧವಾದ, ನಂದನ ವನದಂತೆ ಇದ್ದ ಮಧುವನವನ್ನು ಸೇರಿದರು. ॥7॥

ಆ ಮಧುವನವು ರಾಜನಾದ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಸೇರಿದ್ದು, ಅವನ ರಕ್ಷಣೆಯಲ್ಲೇ ಇತ್ತು. ಅದು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೂ ಆಹ್ಲಾದಕರವಾಗಿತ್ತು. ಆದರೆ ಸುಗ್ರೀವನ ಭಯದಿಂದ ಯಾರೂ ಕೂಡ ಅದನ್ನು ಮುಟ್ಟುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ॥8॥ ದಧಿಮುಖನೆಂಬ ವಾನರನು ಮಹಾತ್ಮನಾದ, ವಾನರ ಪ್ರಭು ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಸೋದರಮಾವನು. ಆ ಮಹಾವೀರನು ಆ ವನವನ್ನು ನಿರಂತರವಾಗಿ ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ॥9॥ ವಾನರೇಂದ್ರನಾದ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಮಾನಸೋಲ್ಲಾಸವನ್ನು ಕೊಡುವ ಆ ಮಹಾವನವನ್ನು ಸಮೀಪಿಸುತ್ತಿರುವಂತೆ ವಾನರರೆಲ್ಲರೂ ಮಧುಪಾನ ಮಾಡಲು ಉತ್ಸುಕರಾದರು. ॥10॥ ಬಳಿಕ ಮಧುವಿನಂತೆ ಪಿಂಗಳವರ್ಣದವರಾಗಿದ್ದ ಆ ವಾನರರೆಲ್ಲರೂ ಮಧುವನ್ನು ನೋಡಿ ಪರಮ ಸಂತೋಷಭರಿತರಾಗಿ, ಮಧುವನ್ನು ಕುಡಿಯಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಅಂಗದನನ್ನು ಬೇಡಿಕೊಂಡರು. ॥11॥ ಆಗ ಯುವರಾಜನಾದ ಅಂಗದನು ವೃದ್ಧರಾದ ಜಾಂಬವಂತರೇ ಮೊದಲಾದ ಪ್ರಮುಖ ಕಪಿವೀರರೊಂದಿಗೆ ಸಮಾಲೋಚಿಸಿ, ಅವರಿಗೆ ಮಧುಪಾನಕ್ಕಾಗಿ ಅನುಮತಿಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟನು. ॥ 12 ॥ ಯುವರಾಜಕುಮಾರ ಅಂಗದನ ಅನುಮತಿಯನ್ನು ಪಡೆದ
ಆ ಎಲ್ಲ ಕಪೀಶ್ವರರು ಮಧುಪಾನದಿಂದ ಅತ್ಯಂತ ಸಂತುಷ್ಟರಾಗಿ ಆನಂದೋತ್ಸಾಹದಿಂದ ಮತ್ತರಾಗಿ ನೃತ್ಯಮಾಡತೊಡಗಿದರು. ॥13॥ ಆ ವಾನರರಲ್ಲಿ ಕೆಲವರು ಹಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಕೆಲವರು ನೃತ್ಯಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಕೆಲವರು ಕಿಲ-ಕಿಲನೇ ನಗುತ್ತಿದ್ದರು. ಕೆಲವರು ಕೈಮುಗಿಯುತ್ತಿದ್ದರು. ಕೆಲವರು ಮೇಲಿನಿಂದ ಕೆಳಕ್ಕೆ ಧುಮುಕುತ್ತಿದ್ದರು. ಕೆಲವರು ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ತಿರುಗಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಕೆಲವರು ನೆಗೆಯುತ್ತಿದ್ದರು. ಕೆಲವರು ಮನಬಂದಂತೆ ಗಳಹುತ್ತಿದ್ದರು. ॥14॥ ಕೆಲವರು ಒಬ್ಬರಿಗೊಬ್ಬರು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಕೊಂಡಿದ್ದರು. ಕೆಲವರು ಒಬ್ಬರನ್ನೊಬ್ಬರ ಬೆನ್ನ ಮೇಲೆ ನೆಗೆಯುತ್ತಿದ್ದರು. ಕೆಲವರು ಪರಸ್ಪರವಾಗಿ ಮಾತಾಡಿಕೊಳ್ಳು ತ್ತಿದ್ದರು. ಕೆಲವರು ಪರಸ್ಪರ ಆಟವಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ॥15॥ ಕೆಲವರು ಒಂದು ಮರದಿಂದ ಮತ್ತೊಂದು ಮರಕ್ಕೆ ಜಿಗಿಯುತ್ತಿದ್ದರು, ಕೆಲವರು ಮರಗಳ ತುದಿಯಿಂದ ಕೆಳಗೆ ಭೂಮಿಗೆ ಧುಮುಕುತ್ತಿದ್ದರು. ಮತ್ತೆ ಕೆಲವು ವೇಗಶಾಲಿಗಳಾದ ಕಪಿಗಳು ನೆಲದಿಂದ ನೇರವಾಗಿ ಮರದ ತುದಿಗೆ ಹಾರುತ್ತಿದ್ದರು. ॥16॥ ಒಬ್ಬ ವಾನರನು ಗಾನಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೆ ಮತ್ತೊಬ್ಬ ವಾನರನು ಹಾಸ್ಯಮಾಡುತ್ತಾ ಅವನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದನು. ಒಬ್ಬ ವಾನರನು ನಗುತ್ತಾ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದರೆ, ಮತ್ತೊಬ್ಬ ವಾನರನು ಅವನ ಬಳಿಗೆ ಅಳುತ್ತಾ ಹೋಗುವನು. ಅಳುತ್ತಿರುವ ವಾನರನನ್ನು ಮತ್ತೊಬ್ಬನು ತಿವಿಯುತ್ತಿದ್ದನು. ॥ 17 ॥ ಆ ವಾನರರೆಲ್ಲರೂ ಅತಿಯಾದ ಮಧುಪಾನ ಮಾಡಿದ್ದರಿಂದ ಅವರ ಮನಸ್ಸು ಚಂಚಲವಾಗಿತ್ತು. ಅವರ ವಿಕಾರವಾದ ಚೇಷ್ಟೆಗಳು ವನದ ಎಲ್ಲೆಡೆ ವ್ಯಾಪಿಸಿತು. ಅವರಲ್ಲಿ ಮಧುಪಾನದಿಂದ ಮತ್ತನಾಗದವನು ಒಬ್ಬನೂ ಉಳಿಯಲಿಲ್ಲ. ತೃಪ್ತಿಹೊಂದದವರೂ ಯಾರೂ ಇರಲಿಲ್ಲ. ॥18॥ ಹೀಗೆ ಆ ಮಧುವನದಲ್ಲಿದ್ದ ಹಣ್ಣು-ಹಂಪಲುಗಳನ್ನು ತಿನ್ನುತ್ತಾ, ಮಧುವನ್ನು ಯಥೇಚ್ಛವಾಗಿ ಕುಡಿಯುತ್ತಾ, ಮದದಿಂದ ಕೊಬ್ಬಿ ವೃಕ್ಷಗಳ ಎಲೆಗಳನ್ನು, ಹೂವುಗಳನ್ನು ಕಿತ್ತುಹಾಕುವುದನ್ನು ನೋಡಿದ ವನಪಾಲಕನಾದ ದಧಿಮುಖನು ಎಲ್ಲ ಕಪಿನಾಯಕರನ್ನು ಹೊರಗಟ್ಟಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದನು. ॥19॥ ವಾನರವೀರರು ವೃದ್ಧನೂ, ವನಸಂರಕ್ಷಕನೂ ಆದ ಆ ದಧಿಮುಖನ ಮಾತನ್ನು ಯಾರೂ ಲೆಕ್ಕಿಸದೆ ಅವರು ವಿಪರೀತವಾಗಿ ವರ್ತಿಸುತ್ತಾ ಅವನನ್ನೇ ಭಯಪಡಿಸತೊಡಗಿದರು. ಆದರೆ ಮಹಾಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ದಧಿಮುಖನು ಅವರೆಲ್ಲರನ್ನು ಎದುರಿಸಿ ವನವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ಪುನಃ ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದನು. ॥20॥ ಕೆಲವರೊಡನೆ ಧಾಷ್ಟರ್ಘ್ಯಿದಿಂದ ಕಠೋರವಾಗಿಯೇ ಮಾತಾಡಿದನು. ಮತ್ತೆ ಕೆಲವರನ್ನು ಹಿಂದಿನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಮರೆತು ಅಂಗೈಗಳಿಂದ ಚಚ್ಚಿದನು. ಕೆಲವರೊಡನೆ ಜಗಳಕಾದನು. ಕೆಲವರೊಡನೆ ಒಳ್ಳೆಯ ಮಾತುಗಳನ್ನಾಡಿದನು. ॥21॥ ಆದರೆ ಮಧುಪಾದಿಂದ ಮದಿಸಿದ್ದ ಅವರನ್ನು ಹೆಚ್ಚುಕಾಲ ತಡೆಯಲು ಅವನಿಂದ ಸಾಧ್ಯವಾಗಲಿಲ್ಲ. ಅದರಲ್ಲಿಯೂ ಅಂಗದನೇ ಅನುಮತಿಯಿತ್ತಿದ್ದ ಕಾರಣ ಅವರು ದಧಿಮುಖನ ಜೊತೆಗೆ ಜಗಳಕ್ಕೆ ನಿಂತರು. ತಾವು ಮಾಡುತ್ತಿರುವ ಅಪರಾಧಕ್ಕೆ ರಾಜದಂಡನೆಯಾಗುವುದನ್ನು ಅವರು ಮರೆತಿದ್ದರು. ಅವರೆಲ್ಲ ಸೇರಿ ದಧಿಮುಖನನ್ನು ಹಿಡಿದು ಅತ್ತಿತ್ತ ಎಳೆದಾಡತೊಡಗಿದರು. ಮದಿಸಿದ್ದ ವಾನರರಲ್ಲಿ ಕೆಲವರು ತೊಡೆಗಳ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಸೇರಿಸಿಕೊಂಡು ಪರಚುತ್ತಿದ್ದರು. ಕೆಲವರು ಹಲ್ಲುಗಳಿಂದ ಅವನನ್ನು ಕಚ್ಚುತ್ತಿದ್ದರು. ಕೆಲವರು ಅಂಗೈಗಳಿಂದಲೂ, ಕಾಲುಗಳಿಂದಲೂ ಪ್ರಹರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಹೀಗೆ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಆ ಮಧುವನವನ್ನು ಧ್ವಂಸಮಾಡಿಬಿಟ್ಟರು. ॥22-23॥

ಇತ್ಯಾರ್ಷೇ ಶ್ರೀಮದ್ರಾಮಾಯಣೇ ವಾಲ್ಮೀಕೀಯೇ ಆದಿಕಾವ್ಯೇ ಸುಂದರಕಾಂಡೇ ದ್ವಿಷಷ್ಠಿತಮಃ ಸರ್ಗಃ ॥ 61 ॥

ಮಹರ್ಷಿವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆದಿಕಾವ್ಯವಾದ ಶ್ರೀಮದ್ರಾಮಾಯಣದ ಸುಂದರಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಅರವತ್ತೊಂದನೆಯ ಸರ್ಗವು ಮುಗಿಯಿತು.

ಅರವತ್ತೆರಡನೆಯ ಸರ್ಗ

ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರು ಮಧುವನದ ರಕ್ಷಕರನ್ನೂ, ದಧಿಮುಖನನ್ನೂ ಪರಾಭವಗೊಳಿಸಿದುದು, ದಧಿಮುಖನು ಸೇವಕರೊಡನೆ ದೂರುಕೊಡಲು ಸುಗ್ರೀವನ ಬಳಿಗೆ ಹೋದುದು

ದಧಿಮುಖನು ತಡೆಯುತ್ತಿದ್ದರೂ, ವಾನರ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಹನುಮಂತನು ತನ್ನ ಸಂಗಾತಿಗಳಿಗೆ ಇಂತೆಂದನು-

ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರೇ! ನೀವು ಪ್ರಶಾಂತಚಿತ್ತರಾಗಿ ಮಧುವನ್ನು ಪಾನಮಾಡಿರಿ. ನಿಮ್ಮನ್ನು ತಡೆಯಲು ಬಂದವರನ್ನು ನಾನು ನಿವಾರಿಸುವೆನು.॥1॥ ಹನುಮಂತನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಅಂಗದನು ಸಂಗಡಿಗರಿಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ-ಎಲೈ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠರೇ! ಪ್ರಸನ್ನಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಮಧುವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿರಿ. ಕೃತಕೃತ್ಯನಾಗಿ ಬಂದಿರುವ ಹನುಮಂತನ ಮಾತನ್ನು ನಾನು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಪಾಲಿಸುತ್ತೇನೆ. ಅದು ಅಕಾರ್ಯವಾದರೂ ನನಗೆ ಘನಕಾರ್ಯವೇ ಸರಿ. ಹೀಗಿರುವಾಗ ಇಂತಹ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಹೇಳುವುದೇನಿದೆ? ॥2-3॥ ಆ ವಾನರವೀರರು ಅಂಗದನ ಮುಖದಿಂದ ಹೊರಟ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ‘‘ಸಾಧು-ಸಾಧು’’ ಬಹಳ ಒಳ್ಳೆಯದು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾ ಹೆಚ್ಚಾದ ಸಂತೋಷದಿಂದ ಅವನನ್ನು ಅಭಿನಂದಿಸಿದರು. ॥4॥ ಕಪಿವರನಾದ ಅಂಗದನನ್ನು ಶ್ಲಾಘಿಸಿದ ವಾನರವೀರರೆಲ್ಲರೂ ನದಿಯ ಪ್ರವಾಹದಂತೆ ಪುನಃ ಮಧುವನಕ್ಕೆ ರಭಸದಿಂದ ಮುನ್ನುಗ್ಗಿದರು. ॥5॥ ಹನುಮಂತನು ಸೀತೆಯನ್ನು ನೋಡಿ ಬಂದಿದ್ದನು. ಈ ಶುಭವಾರ್ತೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ಸಮರ್ಥರಾದ ಕಪಿನಾಯಕರು ಸಂತೋಷಭರಿತರಾಗಿದ್ದರು. ಅಂಗದನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ನಿರ್ಭಯರಾಗಿ ಆ ವಾನರರು ಮಧುವನವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದ ಬಳಿಕ ವನಪಾಲಕರ ಮಾತನ್ನು ಮೀರಿ, ಎಲ್ಲರೂ ಮಧುಪಾನ ಮಾಡಿದರು. ರಸಭರಿತವಾದ ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನು ತೃಪ್ತಿಯಾಗಿ ತಿಂದರು. ॥ 6-7 ॥

ಮಧುವನದ ರಕ್ಷಣೆಯಲ್ಲಿ ನಿರತರಾಗಿದ್ದ ನೂರಾರು ವನಪಾಲಕರು ಕಪಿನಾಯಕರನ್ನು ತಡೆಯುವಾಗ, ಅವರೆಲ್ಲರನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಥಳಿಸಿದರು. ॥8॥ ಕೆಲವು ವಾನರರು ಒಟ್ಟಾಗಿ ಸೇರಿ ಜೇನುಗೂಡುಗಳನ್ನು ತೋಳುಗಳಿಂದಲೇ ತಬ್ಬಿಕೊಂಡು ಕೊಳಗಟ್ಟಲೆ ಜೇನನ್ನು ಕುಡಿಯುತ್ತಿದ್ದರು. ನಂತರ ಆ ಗೂಡನ್ನು ಮನಬಂದಲ್ಲಿಗೆ ಎಸೆದುಬಿಡುತ್ತಿದ್ದರು. ॥9॥ ಜೇನಿನಂತೆ ಪಿಂಗಳವರ್ಣವುಳ್ಳ ಕೆಲವು ಕಪಿಗಳು ಹೆಚ್ಚು ಕುಡಿಯಲಾರದೆ ಮಧುವನ್ನು ನೆಲಕ್ಕೆ ಚೆಲ್ಲುತ್ತಿದ್ದರು. ಮದೋತ್ಕಟರಾದ ಕೆಲವರು ಜೇನುಗೂಡುಗಳಿಂದಲೇ ಪರಸ್ಪರವಾಗಿ ಹೊಡೆದಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ॥10॥ ಕೆಲವರು ಮರಗಳ ಬುಡದಲ್ಲಿ ರೆಂಬೆಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ನಿಂತಿದ್ದರು, ಮಿತಿಮೀರಿ ಮಧುಪಾನಮಾಡಿದ್ದ ಕೆಲವರು ಎಲೆಗಳನ್ನು ಹಾಸಿಕೊಂಡು ಮಲಗಿಬಿಟ್ಟಿದ್ದರು. ॥11॥ ಮಧುಪಾನದಿಂದ ಮತ್ತರಾದ ಕೆಲವು ವಾನರರು ಹುಚ್ಚುಹಿಡಿದವರಂತೆ ಒಬ್ಬರು ಮತ್ತೊಬ್ಬರನ್ನು ಎತ್ತಿ ಎಸೆಯುತ್ತಿದ್ದರು.
ಕೆಲವರು ಮದೋನ್ಮತ್ತರಾಗಿ ತತ್ತರಿಸಿ ಬೀಳುತ್ತಿದ್ದರು. ॥12॥ ಕೆಲವರು ಸಿಂಹದಂತೆ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಕೆಲವರು ಆನಂದಾತಿರೇಕದಿಂದ ಕೇಕೆ ಹಾಕುತ್ತಿದ್ದರು. ಮಧುಪಾನದಿಂದ ಮತ್ತರಾದ ಕೆಲವರು ನೆಲದ ಮೇಲೆಯೇ ಮಲಗಿಬಿಟ್ಟಿದ್ದರು. ॥13॥ ಕೆಲವರು ವಿಕೃತ ಚೇಷ್ಟೆಗಳನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಂಡು ನಗುತ್ತಿದ್ದರು. ಮತ್ತೆ ಕೆಲವರು ಕುಣಿಯುವುದೂ, ನಗುವುದೂ, ಅಣಕಿಸುವುದೂ, ಮೊದಲಾದ ಅನೇಕ ವಿಧವಾದ ಚೇಷ್ಟೆಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಕೆಲವರು ಮಧುಪಾನದಿಂದ ಮತ್ತರಾಗಿ ಮಾಡುವುದೊಂದು ಹೇಳುವುದು ಮತ್ತೊಂದು ಹೀಗೆ ಹರಟುತ್ತಿದ್ದರು. ॥14॥ ದಧಿಮುಖನ ಅನುಚರರಾದ ವನಪಾಲಕರು ಭಯಂಕರವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದ ಅಂಗದಾದಿ ಪ್ರಮುಖ ಕಪಿನಾಯಕರಿಂದ ಏಟು ತಿಂದು ಅಲ್ಲಿಂದ ಪ್ರಾಣಭಯದಿಂದ ದಿಕ್ಕಾಪಾಲಾಗಿ ಓಡಿಹೋದರು. ॥15॥ ಅಂಗದನ ಕೆಲವು ಅನುಯಾಯಿಗಳು ದಧಿಮುಖನ ಸೇವಕರನ್ನು ಮಂಡಿಗಳಿಂದಲೇ ಹೊಡೆದು ನೆಲಕ್ಕೆ ಕೆಡಹಿದರು. ಕೆಲವರನ್ನು ಆಗಸಕ್ಕೆ ಎಸೆದರು. ಹೀಗೆ ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ ಪೆಟ್ಟುತಿಂದು ಭಯಗೊಂಡು ಒಡೆಯನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು ಹೇಳಿದರು. ॥ 16 ॥

ಸ್ವಾಮೀ! ಹನುಮಂತನ ಅನುಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಡೆದು, ಅವನ ಅನುಯಾಯಿಗಳು ಮಧುವನವನ್ನೇ ಧ್ವಂಸಮಾಡಿ ಬಿಟ್ಟರು. ನಮ್ಮನ್ನು ಮಂಡಿಗಳ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಒತ್ತಿ ಹಿಡಿದು ಪೀಡಿಸಿ, ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ಎಸೆದರು. ॥17॥ ಮಧುವನದ ಮುಖ್ಯ ರಕ್ಷನಾದ ದಧಿಮುಖನು ಅವರ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಪರಮ ಕ್ರುದ್ಧನಾದನು. ಪೆಟ್ಟು ತಿಂದು ಬಂದಿದ್ದ ಸೇವಕರನ್ನು ಸವಿಮಾತಿಗಳಿಂದ ಸಮಾಧಾನಗೊಳಿಸಿ ಇಂತೆಂದನು - ॥18॥

‘‘ಬನ್ನಿರಿ, ನಾವು ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗೋಣ. ಮಧುವನ್ನು ಕುಡಿದ ಬಲಗರ್ವಿತರಾದ ಆ ವಾನರರ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ, ಅವರನ್ನು ಬಲಪ್ರದರ್ಶನದಿಂದ ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಿಸೋಣ. ॥ 19 ॥ ವೀರರಾದ ಆ ವಾನರ ಪುಂಗವರು ದಧಿಮುಖನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಕೂಡಲೇ ಅವನೊಡನೆ ವೇಗವಾಗಿ ಮಧುವನಕ್ಕೆ ಹೋದರು. ॥20॥ ಸೇವಕರ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿದ್ದ ದಧಿಮುಖನು ಹಾದಿಯಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿದ ವೃಕ್ಷವೊಂದನ್ನು ಕಿತ್ತುಕೊಂಡು, ವೇಗವಾಗಿ ಮಧುವನದ ಕಡೆಗೆ ಧಾವಿಸಿದನು. ಅವನ ಸೇವಕರೂ ಹಾಗೆಯೇ ವೃಕ್ಷಗಳನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದರು. ॥21॥ ಕ್ರುದ್ಧರಾದ ಆ ವಾನರರು ಕಲ್ಲುಬಂಡೆಗಳನ್ನೂ, ವೃಕ್ಷಗಳನ್ನೂ, ಪರ್ವತ ಗಳನ್ನೂ ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ಅಂಗದಾದಿ ವಾನರ ಪ್ರಮುಖರಿರುವಲ್ಲಿಗೆ ತೆರಳಿದರು. ॥22॥ ಆ ವೀರರೆಲ್ಲರೂ ತಮ್ಮ ಸ್ವಾಮಿಯಾದ ದಧಿಮುಖನು ಹೇಳಿದ್ದ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡು, ಮಧುವನವನ್ನು ಧ್ವಂಸ ಮಾಡಿ ದವರನ್ನು ಶಿಕ್ಷಿಸಲು, ಸಾಲ-ತಾಲವೃಕ್ಷಗಳನ್ನೂ, ಬಂಡೆಗಳನ್ನೂ ಆಯುಧಗಳನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ವೇಗವಾಗಿ ಹೊರಟರು. ॥ 23 ॥ ಸಾವಿರಾರು ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ಆ ವನಪಾಲಕರು, ಮರಗಳ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತ್ತಿದ್ದ, ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಮಲಗಿದ್ದ, ಬಲಗರ್ವಿತರಾದ ಅಂಗದನೇ ಮೊದಲಾದ ವಾನರರನ್ನು ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಆಕ್ರಮಿಸಿದರು. ॥ 24 ॥ ಬಳಿಕ ಹನುಮಂತನೇ ಮೊದಲಾದ ವಾನರ ಪ್ರಮುಖರು ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿದ್ದ ದಧಿಮುಖನನ್ನು ನೋಡಿ, ಕೂಡಲೇ ಅವನನ್ನು ಎದುರಿಸಿದರು. ॥ 25 ॥ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಯೂ, ಹೆಚ್ಚಾದ ಬಾಹುಪರಾಕ್ರಮವುಳ್ಳ ಆ ದಧಿಮುಖನು ವೃಕ್ಷಗಳನ್ನೆತ್ತಿಕೊಂಡು ಬರುತ್ತಿರುವಾಗ, ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ಅಂಗದನು ತೊಳುಗಳಿಂದ ಬಲವಾಗಿ ಪ್ರಹರಿಸಿದನು. ॥26॥ ಮಧುವನ್ನು ಕುಡಿದು ಮದಾಂಧನಾಗಿದ್ದ ಅಂಗದನಿಗೆ ದಧಿಮುಖನು ತನಗೆ ಹಿರಿಯವನೂ, ತಾತನೂ ಎಂದೂ ತಿಳಿಯಲಿಲ್ಲ. ಅವನನ್ನು ನೆಲಕ್ಕೆ ಕೆಡವಿ, ಅರೆದುಬಿಟ್ಟನು. ॥27॥ ಅಂಗದನ ಏಟಿನಿಂದಾಗಿ ವಾನರವೀರನಾದ ದಧಿಮುಖನ ಬಾಹುಗಳು, ಭುಜಗಳು, ತೊಡೆಗಳು ನುಗ್ಗುನುಗ್ಗಾದವು. ಅವನ ದೇಹವು ರಕ್ತಸಿಕ್ತವಾಯಿತು. ಅವನು ಮುಹೂರ್ತಕಾಲದವರೆಗೆ ಮೂರ್ಛಿತನಾಗಿ ಬಿದ್ದಿದ್ದನು. ॥28॥ ಸುಗ್ರೀವನ ಸೋದರಮಾವನಾದ ದಧಿಮುಖನು ಸ್ವಲ್ಪಹೊತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಚೇತರಿಸಿಕೊಂಡು, ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ ದಂಡವನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದು ಮಧುಪಾನಮತ್ತರಾದ ವಾನರರನ್ನು ಹಿಂದಕ್ಕಟ್ಟಿದನು. ॥29॥ ಆದರೂ ಮುನ್ನುಗ್ಗಿ ಬರುತ್ತಿದ್ದ ಅಂಗದಾದಿಗಳಿಂದ ಬಹಳ ಪ್ರಯಾಸದಿಂದ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಂಡು ಏಕಾಂತ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ತನ್ನ ಅನುಯಾಯಿಗಳಾದ ವಾನರರಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು. ॥ 30 ॥ ‘ಅಂಗದಾದಿಗಳು ಇಲ್ಲೇ ಇರಲಿ, (ಇವರೊಡನೆ ನಮಗೆ ಕೆಲಸವಿಲ್ಲ.) ನಮಗೆ ಒಡೆಯನೂ, ಕಠೋರ ಶಾಸನಮಾಡುವವನೂ ಆದ ಸುಗ್ರೀವನು ಶ್ರೀರಾಮನೊಂದಿಗೆ ಇರುವಲ್ಲಿಗೆ ನಾವು ಹೋಗೋಣ. ॥ 31 ॥ ಅಂಗದನು ಮಾಡಿರುವ ಎಲ್ಲ ಅಪರಾಧಗಳನ್ನು ರಾಜನ ಬಳಿ ಹೇಳೋಣ. ನಮ್ಮ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಕ್ರುದ್ಧನಾಗುವ ದೊರೆಯು ಈ ವಾನರರನ್ನು ಉಗ್ರವಾಗಿ ಶಿಕ್ಷಿಸುವನು. ॥32॥ ಈ ಮಧುವನವು ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಪ್ರಾಣಪ್ರಿಯವಾದುದು. ಇದು ವಂಶಪಾರಂಪರ್ಯವಾಗಿ ಇವನಿಗೆ ದೊರಕಿದೆ. ದಿವ್ಯವಾದ ಈ ವನವು ದೇವತೆಗಳಿಂದಲೂ ಪ್ರವೇಶಿಸಲು ದುಸ್ಸಾಧ್ಯವಾಗಿದೆ. ॥ 33 ॥ ಪ್ರಾಣಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಮಧುವಿನಲ್ಲೇ ಪ್ರೀತಿಯನ್ನಿಟ್ಟಿದ್ದ, ಆಯುಸ್ಸು ಮುಗಿದಿರುವ, ಮಿತ್ರರೊಡನೆ ಕೂಡಿರುವ, ಈ ವಾನರರನ್ನು ನಮ್ಮ ಪ್ರಭುವು ದಂಡಿಸುವನು. ॥34॥ ರಾಜಾಜ್ಞೆಯನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸಿರುವ ದುರಾತ್ಮರಾದ ಇವರೆಲ್ಲರೂ ವಧಾರ್ಹರೇ ಸರಿ. ಇವರು ಮರಣ ಶಿಕ್ಷೆಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿದಾಗ, ದುಸ್ಸಾಧ್ಯವಾದ ನನ್ನ ಕೋಪವು ಶಾಂತವಾಗಬಹುದು ॥35॥ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಯಾದ ದಧಿಮುಖನು ಆ ವನರಕ್ಷರಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ, ಅವರನ್ನೊಡಗೂಡಿ, ತ್ವರಿತವಾಗಿ ಸುಗ್ರೀವನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಲು ಹೊರಟರು. ॥36॥ ಅನುಚರರೊಡಗೂಡಿದ ಆ ದಧಿಮುಖನು ಸೂರ್ಯಪುತ್ರನೂ, ಬುದ್ಧಿಶಾಲಿಯೂ ಆದ ಸುಗ್ರೀವನಿದ್ದೆಡೆಗೆ ಕಣ್ಣುರೆಪ್ಪೆ ಹಾಕುವಷ್ಟರಲ್ಲಿ ಬಂದು ಸೇರಿದನು. ॥37॥ ಅವನು ಆಕಾಶದಿಂದಲೇ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣ-ಸುಗ್ರೀವರನ್ನು ದರ್ಶಿಸಿ, ಒಂದು
ಸಮತಲವಾದ ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ ಅನುಚರರೊಂದಿಗೆ ಇಳಿದನು. ॥38॥ ಮಹಾವೀರನೂ, ವನಪಾಲಕರಿಗೆ ನಾಯಕನೂ ಆದ ಆ ದಧಿಮುಖಕಪಿವರನು ತನ್ನ ಅನುಚರರೊಂದಿಗೆ ಭೂಮಿಗೆ ಇಳಿದ ಬಳಿಕ ಅವನು ದೀನವದನದಿಂದ, ವಿನಮ್ರನಾಗಿ, ಕೈಜೋಡಿಸಿಕೊಂಡು, ರಾಜನಾದ ಸುಗ್ರೀವನ ಪವಿತ್ರಚರಣಗಳಲ್ಲಿ ತಲೆಯನ್ನಿಟ್ಟು ನಮಸ್ಕರಿಸಿದನು. ॥ 39-40 ॥

ಇತ್ಯಾರ್ಷೇ ಶ್ರೀಮದ್ರಾಮಾಯಣೇ ವಾಲ್ಮೀಕೀಯೇ ಆದಿಕಾವ್ಯೇ ಸುಂದರಕಾಂಡೇ ದ್ವಿಷಷ್ಠಿತಮಃ ಸರ್ಗಃ ॥ 62 ॥

ಮಹರ್ಷಿವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆದಿಕಾವ್ಯವಾದ ಶ್ರೀಮದ್ರಾಮಾಯಣದ ಸುಂದರಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಅರವತ್ತೆರಡನೆಯ ಸರ್ಗವು ಮುಗಿಯಿತು.

ಅರವತ್ತಮೂರನೆಯ ಸರ್ಗ

ಅಂಗದಾದಿಗಳು ಮಧುವನವನ್ನು ಧ್ವಂಸಮಾಡಿದ ವಾರ್ತೆಯನ್ನು ದಧಿಮುಖನು ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಹೇಳಿದುದು, ಅದರಿಂದ ಅಂಗದಾದಿಗಳು ಕೃತಕೃತ್ಯರಾಗಿ ಬಂದಿರುವರೆಂದು ಸುಗ್ರೀವನು ಊಹಿಸಿದುದು

ವಾನರಪ್ರಭುವಾದ ಸುಗ್ರೀವನು ತನಗೆ ಸಾಷ್ಟಾಂಗ ನಮಸ್ಕಾರ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ದಧಿಮುಖನನ್ನು ನೋಡಿ, ಉದ್ವಿಗ್ನ ಚಿತ್ತನಾಗಿ ಇಂತೆಂದನು. — ॥ 1 ॥

ದಧಿಮುಖನೇ! ಏಳು! ಎದ್ದೇಳು! ಹಿರಿಯವನಾದ ನೀನು ನನ್ನ ಕಾಲುಗಳಿಗೆ ಏಕೆ ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತಿರುವೆ? ನಿನಗೆ ಅಭಯವನ್ನು ನೀಡಿರುವೆನು. ಏನು ನಡೆದಿದೆಯೇ ಅದೆಲ್ಲವನ್ನು ಸಮಗ್ರವಾಗಿ ಹೇಳು. ॥2॥ ಎಲೈ ದಧಿಮುಖನೇ! ಏಕೆ ಭಯಪಡುವೆ? ನೀನು ಹೇಳಬೇಕಾಗಿರುವುದನ್ನು ಧೈರ್ಯವಾಗಿ ಹೇಳು ಮಧುವನದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲವೂ ಸುವ್ಯವಸ್ಥೆಯಿಂದ ಇರುವುದಲ್ಲವೆ? ಇವೆಲ್ಲವನ್ನು ನಿನ್ನಿಂದ ಕೇಳಬಯಸುತ್ತೇನೆ. ॥3॥ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಸುಗ್ರೀವನು ದಧಿಮುಖನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಆಶ್ವಾಸನೆಯನ್ನಿತ್ತ ಬಳಿಕ, ಮಹಾಪ್ರಾಜ್ಞನಾದ ಅವನು ಎದ್ದು ಹೀಗೆ ಹೇಳತೊಡಗಿದನು. ॥4॥ ಮಹಾರಾಜಾ! ನಿಮ್ಮ ತಂದೆ ಋಕ್ಷರಜಸನಾಗಲೀ, ನಿನ್ನಣ್ಣನಾದ ವಾಲಿಯಾಗಲೀ, ನಿನ್ನ ಆಳ್ವಿಕೆಯಲ್ಲಾಗಲೀ, ಇಷ್ಟರವರೆಗೆ ಮಧುವನವನ್ನು ಯಥೇಚ್ಛವಾಗಿ ಭಕ್ಷಿಸಲು ಯಾರಿಂದಲೂ ಸಾಧ್ಯವಾಗಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಆ ವನವನ್ನು ಇಂದು ವಾನರರು ಭಗ್ನಗೊಳಿಸಿದರು. ॥5॥ ನಾನು ನನ್ನ ಈ ಸೇವಕರೊಡನೆ ಅವರನ್ನು ತಡೆಯಲು ಬಹಳವಾಗಿ ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದೆ. ಆದರೆ ಅವರು ನಮ್ಮನ್ನು ಲೆಕ್ಕಿಸದೆ ವನದಲ್ಲಿದ್ದ ಮಧುವನ್ನೆಲ್ಲ ಕುಡಿದುಬಿಟ್ಟರು. ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನೆಲ್ಲ ತಿಂದುಬಿಟ್ಟರು. ॥6॥ ಕೆಲವರು ಮಧುವನ್ನು ಕುಡಿದು, ಮಿಕ್ಕಿದುದನ್ನು ಅಲ್ಲಲ್ಲೇ ಎಸೆದುಬಿಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಮತ್ತೆ ಕೆಲವರು ಭಕ್ಷಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಕೆಲವರು ಪಡೆಯಲು ಬಳಿಗೆ ಹೋದವರನ್ನು ಹುಬ್ಬುಗಂಟಿಕ್ಕಿ ಬೆದರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ॥7॥ ಅವರ ಈ ಹೀನ ಕಾರ್ಯದಿಂದ ಕೋಪಗೊಂಡ ನಮ್ಮ ಕಾವಲುಗಾರರು ಅವರೊಡನೆ ಸಂಘರ್ಷಿಸಿದರು. ಕ್ರುದ್ಧರಾಗಿದ್ದ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ನಮ್ಮನ್ನು ಮಧುವನದಿಂದ ಹೊರಗಟ್ಟಿದರು. ॥8॥ ಎಲೈ ಕಪಿರಾಜನೇ! ಬಳಿಕ ಅಂಗದಾದಿ ವಾನರ ಪ್ರಮುಖ ವೀರರು ಹೆಚ್ಚು ಮಂದಿಯಿದ್ದರು. ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಕ್ರೋಧಾವೇಶ ದಿಂದ ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಕೆಂಪಗಾಗಿಸಿ ವನಪಾಲಕರಾದ ನಮ್ಮನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಥಳಿಸಿದರು. ॥9॥ ಅವರು ನಮ್ಮ ಸೇವಕರನ್ನು ಕೈಗಳಿಂದಲೇ ಪ್ರಹರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಕೆಲವರು ಮೊಣಕಾಲುಗಳ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಅವಚಿ, ಅತ್ತಲಿತ್ತ ಎಳೆದಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಕೆಲವರು ಮನಬಂದಂತೆ ಆಕಾಶವನ್ನು ತೋರಿ ಮೇಲಕ್ಕೆಸೆಯುತ್ತಿದ್ದರು. ॥10॥ ನಿನ್ನಂತಹ ಒಡೆಯನಿರುವಾಗಲೂ ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಶೂರರು ಅಸುನೀಗಿದರು. ಮಧುವನದಲ್ಲಿದ್ದ ಎಲ್ಲ ಮಧುವನ್ನು ಉಚ್ಛೃಂಖಲರಾಗಿ ಕುಡಿಯುತ್ತಲೇ ಇದ್ದಾರೆ. ಹಣ್ಣು ಗಳನ್ನು ತಿನ್ನುತ್ತಲೇ ಇದ್ದಾರೆ. ॥ 11 ॥

ದಧಿಮುಖನು ಸುಗ್ರೀವರಾಜನ ಮುಂದೆ ಹೀಗೆ ವಿಜ್ಞಾಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದಾಗ, ಶತ್ರುಹಂತಕನಾದ, ಮಹಾಪ್ರಾಜ್ಞನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಸ್ವಾಮಿಯು ಆ ವಾನರ ಪ್ರಭುವನ್ನು ಇಂತು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದನು ॥12॥ ಎಲೈ ವಾನರರಾಜನೇ! ವನಪಾಲಕನಾದ ಈ ವಾನರನು ಇಲ್ಲಿಗೇಕೆ ಬಂದಿರುವನು? ಇವನ ದುಃಖಕ್ಕೆ ಕಾರಣವೇನು? ಯಾವ ವಿಷಯವಾಗಿ ನಿನ್ನೊಡನೆ ಮಾತಾಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ? ॥13॥ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಈ ವಿಧವಾಗಿ ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದಾಗ, ವಾಕ್ಯವಿಶಾರದನಾದ ಸುಗ್ರೀವನು ಹೀಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದನು ॥ 14 ॥

ಪೂಜ್ಯನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣಾ! ಅಂಗದನೇ ಮೊದಲಾದ ವೀರರು ಮಧುವನದಲ್ಲಿದ್ದ ಮಧುವನ್ನು ಪಾನ ಮಾಡಿ, ಫಲಗಳನ್ನು ಭಕ್ಷಿಸಿದರೆಂದು ಈ ದಧಿಮುಖನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ॥15॥ ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ಹೋದ ಇವರುಗಳು ತಮ್ಮ ಕಾರ್ಯವಾದ ಸೀತಾನ್ವೇಷಣೆಯನ್ನು ಸಫಲಗೊಳಿಸದಿದ್ದರೆ ಇವರು ಈ ರೀತಿ ಮಧುವನವನ್ನು ನುಗ್ಗಿ ಮಧುಪಾನ ಮಾಡುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ॥ 16 ॥

ಅಂಗದಾದಿ ವಾನರರು ತಮ್ಮನ್ನು ಅಡ್ಡಿಪಡಿಸಿದ ವನಪಾಲಕರನ್ನು ತಮ್ಮ ಮೊಣಕಾಲುಗಳಲ್ಲಿ ಬಲವಾಗಿ ಅಪ್ಪಚ್ಚಿ ಗೈದರು. ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಯಾದ ಈ ದಧಿಮುಖ ವಾನರನನ್ನು ವನರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ, ವನಪಾಲಕರ ಮುಖಂಡನಾಗಿಯೂ ನಿಯಮಿಸಿದ್ದೆವು. ಅಂತಹ ಪ್ರಮುಖನಿಗೂ ಕೂಡ ಲಕ್ಷಕ್ಕೆ ತಾರದೆ ಈ ರೀತಿ ಮಾಡಬೇಕಿದ್ದರೆ ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಂಡು ಬಂದಿದ್ದಾರೆಂದೇ ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂದೇಹವೇ ಇಲ್ಲ. ಅವಳನ್ನು ನೋಡಿದವನೂ ಕೂಡ ಹನುಮಂತನೇ ಆಗಿರಬೇಕು ಎಂದು ಅನಿಸುತ್ತದೆ. ॥17-18॥ ಆ ಹನುಮಂತನಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯಸಾಧನ ಕೌಶಲ್ಯವು, ಪ್ರಜ್ಞೆಯು, ಪ್ರಯತ್ನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವು, ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞಾನ ಇವೆಲ್ಲವುಗಳು ನೆಲೆಸಿವೆ. ಅದರಿಂದ ಈ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಸಾಧಿಸಿದವನು ಹನುಮಂತನೇ ಅಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಅಲ್ಲ. ॥19॥ ಪ್ರಜ್ಞಾಶಾಲಿಯಾದ ಜಾಂಬವಂತನು ನೇತಾರನಾಗಿರುವ, ಬಲಶಾಲಿಯಾದ ಅಂಗದನ ನಾಯಕತ್ವವಿರುವ, ಹನುಮಂತನು ಕಾರ್ಯ ನಿರ್ವಾಹಕನಾಗಿರುವ ಕಾರ್ಯವು ತಪ್ಪದೆ ಸಫಲವಾಗಿಯೇ ತೀರುವುದು. ಬೇರೇನು ಆಗಲು ಸಾಧ್ಯವೇ ಇಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿಯೇ (ತಮ್ಮ ಕಾರ್ಯವು ಫಲಿಸಿದ ಬಗ್ಗೆ) ಆ ಸಂತೋಷದಿಂದ ಅಂಗದಾದಿ ಪ್ರಮುಖವೀರರು ಆ ಮಧುವನವನ್ನು ಭಗ್ನಗೊಳಿಸಿರುವರು. ॥ 20 ॥

ಆ ವಾನರೋತ್ತಮರು ಸೀತಾದೇವಿಯನ್ನು ಹುಡುಕಲು ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ಹೋದವರು ಕೃತಾರ್ಥರಾಗಿ ಬಂದಿರುವುದರಿಂದ, ಇತರರು ಕಣ್ಣೆತ್ತಿಯೂ ನೋಡಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲದ ಆ ಮಧುವನವನ್ನು ಅವರು ಭಗ್ನಗೊಳಿಸಿರುವರು. ಆ ಕಪಿವೀರರು ಆ ವನದಲ್ಲಿನ ಫಲಗಳನ್ನು, ಮಧುವನ್ನು ತೃಪ್ತಿಯಾಗಿ ಸೇವಿಸಿರುವರು, ಅದರಿಂದ ಅದು ಪೂರ್ತಿಯಾಗಿ ಧ್ವಂಸವಾಯಿತು. ಅಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಅವರನ್ನು ತಡೆಯಲು ಬಂದ ವನಪಾಲಕರನ್ನು, ದಂಡಿಸಿ, ತೊಡೆಗಳಿಂದ ಅವಚಿ ಬಿಟ್ಟಿರುವರು. ಇವನು ‘ದಧಿಮುಖ’ನೆಂಬ ವಾನರ ಪ್ರಮುಖನು. ಪ್ರಖ್ಯಾತನಾದ ಪರಾಕ್ರಮಶಾಲಿ. ಇವನು ವನಭಂಗ ವಿಷಯವನ್ನು, ತನ್ನ ಮೃದುಮಧುರ ವಚನಗಳಿಂದ ಈ ಶುಭವಾರ್ತೆಯನ್ನು ತಿಳಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿರುವನು. ॥21-22॥ ಎಲೈ ಮಹಾಬಾಹುವೇ! ಲಕ್ಷ್ಮಣಾ! ‘‘ಸೀತಾದೇವಿಯು ಕಂಡು ಬಂದಿರುವಳು ಇದು ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಸತ್ಯವಾಗಿದೆ.’’ ಇದನ್ನು ನೀನು ಪೂರ್ತಿಯಾಗಿ ನಂಬು. ಅಂಗದಾದಿ ವಾನರರೆಲ್ಲರೂ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಸಾಧಿಸಿ ಬಂದು, ಸಂತೋಷದಿಂದ ವನದಲ್ಲಿದ್ದ ಮಧುವನ್ನು ಕುಡಿದುದೇ ಇದಕ್ಕೆ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿದೆ. ॥23॥ ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ಸುವಿಖ್ಯಾತರಾದ ಆ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರು ಸೀತಾದೇವಿಯನ್ನು ನೋಡದೆಯೇ ಬಂದಿದ್ದರೆ, ಬ್ರಹ್ಮದೇವರು ವರರೂಪದಲ್ಲಿ ಕೊಟ್ಟಿರುವ ಈ ಮಧುವನವನ್ನು ಖಂಡಿತ ವಾಗಿ ಹಾಳು ಮಾಡುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ॥24॥ ಸುಗ್ರೀವನ ಮುಖಾರವಿಂದದಿಂದ ಹೊರಟ ಕರ್ಣಾನಂದಕರವಾದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಧರ್ಮಾತ್ಮರಾದ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಪರಮ ಸಂತೋಷಭರಿತರಾದರು. ॥25॥ ದಧಿಮುಖನು ಹೇಳಿದ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ, ಶ್ರೀರಾಮನೂ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಆನಂದಿತರಾದರು. ಸುಗ್ರೀವನೂ ಹರ್ಷಭರಿತನಾದನು. ಸಂತುಷ್ಟನಾದ ಸುಗ್ರೀವನು ದಧಿಮುಖನಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ ॥26॥ ಮಾವಾ! ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಸಾಧಿಸಿಕೊಂಡು ಬಂದಿರುವ ಅಂಗದಾದಿ ವಾನರ ಪ್ರಮುಖರು ಮಧುವನ್ನು ಪಾನಮಾಡಿದುದಕ್ಕಾಗಿ ನಾನು ಪ್ರೀತನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ಈ ಶುಭ ಸಮಾಚಾರವನ್ನು ತಿಳಿಸಿದ ನಿನ್ನ ಮೇಲೆಯೂ ಪ್ರಸನ್ನನಾಗಿರುವೆನು. ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಸಾಧಿಸಿಕೊಂಡು ಬಂದಿರುವ ವಾನರರ ಕೃತ್ಯವನ್ನು (ಮಧುವನವನ್ನು ನಾಶಗೊಳಿಸಿದುದು) ನಾವು ಸಹಿಸಲೇಬೇಕು. ಹನುಮಂತನೇ ಮೊದಲಾದ ವಾನರ ಪ್ರಮುಖರೆಲ್ಲರನ್ನು ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಈ ಕಡೆ ಕಳಿಸಿಕೊಡು. ಸಿಂಹ ಪರಾಕ್ರಮಿಗಳಾದ ಹನುಮದಾದಿ ವಾನರರೆಲ್ಲರೂ ಕೃತಾರ್ಥರಾಗಿ ಬಂದಿರುವರು. ಅವರೆಲ್ಲರನ್ನು ಬೇಗನೇ ನೋಡಲು ಬಯಸುತ್ತಿರುವೆನು. ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಾಣಲು ಅವರು ಮಾಡಿರುವ ಪ್ರಯತ್ನವನ್ನು ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರೊಡನೆ ಕೇಳಬೇಕೆಂಬ ಕುತೂಹಲವುಳ್ಳವನಾಗಿದ್ದೇನೆ.
॥27-28॥ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಸುಗ್ರೀವನು ದಧಿಮುಖವನ್ನು ಕಳಿಸಿಕೊಟ್ಟನು. ರಾಮ ಲಕ್ಷ್ಮಣರಿಬ್ಬರೂ ಒಳ್ಳೆಯ ಸಮಾಚಾರವನ್ನು ಕೇಳಿ, ತಮ್ಮ ಮನೋರಥವು ಫಲಿಸಿತೆಂದು ಸಂತೋಷದಿಂದ ಪುಲಕಿತರಾದರು, ಅವರ ಕಣ್ಣುಗಳು ಅರಳಿದ್ದವು. ಅಂತಹ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರನ್ನು ನೋಡಿ ಸುಗ್ರೀವನ ಅಂಗಾಂಗಗಳೆಲ್ಲವೂ ಸಂತುಷ್ಟರಾದುವು. ಅದರಿಂದ ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿ ಯಾಗುವುದೆಂದು, ವಿಜಯವು ಹಸ್ತಗತವಾಗುವುದೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ಆನಂದತುಂದಿಲನಾದನು. ॥29॥

ಇತ್ಯಾರ್ಷೇ ಶ್ರೀಮದ್ರಾಮಾಯಣೇ ವಾಲ್ಮೀಕೀಯೇ ಆದಿಕಾವ್ಯೇ ಸುಂದರಕಾಂಡೇ ತ್ರಿಷಷ್ಠಿತಮಃ ಸರ್ಗಃ ॥ 63 ॥

ಮಹರ್ಷಿವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆದಿಕಾವ್ಯವಾದ ಶ್ರೀಮದ್ರಾಮಾಯಣದ ಸುಂದರಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಅರವತ್ತಮೂರನೆಯ ಸರ್ಗವು ಮುಗಿಯಿತು

ಅರವತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಸರ್ಗ

ದಧಿಮುಖನು ಸುಗ್ರೀವನ ಸಂದೇಶವನ್ನು ತಿಳಿಸಿ, ಅಂಗದ ಹನುಮದಾದಿಗಳನ್ನು ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಗೆ ಕಳಿಸಿಕೊಟ್ಟುದುದು, ಹನುಮಂತನು ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಪ್ರಣಾಮಮಾಡಿ ಸೀತಾದರ್ಶನದ ಸಮಾಚಾರವನ್ನು ತಿಳಿಸಿದುದು

ವಾನರನಾದ ದಧಿಮುಖನು ಸುಗ್ರೀವನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿ, ಸಂತೋಷಪಟ್ಟುಕೊಂಡು ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರಿಗೂ, ಸುಗ್ರೀವನಿಗೂ ಅಭಿವಾದನಮಾಡಿದನು. ॥1॥ ರಾಜನಾದ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೂ, ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಗಳಾದ ರಾಮ-ಲಕ್ಷಣರಿಗೂ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ಬಳಿಕ ಆ ದಧಿಮುಖನು ಅನುಚರರೊಂದಿಗೆ ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ನೆಗೆದನು. ॥ 2 ॥ ಆ ದಧಿಮುಖನು ಹಿಂದೆ ಸುಗ್ರೀವನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದ ಹಾಗೇ ತ್ವರಿತವಾಗಿ ಹಾರಿ ಹೋಗಿ ಆಕಾಶದಿಂದ ಭೂಮಿಗೆ ಇಳಿದು, ಮಧುವನವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ॥3॥ ಆ ವೇಳೆಗೆ ಕಪಿನಾಯಕರು ಕುಡಿದಿದ್ದ ಮಧುವನ್ನು ಮೂತ್ರದ ಮೂಲಕ ವಿಸರ್ಜಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಹೀಗೆ ಎಲ್ಲರ ಅಮಲು ಇಳಿದು, ಸ್ವಸ್ಥಚಿತ್ತರಾಗಿದ್ದ ಅವರನ್ನು ದಧಿಮುಖನು ನೋಡಿದನು. ॥4॥ ಬಳಿಕ ವೀರನಾದ ಅವನು ಕೈಗಳೆರಡನ್ನು ಜೋಡಿಸಿ ಸಂತೋಷಭರಿತನಾಗಿ ಕಪಿನಾಯಕರ ಬಳಿಗೆ ಹೋದನು. ಅತ್ಯಂತ ಸಂತಸದ ಮುಖ ಭಾವದಿಂದ ಅಂಗದನ ಬಳಿ ಇಂತೆಂದನು. ॥ 5 ॥

ಸೌಮ್ಯನೇ! ಅಜ್ಞಾನದ ಕಾರಣದಿಂದ ಈ ವನಪಾಲಕರು ಕೋಪಗೊಂಡು ನಿಮ್ಮೆಲ್ಲರನ್ನೂ ತಡೆದರು. ಹೀಗೆ ಅವರು ತಿಳಿಯದೆ ನಿಮ್ಮನ್ನು ತಡೆದುದಕ್ಕಾಗಿ ನೀನು ನನ್ನ ಮೇಲಾಗಲೀ, ಇವರ ಮೇಲಾಗಲೀ ಕೋಪಗೊಳ್ಳಬಾರದು. ॥ 6 ॥ ಎಲೈ ಬಲಶಾಲಿಯೇ! ನೀನು ಯುವರಾಜನು. ಈ ಮಧುವನಕ್ಕೆ ಅಧಿಪತಿಯು ಬಹಳ ದೂರ ಪ್ರಯಾಣಮಾಡಿದ ಕಾರಣ ನೀವು ಬಹಳವಾಗಿ ಬಳಲಿರುವಿರಿ. ಆದುದರಿಂದ ನಿನ್ನದೇ ಆಗಿರುವ ಮಧುವನ್ನು ನೀನು ಯಥೇಚ್ಛವಾಗಿ ಕುಡಿಯಬಹುದು. ನಾನು ಕೇವಲ ಮೂರ್ಖತನದಿಂದ ನಿನ್ನ ಮೇಲೆ ಕೋಪಗೊಂಡೆನು. ಅದನ್ನು ನೀನು ಕ್ಷಮಿಸು. ॥7॥ ಎಲೈ ಪಾಪರಹಿತನೇ! ನಾನು ನಿನ್ನ ಚಿಕ್ಕಪ್ಪನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ನೀವೆಲ್ಲರೂ ಬಂದಿರುವುದನ್ನು ಹೇಳಿದೆನು. ಈ ವಾನರ ಪ್ರಮುಖರೊಂದಿಗೆ ನೀವು ಬಂದಿರುವ ವಿಷಯವನ್ನು ಕೇಳಿ, ನಮ್ಮ ರಾಜನು ಸಂತೋಷಗೊಂಡನು. ಮಧುವನವನ್ನು ಧ್ವಂಸಮಾಡಿದ ವಾರ್ತೆಯನ್ನು ಕೇಳಿಯೂ, ವಾನರ ಪ್ರಭುವೂ, ಚಿಕ್ಕಪ್ಪನೂ ಆದ ಸುಗ್ರೀವನು ಕೋಪಗೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ. ನಿನ್ನ ಮೇಲೆ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಸಂತೋಷಪಟ್ಟನು. ॥ 8-9 ॥

ಆ ಪ್ರಭುವು ತುಂಬಾ ಸಂತಸಗೊಂಡು ‘‘ಅವರೆಲ್ಲರನ್ನು ಬೇಗನೇ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಕಳಿಸು’’ ಎಂದು ನನಗೆ ಆದೇಶಿಸಿರುವನು. ॥10॥ ದಧಿಮುಖನು ಆಡಿದ ಈ ಮೃದುವಚನಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ, ವಾಕ್ಯವಿಶಾರದನೂ, ವಾನರ ಪ್ರಮುಖನೂ ಆದ ಅಂಗದನು ತನ್ನ ಸಹಚರ ವಾನರರಿಗೆ ಮೃದುಮಧುರವಾಗಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು - ಎಲೈ ವಾನರಯೋಧರೇ! ಈ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಶ್ರೀರಾಮನೂ ಕೂಡ ಕೇಳಿರುವನೆಂದು ನಾನು ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಈ ದಧಿಮುಖನು ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಹೃಷ್ಟನಾಗಿ ನಮ್ಮೊಡನೆ ಮಾತಾಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಎಲೈ ವೀರರೇ ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿಯಾದ ಬಳಿಕ ನಮಗೆ ಇಲ್ಲಿ ಒಂದು ಕ್ಷಣವೂ ಕೂಡ ಇರುವುದು ಯುಕ್ತವಲ್ಲ. ॥11-12॥ ವಾನರರೆಲ್ಲರೂ ಯಥೇಚ್ಛವಾಗಿ ಮಧುವನ್ನು ಪಾನಮಾಡಿರುವಿರಿ. ವಿಶ್ರಾಂತಿಯನ್ನು ಪಡೆದಿರುವಿರಿ. ಇನ್ನು ನಮಗೆ ಇಲ್ಲೇನು ಕೆಲಸವಿದೆ? ನಮ್ಮ ರಾಜನಾದ ಸುಗ್ರೀವನಿದ್ದೆಡೆಗೆ ಹೋಗಬೇಕಾದ ಕಾರ್ಯಮಾತ್ರ ಉಳಿದಿದೆ. ॥13॥ ಎಲೈ ವಾನರವೀರರೇ! ನಾನು ನಿಮ್ಮೆಲ್ಲರ ಅಧೀನನೇ ಆಗಿರುವೆನು. ನೀವೆಲ್ಲ ಸೇರಿ ಏನು ಮಾಡಬೇಕೆಂದು ನಿರ್ಣಯಿಸುವಿರೋ ಅದರಂತೆ ನಾನೂ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳುವೆನು. ನಾನು ಯುವರಾಜನೇ ಆಗಿದ್ದರೂ ನಿಮಗೆ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ನೀಡುವಷ್ಟು ಸ್ವತಂತ್ರವಲ್ಲ. ಮೇಲಾಗಿ ನಿಯೋಜಿಸಿದ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಕೃತಕೃತ್ಯರಾಗಿರುವ ನಿಮ್ಮನ್ನು ಹೀಗೆ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು ಎಂದು ಒತ್ತಾಯಿಸುವುದೂ ಸರಿಯಲ್ಲ.’’ ॥ 14-15 ॥ ಅಂಗದ ಉತ್ತಮೋತ್ತಮವಾದ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ ವಾನರರೆಲ್ಲರೂ ಪರಮ ಸಂತುಷ್ಟರಾಗಿ ಇಂತು ನುಡಿದರು - ವಾನರೋತ್ತಮನಾದ ಎಲೈ ಯುವರಾಜಾ! ಈ ಮಾತುಗಳು ನಿನಗೆ ಅನುರೂಪವಾಗಿಯೇ ಇವೆ. ಪ್ರಭುವಾಗಿದ್ದುಕೊಂಡು ಯಾರೂ ಇಂತಹ ವಿನಮ್ರಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಐಶ್ಚರ್ಯ ಮದದ ಮತ್ತಿನಿಂದ ‘ಎಲ್ಲವೂ ನನ್ನಿಂದಲೇ ಆಯಿತು’ ಎಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾರೆ. ಈ ನಿನ್ನ ವಿನಯವು ಮುಂದೆ ನಿನಗೆ ಶುಭೋದಯವು ತರಲಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ॥16-18॥ ನಿನ್ನೊಡನೆ ಇರುವ ನಾವೆಲ್ಲರೂ ಕೂಡ ಶುಭ ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಸಂಪನ್ನನೂ, ವಾನರ ಯೋಧರಿಗೆ ನಿರಂತರ ಪ್ರಭುವಾದ ಸುಗ್ರೀವನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಲು ಉತ್ಸುಕರಾಗಿದ್ದೇವೆ. ಎಲೈ ಶ್ರೇಷ್ಠಾ! ಆದರೆ ನಿನ್ನ ಅಪ್ಪಣೆಯಿಲ್ಲದೆ ಕಪಿನಾಯಕರಾರೂ ಒಂದು ಹೆಜ್ಜೆಯೂ ಮುಂದಿಡಲಾರರು. ಇದನ್ನು ನಾವು ಸತ್ಯವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದೇವೆ. ॥ 19-20 ॥

ಹೀಗೆ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಒಕ್ಕೊರಳಿನಿಂದ ಹೇಳಲು, ಅಂಗದನು - ‘ಸರಿ, ನಾವಿನ್ನು ಹೊರಡೋಣ’ ಎಂದು ಅವರೆಲ್ಲರಿಗೂ ಸುಗ್ರೀವನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಲು ಅನುಮತಿಯನ್ನಿತ್ತನು. ಒಡನೆಯೇ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಗಳಾದ ಎಲ್ಲ ಕಪಿವೀರರು ಒಂದೇ ನೆಗೆತಕ್ಕೆ ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ಹಾರಿದರು. ॥ 21 ॥ ಆ ವಾನರರೆಲ್ಲರೂ ಹಾರುತ್ತಿರುವ ಅಂಗದನನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ, ಯಂತ್ರದಿಂದ ಚಿಮ್ಮಲ್ಪಟ್ಟ ಕಲ್ಲುಬಂಡೆಗಳಂತೆ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಜಾಗವೇ ಇಲ್ಲದಂತೆ ವ್ಯಾಪಿಸಿಬಿಟ್ಟರು. ಅಂದರೆ ಆಕಾಶದಲ್ಲೆಲ್ಲ ಅವರೇ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿದ್ದರು. ॥ 22 ॥ ಯುವರಾಜನಾದ ಅಂಗದನನ್ನೂ, ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಹನುಮಂತನನ್ನು ಮುಂದೆ
ಮಾಡಿಕೊಂಡು ರಿವ್ವನೆ ಆಕಾಶಕ್ಕೆಗರಿ ವಾಯುವಿನಿಂದ ಪ್ರೇರಿತವಾದ ಮೇಘಗಳಂತೆ ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಶಬ್ದಮಾಡುತ್ತಾ ಸುಗ್ರೀವನ ಬಳಿಗೆ ಸಾರಿದರು. ॥23॥ ಅಂಗದಾದಿಗಳು ತಮ್ಮ ಬಳಿಗೆ ಬರುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ, ವಾನರೇಂದ್ರನಾದ ಸುಗ್ರೀವನು ಸೀತಾ ವಿರಹಶೋಕದಿಂದ ಪರಿತಪಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಕಮಲಾಕ್ಷನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು ‘‘ರಾಘವಾ! ಸಮಾಧಾನ ವನ್ನು ಹೊಂದು, ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲೀ; ಸೀತೆಯನ್ನು ನೋಡಿಕೊಂಡೇ ಇದೋ, ಅಂಗದಾದಿಗಳು ಬರುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂದೇಹವೇ ಇಲ್ಲ. ಎಲೈ ಶುಭದರ್ಶನನೇ! ಹಾಗಿಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಅವಧಿ ತೀರಿದ ಬಳಿಕ ಇವರುಗಳು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬರುವುದು ಅಸಂಭವವೇ. ॥ 24-25 ॥ ಅಂಗದನ ಅಮಿತೋತ್ಸಾಹವನ್ನು ನೋಡಿದರೆ ಇವರು ಕೃತಕೃತ್ಯರಾಗಿಯೇ ಬಂದಿರುವರೆಂದು ನನಗೆ ಅನಿಸುತ್ತದೆ. ಕಾರ್ಯವೇನಾದರು ಕೆಟ್ಟುಹೋಗಿದ್ದರೆ, ಅಥವಾ ಅವರು ಕೃತಕೃತ್ಯರಾಗದಿದ್ದರೆ ಯುವರಾಜನಾದ ಅಂಗದನು ನನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಬರುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಮಹಾಬಾಹುವಾದ, ಯುವರಾಜನಾದ ಅಂಗದನು ಹಾರುವವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾಗಿರುವನು. ॥26॥ ವಾನರರೇನಾದರೂ ಕೃತಕೃತ್ಯರಾಗದೆ ಇದ್ದಿದ್ದರೆ ಹೀಗೆ ಅವರು ಅಟ್ಟಹಾಸದಿಂದ ಬರಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಆಗ ಅಂಗದನು ದೈನ್ಯವಾದ ಮುಖವುಳ್ಳವನೂ, ಭ್ರಾಂತಚಿತ್ತನೂ, ಆಗಿರುತ್ತಿದ್ದನು. ॥27॥ ಅವರೇನಾದರೂ ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಾಣದೇ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿದ್ದರೆ, ಪಿತೃ-ಪಿತಾಮಹ ಸಂಬಂಧವಾದ ಹಿಂದಿನವರಿಂದಲೂ ರಕ್ಷಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಮಧುವನವನ್ನು ಹೀಗೆ ಧ್ವಂಸ ಮಾಡುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. (ಏಕೆಂದರೆ ಅಂಗದನು ಯುವರಾಜನಲ್ಲವೆ?) ಕೌಸಲ್ಯಾದೇವಿಗೆ ಆನಂದವನ್ನು ಕೊಡುವಂತಹ ರಾಮಾ! ನಿಯಮನಿಷ್ಠೆಗಳುಳ್ಳವನೇ! ಸಮಾಧಾನವನ್ನು ಹೊಂದು. ಸೀತಾದೇವಿಯನ್ನು ಕಂಡು ಬಂದಿರುವುದರಲ್ಲಿ ಸಂದೇಹವೇ ಇಲ್ಲ. ಅವಳನ್ನು ಹನುಮಂತನೇ ದರ್ಶಿಸಿರುವನು. ॥29॥ ಎಲೈ ಪ್ರಜ್ಞಾಶಾಲಿಯೇ! ಈ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಸಫಲಗೊಳಿಸುವಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನಲ್ಲದೇ ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಕಾರಣರಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ, ಸೂರ್ಯನಲ್ಲಿ ಸಹಜವಾಗಿ ತೇಜವು ಇರುವಂತೆ ಹನುಮಂತನಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯದಕ್ಷತೆ. ಪ್ರಜ್ಞೆ, ಪ್ರಯತ್ನಶೀಲತೆ, ಪರಾಕ್ರಮಗಳು ಸಹಜವಾಗಿವೆ. ॥30॥ ಯಾವುದೇ ಕಾರ್ಯಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಮಹಾವೀರನಾದ ಜಾಂಬವಂತನು ನೇತಾರನೂ, ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಯಾದ ಅಂಗದನು ಸೇನಾನಾಯಕನೂ, ವಾಯುಸುತನಾದ ಹನುಮಂತನು ಕಾರ್ಯಸಾಧಕನೂ ಆಗಿರುವರೋ ಆ ಕಾರ್ಯವು ಸಿದ್ಧಿಸಲೇಬೇಕು. ಅದರಿಂದಾಗಿ ಅಮಿತ ಪರಾಕ್ರಮಿಶಾಲಿಯಾದ ಎಲೈ ಶ್ರೀರಾಮಾ! ಇನ್ನಾದರೂ ನೀನು ಚಿಂತಿಸಬೇಡ. ॥ 31-32॥

ಸುಗ್ರೀವನು ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಸಮಾಧಾನವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಿರುವಾಗಲೇ-ಹನುಮಂತನು ತನ್ನ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಸಾಧಿಸಿ ಬಂದಿರುವನೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಿರುವರೋ ಎಂಬಂತೆ, ಗರ್ಜನೆ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಪಟ್ಟಣದ ಕಡೆಗೆ ಬರುತ್ತಿದ್ದ ಕಪಿನಾಯಕರ ಕಿಲ-ಕಿಲ ಶಬ್ದಗಳನ್ನು ಸುಗ್ರೀವನು ಹತ್ತಿರದಿಂದಲೇ ಕೇಳಿದನು. ಬಳಿಕ ವಾನರ ಪ್ರಭುವಾದ ಸುಗ್ರೀವನು ಕಪೀಶ್ವರರ ನಿನಾದವನ್ನು ಕೇಳಿ, ತನ್ನ ಬಾಲವನ್ನು ನೆಟ್ಟಗೆ ಮೇಲಕ್ಕೆತ್ತಿ ಪರಮಾನಂದವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿದನು. ॥33-34॥ ಶ್ರೀರಾಮನ ದರ್ಶನಾಕಾಂಕ್ಷಿಗಳಾದ ಆ ಎಲ್ಲ ಕಪಿನಾಯಕರೂ ಅಂಗದನನ್ನೂ, ಹನುಮಂತನನ್ನೂ ಮುಂದೆ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಆಗಮಿಸಿದರು. ॥35॥ ಮಹಾವೀರರಾದ ಆ ಅಂಗದಾದಿ ಪ್ರಮುಖರು ಹೆಚ್ಚಾದ ಸಂತೋಷಭರಿತರಾಗಿ, ಕಪಿರಾಜನಾದ ಸುಗ್ರೀವನು, ಪುರುಷೋತ್ತಮನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನು ಇದ್ದ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಬಂದಿಳಿದರು. ॥36॥ ಮಹಾಬಾಹುವಾದ ಹನುಮಂತನು ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಸಾಷ್ಟಾಂಗ ನಮಸ್ಕಾರವನ್ನು ಮಾಡಿ ‘‘ಸಾಧ್ವಿಯಾದ ಸೀತಾದೇವಿಯೂ ಕ್ಷೇಮವಾಗಿರುವಳು’’ ಎಂದು ವಿನಂತಿಸಿಕೊಂಡನು. ॥37॥ ಹನುಮಂತನ ಮುಖಾರವಿಂದ ಬಂದ ‘‘ದೃಷ್ಟಾದೇವೀ - ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಂಡೆನು’’ ಈ ಅಮೃತೋಪಮವಾದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರಿಬ್ಬರೂ ಪರಮಸಂತುಷ್ಟರಾದರು. ॥ 38 ॥

ಹನುಮಂತನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ನಿಶ್ಚಿತವಾದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದ ಹಾಗೂ ಅವನ ಕಾರ್ಯದಿಂದ ಸುಪ್ರೀತ ನಾಗಿದ್ದ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಅತ್ಯಂತ ಗೌರವ ಭಾವನೆಯಿಂದ ಕಂಡನು.* ॥ 39 ॥

ಶತ್ರುಸಂಹಾರಕನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನು ಹನುಮಂತನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಅಪಾರವಾದ ಪ್ರೀತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿ ಅವನನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ಗೌರವಭಾವದಿಂದ ವೀಕ್ಷಿಸಿದನು. ॥40॥

* ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಸಂತೋಷವಾಗಲು ಮುಖ್ಯಕಾರಣಗಳು - ರಾಮಕಾರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಹನುಮಂತನನ್ನು ಕಳಿಸಿದುದು, ಸುಗ್ರೀವನೇ. ಅಲ್ಲದೆ ಅವನು ಕಪಿಗಳ ರಾಜನಾಗಿದ್ದನು. ಹನುಮಂತನು ಈ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಸಾಧಿಸಬಲ್ಲನೆಂಬ ವಿಶ್ವಾಸವುಳ್ಳವನೂ ಸುಗ್ರೀವನೇ. ಅದರಿಂದ ಗೌರವಾದರಗಳಿಗೆ ಅರ್ಹನಾಗಿದ್ದಾನೆ.

ಇತ್ಯಾರ್ಷೇ ಶ್ರೀಮದ್ರಾಮಾಯಣೇ ವಾಲ್ಮೀಕೀಯೇ ಆದಿಕಾವ್ಯೇ ಸುಂದರಕಾಂಡೇ ಚತುಃಷಷ್ಠಿತಮಃ ಸರ್ಗಃ ॥ 64 ॥

ಮಹರ್ಷಿವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆದಿಕಾವ್ಯವಾದ ಶ್ರೀಮದ್ರಾಮಾಯಣದ ಸುಂದರಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಅರವತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಸರ್ಗವು ಮುಗಿಯಿತು.

ಅರವತ್ತೈದನೆಯ ಸರ್ಗ

ಹನುಮಂತನು ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಸೀತೆಯ ಸಮಾಚಾರವನ್ನು ತಿಳಿಸಿದುದು

ಬಳಿಕ ಆ ಕಪಿನಾಯಕರೆಲ್ಲರೂ ಯುವರಾಜನಾದ ಅಂಗದನ ನಾಯಕತ್ವದಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರತರವಾದ ಕಾಡುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದ ಪ್ರಸ್ರವಣ ಪರ್ವತವನ್ನು ಸೇರಿ, ಅಲ್ಲಿ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೂ ಮಹಾಬಲನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೂ ತಲೆಬಾಗಿ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ರಾಜನಾದ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ವಂದಿಸಿ, ಸೀತಾದೇವಿಯ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಹೇಳಲು ಉಪಕ್ರಮಿಸಿದರು — ॥ 1-2 ॥ ರಾವಣನ ಅಂತಃಪುರಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ಅಶೋಕವನದಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಬಂಧಿಸಿಟ್ಟಿರುವುದನ್ನು, ರಾಕ್ಷಸಿಯರು ಅವಳನ್ನು ಭಯಪಡಿಸುವುದನ್ನು, ಸೀತೆಗೆ ಶ್ರೀರಾಮನ ಮೇಲೆ ಇರುವ ಅನುರಾಗವನ್ನೂ, ರಾವಣನು ತನ್ನ ವಶಳಾಗಲು, ಸೀತೆಗೆ ಕೊಟ್ಟಿರುವ ಕಾಲದ ಗಡುವನ್ನೂ ಹೀಗೆ ಕಪಿನಾಯಕರು ಶ್ರೀರಾಮನ ಸನ್ನಿಧಿಯಲ್ಲಿ ಅರಿಕೆಮಾಡಿಕೊಂಡರು. ವೈದೇಹಿಯು ಕ್ಷೇಮವಾಗಿರುವಳೆಂದು ಕೇಳಿ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಹೀಗೆ ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದನು ॥ 3-4 ॥

‘‘ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರೇ! ಸೀತೆಯು ಎಲ್ಲಿದ್ದಾಳೆ? ನನ್ನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಅವಳ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಹೇಗಿದೆ? ಅವಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಎಲ್ಲ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ವಿಶದವಾಗಿ ಹೇಳಿರಿ.’’ ॥5॥ ಶ್ರೀರಾಮನ ಸನ್ನಿಧಿಯಲ್ಲಿದ್ದ ಕಪಿನಾಯಕರು ಸೀತಾದೇವಿಯ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿದಿದ್ದ ಹನುಮಂತನನ್ನು ಪ್ರಚೋದಿಸುತ್ತಾ ‘ಶ್ರೀರಾಮನ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿಗೆ ನೀನೇ ವಿವರಿಸು’ ಎಂದು ಅವನನ್ನು ತಿವಿದರು. ॥6॥ ಆ ವಾನರರ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ, ವಾಯುಪುತ್ರನಾದ ಹನುಮಂತನು - ಸೀತಾದೇವಿಗೂ, ಅವಳಿದ್ದ ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕಿಗೂ ತಲೆಬಾಗಿ ನಮಸ್ಕರಿಸಿದನು. ಮತ್ತೆ ವಾಕ್ಚತುರನಾದ ಆ ಮಾರುತಿಯು ತನಗೆ ಸೀತಾದೇವಿಯ ದರ್ಶನ ಹೇಗಾಯಿತೆಂಬುದನ್ನು ಹೇಳತೊಡಗಿದನು. ॥ 7 ॥

ಪ್ರಭುವೇ! ನಾನು ನೂರು ಯೋಜನಗಳಷ್ಟು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿದ್ದ ದಕ್ಷಿಣ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಲಂಘಿಸಿ, ಜನಕನ ಮಗಳಾದ ಸೀತಾದೇವಿಯನ್ನು ನೋಡಲೋಸುಗ ಅವಳನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಾ ಹೊರಟೆನು. ॥ 8 ॥ ದಕ್ಷಿಣ ಸಮುದ್ರದ ದಕ್ಷಿಣತೀರದಲ್ಲಿ ದುರಾತ್ಮನಾದ ರಾವಣನ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟ ‘ಲಂಕೆ’ ಎಂಬ ಒಂದು ಪಟ್ಟಣವಿದೆ. ಅಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಅಂತಃಪುರಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ಅಶೋಕವನದಲ್ಲಿದ್ದ ಸಾಧ್ವಿಯಾದ ಸೀತಾದೇವಿಯನ್ನು ನಾನು ನೋಡಿದೆನು. ಸೀತಾದೇವಿಯು ತನ್ನ ಮನೋರಥ ಗಳೆಲ್ಲವನ್ನು, ನಿನ್ನಲ್ಲಿಯೇ ಮುಡುಪಾಗಿಟ್ಟು ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿರುವಳು. ॥9-10॥ ನಾನು ನೋಡಿದಾಗ ಅವಳ ಸುತ್ತಲೂ ರಾಕ್ಷಸ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಸೇರಿ, ಅವಳನ್ನು ಪದೇ-ಪದೇ ಭಯಪಡಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ವಿಕೃತಾಕಾರರಾದ ಆ ರಾಕ್ಷಸಿಯರು ಪ್ರಮದಾವನದಲ್ಲಿ ಅವಳನ್ನು ಕಾವಲು ಕಾಯುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ॥11॥ ಸುಖವಾಗಿರಲು ಯೋಗ್ಯಳಾದ ಅವಳು ನಿನ್ನ ವಿಯೋಗದಿಂದಾಗಿ ಅತ್ಯಂತ ದುಃಖಿತೆಯಾಗಿದ್ದಾಳೆ. ರಾವಣಾಂತಃಪುರದಲ್ಲಿ ಬಂದಿಯಾಗಿರುವ ಅವಳನ್ನು ರಾಕ್ಷಸಿಯರು ಪಹರೆ ಕಾಯುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಅವಳ ಕೂದಲುಗಳು ಜಡೆಗಟ್ಟಿ ಒಂದೇ ಜಡೆಯಂತಾಗಿದೆ. ದೀನಳಾಗಿರುವ ಅವಳು ನಿನ್ನನ್ನೇ ಸದಾಕಾಲ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾ ಇದ್ದಾಳೆ. ॥ 12-13 ॥ ಅವಳು ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಮಲಗುವಳು. ಹಿಮಪಾತದಿಂದ ಕುಂದಿದ ಕಮಲದಂತೆ ಅವಳ ಅಂಗಾಂಗಗಳು ಕಾಂತಿಹೀನವಾಗಿವೆ. ರಾವಣನು ಅಪಹರಿಸಿಕೊಂಡು ಹೋದ ಕಾರಣ, ನಿನ್ನಿಂದ ದೂರಾದ ಆಕೆಯು ತನುವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುವ ನಿರ್ಣಯ ಮಾಡಿ ಕೊಂಡಿರುವಳು. ಕಾಕುತ್ಸನಾದ ಶ್ರೀರಾಮಾ! ನಿನ್ನಲ್ಲಿಯೇ ನೆಟ್ಟ ಮನಸ್ಸುಳ್ಳ ಅವಳನ್ನು ನಾನು ಅತಿ ಪ್ರಯಾಸದಿಂದಲೇ ಹುಡುಕಿದೆನು. ॥14॥ ಪುಣ್ಯಪುರುಷಾ! ಅವಳಿಗೆ ನನ್ನಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಸ ಉಂಟಾಗಲು ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವಂಶದ ಖ್ಯಾತಿಯನ್ನು ಅವಳಿಗೆ ಕೇಳಿಸುವಂತೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಹೇಳಿದೆನು. ಎಲೈ ಮಹಾಪುರುಷಾ! ಅದರಿಂದ ಅವಳಿಗೆ ನನ್ನಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಸ ಮೂಡಿತು. ॥15॥ ಆಗ ಆ ತಾಯಿಯು ನನ್ನೊಡನೆ ಮಾತಾಡಿದಳು. ಅವಳಿಗೆ ನಾನು ಎಲ್ಲ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ತಿಳಿಸಿದೆ. ನಿನಗೂ ಹಾಗೂ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೂ ಸಖ್ಯವಾದುದನ್ನು ಕೇಳಿ, ಸೀತೆಯು ಪರಮಹರ್ಷಿತಳಾದಳು. ॥16॥ ಪಾತಿವ್ರತ್ಯ ಧರ್ಮಾಚರಣೆಯಿಂದ, ನಿನ್ನಲ್ಲಿರುವ ಭಕ್ತಿ-ಪ್ರಪತ್ತಿಗಳಿಂದ ಅವಳು ಸ್ಥಿರವಾಗಿದ್ದಾಳೆ. ಎಲೈ ಪುರುಷ ಶ್ರೇಷ್ಠಾ! ಪೂಜ್ಯರಾದ ಆ ಜನಕನಂದಿನಿಯು ನಿನ್ನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಉಗ್ರವಾದ ತಪಸ್ಸನ್ನು ಆಚರಿಸುತ್ತಾ, ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಭಕ್ತಿಭಾವದಿಂದ ಇರುವ ಆ ಸಾಧ್ವಿಯನ್ನು ನಾನು ದರ್ಶಿಸಿದೆನು. ॥17-18॥ ಮಹಾಪ್ರಾಜ್ಞನಾದ ಶ್ರೀರಾಮಾ! ಅವಳು ಚಿತ್ರಕೂಟ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ನಿನ್ನೊಡನಿರುವಾಗ ಜರುಗಿದ ಕಾಕ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ನೆನಪಿಗಾಗಿ ನಿನಗೆ ತಿಳಿಸಲು ಅವಳು ವಿವರಿಸಿರುವಳು. ॥ 19 ॥ ‘‘ಎಲೈ ಮಾರುತಿ ! ನೀನಿಲ್ಲಿ ನೋಡಿರುವುದನ್ನೆಲ್ಲ ಯಥಾವತ್ತಾಗಿ ನರೋತ್ತಮನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನಲ್ಲಿ ಬಿನ್ನವಿಸಿಕೊ’’ ಎಂದು ಜಾನಕಿದೇವಿಯು ನನ್ನೊಡನೆ ಹೇಳಿರುವಳು. ॥20॥ ‘‘ಈ ಎಲ್ಲ ವಚನಗಳನ್ನು ಸುಗ್ರೀವನ ಸಮಕ್ಷಮದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಹೇಳಬೇಕು. ಈ ಶಿರೋಭೂಷಣವನ್ನು ಬಹಳ ಪ್ರಯತ್ನದಿಂದ ರಕ್ಷಿಸಿಕೊಂಡು ಬಂದಿರುವೆನು. ಇದನ್ನು ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಕೊಡಬೇಕು’’ ಎಂದೂ ಹೇಳಿದಳು. ಪ್ರಭುವೇ! ಥಳ-ಥಳಿಸುತ್ತಿರುವ ಈ ಚೂಡಾಮಣಿಯನ್ನು ನಾನು ಬಹಳ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ರಕ್ಷಿಸಿಕೊಂಡು ಬಂದಿದ್ದೇನೆ. ಇದನ್ನು ನೋಡಿದೊಡನೆಯೇ ನಿನಗೆ ನನ್ನ ಸ್ಮರಣೆಯುಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ಮಣಿಶಿಲೆಯಿಂದ ನನ್ನ ಗಲ್ಲಕ್ಕೆ ತಿದ್ದಿದ ತಿಲಕವನ್ನು ಹಾಗೆಯೇ ನೀನು ಸ್ಮರಿಸಿಕೊ. ॥ 21-22 ॥ ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ್ದ, ಕಾಂತಿಯನ್ನು ಚಿಮ್ಮುತ್ತಿರುವ ಈ ಚೂಡಾಮಣಿಯನ್ನು ನಾನು ನಿನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಕಳಿಸಿಕೊಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ಎಲೈ ಪಾಪರಹಿತನೇ! ದುಃಖಸಮಯದಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ, ನಿನ್ನನ್ನು ನೋಡಿದಷ್ಟೇ ಆನಂದಪಡುತ್ತಿದ್ದೆ. ॥ 24 ॥ ‘‘ಎಲೈ ದಾಶರಥಿಯೇ ! ನಾನಿನ್ನು ಒಂದು ತಿಂಗಳು ಮಾತ್ರವೇ ಜೀವಿಸಿರುವೆನು. ಮಾಸವು ಕಳೆಯಿತೆಂದರೆ ರಾಕ್ಷಸರ ವಶದಲ್ಲಿರುವ ನಾನು ಜೀವಿಸಿರಲಾರೆನು’’ ಎಂದು ಧರ್ಮಚಾರಿಣಿಯೂ, ಕೃಶಾಂಗಿಯೂ ಆದ ಸೀತಾದೇವಿಯು ನನ್ನೊಡನೆ ಹೇಳಿರುವಳು. ಹೆಣ್ಣು ಜಿಂಕೆಯಂತೆ ವಿಶಾಲ ನೇತ್ರೆಯಾದ ಸೀತಾದೇವಿಯು ರಾವಣಾಂತಃಪುರದಲ್ಲಿ ಬಂದಿಯಾಗಿರುವಳು. ॥23-25॥ ಹೇ ರಘು ವಂಶೋ ತ್ತಮಾ! ಎಲ್ಲ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಯಥಾವತ್ತಾಗಿ ನಿನಗೆ ಹೇಳಿರುವೆನು. ಸಮುದ್ರವನ್ನು ದಾಟಿ ಲಂಕೆಗೆ ಹೋಗುವ ಉಪಾಯವನ್ನು ಆಲೋಚಿಸಬೇಕಾಗಿದೆ. ॥26॥ ವಾಯುಸುತನಾದ ಹನುಮಂತನು ಈ ವಿಧವಾಗಿ ತನ್ನ ಮಾತಿನ ಕುರಿತು ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರಿಗೆ ವಿಶ್ವಾಸವುಂಟಾಗಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡನು. ಅಭಿಜ್ಞಾನರೂಪವಾದ ಚೂಡಾಮಣಿಯನ್ನು ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಸಮರ್ಪಿಸಿದನು. ಸೀತಾದೇವಿಯ ಸಂದೇಶವನ್ನು ಸಕ್ರಮವಾಗಿ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಅರುಹಿದನು. ॥ 27 ॥

ಇತ್ಯಾರ್ಷೇ ಶ್ರೀಮದ್ರಾಮಾಯಣೇ ವಾಲ್ಮೀಕೀಯೇ ಆದಿಕಾವ್ಯೇ ಸುಂದರಕಾಂಡೇ ಪಂಚಷಷ್ಠಿತಮಃ ಸರ್ಗಃ ॥ 65 ॥

ಮಹರ್ಷಿವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆದಿಕಾವ್ಯವಾದ ಶ್ರೀಮದ್ರಾಮಾಯಣದ ಸುಂದರಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಅರವತ್ತೈದನೆಯ ಸರ್ಗವು ಮುಗಿಯಿತು

ಅರವತ್ತಾರನೆಯ ಸರ್ಗ

ಚೂಡಾಮಣಿಯನ್ನು ನೋಡಿ, ಸೀತೆಯ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ, ಶ್ರೀರಾಮನು ವಿಲಪಿಸಿದುದು-

ಹನುಮಂತನು ಈ ವಿಧವಾಗಿ ತಿಳಿಸಿದ ಬಳಿಕ ದಶರಥನಕುಮಾರನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನು ಆ ಚೂಡಾಮಣಿಯನ್ನು ಎದೆಗಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಂದಿಗೆ ಅಳತೊಡಗಿದನು.

॥1॥ ಶ್ರೀರಾಮನು ಉತ್ಕೃಷ್ಟವಾದ ಆ ಚೂಡಾಮಣಿಯನ್ನು ನೋಡಿ, ಶೋಕಾಕುಲನಾಗಿ, ಕಣ್ಣೀರ ತುಂಬಿ ಕೊಂಡು ಸುಗ್ರೀವನ ಬಳಿ ಇಂತೆಂದನು - ॥ 2 ॥ ವಾತ್ಸಲ್ಯಮಯಿಯಾದ ಹಸುವು ಕರುವನ್ನು ಕಂಡೊಡನೆ ಹಾಲು ಸ್ರವಿಸುವಂತೆ, ಉತ್ತಮೋತ್ತಮವಾದ ಈ ಚೂಡಾಮಣಿಯನ್ನು ನೋಡುತ್ತಲೇ ನನ್ನ ಹೃದಯವು ದ್ರವಿಸುತ್ತಿದೆ. ॥3॥ ಮಾವರಾದ ಜನಕ ಮಹಾರಾಜರು ಜಾನಕಿಯ ವಿವಾಹ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅವಳ ತಾಯಿಯ ಮೂಲಕ ನಮ್ಮ ತಂದೆ ಯವರ ಸಮಕ್ಷಮದಲ್ಲಿ ಅವಳಿಗೆ ತೊಡಿಸಿದ್ದರು. ಅದನ್ನು ಅವಳು ಶಿರದಲ್ಲಿ ಧರಿಸಿದಾಗ ಆ ಮಣಿಯ ಶೋಭೆಯು ಇಮ್ಮಡಿಸಿತ್ತು. ॥4॥ ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿರುವ ಈ ಚೂಡಾಮಣಿಯನ್ನು ದೇವತೆಗಳು ಪೂಜಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಜನಕನು ಮಾಡಿದ ಯಜ್ಞಕ್ಕಾಗಿ, ಧೀಶಾಲಿಯಾದ ದೇವೇಂದ್ರನು ಮೆಚ್ಚಿ ಅದನ್ನು ಬಹುಮಾನವಾಗಿ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದನು. ॥5॥ ಎಲೈ ಸೌಮ್ಯನೇ! ವಿಶಿಷ್ಟವಾದ ಈ ಚೂಡಾಮಣಿಯನ್ನು ನೋಡಿದಾಗ ಇಂದು ನನಗೆ ತಂದೆಯಾದ ದಶರಥನ, ಮಾವನಾದ ಜನಕನ ದರ್ಶನವಾದಂತಾಯಿತು. ॥6॥ ಈ ಚೂಡಾಮಣಿಯು ನನ್ನ ಪ್ರೇಯಸಿಯಾದ ಸೀತಾದೇವಿಯ ತಲೆಯಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಶೋಭಾಯಮಾನವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದಿತು. ಇಂದು ಇದನ್ನು ನೋಡಿ ಅವಳನ್ನೇ ಹೊಂದಿದಂತೆ ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ. ॥7॥ ಎಲೈ ಮಾರುತಿಯೇ! ಸೀತಾ ದೇವಿಯು ಹೇಳಿದ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಪುನಃ - ಪುನಃ ತಿಳಿಸು. ಬಾಯಾರಿದವನು ನೀರಿನಿಂದ ತೃಪ್ತಿಹೊಂದುವಂತೆ, ಆ ಮಧುರ ವಚನಗಳಿಂದ ನನಗೆ ಸಮಾಧಾನವಾಗುತ್ತದೆ. ॥8॥

ಲಕ್ಷ್ಮಣಾ! ವೈದೇಹಿಯಿಲ್ಲದೆ, ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ಈ ಚೂಡಾಮಣಿಯನ್ನು ಮಾತ್ರವೇ ನಾನು ನೊಡುತ್ತಿರು ವೆನಲ್ಲ! ಇದಕ್ಕಿಂತ ದುಃಖಕರವಾದುದು ಮತ್ತೇನಿದೆ ? ॥9॥ ಎಲೈ ಸೌಮ್ಯನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣಾ! ಸೀತಾದೇವಿಯು ನಿನ್ನ ವಿರಹದಲ್ಲಿ ಒಂದು ತಿಂಗಳು ಕಾಲ ಮಾತ್ರ ಬದುಕಿರುವೆನು ಎಂದು ಹೇಳಿದುದು ಇದು ತುಂಬಾ ದೀರ್ಘವಾದ ಸಮಯವೇ ಸರಿ! ಆದರೆ ಮನೋಹರವಾದ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ ಜಾನಕಿಯು ಇಲ್ಲದೆ ನಾನು ಕ್ಷಣಕಾಲವಾದರೂ ಜೀವಿಸಿರಲಾರೆನು. ॥10॥ ಸೀತೆಯ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ತಿಳಿದ ಮೇಲೆ ಕ್ಷಣಮಾತ್ರವಾದರೂ ನಾನಿಲ್ಲಿರಲಾರೆನು. ಹನುಮಂತಾ! ಅವಳನ್ನು ನೀನು ಕಂಡಲ್ಲಿಗೆ ನನ್ನನ್ನು ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗು. ॥11॥ ಶುಭಾಂಗಿಯೂ, ಭೀರುಸ್ವಭಾವದವಳೂ, ಸಾಧ್ವಿಯೂ ಆದ ಸೀತೆಯು ಭಯಂಕರ ಸ್ವರೂಪರಾದ ಆ ಘೋರ ರಕ್ಕಸಿಯರ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ತಾನೇ ಜೀವಿಸಿದ್ದಾಳೆ? ॥12॥ ಕತ್ತಲೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮೋಡಗಳಿಂದ ಆವೃತನಾದ ಶರತ್ಕಾಲದ ಚಂದ್ರನಂತೆ, ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಆವೃತಳಾಗಿರುವ ಸೀತಾದೇವಿಯ ಮುಖವು ಪ್ರಕಾಶಿಸಲಾರದು. ಇದು ನಿಶ್ಚಯವು. ॥ 13 ॥ ಮಾರುತಿಯೇ! ಸೀತೆಯು ಏನು ಹೇಳಿದಳೆಂಬುದನ್ನು ಪುನಃ ಹೇಳು. ರೋಗಿಯಾದವನು ಔಷಧಿಯಿಂದ ಜೀವಿಸಿರುವಂತೆ, ನಾನು ಅವಳ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿಕೊಂಡು ಜೀವಿಸಿರುತ್ತೇನೆ. ॥ 14 ॥

ಎಲೈ ಹನುಮಂತಾ! ನನ್ನಿಂದ ಅಗಲಿರುವ ಸುಂದರ ಶರೀರವುಳ್ಳ, ಮಧುರ ಸ್ವಭಾವದವಳೂ, ಮಧುರವಾಗಿ ಮಾತಾಡು ವವಳೂ ಆದ ನನ್ನ ಪ್ರಿಯೆಯು ಏನು ಹೇಳಿದಳು? ಅವೆಲ್ಲವನ್ನು ಅವಳ ಮಾತಿನಲ್ಲೇ ಹೇಳು. ಅತ್ಯಂತ ದುಃಖಕ್ಕೀಡಾಗಿರುವವಳು ಹೇಗೆ ಜೀವಿಸಿರುವಳೋ ಕಾಣೆ ! ॥15॥

ಇತ್ಯಾರ್ಷೇ ಶ್ರೀಮದ್ರಾಮಾಯಣೇ ವಾಲ್ಮೀಕೀಯೇ ಆದಿಕಾವ್ಯೇ ಸುಂದರಕಾಂಡೇ ಷಟ್ಷಷ್ಠಿತಮಃ ಸರ್ಗಃ ॥ 66 ॥

ಮಹರ್ಷಿವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆದಿಕಾವ್ಯವಾದ ಶ್ರೀಮದ್ರಾಮಾಯಣದ ಸುಂದರಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಅರವತ್ತಾರನೆಯ ಸರ್ಗವು ಮುಗಿಯಿತು

ಅರವತ್ತೇಳನೆಯ ಸರ್ಗ

ಪುನಃ ಹನುಮಂತನು ಸೀತೆಯ ಸಂದೇಶವನ್ನು ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಹೇಳಿದುದು

ಮಹಾನುಭಾವನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು, ಹನುಮಂತನು ಸೀತಾದೇವಿಯು ಹೇಳಿದ ಮಾತುಗಳೆಲ್ಲ ವನ್ನು ಅವಳ ಮಾತಿನಲ್ಲೇ ಹೇಳತೊಡಗಿದನು ॥ 1 ॥

ಓ ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠಾ! ಹಿಂದೆ ನೀನು ಚಿತ್ರಕೂಟದಲ್ಲಿದ್ದಾಗ ಜರುಗಿದ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ನಿನ್ನ ನೆನಪಿಗಾಗಿ ಹೇಗೆ ನಡೆಯಿತೋ ಹಾಗೇ ಹೇಳಿರುವಳು. ॥2॥ ಒಮ್ಮೆ ನಿನ್ನೊಡನೆ ಸುಖವಾಗಿ ಮಲಗಿದ್ದ ಜಾನಕಿಯು, ನೀನು ಏಳುವ ಮೊದಲೇ ಎದ್ದುಬಿಟ್ಟಿದ್ದಳು. ಆಗ ಒಂದು ಕಾಗೆಯು ಅನಿರೀಕ್ಷಿತವಾಗಿ ಹಾರಿ ಬಂದು ಸೀತಾದೇವಿಯ ವಕ್ಷಸ್ಥಳವನ್ನು ಗಾಯ ಗೊಳಿಸಿತು, ॥3॥ ಭರತಾಗ್ರಜನೇ! ಪರ್ಯಾಯವಾಗಿ ಮಲಗುವ ಈ ಕ್ರಮವನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ ನೀನು ಅವಳ ತೊಡೆಯ ಮೇಲೆ ತಲೆಯಿಟ್ಟು ಮಲಗಿದೆಯಂತೆ. ಆ ಕಾಗೆಯು ಪುನಃ ಬಂದು ಸೀತೆಗೆ ತೊಂದರೆ ಕೊಡತೊಡಗಿತು. ॥4॥ ಆ ಕಾಗೆಯು ಬಾರಿ-ಬಾರಿಗೆ ಸಮೀಪಕ್ಕೆ ಬಂದು ಅವಳನ್ನು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಗಾಯಗೊಳಿಸಿತು. ಆಗ ಗಾಯದಿಂದ ಹರಿಯುತ್ತಿದ್ದ ರಕ್ತದ ಸ್ಪರ್ಶದಿಂದ ನೀನು ಎಚ್ಚರಗೊಂಡೆ. ॥5॥ ಶತ್ರುಸಂಹಾರಕನಾದ ಎಲೈ ರಾಮಾ! ಆ ಕಾಗೆಯಿಂದ ಪದೇ-ಪದೇ ಬಾಧೆಪಡುತ್ತಿದ್ದ ಸೀತಾದೇವಿಯು, ಸುಖವಾಗಿ ಮಲಗಿದ್ದ ನಿನ್ನನ್ನು ಎಚ್ಚರಿಸಿದಳು. ॥ 6 ॥

ಎಲೈ ಮಹಾಬಾಹುವೇ! ವಕ್ಷಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಗಾಯಗೊಂಡ ಸೀತೆಯನ್ನು ನೋಡಿದ ನೀನು, ರೊಚ್ಚಿಗೆದ್ದ ವಿಷಸರ್ಪ ದಂತೆ ಬುಸುಗುಟ್ಟುತ್ತಾ ನೀನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದೆಯಂತೆ. ॥7॥ ಎಲೈ ಭಯಸ್ವಭಾವದವಳೇ! ನಿನ್ನ ವಕ್ಷಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಉಗುರು ಗಳಿಂದ ಗಾಯಮಾಡಿದವರು ಯಾರು? ಕೋಪಗೊಂಡ ಐದು ಹೆಡೆಯ ಸರ್ಪದೊಡನೆ ಆಟವಾಡುವವರಾರು? ॥8॥ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಸುತ್ತಲೂ ದೃಷ್ಟಿಹರಿಸಿದಾಗ ರಕ್ತಸಿಕ್ತವಾದ ನಖಗಳಿಂದ ಒಡಗೊಂಡ ಒಂದು ಕಾಗೆಯು ಇದಿರಲ್ಲೇ ಕುಳಿತಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡೆಯಂತೆ. ॥9॥ ಪಕ್ಷಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ, ವಾಯುವೇಗದಿಂದ ಸಂಚರಿಸುವ ಆ ಕಾಗೆಯು ಇಂದ್ರಕುಮಾರನಾದ ಜಯಂತನು. ನೀನು ನೋಡುತ್ತಿರುವಂತೆ ಅದು ಬೇರೆ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಹಾರಿಹೋಯಿತು. ॥10॥ ಎಲೈ ಮಹಾಬಾಹುವೇ! ಪ್ರಜ್ಞಾವಂತರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದವನೇ! ಕೋಪದಿಂದ ಆ ವಾಯಸವನ್ನು ದುರುಗಟ್ಟಿ ನೋಡುತ್ತಾ ನೀನು, ಸೀತಾದೇವಿಗೆ ಅಪಕಾರವನ್ನು ಎಸಗಿದವನನ್ನು ಕ್ರೂರವಾಗಿ ಶಿಕ್ಷಿಸಲು ಮನಮಾಡಿದೆ. ॥11॥ ಆಗ ಆಸನದಿಂದ ಒಂದು ದರ್ಭೆಯನ್ನು ಕಿತ್ತುಕೊಂಡು ಅದನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರವಾಗಿ ಮಂತ್ರಿಸಿ ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದೆ. ಆ ದರ್ಭಾಸ್ತ್ರವು ದೇದೀಪ್ಯಮಾನವಾಗಿ ಕಾಲಾಗ್ನಿಯಂತೆ ಉರಿಯುತ್ತಾ, ಕಾಗೆಯು ಹೋದ ದಿಕ್ಕಿನತ್ತ ಮುಖಮಾಡಿತು. ॥12॥ ಪ್ರಜ್ವಲಿಸುತ್ತಿರುವ ದರ್ಭೆಯನ್ನು (ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರವನ್ನು) ನೀನು ಕಾಗೆಯ ಮೇಲೆ ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದಾಗ ಆ ಅಸ್ತ್ರವು ಬೆಂಕಿಯನ್ನು ಉಗುಳುತ್ತಾ ಕಾಗೆಯನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿತು. ॥13॥ ಆ ಇಷಿಕಾಸ್ತ್ರವು ಅಟ್ಟಿಸಿಕೊಂಡು ಬರುವಾಗ ವಾಯಸಕ್ಕೆ ತಂದೆಯಾದ ಇಂದ್ರನೂ, ದೇವತೆಗಳೂ, ಮಹರ್ಷಿಗಳೂ ಅವನಿಗೆ ಆಶ್ರಯಕೊಡದೇ ಹೊರದಬ್ಬಿದರು. ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ತಿರುಗಿದರೂ, ಅದಕ್ಕೆ ರಕ್ಷಿಸುವವರು ಯಾರೂ ದೊರೆಯಲಿಲ್ಲ. ॥14॥ ಎಲೈ ಶತ್ರುಸಂಹಾರಕಾ! ಆ ಕಾಗೆಯು ಪ್ರಾಣಭಯದಿಂದ ಕೊನೆಗೆ ನೀನಿದ್ದಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿತು. ಅನನ್ಯ ಶರಣ್ಯನಾದ ನಿನಗೆ ಶರಣಾಗಿ ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದು ಮೊರೆಯಿಟ್ಟಿತು. ಕಾಕುಸ್ಥನಾದ ಎಲೈ ರಘುರಾಮ! ಆ ಕಾಗೆಯು ವಧೆಗೆ ಯೋಗ್ಯವಾಗಿದ್ದರೂ ಕನಿಕರದಿಂದ ನೀನು ಅದನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಿದೆ.

॥15-16॥ ಬಿಟ್ಟ ಅಸ್ತ್ರವು ನಿಷ್ಫಲವಾಗದೆಂದು ನೀನು ಕಾಗೆಗೆ ಹೇಳಿ ಅದರ ಬಲಗಣ್ಣನ್ನು ಆ ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರಕ್ಕೆ ಗುರಿಯಾಗಿಸಿ, ಒಂದು ಕಣ್ಣನ್ನು ವಿನಾಶಗೊಳಿಸಿದೆ. ॥17॥ ಎಲೈ ರಾಮನೇ! ಆ ವಾಯಸವು ನಿನಗೂ, ದಶರಥ ಮಹಾರಾಜನಿಗೂ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ನಿನ್ನ ಅನುಮತಿಯನ್ನು ಪಡೆದು ತನ್ನ ವಾಸಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಹೊರಟು ಹೋಯಿತು. ॥ 18 ॥

ರಾಘವಾ! ಸೀತಾದೇವಿಯು ನೆನಪಿಗಾಗಿ ಈ ಕಥೆಯನ್ನು ಹೇಳಿ, ನನ್ನನ್ನು ಇಂತು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದಳು - ಅಸ್ತ್ರವಿದ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಕೋವಿದನೂ, ಶ್ರೇಷ್ಠನೂ, ಬಲಶಾಲಿಯೂ, ಉತ್ತಮಶೀಲ ಸಂಪನ್ನನೂ ಆದ ಶ್ರೀರಾಮನು ರಾಕ್ಷಸರ ಮೇಲೆ ಅಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಏಕೆ ಪ್ರಯೋಗಿಸುವುದಿಲ್ಲ? ॥19॥ ನಾಗಗಳಾಗಲೀ, ಗಂಧರ್ವರಾಗಲೀ, ಅಸುರರಾಗಲೀ, ದೇವತೆಗಳಾಗಲೀ, ಇವರೆಲ್ಲರೂ ಸೇರಿದರೂ ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಎದುರಿಸಲು ಸಮರ್ಥರಲ್ಲ. ॥20॥ ಮಹಾಪರಾಕ್ರಮಶಾಲಿಯಾದ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ನನ್ನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಕೊಂಚವಾದರೂ ಕನಿಕರವಿರುವುದಾದರೆ, ನಿಶಿತವಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಈಗಲೇ ರಾವಣನನ್ನು ಸಂಹರಿಸಲೀ. ॥21॥ ಶತ್ರುಭಯಂಕರನೂ, ನರೋತ್ತಮನೂ, ರಘುವಂಶಜನೂ ಆದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಾದರೂ ಅಣ್ಣನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಡೆದು ನನ್ನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ಏಕೆ ಬರುತ್ತಿಲ್ಲ? ॥22॥ ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠರೂ, ಶಕ್ತಿವಂತರೂ, ವಾಯು-ಅಗ್ನಿಗಳ ತೇಜಸ್ಸಿಗೆ ಸಮಾನರಾದವರೂ, ದೇವತೆಗಳಿಂದಲೂ ಎದುರಿಸಲು ಅಸಾಧ್ಯರಾದ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ನನ್ನನ್ನೇಕೆ ಉಪೇಕ್ಷಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ? ॥23॥ ನನ್ನ ಅಪಾರವಾದ ದುಷ್ಕೃತಿಯ ಫಲವೇ ಈ ನನ್ನ ದುಃಸ್ಥಿತಿಗೆ ಕಾರಣವಾಗಿರಬೇಕು. ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವೇ ಇಲ್ಲ. ಶತ್ರುತಾಪಕ ರಾದ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಒಬ್ಬೊಬ್ಬರೂ ಸರ್ವಸಮರ್ಥರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಆದರೆ ಇಬ್ಬರೂ ಜೊತೆಗಿದ್ದರೂ ನನ್ನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ಏಕೆ ಉದಾಸೀನರಾಗಿದ್ದಾರೆ? ॥ 24 ॥

ರಾಘವಾ! ಕಂಬನಿದುಂಬಿದ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದ ವೈದೇಹಿಯ ಈ ಕರುಣಾಜನಕವಾದ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ, ಆರ್ಯೆಯಾದ ಅವಳಿಗೆ ನಾನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದೆನು. ॥25॥ ‘‘ದೇವೀ ! ನಾನು ಸತ್ಯದ ಮೇಲೆ ಆಣೆಯಿಟ್ಟು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ. ನಿನ್ನ ವಿರಹಶೋಕದಿಂದಾಗಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ನಿದ್ರಾಹಾರಗಳಿಂದಲೂ ವಿಮುಖನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನು ದುಃಖಿಸುತ್ತಿದ್ದರೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ ದುಃಖದಿಂದ ಪರಿತಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ॥26॥ ಹೇಗೋ ದೈವಯೋಗದಿಂದ ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ನೋಡಿದೆನು. ಆದುದ ರಿಂದ ದುಃಖಿಸಲು ಇದು ಸಮಯವಲ್ಲ. ಈ ಮುಹೂರ್ತದಲ್ಲೇ ನೀನು ಈ ಎಲ್ಲ ದುಃಖಗಳ ಕೊನೆಯನ್ನು ಕಾಣುವೆ. ॥27॥ ಪೂಜ್ಯರೂ, ರಾಜಕುಮಾರರೂ ಆದ ಆ ನರವರರಿಬ್ಬರೂ ನಿನ್ನ ದರ್ಶನಪಡೆಯಲು ಕಾತುರರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಅವರು ಶತ್ರುವಾದ ರಾವಣನನ್ನು ಅವನ ಪರಿವಾರವನ್ನೂ ಸಮರಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ಸಂಹರಿಸಿ, ಲಂಕೆಯನ್ನು ಭಸ್ಮಮಾಡಿ ಬಿಡುವರು. ಅಮ್ಮಾ! ಶ್ರೀರಾಮನು ನಿನ್ನನ್ನು ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗುವುದು ಸತ್ಯವು. ॥28-29॥ ತಾಯೀ! ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ಸಂದರ್ಶಿಸಿ ಬಂದಿರುವಬಗ್ಗೆ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಪ್ರೀತಿಯನ್ನು ಊಂಟುಮಾಡುವ ಹಾಗೂ ನೆನಪನ್ನು ಕೊಡುವ ಯಾವುದಾದರೂ ಅಭಿಜ್ಞಾನವನ್ನು ನನಗೆ ಕೊಡು ಎಂದು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿದಾಗ, ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಯಾದ ರಾಘವಾ! ಸೀತಾದೇವಿಯು ಸುತ್ತಲೂ ಕಣ್ಣು ಹಾಯಿಸಿ, ತನ್ನ ಶಿರೋಭೂಷಣವಾದ ಈ ಅಮೂಲ್ಯವಾದ ಚೂಡಾಮಣಿಯನ್ನು ಸೆರಗಿನ ಗಂಟಿನಿಂದ ಹೊರ ತೆಗೆದು ನನಗೆ ಕೊಟ್ಟಳು. ॥30-31॥ ರಾಘವಾ! ನಿನ್ನ ಸಲುವಾಗಿ ಆ ದಿವ್ಯಮಣಿಯನ್ನು ಪಡೆದು, ಪೂಜ್ಯಳಾದ
ಆ ದೇವಿಗೆ ಸಾಷ್ಟಾಂಗ ನಮಸ್ಕಾರ ಮಾಡಿ ಅಲ್ಲಿಂದ ಹೊರಡಲನುವಾದೆನು. ॥32॥ ಉತ್ಸಾಹದಿಂದ ಮರಳಿ ಪ್ರಯಾಣಕ್ಕೆ ಉತ್ಸುಕನಾಗಿ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ದಾಟಲು ಶರೀರವನ್ನು ದೊಡ್ಡದಾಗಿ ಬೆಳೆಸಿಕೊಂಡಿದ್ದ ನನ್ನನ್ನು ನೋಡಿ, ಆ ಸಾಧ್ವಿಯಾದ ಸೀತಾದೇವಿಯು ಪುನಃ ಇಂತೆಂದಳು. ॥33॥ ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಸೀತಾದೇವಿಯ ಕಣ್ಣುಗಳಲ್ಲಿ ನೀರು ತುಂಬಿಕೊಂಡಿತ್ತು. ಆಕೆಯು ದೀನಳಾಗಿದ್ದಳು. ಕಣ್ಣೀರ ಸುರಿಸುತ್ತಿದ್ದುದರಿಂದ ಅವಳ ಮಾತು ಗದ್ಗದವಾಗಿತ್ತು. ನಾನು ಹೊರಟುಬಿಡುವೆನೆಂದು ಗಾಬರಿಗೊಂಡು, ಅತಿಯಾಗಿ ಪರಿತಪಿಸುತ್ತಾ ನನ್ನೊಡನೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಳು - ಎಲೈ ಕಪೀಶ್ವರನೇ! ನೀನೇ ಭಾಗ್ಯಶಾಲಿಯೂ. ಮಹಾಬಾಹುವೂ, ಕಮಲಾಕ್ಷನೂ ಆದ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು, ಭುಜಬಲಸಂಪನ್ನನೂ, ಯಶಸ್ವಿಯೂ, ನನ್ನ ಮೈದುನನೂ ಆದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ನೀನು ಬೇಗನೇ ದರ್ಶಿಸಲಿರುವೆ. ಆ ಭಾಗ್ಯವೂ ನನಗಿಲ್ಲ. ॥34-35॥ ಸೀತೆಯು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ನಾನು ಅವಳಲ್ಲಿ ಈ ವಿಧವಾಗಿ ನುಡಿದೆನು - ಎಲೈ ಜಾನಕೀದೇವೀ! ಶಿಘ್ರವಾಗಿ ನನ್ನ ಬೆನ್ನಮೇಲೆ ಕುಳಿತುಕೊ. ಮಹಾತ್ಮಳೇ! ಕಪ್ಪಾದ ಕಣ್ಣುಳ್ಳವಳೇ! ನಿನ್ನನ್ನು ವೇಗವಾಗಿ ಕೊಂಡುಹೋಗುವೆನು. ನೀನು ಸ್ವಾಮಿಯಾದ ಶ್ರೀರಾಮ ಚಂದ್ರನನ್ನೂ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನೂ, ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಇಂದೇ ದರ್ಶಿಸಬಹುದು. ॥36-37॥ ನನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಆ ದೇವಿಯು ಇಂತೆಂದಳು ಎಲೈ ವಾನರೋತ್ತಮಾ! ನಾನಾಗಿಯೇ ನಿನ್ನ ಬೆನ್ನಿನಮೇಲೆ ಕುಳಿತುಬರುವುದು ಧರ್ಮವಲ್ಲ. ಮಹಾವೀರನೇ! ಕಾಲವು ಪ್ರತಿಕೂಲವಾದಾಗ ಪೀಡಿತಳಾದ ನನ್ನ ಶರೀರವನ್ನು ಹಿಂದೆ ರಾಕ್ಷಸನಾದ ರಾವಣನು ಮುಟ್ಟಿದ್ದು ನಿಜ. ಅಂತಹ ದುಃಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ನಿಸ್ಸಹಾಯಕಳಾದ ನಾನು ಏನುತಾನೇ ಮಾಡಬಹುದು. ॥38-39॥ ‘‘ಎಲೈ ಕಪಿವರಾ! ಆ ರಾಜಕುಮಾರರಿಬ್ಬರೂ ಇರುವಲ್ಲಿಗೆ ನೀನೊಬ್ಬನೇ ಬೇಗ ಹೋಗು’’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಮರಳಿ ಅವಳು ನನ್ನ ಬಳಿ ಒಂದು ಸಂದೇಶ ವನ್ನು ಕಳಿಸಿರುವಳು. ॥40॥ ಎಲೈ ಮಾರುತಿಯೇ! ಸಿಂಹ ಪರಾಕ್ರಮಿಗಳಾದ ಆ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಕ್ಷೇಮ ಸಮಾಚಾರವನ್ನು ನಾನು ಕೇಳಿದೆನೆಂದು ಹೇಳು. ಹಾಗೆಯೇ ಸುಗ್ರೀವನಲ್ಲಿಯೂ, ಅವನ ಅಮಾತ್ಯರಲ್ಲಿಯೂ, ಇತರರೆಲ್ಲರಲ್ಲಿಯೂ ಕುಶಲಪ್ರಸ್ತಾಪವನ್ನು ಕೇಳಿದೆನೆಂದು ಹೇಳು. ॥40- 41॥ ಮಹಾಬಾಹುವಾದ ಶ್ರೀರಾಮನು ನನ್ನನ್ನು ಈ ದುಃಖಸಮುದ್ರದಿಂದ ಬೇಗನೇ ಪಾರುಮಾಡುವಂತೆ ನೀನು ಅವನಿಗೆ ಹೇಳಿ ಸಮಾಧಾನಮಾಡು. ॥ 42 ॥

ಎಲೈ ವಾನರವೀರನೇ! ನನ್ನ ಈ ಇರುವಿಕೆಯನ್ನು, ದುಃಖಾತಿರೇಕ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು, ಈ ರಾಕ್ಷಸ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಭಯಪಡಿಸುವ ವಿಷಯವನ್ನು ನೀನು ಶ್ರೀರಾಮನ ಬಳಿಗೆ ಹೋದಾಕ್ಷಣವೇ ತಿಳಿಸು. ನಿನ್ನ ಪ್ರಯಾಣವು ಮಂಗಳಾಗಲೀ. ॥ 43 ॥

ರಾಜಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ರಾಘವಾ! ರಾವಣನಿಂದ ಅಶೋಕ ವನದಲ್ಲಿ ಬಂಧಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿರುವ ಪೂಜ್ಯಳಾದ ಸೀತಾದೇವಿಯು ಈ ಎಲ್ಲ ವಿಷಯಗಳನ್ನು (ನಿನಗೆ ತಿಳಿಸಲು)ವಿಷಾದದಿಂದ ನನ್ನೊಡನೆ ಹೇಳಿದಳು. ಇವೆಲ್ಲವನ್ನು ನೀನು ಗಮನಿಸಿ, ಸೀತಾದೇವಿಯು ಜೀವಿಸಿದ್ದು ಭದ್ರವಾಗಿರುವಳೆಂಬ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಸವನ್ನಿಡು. ॥ 44 ॥

ಇತ್ಯಾರ್ಷೇ ಶ್ರೀಮದ್ರಾಮಾಯಣೇ ವಾಲ್ಮೀಕೀಯೇ ಆದಿಕಾವ್ಯೇ ಸುಂದರಕಾಂಡೇ ಸಪ್ತಷಷ್ಠಿತಮಃ ಸರ್ಗಃ ॥ 67 ॥

ಮಹರ್ಷಿವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆದಿಕಾವ್ಯವಾದ ಶ್ರೀಮದ್ರಾಮಾಯಣದ ಸುಂದರಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಅರವತ್ತೇಳನೆಯ ಸರ್ಗವು ಮುಗಿಯಿತು

ಅರವತ್ತೆಂಟನೆಯ ಸರ್ಗ

ಸೀತೆಯ ಸಂದೇಹವನ್ನು ನಿವಾರಿಸಿದ ಬಗೆಯನ್ನು ಹನುಮಂತನು ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಹೇಳಿದುದು

ಹನುಮಂತನು ಶ್ರೀರಾಮನಲ್ಲಿ ಪುನಃ ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ - ಎಲೈ ನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ನಿನಗೆ ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಇರುವ ಪ್ರೇಮಾದರಗಳನ್ನು, ಸೌಹಾರ್ದವನ್ನು ನೋಡಿ, ಆ ದೇವಿಯು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಆದರದಿಂದ ಪುನಃ ಇಂತೆಂದಳು - ॥1॥ ‘‘ಎಲೈ ಹನುಮಂತನೇ! ದಶರಥಕುಮಾರನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ರಾವಣನನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿ ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ನನ್ನನ್ನು ಕರೆದೊಯ್ಯುವಂತೆ ಅವನಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಹೇಳು. ॥ 2 ॥

ಮಹಾವೀರಾ! ಶತ್ರುಸಂಹಾರಕಾ! ನಿನಗೆ ಸಮ್ಮತವಾದರೆ ಒಂದು ದಿನದ ಮಟ್ಟಿಗಾದರೂ ಇಲ್ಲಿ ಇರು. ಯಾವುದಾದರೊಂದು ರಹಸ್ಯ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಪಡೆದು ನಾಳೆ ಹೊರಡಬಹುದು. ॥3॥ ಎಲೈ ಪರಾಕ್ರಮಶಾಲಿಯೇ! ನೀನು ಇಲ್ಲೇ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ಇದ್ದರೆ ಮಂದಭಾಗ್ಯಳಾದ ನನಗೆ ಈ ಅಂತ್ಯವಿಲ್ಲದ ಶೋಕವು ಒಂದು ಕ್ಷಣಕಾಲವಾದರೂ ದೂರಾಗಬಹುದು. ॥4॥ ಪರಾಕ್ರಮಶಾಲಿಯಾದ ನೀನು ಹೋಗಿ, ಮರಳಿ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬರುವವರೆಗೆ ನನ್ನ ಪ್ರಾಣಗಳು ಉಳಿಯುವುದು ಸಂದೇಹಾಸ್ಪದವೇ. ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವೇ ಇಲ್ಲ. ॥ 5 ॥ ಎಲೈ ಮಹಾವೀರನೇ ! ನೀನು ಇಲ್ಲಿಂದ ಹೋದೊಡನೆ ನಿನ್ನ ದರ್ಶನ ಭಾಗ್ಯವು ನನಗೆ ದೂರವಾಗುವುದು. ಅದರಿಂದ ಈಗಿರುವ ದುಃಖವು ಇಮ್ಮಡಿ ಯಾಗುವುದು. ಅದು ಇನ್ನೂ ನನ್ನನ್ನು ಬಾಧಿಸುವುದು. ಆ ವಿಧವಾಗಿ ನನ್ನ ದುಃಖ ಪರಂಪರೆಯು ಹೆಚ್ಚುತ್ತಾ ಹೋದೀತು. ॥ 6 ॥ ಎಲೈ ಕಪಿವರಾ ! ನೀನು ಸರ್ವಸಮರ್ಥನೇ. ನಿನ್ನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಸಂದೇಹವೇ ಇಲ್ಲ. ಆದರೆ ನಿನಗೆ ಸಹಾಯಕ ರಾದ ಭಲ್ಲೂಕ-ವಾನರರ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಸಂದೇಹವೇ ಕಾಡುತ್ತಿದೆ. ದಾಟಲಶಕ್ಯವಾದ ಈ ಮಹೋದಧಿಯನ್ನು ಆ ವಾನರ-ಭಲ್ಲೂಕ ಸೈನ್ಯವು, ಆ ದಶರಥ ಕುಮಾರ ರೀರ್ವರು ಹೇಗೆ ದಾಟುವರು? ॥7-8॥ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿರುವ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಗರುಡ, ವಾಯು ಮತ್ತು ನೀನು ಹೀಗೆ ಮೂವರಿಗೇ ಮಾತ್ರ ಮಹಾಸಮುದ್ರವನ್ನು ದಾಟುವ ಶಕ್ತಿಯಿದೆಯೆಂದು ನಾನು ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ. ॥9॥ ಕಾರ್ಯಸಾಧಕರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಎಲೈ ಮಹಾವೀರಾ! ಆದ್ದರಿಂದ ದಾಟಲು ಇಷ್ಟು ಅಶಕ್ಯವಾದ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ದಾಟುವ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ನೀನು ಯಾವ ಉಪಾಯವನ್ನು ಆಲೋಚಿಸಿರುವೆ? ತಿಳಿಸು. ॥10॥ ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿ ನನ್ನನ್ನು ವಿಮೋಚನೆಗೊಳಿಸುವ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಸಾಧಿಸಲು ನೀನೋರ್ವನೇ ಸಾಕು. ಆದರೆ ಹೀಗೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ನಿನಗೆ ಯಶಸ್ಸು ಲಭಿಸೀತು. ನನಗಾಗಲೀ, ಶ್ರೀರಾಮನಿಗಾಗಲೀ ಯಶಸ್ಸು ಲಭಿಸಲಾರದು. ॥11॥ ಶ್ರೀರಾಮನು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ರಾವಣನನ್ನೂ, ಅವನ ಸಮಸ್ತ ಬಲವನ್ನೂ ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ಸಂಹರಿಸಿ ವಿಜೇತನಾಗಿ, ನನ್ನನ್ನು ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋದರೆ ಅದು ಆ ಪ್ರಭುವಿಗೂ, ನನಗೂ ಯಶಸ್ಕರವು. ॥ 12 ॥ ಆ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಭಯಪಟ್ಟು ರಾಕ್ಷಸನಾದ ರಾವಣನು ವಂಚನೆಯಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ಅರಣ್ಯ ದಿಂದ ಅಪಹರಿಸಿ ತಂದನು. ಈಗ ಆ ರಾಮನು ಹಾಗೆ ಮಾಡಕೂಡದು. ತಾನು ಸ್ವತಃ ಬಾರದೆ ಹನುಮಂತನ ಮೂಲಕ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುವುದು ಆತನು ಸಹಿಸನು. ಏಕೆಂದರೆ ಆತನು ವೀರನು. ನಾನು ವೀರಪತ್ನಿಯು. ॥13॥ ಶ್ರೀರಾಮನು ತನ್ನ ಬಲದಿಂದ ಶತ್ರುಬಲವನ್ನು ಧೂಳಿಪಟವೆಸಗಿ, ಲಂಕೆಯನ್ನು ನಿರ್ನಾಮಗೈದು ನನ್ನನ್ನು ಸ್ವಯಂ ಅವನು ಕರಕೊಂಡುಹೋದರೆ ಅದು ಆ ವೀರನಿಗೆ ತಕ್ಕುದಾದುದು. ॥ 14 ॥ ರಣವೀರನೂ, ಮಹಾತ್ಮನೂ ಆದ ಶ್ರೀರಾಮನ ಪರಾಕ್ರಮಕ್ಕೆ ತಕ್ಕುದಾದ ಕಾರ್ಯಸಾಧನೆಯ ರೀತಿಯನ್ನು ನೀನು ರೂಪಿಸಬೇಕು. ॥ 15 ॥

ರಾಘವಾ! ಅರ್ಥವತ್ತಾದ ಮತ್ತು ಯುಕ್ತಿಯುಕ್ತವಾದ ಸೀತಾದೇವಿಯ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ನಾನು ಕೊನೆಯದಾಗಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದೆ ॥ 16 ॥

ಅಮ್ಮಾ! ವಾನರ-ಭಲ್ಲೂಕ ಸೈನ್ಯಗಳಿಗೆ ಒಡೆಯನೂ, ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠನೂ, ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಯೂ ಆದ ಸುಗ್ರೀವನು ನಿನ್ನನ್ನು ಶ್ರೀರಾಮನ ಬಳಿಗೆ ಸೇರಿಸುವಲ್ಲಿ ದೃಢವಾಗಿ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿಕೊಂಡಿರುವನು. ॥17॥ ಮಹಾಪರಾಕ್ರಮ ವಂತರಾದ, ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಗಳಾದ ವಾನರರು ಸುಗ್ರೀವನ ಆಜ್ಞೆಗೆ ಬದ್ಧರಾಗಿರುವರು. ಅವರು ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸಂಕಲ್ಪ ಉಂಟಾಗುತ್ತಲೇ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಆಗಮಿಸುವರು. ॥ 18 ॥ ಆ ವಾನರರು ಆಕಾಶದಲ್ಲಾಗಲೀ, ಪಾತಾಳದಲ್ಲಾಗಲೀ, ಭೂಮಿಯ ಮೇಲಾಗಲೀ ನಿರಾತಂಕವಾಗಿ ಸಂಚರಿಸ ಬಲ್ಲರು. ಅಮಿತ ತೇಜಶ್ಶಾಲಿಯಾದ ಆ ವಾನರರು ಎಂತಹ ಘನಕಾರ್ಯವಾದರೂ ಅನಾಯಾಸವಾಗಿ ಮಾಡಬಲ್ಲರು. ॥19॥ ಮಹಾಭಾಗ್ಯಶಾಲಿಗಳೂ, ಹೆಚ್ಚಿನ ಬಲಶಾಲಿಗಳೂ, ವಾಯುಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವವರೂ ಆದ ಆ ವಾನರರು ಅನೇಕ ಬಾರಿ ಈ ಭೂಮಂಡಲವನ್ನು ಸುತ್ತಿ ಬಂದಿರುವರು. ॥20॥ ನನಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾದ ಪರಾಕ್ರಮಿಗಳೂ, ನನಗೆ ಸಮಾನರಾದವರೂ, ಸುಗ್ರೀವನ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ವಾನರರಿದ್ದಾರೆ. ಆದರೆ ನನಗಿಂತ ಕಡಿಮೆ ಪರಾಕ್ರಮವುಳ್ಳವರೂ ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ. ॥21॥ ಕಡಿಮೆ ಬಲವಿರುವ ನಾನೇ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿರುವಾಗ ಮಹಾಬಲಿಷ್ಠರಾದ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠರ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಹೇಳುವುದೇನಿದೆ? ಇಂತಹ ಸಾಮಾನ್ಯವಾದ ಕಾರ್ಯಗಳಿಗೆ ರಾಜರು ಶ್ರೇಷ್ಠರಾದವರನ್ನು ಯಾವಾಗಲೂ ಕಳಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಸಾಮಾನ್ಯ ಜನರನ್ನೇ ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾರೆ. (ಇಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನ ವಿನಯ, ದಾಸತ್ವ, ಪ್ರಕಟವಾಗಿ ಸೀತೆಗೆ ಭರವಸೆ ಹುಟ್ಟಿಸಿದುದು.) ॥ 22 ॥ ದೇವಿ! ಇನ್ನು ತಮ್ಮ ಪರಿತಾಪವನ್ನು ಬಿಡಿರಿ. ನಿಮ್ಮ ದೈನ್ಯವು ದೂರವಾಗಲಿ. ಆ ವಾನರರೆಲ್ಲರೂ ಒಂದೇ ನೆಗೆತಕ್ಕೆ ಲಂಕೆಗೆ ಬರುತ್ತಾರೆ. ॥ 23 ॥

ಮಹಾಭಾಗ್ಯಶಾಲಿನಿಯೇ! ಉದಯಿಸುತ್ತಿರುವ ಸೂರ್ಯ ಚಂದ್ರರಂತೆ ತೇಜೋಮೂರ್ತಿಗಳಾದ ನರೇಂದ್ರರಾದ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ನನ್ನ ಭುಜಗಳ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತುಕೊಂಡು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬರುತ್ತಾರೆ. ॥24॥ ಶತ್ರುಸೂದನನೂ, ಸಿಂಹ ಪರಾಕ್ರಮಿಯೂ ಆದ ರಾಮಚಂದ್ರಪ್ರಭುವನ್ನು ಮತ್ತು ಧನುಷ್ಪಾಣಿಯಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣಸ್ವಾಮಿಯನ್ನು ಲಂಕಾದ್ವೀಪದಲ್ಲಿ ಬಂದು ನಿಲ್ಲುವುದನ್ನು ಬೇಗನೇ ಕಾಣುವೆ. ॥25॥ ನಖಗಳೂ, ದಂತಗಳೂ ಆಯುಧವುಳ್ಳವರೂ ಹುಲಿ-ಸಿಂಹಗಳಂತೆ ಪರಾಕ್ರಮ ಶಾಲಿಗಳೂ, ಮಹಾವೀರರೂ, ಗಜೇಂದ್ರನಂತೆ ಮಹಾಕಾಯರೂ, ಬಲಶಾಲಿಗಳೂ ಆದ ವಾನರ ರನ್ನು ಬೇಗನೇ ಇಲ್ಲಿ ನೀನು ನೊಡಲಿರುವೆ.(ಈಗ ಶ್ರೀರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಇಬ್ಬರೇ ಆಗಿರದೆ ಇಂತಹ ಭಾರೀ ಸುಗ್ರೀವನ ಸೇನೆಯು ಅವರ ಸಹಾಯಕ್ಕಿದೆ. ಈ ಸೈನ್ಯಕ್ಕೆ ಯಾವುದೇ ಆಹಾರದ, ಅಸ್ತ್ರಶಸ್ತ್ರಗಳ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇಲ್ಲ.) ॥26॥ ಪರ್ವತ ಸದೃಶರಾದ ಹಾಗೂ ಮೇಘಸದೃಶರಾದ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠರೂ ಲಂಕಾದ್ವೀಪದಲ್ಲಿರುವ ಮಲಯ ಪರ್ವತದ ತಪ್ಪಲುಗಳಲ್ಲಿ ಮಾಡಿವ ಗರ್ಜನೆಯನ್ನು ನೀನು ಬಹಳ ಬೇಗನೇ ಕೇಳಲಿರುವೆ. ॥27॥ ವನವಾಸವನ್ನು ಮುಗಿಸಿ ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ನಿನ್ನೊಡನೆ ಪಟ್ಟಾಭಿಷಿಕ್ತನಾಗುವ, ಶತ್ರುಮರ್ದನನಾದ, ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ನೀನು ಕ್ಷಿಪ್ರವಾಗಿ ಸಂದರ್ಶಿಸುವೆ. ॥28॥ ರಾಘವಾ! ನಾನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು, ನಿನ್ನ ವಿರಹ ಶೋಕದಲ್ಲಿದ್ದರೂ, ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಪೀಡಿತಳಾಗಿದ್ದರೂ, ಸಾಧ್ವಿಯಾದ ಮೈಥಿಲಿದೇವಿಯೂ ಹೆಚ್ಚಾದ ಪರಿತಾಪಪಡುತ್ತಿದ್ದರೂ, ನಿನ್ನ ಬಲಪರಾಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಹೊಗಳುತ್ತಾ, ಅವಳಿಗೆ ತೃಪ್ತಿಕರವಾದ, ಶುಭಸೂಚಕವಾದ ನನ್ನ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ, ಅವಳು ಮನಶ್ಶಾಂತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದಳು.॥19॥

ಇತ್ಯಾರ್ಷೇ ಶ್ರೀಮದ್ರಾಮಾಯಣೇ ವಾಲ್ಮೀಕೀಯೇ ಆದಿಕಾವ್ಯೇ ಸುಂದರಕಾಂಡೇ ಅಷ್ಟಷಷ್ಠಿತಮಃ ಸರ್ಗಃ ॥ 68 ॥

ಮಹರ್ಷಿವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆದಿಕಾವ್ಯವಾದ ಶ್ರೀಮದ್ರಾಮಾಯಣದ ಸುಂದರಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಅರವತ್ತೆಂಟನೆಯ ಸರ್ಗವು ಮುಗಿಯಿತು

ಸುಂದರಕಾಂಡವು ಸಮಾಪ್ತವಾಯಿತು.

॥ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರಾರ್ಪಣಮಸ್ತು ॥

॥ ಶ್ರೀ ಸೀತಾರಾಮಚಂದ್ರಾಭ್ಯಾಂ ನಮಃ ॥

ಯುದ್ಧ ಕಾಂಡ

ಮೊದಲನೆಯ ಸರ್ಗ

ಶ್ರೀರಾಮನು ಹನುಮಂತನನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸಿ, ಅವನನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು, ಸಮುದ್ರವನ್ನು ದಾಟುವುದು ಹೇಗೆ ಎಂದು ಚಿಂತಿತನಾದುದು

ಹನುಮಂತನು ಯಥಾವತ್ತಾಗಿ ಹೇಳಿದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನು ಬಹಳ ಸಂತೋಷಗೊಂಡು, ಈ ಪ್ರಕಾರ ಹೇಳಿದನು. ॥1॥ ಹನುಮಂತನು ಬಹಳ ದೊಡ್ಡ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಿರುವನು. ಭೂತಳದಲ್ಲಿ ಇಂತಹ ಕಾರ್ಯ ಮಾಡುವುದು ತುಂಬಾ ಕಠಿಣವಾಗಿದೆ. ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಇಂತಹ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಲು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಯೋಚಿಸು ವವನೂ ಕೂಡ ಬೇರೆ ಯಾರು ಇರಬಲ್ಲನು? ॥2॥ ಗರುಡ, ವಾಯು, ಹನುಮಂತ ಇವರನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಈ ಮಹಾಸಾಗರ ವನ್ನು ಹಾರಿಹೋಗುವವನು ಬೇರೆ ಯಾರನ್ನೂ ನಾನು ನೋಡುವುದಿಲ್ಲ. ॥3॥

ದೇವತೆ, ದಾನವ, ಯಕ್ಷ, ಗಂಧರ್ವರು, ನಾಗರು, ರಾಕ್ಷಸರು-ಇವರಲ್ಲಿ ಯಾರೂ ಆಕ್ರಮಣ ಮಾಡಲು ಅಸಂಭವವಾದ, ರಾವಣನಿಂದ ರಕ್ಷಿತವಾದ ಲಂಕೆಯನ್ನು ತನ್ನ ಪರಾಕ್ರಮದ ಭರವಸೆಯಿಂದ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ, ಜೀವಂತವಾಗಿ ಯಾರು ತಾನೇ ಹೊರಟು ಬರಬಲ್ಲನು? ॥4॥

ಹನುಮಂತನಂತೆ ಬಲ-ಪರಾಕ್ರಮವಿಲ್ಲದವನು ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಸುರಕ್ಷಿತವಾದ ಅತ್ಯಂತ ದುರ್ಜಯ ಲಂಕೆಯನ್ನು
ಯಾರು ತಾನೇ ಪ್ರವೇಶಿಸಬಲ್ಲನೇ? ॥5॥ ಹನುಮಂತನು ಸಮುದ್ರವನ್ನು ದಾಟಿದುದೇ ಮೊದಲಾದ ಕಾರ್ಯಗಳಿಂದ ತನ್ನ ಪರಾಕ್ರಮಕ್ಕನುರೂಪ ಬಲವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿ, ಓರ್ವ ನಿಜ ಸೇವಕನ ಯೋಗ್ಯ ಕಾರ್ಯ ಮಾಡಿ ಸುಗ್ರೀವನ ದೊಡ್ಡ ಕೆಲಸವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿರುವನು. ॥6॥ ದುಷ್ಕರ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಒಡೆಯನಿಂದ ನಿಯುಕ್ತನಾಗಿ, ಅದನ್ನು ಪೂರ್ಣ ಗೊಳಿಸಿ ಅದಕ್ಕೆ ಅನುಕೂಲವಾದ ಇನ್ನೊಂದು ಕಾರ್ಯವನ್ನೂ ಕೂಡ (ಮುಖ್ಯಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ವಿರೋಧ ವಲ್ಲದ) ನೆರವೇರಿಸುವ ಸೇವಕನೇ ಉತ್ತಮನೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ॥7॥

ಒಂದು ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ನಿಯುಕ್ತನಾಗಿ ಯೋಗ್ಯತೆ, ಸಾಮರ್ಥ್ಯವಿದ್ದರೂ ಸ್ವಾಮಿಯ ಮತ್ತೊಂದು ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡದವನು (ಸ್ವಾಮಿಯು ಹೇಳಿದಷ್ಟೇ ಮಾಡಿ ಮರಳುವ) ಮಧ್ಯಮ ಶ್ರೇಣಿಯ ಸೇವಕನೆಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ॥8॥ ಒಡೆಯನಿಂದ ಯಾವುದೇ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ನಿಯುಕ್ತನಾಗಿ ತನ್ನಲ್ಲಿ ಯೋಗ್ಯತೆ, ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಇದ್ದರೂ ಆ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡದವನು ಅಧಮ ಸೇವಕನೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ॥9॥

ಹನುಮಂತನು ಒಡೆಯನ ಒಂದು ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ನಿಯುಕ್ತನಾಗಿ ಜೊತೆಗೆ ಮತ್ತೊಂದು ಮಹತ್ವಪೂರ್ಣ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿ, ತನ್ನ ಗೌರವದಲ್ಲಿ ಕೊರತೆಯಾಗದಂತೆ, ಬೇರೆಯವರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಸಣ್ಣವನಾಗದೆ, ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಸಂತುಷ್ಟಗೊಳಿಸಿದನು. ॥10॥ ಇಂದು ಹನುಮಂತನು ವಿದೇಹನಂದಿನೀ ಸೀತೆಯನ್ನು ಹುಡುಕಿ, ತನ್ನ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ನೋಡಿ ಧರ್ಮಕ್ಕನುಸಾರ ನನ್ನನ್ನು, ಸಮಸ್ತ ರಘುವಂಶವನ್ನು ಮತ್ತು ಮಹಾಬಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಿರುವನು. ॥11॥

ಇಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಪ್ರಿಯ ಸಂವಾದವನ್ನು ಹೇಳಿದವನಿಗೆ ಯಾವುದಾದರೂ ಪ್ರಿಯಕಾರ್ಯ ಮಾಡದಾದೆನಲ್ಲ! ಎಂದು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸಂಕೋಚವಾಗುತ್ತಿದೆ. ಅವನಿಗೆ ಯೋಗ್ಯ ಪುರಸ್ಕಾರ ಕೊಡಲು ಇಂದು ನನ್ನ ಬಳಿ ಏನೂ ಇಲ್ಲವಲ್ಲ? ॥12॥ ಈಗ ಈ ಮಹಾತ್ಮಾ ಹನುಮಂತನಿಗೆ ನಾನು ಕೇವಲ ನನ್ನ ಗಾಢವಾದ ಆಲಿಂಗವನ್ನೇ ಕೊಡುವೆನು; ಏಕೆಂದರೆ ಇದೇ ನನ್ನ ಸರ್ವಸ್ವವಾಗಿದೆ. ॥13॥ ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾ ರಘುನಾಥನ ಸರ್ವಾಂಗವು ಪ್ರೇಮದಿಂದ ಪುಲಕಿತಗೊಂಡಿತು ಮತ್ತು ನನ್ನ ಆಜ್ಞೆಯ ಪಾಲನೆಯಲ್ಲಿ ಸಲನಾಗಿ ಮರಳಿದ ಪವಿತ್ರಾತ್ಮಾ ಹನುಮಂತನನ್ನು ಬಿಗಿದಪ್ಪಿಕೊಂಡನು. ॥14॥

ಮತ್ತೆ ಸ್ವಲ್ಪ ಹೊತ್ತು ವಿಚಾರಮಾಡಿ ರಘುವಂಶ ಶಿರೋಮಣಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ವಾನರರಾಜ ಸುಗ್ರೀವನು ಕೇಳುವಂತೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು. ॥15॥

ಬಂಧುಗಳೇ! ಸೀತಾನ್ವೇಷಣೆಯ ಕಾರ್ಯವಾದರೋ ಚೆನ್ನಾಗಿ ನೆರವೇರಿತು; ಆದರೆ ಸಮುದ್ರದ ದುಸ್ತರವನ್ನು ಯೋಚಿಸುವಾಗ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನ ಉತ್ಸಾಹ ಪುನಃ ಉಡುಗಿ ಹೋಯಿತು. ॥16॥

ಮಹಾ ಜಲರಾಶಿಯಿಂದ ತುಂಬಿದ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ದಾಟುವುದು ಬಹಳ ಕಠಿಣ ಕೆಲಸವಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ನೆರೆದಿರುವ ಈ ವಾನರರು ಸಮುದ್ರದ ದಕ್ಷಿಣ ತೀರಕ್ಕೆ ಹೇಗೆ ಹೋಗಬಲ್ಲರು? ॥17॥

ನನ್ನ ಸೀತೆಯು ಇದೇ ಸಂದೇಹವನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಗೊಳಿಸಿದ್ದಳು, ಅದರ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಈಗತಾನೇ ನಾನು ಕೇಳಿದೆ. ಈ ವಾನರರು ಸಮುದ್ರವನ್ನು ದಾಟುವ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಉಂಟಾದ ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ವಾಸ್ತವಿಕ ಉತ್ತರವೇನಿದೆ? ॥18॥

ಹನುಮಂತನಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಶತ್ರುಸೂದನ ಮಹಾಬಾಹು ಶ್ರೀರಾಮನು ಶೋಕಾಕುಲನಾಗಿ ಬಹಳ ಚಿಂತಿತ ನಾದನು. ॥19॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಮೊದಲನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥1॥

ಎರಡನೆಯ ಸರ್ಗ

ಸುಗ್ರೀವನು ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸಿದುದು

ಹೀಗೆ ಶೋಕ ಸಂತಪ್ತನಾದ ದಶರಥನಂದನ ಶ್ರೀರಾಮನಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವನು ಅವನ ಶೋಕವನ್ನು ನಿವಾರಿಸುವಂತಹ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ॥1॥ ವೀರವರನೇ! ನೀನು ಇತರ ಸಾಧಾರಣ ಮನುಷ್ಯನಂತೆ ಏಕೆ ಚಿಂತಿತನಾಗಿರುವೆ? ನೀನು ಹೀಗೆ ಚಿಂತಿಸಬಾರದು. ಕೃತಘ್ನನು ಸೌಹೃದನನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದಂತೆ ನೀನು ಈ ಸಂತಾಪವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿಬಿಡು. ॥2॥ ರಘುನಂದನ! ಸೀತೆಯ ಸಮಾಚಾರ ಸಿಕ್ಕಿದೆ ಹಾಗೂ ಶತ್ರುವಿನ ನಿವಾಸದ ಸುಳಿವು ಸಿಕ್ಕಿರುವಾಗ ನಿನ್ನ ದುಃಖ, ಚಿಂತೆಯ ಯಾವ ಕಾರಣವೂ ನನಗೆ ತೋರುವುದಿಲ್ಲ. ॥3॥ ರಘುಕುಲಭೂಷಣ! ನೀನು ಬುದ್ಧಿವಂತನೂ, ಶಾಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ತಿಳಿದವನೂ, ವಿಚಾರಕುಶಲನೂ, ಪಂಡಿತನೂ ಆಗಿರುವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಕೃತಾತ್ಮಾ ಪುರುಷನಂತೆ ಈ ಅರ್ಥದೂಷಕ ಪ್ರಾಕೃತ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ತ್ಯಜಿಸು. ॥4॥ ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ಮೊಸಳೆಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಹಾರಿಹೋಗಿ ನಾವು ಲಂಕೆಯನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸುವೆವು ಮತ್ತು ನಿನ್ನ ಶತ್ರುವನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವೆವು. ॥5॥ ಉತ್ಸಾಹಶೂನ್ಯ, ದೀನ, ಮನಸ್ಸಿನ ಶೋಕದಿಂದ ವ್ಯಾಕುಲನಾಗಿರುವವನ ಎಲ್ಲ ಕೆಲಸಗಳು ಕೆಟ್ಟುಹೋಗುತ್ತವೆ ಹಾಗೂ ದೊಡ್ಡ ವಿಪತ್ತಿಗೆ ಸಿಲುಕಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ॥6॥

ಈ ವಾನರಯೂಥಪತಿಗಳು ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಿಂದ ಸಮರ್ಥ, ಶೂರ-ವೀರರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ನಿನ್ನ ಪ್ರಿಯಕಾರ್ಯ ವನ್ನು ಮಾಡಲು ಇವರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಉತ್ಸಾಹವಿದೆ. ಇವರು ನಿನಗಾಗಿ ಉರಿಯುವ ಬೆಂಕಿಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವರು, ಸಮುದ್ರವನ್ನು ದಾಟಲು ಮತ್ತು ರಾವಣನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಉತ್ಸುಕರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಇವರ ಹರ್ಷೋತ್ಸಾಹವನ್ನು ನಾನು ಬಲ್ಲೆನು; ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ನನ್ನ ತರ್ಕ (ನಿಶ್ಚಯ) ಸುದೃಢವಾಗಿದೆ. ॥7॥ ನಾವು ಪರಾಕ್ರಮಪೂರ್ವಕ ನಮ್ಮ ಶತ್ರು ಪಾಪಾಚಾರೀ ರಾವಣನನ್ನು ವಧಿಸಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಕರೆತರುವಂತೆ ನೀನು ಮಾಡು. ॥8॥

ರಘುನಂದನ! ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ಸೇತುವೆ ಕಟ್ಟಿ, ಆ ರಾಕ್ಷಸ ರಾಜನ ಲಂಕೆಯನ್ನು ನಾವು ನೋಡುವಂತೆ ನೀನು ಏನಾದರೂ ಉಪಾಯ ಮಾಡು. ॥9॥ ತ್ರಿಕೂಟಾಚಲದ ಶಿಖರದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದ ಲಂಕೆಯು ಒಮ್ಮೆ ಕಂಡುಬಂದರೆ, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ರಾವಣನನ್ನು ಕಂಡಂತೆ ಹಾಗೂ ಅವನು ಸತ್ತಂತೆ, ನೀನು ಖಂಡಿತವಾಗಿ ತಿಳಿ. ॥10॥ ವರುಣನ ಆಲಯವಾದ ಘೋರ ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ಸೇತುವೆ ಕಟ್ಟದೆ, ಇಂದ್ರಸಹಿತ ಸಮಸ್ತ ದೇವತೆಗಳು ಮತ್ತು ಅಸುರರೂ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಸೋಲಿಸಲಾರರು. ॥11॥ ಆದ್ದರಿಂದ ಲಂಕೆಯವರೆಗೆ ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ಸೇತುವೆ ಕಟ್ಟಿದರೆ ನಮ್ಮ ಎಲ್ಲ ಸೈನ್ಯ ಆಚೆಯ ದಡ ಸೇರಿ, ನಮ್ಮ ಗೆಲುವಾಯಿತೆಂದೇ ನೀನು ತಿಳಿ; ಏಕೆಂದರೆ ಕಾಮರೂಪಿಗಳಾದ ಈ ವಾನರರು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಭಾರೀ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುವವರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ॥12॥

ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಜನೇ! ನೀನು ಈ ವ್ಯಾಕುಲಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸದೆ, ಬುದ್ಧಿಯ ವ್ಯಾಕುಲತೆಯನ್ನು ತ್ಯಜಿಸು. ಏಕೆಂದರೆ ಇದು ಎಲ್ಲ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಕೆಡಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಶೋಕವು ಪುರುಷನ ಶೌರ್ಯವನ್ನು ನಾಶಮಾಡುತ್ತದೆ. ॥13॥ ಮನುಷ್ಯನು ಶೌರ್ಯವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಬೇಕು; ಏಕೆಂದರೆ ಅದು ಕರ್ತೃನನ್ನು ಬೇಗನೇ ಅಲಂಕೃತಗೊಳಿಸುವುದು-
ಆವನ ಅಭೀಷ್ಟ ಫಲದ ಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಡುತ್ತದೆ. ॥14॥ ಆದ್ದರಿಂದ ಮಹಾಪ್ರಾಜ್ಞ ಶ್ರೀರಾಮನೇ! ನೀನು ಈಗ ತೇಜದೊಂದಿಗೆ ಧೈರ್ಯವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸು. ಯಾವುದೇ ವಸ್ತು ಕಳೆದುಹೋದರೆ, ನಾಶವಾದರೆ ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನಿನ್ನಂತಹ ಶೂರ-ವೀರ ಮಹಾತ್ಮಾ ಪುರಷರು ಶೋಕಿಸಬಾರದು; ಏಕೆಂದರೆ ಶೋಕವು ಎಲ್ಲ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಹಾಳು ಮಾಡುತ್ತವೆ. ॥15॥ ನೀನು ಬುದ್ಧಿವಂತರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮತ್ತು ಸಮಸ್ತ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ಮರ್ಮಜ್ಞನಾಗಿರುವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನಮ್ಮಂತಹ ಮಂತ್ರಿಗಳ, ಸಹಾಯಕರೊಂದಿಗೆ ಇದ್ದು ಶತ್ರುಗಳ ಮೇಲೆ ವಿಜಯವನ್ನು ಪಡೆಯಬಲ್ಲೆ. ॥16॥

ರಘುನಂದನ! ರಣಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಹಿಡಿದು ನಿನ್ನ ಮುಂದೆ ನಿಲ್ಲಬಲ್ಲ ವೀರನು ಈ ಮೂರುಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಯಾರೂ ಕಂಡುಬರುವುದಿಲ್ಲ. ॥17॥ ವಾನರರ ಮೇಲೆ ಇರುವ ನಿನ್ನ ಕಾರ್ಯಭಾರವು ಕೆಟ್ಟುಹೋಗಲಾರದು. ನೀನು ಬೇಗನೇ ಈ ಅಕ್ಷಯ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ದಾಟಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ದರ್ಶಿಸುವೆ. ॥18॥

ಭೂಪತಿಯೇ! ನೀನು ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಶೋಕಕ್ಕೆ ಸ್ಥಾನ ಕೊಡುವುದು ವ್ಯರ್ಥವಾಗಿದೆ. ಈಗಲಾದರೋ ನೀನು ಶತ್ರುಗಳ ಕುರಿತು ಕ್ರೋಧವನ್ನು ತಾಳು. ಕ್ರೋಧಶೂನ್ಯನಾದ ಕ್ಷತ್ರಿಯನಿಂದ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಯತ್ನ ನಡೆಯಲಾರದು. ಆದರೆ ಶತ್ರುವಿನ ಕುರಿತು ರೋಷ ತುಂಬಿರುವವನಿಗೆ ಎಲ್ಲರೂ ಹೆದರುತ್ತಾರೆ. ॥19॥ ನದಿಗಳ ಸ್ವಾಮಿ ಘೋರಸಮುದ್ರವನ್ನು ದಾಟಲು ಯಾವ ಉಪಾಯ ಮಾಡಬಹುದೆಂದು ನೀನು ನಮ್ಮೊಂದಿಗೆ ಕುಳಿತು ವಿಚಾರಮಾಡು; ಏಕೆಂದರೆ ನಿನ್ನ ಬುದ್ಧಿಯು ಬಹಳ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿದೆ. ॥20॥ ನಮ್ಮ ಸೈನಿಕರು ಸಮುದ್ರವನ್ನು ದಾಟಿಹೋದರೆ ನಮ್ಮ ಗೆಲುವು ನಿಶ್ಚಿತವೆಂದೆ ತಿಳಿ. ಸಮಸ್ತ ಸೈನ್ಯವು ಸಮುದ್ರ ದಾಟಿ ಹೋಗುವುದೇ ನಮ್ಮ ವಿಜಯವೆಂದು ತಿಳಿ. ॥21॥ ಈ ವಾನರರು ಸಂಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಭಾರೀ ಶೂರರಿದ್ದಾರೆ. ಇಚ್ಛಾನುಸಾರ ರೂಪ ಧರಿಸಬಲ್ಲರು. ಇವರು ಕಲ್ಲುಗಳ ಮತ್ತು ಮರಗಳ ಮಳೆಗರೆದು ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಸಂಹಾರಮಾಡಿ ಬಿಡುವರು. ॥22॥ ಶತ್ರುಸೂದನ ಶ್ರೀರಾಮ! ಯಾವುದೇ ವಿಧದಿಂದ ಈ ವಾನರ ಸೈನ್ಯವು ಸಮುದ್ರವನ್ನು ದಾಟಿ ಹೋದುದನ್ನು ನಾನು ನೋಡಿದರೆ ರಾವಣನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸತ್ತನೆಂದೇ ತಿಳಿಯುತ್ತೇನೆ. ॥23॥ ತುಂಬಾ ಹೇಳುವುದರಿಂದ ಏನು ಲಾಭ? ನೀನು ಸರ್ವಥಾ ವಿಜಯಿಯಾಗುವೆ ಎಂದು ನನಗೆ ವಿಶ್ವಾಸವಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ನನಗೆ ಅಂತಹ ಶಕುನಗಳು ಕಂಡುಬರುತ್ತಿವೆ ಹಾಗೂ ನನ್ನ ಹೃದಯವೂ ಹರ್ಷೋಲ್ಲಾಸದಿಂದ ತುಂಬಿದೆ. ॥24॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಎರಡನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥2॥

ಮೂರನೆಯ ಸರ್ಗ

ಹನುಮಂತನು ಲಂಕೆಯ ದುರ್ಗ, ಸೈನ್ಯ-ವಿಭಾಗ ಮತ್ತು ಸಂಕ್ರಮ ಮೊದಲಾದುವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿ, ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನಲ್ಲಿ ಸೈನ್ಯವು ಹೊರಡುವಂತೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಲು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿದುದು

ಸುಗ್ರೀವನ ಈ ಯುಕ್ತಿಯುಕ್ತವಾದ ಉತ್ತಮ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಅದನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ, ಮತ್ತೆ ಹನುಮಂತನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು. ॥1॥ ನಾನು ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಸೇತುವೆ ಕಟ್ಟಿ, ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಒಣಗಿಸಿ, ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಿಂದ ಮಹಾಸಾಗರವನ್ನು ದಾಟಿ ಹೋಗಲು ಸಮರ್ಥನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ॥2॥ ವಾನರವೀರನೇ! ಆ ದುರ್ಗಮ ಲಂಕಾಪುರಿಯಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ದುರ್ಗಗಳಿವೆ? ಕಣ್ಣಿಗೆ ಕಟ್ಟುವಂತೆ ಎಲ್ಲವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ತಿಳಿಸು. ಅದನ್ನು ತಿಳಿಯಲು ನಾನು ಬಯಸುತ್ತಿರುವೆನು. ॥3॥ ನೀನು ರಾವಣನ ಸೈನ್ಯದ ಪರಿಮಾಣ, ಪುರಿಯ ಬಾಗಿಲುಗಳು ದುರ್ಗಮವಾದ ಸಾಧನೆಗಳು, ಲಂಕೆಯ ರಕ್ಷಣೆಯ ಉಪಾಯ ಹಾಗೂ ರಾಕ್ಷಸರ ಭವನಗಳು- ಇದೆಲ್ಲವನ್ನು ಸುಖವಾಗಿ ಯಥಾವತ್ತಾಗಿ ನೋಡಿರುವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿಸು; ಏಕೆಂದರೆ ನೀನು ಎಲ್ಲ ವಿಧದಿಂದ ಕುಶಲನಾಗಿರುವೆ. ॥4-5॥

ಶ್ರೀರಘುನಾಥನ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಮಾತಿನ ಮರ್ಮಜ್ಞನಾದ, ವಿದ್ವಾಂಸರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ, ಪವನಕುಮಾರ ಹನುಮಂತನು ಶ್ರೀರಾಮನಲ್ಲಿ ಪುನಃ ಹೇಳಿದನು. ॥6॥ ಭಗವಂತನೇ! ಎಲ್ಲವನ್ನು ನಾನು ಹೇಳುವೆನು, ಕೇಳು. ಲಂಕೆಯ ದುರ್ಗಗಳು ಹೇಗೆ ನಿರ್ಮಾಣಗೊಂಡಿವೆ? ಲಂಕಾಪುರಿಯ ರಕ್ಷಣೆ ಹೇಗೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ? ಹೇಗೆ ಅದು ಸೈನ್ಯದಿಂದ ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿದೆ? ರಾವಣನ ತೇಜದಿಂದ ಪ್ರಭಾವಿತರಾದ ರಾಕ್ಷಸರು ಅವನ ಕುರಿತು ಹೇಗೆ ಸ್ನೇಹವಿರಿಸಿರುವರು? ಲಂಕೆಯ ಸಮೃದ್ಧಿ ಎಷ್ಟು ಉತ್ತಮವಾಗಿದೆ? ಸಮುದ್ರವು ಎಷ್ಟು ಭಯಂಕರವಾಗಿದೆ? ಕಾಲಾಳು ಸೈನಿಕರು ಎಲ್ಲೆಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲಿಸಿರುವರು? ಅಲ್ಲಿಯ ವಾಹನಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ ಎಷ್ಟು? ಇದೆಲ್ಲವನ್ನು ನಾನು ವರ್ಣಿಸುವೆನು. ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠ ಹನುಮಂತನು ಅಲ್ಲಿಯ ಸಂಗತಿಯನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿಸಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದನು. ॥7-9॥ ಪ್ರಭೋ ಲಂಕಾಪುರಿಯು ಹರ್ಷ, ಆಮೋದ-ಪ್ರಮೋದಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದೆ. ಆ ವಿಶಾಲಪುರಿಯು ಮತ್ತಗಜಗಳಿಂದ ವ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿದ್ದು, ಅಸಂಖ್ಯ ರಥಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ್ದು, ರಾಕ್ಷಸರ ಸಮುದಾಯ ಗಳು ಅದರಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತವೆ. ॥10॥ ಆ ಪುರಿಗೆ ಬಹಳ ಅಗಲ-ಎತ್ತರವಾದ ನಾಲ್ಕು ದ್ವಾರಗಳಿವೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಬಲವಾದ ಬಾಗಿಲುಗಳಿದ್ದು, ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡದಾದ ಅಗಣಿಗಳಿಂದ ಭದ್ರಪಡಿಸಿವೆ. ॥11॥ ಆ ದ್ವಾರಗಳಲ್ಲಿ ವಿಶಾಲ ವಾದ, ದೊಡ್ಡದಾದ ಪ್ರಬಲ ಯಂತ್ರಗಳನ್ನಿಟ್ಟಿರುವರು. ಅವು ಕಬ್ಬಿಣದ ಗುಂಡುಗಳನ್ನು, ಬಾಣಗಳನ್ನು ಮಳೆಗರೆಯುತ್ತವೆ. ಇದರಿಂದ ಶತ್ರುಸೈನ್ಯವು ಮುಂದಕ್ಕೆ ಬರದಂತೆ ತಡೆಯುತ್ತವೆ. ॥12॥ ವೀರ ರಾಕ್ಷಸರು ಕಬ್ಬಿಣದಿಂದ ತಯಾರಿಸಿದ ಭಯಂಕರ ಹಾಗೂ ಹರಿತವಾದ, ಚೆನ್ನಾಗಿ ಸಂಸ್ಕರಿಸಿದ ನೂರಾರು ಶತಘ್ನಿಗಳು (ಕಬ್ಬಿಣದ ಮುಳ್ಳುಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ನಾಲ್ಕು ಮೊಳ ಉದ್ದದ ಗದೆ) ಆ ಬಾಗಿಲುಗಳಲ್ಲಿ ಇರಿಸಿರುವರು. ॥13॥ ಆ ಪುರಿಯ ಸುತ್ತಲೂ ಬಂಗಾರದಿಂದ ಮಾಡಿದ ಎತ್ತರವಾದ ಗೋಡೆ ಇದೆ, ಅದನ್ನು ಮುರಿಯುವುದು ಬಹಳ ಕಠಿಣವಾಗಿದೆ. ಅದರಲ್ಲಿ ಮಣಿ, ಹವಳ, ನೀಲ, ಮುತ್ತುಗಳನ್ನು ಜೋಡಿಸಿ ಅಲಂಕರಿಸಿರುವರು. ॥14॥ ಕೋಟೆಯ ಸುತ್ತಲೂ ಮಹಾಭಯಂಕರ ಶತ್ರುಗಳಿಗೆ ಅಮಂಗಲಕರವಾದ, ತಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ತುಂಬಿದ ಬಹಳ ಆಳವಾದ ಕಂದಕಗಳಿದ್ದು, ಅದರಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ಮೀನು, ಮೊಸಳೆಗಳು ತುಂಬಿವೆ. ॥15॥ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ನಾಲ್ಕು ಬಾಗಿಲುಗಳ ಎದುರಿಗೆ ಕಂದಕಗಳನ್ನು ದಾಟಲು ಬಹಳ ವಿಸ್ತೃತವಾದ ನಾಲ್ಕು ಸಂಕ್ರಮ (ಮರದ ಸೇತುವೆ)ಗಳಿವೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ಯಂತ್ರಗಳನ್ನು ಜೋಡಿಸಿರುವರು. ಪ್ರಾಕಾರದ ಬಳಿಯಲ್ಲೇ ಮನೆಗಳ ಸಾಲುಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟಿರುವರು. ॥16॥ ಶತ್ರುಗಳ ಸೈನ್ಯಗಳು ಬಂದಾಗ ಯಂತ್ರಗಳಿಂದ ಆ ಸೇತುವೆಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಯಂತ್ರಗಳಿಂದಲೇ ಅವರನ್ನು ಕಂದಕಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಡುಹಲಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿರುವ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ದೂರಕ್ಕೆ ಎಸೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ॥17॥ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸಂಕ್ರಮವಾದರೋ ಬಹಳ ಸುದೃಢ ಮತ್ತು ಅಭೇದ್ಯವಾಗಿದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಬಹಳ ದೊಡ್ಡ ಸೈನ್ಯ ಇರುತ್ತದೆ. ಅದು ಚಿನ್ನದ ಅನೇಕ ಕಂಬಗಳಿಂದ, ಬುರುಜುಗಳಿಂದ ಸುಶೋಭಿತವಾಗಿದೆ. ॥18॥

ರಘುನಾಥನೇ! ರಾವಣನು ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಎಂದೂ ಕ್ಷುಬ್ಧನಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ, ಸ್ವಸ್ಥ ಮತ್ತು ಧೀರನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ಸೈನ್ಯಗಳನ್ನು ಪದೇ-ಪದೇ ನಿರೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಾ ಸದಾ ಎಚ್ಚರವಾಗಿ ಇರುತ್ತಾನೆ. ॥19॥ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸಲು ಯಾವುದೇ ಅವಲಂಬನೆ ಇಲ್ಲ. ಅದು ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ದುರ್ಗಮ ಮತ್ತು ಭಯಾನಕವಾಗಿದೆ. ಅದರ ಸುತ್ತಲೂ ನದೀ, ಪರ್ವತ, ವನ ಮತ್ತು ಕೃತ್ರಿಮ (ಕಂದಕಗಳು-ಪ್ರಾಕಾರಗಳು) ಹೀಗೆ ನಾಲ್ಕು ಪ್ರಕಾರದ ದುರ್ಗಗಳಿವೆ. ॥20॥ ರಘುನಂದನ! ಅದು ಬಹಳ ದೂರದವರೆಗೆ ಚಾಚಿದ ಸಮುದ್ರದ ದಕ್ಷಿಣ ತೀರದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದೆ. ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗಲು ನಾವೆಯ ಮಾರ್ಗವೂ ಇಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ ಅದರ ಗುರಿಯ ದಿಕ್ಕೇ ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ॥21॥ ಆ ದುರ್ಗಮ ಪುರಿಯು ಪರ್ವತದ ಶಿಖರದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದೆ ಹಾಗೂ ದೇವಪುರಿಯಂತೆ ಸುಂದರವಾಗಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಆನೆ, ಕುದುರೆಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಆ ಲಂಕೆಯು ಅತ್ಯಂತ ದುರ್ಜಯವಾಗಿದೆ. ॥22॥ ಕಂದಕಗಳೂ, ಶತಘ್ನಿಗಳೂ, ಬಗೆ-ಬಗೆಯ ಯಂತ್ರಗಳು ದುರಾತ್ಮಾ ರಾವಣನ ಆ ಲಂಕೆಯ ಶೋಭೆ ಹೆಚ್ಚಿಸಿವೆ. ॥23॥ ಲಂಕೆಯ ಪೂರ್ವದ ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿ ಕೈಗಳಲ್ಲಿ ಶೂಲಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ ಹತ್ತು ಸಾವಿರ ರಾಕ್ಷಸರು ಇರುತ್ತಾರೆ. ಅವರು ಅತ್ಯಂತ ದುರ್ಜಯರೂ, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಖಡ್ಗಗಳಿಂದ ಕಾದಾಡುವವರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ॥24॥ ಲಂಕೆಯ ದಕ್ಷಿಣ ದ್ವಾರದಲ್ಲಿ ಚತುರಂಗ ಸೈನ್ಯದೊಂದಿಗೆ ಒಂದು ಲಕ್ಷ ರಾಕ್ಷಸ ಯೋಧರು ಸಿದ್ಧರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಆ ಸೈನಿಕರೂ ಬಹಳ ಪರಾಕ್ರಮಶಾಲಿಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ. ॥25॥ ಪುರಿಯ ಪಶ್ಚಿಮದ ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿ ಕತ್ತಿ-ಗುರಾಣಿಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ಹತ್ತು ಲಕ್ಷ ರಾಕ್ಷಸರು ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಸಮಸ್ತ ಅಸ್ತ್ರಗಳ ಜ್ಞಾನಿಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ. ॥26॥ ಆ ಪುರಿಯ ಉತ್ತರ ದ್ವಾರದಲ್ಲಿ ಹತ್ತು ಕೋಟಿ ರಾಕ್ಷಸರಿದ್ದಾರೆ. ಅವರಲ್ಲಿ ಕೆಲವರು ರಥಿಗಳು, ಕೆಲವರು ಅಶ್ವಾರೋಹಿಗಳಿದ್ದಾರೆ. ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಉತ್ತಮ ಕುಲೋತ್ಪನ್ನರೂ, ಪ್ರಶಂಸನೀಯ ವೀರರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ॥27॥ ಲಂಕೆಯ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ನೂರಾರು ಸಾವಿರ ದುರ್ಜಯ ರಾಕ್ಷಸರಿದ್ದಾರೆ. ಅವರ ಸಂಖ್ಯೆ ಒಂದು ಕೋಟಿಗೂ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ. ॥28॥ ಆದರೆ ನಾನು ಆ ಎಲ್ಲ ಸೇತುವೆಗಳನ್ನು ಮುರಿದುಬಿಟ್ಟಿರುವೆ, ಕಂದಕಗಳನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಬಿಟ್ಟಿದ್ದೇನೆ, ಲಂಕೆಯನ್ನು ಸುಟ್ಟುಬಿಟ್ಟಿರುವೆ. ಅದರ ಪ್ರಾಕಾರಗಳನ್ನು ಕೆಡಹಿದ್ದೇನೆ. ಇಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಅಲ್ಲಿ ವಿಶಾಲ ಸೈನ್ಯದ ನಾಲ್ಕನೆಯ ಒಂದು ಭಾಗವನ್ನು ನಾಶಮಾಡಿ ಬಿಟ್ಟಿರುವೆನು. ॥29॥

ನಾವೆಲ್ಲರೂ ಯಾವುದಾದರೂ ಉಪಾಯದಿಂದ ಒಮ್ಮೆ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ದಾಟಿ ಹೋದರೆ, ಲಂಕೆಯು ವಾನರರಿಂದ ನಾಶವಾಯಿತೆಂದೇ ತಿಳಿಯಿರಿ. ॥30॥ ಅಂಗದ, ದ್ವಿವಿದ, ಮೈಂದ, ಜಾಂಬವಂತ, ಪನಸ, ನಲ, ಸೇನಾಪತಿ ನೀಲ-ಇಷ್ಟೆ ವಾನರರು ಲಂಕೆಯನ್ನು ಜಯಿಸಲು ಸಾಲುವಷ್ಟಿದ್ದಾರೆ. ಉಳಿದ ಸೈನ್ಯದಿಂದ ಏನು ಮಾಡುವುದಿದೆ. ॥31॥ ರಘುನಂದನ! ಈ ಅಂಗದನೇ ಆದಿ ವೀರರು ಆಕಾಶಮಾರ್ಗದಿಂದ ಹಾರಿ ಹೋಗಿ ರಾವಣನ ಲಂಕೆಯನ್ನು ವನ, ಪರ್ವತ, ಕಂದಕ, ಬಾಗಿಲು ಗಳನ್ನು ಪ್ರಾಕಾರಗಳನ್ನು, ಮನೆಗಳ ಸಹಿತ ನಾಶ ಮಾಡಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಬರುವರು. ॥32॥ ಹೀಗೆ ತಿಳಿದು ನೀನು ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಸಮಸ್ತ ಸೈನಿಕರಿಗೆ ಅವಶ್ಯಕ ವಸ್ತುಗಳೊಂದಿಗೆ ಹೊರಡಲು ಆಜ್ಞೆ ಮಾಡು ಮತ್ತು ಉಚಿತ ಮುಹೂರ್ತದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸ್ಥಾನವನ್ನು ಮಾಡು. ॥33॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಮೂರನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥3॥

ನಾಲ್ಕನೆಯ ಸರ್ಗ

ಶ್ರೀರಾಮನೊಂದಿಗೆ ವಾನರ ಸೈನ್ಯದ ಪ್ರಯಾಣ ಮತ್ತು ಸಮುದ್ರ ತೀರದಲ್ಲಿ ಬೀಡುಬಿಟ್ಟಿದುದು

ಹನುಮಂತನ ಮಾತನ್ನು ಆಮೂಲಾಗ್ರವಾಗಿ ಕೇಳಿ ಸತ್ಯಪರಾಕ್ರಮಿ ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನು ಇಂತೆಂದನು. ॥1॥ ಹನುಮಂತನೇ! ನೀನು ವರ್ಣಿಸಿದ ಭಯಾನಕ ರಾಕ್ಷಸರ ಆ ಲಂಕೆಯನ್ನು ನಾನು ಬೇಗನೇ ನಾಶಮಾಡಿ ಬಿಡುವೆನೆಂದು ಸತ್ಯವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ. ॥2॥ ಸುಗ್ರೀವನೇ! ಸೂರ್ಯನು ನಡುನೆತ್ತಿಗೆ ಬಂದಿರುವನು, ಈ ವಿಜಯ ಎಂಬ ಮುಹೂರ್ತವು ನಮ್ಮ ಪ್ರಯಾಣಕ್ಕೆ ಉಪಯುಕ್ತವಾಗಿದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇದೇ ಮುಹೂರ್ತದಲ್ಲಿ ಹೊರಡುವ ಸಿದ್ಧತೆ ಮಾಡು. ॥3॥ ರಾವಣನು ಸೀತೆಯನ್ನು ಕದ್ದುಕೊಂಡು ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೋದರೂ, ಅವನು ಜೀವಂತವಾಗಿರಲಾರನು. ಸಿದ್ಧಾದಿಗಳಿಂದ ಲಂಕೆಯ ಮೇಲೆ ನನ್ನ ಆಕ್ರಮಣದ ಸಮಾಚಾರವನ್ನು ಕೇಳಿ ಜೀವನದ ಅಂತ್ಯ ಸಮೀಪಿಸಿದಾಗ ರೋಗಿಯ ಅಮೃತವನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸಿದರೆ, ಇಲ್ಲವೇ ಅಮೃತೋಪಮ ಔಷಧಿಯನ್ನು ಕಡಿದರೆ ಬದುಕುವ ಆಸೆ ಉಂಟಾಗುವಂತೆ ಸೀತೆಯು ಬದುಕಿರುವ ಆಸೆ ತಳೆಯುವಳು. ॥4॥ ಇಂದು ಉತ್ತರಾಲ್ಗುಣಿ ಎಂಬ ನಕ್ಷತ್ರವಿದೆ. ನಾಳೆ ಹಸ್ತನಕ್ಷತ್ರದೊಂದಿಗೆ ಚಂದ್ರನ ಯೋಗವಾಗುವುದು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸುಗ್ರೀವನೇ! ನಾವು ಇಂದೇ ಎಲ್ಲ ಸೈನ್ಯದೊಂದಿಗೆ ಪ್ರಯಾಣ ಮಾಡೋಣ. ॥5॥ ಈಗ ಪ್ರಕಟವಾದ ಶಕುನ ಗಳನ್ನು ನೋಡಿದರೆ, ನಾನು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ರಾವಣನನ್ನು ವಧಿಸಿ ಜನಕನಂದಿನೀ ಸೀತೆಯನ್ನು ಕರೆತರುವೆ ಎಂದು ವಿಶ್ವಾಸ ಉಂಟಾಗುತ್ತಿದೆ. ॥6॥ ಇದಲ್ಲದೆ ನನ್ನ ಬಲಗಣ್ಣು ಅದರುತ್ತಿದೆ. ಅದೂ ಕೂಡ ನನ್ನ ವಿಜಯಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಮತ್ತು ಮನೋರಥ ಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಿದೆ. ॥7॥

ಇದನ್ನು ಕೇಳಿ ವಾನರರಾಜ ಸುಗ್ರೀವ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣರೂ ಅದನ್ನು ತುಂಬಾ ಆದರಿಸಿದರು. ಬಳಿಕ ನೀತಿನಿಪುಣ ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ಶ್ರೀರಾಮನು ಹೇಳಿದನು. ॥8॥ ಈ ಸೈನ್ಯದ ಮುಂದುಗಡೆ ಒಂದು ಲಕ್ಷ ಶೀಘ್ರಗಾಮಿ ವಾನರರಿಂದ ಒಡಗೂಡಿ ಸೇನಾಪತಿ ನೀಲನು ಮಾರ್ಗತೋರಿಸಲು ಹೊರಡಲಿ. ॥9॥ ಸೇನಾಪತಿ ನೀಲನೇ! ನೀನು ಸಮಸ್ತ ಸೈನ್ಯವನ್ನು- ಲ-ಮೂಲಗಳು ಧಾರಾಳವಾಗಿ ಇರುವ, ನೆರಳು ಉಳ್ಳ ನಿಬಿಡವಾದ ವನಗಳಿರುವ, ತಣ್ಣೀರು ಮತ್ತು ಜೇನು ಸಿಗುವ ಮಾರ್ಗದ ಮೂಲಕ ಬೇಗನೆ ನಡೆಸಿಕೊಂಡು ಹೋಗು. ॥10॥ ದುರಾತ್ಮಾ ರಾಕ್ಷಸನು ದಾರಿಯಲ್ಲಿನ ಫಲ-ಮೂಲ-ಜಲಗಳನ್ನು ವಿಷದಿಂದ ದೂಷಿತಗೊಳಿಸುವ ಸಂಭವವಿರುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸತತ ಎಚ್ಚರವಾಗಿದ್ದು, ಆ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಬೇಕು. ॥11॥ ದುರ್ಗಮವನ, ಹೊಂಡಗಳು, ಸಾಧಾರಣ ಕಾಡು ಇರುವಲ್ಲಿ ವಾನರು ನೆಗೆಯುತ್ತಾ-ಓಡಿಹೋಗಿ ಎಲ್ಲಾದರೂ ಶತ್ರುಗಳ ಸೈನ್ಯ ಅಡಗಿಲ್ಲವಲ್ಲ ಎಂದು ನೋಡಲಿ. (ನಾವು ಮುಂದೆ ಹೋದಾಗ ಶತ್ರುಗಳು ಹಿಂದಿನಿಂದ ಆಕ್ರಮಿಸುವಂತೆ ಆಗಬಾರದು.) ॥12॥ ಸೈನ್ಯದಲ್ಲಿರುವ ಬಾಲಕರು, ವೃದ್ಧರೂ ಮೊದಲಾದ ದುರ್ಬಲರು ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಯಲ್ಲೇ ಉಳಿಯಲಿ. ಏಕೆಂದರೆ ನಮ್ಮ ಯುದ್ಧರೂಪೀ ಕಾರ್ಯವು ಬಹಳ ಭಯಂಕರವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಬಲ-ವಿಕ್ರಮ ಸಂಪನ್ನ ಸೈನ್ಯವೇ ಪ್ರಯಾಣ ಮಾಡಬೇಕು. ॥13॥ ನೂರಾರು, ಸಾವಿರಾರು ಮಹಾಬಲ ಕಪಿಕೇಸರೀ ವೀರರು ಮಹಾಸಾಗರದ ಜಲರಾಶಿಯಂತೆ ಭಯಂಕರ ಹಾಗೂ ಅಪಾರ ವಾನರ ಸೈನ್ಯದ ಮುಂದುಗಡೆ ನಡೆಸಿಕೊಂಡು ಹೋಗಲಿ. ॥14॥ ಪರ್ವತದಂತಹ ವಿಶಾಲಕಾಯ ಗಜ, ಮಹಾಬಲಿ ಗವಯ, ಮತ್ತಗೂಳಿಯಂತೆ ಪರಾಕ್ರಮಿ ಗವಾಕ್ಷ ಇವರು ಸೈನ್ಯದ ಮುಂದೆ ಮುಂದೆ ನಡೆಯಲಿ. ॥15॥ ಹಾರುತ್ತಾ, ನೆಗೆಯುತ್ತಾ ನಡೆಯುವ ಕಪಿಗಳ ಪಾಲಕ ವಾನರ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಋಷಭನು ಈ ವಾನರ ಸೈನ್ಯದ ಬಲಭಾಗವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಾ ನಡೆಯಲಿ. ॥16॥ ಗಂಧಹಸ್ತಿಯಂತೆ ದುರ್ಜಯ ಮತ್ತು ವೇಗಶಾಲೀ ವಾನರ ಗಂಧಮಾದನನು ಈ ಕಪಿ ಸೈನ್ಯದ ಎಡಭಾಗದಲ್ಲಿದ್ದು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಾ ನಡೆಯಲಿ. ॥17॥ ದೇವೇಂದ್ರನು ಐರಾವತ ಆನೆಯನ್ನೇರಿ ಹೋಗುವಂತೆ ನಾನು ಹನುಮಂತನ ಹೆಗಲೇರಿ ಸೈನ್ಯದ ನಡುವೆ ಇದ್ದು, ಇಡೀ ಸೈನ್ಯದ ಹರ್ಷವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಾ ನಡೆಯುವೆನು. ॥18॥ ಧನಾಧ್ಯಕ್ಷ ಕುಬೇರನು ಸಾರ್ವಭೌಮ ಎಂಬ ದಿಗ್ಗಜವನ್ನೇರಿ ಪ್ರಯಾಣಿಸುವಂತೆ ಕಾಲನಂತೆ ಪರಾಕ್ರಮಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಅಂಗದನ ಹೆಗಲೇರಿ ಪ್ರಯಾಣ ಮಾಡಲಿ. ॥19॥ ಮಹಾಬಾಹು ಋಕ್ಷರಾಜ ಜಾಂಬವಂತನು ಸುಷೇಣ ಮತ್ತು ವೇಗದರ್ಶಿ ವಾನರ ಇವರು ಮೂವರೂ ವಾನರ ಸೈನ್ಯದ ಹಿಂಭಾಗವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲಿ. ॥20॥

ರಘುನಾಥನ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಮಹಾಪರಾಕ್ರಮಿ ವಾನರ ಶಿರೋಮಣಿ ಸೇನಾಪತಿ ಸುಗ್ರೀವನು ಆ ವಾನರರಿಗೆ ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದನು. ॥21॥ ಆಗ ಆ ಸಮಸ್ತ ಮಹಾಬಲಿ ವಾನರರು ತಮ್ಮ ಗುಹೆಗಳಿಂದ, ಶಿಖರ ಗಳಿಂದ ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಹೊರಟು ನೆಗೆಯುತ್ತಾ, ಹಾರುತ್ತಾ ನಡೆಯತೊಡಗಿದರು. ॥22॥

ಅನಂತರ ವಾನರರಾಜ ಸುಗ್ರೀವ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಆದರದಿಂದ ಒತ್ತಾಯಿಸಿದಾಗ ಸೈನ್ಯಸಹಿತ ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ಹೊರಟನು. ॥23॥ ಪ್ರಯಾಣಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಶ್ರೀರಾಮ ಹಿಂದೆ ಆ ವಿಶಾಲ ವಾನರ ವಾಹಿನೀ ನಡೆಯತೊಡಗಿತು. ಆ ಸೈನ್ಯದ ಎಲ್ಲ ವೀರರು ಸುಗ್ರೀವನಿಂದ ಪಾಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದರಿಂದ ಹೃಷ್ಟ-ಪುಷ್ಟ ಹಾಗೂ ಪ್ರಸನ್ನರಾಗಿದ್ದರು. ॥25॥ ಅವರಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ವಾನರರು ಆ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಾ ನೆಗೆಯುತ್ತಾ -ಕುಣಿಯುತ್ತಾ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಸುತ್ತಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಕೆಲವು ಮಾರ್ಗಶೋಧಕರು ಕುಣಿಯುತ್ತಾ ಮುಂದೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದರು. ಕೆಲವರು ಮೇಘದಂತೆ ಗುಡುಗುಟ್ಟುತ್ತಾ, ಕೆಲವರು ಸಿಂಹದಂತೆ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಾ, ಕೆಲವರು ಕಿರುಚಾಡುತ್ತಾ ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕಿನತ್ತ ಮುಂದುವರಿದರು. ॥26॥ ಅವರು ಸುಗಂಧಿತ ಮಧುವನ್ನು ಕುಡಿಯುತ್ತಾ, ಮಧುರ ಫಲಗಳನ್ನು ತಿನ್ನುತ್ತಾ, ಹೂವುಗುಚ್ಚಗಳುಳ್ಳ ವಿಶಾಲವೃಕ್ಷಗಳನ್ನು ಕಿತ್ತು ಹೆಗಲಲ್ಲಿರಿಸಿಕೊಂಡು ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದರು. ॥27॥ ಕೆಲವು ಮದಮತ್ತ ವಾನರರು ವಿನೋದಕ್ಕಾಗಿ ಒಬ್ಬರನ್ನು ಮತ್ತೊಬ್ಬರನ್ನು ಹೊತ್ತುಕೊಂಡಿದ್ದರು. ಕೆಲವರು ತಮ್ಮ ಮೇಲೆ ಏರಿದ ವಾನರರನ್ನು ದೂರಕ್ಕೆ ತಳ್ಳಿ ಬಿಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಕೆಲವರು ನಡೆಯುತ್ತಾ ಮೇಲಕ್ಕೆ ನೆಗೆಯುತ್ತಿದ್ದರು ಹಾಗೂ ಮತ್ತೊಬ್ಬ ವಾನರರಿಗೆ ಢಿಕ್ಕಿ ಹೊಡೆದು ಕೆಳಕ್ಕೆ ಬೀಳಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ॥28॥ ಶ್ರೀರಘುನಾಥನ ಸನಿಹದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದಾಗ - ‘ನಾವು ರಾವಣನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಬೇಕು. ಸಮಸ್ತ ನಿಶಾಚರರನ್ನು ಸಂಹಾರಮಾಡಬೇಕು’ ಎಂದು ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ॥29॥ ಎಲ್ಲರಿಗಿಂತ ಮುಂದೆ ಋಷಭ, ನೀಲ ಮತ್ತು ವೀರ ಕುಮುದ ಇವರು ಅಸಂಖ್ಯವಾನರರೊಂದಿಗೆ ದಾರಿಯನ್ನು ಸರಿಪಡಿಸುತ್ತಾ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದರು. ॥30॥ ಸೈನ್ಯದ ಮಧ್ಯ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಶತ್ರುಸೂದನರಾದ ರಾಜಾ ಸುಗ್ರೀವ, ಶ್ರೀರಾಮ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಅನೇಕ ಬಲಶಾಲಿ ಹಾಗೂ ಭಯಂಕರ ವಾನರರಿಂದ ಸುತ್ತುವರೆದು ಸಾಗುತ್ತಿದ್ದರು. ॥31॥ ಶತಬಲಿ ಎಂಬ ಓರ್ವ ವೀರವಾನರನು ಹತ್ತುಕೋಟಿ ವಾನರರೊಂದಿಗೆ ಇಡೀ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುತ್ತಾ ಅದನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ॥32॥

ನೂರು ಕೋಟಿ ವಾನರರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಕೇಸರಿ ಮತ್ತು ಪನಸ ಇವರು ಸೈನ್ಯದ ದಕ್ಷಿಣಭಾಗವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಾ, ಅನೇಕ ವಾನರ ಸೈನಿಕರೊಂದಿಗೆ ಗಜ ಮತ್ತು ಅರ್ಕ ಇವರು ಆ ಸೈನ್ಯದ ಇನ್ನೊಂದು ಎಡಭಾಗವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ॥33॥ ಅಸಂಖ್ಯ ಕರಡಿಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಸುಷೇಣ ಮತ್ತು ಜಾಂಬವಂತ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಮುಂದು ಮಾಡಿ ಸೈನ್ಯದ ಹಿಂಭಾಗವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ॥34॥ ಅವರೆಲ್ಲರ ಸೇನಾಪತಿ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠ ವಾನರಶಿರೋಮಣಿ ವೀರ ನಳನು ಆ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಎಲ್ಲೆಡೆಗಳಿಂದ ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಾ, ನಿಯಂತ್ರಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ॥35॥ ದಧಿಮುಖ, ಪ್ರಜಂಘ, ಜಂಭ ಮತ್ತು ರಭಸ - ಈ ವೀರರು ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಿಂದ ವಾನರರನ್ನು ಬೇಗನೇ ಮುಂದುವರಿಯುವಂತೆ ಪ್ರೇರೇಪಿಸುತ್ತಾ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದರು. ॥36॥

ಈ ಪ್ರಕಾರ ಆ ಬಲೋನ್ಮತ್ತ ಕಪಿ ಕೇಸರಿಗಳು ಸರಿಯಾಗಿ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತಿದ್ದರು. ನಡೆಯುತ್ತಾ ನಡೆಯುತ್ತಾ ಸುತ್ತಲೂ ನೂರಾರು ಪರ್ವತಗಳುಳ್ಳ ಪರ್ವತ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಸಹ್ಯಾದ್ರಿಯನ್ನು ನೋಡಿದರು. ॥37॥ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಅವರಿಗೆ ಅನೇಕ ಮನೋಹರ ಕಮಲಗಳು ಅರಳಿದ ಸುಂದರ ಸರೋವರಗಳು ಕಂಡು ಬಂದವು. ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಯಾರೂ ಯಾವುದೇ ಉಪದ್ರವಮಾಡಬಾರದೆಂದು ಶ್ರೀರಾಮನ ಆಜ್ಞೆಯಿತ್ತು. ಭಯಂಕರ ಕೋಪವುಳ್ಳ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ಈ ಆದೇಶವನ್ನು ತಿಳಿದು ಸಮುದ್ರದ ಪ್ರವಾಹದಂತೆ ಅಪಾರ ಹಾಗೂ ಭಯಂಕರವಾಗಿ ಕಂಡುಬರುವ ಈ ವಿಶಾಲ ವಾನರ ಸೈನ್ಯವು ಭಯಗೊಂಡು ನಗರಗಳ ಬಳಿಯ ಸ್ಥಾನಗಳ್ನು ಮತ್ತು ದೇಶಗಳನ್ನು ದೂರಗಳಿಂದಲೇ ಬಿಡುತ್ತಾ ಹೋಗುತ್ತಿತ್ತು. ವಿಕಟ ಗರ್ಜನೆಯಿಂದಾಗಿ ಭಯಂಕರ ಶಬ್ದವುಳ್ಳ ಸಮುದ್ರದಂತೆ ಅದು ಮಹಾಘೋರವಾಗಿ ಅನಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ॥38-39॥ ಆ ಎಲ್ಲ ಶೂರವೀರ ಕಪಿಕುಂಜರರು ಪಳಗಿಸಿದ ಉತ್ತಮ ಕುದುರೆಗಳಂತೆ ನೆಗೆಯುತ್ತಾ, ಕುಣಿಯುತ್ತಾ ಕೂಡಲೇ ದಶರಥನಂದನ ಶ್ರೀರಾಮನ ಬಳಿಗೆ ತಲುಪುತ್ತಿದ್ದರು. ॥40॥ ಹನುಮಂತ ಮತ್ತು ಅಂಗದ ಇವರು ಹೊರುತ್ತಿದ್ದ ನರಶ್ರೇಷ್ಠ ಶ್ರೀರಾಮ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಮಹಾಗ್ರಹರಾದ ಶುಕ್ರ ಮತ್ತು ೃಹಸ್ಪತಿಯವರಿಂದ ಕೂಡಿದ ಚಂದ್ರ-ಸೂರ್ಯ ರಂತೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ॥41॥

ಆಗ ವಾನರರಾಜ ಸುಗ್ರೀವ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಂದ ಸಮ್ಮಾನಿತನಾದ ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ಶ್ರೀರಾಮನು ಸೈನ್ಯ ಸಹಿತ ದಕ್ಷಿಣದ ಕಡೆಗೆ ಮುಂದರಿಯುತ್ತಿದ್ದನು. ॥42॥ ಅಂಗದನ ಹೆಗಲ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಶಕುನಗಳಿಂದ ಕಾರ್ಯ ಸಿದ್ಧಿಯ ಮಾತನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿಯುತ್ತಿದ್ದನು. ಅವನು ಪೂರ್ಣಕಾಮ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನಲ್ಲಿ ಮಂಗಲಮಯ ವಾಣಿಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು. ॥43॥ ರಘುನಂದನ! ನನಗೆ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಒಳ್ಳೊಳ್ಳೆಯ ಶಕುನಗಳು ಕಾಣುತ್ತಿವೆ. ಇವೆಲ್ಲವೂ ನಿಮ್ಮ ಮನೋರಥ ಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ನೀನು ಬೇಗನೇ ರಾವಣನನ್ನು ಕೊಂದು, ಕಳೆದು ಹೋದ ಸೀತೆಯನ್ನು ಪಡೆಯುವಿರಿ ಮತ್ತು ಸಫಲ ಮನೋರಥರಾಗಿ ಸಮೃದ್ಧಶಾಲಿ ಅಯೋಧ್ಯೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವೆ. ॥44-45॥ ನೋಡು, ಸೈನ್ಯದ ಹಿಂದೆ ಶೀತಲ, ಮಂದ, ಹಿತವಾದ ಮತ್ತು ಸುಖಮಯ ವಾಯು ಬೀಸುತ್ತಾ ಇವೆ. ಈ ಪಶು ಮತ್ತು ಪಕ್ಷಿಗಳು ಪೂರ್ಣ ಮಧುರಸ್ವರದಲ್ಲಿ ಕೂಗುತ್ತಿವೆ. ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕು ದಿಕ್ಕುಗಳು ಪ್ರಸನ್ನವಾಗಿವೆ. ಸೂರ್ಯನು ನಿರ್ಮಲವಾಗಿ ಕಂಡು ಬರುತ್ತಿರುವನು. ಭೃಗನಂದನ ಶುಕ್ರನೂ ತನ್ನ ಉಜ್ವಲ ಪ್ರಭೆಯಿಂದ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿದ್ದು ನಮ್ಮ ಹಿಂದಿನ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿರುವನು. ಸಪ್ತಋಷಿಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುವ ಧ್ರುವ ನಕ್ಷತ್ರವೂ ನಿರ್ಮಲವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿದೆ. ಶುದ್ಧ ಮತ್ತು ಪ್ರಕಾಶಮಾನ ಸಮಸ್ತ ಸಪ್ತಋಷಿಗಳು ಧ್ರುವನಿಗೆ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ಇದ್ದಾರೆ. ॥46-48॥ ನಮ್ಮ ಜೊತೆಗೇ ಮಹಾಮನಾ ಇಕ್ಷ್ವಾಕು ವಂಶೀಯರ ಪಿತಾಮಹ ರಾಜರ್ಷಿ ತ್ರಿಶಂಕು ತನ್ನ ಪುರೋಹಿತ ವಸಿಷ್ಠರೊಂದಿಗೆ ನಮ್ಮ ಎದುರಿಗೇ ನಿರ್ಮಲ ಕಾಂತಿಯಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿರುವನು. ॥49॥ ಮಹಾಮನಸ್ವೀ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವಂಶಿಯರಾದ ನಮಗೆ ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಉತ್ತಮವಾದ ವಿಶಾಖಾ ಎಂಬ ಯುಗಲ ನಕ್ಷತ್ರವು ನಿರ್ಮಲ ಹಾಗೂ ಉಪದ್ರವಶೂನ್ಯ (ಮಂಗಳನೇ ಆದಿ ದುಷ್ಟಗ್ರಹಗಳಿಂದ ಆಕ್ರಾಂತನಾಗದೆ) ನಾಗಿ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿರುವನು. ॥50॥ ರಾಕ್ಷಸರ ನಕ್ಷತ್ರವಾದ ಮೂಲಾ, ಅದರ ದೇವತೆ ನಿಋತಿಯು ಅತ್ಯಂತ ಪೀಡಿತವಾಗಿದೆ. ಆ ಮೂಲಾ ನಕ್ಷತ್ರದ ನಿಯಾಮಕ ಧೂಮಕೇತುವಿನಿಂದ ಆಕ್ರಾಂತವಾಗಿ ಸಂತಾಪಕ್ಕೆ ಭಾಗಿಯಾಗುತ್ತಿದೆ. ॥51॥ ಇದೆಲ್ಲವೂ ರಾಕ್ಷಸರ ವಿನಾಶಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಉಪಸ್ಥಿತವಾಗಿದೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಕಾಲಪಾಶದಲ್ಲಿ ಬಂಧಿತರಾದವರ ನಕ್ಷತ್ರವು ಸಮಯಾನುಸಾರ ಗ್ರಹಗಳಿಂದ ಪೀಡಿತವಾಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ. ॥52॥ ಜಲವು ಸ್ವಚ್ಛ ಮತ್ತು ಉತ್ತಮ ರಸದಿಂದ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿದೆ, ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಸಾಕಷ್ಟು ಫಲಗಳು ದೊರೆಯುತ್ತಿವೆ. ಸುಗಂಧಿತ ವಾಯು ಹೆಚ್ಚು ತೀವ್ರವಾಗಿ ಬೀಸುತ್ತಿಲ್ಲ. ವೃಕ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಋತುಗಳನು ಸಾರ ಹೂವುಗಳು ಅರಳಿವೆ. ॥53॥ ಪ್ರಭೋ! ವ್ಯೂಹಬದ್ಧ ವಾನರ ಸೈನ್ಯವು ಬಹಳ ಶೋಭಾಸಂಪನ್ನವಾಗಿ ಅನಿಸುತ್ತಿದೆ. ತಾರಕಾಮಯ ಸಂಗ್ರಾಮದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳ ಸೈನ್ಯವು ಉತ್ಸಾಹ ಸಂಪನ್ನವಾಗಿದ್ದಂತೆ ಇಂದು ಈ ವಾನರ ಸೈನ್ಯವೂ ಇದೆ. ಆರ್ಯ! ಇಂತಹ ಶುಭ ಲಕ್ಷಣವನ್ನು ನೋಡಿ ನೀನು ಸಂತೋಷಪಡಬೇಕು. ॥54॥ ತನ್ನಣ್ಣ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಆಶ್ವಾಸನೆಯನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾ ಹರ್ಷಗೊಂಡ ಸುಮಿತ್ರಾಕುಮಾರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಈ ಪ್ರಕಾರ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾಗ ವಾನರರ ಸೈನ್ಯವು ಅಲ್ಲಿಯ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ತುಂಬಿ ಮುಂದುವರಿಯತೊಡಗಿತು. ॥55॥ ಆ ಸೈನ್ಯದಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಕರಡಿಗಳಿದ್ದವು. ಕೆಲವು ಸಿಂಹದಂತೆ ಪರಾಕ್ರಮಿ ವಾನರರಿದ್ದರು. ಉಗುರು, ಹಲ್ಲುಗಳೇ ಅವರ ಆಯುಧವಾಗಿತ್ತು. ಆ ಎಲ್ಲ ವಾನರ ಸೈನಿಕರು ಕೈ-ಕಾಲುಗಳಿಂದ ಧೂಳನ್ನು ಹಾರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ॥56॥ ಅವರು ಹಾರಿಸಿದ ಧೂಳಿನಿಂದ ಸೂರ್ಯನು ಮರೆಯಾಗಿ ಹೋದನು. ಮೇಘಗಳು ಆಕಾಶವನ್ನು ಮುಚ್ಚಿ ಮುಂದುವರಿಯುವಂತೆ ಆ ಭಯಂಕರ ವಾನರ ಸೈನ್ಯವು ವನ, ಪರ್ವತ, ಆಕಾಶ ಸಹಿತ ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕನ್ನು ಆಚ್ಛಾದಿಸಿ ಮುಂದೆ ಹೋಗುತ್ತಿತ್ತು. ॥57॥ ಆ ವಾನರ ಸೈನ್ಯವು ಯಾವುದಾದರೂ ನದಿಯನ್ನು ದಾಟುವಾಗ ಅನೇಕ ಯೋಜನ ದವರೆಗೆ ಆ ನದಿಯ ಪ್ರವಾಹ ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಹರಿಯುತ್ತಿತ್ತು. ॥58॥ ಆ ವಿಶಾಲ ಸೈನ್ಯವು ನಿರ್ಮಲ ನೀರುಳ್ಳ ಸರೋವರ, ವೃಕ್ಷಗಳಿಂದ ತುಂಬಿರುವ ಪರ್ವತ, ಸಮತಟ್ಟಾದ ಪ್ರದೇಶ ಮತ್ತು ಹಣ್ಣುಗಳಿಂದ ತುಂಬಿರುವ ವನ-
ಈ ಎಲ್ಲ ಸ್ಥಾನಗಳನ್ನು ಅತ್ತ-ಇತ್ತ, ಕೆಳಗೆ-ಮೇಲೆ ಎಲ್ಲ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಆವರಿಸಿ ನಡೆಯುತ್ತಿತ್ತು. ॥59-60॥ ಆ ಸೈನ್ಯದ ಎಲ್ಲ ವಾನರರು ಪ್ರಸನ್ನವದನರಾಗಿ, ವಾಯುವಿನಂತೆ ವೇಗಶಾಲಿಗಳಾಗಿದ್ದರು. ರಘುನಾಥನ ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿ ಅವರ ಪರಾಕ್ರಮ ಉಕ್ಕಿ ಹರಿಯುತ್ತಿತ್ತು. ॥61॥ ಅವರು ಯೌವನದ ಉತ್ಸಾಹ ಮತ್ತು ಅಭಿಮಾನಜನಿತ ದರ್ಪದಿಂದಾಗಿ ಪರಸ್ಪರ ಉತ್ಸಾಹ, ಪರಾಕ್ರಮ ಹಾಗೂ ನಾನಾ ರೀತಿಯ ಬಲ-ಸಂಬಂಧೀ ಉತ್ಕರ್ಷವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ॥62॥ ಅವರಲ್ಲಿ ಕೆಲವರು ವೇಗವಾಗಿ ನೆಲದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದರೆ, ಕೆಲವರು ಆಕಾಶ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹಾರಿಹೋಗುತ್ತಿದ್ದರು. ಎಷ್ಟೋ ವನವಾಸೀ ವಾನರರು ಕಿರಿಚುತ್ತಾ, ನೆಲಕ್ಕೆ ತಮ್ಮ ಬಾಲವನ್ನು ಅಪ್ಪಳಿಸುತ್ತಾ, ಕಾಲುಗಳನ್ನು ಅಪ್ಪಳಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ॥63-64॥ ಕೆಲವರು ತಮ್ಮ ಬಾಹುಗಳನ್ನು ಚಾಚಿ ಪರ್ವತ-ಶಿಖರಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಮರಗಳನ್ನು ಕಿತ್ತುಹಾಕುತ್ತಿದ್ದರು. ಪರ್ವತಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವ ಅನೇಕ ವಾನರರು ಬೆಟ್ಟಗಳ ತುದಿಗೆ ಹತ್ತುತ್ತಿದ್ದರು. ॥65॥ ಕೆಲವರು ಜೋರಾಗಿ ಗರ್ಜಿಸಿದರೆ, ಕೆಲವರು ಸಿಂಹನಾದ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಕೆಲವರು ತಮ್ಮ ತೊಡೆಗಳ ವೇಗದಿಂದ ಅನೇಕ ಗಿಡ-ಬಳ್ಳಿಗಳನ್ನು ಹೊಸಕಿಹಾಕುತ್ತಿದ್ದರು. ॥66॥ ಆ ಎಲ್ಲ ವಾನರರು ಬಹಳ ಪರಾಕ್ರಮಿಗಳಾಗಿದ್ದರು. ಆಲಸ್ಯವನ್ನು ಹೋಗಲಾಡಿಸಲು ಮೈಮುರಿಯುತ್ತ ಬಂಡೆ ಗಳೊಂದಿಗೆ, ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ಮರಗಳೊಂದಿಗೆ ಆಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಆ ಸಾವಿರಾರು ಕೋಟಿ ವಾನರರಿಂದ ತುಂಬಿದ ಇಡೀ ಪೃಥ್ವಿಯು ಬಹಳ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ॥67॥ ಹೀಗೆ ಆ ವಿಶಾಲ ವಾನರ ಸೈನ್ಯವು ಹಗಲು-ರಾತ್ರಿ ನಡೆಯುತ್ತಾ ಇತ್ತು. ಸುಗ್ರೀವನಿಂದ ರಕ್ಷಿತರಾದ ಎಲ್ಲ ವಾನರರು ಹೃಷ್ಟ- ಪುಷ್ಟ ಮತ್ತು ಸಂತೋಷವಾಗಿದ್ದರು. ಎಲ್ಲರೂ ಉತ್ಸಾಹದಿಂದ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದರು. ಎಲ್ಲರೂ ಯುದ್ಧವನ್ನು ಅಭಿನಂದಿಸುತ್ತಾ, ಸೀತೆಯನ್ನು ರಾವಣನ ಬಂಧನದಿಂದ ಬಿಡಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರು ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಮುಹೂರ್ತ ಮಾತ್ರವೂ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಪಡೆಯಲಿಲ್ಲ. ॥68-69॥ ನಡೆಯುತ್ತಾ ದಟ್ಟ ವೃಕ್ಷಗಳಿಂದ ವ್ಯಾಪ್ತವಾದ, ಅನೇಕಾನೇಕ ಕಾಡುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಸಹ್ಯಪರ್ವತದ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು ಅವರೆಲ್ಲ ವಾನರರೂ ಅದರ ಮೇಲೆ ಹತ್ತಿದರು. ॥70॥

ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಸಹ್ಯ ಮತ್ತು ಮಲಯಾಚಲದ ವಿಚಿತ್ರ ವನಗಳನ್ನು, ನದಿಗಳನ್ನು ಹಾಗೂ ಜಲಪಾತಗಳ ಶೋಭೆಯನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ ಪ್ರಯಾಣಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ॥71॥ ಆ ವಾನರರು ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿದ ಸಂಪಿಗೆ, ತಿಲಕ, ಮಾವು, ಅಶೋಕ, ಸಿಂದುವಾರ, ಕರವೀರ ಮೊದಲಾದ ಮರಗಳನ್ನು ಮುರಿದುಬಿಡುತ್ತಿದ್ದರು. ॥72॥ ನೆಗೆಯುತ್ತಾ ನಡೆಯುವ ಆ ವಾನರ ಸೈನಿಕರು ದಾರಿಯ ಅಂಕೋಲ, ಕರಂಜ, ಆಲ, ಜಂಬೂ, ನೆಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಕದಂಬ ಮೊದಲಾದ ವೃಕ್ಷಗಳನ್ನು ಮುರಿದು ಹಾಕುತ್ತಿದ್ದರು. ॥73॥ ರಮಣೀಯ ಬಂಡೆಗಳ ಮೇಲೆ ಹುಟ್ಟಿದ ಅನೇಕ ರೀತಿಯ ಕಾಡು ಮರಗಳು ಗಾಳಿಗೆ ತೂರಾಡುತ್ತಾ ಆ ವಾನರರ ಮೇಲೆ ಹೂವುಗಳ ಮಳೆಗರೆಯುತ್ತಿದ್ದವು. ॥ 74 ॥ ಮಧುವಿನಿಂದ ಸುಗಂಧಿತವಾದ ವನಗಳಲ್ಲಿ ಝೆಂಕರಿಸುವ ದುಂಭಿಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಸುಗಂಧಿತವಾದ ಶೀತಲ, ಮಂದಾನಿಲವು ಬೀಸುತ್ತಿತ್ತು. ॥ 75 ॥ ಆ ಪರ್ವತರಾಜವು ಗೈರಿಕಾದಿ ಧಾತುಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾಗಿ ಬಹಳ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಆ ಧಾತುಗಳಿಂದ ಹರಡಿದ ಧೂಳು ವಾಯುವೇಗದಿಂದ ಹಾರಿ ಆ ವಿಶಾಲ ವಾನರ ಸೈನ್ಯವನ್ನೆಲ್ಲ ಮುಚ್ಚಿಬಿಟ್ಟಿತ್ತು. ॥ 76 ॥ ರಮಣೀಯ ಪರ್ವತಶಿಖರಗಳ ಮೇಲೆ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಅರಳಿದ ಕೆದಗೆ, ಜಾಜಿ, ವಾಸಂತೀ ಬಳ್ಳಿಗಳು ಬಹಳ ಮನೋಹರವಾಗಿ ಇದ್ದವು. ಅರಳಿದ ಮಲ್ಲಿಗೆಯ ಬಳ್ಳಿಗಳು ಪರಿಮಳದಿಂದ ತುಂಬಿದ್ದವು. ಕುಂದ ಪುಷ್ಪಗಳ ಗಿಡಗಳು ಹೂವುಗಳಿಂದ ತುಂಬಿ ನಳಿನಳಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. ॥77-78॥ ಕಾಡುಬಿಲ್ವ, ಇಪ್ಪೆಮರ, ಅಶೋಕ, ರಂಜಕ, ತಿಲಕ, ನಾಗಕೇಸರ ಮೊದಲಾದ ವೃಕ್ಷಗಳು ಹೂವುಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ್ದವು. ॥ 79 ॥ ಮಾವು, ಪಾದರಿ, ಕೋವಿದಾರಗಳೂ ಹೂವುಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ್ದವು. ಅರ್ಜುನ, ಶಿಂಶಿಷಾ, ಕುಟಜ, ಹಿಂತಾಲ, ಚೂರ್ಣಕ, ಕದಂಬ, ನಿಲಾಶೋಕ, ಸರಲ, ಅಂಕೋಲ ಮತ್ತು ಪದ್ಮಕ ವೃಕ್ಷಗಳೂ ಕೂಡ ಸುಂದರ ಪುಷ್ಪಗಳಿಂದ ಸುಶೋಭಿತವಾಗಿದ್ದವು. ॥80-81॥ ಸಂತೋಷ ಗೊಂಡ ಆ ವಾನರರು ಆ ಎಲ್ಲ ವೃಕ್ಷಗಳನ್ನು ಆವರಿಸಿಬಿಟ್ಟಿದ್ದವು. ಆ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ರಮಣೀಯ ಕಲ್ಯಾಣಿ ಗಳು, ಸಣ್ಣ-ಪುಟ್ಟ ಜಲಾಶಯಗಳು ಇದ್ದವು. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಚಕ್ರವಾಕ, ನೀರುಕೋಳಿಗಳು ವಿಹರಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. ನೀರು ಕಾಗೆ ಮತ್ತು ಕ್ರೌಂಚಗಳೂ ತುಂಬಿದ್ದವು ಹಾಗೂ ಹಂದಿಗಳು, ಜಿಂಕೆಗಳು ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ನೀರು ಕುಡಿಯುತ್ತಿದ್ದವು. ॥82-83॥ ಕರಡಿ, ಚಿರತೆ, ಸಿಂಹ, ಭಯಂಕರ ಹುಲಿ ಭಾರೀ ಭೀಷಣರಾದ ಅಸಂಖ್ಯ ದುಷ್ಟ ಆನೆಗಳು ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಿಂದ ಬಂದು-ಬಂದು ಆ ಜಲಾಶಯಗಳನ್ನು ಸೇವಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ॥ 84 ॥ ಅರಳಿದ ಸುಗಂಧಿತ ಕಮಲ, ಕುಮುದ, ಉತ್ಪಲ ಹಾಗೂ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಅರಳುವ ಬಗೆ-ಬಗೆಯ ಇತರ ಪುಷ್ಪಗಳಿಂದ ಅಲ್ಲಿಯ ಸರೋವರಗಳು ತುಂಬಾ ರಮಣೀಯವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದವು. ॥85॥ ಆ ಪರ್ವತದ ಶಿಖರಗಳಲ್ಲಿ ನಾನಾ ರೀತಿಯ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಕಲರವ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದವು. ವಾನರರು ಆ ಜಲಾಶಯಗಳಲ್ಲಿ ಮಿಂದು, ನೀರು ಕುಡಿಯುತ್ತಾ, ಜಲಕ್ರೀಡೆಯಾಡುತ್ತಿದ್ದವು. ॥86॥ ಅವು ಪರಸ್ಪರ ನೀರನ್ನು ಎರಚಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದವು. ಕೆಲವು ವಾನರರು ಪರ್ವತದ ಮೇಲೆ ಹತ್ತಿ ಅಲ್ಲಿಯ ಮರಗಳ ಅಮೃತತುಲ್ಯ ಸಹಿಯಾದ ಫಲ-ಮೂಲಗಳನ್ನು ಹೂವುಗಳನ್ನು ಕೀಳುತ್ತಿದ್ದರು. ಜೇನಿನ ಬಣ್ಣವುಳ್ಳ ಎಷ್ಟೋ ಉನ್ಮತ್ತ ವಾನರರು ಮರಗಳಲ್ಲಿ ತೂಗುತ್ತಿದ್ದ ಜೇನಿನ ಹೊಟ್ಟುಗಳಿಂದ ಜೇನನನ್ನು ದೊನ್ನೆಗಳಲ್ಲಿ ಕಿತ್ತು ಅದನ್ನು ಕುಡಿಯುತ್ತಾ ಸಂತೋಷವಾಗಿ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದವು. ॥87-88॥ ಮರಗಳನ್ನು ಮುರಿಯುತ್ತಾ, ಬಳ್ಳಿಗಳನ್ನು ಕೀಳುತ್ತಾ, ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ಪರ್ವತಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸುತ್ತಾ, ಆ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾನರರು ತೀವ್ರಗತಿಯಾಗಿ ಮುಂದರಿಯುತ್ತಿದ್ದವು. ॥89॥ ಇತರ ವಾನರರು ದರ್ಪದಿಂದ ಮರಗಳಿಂದ ಜೇನುಗೂಡುಗಳನ್ನು ಕೀಳುತ್ತಾ ಜೋರಾಗಿ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. ಕೆಲವು ವಾನರರು ಮರಗಳನ್ನು ಹತ್ತಿ ಜೇನು ಕುಡಿಯುತ್ತಿದ್ದವು. ॥90॥ ಆ ವಾನರ ಶಿರೋಮಣಿಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಅಲ್ಲಿಯ ಭೂಮಿಯು ಬೆಳೆದುನಿಂತ ಧಾನ್ಯದ ಹೊಲಗಳಂತೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ॥91॥ ಕಮಲನಯನ ಮಹಾಬಾಹು ಶ್ರೀರಾಮನು ಮಹೇಂದ್ರ ಪರ್ವತದ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ, ಬಗೆ-ಬಗೆಯ ವೃಕ್ಷಗಳಿಂದ ಸುಶೋಭಿತ ಅದರ ಶಿಖರವನ್ನು ಏರಿದನು. ॥92॥ ಮಹೇಂದ್ರ ಪರ್ವತದ ಶಿಖರದ ಮೇಲೆ ಹತ್ತಿದ ದಶರಥನಂದನ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನು ಆಮೆಗಳಿಂದ ಮತ್ತು ಮೀನುಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ನೋಡಿದನು. ॥93॥ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಅವರು ಸಹ್ಯ ಹಾಗೂ ಮಲಯಾಚಲವನ್ನು ದಾಟಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಮಹೇಂದ್ರ ಪರ್ವತದ ಸಮೀಪ ಭಯಂಕರ ಶಬ್ದಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಸಮುದ್ರತೀರಕ್ಕೆ ಬಂದು ತಲುಪಿದರು. ॥94॥

ಆ ಪರ್ವತದಿಂದ ಇಳಿದು ಭಕ್ತರ ಮನಸ್ಸನ್ನು ರಮಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನು ಸುಗ್ರೀವ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣರೊಂದಿಗೆ ಅವಸರವಾಗಿ ಸಮುದ್ರತೀರದ ಪರಮೋತ್ತಮ ವನವನ್ನು ಹೊಕ್ಕನು. ॥95॥ ಆಗಲೆ ಎದ್ದ ಅಲೆಗಳಿಂದ ತೀರದ ಶಿಲೆಗಳು ತೊಳೆದಿದ್ದವು, ಆ ವಿಸ್ತಾರವಾದ ಸಿಂಧುತೀರಕ್ಕೆ ತಲುಪಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ಹೇಳಿದನು. ॥96॥ ಸುಗ್ರೀವನೇ! ನೋಡು, ನಾವೆಲ್ಲರೂ ಸಮುದ್ರ ತೀರಕ್ಕೆ ಬಂದುಬಿಟ್ಟೆವು. ಈಗ ಮೊದಲೇ ನಮ್ಮ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿದ್ದ ಅದೇ ಚಿಂತೆಯು ಉಂಟಾಗಿದೆ. ॥97॥ ಮುಂದಾದರೋ ಆಚೆಯ ದಡವೇ ಕಾಣದಿರುವ, ಸರಿತೆಗಳ ಸ್ವಾಮಿ ಮಹಾಸಾಗರವೇ ಇದೆ. ಈಗ ಸರಿಯಾದ ಯಾವುದೇ ಉಪಾಯವಿಲ್ಲದೆ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ದಾಟುವುದು ಅಸಂಭವವಾಗಿದೆ. ॥98॥ ಆದ್ದರಿಂದ ಸೈನ್ಯವು ಇಲ್ಲೇ ಬೀಡು ಬಿಡಲಿ. ನಾವೆಲ್ಲ ಇಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ಯಾವ ರೀತಿಯಿಂದ ಈ ವಾನರ ಸೈನ್ಯವು ಸಮುದ್ರವನ್ನು ದಾಟಬಲ್ಲದು ಎಂದು ವಿಚಾರಮಾಡುವಾ. ॥99॥ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಸೀತಾಪಹಾರದ ಶೋಕದಿಂದ ದುರ್ಬಲನಾದ ಮಹಾಬಾಹು ಶ್ರೀರಾಮನು ಸಮುದ್ರದ ತೀರಕ್ಕೆ ತಲುಪಿ ಎಲ್ಲ ಸೈನ್ಯಕ್ಕೆ ಅಲ್ಲೇ ಉಳಿಯುವಂತೆ ಅಪ್ಪಣೆ ಮಾಡಿದನು. ॥100॥ ಅವನು ಹೇಳಿದನು - ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠರೇ! ಸಮಸ್ತ ಸೈನ್ಯಗಳನ್ನು ಸಮುದ್ರತೀರದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಳಿಸಲಾಗುವುದು. ಈಗ ಇಲ್ಲಿ ನಮಗೆ ಸಮುದ್ರೋಲ್ಲಂಘದ ಉಪಾಯದ ಕುರಿತು ಯೋಚಿಸುವ ಕಾಲ ಬಂದಿದೆ. ॥101॥ ಈಗ ಯಾವನೇ ಸೇನಾಪತಿಯೂ ಯಾವುದೇ ಕಾರಣದಿಂದ ತನ್ನ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಎಲ್ಲಿಗೂ ಹೋಗಬಾರದು. ಎಲ್ಲ ಶೂರವೀರ ವಾನರ ಸೇನಾಪತಿಗಳು ಸೈನ್ಯದ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಸರಿಯಾದ ಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ಇರಬೇಕು. ನಮ್ಮ ಮೇಲೆ ರಾಕ್ಷಸರ ಮಾಯೆಯಿಂದ ಗುಪ್ತಭಯ ಬರಬಲ್ಲದು, ಇದನ್ನು ನಾವೆಲ್ಲರೂ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ॥102॥ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಸಹಿತ ಸುಗ್ರೀವನು ವೃಕ್ಷಗಳಿಂದ ಸುಶೋಭಿತ ಸಾಗರ ತಟದಲ್ಲಿ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಿದನು. ॥103॥ ಸಮುದ್ರತೀರದಲ್ಲಿ ಬೀಡು ಬಿಟ್ಟ ವಿಶಾಲ ಸೈನ್ಯವು ಜೇನಿನಂತೆ ಪಿಂಗಲವರ್ಣದ ಜಲದಿಂದ ತುಂಬಿದ ಮತ್ತೊಂದು ಸಾಗರದಂತೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ॥104॥ ಸಾಗರ ತಟದ ವನಕ್ಕೆ ಸಾಗಿದ ಆ ಎಲ್ಲ ಶ್ರೇಷ್ಠ ವಾನರರು ಸಮುದ್ರವನ್ನು ದಾಟುವ ಅಭಿಲಾಷೆಯನ್ನಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಅಲ್ಲೇ ಉಳಿದುಕೊಂಡರು. ॥105॥ ಅಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದ ಶ್ರೀರಾಮಾದಿಗಳ ಸೈನ್ಯದ ಸಂಚರಣದಿಂದ ಉಂಟಾದ ಕೋಲಾಹಲವು ಮಹಾಸಾಗರದ ಗರ್ಜನೆಯನ್ನು ಮೀರಿ ಕೇಳಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ॥106॥ ಸುಗ್ರೀವನಿಂದ ಸುರಕ್ಷಿತವಾದ ಆ ವಾನರರ ವಿಶಾಲಸೈನ್ಯವು ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ಕಾರ್ಯಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ತತ್ಪರವಾಗಿ ಕರಡಿಗಳು, ಗೋಲಾಂಗುಲರು, ವಾನರರು ಹೀಗೆ ಮೂರು ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ವಿಭಕ್ತವಾಗಿ ಉಳಕೊಂಡಿತ್ತು. ॥107॥ ಮಹಾಸಾಗರದಿಂದ ತೀರಕ್ಕೆ ತಲುಪಿದ ಆ ವಾನರ ಸೈನ್ಯವು ವಾಯುವೇಗದಿಂದ ಅಲ್ಲೋಲಕಲ್ಲೋಲವಾದ ಸಮುದ್ರದ ಶೋಭೆಯನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ ತುಂಬಾ ಹರ್ಷಗೊಂಡಿತ್ತು. ॥108॥ ಮತ್ತೊಂದು ದಡವು ಬಹಳ ದೂರವಾಗಿದ್ದ, ನಡುವಿನಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಆಶ್ರಯವಿಲ್ಲದ, ರಾಕ್ಷಸರ ಸಮುದಾಯ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಆ ವರುಣಾಲಯ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ ಆ ವಾನರ ಯೂಥಪತಿಗಳು ಅದರ ತೀರದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತೇ ಇದ್ದರು. ॥109॥

ಕ್ರೋಧಗೊಂಡ ಮೊಸಳೆಗಳಿಂದ ಸಮುದ್ರವು ಭಯಂಕರವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು. ಸಂಜೆಯ ಪ್ರದೋಷಕಾಲದಲ್ಲಿ ಚಂದ್ರೋದಯವಾದಾಗ ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ಭರತ ಬಂದಿತ್ತು. ಆಗ ಅದು ನೊರೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದರಿಂದ ನಗುತ್ತಾ, ಉತ್ತಾಲ ತರಂಗಗಳಿಂದ ಕುಣಿಯುತ್ತಿದೆಯೋ ಎಂದೆನಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಚಂದ್ರನ ಪ್ರತಿಬಂಬಗಳಿಂದಾಗಿ ತುಂಬಿರುವಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು. ಪ್ರಚಂಡ ವಾಯುವೇಗದಂತೆ ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ಮೊಸಳೆಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ತಿಮಿ ಎಂಬ ಮೀನುಗಳನ್ನು ನುಂಗಿ ಹಾಕುವ ಮಹಾಭಯಂಕರ ಜಲಜಂತುಗಳಿಂದ ತುಂಬಿರುವಂತೆ ತೋರುತ್ತಿತ್ತು. ॥110-111॥ ಆ ವರುಣಾಲಯವು ಉರಿಯುವ ಹೆಡೆಗಳುಳ್ಳ ಸರ್ಪಗಳಿಂದ, ವಿಶಾಲಕಾಯ ಜಲಜಂತುಗಳಿಂದ ಹಾಗೂ ನಾನಾ ಪರ್ವತಗಳಿಂದ ವ್ಯಾಪ್ತವಾದಂತೆ ಅನಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ॥112॥ ರಾಕ್ಷಸರ ನಿವಾಸಭೂತ ಆ ಅಗಾಧ ಮಹಾಸಾಗರವು ಅತ್ಯಂತ ದುರ್ಗಮವಾಗಿತ್ತು. ಅದನ್ನು ದಾಟಲು ಯಾವುದೇ ದಾರಿ ಅಥವಾ ಸಾಧನೆ ದುರ್ಲಭವಾಗಿತ್ತು. ವಾಯುವೇಗದಿಂದ ಅದರಲ್ಲಿ ಏಳುವ ಚಂಚಲ ಅಲೆಗಳು ಮೊಸಳೆಗಳಿಂದ ಮತ್ತು ವಿಶಾಲಕಾಯ ಸರ್ಪಗಳಿಂದ ವ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿದ್ದು ಬಹಳ ಉಲ್ಲಾಸದಿಂದ ಮೇಲಕ್ಕೆದ್ದು, ಕೆಳಕ್ಕೆ ಇಳಿಯುತ್ತಿದ್ದವು. ॥113॥ ಸಮುದ್ರದ ಜಲಕಣಗಳು ತುಂಬಾ ಹೊಳೆಯುವಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು. ಅದನ್ನು ನೋಡಿದರೆ ಸಾಗರದಲ್ಲಿ ಬೆಂಕಿಯ ಕಿಡಿಗಳೇ ಚೆಲ್ಲಿಬಿಟ್ಟಿವೆಯೋ ಎಂಬಂತೆ ಅನಿಸುತ್ತಿತ್ತು. (ಹರಡಿದ ನಕ್ಷತ್ರಗಳಿಂದ ಆಕಾಶವೂ ಹಾಗೆಯೇ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿತ್ತು.) ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ಸರ್ಪಗಳಿದ್ದವು. (ಆಕಾಶದಲ್ಲಿಯೂ ರಾಹು ಮೊದಲಾದ ಸರ್ಪಾಕಾರವೇ ನೋಡಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು.) ಸಮುದ್ರವು ದೇವದ್ರೋಹಿ ದೈತ್ಯರ ಮತ್ತು ರಾಕ್ಷಸರ ಆವಾಸ ಸ್ಥಾನವಾಗಿತ್ತು. (ಆಕಾಶವೂ ಹಾಗೆಯೇ ಇತ್ತು. ಏಕೆಂದರೆ ಅಲ್ಲಿಯೂ ಅವರ ಸಂಚರಣವಿತ್ತು.) ಎರಡೂ ನೋಡಲು ಭಯಂಕರ ಮತ್ತು ಪಾತಾಳದಂತೆ ಗಂಭೀರವಾಗಿದ್ದವು. ಹೀಗೆ ಸಮುದ್ರವು ಆಕಾಶ ದಂತೆ ಹಾಗೂ ಆಕಾಶವು ಸಮುದ್ರದಂತೆ ಅನಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಸಮುದ್ರ ಮತ್ತು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಅಂತರವಿರಲಿಲ್ಲ. ॥114-115॥ ಜಲವು ಆಕಾಶದೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿಹೋಗಿತ್ತು ಹಾಗೂ ಆಕಾಶ ನೀರಿನೊಂದಿಗೆ. ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ನಕ್ಷತ್ರಗಳು ಚೆಲ್ಲಿಹೋಗಿದ್ದರೆ, ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಮುತ್ತುಗಳು ಚೆಲ್ಲಿದ್ದವು. ಅದರಿಂದ ಎರಡೂ ಒಂದೇ ರೀತಿ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು. ॥116॥ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಮೋಡಗಳು ತುಂಬಿದ್ದವು, ಸಮುದ್ರವು ತರಂಗ ಮಾಲೆಗಳಿಂದ ವ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿತ್ತು. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಮುದ್ರ ಮತ್ತು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಅಂತರ ಉಳಿಯಲಿಲ್ಲ. ॥117॥ ಸಿಂಧುರಾಜನ ಅಲೆಗಳು ಪರಸ್ಪರ ಡಿಕ್ಕಿಹೊಡೆದು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಮೊಳಗುವ ದೇವತೆಗಳ ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ಭೇರಿಗಳಂತೆ ಭಯಾನಕ ಶಬ್ದ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದವು. ॥118॥ ವಾಯುವಿನಿಂದ ಪ್ರೇರಿತವಾಗಿ ರತ್ನಗಳನ್ನು ಚೆಲ್ಲುತ್ತಿದ್ದ ಅಲೆಗಳ ನಿನಾದಯುಕ್ತ ಮತ್ತು ಜಲಜಂತುಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಸಮುದ್ರವು ಹೀಗೆ ಮೇಲಕ್ಕೇಳುತ್ತಾ ರೋಷಗೊಂಡಂತೆ ಅನಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ॥119॥ ಸಮುದ್ರವು ವಾಯುವಿನ ಹೊಡೆತಕ್ಕೆ ಆಕಾಶದವರೆಗೆ ಮೇಲಕ್ಕೆದ್ದು ಉತ್ತಾಲ ತರಂಗಗಳಿಂದ ನೃತ್ಯಮಾಡುವಂತೆ, ಆ ಮಹಾಮನಸ್ವೀ ವಾನರವೀರರು ನೋಡಿದರು. ॥120॥ ಅನಂತರ ಅಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದ ವಾನರರು ಸುತ್ತುತ್ತಿರುವ ತರಂಗ ಸಮೂಹಗಳ
ಕಲ-ಕಲನಾದದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮಹಾಸಾಗರವು ಅತ್ಯಂತ ಚಂಚಲವಾಗಿದೆಯೋ ಎಂಬಂತೆ ನೋಡಿದರು. ಇದನ್ನು ನೋಡಿ ಅವರಿಗೆ ತುಂಬಾ ಆಶ್ಚರ್ಯವಾಯಿತು. ॥121॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಮೂರನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥3॥

ಐದನೆಯ ಸರ್ಗ

ಶ್ರೀರಾಮನು ಸೀತೆಗಾಗಿ ಶೋಕಿಸಿದುದು

ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ರಕ್ಷಣೆಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮಾಡಿ ಆ ಹೆಚ್ಚು ಜಾಗ್ರತವಾಗಿರುವ ವಾನರ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ನೀಲನು ಸಮುದ್ರ ತೀರದಲ್ಲಿ ಚೆನ್ನಾಗಿ ನೆಲೆಗೊಳಿಸಿದನು. ॥1॥ ಮೈಂದ ಮತ್ತು ದ್ವಿವಿದ ಇಬ್ಬರು ಪ್ರಮುಖ ವಾನರವೀರರು ಆ ಸೈನ್ಯದ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಸುತ್ತಾಡುತ್ತಾ ಇದ್ದರು. ॥2॥

ಸಮುದ್ರತೀರದಲ್ಲಿ ಸೈನ್ಯದ ಶಿಬಿರ ಹೂಡಿದಾಗ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ತನ್ನ ಬಳಿ ಕುಳಿತಿರುವ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಕಡೆಗೆ ನೋಡಿ ಇಂತೆಂದನು. ॥3॥ ಸುಮಿತ್ರಾನಂದನನೇ! ಶೋಕವು ಸಮಯಕಳೆದಂತೆ ತಾನಾಗಿ ದೂರವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ನನ್ನ ಶೋಕವಾದರೋ ನನ್ನ ಪ್ರಾಣವಲ್ಲಭೆಯನ್ನು ನೋಡದೆ ದಿನ-ದಿನವೂ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಲೇ ಇದೆ. ॥4॥ ನನ್ನ ಪ್ರಿಯೆ ನನ್ನಿಂದ ದೂರವಾಗಿದ್ದಾಳೆ ಎಂಬ ದುಃಖ ನನಗಿಲ್ಲ. ಆಕೆಯ ಅಪಹರಣವಾಗಿದೆ ಎಂಬುದರ ದುಃಖವೂ ನನಗಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಆಕೆಯು ಬದುಕಿರಲು ನಿಶ್ಚಿತಗೊಳಿಸಿದ ಅವಧಿಯು ಬೇಗನೇ ಮುಗಿಯುತ್ತಾ ಇದೆಯಲ್ಲ ಇದಕ್ಕಾಗಿ ನಾನು ಪದೇ-ಪದೇ ಶೋಕದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ್ದೇನೆ. ॥5॥ ಗಾಳಿಯೇ! ನನ್ನ ಪ್ರಾಣವಲ್ಲಭೆ ಇರುವಲ್ಲಿ ಬೀಸಿ, ಆಕೆಯನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸಿ ನನ್ನನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸು. ಆ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸಿದುದು ಚಂದ್ರನಿಂದ ಆಗುವ ದೃಷ್ಟಿಸಂಯೋಗದಂತೆ ನನ್ನ ಎಲ್ಲ ಸಂತಾಪಗಳು ದೂರ ಮಾಡುವುದು ಹಾಗೂ ಆಹ್ಲಾದಜನಕವಾಗುವುದು. ॥6॥ ಅಪಹರಣದ ಸಮಯ ನನ್ನ ಪ್ರಿಯ ಸೀತೆಯು ‘ಹಾನಾಥ!’ ಎಂದು ಕೂಗಿದ ದನಿಯು, ನುಂಗಿದ ಹೊಟ್ಟೆಯೊಳಗೆ ಇರುವ ವಿಷದಂತೆ ನನ್ನ ಸರ್ವಾಂಗ ವನ್ನೂ ಸುಡುತ್ತಾ ಇದೆ. ॥7॥ ಪ್ರಿಯತಮೆಯ ವಿಯೋಗವೇ ಇದರ ಉರುವಲಾಗಿದೆ, ಆಕೆಯ ಚಿಂತೆಯೇ ಅದರ ಜ್ವಾಲೆಯಾಗಿದೆ, ಆ ಪ್ರೇಮಾಗ್ನಿಯು ನನ್ನ ಶರೀರವನ್ನು ಹಗಲು-ರಾತ್ರಿ ಸುಡುತ್ತಾ ಇದೆ. ॥8॥ ಸುಮಿತ್ರಾನಂದನ! ನೀನು ಇಲ್ಲೇ ಇರು. ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಒಬ್ಬನೇ ಸಮುದ್ರದೊಳಗೆ ನುಗ್ಗಿ ಮಲಗುವೆನು. ಹೀಗೆ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಮಲಗಿದಾಗ ಈ ಉರಿಯುವ ಪ್ರೇಮಾಗ್ನಿಯು ನನ್ನನ್ನು ಸುಡಲಾರದು. ॥9॥ ನಾನು ಮತ್ತು ಆ ವಾಮೋರು ಸೀತೆಯು ಒಂದೇ ನೆಲದಲ್ಲಿ ಮಲಗುತ್ತೇವೆ. ಪ್ರಿಯತಮೆಯ ಸಂಯೋಗವನ್ನು ಇಚ್ಛಿಸುವ ವಿರಹಿಯಾದ ನನಗೆ ಇಷ್ಟೇ ಸಾಕಾಗಿದೆ. ಇದರಿಂದಲೇ ನಾನು ಬದುಕಿರಬಲ್ಲೆ. ॥10॥ ನೀರಿನಿಂದ ತುಂಬಿದ ಹೊಲದ ಸಂಪರ್ಕದಿಂದ ನೀರಿಲ್ಲದ ಹೊಲದ ಪೈರು ಕೂಡ ಸಾಯದೆ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ; ಹಾಗೆಯೇ ಸೀತೆಯು ಈಗಲೂ ಬದುಕಿದ್ದಾಳೆ ಎಂದು ಕೇಳುವುದರಿಂದಲೇ ನಾನು ಬದುಕಿರಬಲ್ಲೆನು. ॥11॥ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ನಾನು ಸೋಲಿಸಿ ಸಮೃದ್ಧಶಾಲಿನೀ ರಾಜ್ಯಲಕ್ಷ್ಮಿಯಂತಿರುವ ಕಮಲನಯನೀ ಸುಂದರ ಸೀತೆಯನ್ನು ನೋಡುವ ಸಮಯ ಯಾವಾಗ ಬರುವುದೋ? ॥12॥ ರೋಗಿಯು ರಸಾಯನ ಕುಡಿಯುವಂತೆಯೇ ನಾನು ಸುಂದರ ಹಲ್ಲುಗಳುಳ್ಳ ಮನೋಹರ ತುಟಿಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಸೀತೆಯ ಪ್ರಫುಲ್ಲ ಕಮಲದಂತಹ ಮುಖವನ್ನು ಸ್ವಲ್ಪ ಮೇಲಕ್ಕೆತ್ತಿ ಚುಂಬಿಸುವೆನು. ॥13॥ ನನ್ನನ್ನು ಅಲಂಗಿಸುತ್ತಿರುವ ಸೀತೆಯ ಪರಸ್ಪರ ಹೊಂದಿಕೊಂಡ ತಾಲಫಲದಂತೆ ಗುಂಡಾಗಿ ಹಾಗೂ ದಪ್ಪವಾಗಿರುವ ಎರಡೂ ಸ್ತನಗಳು ಕೊಂಚ ಕಂಪನದಿಂದ ನನಗೆ ಯಾವಾಗ ಸ್ಪರ್ಶಿಸುವವೋ? ॥14॥ ಕಾಡಿಗೆಯಂತೆ ಕಣ್ಣುಳ್ಳ ಸತೀ-ಸಾಧ್ವೀ ಸೀತೆಗೆ ನಾನು ನಾಥನಾಗಿದ್ದರೂ ಇಂದು ಅವಳು ಅನಾಥಳಂತೆ ರಾಕ್ಷಸರ ನಡುವೆ ಸಿಲುಕಿ ನಿಶ್ಚಯ ವಾಗಿ ಯಾರೂ ರಕ್ಷಕರಿಲ್ಲದೇ ಇರಬಹುದು. ॥15॥ ಜನಕರಾಜನ ಪುತ್ರಿ, ದಶರಥ ಮಹಾರಾಜರ ಸೊಸೆ, ನನ್ನ ಪ್ರಿಯತಮೆ ಸೀತೆಯು ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ನಡುವೆ ಹೇಗೆ ಮಲಗುತ್ತಿರಬಹುದೋ? ॥16॥ ಶರತ್ಕಾಲದ ಚಂದ್ರಲೇಖೆಯು ಕರಿಮೋಡಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತವಾಗುವಂತೆ ನಾನು ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ವಿನಾಶಗೈದು ಸೀತೆಯನ್ನು ಉದ್ಧರಿಸುವ ಸಮಯ ಎಂದು ಬರುವುದೋ? ॥17॥ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ವಾಗಿಯೇ ತೆಳ್ಳಗೆ ಶರೀರವುಳ್ಳ ಸೀತೆಯು ವಿಪರೀತ ದೇಶಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸಿಲುಕಿದ್ದರಿಂದ ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಶೋಕ ಮತ್ತು ಉಪಾಸಮಾಡಿ ಇನ್ನೂ ತೆಳ್ಳಗೆ ಆಗಿರಬಹುದು. ॥18॥ ರಾಕ್ಷಸರಾಜ ರಾವಣನ ಎದೆಗೆ ನನ್ನ ಬಾಣಗಳನ್ನು ನೆಟ್ಟು, ನನ್ನ ಮಾನಸಿಕ ಶೋಕವನ್ನು ನಿವಾರಿಸಿ ಎಂದು ಸೀತೆಯ ಶೋಕವನ್ನು ದೂರಗೊಳಿಸುವೆನೋ? ॥19॥ ದೇವಕನ್ಯೆಯಂತೆ ಸುಂದರಳಾದ ನನ್ನ ಸತೀ-ಸಾಧ್ವೀ ಸೀತೆಯು ಉತ್ಕಂಠತೆಯಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಎಂದು ಆನಂದಾಶ್ರುಗಳನ್ನು ಸುರಿಸುವಳು? ॥20॥ ಮಿಥಿಲೇಶ ಕುಮಾರಿಯ ವಿಯೋಗದಿಂದ ಆಗುವ ಈ ಭಯಂಕರ ಶೋಕವನ್ನು ಕೊಳೆ ಬಟ್ಟೆಯಂತೆ ಕೂಡಲೇ ತ್ಯಜಿಸುವ ಸಮಯ ಎಂದು ಬರುವುದೋ? ॥21॥ ಹಗಲು ಮುಗಿದಾಗ ಮಂದಕಿರಣಗಳುಳ್ಳ ಸೂರ್ಯನು ಅಸ್ತಾಚಲಕ್ಕೆ ಸರಿದರೂ ಬುದ್ಧಿವಂತ ಶ್ರೀರಾಮನು ಅಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರಕಾರ ವಿಲಾಪಮಾಡುತ್ತಲೇ ಇದ್ದನು. ॥22॥

ಆಗ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಧೈರ್ಯತುಂಬಿದಾಗ ಶೋಕದಿಂದ ವ್ಯಾಕುಲನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನು ಕಮಲನಯನೀ ಸೀತೆಯನ್ನು ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾ ಸಂಧ್ಯೋಪಾಸನೆ ಮಾಡಿದನು. ॥23॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಐದನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥5॥

ಆರನೆಯ ಸರ್ಗ

ಕರ್ತವ್ಯ ನಿರ್ಣಯಕ್ಕಾಗಿ ರಾವಣನು ತನ್ನ ಮಂತ್ರಿಗಳಲ್ಲಿ ಸರಿಯಾದ ಸಲಹೆ ಕೊಡುವಂತೆ ಒತ್ತಾಯಿಸಿದುದು

ಇತ್ತ ಇಂದ್ರತುಲ್ಯ ಪರಾಕ್ರಮೀ ಮಹಾತ್ಮಾ ಹನುಮಂತನು ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದ ಅತ್ಯಂತ ಭಯಾನಕ ಘೋರ ಕರ್ಮವನ್ನು ನೋಡಿ ರಾಕ್ಷಸರಾಜ ರಾವಣನ ಮುಖವು ನಾಚಿಕೆಯಿಂದ ಬಾಗಿ, ಅವನು ಸಮಸ್ತ ರಾಕ್ಷಸರಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಹೇಳಿದನು- ॥1॥

ನಿಶಾಚರರೇ! ಆ ಒಂದು ವಾನರ ಮಾತ್ರ ಹನುಮಂತನು ಒಬ್ಬಂಟಿಗನಾಗಿ ಈ ದುರ್ಧರ್ಷ ಪುರಿಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಅವನು ಇದನ್ನು ಹಾಳುಗೆಡಹಿದ್ದಲ್ಲದೆ ಸೀತೆಯನ್ನು ಭೆಟ್ಟಿ ಮಾಡಿದನು. ॥3॥ ಇಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಹನುಮಂತನು ಚೈತ್ಯ ಪ್ರಾಸಾದವನ್ನು ನೆಲಸಮ ಮಾಡಿ, ಮುಖ್ಯ-ಮುಖ್ಯ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಕೊಂದುಹಾಕಿದನು ಹಾಗೂ ಇಡೀ ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ಉತ್ಪಾತವೆಬ್ಬಿಸಿದನು. ॥3॥ ನಿಮಗೆಲ್ಲರಿಗೆ ಒಳ್ಳೆಯದಾಗಲಿ. ಈಗ ನಾನು ಏನು ಮಾಡಲಿ? ನಿಮಗೆ ಉಚಿತವಾಗಿ ಕಾಣುವ, ಸಮರ್ಥವಾದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಒಳ್ಳೆಯ ಪರಿಣಾಮವಾಗುವುದನ್ನು ತಿಳಿಸಿರಿ. ॥4॥ ಮಹಾಬಲಿ ವೀರರೇ! ವಿಜಯದ ಮೂಲ ಕಾರಣವು ಮಂತ್ರಿಗಳು ಕೊಟ್ಟ ಉತ್ತಮ ಸಲಹೆಯೇ ಆಗಿದೆ ಎಂದು ಮನಸ್ವೀ ಪುರುಷರು ಹೇಳಿರುವರು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಶ್ರೀರಾಮನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ನಿಮ್ಮಿಂದ ಸಲಹೆ ಪಡೆಯುವುದೇ ಒಳ್ಳೆಯದೆಂದು ನಾನು ತಿಳಿಯುತ್ತೇನೆ. ॥5॥ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮ, ಮಧ್ಯಮ ಮತ್ತು ಅಧಮ ಎಂಬ ಮೂರು ವಿಧದ ಪುರುಷರಿರುತ್ತಾರೆ. ನಾನು ಅವರೆಲ್ಲರ ಗುಣ-ದೋಷಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸುವೆನು. ॥6॥ ಯಾರ ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆ ಮುಂದೆ ತಿಳಿಸುವ ಮೂರು ಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿರುವುದೋ ಹಾಗೂ ಯಾವ ಪುರುಷನು ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆಯಲ್ಲಿ ಸಮರ್ಥನೋ, ಮಿತ್ರರಂತೆ ಸುಖ-ದುಃಖಗಳಲ್ಲಿ ಬಾಂಧವರಂತೆ ಹಾಗೂ ಅವರಿಗಿಂತಲೂ ಮಿಗಿಲಾಗಿ ತನ್ನ ಹಿತಕಾರಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಲಹೆಯನ್ನು ಪಡೆದು ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸುವನೋ ಮತ್ತು ದೈವದ ಆಸರೆಯಿಂದ ಪ್ರಯತ್ನಮಾಡುವವನೇ ಉತ್ತಮ ಪುರುಷನೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ॥7-8॥ ಒಬ್ಬನೇ ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ವಿಚಾರಮಾಡುವವನು, ಒಬ್ಬಂಟಿಗನಾಗಿಯೇ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸು ತೊಡಗಿಸುವವನು, ಒಬ್ಬನೇ ಎಲ್ಲ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವವನು, ಮಧ್ಯಮ ದರ್ಜೆಯವನೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ॥9॥ ಗುಣ-ದೋಷಗಳನ್ನು ವಿಚಾರ ಮಾಡದೆ, ದೈವವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸದೆ ಕೇವಲ ‘ಮಾಡುವೆನು’ ಎಂಬ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸುವವನು ಹಾಗೂ ಅದನ್ನು ಉಪೇಕ್ಷೆ ಮಾಡುವವನು ಪುರುಷರಲ್ಲಿ ಅಧಮನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ॥10॥ ಈ ಪುರುಷರು ಸದಾ ಉತ್ತಮ, ಮಧ್ಯಮ, ಅಧಮ ಎಂಬ ಮೂರು ಪ್ರಕಾರದವರು ಇರುವಂತೆಯೇ ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆಯೂ ಉತ್ತಮ, ಮಧ್ಯಮ, ಅಧಮ ಎಂಬ ಭೇದದಿಂದ ಮೂರು ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಇರುತ್ತದೆ. ॥11॥

ಶಾಸ್ತ್ರೋಕ್ತ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಎಲ್ಲ ಮಂತ್ರಿಗಳು ಒಮ್ಮತರಾಗಿ ಪ್ರವೃತ್ತರಾಗುವುದನ್ನು ಉತ್ತಮ ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ॥12॥ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ಮತಭೇದವಿದ್ದರೂ ಕೊನೆಗೆ ಎಲ್ಲ ಮಂತ್ರಿಗಳು ಕರ್ತವ್ಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿನ ನಿರ್ಣಯವು ಒಂದೇ ಆಗುವ ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆಯು ಮಧ್ಯಮವೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ. ॥13॥ ಭಿನ್ನ-ಭಿನ್ನ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ, ಎಲ್ಲ ಕಡೆಯಿಂದ ಸ್ಪರ್ಧಾಯುಕ್ತ ಭಾಷಣ ಮಾಡುವುದನ್ನು ಮತ್ತು ಒಮ್ಮತ ವಾದರೂ ಅದರಿಂದ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಸಂಭಾವನೆ ಇಲ್ಲ ದಿದ್ದರೆ, ಆ ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆಯು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಅಧಮವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ॥14॥

ನೀವೆಲ್ಲರೂ ಪರಮ ಬುದ್ಧಿವಂತರಿದ್ದೀರಿ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಚೆನ್ನಾಗಿ ವಿಚಾರ ವಿಮರ್ಶೆ ಮಾಡಿ ಯಾವುದಾದರೂ ಒಂದು ಕಾರ್ಯವನ್ನು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿರಿ. ಅದೇ ನನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿಯುವೆನು. ॥15॥ ಇಂತಹ ನಿಶ್ಚಯದ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಏಕೆಂದರೆ- ರಾಮನು ಸಾವಿರಾರು ಧೀರವೀರ ವಾನರರೊಂದಿಗೆ ನಮ್ಮ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸಲು ಬರುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ॥16॥ ಆ ರಘು ವಂಶೀ ರಾಮನು ತನ್ನ ಸಮುಚಿತ ಬಲದಿಂದ ಸಹೋದರ, ಸೈನ್ಯ ಮತ್ತು ಸೇವಕರೊಂದಿಗೆ ಸುಲಭವಾಗಿ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ದಾಟುವನು ಎಂಬುದೂ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ. ॥17॥

ಅವನು ಒಂದೇ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಒಣಗಿಸಿಬಿಡಬಹುದು ಅಥವಾ ತನ್ನ ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ಬೇರೆ ಯಾವುದಾದರೂ ಉಪಾಯ ಮಾಡುವನು. ಇಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ವಾನರರೊಂದಿಗೆ ವಿರೋಧ ಉಂಟಾದಾಗ ನಗರ ಮತ್ತು ಸೈನ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಹಿತಕರವಾಗುವಂತಹ ಸಲಹೆ ನೀವು ಕೊಡಿರಿ. ॥18॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಆರನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥6॥

ಏಳನೆಯ ಸರ್ಗ

ರಾಕ್ಷಸರು, ರಾವಣ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಜಿತುವಿನ ಬಲ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾ ರಾಮನ ಮೇಲೆ ವಿಜಯ ಪಡೆಯಲು ರಾವಣನಿಗೆ ವಿಶ್ವಾಸ ನೀಡಿದುದು

ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ನೀತಿಯ ಜ್ಞಾನವಿರಲಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಅವರಿಗೆ ಶತ್ರುಪಕ್ಷದ ಬಲಾಬಲವೂ ತಿಳಿದಿರಲಿಲ್ಲ. ಅವರು ಬಲಶಾಲಿ ಗಳಾಗಿದ್ದರೂ ನೀತಿಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಮಹಾ ಮೂರ್ಖರಾಗಿದ್ದರು. ಇದರಿಂದ ರಾಕ್ಷಸರಾಜ ರಾವಣನು ಹಿಂದಿನಂತೆ ಕೇಳಿದಾಗ ಎಲ್ಲರೂ ಕೈಮುಗಿದುಕೊಂಡು ಅವನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದರು. ॥1॥ ಮಹಾರಾಜ! ನಮ್ಮ ಬಳಿ ಪರಿಘ, ಶಕ್ತಿ, ಯಷ್ಟಿ, ಶೂಲ, ಪಟ್ಟಿಶ, ಭಲ್ಲೆಗಳಿಂದ ಸುಸಜ್ಜಿತ ಬಹಳ ದೊಡ್ಡ ಸೈನ್ಯವಿದೆ; ಹೀಗಿರುವಾಗ ನೀವೇಕೆ ವಿಷಾದಪಡುತ್ತಿರುವಿರಿ? ॥2॥

ನೀವಾದರೋ ಭೋಗವತಿ ಪುರಿಗೆ ಹೋಗಿ ನಾಗಗಳನ್ನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸೋಲಿಸಿರುವಿರಿ. ಅಸಂಖ್ಯ ಯಕ್ಷರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಕೈಲಾಸಶಿಖರದ ನಿವಾಸಿ ಕುಬೇರನನ್ನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕಾದಾಡಿ ತನ್ನ ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡಿರುವಿರಿ. ॥3-4॥ ಪ್ರಭೋ! ಮಹಾಬಲಿ ಲೋಕಪಾಲ ಕುಬೇರನು ಮಹಾದೇವನೊಂದಿಗೆ ಮಿತ್ರತೆ ಇದ್ದುದರಿಂದ ನಿಮ್ಮೊಂದಿಗೆ ಭಾರೀ ಸ್ಪರ್ಧಿಸುತ್ತಿದ್ದನು; ಆದರೆ ನೀವು ಸಮರಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ಅವನನ್ನು ರೋಷದಿಂದ ಸೋಲಿಸಿದಿರಿ. ॥5॥ ಯಕ್ಷರ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ವಿಚಲಿತಗೊಳಿಸಿ ಸೆರೆಹಿಡಿದು ಎಷ್ಟೋ ಯಕ್ಷರನ್ನು ಧರಾಶಾಯಿಯಾಗಿಸಿ, ಕೈಲಾಸ ಶಿಖರದಿಂದ ನೀವು ಅವನ ವಿಮಾನವನ್ನು ಕಸಿದುಕೊಂಡಿರುವಿರಿ. ॥6॥ ರಾಕ್ಷಸ ಶಿರೋಮಣಿಯೇ! ದಾನವರಾಜ ಮಯನು ನಿಮಗೆ ಹೆದರಿಯೇ ನಿಮ್ಮೊಂದಿಗೆ ಮಿತ್ರತೆಯನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಂಡು ತನ್ನ ಪುತ್ರಿಯನ್ನು ನಿಮ್ಮ ಧರ್ಮಪತ್ನಿಯಾಗಿ ಅರ್ಪಿಸಿದನು. ॥7॥ ಮಹಾಬಾಹೋ! ನಿಮ್ಮ ತಂಗಿ ಕುಂಭೀನಸಿಗೆ ಸುಖ ಕೊಡುವ ಆಕೆಯ ಪತಿಯು, ತನ್ನ ಪರಾಕ್ರಮದ ಗರ್ವವುಳ್ಳ ದುರ್ಜಯ ದಾನವರಾಜ ಮಧುವನ್ನು ನೀವು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡಿರುವಿರಿ. ॥8॥ ವಿಶಾಲಬಾಹುವಿರಾ! ನೀವು ರಸಾತಲಕ್ಕೆ ಆಕ್ರಮಣಮಾಡಿ ವಾಸುಕಿ, ತಕ್ಷಕ, ಶಂಖ ಮತ್ತು ಜಟೀ ಮೊದಲಾದ ನಾಗಗಳನ್ನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಗೆದ್ದು, ಅವರನ್ನು ನಿಮಗೆ ಅಧೀನವಾಗಿಸಿಕೊಂಡಿರಿ. ॥9॥ ಪ್ರಭೋ! ಶತ್ರುದಮನ ರಾಕ್ಷಸರಾಜಾ! ದಾನವರು ಬಹಳ ಬಲಿಷ್ಠರಾಗಿದ್ದು, ಯಾರಿಂದಲೂ ಸೋಲದಿರುವ ಶೂರವೀರರಾಗಿದ್ದು, ವರ ಪಡೆದು ಅದ್ಭುತ ಶಕ್ತಿಸಂಪನ್ನರಾಗಿದ್ದರು, ಆದರೆ ನೀವು ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ಒಂದು ವರ್ಷದ ತನಕ ಯುದ್ಧಮಾಡಿ ತನ್ನ ಬಲದ ಭರವಸೆಯಿಂದ ಅವರೆಲ್ಲರನ್ನು ತಮ್ಮ ಅಧೀನವಾಗಿಸಿಕೊಂಡಿರಿ ಮತ್ತು ಅವರಿಂದ ಅನೇಕ ಮಾಯೆಗಳನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿರಿ. ॥10-11॥ ಮಹಾಭಾಗ! ನೀವು ವರುಣನ ಶೂರವೀರ, ಬಲಿಷ್ಠ ಪುತ್ರರನ್ನು ಅವರ ಚತುರಂಗ ಸೈನ್ಯಸಹಿತ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸೋಲಿಸಿ ಬಿಟ್ಟಿದ್ದೀರಿ. ॥12॥ ರಾಜನೇ! ಮೃತ್ಯುದಂಡವೇ ಮಹಾ ಮೊಸಳೆಗಳಂತಿರುವ, ಯಮ-ಯಾತನಾ ಸಂಬಂಧೀ ಶಾಲ್ಮಲೀ ಮೊದಲಾದ ವೃಕ್ಷಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಕಾಲಪಾಶರೂಪೀ ಉತ್ತಾಲ ತರಂಗಗಳಿಂದ ಹೆಚ್ಚು ಶೋಭಿಸುವ, ಯಮ ದೂತರೂಪೀ ಸರ್ಪಗಳು ವಾಸವಾಗಿರುವ, ಮಹಾ ನೆರೆಯಿಂದಾಗಿ ದುರ್ಜಯವಾದ ಆ ಯಮಲೋಕರೂಪೀ ಮಹಾಸಾಗರದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ನೀವು ಯಮರಾಜನ ಸಾಗರದಂತಹ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ನಾಶಮಾಡಿ ಮೃತ್ಯುವನ್ನು ತಡೆದು ಮಹಾವಿಜಯವನ್ನು ಪಡೆದಿರಿ. ಇಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ ಯುದ್ಧದ ಉತ್ತಮ ಕಲೆಯಿಂದ ನೀವು ಅಲ್ಲಿಯ ಎಲ್ಲರನ್ನು ಪೂರ್ಣ ಸಂತುಷ್ಟಗೊಳಿಸಿದಿರಿ. ॥13-15॥ ಮೊದಲು ಈ ಪೃಥಿವಿಯು ವಿಶಾಲವೃಕ್ಷಗಳಂತೆ ಇಂದ್ರತುಲ್ಯ ಪರಾಕ್ರಮಿ ಅನೇಕ ಕ್ಷತ್ರಿಯವೀರರಿಂದ ತುಂಬಿ ಹೋಗಿತ್ತು. ॥16॥ ಆ ವೀರರ ಪರಾಕ್ರಮ, ಗುಣ ಮತ್ತು ಉತ್ಸಾಹದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ರಾಮನು ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ಅವರಿಗೆ ಸಮಾನ ಎಂದಿಗೂ ಆಗಲಾರನು. ರಾಜನೇ! ನೀವು ಆ ಸಮರದುರ್ಜಯ ವೀರರನ್ನು ಬಲಪೂರ್ವಕ ಕೊಂದುಹಾಕಿದಾಗ ರಾಮನನ್ನು ಗೆಲ್ಲುವುದು ನಿಮಗೆ ಯಾವ ದೊಡ್ಡ ಮಾತು? ॥17॥ ಮಹಾರಾಜ! ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ನೀವು ಸುಮ್ಮನೆ ಇಲ್ಲೇ ಕುಳಿತುಕೊಂಡಿರಿ. ನೀವು ಯಾವುದೇ ಪರಿಶ್ರಮ ಮಾಡಬೇಡಿ. ಈ ಮಹಾಬಾಹು ಇಂದ್ರಜಿತನು ಒಬ್ಬಂಟಿಗನಾಗಿಯೇ ಎಲ್ಲ ವಾನರರನ್ನು ಸಂಹರಿಸುವನು. ॥18॥ ರಾಜನೇ! ಇವನು ಪರಮೋತ್ತಮ ಮಾಹೇಶ್ವರ ಯಜ್ಞಾನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡಿ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ಅತ್ಯಂತ ದುರ್ಲಭವಾದ ವರವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿರುವನು. ॥19॥ ಸಮುದ್ರದಂತೆ ಇದ್ದ ದೇವತೆಗಳ ಸೈನ್ಯದಲ್ಲಿ ಶಕ್ತಿ ಮತ್ತು ತೋಮರಗಳೇ ಅದರ ಮೀನುಗಳಾಗಿದ್ದವು. ಕಿತ್ತು ಎಸೆದ ಕರುಳುಗಳೇ ಪಾಚಿಯಾಗಿತ್ತು, ಆನೆಗಳೇ ಆ ಸೈನ್ಯಸಾಗರದ ಆಮೆಗಳಾಗಿದ್ದವು. ಕುದುರೆಗಳೇ ಕಪ್ಪೆಗಳಂತೆ ಅದರಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ವ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿದ್ದವು. ರುದ್ರಗಣ ಮತ್ತು ಆದಿತ್ಯಗಣರು ಆ ಸೈನ್ಯರೂಪೀ ಸಮುದ್ರದ ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ಮೊಸಳೆಗಳಾಗಿದ್ದವು. ಮರುದ್ಗಣ ಹಾಗೂ ವಸುಗಣರು ಅಲ್ಲಿಯ ವಿಶಾಲ ನಾಗಗಳಾಗಿದ್ದವು. ರಥಗಳು, ಆನೆ-ಕುದುರೆಗಳು ಜಲರಾಶಿಯಂತೆ ಇತ್ತು. ಕಾಲಾಳುಗಳು ಅದರ ವಿಶಾಲ ದಡಗಳಾಗಿದ್ದವು. ಆದರೆ ಈ ಇಂದ್ರಜಿತನು ದೇವತೆಗಳ ಆ ಸೈನ್ಯ ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಹೊಕ್ಕು ದೇವೇಂದ್ರನನ್ನು ಸೆರೆಹಿಡಿದು ಲಂಕೆಗೆ ತಂದು ಬಂಧಿಸಿಟ್ಟಿದ್ದನು. ॥20-22॥ ರಾಜನೇ! ಮತ್ತೆ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರು ಹೇಳಿದ್ದರಿಂದ ಇವನು ಶಂಬರ ಮತ್ತು ವೃತ್ರಾಸುರರನ್ನು ಕೊಂದ ಸರ್ವದೇವ ವಂದಿತ ಇಂದ್ರನನ್ನು ಮುಕ್ತಗೊಳಿಸಿದನು. ಆಗ ಅವನು ಸ್ವರ್ಗಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೊರಟುಹೋದನು. ॥23॥ ಆದ್ದರಿಂದ ಮಹಾರಾಜಾ ! ಈ ಕಾರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ನೀವು ರಾಜಕುಮಾರ ಇಂದ್ರಜಿತುವನ್ನೇ ಕಳಿಸಿರಿ. ಇವನು ಈ ರಾಮನ ಸಹಿತ ವಾನರ ಸೈನ್ಯವು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬರುವ ಮೊದಲೇ ಸಂಹಾರ ಮಾಡಿಬಿಡುವನು. ॥24॥ ರಾಜನೇ! ಸಾಧಾರಣ ನರ ಮತ್ತು ವಾನರರಿಂದ ಪ್ರಾಪ್ತವಾದ ಈ ಆಪತ್ತಿನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಚಿಂತಿಸುವುದು ನಿಮಗೆ ಉಚಿತವಲ್ಲ. ನೀವು ಇದಕ್ಕೆ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾನವನ್ನೇ ಕೊಡಬೇಡಿ. ನೀವು ಖಂಡಿತವಾಗಿ ರಾಮನನ್ನು ವಧಿಸಿಬಿಡುವಿರಿ. ॥25॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಏಳನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥7॥

ಎಂಟನೆಯ ಸರ್ಗ

ಪ್ರಹಸ್ತ, ದುರ್ಮುಖ, ವಜ್ರದಂಷ್ಟ್ರ, ನಿಕುಂಭ ಮತ್ತು ವಜ್ರಹನು ಇವರು ರಾವಣನ ಎದುರಿಗೆ ಶತ್ರು ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಕೊಂದು ಹಾಕುವ ಉತ್ಸಾಹ ತೋರುವುದು

ಅನಂತರ ನೀಲಮೇಘದಂತೆ ಕಪ್ಪುಬಣ್ಣದ ಶೂರ ಸೇನಾಪತಿ ಪ್ರಹಸ್ತ ಎಂಬ ರಾಕ್ಷಸನು ಕೈಮುಗಿದು ಹೇಳಿದನು.
॥ 1 ॥ ಮಹಾರಾಜಾ! ನಾವು ದೇವತೆಗಳು, ದಾನವರು, ಗಂಧರ್ವ, ಪಿಶಾಚ, ಪಕ್ಷಿ ಮತ್ತು ಸರ್ಪ ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ಪರಾಜಿತರಾಗಿಸ ಬಲ್ಲೆವು; ಹಾಗಿರುವ ಆ ಇಬ್ಬರೂ ಮನುಷ್ಯರನ್ನು ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ಸೋಲಿಸುವುದು ಯಾವ ದೊಡ್ಡ ಮಾತು ? ॥2॥ ಮೊದಲು ನಮಗೆ ಎಚ್ಚರವಿರಲಿಲ್ಲ. ನಮ್ಮ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಶತ್ರುಗಳ ಕಡೆಯಿಂದ ಯಾವುದೇ ಆತಂಕ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನಾವು ನಿಶ್ಚಿಂತರಾಗಿ ಕುಳಿತಿದ್ದೆವು. ಹನುಮಂತನು ನಮಗೆ ಮೋಸ ಮಾಡಿ ಹೋದ ಕಾರಣ ಇದೇ ಆಗಿದೆ. ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ನಾನು ಜೀವಂತನಾಗಿರುವಾಗ ಆ ವಾನರ ಇಲ್ಲಿಂದ ಬದುಕಿ ಹೋಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ॥3॥ ನಿಮ್ಮ ಆಜ್ಞೆಯಾದರೆ ಪರ್ವತ, ವನ, ಕಾನನ ಸಹಿತ ಸಮುದ್ರಾಂಕಿತ ಇಡೀ ಭೂಮಿಯನ್ನು ನಾನು ವಾನರರಿಂದ ಬರಿದಾಗಿಸುವೆನು. ॥4॥ ರಾಕ್ಷಸರಾಜಾ! ನಾನು ಎಲ್ಲ ವಾನರರಿಂದ ನಿಮ್ಮನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವೆನು, ಆದ್ದರಿಂದ ನೀವು ಮಾಡಿದ ಸೀತಾಪಹರಣರೂಪೀ ಅಪರಾಧದಿಂದ ಯಾವುದೇ ದುಃಖವು ನಿಮ್ಮ ಮೇಲೆ ಬರಬಾರದು. ॥5॥

ಬಳಿಕ ದುರ್ಮುಖನೆಂಬ ರಾಕ್ಷಸನು ಅತ್ಯಂತ ಕುಪಿತನಾಗಿ ಹೇಳಿದನು - ಈ ಕಪಿಯು ಮಾಡಿದ ಅಪರಾಧವು ಕ್ಷಮಿಸುವುದು ಯೋಗ್ಯವಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಇದರಿಂದ ನಮ್ಮೆಲ್ಲರ ಅಪಮಾನವಾಗಿದೆ. ॥6॥ ವಾನರನಿಂದ ನಮ್ಮ ಮೇಲೆ ಆದ ಆಕ್ರಮಣವು ಸಮಸ್ತ ಲಂಕಾಪುರಿಯ, ಮಹಾರಾಜರ ಅಂತಃಪುರದ ಮತ್ತು ಶ್ರೀಮಾನ್ ರಾಕ್ಷಸರಾಜ ರಾವಣನ ಕೂಡ ಭಾರೀ ಪರಾಭವವಾಗಿದೆ. ॥7॥ ನಾನು ಈಗಲೇ ಇದೇ ಮುಹೂರ್ತದಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬಂಟಿಗನಾಗಿ ಹೋಗಿ ವಾನರರು ಭಯಂಕರ ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ, ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ರಸಾತಳದಲ್ಲಿ ಹೊಕ್ಕಿ ಕುಳಿತರೂ ಎಲ್ಲ ವಾನರರನ್ನು ಹೊಡೆದು ಓಡಿಸುವೆನು. ॥8॥

ಇಷ್ಟರಲ್ಲಿ ಮಹಾಬಲಿ ವಜ್ರದಂಷ್ಟ್ರನು ಅತ್ಯಂತ ಕ್ರೋಧಿತನಾಗಿ ರಕ್ತ-ಮಾಂಸಗಳು ಮೆತ್ತಿಕೊಂಡ ಭಯಾನಕ ಪರಿಘವನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲೆತ್ತಿಕೊಂಡು ಹೇಳಿದನು - ॥ 9 ॥ ದುರ್ಜಯ ವೀರ ರಾಮ, ಸುಗ್ರೀವ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಇವರು ಇರುವಾಗ ನಮಗೆ ಆ ಬಡಪಾಯಿ ತಪಸ್ವೀ ಹನುಮಂತನಲ್ಲಿ ಏನು ಕೆಲಸ? ॥10॥ ಇಂದು ನಾನು ಒಬ್ಬನೇ ವಾನರ ಸೈನ್ಯದಲ್ಲಿ ವಿಕ್ಷೋಭ ಉಂಟುಮಾಡಿ, ಈ ಪರಿಘದಿಂದ ಸುಗ್ರೀವ ಹಾಗೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಸಹಿತ ರಾಮನನ್ನೂ ಮುಗಿಸಿ ಮರಳಿ ಬರುವೆನು. ॥11॥ ರಾಜನೇ! ನಿಮಗೆ ಇಚ್ಛೆ ಇದ್ದರೆ ನನ್ನ ಇನ್ನೊಂದು ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿರಿ. ಉಪಾಯ ಕುಶಲ ಪುರುಷನು ಆಲಸ್ಯ ಬಿಟ್ಟು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದರೆ ಶತ್ರುಗಳ ಮೇಲೆ ವಿಜಯ ಸಾಧಿಸಬಲ್ಲನು. ॥12॥ ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಕ್ಷಸರಾಜನೇ! ನನ್ನ ಇನ್ನೊಂದು ಅಭಿಪ್ರಾಯವು - ಇಚ್ಛಾನುಸಾರ ರೂಪ ಧರಿಸಬಲ್ಲ, ಅತ್ಯಂತ ಭಯಾನಕ, ಭಯಂಕರ ದೃಷ್ಟಿಯುಳ್ಳ ಸಾವಿರಾರು ಶೂರ-ವೀರ ರಾಕ್ಷಸರು ಒಂದು ನಿಶ್ಚಿತ ವಿಚಾರ ಮಾಡಿ ಮನುಷ್ಯರೂಪ ಧರಿಸಿ ಶ್ರೀರಾಮನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗುವುದು. ಎಲ್ಲರೂ ಯಾವುದೋ ಗಾಬರಿಯಿಂದ ಆ ರಘುವಂಶ ಶಿರೋಮಣಿಯಲ್ಲಿ ನಾವು ನಿಮ್ಮ ಸೈನಿಕರಾಗಿದ್ದೇವೆ, ನಿಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಭರತನು ನಮ್ಮನ್ನು ಕಳಿಸಿರುವನು ಎಂದು ಹೇಳುವುದು. ಇಷ್ಟು ಕೇಳುತ್ತಲೇ ಅವರು ವಾನರ ಸೈನ್ಯದೊಂದಿಗೆ ಕೂಡಲೇ ಲಂಕೆಯ ಮೇಲೆ ಆಕ್ರಮಣ ಮಾಡಲು ಅಲ್ಲಿಂದ ಹೊರಡುವರು. ॥ 13-15 ॥ ಅನಂತರ ನಾವು ಇಲ್ಲಿಂದ ಶೂಲ, ಶಕ್ತಿ, ಗದೆ, ಧನುಷ್ಯ, ಬಾಣ, ಖಡ್ಗ ಧರಿಸಿಕೊಂಡು ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ದಾರಿಯಲ್ಲೇ ಅವನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗುವೆವು. ॥16॥ ಮತ್ತೆ ಅನೇಕ ತುಕಡಿಗಳಾಸಿ ಆಕಾಶದಲ್ಲೇ ನಿಂತು ಕಲ್ಲುಗಳ ಮತ್ತು ಶಸ್ತ್ರಾಸ್ತ್ರಗಳ ಭಾರೀ ಮಳೆಗರೆದು ಆ ವಾನರ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಯಮಲೋಕಕ್ಕೆ ಅಟ್ಟುವೆವು. ॥17॥ ಈ ಪ್ರಕಾರ ನಮ್ಮ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಆ ಇಬ್ಬರೂ ಸಹೋದರ ಶ್ರೀರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಹೊರಡಲು ಆಜ್ಞೆಕೊಟ್ಟು, ಅಲ್ಲಿಂದ ಹೊರಟರೆ, ಅವರು ನಮ್ಮ ಅನೀತಿಗೆ ಗುರಿಯಾಗುವರು. ನಮ್ಮ ಕಪಟ ಏಟುಗಳಿಂದ ಪೀಡಿತರಾಗಿ ತಮ್ಮ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಬಿಡಬೇಕಾದೀತು. ॥ 18 ॥ ಅನಂತರ ಪರಾಕ್ರಮಿ ವೀರ ಕುಂಭಕರ್ಣಕುಮಾರ ನಿಕುಂಭನು ಅತ್ಯಂತ ಕುಪಿತನಾಗಿ ಸಮಸ್ತ ಲೋಕಗಳನ್ನು ಅಳಿಸುವ ರಾವಣನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು - ॥19॥ ನೀವೆಲ್ಲರೂ ಇಲ್ಲಿ ಮಹಾರಾಜರೊಂದಿಗೆ ಸುಮ್ಮನೇ ಕುಳಿತಿರಿ. ನಾನೊಬ್ಬನೇ ರಾಮ, ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಸುಗ್ರೀವ, ಹನುಮಂತ ಹಾಗೂ ಇತರ ಎಲ್ಲ ವಾನರರನ್ನೂ ಮೃತ್ಯು ಮುಖವಾಗಿಸುವೆನು. ॥20॥ ಆ ಪರ್ವತದಂತಹ ವಿಶಾಲಕಾಯ ವಜ್ರಹನು ಎಂಬ ರಾಕ್ಷಸನು ಸಿಟ್ಟುಗೊಂಡು ನಾಲಿಗೆಯಿಂದ ತುಟಿಗಳನ್ನು ಸವರುತ್ತಾ ಹೇಳಿದನು - ॥21॥ ನೀವೆಲ್ಲರೂ ನಿಶ್ಚಿಂತರಾಗಿ ಸ್ವೇಚ್ಛೆಯಿಂದ ನಿಮ್ಮ-ನಿಮ್ಮ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಾ ಇರಿ. ನಾನೊಬ್ಬನೇ ಎಲ್ಲ ವಾನರ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ತಿಂದುಬಿಡುವೆನು. ॥22॥ ನೀವು ಸ್ವಸ್ಥರಾಗಿದ್ದು ಕ್ರೀಡಿಸುತ್ತಾ ಇರಿ, ನಿಶ್ಚಿಂತ ರಾಗಿ ಮಧ್ಯವನ್ನು ಕುಡಿಯಿರಿ. ನಾನೊಬ್ಬನೇ ಸುಗ್ರೀವ, ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಅಂಗದ, ಹನುಮಂತ ಹಾಗೂ ಇತರ ಎಲ್ಲ ವಾನರರನ್ನು ವಧಿ ಬಿಡುವೆನು. ॥23-24॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಎಂಟನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥8॥

ಒಂಭತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ

ವಿಭೀಷಣನು ರಾವಣನಲ್ಲಿ ಶ್ರೀರಾಮನ ಅಜೇಯತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಸಿ, ಸೀತೆಯನ್ನು ಹಿಂದಿರುಗಿಸುವಂತೆ ಒತ್ತಾಯಿಸುವುದು

ಅನಂತರ ನಿಕುಂಭ, ರಭಸ, ಮಹಾಬಲೀ ಸೂರ್ಯ ಶತ್ರು, ಸುಪ್ತಘ್ನ, ಯಜ್ಞಕೋಪ, ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವ, ಮಹೋದರ,ದುರ್ಜಯ, ಅಗ್ನಿಕೇತು, ರಾಕ್ಷಸ ರಶ್ಮಿಕೇತು, ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ಬಲವಂತ ರಾವಣಕುಮಾರ ಇಂದ್ರಜಿತು, ಪ್ರಹಸ್ತ, ವಿರೂಪಾಕ್ಷ, ಮಹಾಬಲಿ ವಜ್ರದಂಷ್ಟ್ರ, ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷ, ಅತಿಕಾಯ ಮತ್ತು ನಿಶಾಚರ ದುರ್ಮುಖ - ಇವರೆಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರು ಅತ್ಯಂತ ಕುಪಿತರಾಗಿ ಕೈಗಳಲ್ಲಿ ಪರಿಘ, ಪಟ್ಟಿಶ, ಶೂಲ, ಪ್ರಾಸ, ಶಕ್ತಿ, ಕೊಡಲಿ, ಧನುರ್ಬಾಣ ಹಾಗೂ ಹರಿತವಾದ ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ಖಡ್ಗಗಳನ್ನೆತ್ತಿಕೊಂಡು ಕುಣಿಯುತ್ತಾ ರಾವಣನ ಎದುರಿಗೆ ಬಂದು, ತಮ್ಮ ತೇಜದಿಂದ ಉರಿಯುತ್ತಾ ಎಲ್ಲರೂ ಅವನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದರು ॥1-5॥ ನಾವು ಇಂದೇ ರಾಮ, ಸುಗ್ರೀವ, ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಮತ್ತು ಲಂಕೆಯನ್ನು ಸುಟ್ಟ ಹೇಡಿಯಾದ ಹನುಮಂತನನ್ನೂ ಕೊಂದುಹಾಕುವೆವು. ॥ 6 ॥

ಕೈಗಳಲ್ಲಿ ಅಸ್ತ್ರ-ಶಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ನಿಂತು ಆ ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರು ಹೊರಟಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ವಿಭೀಷಣನು ಅವರೆಲ್ಲರನ್ನು ತಡೆದು ಕುಳ್ಳಿರಿಸಿ, ಕೈಮುಗಿದುಕೊಂಡು ರಾವಣನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು - ॥7॥ ಅಣ್ಣ! ಯಾವ ಮನೋರಥವು ಸಾಮ ದಾನ ಮತ್ತು ಭೇದ - ಈ ಮೂರು ಉಪಾಯಗಳಿಂದ ಈಡೇರಿಸದಿದ್ದರೆ, ಅದರ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಪರಾಕ್ರಮ ತೋರುವುದು ಯೋಗ್ಯವೆಂದು ನೀತಿಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞ ವಿದ್ವಾಂಸರು ತಿಳಿಸಿರುವರು. ॥8॥ ಅಯ್ಯಾ! ಯಾವ ಶತ್ರುವು ಪ್ರಮತ್ತನಾಗಿರುವನೋ, ಬೇರೆ ಶತ್ರುಗಳು ಆಕ್ರಮಣ ಮಾಡಿರುವರೋ, ಮಹಾರೋಗಾದಿಗಳಿಂದ ಗ್ರಸ್ತನಾದ್ದರಿಂದ ದೈವದಿಂದ ವಂಚಿತನಾಗಿರುವನೋ, ಅವನ ಮೇಲೆ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಪರೀಕ್ಷಿಸಿ ವಿಧಿಪೂರ್ವಕ ಮಾಡಿದ ಪರಾಕ್ರಮವೇ ಸಲವಾಗುತ್ತದೆ. ॥9॥ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ತಿಳಿವಳಿಕೆ ಇಲ್ಲದವನಲ್ಲ. ಅವನು ವಿಜಯದ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಬರುತ್ತಿರುವನು ಮತ್ತು ಅವನ ಜೊತೆಗೆ ಸೈನ್ಯವೂ ಇದೆ. ಅವನು ಕ್ರೋಧವನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ಗೆದ್ದುಕೊಂಡಿರುವನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಸರ್ವಥಾ ದುರ್ಜಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಇಂತಹ ಅಜೇಯ ವೀರನನ್ನು ನೀವು ಸೋಲಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಿರುವಿರಿ. ॥10॥ ನಿಶಾಚರರೇ! ನದ-ನದಿಗಳ ಸ್ವಾಮಿ ಭಯಂಕರ ಮಹಾಸಮುದ್ರವನ್ನು ಒಂದೇ ನೆಗೆತಕ್ಕೆ ಹಾರಿ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿದ್ದ ಹನುಮಂತನ ಗತಿಯನ್ನು ಯಾರು ತಾನೇ ಬಲ್ಲರು? ಅಥವಾ ಯಾರು ತಾನೇ ಅನುಮಾನ ಮಾಡಬಲ್ಲನು? ಶತ್ರುಗಳ ಬಳಿ ಅಸಂಖ್ಯ ಸೈನ್ಯವಿದೆ, ಅವರಲ್ಲಿ ಅಸೀಮ ಬಲ ಮತ್ತು ಪರಾಕ್ರಮವಿದೆ. ಇದನ್ನು ನೀವು ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಿ. ಬೇರೆಯವರ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಮರೆತು ಯಾವ ರೀತಿಯಿಂದಲೂ ತತ್ಕ್ಷಣ ಅವರ ಅವಹೇಳನ ಮಾಡಬಾರದು. ॥ 11-12 ॥ ಆ ಯಶಸ್ವೀ ಮಹಾತ್ಮನ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಜನಸ್ಥಾನದಿಂದ ಕದ್ದುತರಲು ಶ್ರೀರಾಮ ಚಂದ್ರನು ಮೊದಲು ಯಾವ ಅಪರಾಧವನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದನು? ॥ 13 ॥ ಅವನು ಖರನನ್ನು ಕೊಂದಿದ್ದನು ಎಂದು ಹೇಳಿದರೂ ಇದು ಸರಿಯಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಖರನು ಅತ್ಯಾಚಾರಿಯಾಗಿದ್ದನು. ಅವನು ಸ್ವತಃ ರಾಮನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಅವನ ಮೇಲೆ ಆಕ್ರಮಣ ಮಾಡಿದ್ದನು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ಅವನನ್ನು ವಧಿಸಿದನು; ಏಕೆಂದರೆ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪ್ರಾಣಿಗೂ ಯಥಾಶಕ್ತಿ ತನ್ನ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವುದು ಅವಶ್ಯವಾಗಿದೆ. ॥ 14 ॥ ಇದೇ ಕಾರಣದಿಂದ ಸೀತೆಯನ್ನು ಕದ್ದು ತಂದಿದ್ದರೆ ಆಕೆಯನ್ನು ಬೇಗನೇ ಹಿಂದಿರುಗಿಸಬೇಕು. ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ನಮ್ಮ ಮೇಲೆ ಮಹಾಭಯ ಎರಗಲಿದೆ. ಕೇವಲ ಕಲಹವೇ ಕರ್ಮದ ಫಲವಾಗಿದ್ದರೆ ಅದನ್ನು ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಏನು ಲಾಭ ? ॥ 15 ॥ ಶ್ರೀರಾಮನು ಬಹಳ ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ಮತ್ತು ಪರಾಕ್ರಮಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನೊಂದಿಗೆ ವ್ಯರ್ಥವಾಗಿ ವೈರಮಾಡುವುದು ಉಚಿತವಲ್ಲ. ಮಿಥಿಲೇಶಕುಮಾರಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಅವನ ಬಳಿ ಹಿಂದಿರುಗಿಸಬೇಕು. ॥ 16 ॥ ಆನೆ, ಕುದುರೆ ಮತ್ತು ಅನೇಕ ರತ್ನಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಶ್ರೀರಾಮನು ತನ್ನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ವಿಧ್ವಸ್ಥ ಮಾಡಿಬಿಡುವ ಮೊದಲೇ ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ಮರಳಿ ಕಳಿಸಿಕೊಡಬೇಕು. ॥ 17 ॥ ಅತ್ಯಂತ ಭಯಂಕರ ವಿಶಾಲ ಮತ್ತು ದುರ್ಜಯ ವಾನರ ಸೈನ್ಯವು ನಮ್ಮ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಗೆದ್ದುಕೊಳ್ಳುವ ಮೊದಲೇ ಸೀತೆಯನ್ನು ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಕಳಿಸಿಕೊಡಬೇಕು. ॥18॥ ಶ್ರೀರಾಮನ ಪ್ರಾಣವಲ್ಲಭೆ ಸೀತೆಯನ್ನು ನಾವಾಗಿಯೇ ಹಿಂದಿರುಗಿಸದಿದ್ದರೆ ಈ ಲಂಕಾಪುರಿಯು ನಾಶವಾಗಿ, ಸಮಸ್ತ ಶೂರವೀರ ರಾಕ್ಷಸರು ಸತ್ತುಹೋದಾರು. ॥ 19 ॥ ನೀವು ನನ್ನ ಅಣ್ಣನಾಗಿರುವಿರಿ. ಆದ್ದರಿಂದ ನಾನು ನಿಮ್ಮನ್ನು ವಿನಯಪೂರ್ವಕ ಸಂತೋಷಗೊಳಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಿರುವೆನು. ನೀವು ನನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಿ. ನಾನು ನಿಮ್ಮ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ನಿಜವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುವೆನು. ನೀವು ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಅವನ ಸೀತೆಯನ್ನು ಹಿಂದಿರುಗಿಸಿರಿ. ॥ 20 ॥ ರಾಜಕುಮಾರ ಶ್ರೀರಾಮನು ನಿಮ್ಮ ವಧೆಗಾಗಿ ಶರತ್ಕಾಲದ ಸೂರ್ಯಕಿರಣಗಳಂತೆ ತೇಜಸ್ವೀ, ಉಜ್ವಲ ಅಗ್ರಭಾಗವುಳ್ಳ, ಗರಿಗಳಿಂದ ಸುಶೋಭಿತ, ಸುದೃಢ, ಅಮೋಘ ಬಾಣಗಳ ಮಳೆಗರೆಯುವ ಮೊದಲೇ ನೀವು ಆ ದಶರಥನಂದನನ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ಮಿಥಿಲೇಶಕುಮಾರಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಒಪ್ಪಿಸಿಬಿಡಿರಿ. ॥21॥ ಅಣ್ಣಾ! ನೀವು ಕ್ರೋಧವನ್ನು ಬಿಡಿರಿ; ಏಕೆಂದರೆ ಅದು ಸುಖ ಮತ್ತು ಧರ್ಮದ ನಾಶ ಮಾಡುವಂತಹುದು. ಧರ್ಮವನ್ನು ಸೇವಿಸು, ಏಕೆಂದರೆ ಅದು ಸುಖ ಮತ್ತು ಯಶವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ. ನಮ್ಮ ಮೇಲೆ ಪ್ರಸನ್ನನಾಗು, ಅದರಿಂದ ನಾವು ಮಕ್ಕಳು, ಬಂಧುಬಾಂಧವರೊಂದಿಗೆ ಸುಖವಾಗಿ ಜೀವಿಸಿ ಇರಬಲ್ಲೆವು. ಇದೇ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನೀವು ದಶರಥನಂದನ ಶ್ರೀರಾಮನ ಕೈಗೆ ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ಒಪ್ಪಿಸಿ ಬಿಡಿ, ಇದೇ ನನ್ನ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯಾಗಿದೆ. ॥ 22 ॥ ವಿಭೀಷಣನ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಕ್ಷಸರಾಜ ರಾವಣನು ಆ ಎಲ್ಲ ಸಭಾಸದರನ್ನು ಬೀಳ್ಕೊಟ್ಟು ತನ್ನ ಭವನಕ್ಕೆ ನಡೆದನು. ॥ 23 ॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಒಂಭತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥9॥

ಹತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ

ವಿಭೀಷಣನು ರಾವಣನ ಭವನಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ, ಅವನಿಗೆ ಅಪಶಕುನಗಳ ಭಯವನ್ನು ತೋರಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಮರಳಿ ಕೊಡುವಂತೆ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುವುದು, ರಾವಣನು ಅವನ ಮಾತನ್ನು ಮನ್ನಿಸದೆ ಅವನನ್ನು ಅಲ್ಲಿಂದ ಬೀಳ್ಕೊಟ್ಟುದುದು

ಮರುದಿನ ಬೆಳಗಾಗುತ್ತಲೇ ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಅರ್ಥತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿದ ಭೀಮಕರ್ಮಾ ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ವೀರ ವಿಭೀಷಣನು ತನ್ನ ಅಣ್ಣ ರಾಕ್ಷಸರಾಜ ರಾವಣನ ಅರಮನೆಗೆ ಹೋದನು. ಆ ಭವನವು ಅನೇಕ ಪ್ರಾಸಾದಗಳಿಂದ ಪರ್ವತ ಶಿಖರಗಳ ಸಮೂಹಗಳಂತೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಅದರ ಎತ್ತರವು ಬೆಟ್ಟದ ತುದಿಯನ್ನು ನಾಚಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಅದರಲ್ಲಿನ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಕಕ್ಷೆಗಳನ್ನು ಸುಂದರವಾಗಿ ರಚಿಸಿದ್ದರು. ಅನೇಕ ಶ್ರೇಷ್ಠಪುರುಷರು ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದು ಹೋಗುತ್ತಾ ಇದ್ದರು. ರಾಜನ ಕುರಿತು ಅನುರಾಗವುಳ್ಳ ಬಹಳಷ್ಟು ಬುದ್ಧಿವಂತ ಮಹಾಮಂತ್ರಿಗಳು ಅದರಲ್ಲಿ ಕುಳಿತ್ತಿದ್ದರು. ವಿಶ್ವಾಸಿ ಹಿತೈಷಿ ಹಾಗೂ ಕಾರ್ಯ ಕುಶಲ ರಾಕ್ಷಸರು ಬಹುಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಡೆಗಳಿಂದ ಆ ಭವನವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಅಲ್ಲಿಯ ವಾಯುವು ಮತ್ತ ಗಜಗಳ ನಿಃಶ್ವಾಸದಿಂದ ಮಿಶ್ರಿತವಾಗಿ ಬಿರುಗಾಳಿಯಂತೆ ಅನಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಶಂಖಧ್ವನಿಯಂತೆ ರಾಕ್ಷಸರ ಗಂಭೀರಘೋಷವು ಅಲ್ಲಿ ನಿನಾದಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ವಾದ್ಯಗಳ ಮನೋರಮ ಶಬ್ದವು ಆ ಭವನದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ರೂಪ-ಯೌವನ ಮದದಿಂದ ಉನ್ಮತ್ತರಾದ ಯುವತಿಯರ ಗದ್ದಲವೇ ಅಲ್ಲಿತ್ತು. ಅಲ್ಲಿಯ ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ರಾಜಬೀದಿಗಳು ಜನರ ವಾರ್ತಾಲಾಪದಿಂದ ತುಂಬಿ ತುಳುಕುತ್ತಿದ್ದವು. ಅದರ ಬಾಗಿಲುಗಳು ಕಾದ ಚಿನ್ನದಿಂದ ರಚಿಸಿದ್ದರೂ ಉತ್ತಮ ಅಲಂಕಾರಿಕ ವಸ್ತುಗಳಿಂದ ಆ ಭವನವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಅಣಿಗೊಳಿಸಿದ್ದರು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅದು ಗಂಧರ್ವರ ಅವಾಸ ಮತ್ತು ದೇವತೆಗಳ ನಿವಾಸಸ್ಥಾನದಂತೆ ಮನೋಹರವಾಗಿ ಅನಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ರತ್ನರಾಶಿಗಳಿಂದ ಪರಿಪೂರ್ಣವಾದ್ದರಿಂದ ಅದು ನಾಗಭವನದಂತೆ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿತ್ತು. ವಿಸ್ತೃತ ಕಿರಣಗಳುಳ್ಳ ಸೂರ್ಯನು ಮಹಾಮೇಘರಾಶಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸುವಂತೆ ತೇಜಸ್ವೀ ವಿಭೀಷಣನು ರಾವಣನ ಆ ಭವನದಲ್ಲಿ ಕಾಲಿರಿಸಿದನು. ॥1-7॥ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗಿ ಆ ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ವಿಭೀಷಣನು ತನ್ನ ಅಣ್ಣನ ವಿಜಯದ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ವೇದವೇತ್ತಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಮಾಡಿದ ಪುಣ್ಯಾಹ ವಾಚನದ ಪವಿತ್ರ ಘೋಷವನ್ನು ಕೇಳಿದನು. ॥8॥ ಅನಂತರ ಆ ಮಹಾಬಲೀ ವಿಭೀಷಣನು ವೇದಮಂತ್ರಗಳ ಜ್ಞಾನೀ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು ದರ್ಶಿಸಿದನು. ಅವರ ಕೈಗಳಲ್ಲಿ ಮೊಸರು, ತುಪ್ಪದ ಪಾತ್ರೆ ಗಳಿದ್ದವು. ಹೂವುಗಳು ಮತ್ತು ಅಕ್ಷತೆಗಳಿಂದ ಅವರೆಲ್ಲರನ್ನೂ ಪೂಜಿಸಿದ್ದರು. ॥9॥

ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋದಾಗ ರಾಕ್ಷಸರು ಅವನನ್ನು ಸ್ವಾಗತ-ಸತ್ಕಾರ ಮಾಡಿದನು. ಮತ್ತೆ ಆ ಮಹಾಬಾಹು ವಿಭೀಷಣನು
ತನ್ನ ತೇಜದಿಂದ ದೇದಿಪ್ಯಮಾನವಾದ, ಸಿಂಹಾಸನದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ಕುಬೇರನ ತಮ್ಮ ರಾವಣನಿಗೆ ವಂದಿಸಿದನು. ॥10॥ ಬಳಿಕ ಶಿಷ್ಟಾಚಾರವನ್ನು ಬಲ್ಲ ವಿಭೀಷಣನು ‘ವಿಜಯತಾಂ ಮಹಾರಾಜಃ’ (ಮಹಾರಾಜರ ಜಯವಾಗಲಿ) ಮುಂತಾದ ರಾಜನ ಕುರಿತು ಪರಂಪರಾಪ್ರಾಪ್ತ ಶುಭಶಂಸಸೂಚಕ ವಚನಗಳನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿ, ರಾಜನು ಕಣ್ಸನ್ನೆ ಮಾಡಿದ ಸುವರ್ಣಭೂಷಿತ ಸಿಂಹಾಸನದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತನು. ॥11॥ ವಿಭೀಷಣನು ಜಗತ್ತಿನ ಒಳ್ಳೆಯ - ಕೆಟ್ಟ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಅರಿತಿದ್ದನು. ಅವನು ನಮಸ್ಕಾರಾದಿ ವ್ಯವಹಾರವನ್ನು ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ನಿರ್ವಹಿಸಿ ಸಾಂತ್ವನಪೂರ್ಣ ಮಾತುಗಳಿಂದ ತನ್ನ ಅಣ್ಣ ಮಹಾಮನಾ ರಾವಣನನ್ನು ಸಂತೋಷಗೊಳಿಸಿ ಪ್ರಯೋಜನಕ್ಕನುರೂಪ ಯುಕ್ತಿಗಳಿಂದ ನಿಶ್ಚಿತ ಹಾಗೂ ಅತ್ಯಂತ ಹಿತವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು - ॥12-13॥ ಪರಂತಪನೇ! ವಿದೇಹಕುಮಾರಿ ಸೀತೆಯು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಂದಿನಿಂದ ನಮಗೆ ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರದ ಅಮಂಗಲ ಸೂಚಕ ಅಪಶಕುನಗಳು ಕಂಡುಬರುತ್ತಿವೆ. ॥14॥ ವಿಧಿಪೂರ್ವಕ ಮಂತ್ರಗಳ ಮೂಲಕ ಉರಿಸಿದರೂ ಅಗ್ನಿಯು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಉರಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಅದರಿಂದ ಕಿಡಿಗಳೇ ಸಿಡಿಯುತ್ತಿವೆ. ಅದರ ಜ್ವಾಲೆಯೊಂದಿಗೆ ಹೊಗೆಯೇ ಏಳುತ್ತದೆ. ಮಂಥನ ಕಾಲದಲ್ಲಿಯೂ ಅದು ಹೊಗೆಯಿಂದ ಮಲಿನವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ॥15॥ ಅಡಿಗೆಮನೆಯಲ್ಲಿ, ಯಜ್ಞಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ,
ವೇದಾಧ್ಯಯನದ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿಯೂ ಹಾವುಗಳು ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. ಹವನ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳಲ್ಲಿ ಇರುವೆಗಳು ತುಂಬಿಕೊಂಡಿರುತ್ತವೆ. ॥16॥ ಹಸುಗಳ ಹಾಲು ಇಂಗಿಹೋಗಿದೆ. ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ಆನೆಗಳು ಮದರಹಿತವಾಗಿವೆ. ಕುದುರೆಗಳು ಹೊಸ ಹುಲ್ಲು ತಿಂದು ಸಂತುಷ್ಟರಾದರೂ ದೀನಸ್ವರದಲ್ಲಿ ಕೆನೆಯುತ್ತವೆ. ॥17॥ ರಾಜನೇ! ಕತ್ತೆ, ಒಂಟೆ, ಹೇಸರಗತ್ತೆ ಇವುಗಳ ರೋಮ ನಿಮಿರಿನಿಂತಿವೆ. ಅವುಗಳು ಕಣ್ಣೀರು ಸುರಿಸುತ್ತಿವೆ. ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಚಿಕಿತ್ಸೆಮಾಡಿದರೂ ಅವು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಗುಣಮುಖರಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ॥18॥ ಕ್ರೂರ ಕಾಗೆಗಳು ಗುಂಪು-ಗುಂಪಾಗಿ ಸೇರಿ ಕರ್ಕಶ ಸ್ವರದಿಂದ ಕೂಗುತ್ತವೆ ಹಾಗೂ ಏಳು ಅಂತಸ್ಥಿನ ಭವನಗಳ ಮೇಲೆ ಅವುಗಳ ಸಮೂಹಗಳೇ ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. ॥19॥ ಲಂಕಾಪುರಿಯ ಮೇಲೆ ಹದ್ದುಗಳು ಗುಂಪುಗುಂಪಾಗಿ ಅದನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸುತ್ತಾ ಹಾರಾಡುತ್ತಾ ಇವೆ. ಎರಡೂ ಸಂಧ್ಯೆಗಳಲ್ಲಿ ನರಿಗಳು ನಗರದ ಸಮೀಪ ಬಂದು ಅಮಂಗಲಸೂಚಕ
ಶಬ್ದಮಾಡುತ್ತಿವೆ. ॥20॥ ನಗರದ ಎಲ್ಲ ಬಾಗಿಲುಗಳ ಮೇಲೆ ತಂಡೋಪತಂಡವಾಗಿ ಮಾಂಸಭಕ್ಷಿ ಪಶುಗಳು ಜೋರಾಗಿ ಕೂಗುವ ಚೀತ್ಕಾರವು ಸಿಡಿಲಿನ ಶಬ್ದದಂತೆ ಕೇಳಿ ಬರುತ್ತಿದೆ. ॥21॥ ವೀರವರನೇ! ಇಂತಹ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ವೈದೇಹಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನಿಗೆ ಮರಳಿಸುವುದೇ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತವೆಂದು ನನಗೆ ಅನಿಸುತ್ತದೆ. ॥22॥ ಮಹಾರಾಜಾ!
ಈ ಮಾತು ನಾನು ಮೋಹ ಅಥವಾ ಲೋಭದಿಂದ ಹೇಳಿದ್ದರೂ ನೀವು ನನ್ನಲ್ಲಿ ದೋಷದೃಷ್ಟಿ ಇರಿಸಬಾರದು. ॥23॥ ಸೀತಾಪಹರಣ ಹಾಗೂ ಅದರಿಂದ ಆಗುತ್ತಿರುವ ಅಪಶಕುನರೂಪೀ ದೋಷಗಳು ಇಲ್ಲಿಯ ಎಲ್ಲ ಜನತೆ, ರಾಕ್ಷಸ-ರಾಕ್ಷಸಿಯರು, ನಗರ ಮತ್ತು ಅಂತಃಪುರ ಎಲ್ಲರಿಗೆ ಕುರಿತಾಗಿ ಇದೆ. ॥24॥ ಈ ಮಾತನ್ನು ನಿಮ್ಮ ಕಿವಿಗೆ ಹಾಕಲು ಪ್ರಾಯಶಃ ಎಲ್ಲ ಮಂತ್ರಿಗಳು ಸಂಕೋಚಪಡುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ನಾನು ನೋಡಿದ, ಕೇಳಿದ ಸಂಗತಿಯನ್ನು ನಿಮ್ಮ ಮುಂದೆ ನಿವೇದಿಸುವುದು ನನಗೆ ಅವಶ್ಯಕತೆ ಇವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇದರ ಕುರಿತು ಯಥೋಚಿತ ವಿಚಾರಮಾಡಿ ನಿಮಗೆ ಉಚಿತವಾಗಿ ಕಂಡಂತೆ ಮಾಡಿರಿ. ॥ 25 ॥ ಈ ಪ್ರಕಾರ ವಿಭೀಷಣನು ಮಂತ್ರಿಗಳ ನಡುವೆ ತನ್ನ ಅಣ್ಣ ರಾಕ್ಷಸರಾಜ ರಾವಣನಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹಿತಕರ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ॥ 26 ॥

ವಿಭೀಷಣನ ಈ ಹಿತಕರ, ಮಹಾನ್ ಅರ್ಥಸಾಧಕ, ಕೋಮಲ, ಯುಕ್ತಿಸಂಗತ, ಭೂತ-ಭವಿಷ್ಯ ಮತ್ತು ವರ್ತಮಾನ ಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಕಾರ್ಯಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಸಮರ್ಥವಾದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾವಣನಿಗೆ ಮೈಬಿಸಿ ಏರಿತು. ಶ್ರೀರಾಮ ನೊಂದಿಗೆ ವೈರ ಬೆಳೆಸುವುದರಲ್ಲೇ ಅವನಿಗೆ ಆಸಕ್ತಿ ಇತ್ತು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ಈ ಪ್ರಕಾರ ಉತ್ತರಿಸಿದನು-ವಿಭೀಷಣನೇ! ನಾನಾದರೋ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಭಯ ನೋಡುತ್ತಿಲ್ಲ. ರಾಮನು ಸೀತೆಯನ್ನು ಎಂದಿಗೂ ಪಡೆಯಲಾರನು. ಇಂದ್ರನ ಸಹಿತ ದೇವತೆಗಳ ಸಹಾಯ ಪಡೆದರೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಅಣ್ಣ ರಾಮನು ನನ್ನ ಎದುರಿಗೆ ಸಂಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ನಿಲ್ಲಬಲ್ಲನು? ॥ 27-28 ॥ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ದೇವ ಸೈನ್ಯದ ನಾಶಕ ಮತ್ತು ಸಮರಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ಪ್ರಚಂಡ ಪರಾಕ್ರಮ ಪ್ರಕಟಿಸುವ ಮಹಾಬಲಿ ದಶಾನನನು ಯಥಾರ್ಥವಾದಿ ತಮ್ಮನಾದ ವಿಭೀಷಣನನ್ನು ಕೂಡಲೇ ಬೀಳ್ಕೊಟ್ಟನು. ॥ 29 ॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಹತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥10॥

ಹನ್ನೊಂದನೆಯ ಸರ್ಗ

ರಾವಣ ಮತ್ತು ಅವನ ಸಭಾಸದರು ಸಭೆ ಸೇರಿದುದು

ರಾಕ್ಷಸರ ರಾಜ ರಾವಣನು ಸೀತೆಯ ಕುರಿತು ಕಾಮಮೋಹಿತನಾಗಿದ್ದನು. ಅವನ ಹಿತೈಷಿ ಸುಹೃದ್ ವಿಭೀಷಣಾ ದಿಗಳು ಅವನನ್ನು ಅನಾದರಿಸತೊಡಗಿದ್ದರು. ಅವನ ಕೆಟ್ಟ ಕೆಲಸವನ್ನು ನಿಂದಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಹಾಗೂ ಸೀತಾಪಹರಣರೂಪೀ ಜಘನ್ಯ ಪಾಪ-ಕರ್ಮದಿಂದ ಪಾಪಿ ಎಂದು ಘೋಷಿಸಿದ್ದರು. ಇದೆಲ್ಲ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವನು ಅತ್ಯಂತ ಕೃಶ (ಚಿಂತಾಯುಕ್ತ ಮತ್ತು ದುರ್ಬಲ)ನಾಗಿದ್ದನು. ॥1॥ ಅವನು ಅತ್ಯಂತ ಕಾಮದಿಂದ ಪೀಡಿತನಾಗಿ ಪದೇಪದೇ ವೈದೇಹಿಯನ್ನು
ಚಿಂತಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಯುದ್ಧದ ಅವಕಾಶ ಒದಗಿದಾಗ ಮಂತ್ರಿಗಳ ಮತ್ತು ಸುಹೃದಯರೊಂದಿಗೆ ಸಲಹೆ ಪಡೆದು ಯುದ್ಧವೇ ಸಮಯೋಚಿತ ಕರ್ತವ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿದನು. ॥2॥ ಅವನು ಚಿನ್ನದ ಜಾಲರಿಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ, ಹವಳ ಮಣಿ ಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ, ಸುಶಿಕ್ಷಿತ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಹೂಡಿದ ವಿಶಾಲ ರಥವನ್ನು ಏರಿದನು. ॥3॥ ಮಹಾಮೇಘಗರ್ಜನೆ ಯಂತೆ ಶಬ್ದಮಾಡುವ ಆ ಉತ್ತಮ ರಥದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತ ರಾಕ್ಷಸ ಶ್ರೇಷ್ಠ ದಶಗ್ರೀವನು ಸಭಾಭವನದ ಕಡೆಗೆ ಹೊರಟನು. ॥4॥ ಆಗ ರಾಕ್ಷಸರಾಜ ರಾವಣನ ಮುಂದುಗಡೆ ಕತ್ತಿ-ಗುರಾಣಿ ಹಾಗೂ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದ ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ ಅಸಂಖ್ಯ ರಾಕ್ಷಸ ಯೋಧರು ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದರು. ॥5॥ ಇದೇ ರೀತಿ ಬಗೆ-ಬಗೆಯ ಒಡವೆಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಿಕೊಂಡ, ನಾನಾ ವಿಧದ ವಿಕರಾಳ ವೇಷವುಳ್ಳ ಅಗಣಿತ ನಿಶಾಚರರು ಅವನನ್ನು ಎಡ-ಬಲ-ಹಿಂದೆ ಎಲ್ಲ ಕಡೆಯಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದರು.॥6॥ ರಾವಣನು ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಅನೇಕ ಅತಿರಥಿವೀರರು ರಥಗಳಲ್ಲಿ, ಮತ್ತಗಜಗಳ ಮೇಲೆ, ಲೀಲಾಜಾಲವಾಗಿ ಅನೇಕ ನಡೆಗಳನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಕುದುರೆಗಳನ್ನೇರಿ ಅವನ ಹಿಂದೆ-ಹಿಂದೆ ಸಾಗುತ್ತಿದ್ದರು. ॥7॥ ಕೆಲವರ ಕೈಗಳಲ್ಲಿ ಗದೆ, ಪರಿಘ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. ಕೆಲವರು ಶಕ್ತಿ, ತೋಮರ ಧರಿಸಿದ್ದರು. ಕೆಲವರು ಗಂಡುಕೊಡಲಿ ಹಿಡಿದಿದ್ದರು, ಇತರ ರಾಕ್ಷಸರ ಕೈಗಳಲ್ಲಿ ಶೂಲಗಳು ಹೊಳೆಯುತ್ತಿದ್ದವು. ಮತ್ತೆ ಅಲ್ಲಿ ಸಾವಿರಾರು ವಾದ್ಯಗಳು ಮೊಳಗತೊಡಗಿದವು. ॥ 8 ॥

ರಾವಣನು ಸಭಾಭವನದ ಕಡೆಗೆ ಪ್ರಯಾಣಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಶಂಖಧ್ವನಿಯ ತುಮುಲವೇ ಆಗತೊಡಗಿತು. ಅವನ ಆ ವಿಶಾಲರಥವು ತನ್ನ ಗಾಲಿಗಳ ಘರ-ಘರ ದನಿಯಿಂದ ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳು ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸುತ್ತಾ ಶೋಭಾಸಂಪನ್ನ ರಾಜಬೀದಿಗೆ ಬಂದು ತಲುಪಿತು. ॥ 9॥ ಆಗ ರಾಕ್ಷಸರಾಜ ರಾವಣನ ತಲೆಯ ಮೇಲಿದ್ದ ಶ್ವೇತಚ್ಛತ್ರವು ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರನಂತೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ॥10॥ ಅವನ ಎಡಬಲದಲ್ಲಿ ಶುದ್ಧ ಸ್ಫಟಿಕದ ಹಿಡಿಯುಳ್ಳ ಚಿನ್ನದ ಮಂಜರಿಗಳುಳ್ಳ ಚಾಮರಗಳು ತುಂಬಾ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. ॥11॥ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಇಕ್ಕೆಡೆಗಳಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುವ ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರು ಕೈಮುಗಿದು ರಥದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿರುವ ರಾಕ್ಷಸ ಶ್ರೇಷ್ಠ ರಾವಣನನ್ನು ತಲೆಬಾಗಿ ವಂದಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ॥12॥ ರಾಕ್ಷಸರು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಜಯ-ಜಯಕಾರ ಮತ್ತು ಆಶೀರ್ವಾದಗಳನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾ ಶತ್ರುದಮನ ಮಹಾ ತೇಜಸ್ವೀ ರಾವಣನು ಆಗ ವಿಶ್ವಕರ್ಮನಿಂದ ನಿರ್ಮಿತವಾದ ರಾಜಭವನವನ್ನು ತಲುಪಿದನು. ॥13॥ ಆ ಸಭೆಯ ನೆಲದಲ್ಲಿ ಚಿನ್ನ-ಬೆಳ್ಳಿಯ ಕೆತ್ತನೆ ಮಾಡಿ, ನಡು-ನಡುವೆ ಶುದ್ಧ ಸ್ಫಟಿಕಗಳನ್ನು ಜೋಡಿಸಿದ್ದರು. ಅದರಲ್ಲಿ ಚಿನ್ನದ ಕಸೂತಿ ಮಾಡಿದ ರೇಶ್ಮೆವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಹಾಸಿದ್ದರು. ಆ ಸಭೆಯು ತನ್ನದಾವ ಪ್ರಭೆಯಿಂದ ಹೊಳೆಯುತ್ತಾ ಇತ್ತು. ಆರುನೂರು ಪಿಶಾಚಿಗಳು ಅದನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ವಿಶ್ವಕರ್ಮನು ಅದನ್ನು ಬಹಳ ಸುಂದರವಾಗಿಯೇ ರಚಿಸಿದ್ದನು. ತನ್ನ ಶರೀರ ಶೋಭೆಯಿಂದ ಸುಶೋಭಿತನಾದ ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ರಾವಣನು ಅದನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ॥14-15॥ ಆ ಸಭಾಭವನದಲ್ಲಿ ನೀಲಮಣಿಗಳ ಒಂದು ವಿಶಾಲ ಸಿಂಹಾಸನವಿತ್ತು. ಅದರ ಮೇಲೆ ಅತ್ಯಂತ ನಯವಾದ ಚರ್ಮವುಳ್ಳ ‘ಪ್ರಿಯಕ’ ಎಂಬ ಮೃಗದ ಚರ್ಮಹಾಸಿತ್ತು ಮತ್ತು ಅದರ ಮೇಲೆ ಒರಗುವ ದಿಂಬು ಇರಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ರಾವಣನು ಅದರಮೇಲೆ ಕುಳಿತು ತನ್ನ ಶೀಘ್ರಗಾಮಿ ದೂತರಿಗೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದನು- ॥16-17॥ ನೀವು ಬೇಗನೇ ಇಲ್ಲಿ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುವ ಸುವಿಖ್ಯಾತ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ನನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಬನ್ನಿ. ಏಕೆಂದರೆ ಶತ್ರುಗಳೊಂದಿಗೆ ಮಾಡುವ ಮಹಾತ್ಕಾರ್ಯವು ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದಿದೆ. ಇದನ್ನು ನಾನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿಯುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. (ಆದ್ದರಿಂದ ಇದರ ಕುರಿತು ವಿಚಾರ ಮಾಡಲು ಸಭಾಸದರು ಇಲ್ಲಿ ಬರುವುದು ಅತ್ಯಂತ ಆವಶ್ಯಕವಾಗಿದೆ.) ॥18॥

ರಾವಣನ ಈ ಸಂದೇಶ ಕೇಳಿ ಆ ರಾಕ್ಷಸರು ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಸುತ್ತಾಡಿದರು. ಅವರು ಒಂದೊಂದು ಮನೆ, ವಿಹಾರ ಸ್ಥಳ, ಶಯನಗಾರ, ಉದ್ಯಾನವನಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ನಿರ್ಭಯತೆಯಿಂದ ಆ ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ರಾಜಸಭೆಗೆ ಬರುವಂತೆ ಪ್ರೇರೇಪಿಸತೊಡಗಿದರು. ॥19॥ ಆಗ ಆ ರಾಕ್ಷಸರಲ್ಲಿ ಕೆಲವರು ರಥಗಳನ್ನು ಹತ್ತಿ, ಕೆಲವರು ಮತ್ತಗಜಗಳ ಮೇಲೆ, ಕೆಲವರು ದೃಢವಾದ ಕುದುರೆಗಳ ಮೇಲೆ ಹತ್ತಿ ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಸ್ಥಾನದಿಂದ ಹೊರಟರು. ಅನೇಕ ರಾಕ್ಷಸರು ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಿಂದ ಹೊರಟರು. ॥20॥ ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಓಡುತ್ತಿರುವ ಆನೆ-ಕುದುರೆಗಳಿಂದ ವ್ಯಾಪ್ತವಾದ ಆ ಪುರಿಯು ಅಸಂಖ್ಯ ಗರುಡರಿಂದ ತುಂಬಿದ ಆಕಾಶದಂತೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ॥21॥ ಗಂತವ್ಯಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ತಲುಪಿ ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ವಾಹನಗಳನ್ನು ಹೊರಗೆಯೇ ಬಿಟ್ಟು ಆ ಎಲ್ಲ ಸಭಾಸದರು ಅನೇಕ ಸಿಂಹಗಳು ಪರ್ವತದ ಗುಹೆಯನ್ನು ಹೊಕ್ಕುವಂತೆ ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಿಂದಲೇ ಸಭಾಭವನವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರು. ॥22॥ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗಿ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ರಾಜನ ಕಾಲಿಗೆ ಬಿದ್ದರು ಹಾಗೂ ರಾಜನೂ ಅವರನ್ನು ಸತ್ಕರಿಸಿದನು. ಬಳಿಕ ಕೆಲವರು ಚಿನ್ನದ ಸಿಂಹಾಸನಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವರು ದರ್ಭೆಯ ಚಾಪೆಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವರು ಸಾಧಾರಣ ಹಾಸಿಗೆಗಳ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತುಕೊಂಡರು. ॥23॥ ರಾಜನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಆ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಸೇರಿದ ಆ ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರು ರಾಕ್ಷಸರಾಜ ರಾವಣನ ಅಕ್ಕಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ಯಥಾಯೋಗ್ಯ ಆಸನಗಳಲ್ಲಿ ಕುಳಿತರು. ॥ 24 ॥

ಬೇರೆ ಬೇರೆ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಯಥಾಯೋಗ್ಯ ಉಚಿತ ಸಮ್ಮತಿಕೊಡುವ ಮುಖ್ಯ ಮಂತ್ರಿಗಳು, ಕರ್ತವ್ಯ ನಿಶ್ಚಯದಲ್ಲಿ ಪಾಂಡಿತ್ಯದ ಪರಿಚಯ ಕೊಡುವ ಸಚಿವರು, ಬುದ್ಧಿದರ್ಶಿ, ಸರ್ವಜ್ಞ, ಸದ್ಗುಣ ಸಂಪನ್ನ ಉಪಮಂತ್ರಿಗಳು ಹಾಗೂ ಇನ್ನೂ ಅನೇಕ ಶೂರವೀರ ಸಮಸ್ತ ಅರ್ಥಗಳ ನಿಶ್ಚಯಕ್ಕಾಗಿ ಮತ್ತು ಸುಖಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಉಪಾಯದ ಮೇಲೆ ವಿಚಾರ ಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಆ ಸ್ವರ್ಣಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ ಸಭೆಯೊಳಗೆ ನೂರಾರು ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಉಪಸ್ಥಿತರಾಗಿದ್ದರು. ॥25-26॥

ಅನಂತರ ಯಶಸ್ವೀ ಮಹಾತ್ಮಾ ವಿಭೀಷಣನೂ ಕೂಡ ಒಂದು ಸುವರ್ಣಜಟಿತ, ಸುಂದರ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಹೂಡಿದ, ವಿಶಾಲ, ಶ್ರೇಷ್ಠ ಹಾಗೂ ಶುಭಕರ ರಥದಲ್ಲಿ ಆರೂಢನಾಗಿ ಅಣ್ಣನ ಸಭೆಗೆ ಬಂದು ತಲುಪಿದನು. ॥ 27 ॥ ತಮ್ಮನಾದ ವಿಭೀಷಣನು ಮೊದಲಿಗೆ ತನ್ನ ಹೆಸರನ್ನು ಹೇಳಿಕೊಂಡು ಅಣ್ಣನ ಚರಣಗಳಲ್ಲಿ ತಲೆಬಾಗಿದನು. ಅದೇ ರೀತಿ ಶುಕ ಮತ್ತು ಪ್ರಹಸ್ತನೂ ವಂದಿಸಿದರು. ಆಗ ರಾವಣನು ಅವರೆಲ್ಲರಿಗೆ ಯಥಾಯೋಗ್ಯ ಬೇರೆ ಬೇರೆಯಾದ ಆಸನಗಳನ್ನು ನೀಡಿದನು. ॥28॥ ಸುವರ್ಣ ಹಾಗೂ ನಾನಾ ವಿಧದ ಮಣಿಗಳ ಆಭೂಷಣಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತರಾದ ಆ ಸುಂದರ ವಸಧಾರೀ ರಾಕ್ಷಸರ ಅಮೂಲ್ಯ ಅಗರು, ಚಂದನ, ಪುಷ್ಪಹಾರಗಳ ಪರಿಮಳವು ಆ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಹರಡಿತ್ತು. ॥29॥ ಆಗ ಆ ಸಭೆಯ ಯಾವ ಸದಸ್ಯನೂ ಸುಳ್ಳು ಹೇಳುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಆ ಎಲ್ಲ ಸಭಾಸದರು ಬೊಬ್ಬೆ ಹಾಕದೆ, ಜೋರಾಗಿ ಮಾತನಾಡು ತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಸಲ ಮನೋರಥರಾಗಿದ್ದು, ಭಯಂಕರ ಪರಾಕ್ರಮಿಗಳಾಗಿದ್ದರು. ಎಲ್ಲರೂ ತಮ್ಮ ಸ್ವಾಮಿ ರಾವಣನ ಮುಖದ ಕಡೆಗೆ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದರು. ॥30॥ ಆ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಶಸ್ತ್ರಧಾರೀ ಮಹಾಬಲಿ ಮನಸ್ವೀ ವೀರರ ಸಮಾಗಮವಾದಾಗ ಅವರ ನಡುವೆ ಕುಳಿತಿರುವ ಮನಸ್ವೀ ರಾವಣನು ತನ್ನ ಪ್ರಭೆಯಿಂದ ವಸುಗಳ ನಡುವೆ ವಜ್ರಧಾರೀ ಇಂದ್ರನು ದೇದೀಪ್ಯನಾಗಿರುವಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ॥ 31 ॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಹನ್ನೊಂದನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥11॥

ಹನ್ನೆರಡನೆಯ ಸರ್ಗ

ನಗರ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಸೈನಿಕರ ನಿಯುಕ್ತಿ, ರಾವಣನು ಸೀತೆಯ ಕುರಿತು ತನ್ನ ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ತಿಳಿಸಿ, ಆಕೆಯ ಹರಣದ ಪ್ರಸಂಗವನ್ನು ಹೇಳಿ, ಭಾವೀ ಕರ್ತವ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಸಭಾಸದರ ಸಮ್ಮತಿ ಬಯಸಿದುದು, ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಮೊದಲಿಗೆ ಅವನನ್ನು ಗದರಿಸಿ, ಮತ್ತೆ ಸಮಸ್ತ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ವಧಿಸುವ ಹೊಣೆಯನ್ನು ಹೊತ್ತುಕೊಂಡಿದುದು

ಶತ್ರುವಿಜಯಿ ರಾವಣನು ಆ ಸಂಪೂರ್ಣ ಸಭೆಯ ಕಡೆಗೆ ದೃಷ್ಟಿಪಾತ ಮಾಡಿ ಸೇನಾಪತಿ ಪ್ರಹಸ್ತನಿಗೆ ಆಗ ಹೀಗೆ ಆದೇಶಿಸಿದನು - ॥1॥ ಸೇನಾಪತಿಯೇ! ಅಸ್ತ್ರವಿದ್ಯಾ ಪಾರಂಗತರಾದ ರಥೀ, ಕುದುರೆ ಸವಾರರು, ಆನೆ ಸವಾರರು ಮತ್ತು ಕಾಲಾಳುಗಳಾದಿ ಯೋಧರಿಗೆ ನಗರ ರಕ್ಷಣೆಯಲ್ಲಿ ತತ್ಪರರಾಗಿರುವಂತೆ ಸೈನಿಕರಿಗೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸು. ॥2॥ ತನ್ನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಹತೋಟಿಯಲ್ಲಿಟ್ಟಿದ್ದ ಪ್ರಹಸ್ತನು ರಾಜನ ಆದೇಶವನ್ನು ಪಾಲಿಸುವ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಎಲ್ಲ ಸೈನ್ಯಕ್ಕೆ ನಗರದ ಹೊರಗೆ ಮತ್ತು ಒಳಗೆ ಯಥಾಯೋಗ್ಯ ಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ನಿಯುಕ್ತಗೊಳಿಸಿದನು. ॥3॥ ನಗರದ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಎಲ್ಲ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ನಿಯಮಿಸಿ ಪ್ರಹಸ್ತನು ರಾಜಾ ರಾವಣನ ಎದುರಿಗೆ ಬಂದು ಕುಳಿತು ಹೀಗೆ ನುಡಿದನು- ॥ 4 ॥

ರಾಕ್ಷಸ ರಾಜನೇ! ಮಹಾಬಲಿ ರಾಜರಾದ ನಿಮ್ಮ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ನಾನು ನಗರದ ಹೊರಗೆ-ಒಳಗೆ ಯಥಾ ಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ನಿಯುಕ್ತಗೊಳಿಸಿರುವೆನು. ಈಗ ನೀವು ನೆಮ್ಮದಿಯಾಗಿ ಇದ್ದು, ತಮ್ಮ ಅಭೀಷ್ಟ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿರಿ. ॥ 5 ॥

ರಾಜ್ಯದ ಹಿತವನ್ನು ಬಯಸುವ ಪ್ರಹಸ್ತನ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ತನ್ನ ಸುಖವನ್ನು ಬಯಸುವ ರಾವಣನು ಸುಹೃದರ ನಡುವೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು- ॥ 6 ॥ ಸಭಾಸದರೇ! ಧರ್ಮ, ಅರ್ಥ ಮತ್ತು ಕಾಮ ವಿಷಯಕ ಸಂಕಟ ಉಪಸ್ಥಿತವಾದಾಗ, ಪ್ರಿಯ-ಅಪ್ರಿಯ, ಸುಖ-ದುಃಖ, ಲಾಭ-ಹಾನಿ ಮತ್ತು ಹಿತಾಹಿತದ ವಿಚಾರ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ನೀವು ಸಮರ್ಥ ರಿದ್ದೀರಿ. ॥7॥ ನೀವು ಸದಾ ಪರಸ್ಪರ ವಿಚಾರ ಮಾಡಿ ಯಾವ ಯಾವ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿರುವಿರೋ ಅವೆಲ್ಲವೂ ನನಗಾಗಿ ಎಂದೂ ನಿಷ್ಫಲವಾಗಲಿಲ್ಲ. ॥8॥ ಚಂದ್ರ, ಗ್ರಹ-ನಕ್ಷತ್ರಗಳ ಸಹಿತ ಮರುದ್ಗಣರಿಂದ ಸುತ್ತು ವರೆದು ಇಂದ್ರನು ಸ್ವರ್ಗದ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವಂತೆ, ನಿಮ್ಮಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ನಾನೂ ಕೂಡ ಲಂಕೆಯ ವಿಪುಲ ರಾಜ್ಯಲಕ್ಷ್ಮಿಯ ಸುಖವನ್ನು ಭೋಗಿಸುತ್ತಾ ಇರಬೇಕೆಂಬ ಅಭಿಲಾಷೆ ನನ್ನದು. ॥ 9 ॥

ನಾನು ಮಾಡಿದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮೊದಲೇ ನಿಮ್ಮೆಲ್ಲರ ಮುಂದೆ ಇಟ್ಟು ನಿಮ್ಮಿಂದ ಅದರ ಸಮರ್ಥನೆ ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದೆ. ಆದರೆ ಆಗ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಮಲಗಿದ್ದನು, ಅದರಿಂದ ನಾನು ಅದರ ಚರ್ಚೆ ಮಾಡಲಿಲ್ಲ. ॥10॥ ಸಮಸ್ತ ಶಸ್ತ್ರಧಾರಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮಹಾಬಲಿ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಆರು ತಿಂಗಳಿನಿಂದ ಮಲಗಿದ್ದನು. ಈಗ ಅವನು ಎಚ್ಚರಗೊಂಡಿರುವನು. ॥11॥ ರಾಕ್ಷಸರು ವಿಚರಿಸುವ ದಂಡಕಾರಣ್ಯದಿಂದ ನಾನು ರಾಮನ ಪ್ರಿಯರಾಣಿ ಜನಕನಂದಿನೀ ಸೀತೆಯನ್ನು ಕದ್ದು ತಂದಿರುವೆನು. ॥12॥ ಆದರೆ ಆ ಮಂದಗಾಮಿನಿ ಸೀತೆಯು ನನ್ನ ಶಯ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಆರೂಢಳಾಗಲು ಬಯಸುತ್ತಿಲ್ಲ. ನನ್ನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯಂತಹ ಸುಂದರ ಸ್ತ್ರೀಯು ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ. ॥13॥ ಆಕೆಯ ಕಟಿಯು ಸುಂದರವಾಗಿದ್ದು, ಕಟಿಯ ಹಿಂಭಾಗ ಸ್ಥೂಲವಾಗಿದೆ. ಮುಖವು ಶರತ್ಕಾಲದ ಚಂದ್ರನನ್ನು ನಾಚಿಸುವಂತಿದೆ. ಆ ಸೌಮ್ಯರೂಪ, ಸೌಮ್ಯ ಸ್ವಭಾವವುಳ್ಳ ಸೀತೆಯು ಬಂಗಾರದಿಂದ ಮಾಡಿದ ಪ್ರತಿಮೆಯಂತೆ ಇದ್ದಾಳೆ. ಅವಳು ಮಯಾಸುರನು ರಚಿಸಿದ ಯಾವುದೋ ಮಾಯೆಯಂತೆ ಅನಿಸುತ್ತದೆ. ॥14॥ ಆಕೆಯ ಅಂಗಾಲುಗಳು ಕೆಂಪಾಗಿವೆ. ಎರಡೂ ಕಾಲುಗಳು ಸುಂದರ ವಾಗಿ ನುಣುಪಾಗಿ ಇದ್ದು, ಕಾಲಿನ ಉಗುರುಗಳು ತಾಮ್ರ ದಂತೆ ಕೆಂಪಾಗಿವೆ. ಸೀತೆಯ ಆ ಚರಣಗಳನ್ನು ನೋಡಿ ನನ್ನ ಕಾಮಾಗ್ನಿಯು ಪ್ರಜ್ವಲಿತವಾಗುತ್ತಿದೆ. ॥15॥ ತುಪ್ಪದ ಆಹುತಿ ಹಾಕಿದ ಅಗ್ನಿಯ ಜ್ವಾಲೆಯಂತೆ ಹಾಗೂ ಸೂರ್ಯ ಪ್ರಭೆಯಂತೆ ತೇಜಸ್ವಿನೀ ಸೀತೆಯನ್ನು ನೋಡಿ, ಉಬ್ಬಿದ ಮೂಗು ಮತ್ತು ವಿಶಾಲ ನೇತ್ರಗಳಿಂದ ಸುಶೋಭಿತವಾಗಿರುವ ಆಕೆಯ ನಿರ್ಮಲ ಮನೋಹರ ಮುಖವನ್ನು ಅವಲೋಕಿಸಿ ನಾನು ಪರಾಧೀನನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ಕಾಮವು ನನ್ನನ್ನು ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಂಡಿವೆ. ॥16॥ ಕ್ರೋಧ ಮತ್ತು ಹರ್ಷ ಎರಡೂ ಅವಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಮಾನವಾಗಿ ಇರುತ್ತದೆ. ಶರೀರದ ಕಾಂತಿ ಮಂಕಾಗಿಸಿದೆ. ಶೋಕ ಮತ್ತು ಸಂತಾಪಗಳು ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಎಂದೂ ದೂರವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆ ಕಾಮವು ನನ್ನ ಹೃದಯವನ್ನು ಕಲುಷಿತಗೊಳಿಸಿದೆ. ॥17॥ ವಿಶಾಲನೇತ್ರವುಳ್ಳ ಮಾನನೀ ಸೀತೆಯು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಒಂದು ವರ್ಷದ ಸಮಯ ಕೇಳಿದ್ದಾಳೆ. ಅಷ್ಟರವರೆಗೆ ಅವಳು ತನ್ನ ಪತಿ ಶ್ರೀರಾಮನ ಪ್ರತಿಕ್ಷೆ ಮಾಡುವಳು. ಮನೋಹರ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ ಸೀತೆಯ ಆ ಸುಂದರ ವಚನವನ್ನು ಕೇಳಿ ಆಕೆಗೆ ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸುವ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿದ್ದೇನೆ.* ॥18-19॥ ದೂರದ ದಾರಿಯನ್ನು ನಡೆದು-ನಡೆದು ಕುದುರೆ ಬಳಲಿ ಹೋಗುವಂತೆ ನಾನೂ ಕೂಡ ಕಾಮಪೀಡೆಯಿಂದ ಬಳಲಿಕೆಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ಹಾಗಂತ ನನಗೆ ಶತ್ರುಗಳ ಕಡೆಯಿಂದ ಯಾವುದೇ ಭಯವಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಆ ವನವಾಸೀ ವಾನರರು ಅಥವಾ ಆ ಇಬ್ಬರೂ ದಶರಥಕುಮಾರ ಶ್ರೀರಾಮ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಅಸಂಖ್ಯ ಜಲ-ಜಂತುಗಳಿಂದ ಹಾಗೂ ಮೀನುಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಅಲಂಘ್ಯ ಮಹಾಸಾಗರವನ್ನು ಹೇಗೆ ತಾನೇ ದಾಟಬಲ್ಲರು? ॥20॥ ಅಥವಾ ಒಂದೇ ವಾನರನು ಬಂದು ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಮಹಾನ್ ಸಂಹಾರ ನಡೆಸಿದ್ದನು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿಯ ಉಪಾಯ ಗಳನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವುದು ಅತ್ಯಂತ ಕಠಿಣವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ತಮ್ಮ ಬುದ್ಧಿಗನುಸಾರ ಯಾರಿಗೆ ಹೇಗೆ ಉಚಿತವೆಂದು ತೋರುವುದೋ ಹಾಗೆಯೇ ತಿಳಿಸಿರಿ. ನೀವೆಲ್ಲರೂ ತಮ್ಮ ವಿಚಾರವನ್ನು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿರಿ. ನಮಗೆ ಮನುಷ್ಯನಿಂದ ಯಾವುದೇ ಭಯವಿಲ್ಲದ್ದರೂ, ನೀವು ವಿಜಯದ ಉಪಾಯದಲ್ಲಿ ವಿಚಾರ ಮಾಡಲೇಬೇಕು. ॥ 21-22 ॥ ಹಿಂದೆ ದೇವತೆಗಳ ಮತ್ತು ಅಸುರರ ಯುದ್ಧ ನಡೆದಾಗ ನಿಮ್ಮೆಲ್ಲರ ಸಹಾಯದಿಂದಲೇ ನಾನು ವಿಜಯವನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದೆ. ಇಂದೂ ಕೂಡ ನೀವು ಹಾಗೆಯೇ ನನ್ನ ಸಹಾಯಕರಾಗಿದ್ದೀರಿ. ಆ ಇಬ್ಬರು ರಾಜಕುಮಾರರು ಸೀತೆಯ ಇರುವಿಕೆಯನ್ನು ಕಂಡು ಹಿಡಿದು ಸುಗ್ರೀವಾದಿ ವಾನರರೊಂದಿಗೆ ಸಮುದ್ರತೀರಕ್ಕೆ ಬಂದು ಬಿಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ. ॥ 23-24 ॥ ಈಗ ನೀವು ಪರಸ್ಪರ ವಿಚಾರ ಮಾಡಿರಿ ಮತ್ತು ಸೀತೆಯನ್ನು ಮರಳಿಸಿಕೊಡದಂತಹ ಹಾಗೂ ಆ ಇಬ್ಬರೂ ದಶರಥಕುಮಾರರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವಂತಹ ಯಾವುದಾದರೂ ಸುಂದರ ನೀತಿ ರೂಪಿಸಿರಿ. ॥ 25 ॥ ವಾನರರೊಂದಿಗೆ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ದಾಟಿ ಇಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಬರುವ ಶಕ್ತಿ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ರಾಮನಿಗಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಯಾರಲ್ಲಿಯೂ ನಾನು ನೋಡುವುದಿಲ್ಲ. (ಆದರೂ ರಾಮ ಮತ್ತು ವಾನರರು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದರೂ ನನ್ನದೇನೂ ಕೆಡಿಸಲಾರರು) ಆದ್ದರಿಂದ ಜಯವು ನನ್ನದೇ ನಿಶ್ಚಿತವಾಗಿ ಆಗುವುದು. ॥ 26 ॥

* ಇಲ್ಲಿ ರಾವಣನು ಸಭಾಸದರ ಮುಂದೆ ತನ್ನ ಸುಳ್ಳು ಉದಾರತೆ ತೋರಿಸಲು ಸರ್ವಥಾ ಸುಳ್ಳು ಹೇಳಿರುವನು. ಸೀತೆಯು ‘ನನಗೆ ಒಂದು ವರ್ಷ ಸಮಯ ಕೊಡು, ಅಷ್ಟು ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ಬಾರದಿದ್ದರೆ ನಾನು ನಿನ್ನವಳಾಗುವೆನು’ ಎಂದು ಹೇಳಿರಲಿಲ್ಲ. ಸೀತೆಯಾದರೋ ಸದಾ ತಿರಸ್ಕಾರಪೂರ್ವಕ ಅವನ ಜಘನ್ಯ ಪ್ರಸ್ತಾಪವನ್ನು ಅಲ್ಲಗಳೆದಿದ್ದಳು. ಇವನೇ ಸ್ವತಃ ತನ್ನ ಕಡೆಯಿಂದ ಆಕೆಗೆ ಒಂದು ವರ್ಷದ ಅವಕಾಶ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದನು. (ನೋಡಿ ಅರಣ್ಯಕಾಂಡ ಸರ್ಗ 56 ಶ್ಲೋಕ 24-25)

ಕಾಮಾತುರ ರಾವಣನ ಈ ಖೇದಪೂರ್ಣ ಪ್ರಲಾಪವನ್ನು ಕೇಳಿ ಕುಂಭಕರ್ಣನಿಗೆ ಕ್ರೋಧ ಬಂತು ಮತ್ತು ಅವನು ಈ ಪ್ರಕಾರ ಹೇಳಿದನು- ॥ 27 ॥

ನೀನು ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಸಹಿತ ಶ್ರೀರಾಮನ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಸ್ವತಃ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಬಂದಂತೆ ವಿಚಾರ ಮಾಡಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಲವಂತವಾಗಿ ಕದ್ದು ತಂದಾಗ ನೀನು ನಮ್ಮೊಂದಿಗೆ ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಸುನಿಶ್ಚಿತ ವಿಚಾರ ಮಾಡಬೇಕಾಗಿತ್ತು. ಯಮುನೆಯು ಪೃಥಿವಿಯ ಮೇಲೆ ಇಳಿದು ಬರಲು ಹೊರಟಾಗ ಅವಳು ಯಮುನೋತ್ರಿ ಪರ್ವತದ ಕುಂಡ ವಿಶೇಷವನ್ನು ತನ್ನ ಜಲದಿಂದ ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿದ್ದಳು. (ಭೂಮಿಗೆ ಬಂದು ಆಕೆಯ ವೇಗವು ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಸೇರಿದಾಗ ಶಾಂತವಾಯಿತು. ಅವಳು ಪುನಃ ಆ ಕುಂಡವನ್ನು ತುಂಬಲಾರಳು, ಹಾಗೆಯೇ ನೀನೂ ಕೂಡ ಆಗ ವಿಚಾರ ಮಾಡುವ ಅವಕಾಶವಿದ್ದರೂ ನಮ್ಮೊಂದಿಗೆ ಕುಳಿತು ವಿಚಾರಮಾಡಲಿಲ್ಲ. ಈಗ ಸಮಯ ಕಳೆದು ಹೋಗಿ ಎಲ್ಲ ಕಾರ್ಯ ಕೆಟ್ಟುಹೋದ ಮೇಲೆ ನೀನು ವಿಚಾರ ಮಾಡಲು ಹೊರಟಿರುವೆ.) ॥28॥ ಮಹಾರಾಜಾ! ನೀನು ಕಪಟದಿಂದ ಅಡಗಿ ಪರಸ್ತ್ರೀಯ ಅಪಹರಣಾದಿ ಮಾಡಿದ ಎಲ್ಲ ಕಾರ್ಯವು ನಿನಗಾಗಿ ಬಹಳ ಅನುಚಿತವಾಗಿದೆ. ಈ ಪಾಪಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡುವ ಮೊದಲೇ ನೀನು ನಮ್ಮೊಂದಿಗೆ ವಿಮರ್ಶೆ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳ ಬೇಕಾಗಿತ್ತು. ॥29॥ ದಶಾನನನೇ! ಎಲ್ಲ ರಾಜಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ನ್ಯಾಯಪೂರ್ವಕ ಮಾಡಿದ ರಾಜನಿಗೆ, ಅವನ ಬುದ್ಧಿ ನಿಶ್ಚಯಪೂರ್ಣವಾದ್ದರಿಂದ ಕೊನೆಗೆ ಪಶ್ಚಾತ್ತಾಪಪಡಬೇಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ॥30॥ ಯಾವ ಕರ್ಮವು ಉಚಿತ ಉಪಾಯವನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸದೆಯೇ ಮಾಡಿದೆಯೋ, ಯಾವುದು ಲೋಕ ಮತ್ತು ಶಾಸ್ತ್ರಕ್ಕೆ ವಿಪರೀತವಾಗುತ್ತದೋ,
ಆ ಪಾಪಕರ್ಮವು-ಅಪವಿತ್ರ ಅಭಿಚಾರಿಕ ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಹೋಮಮಾಡಿದ ಹವಿಸ್ಸಿನಂತೆ ದೋಷಪೂರ್ಣವಾಗುತ್ತದೆ. ॥31॥ ಯಾರು ಮೊದಲು ಮಾಡಲು ಯೋಗ್ಯಕರ್ಮವನ್ನು ಅನಂತರ ಮಾಡುತ್ತಾನೋ, ಮತ್ತೆ ಮಾಡಬೇಕಾದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮೊದಲೇ ಮಾಡಿಬಿಡುವನೋ, ಅವನು ನೀತಿ ಮತ್ತು ಅನೀತಿಯನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ॥32॥ ಶತ್ರುಗಳು ತಮ್ಮ ವಿಪಕ್ಷದ ಬಲವನ್ನು ಹೆಚ್ಚೆಂದು ನೋಡಿಯೂ, ಅವನು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕೆಲಸದಲ್ಲಿ ಚಪಲ (ಅವಸರ)ನಾಗಿದ್ದರೆ ಅವನನ್ನು ದಮನ ಮಾಡಲು ಪಕ್ಷಿಯು ದುರ್ಲಂಘ್ಯ ಕ್ರೌಂಚಪರ್ವತವನ್ನು ದಾಟಲು ಮುಂದೆ ಹೋಗಲು ಛಿದ್ರವನ್ನು* ಆಶ್ರಯಿಸುವಂತೆ, ಅವನ ಛಿದ್ರವನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಿರುತ್ತಾರೆ. ॥33॥

* ಕುಮಾರ ಕಾರ್ತಿಕೇಯನು ತನ್ನ ಶಕ್ತ್ಯಾಯುಧದಿಂದ ಕ್ರೌಂಚಪರ್ವತವನ್ನು ವಿದೀರ್ಣಗೊಳಿಸಿ ಅದರಲ್ಲಿ ಛಿದ್ರವನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದನು. ಈ ಪ್ರಸಂಗವು ಮಹಾಭಾರತದಲ್ಲಿ ಬಂದಿದೆ. (ನೋಡಿ-ಶಲ್ಯ ಪರ್ವ 46/86)

ಮಹಾರಾಜಾ ! ನೀನು ಭಾವೀ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ವಿಚಾರ ಮಾಡದೆಯೇ ಇಂತಹ ಬಹಳ ದೊಡ್ಡ ದುಷ್ಕರ್ಮವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿರುವೆ. ವಿಷಮಿಶ್ರಿತ ಆಹಾರವನ್ನು ತಿಂದವನ ಪ್ರಾಣಹರಣವಾಗುವಂತೆ, ಶ್ರೀರಾಮಚಂದನು ನಿನ್ನನ್ನು ವಧಿಸಿ ಬಿಡುವನು. ಅವನು ಇಷ್ಟರವರೆಗೆ ನಿನ್ನನ್ನು ಕೊಲ್ಲದಿರುವುದು ನಮಗೆ ಸೌಭಾಗ್ಯದ ಮಾತಾಗಿದೆ. ॥34॥ ಪಾಪರಹಿತನೇ! ನೀನು ಶತ್ರುಗಳೊಂದಿಗೆ ಅನುಚಿತ ಕರ್ಮ ವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರೂ ನಾನು ನಿನ್ನ ಶತ್ರುಗಳ ಸಂಹಾರ ಮಾಡಿ, ಎಲ್ಲವನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿಸುವೆನು. ॥35॥ ನಿಶಾಚರನೇ! ನಿನ್ನ ಶತ್ರು ಇಂದ್ರ, ಸೂರ್ಯ, ಅಗ್ನಿ, ವಾಯು, ಕುಬೇರ, ವರುಣ ಇವರು ಯಾರಾಗಿದ್ದರೂ ನಾನು ಅವರೊಂದಿಗೆ ಯುದ್ಧಮಾಡಿ, ನಿನ್ನ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಕಿತ್ತು ಬಿಸಾಡುವೆನು. ॥36॥ ಪರ್ವತದಂತಹ ವಿಶಾಲ ಹಾಗೂ ತೀಕ್ಷ್ಣದಾಡೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಶರೀರವನ್ನು ಧರಿಸಿದ ನಾನು ಮಹಾಪರಿಘವನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲೆತ್ತಿಕೊಂಡು ಸಮರಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ಕಾದಾಡುತ್ತಾ ಗರ್ಜಿಸಿದಾಗ ದೇವೇಂದ್ರನೂ ಕೂಡ ಭಯಭೀತ ನಾಗುವನು. ॥37॥ ರಾಮನು ನನಗೆ ಒಂದು ಬಾಣ ಹೊಡೆದು ಇನ್ನೊಂದು ಬಾಣವನ್ನು ಹೊಡೆಯತೊಡಗುವ ನಡುವೆಯೇ ನಾನು ಅವನ ರಕ್ತವನ್ನು ಕುಡಿದು ಬಿಡುವೆನು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನೀನು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನಿಶ್ಚಿಂತನಾಗು. ॥38॥ ನಾನು ದಶರಥನಂದನ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ವಧಿಸಿ ನಿನಗೆ ಸುಖದಾಯಕ ವಿಜಯವನ್ನು ಸುಲಭಗೊಳಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡುವೆನು. ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಸಹಿತ ರಾಮನನ್ನು ಕೊಂದು ಸಮಸ್ತ ವಾನರಯೂಥಪತಿಗಳನ್ನು ತಿಂದು ಬಿಡುವನು. ॥39॥ ನೀನು ಆನಂದವಾಗಿ ವಿಹರಿಸು. ಉತ್ತಮ ವಾರುಣಿಯನ್ನು ಕುಡಿದು, ನಿಶ್ಚಿಂತನಾಗಿ ತನ್ನ ಹಿತಕರ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾ ಇರು. ನಾನು ರಾಮನನ್ನು ಯಮಲೋಕಕ್ಕೆ ಕಳಿಸಿದ ಬಳಿಕ ಸೀತೆಯು ಚಿರಕಾಲ ನಿನ್ನ ಅಧೀನಳಾಗುವಳು. ॥40॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಹನ್ನೆರಡನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥12॥

ಹದಿಮೂರನೆಯ ಸರ್ಗ

ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವನು ರಾವಣನಿಗೆ ಸೀತೆಯ ಮೇಲೆ ಬಲಾತ್ಕಾರ ಮಾಡುವಂತೆ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸಿದುದು, ರಾವಣನು ಶಾಪದಿಂದಾಗಿ ಹಾಗೆ ಮಾಡಲು ನಾನು ಅಸಮರ್ಥನೆಂದು ತಿಳಿಸುವುದು ಹಾಗೂ ತನ್ನ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಹೊಗಳಿಕೊಂಡಿದುದು

ರಾವಣನು ಕುಪಿತನಾಗಿರುವುದನ್ನು ತಿಳಿದು ಮಹಾಬಲಿ ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವನು ಎರಡುಗಳಿಗೆ ಸುಮ್ಮನಿದ್ದು ಏನೋ ಯೋಚಿಸಿದ ಬಳಿಕ ಕೈಮುಗಿದುಕೊಂಡು ಹೇಳಿದನು-॥1॥

ಹಿಂಸಕ ಪಶುಗಳು ಮತ್ತು ಸರ್ಪಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ದುರ್ಗಮ ವನಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಅಲ್ಲಿ ಕುಡಿಯಲು ಯೋಗ್ಯ ವಾದ ಜೇನು ಪಡೆದರೂ ಅದನ್ನು ಕುಡಿಯದಿರುವವನು ಮೂರ್ಖನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ॥2॥ ಶತ್ರುಸೂದನ ಮಹಾರಾಜಾ! ನೀವಾದರೋ ಸ್ವತಃ ಈಶ್ವರರಾಗಿದ್ದೀರಿ. ನಿಮಗೆ ಈಶ್ವರ ಯಾರಿದ್ದಾರೆ? ನೀವು ಶತ್ರುಗಳ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಕಾಲನ್ನಿರಿಸಿ ವೈದೇಹಿ ಸೀತೆಯೊಂದಿಗೆ ರಮಿಸಿರಿ, ಉಪಭೋಗಿಸಿರಿ. ॥3॥ ಮಹಾಬಲಿ ವೀರನೇ ! ನೀವು ಕೋಳಿಗಳ ವರ್ತನೆಯನ್ನು ತನ್ನದಾಗಿಸಿ ಸೀತೆಯೊಂದಿಗೆ ಬಲಾತ್ಕಾರ ಮಾಡಿರಿ. ಪದೇ-ಪದೇ ಆಕ್ರಮಣ ಮಾಡಿ ಆಕೆಯೊಂದಿಗೆ ರಮಿಸಿ, ಉಪಭೋಗಿಸಿರಿ. ॥4॥ ನಿಮ್ಮ ಮನೋರಥವು ಸಫಲವಾದಾಗ ಮತ್ತೆ ನಿಮ್ಮ ಮೇಲೆ ಯಾವ ಭಯ ಬಂದಿತು? ವರ್ತಮಾನ ಹಾಗೂ ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಯಾವುದಾದರೂ ಭಯಬಂದರೂ ಆ ಎಲ್ಲ ಭಯದ ಯಥೋಚಿತ ಪ್ರತೀಕಾರ ಮಾಡಲಾಗುವುದು. ॥ 5 ॥

ನಮ್ಮೊಂದಿಗೆ ಮಹಾಬಲಿ ಕುಂಭಕರ್ಣ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಜಿತು ನಿಂತುಬಿಟ್ಟರೆ, ಇವರಿಬ್ಬರೂ ವಜ್ರಧಾರೀ ಇಂದ್ರನನ್ನು ತಡೆಯಬಲ್ಲರು. ॥6॥ ನಾನಾದರೋ ನೀತಿ ನಿಪುಣ ಪುರುಷರಿಂದ ಪ್ರಯುಕ್ತವಾದ ಸಾಮ, ದಾನ, ಭೇದವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಕೇವಲ ದಂಡದಿಂದಲೇ ಕಾರ್ಯಸಾಧಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಒಳ್ಳೆಯದೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತೇನೆ. ॥7॥ ಮಹಾಬಲಿ ರಾಕ್ಷಸರಾಜನೇ! ಇಲ್ಲಿ ನಿಮ್ಮ ಯಾವನೇ ಶತ್ರುಗಳು ಬಂದರೆ ಅವರನ್ನು ನಾವು ಶಸ್ತ್ರಗಳ ಪ್ರತಾಪದಿಂದ ವಶಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವೆವು, ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವೇ ಬೇಡ. ॥8॥ ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಲಂಕೆಯ ರಾಜಾ ರಾವಣನು ಅವನ ಮಾತನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಾ ಇಂತೆಂದನು. ॥9॥ ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವನೇ! ಬಹಳ ದಿನಗಳ ಹಿಂದೆ ಒಂದು ಘಟನೆ ಘಟಿಸಿತ್ತು. ನನಗೆ ಶಾಪ ಬಂದಿತ್ತು. ನನ್ನ ಜೀವನದ ಈ ಗುಪ್ತ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ಇಂದು ನಾನು ತಿಳಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ, ಅದನ್ನು ಕೇಳು. ॥10॥ ಒಮ್ಮೆ ನಾನು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿಶಿಖೆಯಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಪುಂಜಿಕಸ್ಥಲಾ ಎಂಬ ಅಪ್ಸರೆಯನ್ನು ನೋಡಿದೆ. ಅವಳು ಪಿತಾಮಹ ಬ್ರಹ್ಮ ದೇವರ ಭವನಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದಳು. ಆ ಅಪ್ಸರೆ ನನ್ನ ಭಯದಿಂದ ಅಡಗಿ ಮುಚ್ಚಿ ಮುಂದರಿಯುತ್ತಿದ್ದಳು. ॥11॥ ನಾನು ಬಲಾತ್ಕಾರವಾಗಿ ಆಕೆಯ ಬಟ್ಟೆ ಬಿಚ್ಚಿ ಹಠಾತ್ತಾಗಿ ಆಕೆಯನ್ನು ಉಪಭೋಗಿಸಿದೆನು. ಬಳಿಕ ಅವಳು ಬ್ರಹ್ಮ ದೇವರ ಭವನಕ್ಕೆ ಹೋದಳು. ಆಕೆಯ ಸ್ಥಿತಿ ಆನೆಯು ಕಿವುಚಿ ಎಸೆದ ಕಮಲದಂತೆ ಆಗಿತ್ತು. ॥12॥ ನಾನು ಮಾಡಿದ ಆಕೆಯ ದುರ್ದಶೆಯು ಪಿತಾಮಹ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರಿಗೆ ತಿಳಿದುಹೋಯಿತೆಂದು ನಾನು ತಿಳಿಯುತ್ತೇನೆ. ಇದರಿಂದ ಅವರು ಅತ್ಯಂತ ಕುಪಿತರಾಗಿ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಹೇಳಿದರು- ॥13॥ ‘ಇಂದಿನಿಂದ ನೀನು ಯಾವುದೇ ಪರನಾರಿಯೊಂದಿಗೆ ಬಲವಂತವಾಗಿ ಸಮಾಗಮ ಮಾಡಿದರೆ ನಿನ್ನ ತಲೆಯು ನೂರು ಹೋಳಾಗಲಿ’ ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವೇ ಇಲ್ಲ. ॥14॥ ಹೀಗೆ ನಾನು ಬ್ರಹ್ಮ ದೇವರ ಶಾಪದಿಂದ ಭಯಭೀತನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನನ್ನ ಶುಭಶಯ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ವಿದೇಹಕುಮಾರಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಬಲಾತ್ಕಾರವಾಗಿ ಮಲಗಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ॥15॥ ನನ್ನ ವೇಗವು ಸಮುದ್ರದಂತೆ ಇದ್ದು, ನನ್ನ ಗತಿ ವಾಯುವಿನಂತೆ ಇದೆ. ಈ ಮಾತನ್ನು ದಶರಥ ನಂದನ ರಾಮನಿಗೆ ತಿಳಿದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಆಕ್ರಮಣ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ॥16॥ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ, ಪರ್ವತದ ಕಂದರದಲ್ಲಿ ಸುಖವಾಗಿ ಮಲಗಿದ ಸಿಂಹದಂತೆ ಹಾಗೂ ಕುಪಿತನಾಗಿ ಕುಳಿತಿದ್ದ ಮೃತ್ಯುವಿನಂತೆ ಭಯಂಕರ ರಾವಣನಾದ ನನ್ನನ್ನು ಎಚ್ಚರಿಸಲು ಯಾರು ತಾನೇ ಬಯಸುವನು? ॥17॥ ನಾನು ಧನುಸ್ಸಿನಿಂದ ಬಿಟ್ಟಿರುವ ಎರಡು ನಾಲಿಗೆಗಳುಳ್ಳ ಸರ್ಪದಂತೆ ಭಯಂಕರ ಬಾಣಗಳನ್ನು ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಎಂದೂ ನೋಡಿಲ್ಲ; ಇದರಿಂದಾಗಿಯೇ ಅವನು ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಆಕ್ರಮಣ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ॥18॥ ನಾನು ನನ್ನ ಧನುಸ್ಸಿನಿಂದ ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಬಿಟ್ಟಿರುವ ನೂರಾರು ವಜ್ರದಂತಹ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಆನೆಯನ್ನು ಓಡಿಸಲು ಉಲ್ಕೆಗಳನ್ನು ಜನರು ಉರಿಸುವಂತೆ, ರಾಮನನ್ನು ಸುಟ್ಟುಬಿಡುವೆನು. ॥19॥ ಪ್ರಾತಃಕಾಲದಲ್ಲಿ ಉದಯಿಸಿದ ಸೂರ್ಯನು ನಕ್ಷತ್ರಗಳ ಪ್ರಭೆಯನ್ನು ಕಿತ್ತುಕೊಳ್ಳುವಂತೆ, ನನ್ನ ವಿಶಾಲ ಸೈನ್ಯದಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ನಾನು ಅವನ ವಾನರ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ನಿರ್ನಾಮ ಮಾಡಿಬಿಡುವೆನು. ॥20॥ ಸಾವಿರ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ ಇಂದ್ರ ಮತ್ತು ವರುಣನೂ ಕೂಡ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಎದುರಿಗೆ ನಿಲ್ಲಲಾರರು. ಹಿಂದೆ ಕುಬೇರನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಈ ಲಂಕಾಪುರಿಯನ್ನು ನಾನು ನನ್ನ ಬಾಹುಬಲದಿಂದ ಗೆದ್ದುಕೊಂಡಿದ್ದೆ.॥21॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಹದಿಮೂರನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥13॥

ಹದಿನಾಲ್ಕನೆಯ ಸರ್ಗ

ವಿಭೀಷಣನು ರಾಮನನ್ನು ಅಜೇಯನೆಂದು ತಿಳಿಸಿ, ಅವನಿಗೆ ಸೀತೆಯನ್ನು ಮರಳಿಸಲು ಸಮ್ಮತಿಸುವುದು

ರಾಕ್ಷಸರಾಜ ರಾವಣನ ಈ ಮಾತನ್ನು ಮತ್ತು ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಗರ್ಜನೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ವಿಭೀಷಣನು ರಾವಣನಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಸಾರ್ಥಕ ಮತ್ತು ಹಿತಕರ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು - ॥1॥

ರಾಜನೇ! ಸೀತೆ ಎಂಬ ವಿಶಾಲಕಾಯ ಮಹಾ ಸರ್ಪವನ್ನು ಯಾರು ನಿಮ್ಮ ಕುತ್ತಿಗೆ ಕಟ್ಟಿದರು? ಆಕೆಯ ಹೃದಯದ ಭಾಗವೇ ಆ ಸರ್ಪದ ಶರೀರವಾಗಿದೆ, ಚಿಂತೆಯೇ ವಿಷವಾಗಿದೆ, ಸುಂದರ ಮುಗುಳ್ನಗೆಯೇ ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ ದಾಡೆಯಾಗಿದೆ, ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕೈಯ ಐದೈದು ಬೆರಳುಗಳೇ ಆ ಸರ್ಪದ ಐದು ಹೆಡೆಗಳಾಗಿವೆ. ॥2॥ ಹಲ್ಲು ಮತ್ತು ಉಗುರುಗಳೇ ಆಯುಧವುಳ್ಳ ಪರ್ವತ ಶಿಖರದಂತೆ ಎತ್ತರವಾದ ವಾನರು ಲಂಕೆಯನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸುವ ಮೊದಲೇ ನೀವು ದಶರಥನಂದನ ಶ್ರೀರಾಮನ ಕೈಗೆ ಸೀತೆಯನ್ನು ಒಪ್ಪಿಸಿಬಿಡಿರಿ. ॥3॥ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದ ವಾಯುವಿನಂತೆ ವೇಗಶಾಲಿ ಹಾಗೂ ವಜ್ರತುಲ್ಯ ಬಾಣಗಳು ರಾಕ್ಷಸ ಶಿರೋಮಣಿಗಳ ತಲೆಯನ್ನು ತರಿಯುವ ಮೊದಲೇ ನೀವು ದಶರಥನಂದನ ಶ್ರೀರಾಮನ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಸಮರ್ಪಿಸಿ ಬಿಡಿರಿ. ॥4॥ ರಾಜನೇ! ಈ ಕುಂಭಕರ್ಣ, ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು, ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವ, ಮಹೋದರ, ನಿಕುಂಭ, ಕುಂಭ ಮತ್ತು ಅತಿಕಾಯ - ಇವರು ಯಾರೂ ಸಮರಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀರಾಮನ ಎದುರಿಗೆ ನಿಲ್ಲಲಾರರು. ॥5॥ ಸೂರ್ಯ ಅಥವಾ ವಾಯ ನಿಮ್ಮನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಿದರೂ, ಇಂದ್ರ ಇಲ್ಲವೇ ಯಮನು ನಿಮ್ಮನ್ನು ಉಡಿಯಲ್ಲಿ ಅಡಗಿಸಿಕೊಂಡರೂ, ಅಥವಾ ನೀವು ಆಕಾಶ-ಪಾತಾಳದಲ್ಲಿ ನುಗ್ಗಿಹೋದರೂ ಶ್ರೀರಾಮನ ಕೈಯಿಂದ ಬದುಕಿ ಇರಲಾರಿರಿ. ॥ 6 ॥

ವಿಭೀಷಣನ ಈ ಮಾತನ್ನುಕೇಳಿ ಪ್ರಹಸ್ತನು ಹೇಳಿದನು - ನಾವು ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಅಥವಾ ದಾನವರಿಗೆ ಹೆದರುವುದಿಲ್ಲ. ಭಯ ಎಂಬುದು ಏನೆಂದೇ ನಾವು ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ॥7॥ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನಮಗೆ ಯಕ್ಷರಿಂದ, ಗಂಧರ್ವರಿಂದ, ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ನಾಗಗಳಿಂದ, ಪಕ್ಷಿಗಳಿಂದ, ಸರ್ಪಗಳಿಂದ ಭಯವೇ ಇಲ್ಲದಿರುವಾಗ ಸಮರಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ರಾಜಕುಮಾರ ರಾಮ ನಿಂದ ಹೇಗೆ ಭಯ ಇರುವುದು? ॥ 8 ॥

ವಿಭೀಷಣನು ರಾಜಾ ರಾವಣನ ನಿಜವಾದ ಹಿತೈಷಿಯಾಗಿದ್ದನು. ಅವನ ಬುದ್ಧಿಯು ಧರ್ಮ, ಅರ್ಥ ಮತ್ತು ಕಾಮ ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಪರಿಣಿತವಾಗಿತ್ತು. ಅವನು ಪ್ರಹಸ್ತನ ಅಹಿತಕರ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ, ಹೀಗೆ ಮಹಾನ್ ಅರ್ಥಯುಕ್ತ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು- ॥ 9 ॥

ಪ್ರಹಸ್ತನೇ! ಮಹಾರಾಜ ರಾವಣ, ಮಹೋದರ, ನೀನು ಮತ್ತು ಕುಂಭಕರ್ಣ-ಶ್ರೀರಾಮನ ಕುರಿತು ಹೇಳುತ್ತಿರುವುದೆಲ್ಲ ನಿಮ್ಮಿಂದ ಮಾಡಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಪಾಪಾತ್ಮನು ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋಗಲಾರನು, ಅದರಂತೆ ಇದಾಗಿದೆ. ॥10॥ ಪ್ರಹಸ್ತನೇ! ಶ್ರೀರಾಮನು ಅರ್ಥವಿಶಾರದನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಎಲ್ಲ ಕಾರ್ಯ ಸಾಧನಗಳಲ್ಲಿ ಕುಶಲನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಹಡಗು ಅಥವಾ ದೋಣಿಯಿಲ್ಲದೆ ಯಾರೂ ಮಹಾಸಾಗರವನ್ನು ದಾಟಲಾರನೋ, ಹಾಗೆಯೇ ನನ್ನಿಂದ, ನಿನ್ನಿಂದ ಅಥವಾ ಸಮಸ್ತ ರಾಕ್ಷಸ ರಿಂದಲೂ ಕೂಡ ರಾಮನನ್ನು ವಧಿಸುವುದು ಹೇಗೆ ಸಾಧ್ಯವಿದೆ? ॥11॥ ಶ್ರೀರಾಮನು ಧರ್ಮವನ್ನು ಪ್ರಧಾನವಸ್ತುವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಕುಲದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾದುರ್ಭವಿಸಿರುವನು. ಅವನು ಎಲ್ಲ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಲು ಸಮರ್ಥ ಮತ್ತು ಮಹಾರಥೀ ವೀರನಾಗಿದ್ದಾನೆ. (ಅವನು ವಿರಾಧ, ಕಬಂಧ, ವಾಲಿಯಂತಹ ವೀರರನ್ನು ಲೀಲಾಜಾಲವಾಗಿ ಯಮಲೋಕಕ್ಕೆ ಅಟ್ಟಿ ಬಿಟ್ಟಿರುವನು.) ಇಂತಹ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಪರಾಕ್ರಮಿ ರಾಜಾ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಇದಿರಾದರೆ ದೇವತೆಗಳೂ ಕೂಡ ತಮ್ಮ ಉದ್ಧಟತನ ಮರೆತುಬಿಡುವರು. (ಹಾಗಿರುವಾಗ ನಮ್ಮ-ನಿಮ್ಮ ಮಾತಾದರೂ ಏನಿದೆ?) ॥12॥ ಪ್ರಹಸ್ತನೇ! ಇಷ್ಟರವರೆಗೆ ಶ್ರೀರಾಮನು ಬಿಟ್ಟ ಕಂಕಪತ್ರಯುಕ್ತ, ದುರ್ಜಯ, ತೀಕ್ಷ್ಣಬಾಣಗಳು ನಿನ್ನ ಶರೀರವನ್ನು ಸೀಳಿ ಒಳಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಲಿಲ್ಲ; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನೀನು ಬಡಾಯಿಕೊಚ್ಚಿಕೊಂಡಿರುವೆ. ॥13॥ ಪ್ರಹಸ್ತನೇ! ಶ್ರೀರಾಮನ ಬಾಣಗಳು ಸಿಡಿಲಿನಂತೆ ವೇಗಶಾಲಿಗಳಾಗಿವೆ. ಅವು ಪ್ರಾಣಾಂತಕವಾಗಿವೆ. ಶ್ರೀರಘುನಾಥನು ಧನುಸ್ಸಿನಿಂದ ಬಿಟ್ಟ ಬಾಣಗಳು ನಿನ್ನ ಶರೀರವನ್ನು ಭೇದಿಸಿ ಒಳಹೊಕ್ಕಿಲ್ಲ; ಅದರಿಂದ ನೀನು ಇಷ್ಟೊಂದು ಹಾರಾಡುತ್ತಿರುವೆ. ॥14॥ ರಾವಣ, ಮಹಾಬಲಿ ತ್ರಿಶಿರಾ, ಕುಂಭಕರ್ಣ ಕುಮಾರ ನಿಕುಂಭ, ಇಂದ್ರವಿಜಯ ಮೇಘನಾದನೂ ಕೂಡ ಸಮರಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರತುಲ್ಯ ತೇಜಸ್ವೀ ದಶರಥನಂದನ ಶ್ರೀರಾಮನ ವೇಗವನ್ನು ಸಹಿಸಲು ಅಸಮರ್ಥರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ॥15॥ ದೇವಾಂತಕ, ನರಾಂತಕ, ಅತಿಕಾಯ, ಮಹಾಕಾಯ, ಅತಿರಥ ಹಾಗೂ ಪರ್ವತದಂತಹ ಶಕ್ತಿಶಾಲೀ ಅಕಂಪನನೂ ಯುದ್ಧಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಶ್ರೀರಾಮನ ಎದುರಿಗೆ ನಿಲ್ಲಲಾರರು. ॥16॥ ಈ ಮಹಾರಾಜಾ ರಾವಣನಾದರೋ ವ್ಯಸನಗಳ* ವಶೀಭೂತನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಯೋಚಿಸಿ ಕಾರ್ಯ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಅಲ್ಲದೆ ಇವನು ಸ್ವಭಾವದಿಂದಲೂ ಕಠೋರ ನಾಗಿರುವನು. ರಾಕ್ಷಸರ ಸತ್ಯಾನಾಶಕ್ಕಾಗಿಯೇ ನಿನ್ನಂತಹ ಶತ್ರುತುಲ್ಯ ಮಿತ್ರನ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ಉಪಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ॥17॥ ಅನಂತ ಶಾರೀರಿಕ ಬಲಸಂಪನ್ನ, ಸಾವಿರ ಹೆಡೆಗಳುಳ್ಳ, ಮಹಾಬಲಶಾಲೀ ಭಯಂಕರ ನಾಗನು ಈ ರಾಜನನ್ನು ಬಲವಾಗಿ ಸುತ್ತುಕೊಂಡಿದೆ. ನೀವೆಲ್ಲರೂ ಸೇರಿ ಇವರನ್ನು ಬಂಧನದಿಂದ ಬಿಡಿಸಿ ಪ್ರಾಣಸಂಕಟದಿಂದ ಉಳಿಸಿರಿ. (ಅರ್ಥಾತ್- ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನೊಂದಿಗೆ ವೈರ ಕಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಸರ್ಪದಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದಂತೆ ಆಗಿದೆ. ಈ ಭಾವವನ್ನು ವ್ಯಕ್ತ ಗೊಳಿಸುವ ಕಾರಣ ಇಲ್ಲಿ ನಿದರ್ಶನಾ ಅಲಂಕಾರ ವ್ಯಂಗವಾಗಿದೆ.) ॥18॥

* ಇವು ರಾಜರ ಏಳು ವ್ಯಸನಗಳೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ- ವಾಗ್ದಂಡಯೋಸ್ತ ಪಾರುಪ್ಯಮರ್ಥದೂಷಣಮೇವ ಚ ಪಾನಂ ಸ್ತ್ರೀ ಮೃಗಯಾ ದ್ಯೂತಂ ವ್ಯಸನಂ ಸಪ್ತಧಾ ಪ್ರಭೋ ॥ ವಾಣೀ ಮತ್ತು ದಂಡನೆಯಲ್ಲಿ ಕಠೋರತೆ, ಧನದ ಅಪವ್ಯಯ, ಮದ್ಯಪಾನ, ಸ್ತ್ರೀ, ಬೇಟೆ, ದ್ಯೂತ- ಇವು ರಾಜರ ಏಳು ವಿಧದ ವ್ಯಸನಗಳಾಗಿವೆ. (ಕಾಮಂದಕ ನೀತಿಯ ವಚನ ಗೋವಿಂದರಾಜರ ರಾಮಾಯಣ ಭೂಷಣದಿಂದ.)

ಈ ರಾಜನಿಂದ ಇಷ್ಟರವರೆಗೆ ನಿಮ್ಮೆಲ್ಲರ ಎಲ್ಲ ಕಾಮನೆಗಳು ಪೂರ್ಣವಾಗಿವೆ. ನೀವೆಲ್ಲರೂ ಇವರ ಹಿತೈಷಿ ಸುಹೃದರಾಗಿದ್ದೀರಿ. ಆದ್ದರಿಂದ ಭಯಂಕರ ಬಲಶಾಲೀ ಭೂತವು ಬಡಿದ ಪುರುಷನನ್ನು ಅವನ ಹಿತೈಷಿ ಆತ್ಮೀಯರು ಬಲವಂತವಾಗಿ ಅವನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಾರೆ. ಹಾಗೆಯೇ ನೀವೆಲ್ಲರೂ ಏಕಮತರಾಗಿ- ಆವಶ್ಯಕತೆ ಬಿದ್ದರೆ ಇವನ ಕೂದಲು ಹಿಡಿದಾದರೂ ಇವನನ್ನು ಅನುಚಿತ ಮಾರ್ಗದಿಂದ ತಡೆದು, ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಿಂದ ರಕ್ಷಿಸಿರಿ. ॥19॥ ಉತ್ತಮ ಚರಿತ್ರರೂಪೀ ಜಲದಿಂದ ಪರಿಪೂರ್ಣ ಶ್ರೀರಘುನಾಥರೂಪೀ ಸಮುದ್ರವು ಇವನನ್ನು ಮುಳುಗಿಸುತ್ತಿದೆ, ಅಥವಾ ಇವನು ಶ್ರೀರಾಮರೂಪೀ ಪಾತಾಳದ ಆಳವಾದ ಹೊಂಡದಲ್ಲಿ ಬೀಳುತ್ತಿರುವನು ಎಂದು ತಿಳಿಯಿರಿ. ಇಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ನೀವೆಲ್ಲರೂ ಸೇರಿ ಇವನನ್ನು ಉದ್ಧರಿಸಬೇಕು. ॥20॥ ನಾನಾದರೋ ರಾಕ್ಷಸರ ಸಹಿತ ಈ ಇಡೀನಗರದ ಮತ್ತು ಸುಹೃದರೊಂದಿಗೆ ಮಹಾರಾಜರ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ - ‘ಈ ರಾಜಕುಮಾರ ಶ್ರೀರಾಮನ ಕೈಗೆ ಸೀತೆಯನ್ನು ಒಪ್ಪಿಸಿ ಬಿಡಬೇಕು’ ಇದೇ ನಾನು ಉತ್ತಮ ಸಲಹೆಕೊಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ॥21॥ ತನ್ನ ಮತ್ತು ಶತ್ರು ಪಕ್ಷದ ಬಲ-ಪರಾಕ್ರಮ ವನ್ನು ತಿಳಿದು, ಎರಡೂ ಪಕ್ಷಗಳ ಸ್ಥಿತಿ, ಹಾನಿ-ವೃದ್ಧಿಯನ್ನು ತನ್ನ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ವಿಚಾರ ಮಾಡಿ, ಸ್ವಾಮಿಗಾಗಿ ಹಿತಕರ ಮತ್ತು ಉಚಿತವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುವವನೇ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ನಿಜವಾದ ಮಂತ್ರಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ. ॥ 22 ॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಹದಿನಾಲ್ಕನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥14॥

ಹದಿನೈದನೆಯ ಸರ್ಗ

ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ವಿಭೀಷಣನನ್ನು ಅಪಹಾಸ್ಯ ಮಾಡಿದುದು, ವಿಭೀಷಣನು ಅವನನ್ನು ಗದರಿಸಿ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಉಚಿತವಾದ ಸಲಹೆ ನೀಡಿದುದು

ವಿಭೀಷಣನು ಬೃಹಸ್ಪತಿಯಂತೆ ಬುದ್ಧಿವಂತನಾಗಿದ್ದನು. ಅವನ ಮಾತನ್ನು ಹೇಗೋ ಕಷ್ಟದಿಂದ ಕೇಳಿ ರಾಕ್ಷಸಯೂಥ ಪತಿಗಳಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯಸ್ಥ ಮಹಾಕಾಯ ಇಂದ್ರಜಿತನು ಅಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು - ॥ 1 ॥

ಚಿಕ್ಕಪ್ಪನವರೇ! ನೀವು ಬಹಳ ಹೆದರಿದವರಂತೆ ಇಂತಹ ನಿರರ್ಥಕ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದೀರಲ್ಲ? ಈ ಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟದಿರುವನೂ ಕೂಡ ಇಂತಹ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲಾರ ಮತ್ತು ಇಂತಹ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಲಾರನು. ॥2॥ ಅಪ್ಪಾ! ನಮ್ಮ ಈ ರಾಕ್ಷಸಕುಲದಲ್ಲಿ ಏಕಮಾತ್ರ ಈ ಚಿಕ್ಕಪ್ಪ ವಿಭೀಷಣನೇ ಬಲ, ವೀರ್ಯ, ಪರಾಕ್ರಮ, ಧೈರ್ಯ, ಶೌರ್ಯ ಮತ್ತು ತೇಜದಿಂದ ರಹಿತನಾಗದ್ದಾನೆ. ॥3॥ ಆ ಇಬ್ಬರು ಮಾನವರಾದ ರಾಜಕುಮಾರರು ಏನು ಮಹಾ? ಅವರನ್ನು ನಮ್ಮ ಒಬ್ಬ ಸಾಧಾರಣನಾದ ರಾಕ್ಷಸನೂ ಕೊಲ್ಲಬಲ್ಲನು; ಹಾಗಿರುವಾಗ ನನ್ನ ಹೇಡಿ ಚಿಕ್ಕಪ್ಪಾ! ನಮ್ಮನ್ನು ಏಕೆ ಹೆದರಿಸುತ್ತಿರುವೆ? ॥4॥ ನಾನು ಮೂರು ಲೋಕಗಳ ಒಡೆಯ ದೇವೇಂದ್ರನನ್ನು ಸ್ವರ್ಗದಿಂದ ತೊಡೆದು ಭೂತಳದಲ್ಲಿ ಕುಳ್ಳಿರಿಸಿದ್ದೆ. ಆಗ ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳು ಭಯಗೊಂಡು ಓಡಿಹೋಗಿ ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿ ಆಶ್ರಯಪಡೆದಿದ್ದರು. ॥5॥ ನಾನು ಹಟದಿಂದ ಐರಾವತದ ಎರಡೂ ದಂತಗಳನ್ನು ಕಿತ್ತು ಅದನ್ನು ಸ್ವರ್ಗದಿಂದ ಪೃಥಿವಿಗೆ ಬೀಳಿಸಿಬಿಟ್ಟಿದ್ದೆ. ಆಗ ಅದು ಜೋರಾಗಿ ಘೀಳಿಡುತ್ತಿತ್ತು. ನನ್ನ ಈ ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ಸಮಸ್ತ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಆತಂಕದಲ್ಲಿ ಕೆಡಹಿದ್ದೆ. ॥6॥ ಯಾರು ದೇವತೆಗಳ ದರ್ಪವನ್ನು ಹತ್ತಿಕ್ಕ ಬಲ್ಲನೋ, ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ದೈತ್ಯರನ್ನು ಶೋಕಮಗ್ನರಾಗಿಸಬಲ್ಲನೋ, ಯಾರು ಉತ್ತಮ ಬಲ-ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ಸಂಪನ್ನನೋ, ಆ ನನ್ನಂತಹ ವೀರನು ಮನುಷ್ಯಜಾತಿಯ ಸಾಧಾರಣ ಇಬ್ಬರು ರಾಜಕುಮಾರರನ್ನು ಹೇಗೆ ಇದಿರಿಸಲಾರನು? ॥ 7 ॥

ಇಂದ್ರತುಲ್ಯ ತೇಜಸ್ವೀ ಮಹಾಪರಾಕ್ರಮಿ ದುರ್ಜಯ ವೀರ ಇಂದ್ರಜಿತುವಿನ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಶಸಧಾರಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ವಿಭೀಷಣನು ಮಹಾನ್ ಅರ್ಥದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು - ॥ 8 ॥

ಅಯ್ಯಾ! ಇನ್ನು ನೀನು ಬಾಲಕನಾಗಿರುವೆ. ನಿನ್ನ ಬುದ್ಧಿ ಅಪಕ್ವವಾಗಿವೆ. ನಿನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಕರ್ತವ್ಯ ಮತ್ತು ಅಕರ್ತವ್ಯದ ಯಥಾರ್ಥ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಲಿಲ್ಲ; ಅದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ನೀನು ತನ್ನ ವಿನಾಶಕ್ಕಾಗಿ ತುಂಬಾ ನಿರರ್ಥಕ ಮಾತನ್ನು ಬೊಗಳುತ್ತಿರುವೆ. ॥9॥ ಇಂದ್ರಜಿತನೇ! ನೀನು ರಾವಣನ ಪುತ್ರನೆನಿಸಿದರೂ ಮೇಲಿನಿಂದ ಅವನ ಮಿತ್ರನಾಗಿರುವೆ. ಒಳಗಿನಿಂದ ನೀನು ತಂದೆಯ ಶತ್ರುವೆಂದೇ ಅನಿಸುತ್ತದೆ. ನೀನು ಶ್ರೀರಘುನಾಥನಿಂದ ರಾಕ್ಷಸರಾಜನ ವಿನಾಶದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿಯೂ ಮೋಹ ದಿಂದ ಅವನ ಮಾತಿನಂತೆ ನಡೆಯುತ್ತಿರುವೆ. ॥10॥ ನಿನ್ನ ಬುದ್ಧಿಯು ಬಹಳ ಅಲ್ಪವಾಗಿದೆ. ನೀನು ಸ್ವತಃ ಸಾವಿಗೆ ಯೋಗ್ಯನೇ ಆಗಿರುವೆ. ನಿನ್ನನ್ನು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಕರೆಸಿದವನೂ ವಧೆಗೆ ಯೋಗ್ಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಯಾರು ಇಂದು ನಿನ್ನಂತಹ ಅತ್ಯಂತ ದುಸ್ಸಾಹಸಿ ಬಾಲಕನನ್ನು ಈ ಸಲಹೆಕಾರರ ಹತ್ತಿರ ಬರಲು ಬಿಟ್ಟಿರುವೆನೋ ಅವನೂ ಪ್ರಾಣದಂಡನೆಯ ಅಧಿಕಾರಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ. ॥11॥ ಇಂದ್ರಜಿತನೇ! ನೀನು ಅವಿವೇಕಿಯಾಗಿರುವೆ. ನಿನ್ನ ಬುದ್ಧಿ ಇನ್ನೂ ಪರಿಪಕ್ವವಾಗಿಲ್ಲ. ವಿನಯವಾದರೋ ನಿನ್ನನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸಲೇ ಇಲ್ಲ. ನಿನ್ನ ಸ್ವಭಾವ ಬಹಳ ತೀಕ್ಷ್ಣ ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿ ಬಹಳ ಸ್ವಲ್ಪವಾಗಿದೆ. ನೀನು ಅತ್ಯಂತ ದುರ್ಬುದ್ಧಿ, ದುರಾತ್ಮಾ ಮತ್ತು ಮೂರ್ಖನಾಗಿದ್ದೀಯೆ. ಅದಕ್ಕೆ ಮಕ್ಕಳಂತೆ ತಲೆ-ಬುಡವಿಲ್ಲದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಿರುವೆ. ॥12॥ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನು ಯುದ್ಧದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಶತ್ರುಗಳಿಗೆ ಬಿಟ್ಟ ತೇಜಸ್ವೀ ಬಾಣಗಳು ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಬ್ರಹ್ಮದಂಡದಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತವೆ, ಕಾಲದಂತೆ ಅನಿಸುತ್ತವೆ ಹಾಗೂ ಯಮದಂಡದಂತೆ ಭಯಂಕರವಾಗಿರುತ್ತವೆ. ಅವನ್ನು ಯಾರು ತಾನೇ ಸಹಿಸಬಲ್ಲನು? ॥ 13 ॥ ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಜನೇ! ನಾವು ಧನ, ರತ್ನ ಸುಂದರ ಆಭೂಷಣ, ದಿವ್ಯವಸ್ತ್ರಗಳು, ವಿಚಿತ್ರಮಣಿಗಳ ಸಹಿತ ದೇವೀ ಸೀತೆಯನ್ನು ಶ್ರೀರಾಮನ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ಸಮರ್ಪಿಸಿ ಶೋಕರಹಿತರಾಗಿ ಈ ನಗರದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಬಲ್ಲೆವು. ॥ 14 ॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಹದಿನೈದನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥14॥

ಹದಿನಾರನೆಯ ಸರ್ಗ

ರಾವಣನು ವಿಭೀಷಣನನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸಿದುದು, ವಿಭೀಷಣನೂ ಅವನನ್ನು ಗದರಿಸಿ ಹೊರಟುಹೋದುದು

ರಾವಣನ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಕಾಲನು ಕುಣಿಯುತ್ತಿದ್ದನು, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ಸುಂದರ ಅರ್ಥದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಹಾಗೂ ಹಿತಕರ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದರೂ ವಿಭೀಷಣನಲ್ಲಿ ಕಠೋರವಾಗಿ ನುಡಿದನು - ॥1॥ ತಮ್ಮನೇ! ಶತ್ರು ಮತ್ತು ವಿಷಧರ ಸರ್ಪದೊಂದಿಗೆ ವಾಸಿಸಲು ಬಿದ್ದರೆ ಇರಬಹುದು; ಆದರೆ ಮಿತ್ರನೆಂದು ಹೇಳಿಸಿಕೊಂಡು ಶತ್ರುವಿನ ಸೇವೆ ಮಾಡುವವ ನೊಂದಿಗೆ ಎಂದಿಗೂ ಇರಬಾರದು. ॥2॥ ರಾಕ್ಷಸನೇ! ಸಮಸ್ತ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಸಜಾತಿಯ ಬಂಧುಗಳ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ನಾನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಅರಿತಿದ್ದೇನೆ. ಜಾತಿಯವರು ಸದಾ ತನ್ನ ಬೇರೆ ಸಜಾತಿಯವರ ಆಪತ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಹರ್ಷಪಡುತ್ತಾರೆ. ॥3॥ ನಿಶಾಚರನೇ ! ಯಾರು ಹಿರಿಯನಾದ ಕಾರಣ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಡೆದು ಎಲ್ಲರಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯನಾದವನೋ, ರಾಜಕಾರ್ಯವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ನಡೆಸುತ್ತಿರುವನೋ, ವಿದ್ವಾಂಸ, ವಿನಯಶೀಲ, ಶೂರನಾಗಿರುವನೋ, ಅವನನ್ನು ಕೂಡ ಕುಟುಂಬದವರು ಅಪಮಾನಿತಗೊಳಿಸುತ್ತಾರೆ. ಮತ್ತು ಅವಕಾಶ ಸಿಕ್ಕಿದಾಗ ಅವನನ್ನು ಕೀಳಾಗಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಾರೆ. ॥4॥ ಸಜಾತಿಯವರು ಸದಾ ತನ್ನವರ ಮೇಲೆ ಸಂಕಟ ಬಂದಾಗ ಹರ್ಷಪಡುತ್ತಾರೆ. ಅವರು ಬಹಳ ಆತತಾಯಿಗಳಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಸಂದರ್ಭ ಬಂದಾಗ ಬೆಂಕಿ ಹಚ್ಚುವುದು, ವಿಷಕೊಡುವುದು, ಧನ ಎತ್ತಿಹಾಕುವುದು, ಕ್ಷೇತ್ರ ಮತ್ತು ಸ್ತ್ರೀಯ ಅಪಹರಣ ಮಾಡಲೂ ಕೂಡ ಹಿಂಜರಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ತಮ್ಮ ಮನೋಭಾವ ಅಡಗಿಸಿಡುತ್ತಾರೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಕ್ರೂರರು ಮತ್ತೂ ಭಯಂಕರ ವಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ॥5॥

ಹಿಂದೊಮ್ಮೆ ಪದ್ಮವನದಲ್ಲಿ ಆನೆಗಳು ತಮ್ಮ ಹೃದಯದ ಉದ್ಗಾರವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿದ್ದವು. ಅದು ಈಗಲೂ ಶ್ಲೋಕ ರೂಪ ದಲ್ಲಿ ಹಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ, ಕೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಒಮ್ಮೆ ಕೆಲವರು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಗ್ಗದ ಉರುಳು ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ಬರುತ್ತಿರು ವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಆನೆಗಳು ಹೇಳಿದ ಮಾತನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ; ಅದನ್ನು ನನ್ನಿಂದ ಕೇಳು. ॥6॥ ನಮಗೆ ಬೆಂಕಿ, ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಶಸ ಹಾಗೂ ಪಾಶಗಳು ಭಯ ಉಂಟುಮಾಡಲಾರವು. ನಮಗಾದರೋ ತನ್ನ ಸ್ವಾರ್ಥಿ ಜಾತಿಬಾಂಧವರೇ ಭಯಾನಕರಾಗಿ ಮತ್ತು ಆಪತ್ತಿನ ವಸ್ತು ಎಂದು ಕಾಣುತ್ತದೆ. ॥7॥ ಇವರೇ ನಮ್ಮನ್ನು ಹಿಡಿಯುವ ಉಪಾಯವನ್ನು ತಿಳಿಸುವರು, ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವೇ ಇಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಎಲ್ಲ ಭಯಗಳಿಗಿಂತ, ನಮಗೆ ಸ್ವಜಾತಿ ಬಂಧುಗಳಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಭಯವೇ ಹೆಚ್ಚು ಕಷ್ಟದಾಯಕವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ॥8॥ ಗೋವುಗಳಲ್ಲಿ ಹವ್ಯ-ಕವ್ಯದ ಸಂಪತ್ತಾದ ಹಾಲು ಇರುತ್ತದೆ, ಸ್ತ್ರೀಯರಲ್ಲಿ ಚಪಲತೆ ಇರುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಲ್ಲಿ ತಪಸ್ಸು ಇರುವಂತೆಯೇ ಜಾತಿ ಬಂಧುಗಳಿಂದ ಭಯವು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುತ್ತದೆ. ॥9॥ ಆದ್ದರಿಂದ ಸೌಮ್ಯನೇ! ಇಂದು ಇಡೀ ಜಗತ್ತು ನನ್ನನ್ನು ಸಮ್ಮಾನಿಸುತ್ತಿರುವುದು ಮತ್ತು ನಾನು ಐಶ್ವರ್ಯವಂತ, ಕುಲೀನ, ಶತ್ರುಗಳ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಸ್ಥಿತನಾಗಿರುವುದೆಲ್ಲ ನಿನಗೆ ಅಭೀಷ್ಟವಿಲ್ಲ. ॥ 10 ॥ ಕಮಲದ ಎಲೆಯ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದ ನೀರಿನ ಹನಿಗಳು ಅದರಲ್ಲಿ ಇರಲಾರವೋ ಹಾಗೆಯೇ ಅನಾರ್ಯರ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಸೌಹಾರ್ದವು ನಿಲ್ಲಲಾರದು. ॥11॥ ಶರದ್ ಋತುವಿನಲ್ಲಿ ಗರ್ಜಿಸುವ ಮೋಡಗಳ ಮಳೆಯಿಂದ ನೆಲವು ಒದ್ದೆಯಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಹಾಗೆಯೇ ಅನಾರ್ಯರ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಸ್ನೇಹಜನಿತ ಆರ್ದ್ರತೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ॥12॥ ಭೃಂಗವು ಬಹಳ ಅಕ್ಕರೆಯಿಂದ ಹೂವುಗಳ ಮಧುವನ್ನು ಕುಡಿಯುತ್ತಿದ್ದರೂ ಅಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ. ಹಾಗೆಯೇ ಅನಾರ್ಯರಲ್ಲಿ ಸುಹೃಜ್ಜನೋಚಿತ ಸ್ನೇಹ ನಿಲ್ಲಲಾರದು. ನೀನೂ ಹಾಗೆಯೇ ಅನಿವಾರ್ಯವಾಗಿರುವೆ. ॥13॥ ಭ್ರಮರವು ರಸದ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ದರ್ಭೆಯ ಹೂವುಗಳಲ್ಲಿ ಕುಳಿತುಕೊಂಡರೆ ರಸವು ಸಿಗಲಾರನೋ ಹಾಗೆಯೇ ಅನಾರ್ಯರಲ್ಲಿರುವ ಸ್ನೇಹವು ಯಾರಿಗೂ ಲಾಭದಾಯಕವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ॥14॥ ಆನೆಯು ಮೊದಲು ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ ಮತ್ತೆ ಸೊಂಡಿನಿಂದ ಮಣ್ಣನ್ನು ಎತ್ತಿ ಶರೀರದ ಮೇಲೆ ಹಾಕಿಕೊಳ್ಳುವಂತೆ ದುರ್ಜನರ ಮೈತ್ರಿಯು ದೂಷಿತವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ॥15॥ ಕುಲಕಲಂಕ ನಿಶಾಚರನೇ! ನಿನಗೆ ಧಿಕ್ಕಾರವಿರಲಿ. ನೀನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಯಾರಾದರೂ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದರೆ ಅವನು ಇದೇ ಮುಹೂರ್ತದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದ. ॥16॥

ವಿಭೀಷಣನು ನ್ಯಾಯಾನುಕೂಲ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದರೂ ರಾವಣನು ಅವನಲ್ಲಿ ಇಂತಹ ಕಠೋರ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದಾಗ ಅವನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಗದೆಯನ್ನೆತ್ತಿಕೊಂಡು ಇತರ ನಾಲ್ಕು ರಾಕ್ಷಸರೊಂದಿಗೆ ಆಗಲೇ ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ಹಾರಿ ಹೋದನು. ॥17॥ ಆಗ ಅಂತರಿಕ್ಷದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುವ ತೇಜಸ್ವೀ ಸಹೋದರ ವಿಭೀಷಣನು ಕುಪಿತನಾಗಿ ರಾಕ್ಷಸರಾಜ ರಾವಣನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು - ॥ 18 ॥

ರಾಜನೇ! ನಿನ್ನ ಬುದ್ಧಿಗೆ ಭ್ರಮೆಯುಂಟಾಗಿದೆ. ನೀನು ಧರ್ಮಮಾರ್ಗವನ್ನು ಬಿಟ್ಟಿರುವೆ. ನೀನು ಅಣ್ಣನಾದ ಕಾರಣ ತಂದೆಗೆ ಸಮಾನ ಆದರಣೀಯನಾಗಿರುವೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನಿನಗೆ ಏನು ಅನಿಸುತ್ತದೋ ಅದನ್ನು ನನಗೆ ಹೇಳು, ಆದರೆ ಅಗ್ರಜನಾದರೂ ನಿನ್ನ ಈ ಕಠೋರ ವಚನಗಳನ್ನು ಎಂದಿಗೂ ಸಹಿಸಲಾರೆನು. ॥19॥ ದಶಾನನೇ! ಕಾಲಕ್ಕೆ ವಶೀಭೂತನಾದ ಅಜಿತೇಂದ್ರಿಯನು ಹಿತದ ಕಾಮನೆಯಿಂದ ಹೇಳಿದ ಸುಂದರ ನೀತಿಯುಕ್ತ ಮಾತುಗಳನ್ನೂ ಗ್ರಹಿಸುವುದಿಲ್ಲ.

॥20॥ ರಾಜನೇ! ಸದಾ ಪ್ರಿಯವಾಗುವ ಮಧುರ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳುವವರು ಸುಲಭವಾಗಿ ಸಿಗುತ್ತಾರೆ; ಆದರೆ ಕೇಳಲು ಅಪ್ರಿಯವಾದರೂ ಪರಿಣಾಮದಲ್ಲಿ ಹಿತಕರವಾದ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳುವವರು, ಕೇಳುವವರು ದುರ್ಲಭರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ॥21॥ ನೀನು ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಸಂಹಾರಮಾಡುವ ಕಾಲಪಾಶದಲ್ಲಿ ಬಂಧಿತನಾಗಿರುವೆ. ಬೆಂಕಿ ಹತ್ತಿದ ಮನೆಯಂತೆ ನಾಶವಾಗುತ್ತಿದ್ದಿಯೇ. ಇಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ಉಪೇಕ್ಷಿಸುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ನಿನಗೆ ಹಿತದ ಮಾತನ್ನು ನೆನಪು ಮಾಡಿಕೊಟ್ಟೆ. ॥22॥ ಶ್ರೀರಾಮನು ಸುವರ್ಣಭೂಷಿತ ಬಾಣಗಳು ಪ್ರಜ್ವಲಿತ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ತೇಜಸ್ವೀ ಮತ್ತು ತೀಕ್ಷ್ಣಗಳಾಗಿವೆ. ಶ್ರೀರಾಮ ಆ ಬಾಣಗಳಿಂದ ನಿನ್ನ ಮೃತ್ಯುವನ್ನು ನಾನು ನೋಡಲು ಬಯಸುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನಿನಗೆ ಸಮಜಾಯಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದ್ದೆ. ॥ 23 ॥ ಕಾಲಕ್ಕೆ ವಶೀಭೂತರಾದಾಗ ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ಶೂರ-ವೀರ, ಬಲಿಷ್ಠರು, ಅಸ್ತ್ರವೇತ್ತರೂ ಕೂಡ ಮಳಲಿನ ತಡೆಯಂತೆ ನಾಶವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ. ॥24॥ ರಾಕ್ಷಸರಾಜನೇ! ನಾನು ನಿನ್ನ ಹಿತವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನಾನು ಹೇಳಿದುದು ನಿನಗೆ ಸರಿಕಾಣದಿದ್ದರೆ ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನನ್ನನ್ನು ಕ್ಷಮಿಸಿಬಿಡು; ಏಕೆಂದರೆ ನೀನು ನನಗೆ ಅಣ್ಣನಾಗಿರುವೆ. ಈಗ ನೀನು ರಾಕ್ಷಸರ ಸಹಿತ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಮತ್ತು ತನ್ನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಿಕೋ. ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ. ಈಗ ನಾನು ಇಲ್ಲಿಂದ ಹೊರಟು ಹೋಗುವೆನು. ನೀನು ನಾನಿಲ್ಲದೆ ಸುಖಿಯಾಗು. ॥25॥ ನಿಶಾಚರ ರಾಜನೇ! ನಾನು ನಿನ್ನ ಹಿತೈಷಿಯಾಗಿದ್ದೇನೆ. ಅದರಿಂದ ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ಪದೇ ಪದೇ ಅನುಚಿತ ಮಾರ್ಗದಿಂದ ತಡೆದೆ. ಆದರೆ ನಿನಗೆ ನನ್ನ ಮಾತು ಸರಿ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಆಯುಸ್ಸು ಮುಗಿದುಹೋದ ಜನರು ಜೀವನದ ಅಂತ್ಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಸುಹೃದರು ಹಿತಕರವಾಗಿ ಹೇಳಿದ ಮಾತನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ. ॥ 26 ॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಹದಿನಾರನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥16॥

ಹದಿನೇಳನೆಯ ಸರ್ಗ

ವಿಭೀಷಣನು ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಶರಣಾಗುವುದು, ಶ್ರೀರಾಮನು ತನ್ನ ಮಂತ್ರಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಅವನಿಗೆ ಆಶ್ರಯ ಕೊಡುವ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ವಿಚಾರ ಮಾಡುವುದು

ರಾವಣನು ಹೀಗೆ ಕಠೋರ ಮಾತುಗಳನ್ನಾಡಿದಾಗ ಅವನ ತಮ್ಮನಾದ ವಿಭೀಷಣನು ಮುಹೂರ್ತ ಮಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಸಹಿತ ಶ್ರೀರಾಮನು ವಿರಾಜಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಬಂದನು. ॥1॥ ವಿಭೀಷಣನ ಶರೀರವು ಸುಮೇರು ಪರ್ವತದಂತೆ ಎತ್ತರವಾಗಿತ್ತು. ಅವನು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಹೊಳೆಯುವ ಮಿಂಚಿನಂತೆ ಅನಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ನಿಂತ ವಾನರ ಯೂಥಪತಿ ಗಳು ಅವನನ್ನು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ನೋಡಿದರು. ॥2॥ ಅವನ ಜೊತೆಗಿದ್ದ ನಾಲ್ಕು ಅನುಚರರೂ ಭಾರೀ ಭಯಂಕರ ಪರಾಕ್ರಮ ಪ್ರಕಟಿಸುವವರಾಗಿದ್ದರು. ಅವರು ಕವಚವನ್ನು ತೊಟ್ಟು ಅಸ್ತ್ರ-ಶಸ್ತ್ರ ಧರಿಸಿದ್ದರು. ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಉತ್ತಮ ಆಭೂಷಣಗಳನ್ನು ತೊಟ್ಟಿದ್ದರು. ॥3॥ ವೀರ ವಿಭೀಷಣನೂ ಮೇಘ ಮತ್ತು ಪರ್ವತದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದನು. ವಜ್ರಧಾರೀ ಇಂದ್ರನಂತೆ ತೇಜಸ್ವಿಯೂ, ಉತ್ತಮ ಆಯುಧಧಾರಿಯೂ, ದಿವ್ಯಆಭೂಷಣಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತನಾಗಿದ್ದನು. ॥4॥ ಆ ನಾಲ್ಕು ರಾಕ್ಷಸರೊಂದಿಗೆ ಐದನೆಯ ವಿಭೀಷಣನನ್ನು ನೋಡಿ ದುರ್ಧರ್ಷ, ಬುದ್ಧಿವಂತ ವೀರ ವಾನರರಾಜ ಸುಗ್ರೀವನು ವಾನರರೊಂದಿಗೆ ವಿಚಾರ ಮಾಡಿದನು. ॥5॥ ಸ್ವಲ್ಪ ಹೊತ್ತು ಯೋಚಿಸಿ ಅವನು ಹನುಮಂತನೇ ಮೊದಲಾದ ವಾನರರಲ್ಲಿ ಈ ಉತ್ತಮ ವಚನವನ್ನಾಡಿದನು. ॥6॥ ನೋಡಿ, ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದ ಅಸ್ತ್ರ-ಶಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ಸಂಪನ್ನ ಈ ರಾಕ್ಷಸನು ಬೇರೆ ನಾಲ್ಕು ನಿಶಾಚರರೊಂದಿಗೆ ಬರುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಇವರು ನಮ್ಮನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲಿಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಬರುತ್ತಿರುವುದರಲ್ಲಿ ಸಂದೇಹವೇ ಇಲ್ಲ. ॥7॥ ಸುಗ್ರೀವನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಅವರೆಲ್ಲ ಶ್ರೇಷ್ಠ ವಾನರರು ಸಾಲವೃಕ್ಷ ಮತ್ತು ಪರ್ವತದ ಬಂಡೆಗಳನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದರು - ॥8॥ ರಾಜನೇ! ಬೇಗನೇ ಈ ದುರಾತ್ಮರನ್ನು ವಧಿಸುವಂತೆ ನೀವು ಅಪ್ಪಣೆ ಮಾಡಿರಿ. ಅದರಿಂದ ಈ ಮತಿಮಂದ ನಿಶಾಚರರು ಸತ್ತು ಈ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಬೀಳುವರು. ॥9॥ ಪರಸ್ಪರ ಅವರು ಹೀಗೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿರುವಾಗಲೇ ವಿಭೀಷಣನು ಸಮುದ್ರದ ಉತ್ತರ ತೀರಕ್ಕೆ ಬಂದು ಆಕಾಶದಲ್ಲೇ ನಿಂತುಕೊಂಡನು. ॥10॥ ಮಹಾಬುದ್ಧಿವಂತ ಮಹಾಪುರುಷ ವಿಭೀಷಣನು ಆಕಾಶದಲ್ಲೇ ನಿಂತು ಸುಗ್ರೀವ ಹಾಗೂ ಆ ವಾನರರ ಕಡೆಗೆ ನೋಡುತ್ತಾ ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಇಂತೆಂದನು-॥11॥

ರಾವಣ ಎಂಬ ದುರಾಚಾರಿ ರಾಕ್ಷಸ ನಿಶಾಚರರ ರಾಜನ ತಮ್ಮನಾಗಿದ್ದೇನೆ ನಾನು. ನನ್ನ ಹೆಸರು ವಿಭೀಷಣ ಎಂದಾಗಿದೆ. ॥12॥ ರಾವಣನು ಜಟಾಯುವನ್ನು ಕೊಂದು ಜನಸ್ಥಾನದಿಂದ ಸೀತೆಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದ್ದನು. ಅವನೇ ದೀನ ಹಾಗೂ ಅಸಹಾಯ ಸೀತೆಯನ್ನು ತಡೆದಿಟ್ಟಿರುವನು. ಈ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯು ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ಕಾವಲಿನಲ್ಲಿ ಇದ್ದಾಳೆ. ॥13॥ ನಾನು ಬಗೆ ಬಗೆಯ ಯುಕ್ತಿಸಂಗತ ವಚನಗಳಿಂದ ನೀನು ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಆದರ ದಿಂದ ಮರಳಿಸು, ಇದರಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಒಳಿತು ಇದೆ ಎಂದು ಅವನನ್ನು ಪದೇ ಪದೇ ಸಮಜಾಯಿಸಿದೆ. ॥ 14 ॥

ನಾನು ಈ ಮಾತನ್ನು ಅವನ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಹೇಳಿದ್ದರೂ ಮರಣಾಸನ್ನ ಪುರುಷನು ಔಷಧವನ್ನು ಕುಡಿಯುವುದಿಲ್ಲ ಹಾಗೆಯೇ ಕಾಲದಿಂದ ಪ್ರೇರಿತನಾಗಿದ್ದರಿಂದ ರಾವಣನು ನನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ. ॥ 15 ॥ ಇಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಅವನು ನನಗೆ ಬಹಳ ಕಠೋರ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು ಮತ್ತು ದಾಸನಂತೆ ನನ್ನನ್ನು ಅಪಮಾನ ಮಾಡಿದನು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನಾನು ನನ್ನ ಪತ್ನೀ ಪುತ್ರರನ್ನು ಅಲ್ಲೇ ಬಿಟ್ಟು ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಶರಣು ಬಂದಿರುವೆನು. ॥ 16 ॥

ವಾನರರೇ! ಸಮಸ್ತ ಲೋಕಗಳಿಗೆ ಶರಣ ಕೊಡುವ ಮಹಾತ್ಮಾ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಬೇಗನೇ ನನ್ನ ಆಗಮನದ ಸೂಚನೆಯನ್ನಿತ್ತು - ‘ಶರಣಾರ್ಥಿ ವಿಭೀಷಣನು ನಿನ್ನ ಸೇನೆಯಲ್ಲಿ ಉಪಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ’ ಎಂದು ಹೇಳಿರಿ. ॥17॥

ವಿಭೀಷಣನ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಶೀಘ್ರಗಾಮಿ ಸುಗ್ರೀವನು ಕೂಡಲೇ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಎದುರಿಗೇ ಸ್ವಲ್ಪ ಆವೇಶದಿಂದಲೇ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಹೇಳಿದನು - ॥18॥ ಪ್ರಭೋ! ರಾಕ್ಷಸನಾದ ಕಾರಣ ಮೊದಲು ನಮ್ಮ ಶತ್ರು ರಾವಣನ ಸೈನ್ಯದಲ್ಲಿ ನಿಮ್ಮಿಲಿತನಾದ ಯಾರೋ ವೈರಿ ಇಂದು ಅಕಸ್ಮಾತ್ ನಮ್ಮ ಸೈನ್ಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶ ಪಡೆಯಲು ಬಂದಿರುವನು. ಗೂಬೆಯು ಸಂದರ್ಭ ನೋಡಿ ಕಾಗೆಗಳನ್ನು ಮುಗಿಸಿಬಿಡುವಂತೆ ಅವನು ಸಮಯ ಸಾಧಿಸಿ ನಮ್ಮನ್ನು ಕೊಂದುಬಿಡಬಹುದು. ॥19॥ ಪರಂತಪ ರಘುನಂದನ ! ಆದ್ದರಿಂದ ನೀವು ನಿಮ್ಮ ವಾನರ ಸೈನಿಕರ ಮೇಲೆ ಅನುಗ್ರಹ ಮತ್ತು ಶತ್ರುಗಳ ನಿಗ್ರಹ ಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಕಾರ್ಯಾಕಾರ್ಯದ ವಿಚಾರ, ಸೈನ್ಯದ ವ್ಯೂಹರಚನೆ ನೀತಿಯುಕ್ತ ಉಪಾಯಗಳ ಪ್ರಯೋಗ ಹಾಗೂ ಗುಪ್ತಚರರ ನಿಯುಕ್ತಿ ಮುಂತಾದ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಸತತ ಸಾವಧಾನವಿರ ಬೇಕು. ಹೀಗೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದಲೇ ನಿಮಗೆ ಒಳ್ಳೆಯದಾಗಬಹುದು. ॥20॥ ಈ ರಾಕ್ಷಸರು ಮನಬಂದಂತೆ ರೂಪ ಧರಿಸಬಲ್ಲರು. ಇವರಲ್ಲಿ ಅಂತರ್ಧಾನರಾಗುವ ಶಕ್ತಿಯೂ ಇರುತ್ತದೆ. ಶೂರವೀರ ಮತ್ತು ಮಾಯಾವಿಯಾದರೋ ಆಗಿಯೇ ಇರುತ್ತಾರೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇವರ ಮೇಲೆ ಎಂದೂ ವಿಶ್ವಾಸವಿಡಬಾರದು. ॥21॥ ರಾಕ್ಷಸರಾಜ ರಾವಣನ ಯಾರೋ ಗುಪ್ತಚರನಾಗಿರುವ ಸಂಭವವೂ ಇದೆ. ಹೀಗಾದರೆ ನಮ್ಮೊಳಗೆ ನುಗ್ಗಿ ನಮ್ಮನಮ್ಮಲ್ಲಿಯೇ ಭೇದ ಉಂಟುಮಾಡುವರು, ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂದೇಹವೇ ಇಲ್ಲ. ॥22॥ ಅಥವಾ ಈ ಬುದ್ಧಿವಂತ ರಾಕ್ಷಸರು ಛಿದ್ರ ಹುಡುಕಿ ನಮ್ಮ ವಿಶ್ವಸ್ತ ಸೈನ್ಯದೊಳಗೆ ನುಗ್ಗಿ ಎಂದಾದರೂ ಸ್ವತಃ ನಮ್ಮ ಮೇಲೆಯೇ ಪ್ರಹಾರ ಮಾಡಿಬಿಡುವರು - ಹೀಗೂ ಸಂಭವವಿದೆ. ॥23॥ ಮಿತ್ರರ, ಕಾಡು ಜನರ ಹಾಗೂ ಪರಂಪರಾಗತ ಭೃತ್ಯರ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಲಾಗುವುದು; ಆದರೆ ಶತ್ರು ಪಕ್ಷಕ್ಕೆ ಸೇರಿರುವ ಸೈನಿಕರ ಸಂಗ್ರಹವನ್ನು ಎಂದಿಗೂ ಮಾಡಬಾರದು. ॥24॥ ಪ್ರಭೋ! ಇವರು ಸ್ವಭಾವತಃ ರಾಕ್ಷಸರೇ ಆಗಿದ್ದಾರೆ, ತನ್ನನ್ನು ಶತ್ರುವಿನ ತಮ್ಮನೆಂದೂ ಹೇಳುತ್ತಿರುವನು. ಈ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಇವನು ಸಾಕ್ಷಾತ್ ನಮ್ಮ ಶತ್ರುವೇ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿರುವನು. ಹಾಗಿರುವಾಗ ಇವನ ಮೇಲೆ ಹೇಗೆ ವಿಶ್ವಾಸ ಮಾಡಬಹುದು? ॥25॥ ರಾವಣನ ತಮ್ಮ ವಿಭೀಷಣ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾದ ಇವನು ನಾಲ್ಕು ರಾಕ್ಷಸರೊಂದಿಗೆ ನಿಮ್ಮಲ್ಲಿ ಶರಣಾಗಿದ್ದಾನೆ. ॥26॥ ಈ ವಿಭೀಷಣನನ್ನು ರಾವಣನೇ ಕಳಿಸಿರುವನು ಎಂದು ನೀನು ತಿಳಿ. ಉಚಿತ ವ್ಯಾಪಾರ ಮಾಡುವವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ರಘುನಂದನಾ! ನಾನಾದರೋ ಇವನನ್ನು ಬಂಧಿಸುವುದೇ ಉಚಿತವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತೇನೆ. ॥27॥ ಪುಣ್ಯಾತ್ಮ ಶ್ರೀರಾಮಾ! ಈ ರಾಕ್ಷಸ ರಾವಣನು ಹೇಳಿದ್ದರಿಂದಲೇ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿರುವನೆಂದು ನನಗೆ ಅನಿಸುತ್ತದೆ. ಇವನ ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಕುಟಿಲತೆಯೇ ತುಂಬಿದೆ. ಇವನು ಮಾಯೆಯಿಂದ ಅಡಗಿದ್ದು ನೀನು ಇವನ ಮೇಲೆ ವಿಶ್ವಾಸ ಮಾಡಿ ಇವನ ಕುರಿತು ನಿಶ್ಚಿಂತನಾದರೆ, ಇವನು ನಿಮ್ಮ ಮೇಲೆಯೇ ಎರಗುವನು. ಇದೇ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಇವನು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿರುವನು. ॥28॥ ಇವನು ಮಹಾಕ್ರೂರಿ ರಾವಣನ ತಮ್ಮನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇವನಿಗೆ ಕಠೋರ ದಂಡನೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟು, ಇವನನ್ನು ಮಂತ್ರಿಗಳ ಸಹಿತ ಕೊಂದುಹಾಕಬೇಕು. ॥ 29 ॥ ಮಾತುಕತೆಯ ಕಲೆಯನ್ನು ಬಲ್ಲ ಹಾಗೂ ರೋಷಗೊಂಡ ಸೇನಾಪತಿ ಸುಗ್ರೀವನು ಪ್ರವಚನ ಕುಶಲ ಶ್ರೀರಾಮನಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಸುಮ್ಮನಾದನು. ॥ 30 ॥

ಸುಗ್ರೀವನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಮಹಾಬಲಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ತನ್ನ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿರುವ ಹನುಮದಾದಿ ವಾನರರಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಹೇಳಿದನು- ॥31॥ ವಾನರರೇ! ವಾನರರಾಜ ಸುಗ್ರೀವನು ರಾವಣನ ತಮ್ಮ ವಿಭೀಷಣನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ನೀತಿಯುಕ್ತ ಹೇಳಿದ ಮಾತುಗಳನ್ನು ನೀವೂ ಕೇಳಿಯೇ ಇದ್ದೀರಿ. ॥32॥ ಮಿತ್ರರ ಸ್ಥಾಯೀ ಉನ್ನತಿಯನ್ನು ಬಯಸುವ ಬುದ್ಧಿವಂತ ಹಾಗೂ ಸಮರ್ಥ ಪುರುಷನು ಕರ್ತವ್ಯಾಕರ್ತವ್ಯದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಸಂಶಯ ಉಂಟಾದಾಗ ಸದಾ ತನ್ನ ಸಮ್ಮತಿ ಕೊಡಬೇಕು. ॥33॥ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಸಲಹೆ ಕೇಳಿದಾಗ ಶ್ರೀರಾಮನ ಪ್ರಿಯಮಾಡುವ ಇಚ್ಛೆಯುಳ್ಳ ಆ ವಾನರರೆಲ್ಲರೂ ಆಲಸ್ಯ ಬಿಟ್ಟು ಉತ್ಸಾಹಿತರಾಗಿ ಆದರದಿಂದ ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಮತವನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸತೊಡಗಿದರು. ॥34॥

ರಘುನಂದನ! ನಿನಗೆ ತಿಳಿಯದಿರುವ ಮಾತು ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ನಾವು ನಿನ್ನ ಅಂಗವೇ ಆಗಿದ್ದೇವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ಮಿತ್ರಭಾವದಿಂದ ನಮ್ಮ ಸಮ್ಮಾನ ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಾ ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಸಲಹೆ ಕೇಳುತ್ತಿರುವೆ. ॥35॥ ನೀನು ಸತ್ಯವ್ರತೀ, ಶೂರವೀರ, ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ಸುದೃಢ ಪರಾಕ್ರಮಿ, ಪರೀಕ್ಷಿಸಿ ಕಾರ್ಯಮಾಡುವವನು, ಸ್ಮರಣಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಸಂಪನ್ನ ಮತ್ತು ಮಿತ್ರರ ಮೇಲೆ ವಿಶ್ವಾಸವಿಟ್ಟು ಅವರ ಕೈಗೆ ತನ್ನನ್ನೇ ಒಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುವವನಾಗಿರುವೆ. ॥ 36 ॥ ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನಿನ್ನ ಎಲ್ಲ ಬುದ್ಧಿವಂತ ಹಾಗೂ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಶಾಲೀ ಸಚಿವರು ಒಬ್ಬೊಬ್ಬರಾಗಿ ಒಬ್ಬರಾದ ಮತ್ತೊಬ್ಬರು ಯುಕ್ತಿಯುಕ್ತ ತಮ್ಮ ವಿಚಾರ ಪ್ರಕಟಪಡಿಸಲಿ. ॥ 37 ॥

ವಾನರರು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಎಲ್ಲರಿಗಿಂತ ಮೊದಲು ಬುದ್ಧಿವಂತ ವಾನರ ಅಂಗದನು ವಿಭೀಷಣನ ಪರೀಕ್ಷೆಗಾಗಿ ಸಲಹೆ ಕೊಡುತ್ತಾ ಶ್ರೀರಘುನಾಥನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು- ॥38॥ ಭಗವಂತನೇ! ವಿಭೀಷಣನು ಶತ್ರುವಿನ ಕಡೆಯಿಂದ ಬಂದಿರುವನು, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನ ಮೇಲೆ ಸಂಶಯಪಡಲೇ ಬೇಕು. ಅವನನ್ನು ಕೂಡಲೇ ವಿಶ್ವಾಸಪಾತ್ರನನ್ನಾಗಿಸಿಕೊಳ್ಳ ಬಾರದು. ॥39॥ ಬಹಳಷ್ಟು ಶಠತೆ ಪೂರ್ಣವಿಚಾರವುಳ್ಳ ಜನರು ತಮ್ಮ ಮನೋಭಾವವನ್ನು ಅಡಗಿಸಿಕೊಂಡು ಸಂಚರಿಸುತ್ತಾ ಇರುತ್ತಾರೆ ಹಾಗೂ ಸಂದರ್ಭ ಸಿಗುತ್ತಲೇ ಪ್ರಹರಿಸಿಬಿಡುತ್ತಾರೆ. ಇದರಿಂದ ದೊಡ್ಡ ಅನರ್ಥವೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ॥ 40 ॥ ಆದ್ದರಿಂದ ಗುಣದೋಷರ ವಿಚಾರ ಮಾಡಿ ಮೊದಲಿಗೆ - ಈ ವ್ಯಕ್ತಿಯಿಂದ ಅರ್ಥದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುವುದೋ ಅನರ್ಥದ್ದೊ? (ಇವನು ಹಿತದ ಸಾಧನೆ ಮಾಡುವನೋ ಅಹಿತದ್ದೋ) ಇದನ್ನು ನಿಶ್ಚಯಿಸಬೇಕು. ಅವನಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮ ಗುಣವಿದ್ದರೆ ಅವನನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿರಿ, ದೋಷ ಕಂಡು ಬಂದರೆ ತ್ಯಜಿಸಿಬಿಡಿರಿ. ॥41॥ ಮಹಾರಾಜಾ! ಅವನಲ್ಲಿ ಮಹಾದೋಷವಿದ್ದರೆ, ನಿಸ್ಸಂದೇಹವಾಗಿ ಅವನನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುವುದೇ ಉಚಿತವಾಗಿದೆ. ಗುಣಗಳ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಅವನಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಸದ್ಗುಣಗಳು ಇವೆ ಎಂದು ತಿಳಿದರೆ ಆ ವ್ಯಕ್ತಿಯನ್ನು ತನ್ನದಾಗಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ॥42॥

ಅನಂತರ ಶರಭನು ಯೋಚಿಸಿ ಸಾರ್ಥಕವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು - ಪುರುಷ ಸಿಂಹನೇ! ಈ ವಿಭೀಷಣನ ಮೇಲೆ ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಯಾರಾದರೂ ಗುಪ್ತಚರನನ್ನು ನೇಮಿಸಬೇಕು. ॥43॥ ಸೂಕ್ಷ್ಮಬುದ್ಧಿಯ ಗುಪ್ತಚರನನ್ನು ಕಳಿಸಿ ಅವನಿಂದ ಯಥಾವತ್ತಾಗಿ ಅವನನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸಲಾಗುವುದು. ಬಳಿಕ ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ ಅವನನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಬೇಕು. ॥44॥ ಇದಾದ ಬಳಿಕ ಪರಮ ಚತುರ ಜಾಂಬವಂತನು ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ವಿಚಾರ ಮಾಡಿ, ಗುಣದೋಷ ರಹಿತವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು - ॥45॥ ರಾಕ್ಷಸರಾಜ ರಾವಣನು ದೊಡ್ಡ ಪಾಪಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನು ನಮ್ಮೊಂದಿಗೆ ವೈರ ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಈ ವಿಭೀಷಣನು ಅವನ ಬಳಿಯಿಂದಲೇ ಬಂದಿರುವನು. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಇವನು ಬರುವ ಸಮಯ ಇದಲ್ಲ ಹಾಗೂ ಸ್ಥಾನವೂ ಇದಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇವನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಿಂದ ಸಂಶಯಗೊಂಡೇ ಇರಬೇಕು. ॥46॥ ಬಳಿಕ ನೀತಿ ಮತ್ತು ಅನೀತಿಯನ್ನು ಬಲ್ಲ ಹಾಗೂ ವಾಗ್ವೈಭವದಿಂದ ಸಂಪನ್ನನಾದ ಮೈಂದನು ಯೋಚಿಸಿ ಹೀಗೆ ಯುಕ್ತಿಯುಕ್ತ ಉತ್ತಮ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು- ॥47॥ ಮಹಾರಾಜಾ! ಈ ವಿಭೀಷಣನು ರಾವಣನ ತಮ್ಮನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇವನೊಂದಿಗೆ ಮಧುರ ವ್ಯವಹಾರದೊಂದಿಗೆ ನಿಧಾನವಾಗಿ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಕೇಳಬೇಕು. ॥48॥ ನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ಮತ್ತೆ ಇವನ ಭಾವವನ್ನು ತಿಳಿದು ನೀವು ಬುದ್ಧಿಪೂರ್ವಕ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿರಿ. ಇವನು ದುಷ್ಟನಾಗಿದ್ದಾನೋ ಇಲ್ಲವೋ. ಅನಂತರ ಉಚಿತವೆನಿಸಿದಂತೆ ಮಾಡಬೇಕು. ॥49॥ ಮತ್ತೆ ಸಚಿವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ, ಸಮಸ್ತ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ಜ್ಞಾನಜನಿತ ಸಂಸ್ಕಾರದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಹನುಮಂತನು ಹೀಗೆ ಶ್ರವಣ ಮಧುರ, ಸಾರ್ಥಕ, ಸುಂದರ ಮತ್ತು ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು- ॥50॥ ಪ್ರಭೋ! ನೀವು ಬುದ್ಧಿವಂತರಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮರೂ, ಸಾಮರ್ಥ್ಯಶಾಲಿಗಳೂ, ವಕ್ತಾರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠರೂ ಆಗಿರುವಿರಿ. ೃಹಸ್ಪತಿಯು ಮಾತನಾಡಿದರೂ ನಿಮಗಿಂತ ಉತ್ತಮ ವಕ್ತಾ ಆಗಲಾರನು. ॥51॥ ಮಹಾರಾಜ ಶ್ರೀರಾಮ! ನಾನು ಏನೋ ನಿವೇದಿಸುವುದು ವಾದ-ವಿವಾದ ಅಥವಾ ತರ್ಕ, ಸ್ಪರ್ಧೆ, ಹೆಚ್ಚು ಬುದ್ಧಿವಂತಿಕೆಯ ಅಭಿಮಾನ ಅಥವಾ ಯಾವುದೇ ಕಾಮನೆಯಿಂದ ಹೇಳಿದುದಲ್ಲ. ನಾನಾದರೋ ಕಾರ್ಯಗೌರವದ ಮೇಲೆ ದೃಷ್ಟಿ ಇರಿಸಿ ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ಅನಿಸಿದ ಮಾತನ್ನೇ ಹೇಳುವೆನು. ॥52॥ ನಿಮ್ಮ ಮಂತ್ರಿಗಳು ಅರ್ಥ ಮತ್ತು ಅನರ್ಥದ ನಿರ್ಣಯಕ್ಕಾಗಿ ಗುಣ-ದೋಷಗಳನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸಬೇಕೆಂದು ಕೊಟ್ಟ ಸಲಹೆಯಲ್ಲಿ ನನಗೆ ದೋಷ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಈ ಪರೀಕ್ಷಿಸುವುದು ಎಂದಿಗೂ ಸಂಭವವಿಲ್ಲ. ॥53॥ ವಿಭೀಷಣನಿಗೆ ಆಶ್ರಯಕೊಡಲು ಯೋಗ್ಯವೋ ಅಲ್ಲವೋ ಎಂಬುದರ ನಿರ್ಣಯ ಅವನನ್ನು ಯಾವುದಾದರೂ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ನಿಯುಕ್ತಗೊಳಿಸದೆ ತಿಳಿಯಲಾರದು. ತತ್ಕ್ಷಣ ಅವನನ್ನು ಯಾವುದೇ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುವುದೂ ಕೂಡ ನನಗೆ ಸದೋಷವಾಗಿಯೇ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ॥ 54 ॥

ಗುಪ್ತಚರನನ್ನು ನಿಯುಕ್ತಗೊಳಿಸುವ ಮಾತನ್ನು ನಿಮ್ಮ ಮಂತ್ರಿಗಳು ಹೇಳಿದುದರಲ್ಲಿಯೂ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಯೋಜನ ಇಲ್ಲದಿರುವುದರಿಂದ ಹಾಗೆ ಮಾಡಲು ಯಾವುದೇ ಯುಕ್ತಿಯುಕ್ತ ಕಾರಣ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. (ಯಾರು ದೂರವಿದ್ದಾನೋ ಮತ್ತು ಯಾರ ವೃತ್ತಾಂತ ತಿಳಿದಿಲ್ಲವೋ, ಅವನಿಗಾಗಿ ಗುಪ್ತಚರನನ್ನು ನಿಯುಕ್ತಗೊಳಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಎದುರಿಗೆ ನಿಂತಿದ್ದು, ತನ್ನ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಿರುವನ ಕುರಿತು ಗುಪ್ತಚರ ಕಳಿಸುವುದು ಆವಶ್ಯಕತೆ ಏನಿದೆ?) ॥55॥ ಇದಲ್ಲದೆ ವಿಭೀಷಣನು ಈಗ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿರುವುದು ದೇಶ-ಕಾಲಕ್ಕನುರೂಪವಾಗಿಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳಿದುದರ ವಿಷಯದಲ್ಲಿಯೂ ನಾನು ನನ್ನ ಬುದ್ಧಿಗನುಸಾರ ಸ್ವಲ್ಪ ಹೇಳಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ, ನೀವು ಕೇಳಿರಿ. ॥ 56 ॥ ಅವನು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬರಲು ಇದೇ ಉತ್ತಮ ದೇಶ ಮತ್ತು ಕಾಲವಾಗಿದೆ, ಇದು ಹೇಗೆ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಸುತ್ತೇನೆ. ವಿಭೀಷಣನು ಒಬ್ಬ ನೀಚಪುರುಷನಿಂದ ಹೊರಟು ಓರ್ವ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪುರುಷನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದಿರುವನು. ಅವನು ಇಬ್ಬರ ಗುಣ-ದೋಷಗಳನ್ನು ವಿವೇಚಿಸಿರುವನು. ಅನಂತರ ರಾವಣನಲ್ಲಿ ದುಷ್ಟತೆ ಮತ್ತು ನಿಮ್ಮಲ್ಲಿ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ನೋಡಿ ಅವನು ರಾವಣನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ನಿಮ್ಮ ಬಳಿಗೆ ಬಂದಿರುವನು. ಅದರಿಂದ ಅವನು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿರುವುದು ಸರ್ವಥಾ ಉಚಿತ ಮತ್ತು ಅವನ ಬುದ್ಧಿಗನುರೂಪವಾಗಿದೆ. ॥57-58॥ ರಾಜನೇ! ಅಪರಿಚಿತ ಪುರುಷನ ಮೂಲಕ ಇವನಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಲಾಗುವುದು ಎಂದು ಯಾರೋ ಮಂತ್ರಿಯು ಹೇಳಿರುವನು. ಇದರ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ನಾನು ವಿಮರ್ಶಿಸಿ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದ ವಿಚಾರವನ್ನು ನಿಮ್ಮ ಮುಂದೆ ನಿವೇದಿಸುವೆನು. ॥59॥ ಯಾವನಾದರೂ ಅಪರಿಚಿತ ವ್ಯಕ್ತಿ ‘ನೀನು ಯಾರು? ಎಲ್ಲಿಂದ ಬಂದೆ? ಏತಕ್ಕಾಗಿ ಬಂದಿರುವೆ? ಮುಂತಾಗಿ ಕೇಳಿದರೆ ಯಾರೇ ಬುದ್ಧಿವಂತ ಪುರುಷನು ಕೂಡಲೇ ಆ ಕೇಳುವವನ ಕುರಿತು ಸಂದೇಹಪಡುವನು. ಎಲ್ಲವನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತಿದ್ದರೂ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಸುಮ್ಮನೇ ಕೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಅವನಿಗೆ ತಿಳಿದಾಗ ಸುಖಕ್ಕಾಗಿ ಬಂದಿರುವ ಆ ನವಾಗತ ಮಿತ್ರನ ಹೃದಯ ಕಲುಷಿತವಾಗುವುದು. (ಹೀಗೆ ನಾವು ಓರ್ವ ಮಿತ್ರನ ಲಾಭದಿಂದ ವಂಚಿತರಾಗುವೆವು. ॥60॥ ಇದಲ್ಲದೆ ಮಹಾರಾಜಾ! ಯಾವನೇ ಬೇರೆಯವನ ಮನಸ್ಸಿನ ಮಾತನ್ನು ತತ್ಕ್ಷಣ ತಿಳಿಯುವುದು ಅಸಂಭವವಾಗಿದೆ. ನಡು ನಡುವೆ ಸ್ವರಭೇದದಿಂದ ಇವನು ಸಾಧು ಸ್ವಭಾವದಿಂದ ಬಂದಿರುವನೇ, ಅಸಾಧುಭಾವದಿಂದಲೋ? ಎಂಬುದನ್ನು ನೀವು ಚೆನ್ನಾಗಿ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿಕೊಳ್ಳಿ. ॥61॥ ಇವನ ಮಾತಿನಿಂದಲೂ ಎಂದೂ ಇವನ ದುರ್ಭಾವ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. ಇವನ ಮುಖವು ಪ್ರಸನ್ನವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇವನ ಕುರಿತು ನನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಸಂದೇಹವಿಲ್ಲ. ॥62॥ ದುಷ್ಟಪುರುಷನು ಎಂದೂ ನಿಃಶಂಕ ಹಾಗೂ ಸ್ವಸ್ಥಚಿತ್ತನಾಗಿ ಎದುರಿಗೆ ಬರಲಾರನು. ಅದಲ್ಲದೆ ಇವನ ಮಾತೂ ಕೂಡ ದೋಷಯುಕ್ತವಾಗಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ನನಗೆ ಇವನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಸಂದೇಹವಿಲ್ಲ. ॥63॥ ಯಾರೇ ಆಗಲಿ ತನ್ನ ಆಕಾರವನ್ನು ಎಷ್ಟೇ ಅಡಗಿಸಿದರೂ ಅವನ ಒಳಗಿನ ಭಾವ ಎಂದೂ ಅಡಗಿರಲಾರದು. ಹೊರಗಿನ ಆಕಾರವು ಪುರುಷರ ಆಂತರಿಕಭಾವವನ್ನು ಬಲವಂತವಾಗಿ ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತದೆ. ॥64॥ ಕಾರ್ಯವೇತ್ತರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ರಘುನಂದನಾ! ವಿಭೀಷಣನ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಆಗಮನರೂಪೀ ಕಾರ್ಯವು ದೇಶ-ಕಾಲಕ್ಕನು ರೂಪವೇ ಆಗಿದೆ. ಇಂತಹ ಕಾರ್ಯವು ಯೋಗ್ಯಪುರುಷನಿಂದ ನಡೆದರೆ ಅವನು ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಸಲನಾಗುತ್ತಾನೆ. ॥65॥ ನಿಮ್ಮ ಉದ್ಯೋಗ, ರಾವಣನ ಮಿಥ್ಯಾಚಾರ, ವಾಲಿಯ ವಧೆ ಮತ್ತು ಸುಗ್ರೀವನ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕದ ಸಮಾಚಾರ ಕೇಳಿ ತಿಳಿದು ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಡೆಯುವ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದಲೇ ಇವನು ತಿಳಿದು-ತಿಳಿದು ಇಲ್ಲಿಗೆ ನಿಮ್ಮ ಬಳಿಗೆ ಬಂದಿರುವನು. (ಶರಣಾಗತವತ್ಸಲ ದಯಾಳು ಶ್ರೀರಾಮನು ಅವಶ್ಯವಾಗಿಯೇ ನನ್ನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಿ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಕೊಡುವನು ಎಂದು ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಸವಿದೆ.) ಇವೆಲ್ಲವನ್ನು ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿಟ್ಟು ವಿಭೀಷಣನ ಸಂಗ್ರಹ ಮಾಡುವುದು - ಅವನನ್ನು ತನ್ನವನನ್ನಾಗಿಸುವುದು ನಿಮಗೆ ಉಚಿತವೆಂದು ನನಗೆ ತೋರುತ್ತದೆ. ॥66-67॥ ಬುದ್ಧಿವಂತರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ರಘುನಾಥ! ಹೀಗೆ ಈ ರಾಕ್ಷಸನ ಸರಳತೆ ಮತ್ತು ನಿರ್ದೋಷತೆಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ನಾನು ಯಥಾಶಕ್ತಿ ನಿವೇದಿಸಿಕೊಂಡಿರುವೆನು. ಇದನ್ನು ಕೇಳಿ ಮುಂದೆ ಉಚಿತವೆನಿಸಿದಂತೆ ಮಾಡಿರಿ. ॥ 68 ॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಹದಿನೇಳನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥17॥

ಹದಿನೆಂಟನೆಯ ಸರ್ಗ

ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನು ಶರಣಾಗತನ ರಕ್ಷಣೆಯ ಮಹತ್ವ ಹಾಗೂ ತನ್ನ ವ್ರತವನ್ನು ತಿಳಿಸಿ ವಿಭೀಷಣನನ್ನು ಭೆಟ್ಟಿಯಾದುದು

ವಾಯುನಂದನ ಹನುಮಂತನ ಮುಖದಿಂದ ತನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿದ್ದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ದುರ್ಜಯ ವೀರ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನ ಚಿತ್ತಪ್ರಸನ್ನವಾಗಿ, ಅವನು ಈ ಪ್ರಕಾರ ಹೇಳಿದನು- ॥1॥ ಮಿತ್ರರೇ! ವಿಭೀಷಣನ ಸಂಬಂಧದಲ್ಲಿ ನಾನೂ ಸ್ವಲ್ಪ ಹೇಳಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ. ನೀವೆಲ್ಲರೂ ನನ್ನ ಹಿತಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಸಂಲಗ್ನರಾಗಿ ಇರುವವರು. ಆದ್ದರಿಂದ ನೀವೂ ಅದನ್ನು ಕೇಳಬೇಕೆಂದು ಇಚ್ಛಿಸುತ್ತೇನೆ. ॥2॥ ಮಿತ್ರಭಾವದಿಂದ ನನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದಿರುವವನನ್ನು ನಾನು ಯಾವ ರೀತಿಯಿಂದಲೂ ತ್ಯಜಿಸಲಾರೆನು. ಅವನಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ದೋಷಗಳಿದ್ದರೂ, ದೋಷಿಗೆ ಆಶ್ರಯಕೊಡುವುದು ಸತ್ಪುರುಷರಿಗೆ ನಿಂದಿತವಾಗಿಲ್ಲ. (ಆದ್ದರಿಂದ ವಿಭೀಷಣನಿಗೆ ನಾನು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ತನ್ನದಾಗಿಸಿಕೊಳ್ಳುವೆನು. ॥3॥ ವಾನರರಾಜ ಸುಗ್ರೀವನು ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ತಾನೂ ಅದನ್ನು ಪುನರುಚ್ಚರಿಸಿ ಅದರ ಕುರಿತು ವಿಚಾರಮಾಡಿ ಹೀಗೆ ಪರಮ ಸುಂದರ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು- ॥ 4 ॥

ಪ್ರಭೋ! ಇವನು ದುಷ್ಟನಾಗಲಿ, ಅದುಷ್ಟನಾಗಲೀ ಇದರಿಂದ ಏನಾಗಿದೆ? ಅವನಾದರೋ ರಾಕ್ಷಸನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಮತ್ತೆ ಸಂಕಟದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದ ಇಂತಹವನನ್ನು ತನ್ನಣ್ಣನೇ ತ್ಯಜಿಸಬಲ್ಲನಾದರೆ, ಅವನನ್ನು ತ್ಯಜಿಸದಿರುವ ಸಂಬಂಧಿ ಬೇರೆ ಯಾರು ಇರಬಲ್ಲರು. ॥5॥ ವಾನರರಾಜ ಸುಗ್ರೀವನ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಸತ್ಯಪರಾಕ್ರಮಿ ಶ್ರೀರಘುನಾಥನು ಎಲ್ಲರ ಕಡೆಗೆ ನೋಡಿ ಸ್ವಲ್ಪ ಮುಗುಳ್ನಕ್ಕು, ಪವಿತ್ರ ಲಕ್ಷಣಗಳುಳ್ಳ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಹೇಳಿದನು. ॥ 6-7 ॥

ಸುಮಿತ್ರಾನಂದನ! ಈಗ ವಾನರರಾಜನು ಹೇಳಿದ ಮಾತನ್ನು ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ಅಧ್ಯಯನ ಮತ್ತು ಗುರುಗಳ ಸೇವೆ ಮಾಡದಿರುವ ಯಾವ ಪುರುಷ ತಾನೇ ಹೇಳಬಲ್ಲನು? ॥8॥ ಆದರೆ ಸುಗ್ರೀವನೇ! ನೀನು ವಿಭೀಷಣನಲ್ಲಿ ಅಣ್ಣನು ಪರಿತ್ಯಜಿಸಿದ ದೋಷವನ್ನು ಎಣಿಸಿದ್ದಿ, ಆ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಅನಿಸಿದ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಅರ್ಥ, ಸಮಸ್ತರಾಜರಲ್ಲಿ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ವಾಗಿ ಕಂಡುಬರುವ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದುದನ್ನು ನಿಮ್ಮೆಲ್ಲರಲ್ಲಿ ಹೇಳಲು ನಾನು ಬಯಸುತ್ತಿರುವೆನು. ॥9॥ ರಾಜರಲ್ಲಿ ಎರಡು ವಿಧದ ಛಿದ್ರಗಳು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಒಂದು ಅದೇ ಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ಸಹೋದರ ಮತ್ತು ಇನ್ನೊಂದು ನೆರೆ ರಾಜ್ಯದ ನಿವಾಸಿ. ಇವರು ಸಂಕಟದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಾಗ ತನ್ನ ವಿರೋಧಿ ರಾಜ ಅಥವಾ ರಾಜಪುತ್ರನ ಮೇಲೆ ಪ್ರಹಾರ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಇದೇ ಭಯದಿಂದ ವಿಭೀಷಣನು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿರುವನು. (ಇವನಿಗೂ ತನ್ನ ಸಹೋದರರಿಂದ ಭಯವಿದೆ.) ॥10॥ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಪಾಪವಿಲ್ಲದಿರುವ ಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ಸಹೋದರ ತನ್ನ ಕುಟುಂಬದವರ ಹಿತೈಷಿ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ; ಆದರೆ ಇದೇ ಸಜಾತಿಯ ಬಂಧು ಒಳ್ಳೆಯವನಾಗಿದ್ದರೂ ಪ್ರಾಯಶಃ ರಾಜರಿಗಾಗಿ ಸಾಶಂಕವಾಗಿರುತ್ತದೆ. (ರಾವಣನೂ ವಿಭೀಷಣನನ್ನು ಶಂಕಿತ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನೋಡತೊಡಗಿದ್ದಾನೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇವನು ತನ್ನ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದುದು ಅನುಚಿತವಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ನೀವು ಇವನ ಮೇಲೆ ಅಣ್ಣನನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದ ದೋಷವನ್ನು ಹೊರಿಸಬಾರದು.) ॥11॥ ನೀನು ಶತ್ರುಪಕ್ಷದ ಸೈನಿಕನನ್ನು ತನ್ನದಾಗಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಅವನು ಸಂದರ್ಭ ನೋಡಿ ಪ್ರಹಾರ ಮಾಡಿಬಿಡುವನು ಎಂದು ತಿಳಿಸಿದ ದೋಷದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ನಾನು ನಿನಗೆ ಈ ನೀತಿಶಾಸ್ತ್ರಕ್ಕನುಕೂಲವಾಗಿ ಉತ್ತರ ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ, ಕೇಳು. ॥12॥ ನಾವು ಇವನ ಕುಟುಂಬಿಗಳಾದರೋ ಇಲ್ಲ (ಆದ್ದರಿಂದ ನಮ್ಮಿಂದ ಸ್ವಾರ್ಥಹಾನಿಯ ಆಶಂಕೆ ಇವನಿಗಿಲ್ಲ) ಮತ್ತು ಇವನು ರಾಕ್ಷಸ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಡೆಯುವ ಅಭಿಲಾಷಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಇದಕ್ಕಾಗಿಯೂ ಇವನು ನಮ್ಮನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಲಾರನು.) ಈ ರಾಕ್ಷಸರಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಜನರು ದೊಡ್ಡ ವಿದ್ವಾಂಸರೂ ಆಗಿರುತ್ತಾರೆ. (ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರು ಮಿತ್ರರಾದರೆ ಬಹಳ ಕಾರ್ಯಗಳೂ ಸಿದ್ಧವಾಗುವವು.) ಇದಕ್ಕಾಗಿ ವಿಭೀಷಣನನ್ನು ನಮ್ಮ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಸೇರಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ॥13॥ ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಸೇರಿ ಹೋದಾಗ ಈ ವಿಭೀಷಣಾದಿಗಳು ನಿಶ್ಚಿತರಾಗಿ ಸಂತೋಷಗೊಳ್ಳುವರು. ಇವನಲ್ಲಿ ಶರಣಾಗತಿಗಾಗಿ ಪ್ರಬಲ ಆಸಕ್ತಿ ಇದೆ. ರಾಕ್ಷಸರಲ್ಲಿ ಪರಸ್ಪರ ಭಯ ಉಂಟಾಗಿದೆ ಎಂದು ಇದರಿಂದ ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಇದೇ ಕಾರಣದಿಂದ ಇವರಲ್ಲಿ ಒಡಕು ಉಂಟಾಗಿ ನಾಶವಾಗಿ ಹೋಗುವರು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ವಿಭೀಷಣನನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಬೇಕು. ॥ 14 ॥

ಅಯ್ಯಾ ಸುಗ್ರೀವನೇ! ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಸಹೋದರರೂ ಭರತನಂತೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅಪ್ಪನಿಗೆ ಎಲ್ಲ ಪುತ್ರರೂ ನನ್ನಂತೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ ಹಾಗೂ ಎಲ್ಲ ಮಿತ್ರರು ನಿನ್ನಂತೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ॥15॥

ಶ್ರೀರಾಮನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಸಹಿತ ಮಹಾಬುದ್ಧಿವಂತ ಸುಗ್ರೀವನು ಎದ್ದು ಅವನಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು - ॥16॥ ಉಚಿತ ಕಾರ್ಯ ಮಾಡುವವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ರಘುನಂದನ! ನೀವು ಆ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ರಾವಣನು ಕಳಿಸಿದನೆಂದೇ ತಿಳಿಯಿರಿ. ನಾನಾದರೋ ಅವನ್ನು ಬಂಧಿಸುವುದೇ ಸರಿ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತೇನೆ. ॥17॥ ನಿಷ್ಪಾಪ ರಾಮನೇ! ಈ ನಿಶಾಚರನು ರಾವಣನು ಹೇಳಿದ್ದರಿಂದಲೇ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಕುಟಿಲ ವಿಚಾರವನ್ನಿಟ್ಟುಕೊಂಡೇ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿರುವನು. ನಾವು ಇವನ ಮೇಲೆ ವಿಶ್ವಾಸವಿಟ್ಟು ಇವನ ಕುರಿತು ನಿಶ್ಚಿಂತರಾದಾಗ ಇವನು ನಿಮ್ಮ ಮೇಲೆ ಅಥವಾ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮೇಲೆಯೂ ಪ್ರಹಾರ ಮಾಡಬಲ್ಲನು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಮಹಾಬಾಹುವೇ! ಕ್ರೂರ ರಾವಣನ ತಮ್ಮನಾದ ಈ ವಿಭೀಷಣನನ್ನು ಮಂತ್ರಿಗಳ ಸಹಿತ ವಧಿಸುವುದೇ ಉಚಿತವಾಗಿದೆ. ॥ 18-19 ॥ ಪ್ರವಚನಕುಶಲ ರಘುಕುಲತಿಲಕ ಶ್ರೀರಾಮನಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಮಾತುಕತೆಯ ಕಲೆಯನ್ನುಬಲ್ಲ ಸೇನಾಪತಿ ಸುಗ್ರೀವನು ಸುಮ್ಮನಾದನು. ॥20॥ ಸುಗ್ರೀವನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ, ಅದರ ಕುರಿತು ಚೆನ್ನಾಗಿ ವಿಚಾರಮಾಡಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ಆ ವಾನರ ಶಿರೋಮಣಿಯಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಪರಮ ಮಂಗಲಮಯ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು- ॥21॥

ವಾನರರಾಜಾ! ವಿಭೀಷಣನು ದುಷ್ಟನಾಗಲಿ ಅಥವಾ ಸಾಧು ಆಗಿರಲಿ. ಈ ನಿಶಾಚರ ಯಾವುದೇ ರೀತಿಯಿಂದ ನನಗೆ ಸೂಕ್ಷ್ಮಾತಿಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದರೂ ಅಹಿತ ಮಾಡಬಲ್ಲನೇನು? ॥22॥ ವಾನರಯೂಥಪತೇ! ನಾನು ಬಯಸಿದರೆ ಪೃಥಿವಿಯಲ್ಲಿರುವ ವಿಶಾಚಗಳು, ದಾನವರು, ಯಕ್ಷರು, ರಾಕ್ಷಸರು ಇವರೆಲ್ಲರನ್ನೂ ಒಂದು ಬೆರಳ ತುದಿಯಿಂದಲೇ ಕೊಲ್ಲಬಲ್ಲೆನು. ॥23॥ ಒಂದು ಪಾರಿವಾಳವು ತನಗೆ ಶರಣು ಬಂದ ತನ್ನ ಶತ್ರುವಾದ ಒಬ್ಬ ಬೇಡನ ಆತಿಥ್ಯ-ಸತ್ಕಾರ ಮಾಡಿ, ಅವನಿಗೆ ನಿಯಂತ್ರಣ ಕೊಟ್ಟು ತನ್ನ ಶರೀರದ ಮಾಂಸವನ್ನೇ ತಿನ್ನಿಸಿತ್ತು ಎಂದು ಕೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ॥24॥ ಆ ಬೇಡನು ಆ ಪಾರಿವಾಳದ ಹೆಂಡತಿಯನ್ನು ಸೆರೆಹಿಡಿದಿದ್ದರೂ ತನ್ನ ಮನೆಗ ಬಂದಾಗ ಪಾರಿವಾಳವು ಅವನನ್ನು ಆದರಿಸಿತ್ತು; ಹಾಗಿರುವಾಗ ನನ್ನಂತಹ ಮನುಷ್ಯನು ಶರಣಾಗತನ ಮೇಲೆ ಅನುಗ್ರಹ ಮಾಡಿದರೆ ಇದರಲ್ಲಿ ಹೇಳುವುದೇನಿದೆ? ॥25॥ ಹಿಂದೆ ಕಣ್ವ ಮುನಿಯ ಪುತ್ರ ಸತ್ಯವಾದಿ ಮಹರ್ಷಿ ಕಂಡುವು ಒಂದು ಧರ್ಮವಿಷಯಕ ಗಾಥೆಯನ್ನು ಹಾಡಿದ್ದನು. ಅದನ್ನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ ಕೇಳಿರಿ- ॥26॥ ಪರಂತಪ! ಶತ್ರುವೂ ಕೂಡ ಶರಣು ಬಂದು, ದೀನಭಾವದಿಂದ ಕೈಮುಗಿದು ದಯೆಯನ್ನು ಬೇಡಿದರೆ ಅವನ ಮೇಲೆ ಪ್ರಹಾರ ಮಾಡಬಾರದು. ॥27॥ ಶತ್ರುವು ದುಃಖಿಯಾಗಿರಲಿ ಅಥವಾ ಅಭಿಮಾನಿಯಾಗಿರಲಿ, ಅವನು ತನ್ನ ವಿಪಕ್ಷೀಯನ ಶರಣು ಹೋದರೆ ಶುದ್ಧ ಹೃದಯವುಳ್ಳ ಶ್ರೇಷ್ಠಪುರುಷನು ತನ್ನ ಪ್ರಾಣಗಳ ಪರಿವೆ ಮಾಡದೆ ಅವನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಬೇಕು. ॥28॥ ಅವನು ಭಯ, ಮೋಹ ಅಥವಾ ಯಾವುದೇ ಕಾಮನೆಯಿಂದ ನ್ಯಾಯಾನುಸಾರ ಯಥಾಶಕ್ತಿ ಅವನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸದಿದ್ದರೆ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅವನ ಆ ಪಾಪಕರ್ಮದ ಭಾರೀ ನಿಂದೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ॥29॥ ಶರಣುಬಂದಿರುವ ಪುರುಷನು ಸಂರಕ್ಷಣೆ ಪಡೆಯದೆ ಅವನು ನೋಡು-ನೋಡುತ್ತಾ ನಾಶವಾಗಿ ಹೋದರೆ ಅವನು ಇವನ ಎಲ್ಲ ಪುಣ್ಯಗಳನ್ನು ತನ್ನೊಂದಿಗೆ ಕೊಂಡುಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ॥30॥ ಹೀಗೆ ಶರಣಾಗತನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸದಿದ್ದರೆ ಮಹಾದೋಷವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಶರಣಾಗತನ ತ್ಯಾಗವು ಸ್ವರ್ಗ ಮತ್ತು ಸುಯಶದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಅಳಿಸಿಬಿಡುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಮನುಷ್ಯನ ಬಲ-ವೀರ್ಯಗಳನ್ನು ನಾಶ ಮಾಡಿಬಿಡುತ್ತದೆ. ॥31॥ ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನಾನಾದರೋ ಮಹರ್ಷಿ ಕಂಡುವಿನ ಆ ಯಥಾರ್ಥ ಮತ್ತು ಉತ್ತಮ ವಚನವನ್ನು ಪಾಲಿಸುವೆನು; ಏಕೆಂದರೆ ಅದು ಪರಿಣಾಮದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮ, ಯಶ ಮತ್ತು ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ದೊರಕಿಸಿಕೊಡುತ್ತದೆ. ॥32॥ ಯಾರು ಒಮ್ಮೆ ಶರಣು ಬಂದು ‘ನಾನು ನಿನ್ನವನು’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ನನ್ನನ್ನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿದರೆ, ನಾನು ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಂದ ನಿರ್ಭಯನಾಗಿಸುವೆನು. ಇದು ನನ್ನದು ಎಂದೆಂದಿಗೂ ವ್ರತವಾಗಿದೆ. ॥33॥ ಆದ್ದರಿಂದ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠ ಸುಗ್ರೀವನೇ! ಅವನು ವಿಭೀಷಣನಾಗಿರಲಿ ಅಥವಾ ಸ್ವತಃ ರಾವಣನೇ ಬಂದಿರಲೀ. ನೀನು ಅವನನ್ನು ಕರೆದುಕೊಂಡು ಬಾ. ನಾನು ಅವನಿಗೆ ಅಭಯದಾನ ಕೊಟ್ಟಿರುವೆನು. ॥ 34 ॥

ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ವಾನರರಾಜ ಸುಗ್ರೀವನು ಸೌಹಾರ್ದ ತುಂಬಿ ಅವನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು. ॥35॥ ಧರ್ಮಜ್ಞನೇ! ಲೋಕೇಶ್ವರ ಶಿರೋಮಣಿಯೇ! ನೀನು ಹೇಳಿದ ಈ ಶ್ರೇಷ್ಠಧರ್ಮದ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಆಶ್ಚರ್ಯವೇನಿದೆ? ಏಕೆಂದರೆ ನೀನು ಮಹಾಶಕ್ತಿಶಾಲಿ ಮತ್ತು ಸನ್ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿರುವೆ. ॥36॥ ನನ್ನ ಅಂತರಾತ್ಮವೂ ವಿಭೀಷಣನು ಶುದ್ಧನೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಹನುಮಂತನೂ ಅನುಮಾನ ಮತ್ತು ಭಾವದಿಂದ ಅವನನ್ನು ಒಳಗೆ-ಹೊರಗೆ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಪರೀಕ್ಷಿಸಿರುವನು. ॥37॥ ಆದ್ದರಿಂದ ರಘುನಂದನ! ಈಗ ವಿಭೀಷಣನು ಬೇಗನೇ ಇಲ್ಲಿ ನಮ್ಮಂತೆಯೇ ಆಗಿ ಇದ್ದು, ನಮ್ಮ ಮಿತ್ರತೆಯನ್ನು ಪಡೆಯುವನು. ॥ 38 ॥ ಅನಂತರ ವಾನರರಾಜ ಸುಗ್ರೀವನು ಹೇಳಿದ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಜಾ ಶ್ರೀರಾಮನು ಮುಂದೆ ಹೋಗಿ ದೇವರಾಜ ಇಂದ್ರನು ಪಕ್ಷಿರಾಜ ಗರುಡನನ್ನು ಭೆಟ್ಟಿಯಾದಂತೆ ವಿಭೀಷಣನನ್ನು ಭೆಟ್ಟಿಯಾದನು. ॥39॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಹದಿನೆಂಟನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥18॥

ಹತ್ತೊಂಭತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ

ವಿಭೀಷಣನು ಆಕಾಶದಿಂದ ಇಳಿದು ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನ ಚರಣಗಳಲ್ಲಿ ಶರಣಾಗುವುದು, ಅವನಲ್ಲಿ ಕೇಳಿದಾಗ ರಾವಣನ ಶಕ್ತಿಯ ಪರಿಚಯ ಕೊಡುವುದು ಮತ್ತೆ ಶ್ರೀರಾಮನು ರಾವಣನನ್ನು ವಧಿಸುವುದಾಗಿ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿ ವಿಭೀಷಣನಿಗೆ ಲಂಕೆಯ ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಪಟ್ಟಕಟ್ಟುವುದು, ಅವನ ಸಮ್ಮತಿಯಂತೆ ಸಮುದ್ರತೀರದಲ್ಲಿ ಧರಣಿ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುವುದು

ಹೀಗೆ ರಘುನಾಥನು ಅಭಯಕೊಟ್ಟಾಗ ವಿನಯಶೀಲ ಮಹಾಬುದ್ಧಿವಂತ ವಿಭೀಷಣನು ಕೆಳಗೆ ಇಳಿದು ಭೂಮಿಯ ಕಡೆಗೆ ನೋಡಿದನು. ॥1॥ ಅವನು ತನ್ನ ಭಕ್ತ ಸೇವಕರೊಂದಿಗೆ ಹರ್ಷಗೊಂಡು ಆಕಾಶದಿಂದ ಇಳಿದು ಭೂಮಿಗೆ ಬಂದನು. ಇಳಿದು ನಾಲ್ಕು ರಾಕ್ಷಸರೊಂದಿಗೆ ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ವಿಭೀಷಣನು ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ಚರಣದಲ್ಲಿ ಕುಸಿದುಬಿದ್ದನು. ॥2॥ ಆಗ ವಿಭೀಷಣನು ಶ್ರೀರಾಮನಲ್ಲಿ ಧರ್ಮಾನುಕೂಲ, ಯುಕ್ತಿಯುಕ್ತ, ಸಮಯೋಚಿತ ಮತ್ತು ಹರ್ಷವರ್ಧಕ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ॥3॥ ಭಗವಂತಾ! ನಾನು ರಾವಣನ ತಮ್ಮನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ರಾವಣನು ನನಗೆ ಅಪಮಾನ ಮಾಡಿರುವನು. ನೀನು ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೆ ಶರಣ್ಯನಾಗಿರುವೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನಾನು ನಿನಗೆ ಶರಣಾಗಿದ್ದೇನೆ. ॥4॥ ಎಲ್ಲ ಮಿತ್ರರನ್ನು ಐಶ್ವರ್ಯ ಮತ್ತು ಲಂಕಾಪುರಿಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಬಂದಿರುವೆನು. ಈಗ ನನ್ನ ರಾಜ್ಯ, ಜೀವನ, ಸುಖ ಎಲ್ಲವೂ ನಿನ್ನ ಅಧೀನವೇ ಆಗಿದೆ. ॥5॥ ವಿಭೀಷಣನ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ಮಧುರವಾಣಿಯಿಂದ ಅವನನ್ನು ಸಾಂತ್ವನಗೊಳಿಸಿ, ಕಣ್ಣು ಗಳಿಂದಲೇ ಅವನನ್ನು ಕುಡಿದುಬಿಡುವಂತೆ ಪ್ರೇಮಪೂರ್ವಕ ಅವನ ಕಡೆಗೆ ನೋಡುತ್ತಾ ಹೇಳಿದನು. ॥6॥ ವಿಭೀಷಣನೇ! ನೀನು ನನಗೆ ಸರಿಯಾಗಿ ರಾಕ್ಷಸರ ಬಲಾಬಲಗಳನ್ನು ತಿಳಿಸು. ಆಯಾಸವಿಲ್ಲದೆ ಮಹತ್ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡುವ ಶ್ರೀರಾಮನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ವಿಭೀಷಣನು ರಾವಣನ ಸಂಪೂರ್ಣ ಬಲದ ಪರಿಚಯ ಹೇಳಲುತೊಡಗಿದನು. ॥7-8॥ ರಾಜಕುಮಾರ ! ಬ್ರಹ್ಮದೇವರ ವರಬಲದಿಂದ ದಶಮುಖ ರಾವಣನು (ಕೇವಲ ಮನುಷ್ಯರನ್ನು ಬಿಟ್ಟು) ಗಂಧರ್ವ, ನಾಗ, ಪಕ್ಷಿ ಮೊದಲಾದ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಂದ ಅವಧ್ಯನಾಗದ್ದಾನೆ. ॥9॥ ರಾವಣನಿಗೆ ತಮ್ಮ ಮತ್ತು ನನಗೆ ಅಣ್ಣನಾದ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ಮತ್ತು ಪರಾಕ್ರಮಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅವನು ಇಂದ್ರನಂತೆ ಬಲಶಾಲಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ. ॥10॥ ಶ್ರೀರಾಮಾ! ರಾವಣನ ಸೇನಾಪತಿ ಪ್ರಹಸ್ತನ ಹೆಸರು ನೀನೂ ಕೇಳಿರಬಹುದು. ಅವನು ಕೈಲಾಸದಲ್ಲಿ ಘಟಿಸಿದ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕುಬೇರನ ಸೇನಾಪತಿ ಮಣಿಭದ್ರನನ್ನು ಪರಾಜಿತಗೊಳಿಸಿದ್ದನು. ॥11॥

ರಾವಣನ ಪುತ್ರ ಇಂದ್ರಜಿತನು ಉಡದ ಚರ್ಮವನ್ನು ಬೆರಳುಗಳಿಗೆ ಸುತ್ತಿ ಅಭೇದ್ಯ ಕವಚವನ್ನು ಧರಿಸಿ, ಕೈಯಲ್ಲಿ ಧನುಷ್ಯ ಹಿಡಿದು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುವಾಗ ಅದೃಶ್ಯನಾಗಿ ಬಿಡುವನು. ॥12॥ ರಘುನಂದನ! ಶ್ರೀಮಾನ್ ಇಂದ್ರಜಿತನು ಯಜ್ಞೇಶ್ವರನನ್ನು ಮೆಚ್ಚಿಸಿ ವಿಶಾಲ ವ್ಯೂಹದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಸಂಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಅದೃಶ್ಯನಾಗಿ ಶತ್ರುಗಳ ಮೇಲೆ ಪ್ರಹಾರ ಮಾಡುವ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿರುವನು. ॥13॥ ಮಹೋದರ, ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವ, ಅಕಂಪನ-ಈ ಮೂವರು ರಾಕ್ಷಸರು ರಾವಣನ ಸೇನಾಪತಿಯಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಲೋಕಪಾಲಕರಂತೆ ಪರಾಕ್ರಮ ಪ್ರಕಟಪಡಿಸುವವರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ॥14॥ ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ರಕ್ತ-ಮಾಂಸದ ಭೋಜನ ಮಾಡುವ, ಕಾಮರೂಪಿಗಳಾದ ಹತ್ತುಕೋಟಿ ಸಾವಿರ ರಾಕ್ಷಸರು ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅವರನ್ನು ಜೊತೆಗೂಡಿ ರಾವಣನು ಲೋಕಪಾಲಕರೊಂದಿಗೆ ಯುದ್ಧ ಮಾಡಿದ್ದನು. ಆಗ ದೇವತೆಗಳ ಸಹಿತ ಆ ಎಲ್ಲ ಲೋಕ ಪಾಲಕರು ದುರಾತ್ಮಾ ರಾವಣನಿಂದ ಪರಾಜಿತರಾಗಿ ಓಡಿ ಹೋಗಿದ್ದರು. ॥15-16॥ ವಿಭೀಷಣನ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ರಘು ಕುಲತಿಲಕ ಶ್ರೀರಾಮನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ಅದೆಲ್ಲದರ ಕುರಿತು ಪದೇ ಪದೇ ವಿಚಾರಮಾಡಿ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಹೇಳಿದನು- ॥17॥

ವಿಭೀಷಣನೇ! ರಾವಣನ ಯುದ್ಧವಿಷಯದಲ್ಲಿ ನೀನು ವರ್ಣಿಸಿದ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ನಾನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿಯುತ್ತೇನೆ. ॥18॥ ಆದರೂ ಕೇಳು, ಪ್ರಹಸ್ತ ಮತ್ತು ಪುತ್ರರ ಸಹಿತ ರಾವಣನನ್ನು ವಧಿಸಿ ಖಂಡಿತವಾಗಿ ನಿನ್ನನ್ನು ಲಂಕೆಯ ರಾಜನಾಗಿಸುವೆನೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ॥19॥ ರಾವಣನು ರಸಾತಲ ಅಥವಾ ಪಾತಾಳವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರೂ, ಅಥವಾ ಪಿತಾಮಹ ಬ್ರಹ್ಮನ ಬಳಿಗೆ ಹೊರಟುಹೋದರೂ ಅವನು ಇನ್ನು ನನ್ನ ಕೈಯಿಂದ ಜೀವಂತನಾಗಿ ಇರಲಾರನು. ॥20॥

ನಾನು ಮೂವರೂ ತಮ್ಮಂದಿರ ಆಣೆಯಿಟ್ಟು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ, ಭೃತ್ಯರು, ಬಂಧು ಬಾಂಧವರೊಂದಿಗೆ ರಾವಣನನ್ನು ವಧಿಸದೆ ಅಯೋಧ್ಯೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ॥21॥ ಕ್ಲಿಷ್ಟವಾದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಶ್ರಮವಿಲ್ಲದೆ ಮಾಡುವ ಶ್ರೀರಾಮನ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ವಿಭೀಷಣನು ತಲೆಬಾಗಿ ವಂದಿಸಿ, ಈ ಪ್ರಕಾರ ಹೇಳಲುಪಕ್ರಮಿಸಿದನು - ॥22॥ ಪ್ರಭೋ! ರಾಕ್ಷಸರ ಸಂಹಾರದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಲಂಕೆಯ ಮೇಲೆ ಆಕ್ರಮಣ ಮಾಡಿ ಅದನ್ನು ಗೆಲ್ಲಲು ನಾನು ನಿನಗೆ ಯಥಾಶಕ್ತಿ ಸಹಾಯ ಮಾಡುವೆನು. ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಪಣಕಿಟ್ಟು ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ರಾವಣನ ಸೈನ್ಯದಲ್ಲಿಯೂ ಪ್ರವೇಶಿಸುವೆನು. ॥23॥ ವಿಭೀಷಣನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಶ್ರೀರಾಮನು ಅವನನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು, ಸಂತೋಷಗೊಂಡು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು- ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ಮಾನಕೊಡುವ ಸುಮಿತ್ರಾನಂದನನೇ! ನೀನು ಸಮುದ್ರದ ಜಲವನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ಬಾ, ಅದರಿಂದ ಈ ಪರಮ ಬುದ್ಧಿವಂತ ರಾಕ್ಷಸರಾಜ ವಿಭೀಷಣನ ಲಂಕೆಯ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕ ಮಾಡು. ನಾನು ಪ್ರಸನ್ನನಾದಾಗ ಇವನಿಗೆ ಈ ಲಾಭ ಸಿಗಲೇಬೇಕು. ॥24-25॥ ಶ್ರೀರಾಮನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಪ್ರಧಾನ ವಾನರರ ನಡುವೆ ಮಹಾರಾಜ ರಾಮನ ಆದೇಶದಂತೆ ವಿಭೀಷಣನಿಗೆ ರಾಕ್ಷಸರ ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕ ಮಾಡಿದನು. ॥ 26 ॥

ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನ ಈ ತಾತ್ಕಾಲಿಕ ಪ್ರಸಾದವನ್ನು ನೋಡಿ ವಾನರರು ಹರ್ಷಧ್ವನಿ ಮಾಡಿದರು ಮತ್ತು ಮಹಾತ್ಮಾ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಧನ್ಯವಾದಗಳನ್ನು ಕೊಡಲು ತೊಡಗಿದರು. ॥27॥ ಅನಂತರ ಹನುಮಂತ ಮತ್ತು ಸುಗ್ರೀವರು ವಿಭೀಷಣನಲ್ಲಿ ಕೇಳಿದರು - ರಾಕ್ಷಸರಾಜನೇ! ನಾವೆಲ್ಲರೂ ಈ ಅಕ್ಷೋಭ್ಯ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಮಹಾಬಲಿ ವಾನರರೊಂದಿಗೆ ಹೇಗೆ ದಾಟಬಲ್ಲೆವು? ॥28॥ ನಾವೆಲ್ಲರೂ ಸೈನ್ಯಸಹಿತ ನದ-ನದಿಗಳ ಸ್ವಾಮಿ ವರುಣಾಲಯ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ದಾಟಬಹುದಾದ ಉಪಾಯ ವನ್ನು ತಿಳಿಸು. ॥29॥ ಅವರು ಹೀಗೆ ಕೇಳಿದಾಗ ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ವಿಭೀಷಣನು - ‘ರಘುವಂಶೀ ರಾಜಾ ಶ್ರೀರಾಮನು ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ಶರಣಾಗಬೇಕು’ ಎಂದು ಉತ್ತರಿಸಿದನು. ॥30॥ ಈ ಅಪಾರ ಮಹಾಸಾಗರವನ್ನು ಸಗರರಾಜನು ಅಗೆಸಿದ್ದನು. ಶ್ರೀರಾಮನೂ ಸಗರನ ವಂಶಜನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸಮುದ್ರವು ಇವನ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಮಾಡಬೇಕು. ॥31॥ ವಿದ್ವಾನ್ ರಾಕ್ಷಸ ವಿಭೀಷಣನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಲಕ್ಷ್ಮಣಸಹಿತ ಶ್ರೀರಾಮನು ಇದ್ದ ಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಸುಗ್ರೀವನು ಬಂದನು. ॥32॥ ಬಳಿಕ ವಿಶಾಲ ಕುತ್ತಿಗೆಯುಳ್ಳ ಸುಗ್ರೀವನು ಸಮುದ್ರದ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಯೋಪವೇಶ ಮಾಡುವ ವಿಷಯ ವಾಗಿ ವಿಭೀಷಣನ ಶುಭಕರವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ॥33॥ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನು ಸ್ವಭಾವದಿಂದಲೇ ಧರ್ಮಶೀಲನಾಗಿದ್ದ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನಿಗೂ ವಿಭೀಷಣನ ಮಾತು ಸರಿ ಎಂದು ತೋರಿತು. ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ರಘುನಾಥನು ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಸಹಿತ ಕಾರ್ಯದಕ್ಷ ವಾನರರಾಜ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಸತ್ಕರಿಸುತ್ತಾ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಲ್ಲಿ ಮುಗುಳ್ನಕ್ಕು ಹೇಳಿದನು - ॥34॥ ಲಕ್ಷ್ಮಣಾ! ವಿಭೀಷಣನ ಈ ಸಮ್ಮತಿ ನನಗೆ ಮೆಚ್ಚಿಗೆಯಾಯಿತು, ಆದರೆ ಸುಗ್ರೀವನು ರಾಜನೀತಿಯ ದೊಡ್ಡ ಪಂಡಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ನೀನೂ ಸಮಯೋಚಿತ ಸಲಹೆ ಕೊಡುವುದರಲ್ಲಿ ಕುಶಲನಾಗಿರುವೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನೀವಿಬ್ಬರೂ ಪ್ರಸ್ತುತ ಕಾರ್ಯದ ಬಗ್ಗೆ ಚೆನ್ನಾಗಿ ವಿಚಾರಮಾಡಿ ಸರಿ ಎಂದು ಎನಿಸಿದನ್ನು ತಿಳಿಸಿರಿ. ॥35-36॥ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಅವರಿಬ್ಬರೂ ವೀರ ಸುಗ್ರೀವ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಅವನಲ್ಲಿ ಆದರದಿಂದ ಹೇಳಿದರು - ॥37॥ ಪುರುಷಸಿಂಹ ರಘುನಂದನ! ಈ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ವಿಭೀಷಣನು ಹೇಳಿದ ಸುಖದಾಯಕ ಮಾತು ನಮಗಿಬ್ಬರಿಗೆ ಏಕೆ ಒಳ್ಳೆಯದೆನಿಸುವುದಿಲ್ಲ? ॥38॥ ಈ ಭಯಂಕರ ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ಸೇತುವೆ ಕಟ್ಟದೆ ಇಂದ್ರನ ಸಹಿತ ದೇವತೆಗಳು, ಅಸುರರೂ ಕೂಡ ಈ ಕಡೆಯಿಂದ ಲಂಕೆಯನ್ನು ತಲುಪಲಾರರು. ॥39॥ ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನೀವು ಶೂರವೀರ ವಿಭೀಷಣನ ಯಥಾರ್ಥ ವಚನಕ್ಕನುಸಾರವೇ ಕಾರ್ಯ ಮಾಡಿರಿ. ಈಗ ಹೆಚ್ಚು ವಿಳಂಬ ಮಾಡುವುದು ಸರಿಯಲ್ಲ. ಈ ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ನಮಗೆ ಸಹಾಯಮಾಡುವಂತೆ ಕೇಳಿಕೊಳ್ಳುವುದು, ಇದರಿಂದ ನಾವು ಸೈನ್ಯ ಸಹಿತ ರಾವಣಪಾಲಿತ ಲಂಕೆಯನ್ನು ತಲುಪಬಲ್ಲೆವು. ॥40॥ ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಆಗ ಸಮುದ್ರತೀರದಲ್ಲಿ ದರ್ಭೆಗಳನ್ನು ಹಾಸಿ ಅದರ ಮೇಲೆ ವೇದಿಯ ಮೇಲೆ ಅಗ್ನಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿತವಾಗುವಂತೆ ಕುಳಿತುಬಿಟ್ಟನು. ॥41॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಹತ್ತೊಂಭತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥19॥

ಇಪ್ಪತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ

ಶಾರ್ದೂಲನು ಹೇಳಿದಂತೆ ರಾವಣನು ಶುಕನನ್ನು ದೂತನನ್ನಾಗಿಸಿ ಸುಗ್ರೀವನ ಬಳಿಗೆ ಸಂದೇಶ ಕಳಿಸಿದುದು, ಅಲ್ಲಿ ವಾನರರಿಂದ ಅವನ ದುರ್ದಶೆ, ಶ್ರೀರಾಮನ ಕೃಪೆಯಿಂದ ಅವನು ಸಂಕಟದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ, ಸುಗ್ರೀವನು ರಾವಣನಿಗಾಗಿ ಶುಕನಲ್ಲಿ ಉತ್ತರ ಕಳಿಸಿ ಕೊಡುವುದು

ದುರಾತ್ಮಾ ರಾವಣನ ಗುಪ್ತಚರ ಪರಾಕ್ರಮಿ ರಾಕ್ಷಸ ಶಾರ್ದೂಲನು ಸಾಗರ ತೀರದಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವನಿಂದ ರಕ್ಷಿತವಾದ ವಾನರ ಸೈನ್ಯವು ಬೀಡುಬಿಟ್ಟಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿದನು. ಎಲ್ಲ ಕಡೆಯಿಂದ ಶಾಂತಭಾವದಿಂದ ಸ್ಥಿತವಾದ ಆ ವಿಶಾಲ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ನೋಡಿ, ಅವನು ಅವಸರವಾಗಿ ಲಂಕೆಗೆ ಹೋಗಿ ರಾವಣನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು- ॥1-2॥

ಮಹಾರಾಜ! ಲಂಕೆಯ ಕಡೆಗೆ ವಾನರರ ಮತ್ತು ಕರಡಿಗಳ ಸೈನ್ಯವು ಪ್ರವಾಹದಂತೆ ಬರುತ್ತಾ ಇದೆ. ಅದು ಇನ್ನೊಂದು ಸಮುದ್ರದಂತೆ ಅಗಾಧ ಮತ್ತು ಅಸೀಮವಾಗಿದೆ. ॥3॥ ರಾಜಾ ದಶರಥನ ಈ ಪುತ್ರರಿಬ್ಬರಾದ ಶ್ರೀರಾಮ- ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಬಹಳ ರೂಪವಂತ ಮತ್ತು ಶ್ರೇಷ್ಠವೀರರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಅವರು ಸೀತೆಯನ್ನು ಬಿಡಿಸಿಕೊಂಡು ಹೋಗಲು ಬರುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ॥4॥ ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ಮಹಾರಾಜಾ! ರಘುವಂಶಿ ಸಹೋದರ ಇವರಿಬ್ಬರೂ ಈಗ ಸಮುದ್ರತೀರಕ್ಕೆ ಬಂದು ನಿಂತಿರುವರು. ವಾನರರ ಆ ಸೈನ್ಯವು ಹತ್ತು ಯೋಜನದವರೆಗೆ ಸ್ಥಳವನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸಿ ಅಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದೆ. ಇದು ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಸರಿಯಾಗಿದೆ. ನೀವು ಬೇಗನೇ ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷ ತಿಳಿವಳಿಕೆಯನ್ನು ಪಡೆಯಿರಿ. ॥5-6॥ ರಾಕ್ಷಸ ಸಾಮ್ರಾಟನೇ! ನಿಮ್ಮ ದೂತರು ಬೇಗನೆ ಎಲ್ಲ ಸಂಗತಿಗಳನ್ನು ತಿಳಿಯಲು ಯೋಗ್ಯರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರನ್ನು ಕಳಿಸಿರಿ. ಬಳಿಕ ಉಚಿತವೆನಿಸಿಂತೆ ಮಾಡಿರಿ. ಬೇಕಾದರೆ ಸೀತೆಯನ್ನು ಮರಳಿಸಿರಿ, ಬೇಕಾದರೆ ಸುಗ್ರೀವನಲ್ಲಿ ಮಧುರ ಮಾತುಗಳನ್ನಾಡಿ ಅವನನ್ನು ನಮ್ಮ ಪಕ್ಷಕ್ಕೆ ಸೇರಿಸಿಕೊಳ್ಳಿ ಅಥವಾ ಸುಗ್ರೀವ ಮತ್ತು ರಾಮನಲ್ಲಿ ಒಡಕು ಉಂಟುಮಾಡಿರಿ. ॥7॥

ಶಾರ್ದೂಲನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಕ್ಷಸರಾಜ ರಾವಣನು ತತ್ಕ್ಷಣ ವ್ಯಗ್ರವಾಗಿ, ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ, ಅರ್ಥವೇತ್ತರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಶುಕನೆಂಬ ರಾಕ್ಷಸನಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ನುಡಿದನು - ॥ 8 ॥ ದೂತನೇ! ನೀನು ನಾನು ಹೇಳಿದಂತೆ ಬೇಗನೇ ಸುಗ್ರೀವನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ, ಮಧುರ ಹಾಗೂ ಉತ್ತಮ ಮಾತುಗಳಿಂದ ನಿರ್ಭಯವಾಗಿ ಅವನಿಗೆ ನನ್ನ ಈ ಸಂದೇಶವನ್ನು ತಿಳಿಸು. ॥9॥ ವಾನರರಾಜನೇ! ನೀನು ವಾನರ ಮಹಾರಾಜರ ಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿರುವೆ. ಆದರಣೀಯ ಋಕ್ಷರಾಜನ ಪುತ್ರನಾಗಿರುವೆ ಹಾಗೂ ಸ್ವತಃ ಬಹಳ ಬಲಿಷ್ಠನಾಗಿರುವೆ. ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ತಮ್ಮನಂತೆ ತಿಳಿಯುತ್ತೇನೆ. ನನ್ನಿಂದ ನಿನಗೆ ಯಾವುದೇ ಲಾಭ ಆಗದಿದ್ದರೂ, ಯಾವುದೇ ಹಾನಿಯಂತೂ ಆಗಲಿಲ್ಲ. ॥10॥ ಸುಗ್ರೀವನೇ! ನಾನು ಬುದ್ಧಿವಂತ ರಾಜಪುತ್ರ ರಾಮನ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಕದ್ದು ತಂದರೆ ನನಗೆ ಏನು ಹಾನಿಯಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಗೆ ಮರಳಿಹೋಗು. ॥11॥ ನಮ್ಮ ಈ ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ವಾನರರು ಯಾವ ರೀತಿಯಿಂದಲೂ ಪ್ರವೇಶಿಸಲಾರರು. ಇಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳು ಮತ್ತು ಗಂಧರ್ವರೂ ಬರುವುದು ಅಸಂಭವವಾಗಿದೆ. ಹಾಗಿರುವಾಗ ಮನುಷ್ಯರು ಹಾಗೂ ವಾನರರ ಮಾತೇನಿದೆ? ॥12॥ ರಾಕ್ಷಸರಾಜ ರಾವಣನ ಈ ಪ್ರಕಾರದ ಸಂದೇಶವನ್ನು ಕೇಳಿ ಆಗ ನಿಶಾಚರ ಶುಕನು ಗಿಳಿಯ ರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿ ಕೂಡಲೇ ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ಹಾರಿಹೋದನು. ॥13॥ ಸಮುದ್ರದ ಮೇಲಿನಿಂದ ಬಹಳ ದೂರದ ದಾರಿಯನ್ನು ಸಾಗಿ ಸುಗ್ರೀವನ ಬಳಿಗೆ ತಲುಪಿ, ಆಕಾಶದಲ್ಲೇ ನಿಂತು ಅವನು ದುರಾತ್ಮಾ ರಾವಣನ ಆಜ್ಞೆಗನುಸಾರ ಆ ಎಲ್ಲ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು. ॥14॥ ಆ ಸಂದೇಶವನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಿರುವಾಗಲೇ ವಾನರರು ನೆಗೆದು ಅವನ ಬಳಿಗೆ ತಲುಪಿ, ಬೇಗನೇ ಇವನ ರೆಕ್ಕೆಕಿತ್ತು, ಅವನನ್ನು ಗುದ್ದಿ ಕೊಲ್ಲಲು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದರು. ॥15॥ ಹೀಗೆ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ ಎಲ್ಲ ವಾನರರು ಆ ನಿಶಾಚರನನ್ನು ಬಲವಂತವಾಗಿ ಸೆರೆ ಹಿಡಿದು ಆಕಾಶದಿಂದ ಭೂಮಿಗೆ ಇಳಿದರು. ॥16॥ ಈ ಪ್ರಕಾರ ವಾನರರು ಪೀಡಿಸುತ್ತಿರುವಾಗ ಶುಕನು ಕೂಗಿ
ಕೊಂಡನು - ರಘುನಂದನ! ರಾಜರು ದೂತರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ವಾನರರನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ತಡೆಯಿರಿ. ಒಡೆಯನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು, ತನ್ನ ಮತವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿದ ದೂತನು ಹೇಳದಿರುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದ ಅಪರಾಧಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನೇ ವಧೆಗೆ ಯೋಗ್ಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ॥17-18॥ ಶುಕನ ಮಾತು ಮತ್ತು ವಿಲಾಪವನ್ನು ಕೇಳಿ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನು ಅವನನ್ನು ಹೊಡೆಯುತ್ತಿರುವ ಮುಖ್ಯ ವಾನರರನ್ನು ಕರೆದು - ‘ಇವನನ್ನು ಹೊಡೆಯದಿರಿ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ॥19॥ ಆಗ ಶುಕನ ರೆಕ್ಕೆಗಳ ಭಾರ ಸ್ವಲ್ಪ ಕಡಿಮೆಯಾಗಿತ್ತು. (ಏಕೆಂದರೆ ವಾನರರು ಅವನ್ನು ಕಿತ್ತುಬಿಟ್ಟಿದ್ದರು.) ಮತ್ತೆ ಅವನಿಗೆ ಅಭಯ ಕೊಟ್ಟ ಮೇಲೆ ಶುಕನು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ನಿಂತು ಪುನಃ ಹೇಳಿದನು - ॥20॥ ಮಹಾಬಲ ಮತ್ತು ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಶಕ್ತಿಶಾಲಿ ಸುಗ್ರೀವನೇ! ಸಮಸ್ತ ಲೋಕಗಳನ್ನು ಅಳುವಂತೆ ಮಾಡುವ ರಾವಣನಿಗೆ ನಿನ್ನ ಕಡೆಯಿಂದ ಯಾವ ಉತ್ತರವನ್ನು ಕೊಡಲು ಬಯಸುತ್ತಿರುವೆ? ॥21॥

ಶುಕನು ಈ ಪ್ರಕಾರ ಕೇಳಿದಾಗ ಕಪಿಶಿರೋಮಣಿ ಮಹಾಬಲೀ ಉದಾರಚೇತಾ ವಾನರರಾಜ ಸುಗ್ರೀವನು ಆ ನಿಶಾಚರ ದೂತನಲ್ಲಿ ಹಾಗೆ ಸ್ಪಷ್ಟ ಹಾಗೂ ನಿಶ್ಚಲ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು - ॥ 22 ॥ (ದೂತನೇ! ನೀನು ರಾವಣನಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳು-) ವಧೆಗೆ ಯೋಗ್ಯ ದಶಾನನನೇ! ನೀನು ನನ್ನ ಮಿತ್ರನೂ ಅಲ್ಲ, ದಯಾಪಾತ್ರನೂ ಅಲ್ಲ, ನೀನು ನನಗೆ ಉಪಕಾರಿಯೂ ಅಲ್ಲ, ನನ್ನ ಪ್ರಿಯವ್ಯಕ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ ಯಾರೂ ಅಲ್ಲ. ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನ ಶತ್ರು ಆಗಿರುವೆ, ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ತನ್ನ ನೆಂಟರಿಷ್ಟರಿಂದ ಸಹಿತ ನೀನು ವಾಲಿಯಂತೆ ನನಗೆ ವಧ್ಯನಾಗಿರುವೆ. ॥ 23 ॥ ನಿಶಾಚರ ರಾಜನೇ ! ನಿನ್ನ ಪುತ್ರರು, ಬಂಧು-ಕುಟುಂಬಿಗಳ ಸಹಿತ ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ಸಂಹರಿಸುವೆನು ಹಾಗೂ ಭಾರೀ ದೊಡ್ಡ ಸೈನ್ಯದೊಂದಿಗೆ ಬಂದು ಸಮಸ್ತ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಭಸ್ಮಮಾಡಿಬಿಡುವೆನು. ॥24॥ ಮೂರ್ಖರಾವಣನೇ! ಇಂದ್ರಾದಿ ಸಮಸ್ತ ದೇವತೆಗಳು ನಿನ್ನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಿದರೂ ಶ್ರೀರಘುನಾಥನ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಈಗ ನೀನು ಬದುಕಿರಲಾರೆ. ನೀನು ಅಂತರ್ಧಾನವಾಗು, ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ಹೋಗು, ಪಾತಾಳದಲ್ಲಿ ನುಗ್ಗಿಕುಳಿತುಕೋ, ಅಥವಾ ಮಹಾದೇವನ ಚರಣಾರವಿಂದಗಳನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸು; ಆದರೂ ನಿನ್ನ ಸಹೋದರರೊಂದಿಗೆ ನೀನು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ಕೈಯಿಂದ ಸತ್ತುಹೋಗುವೆ. ॥25॥ ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಪಿಶಾಚ, ರಾಕ್ಷಸ, ಗಂಧರ್ವ, ಅಸುರ ಇವರಲ್ಲಿ ಯಾರೂ ನಿನ್ನನ್ನ ರಕ್ಷಿಸಬಲ್ಲವರು ನನಗೆ ಕಂಡುಬರುವುದಿಲ್ಲ. ॥26॥ ಮುದುಕನಾದ ಗೃದ್ಧರಾಜ ಜಟಾಯುವನ್ನು ನೀನು ಏಕೆ ಕೊಂದೆ? ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಬಲವಿದ್ದಿದ್ದರೆ ಶ್ರೀರಾಮ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಬಳಿಯಿಂದ ನೀನು ವಿಶಾಲಲೋಚನೆ ಸೀತೆಯನ್ನು ಏಕೆ ಅಪಹರಿಸಲಿಲ್ಲ? ನೀನು ಸೀತೆಯನ್ನು ಕೊಂಡುಹೋಗಿ ತನ್ನ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಬಂದಿರುವ ವಿಪತ್ತನ್ನು ಏಕೆ ತಿಳಿಯುತ್ತಿಲ್ಲ? ॥27॥ ರಘುಕುಲ ತಿಲಕ ಶ್ರೀರಾಮನು ಮಹಾಬಲೀ, ಮಹಾತ್ಮಾ ಮತ್ತು ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ದುರ್ಜಯನಾಗಿರುವುದನ್ನು ನೀನು ಇಷ್ಟರವರೆಗೆ ಅರಿಯದಾದೆ (ನೀನು ಅಡಗಿಕೊಂಡು ಸೀತೆಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದೆ, ಆದರೆ) ಅವನು ನಿನಗೆ ಎದುರಾಗಿ ನಿನ್ನ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಅಪಹರಿಸುವನು. ॥28॥ ಅನಂತರ ವಾನರ ಶಿರೋಮಣಿ ವಾಲಿಕುಮಾರ ಅಂಗದನು ಹೇಳಿದನು- ಮಹಾರಾಜನೇ! ನನಗಾದರೋ ಇವನು ದೂತನಂತೆ ಕಾಣದೆ ಗುಪ್ತಚರನಂತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಇವನು ಇಲ್ಲಿ ನಿಂತುಕೊಂಡೇ ನಿನ್ನ ಎಲ್ಲ ಸೈನ್ಯದ ಪೂರ್ಣ ಬಲಾ-ಬಲವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡಿರುವನು. ಆದುದರಿಂದ ಲಂಕೆಗೆ ಹೋಗದಂತೆ ಇವನನ್ನು ಇಲ್ಲಿಯೇ ಬಂಧನದಲ್ಲಿಡುವುದು ನನಗೆ ಉಚಿತವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ॥29-30॥ ಮತ್ತೆ ರಾಜಾ ಸುಗ್ರೀವನ ಆದೇಶ ದಂತೆ ವಾನರರು ನೆಗೆದು ಅವನನ್ನು ಹಿಡಿದು ಕಟ್ಟಿಹಾಕಿದರು. ಆ ಬಡಪಾಯಿ ಅನಾಥನಂತೆ ವಿಲಾಪಿಸತೊಡಗಿದನು. ॥31॥

ಆ ಪ್ರಚಂಡ ವಾನರರಿಂದ ಪೀಡಿತನಾದ ಶುಕನು ದಶರಥನಂದನ ಮಹಾತ್ಮಾ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಜೋರಾಗಿ ಕೂಗಿ ಹೇಳಿದನು - ಪ್ರಭೋ! ಬಲವಂತವಾಗಿ ನನ್ನ ರೆಕ್ಕೆಗಳನ್ನು ಕಿತ್ತರು, ಕಣ್ಣು ಒಡೆದು ಹಾಕಿದರು. ಇಂದು ನಾನು ಪ್ರಾಣ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿದರೆ- ನಾನು ಹುಟ್ಟಿದ ರಾತ್ರಿಯಿಂದ ಸಾಯುವ ರಾತ್ರಿಯವರೆಗೆ ನಾನು ಮಾಡಿದ ಪಾಪಗಳೆಲ್ಲವನ್ನೂ ನೀನೇ ಭರಿಸಬೇಕಾಗುವುದು. ॥32-33॥ ಆಗ ಅವನ ಆ ವಿಲಾಪವನ್ನು ಕೇಳಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ಅವನನ್ನು ವಧಿಸಲು ಬಿಡಲಿಲ್ಲ. ಅವನು ವಾನರರಲ್ಲಿ ಇವನನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಬಿಡಿ. ಇವನು ದೂತನಾಗಿಯೇ ಬಂದಿರುವನು ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ॥ 34 ॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಇಪ್ಪತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥20॥

ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದನೆಯ ಸರ್ಗ

ಶ್ರೀರಾಮನು ಸಮುದ್ರತೀರದಲ್ಲಿ ದರ್ಭೆಹಾಸಿ ಮೂರು ದಿನ ಪ್ರಾಯೋಪವೇಶ ಮಾಡಿದರೂ ಸಮುದ್ರನ ದರ್ಶನವಾಗದಿದ್ದಾಗ ಕುಪಿತನಾಗಿ ಅವನ ಮೇಲೆ ಬಾಣಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಿದುದು

ಅನಂತರ ಶ್ರೀರಘುನಾಥನು ಸಮುದ್ರತೀರದಲ್ಲಿ ದರ್ಭೆಗಳನ್ನು ಹಾಸಿಕೊಂಡು ಮಹಾಸಾಗರದ ಎದುರಿಗೆ ಕೈಮುಗಿದು ಪೂರ್ವಾಭಿಮುಖವಾಗಿ ಮಲಗಿಬಿಟ್ಟನು. ॥1॥ ಆಗ ಶತ್ರುಸೂದನ ಶ್ರೀರಾಮನು ಸರ್ಪದಂತಹ ಕೋಮಲ ಮತ್ತು ವನವಾಸದ ಮೊದಲು ಬಂಗಾರದ ಸುಂದರ ಒಡವೆಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾಗಿದ್ದ ತನ್ನ ಬಲತೊಳನ್ನು ದಿಂಬಾಗಿಸಿದ್ದನು. ॥2॥ ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಇರುವಾಗ ಮಣಿ ಮತ್ತು ಸುವರ್ಣದ ಕೇಯೂರ ಹಾಗೂ ಮುತ್ತಿನ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಒಡವೆಗಳಿಂದ ವಿಭೂಷಿತ ವಾದ ಆ ತೋಳನ್ನು ಪರಮೋತ್ತಮ ನಾರಿಯರು ತಮ್ಮ ಕರಕಮಲಗಳಿಂದ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿಸುವಾಗ ಅಲಂಕರಿಸುವ ಸಮಯ ಅನೇಕಬಾರಿ ಸವರುತ್ತಾ, ಒತ್ತುತ್ತಿದ್ದರು. ॥3॥ ಮೊದಲಿಗೆ ಚಂದನ ಮತ್ತು ಅಗರುಗಳಿಂದ ಆ ಬಾಹುವಿನ ಸೇವೆಯಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಪ್ರಾತಃಕಾಲದ ಸೂರ್ಯನಂತಹ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ, ರಕ್ತಚಂದನವು ಅದರ ಶೋಭೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ॥4॥

ಸೀತಾಪಹರಣದ ಮೊದಲು ಶಯನಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಶಿರವು ಆ ಬಾಹುವನ್ನು ಅಲಂಕರಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಶ್ವೇತ ಶಯ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತ ಹಾಗೂ ಕೆಂಪು ಚಂದನದಿಂದ ಚರ್ಚಿತವಾದ ಆ ಬಾಹುವು ಗಂಗಾಜಲದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ತಕ್ಷಕನ* ಶರೀರದಂತೆ ಸುಶೋಭಿತವಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ॥5॥ ನೇಗಿಲಿನಂತೆ ಸುದೀರ್ಘವಾಗಿದ್ದ ಆ ಬಾಹುವು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಶತ್ರುಗಳ ಶೋಕವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಸುಹೃದರಿಗೆ ಸಂತೋಷವನ್ನುಂಟುಮಾಡುತ್ತಿತ್ತು. ಸಾಗರಾಂತ ಭೂಮಂಡಲದ ರಕ್ಷಣೆಯ ಭಾರವೂ ಅವನ ಆ ಬಾಹುವನ್ನೇ ಆಶ್ರಯಿಸಿತ್ತು. ॥ 6 ॥

* ತಕ್ಷಕ ನಾಗನ ಬಣ್ಣ ಕೆಂಪು ಎಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ. (ನೋಡಿ-ಮಹಾಭಾರತ ಆದಿ-44/2-3)

ಪುನಃ ಪುನಃ ಬಿಲ್ಲಿನ ನಾಣನ್ನು ಸೆಳೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಕಾರಣ ಜಡ್ಡುಕಟ್ಟಿದ್ದ, ದೊಡ್ಡ ಪರಿಘಾಯುಧಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾದ, ಸುದೃಢವಾಗಿಯೂ ಬಲಿಷ್ಠವೂ ಆಗಿದ್ದ, ಸಾವಿರಾರು ಗೋವುಗಳನ್ನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ದಾನ ಮಾಡಿದ್ದ, ವಿಶಾಲ ಬಲದ ತೋಳನ್ನು ತಲೆದಿಂಬಾಗಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದನು. ಉದಾರತೆ ಮೊದಲಾದ ಗುಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮಹಾಬಾಹು ಶ್ರೀರಾಮನ- ‘ಇಂದು ಒಂದೋ ನಾನು ಸಮುದ್ರವನ್ನು ದಾಟಿ ಹೋಗುವೆನು, ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿಬಿಡುವೆನು’ ಎಂದು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ, ಮೌನದಿಂದ ಮನ-ವಾಣಿಯನ್ನು, ಶರೀರವನ್ನು ಸಂಯಮದಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಮಹಾಸಾಗರವನ್ನು ಒಲಿಸಿ ಕೊಳ್ಳುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಪ್ರಾಯೋಪವೇಶ ಮಾಡುತ್ತಾ ಆ ಕುಶಾಸನದಲ್ಲಿ ಮಲಗಿಬಿಟ್ಟಿದ್ದನು. ॥7-9॥ ದರ್ಭೆಗಳನ್ನು ಹಾಸಿದ್ದ ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ ಮಲಗಿ, ನಿಯಮಾನುಸಾರ ಅಪ್ರಮತ್ತನಾಗಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ಹೀಗೆ ಮೂರು ರಾತ್ರೆಗಳನ್ನು ಕಳೆದನು. ॥ 10 ॥ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಆಗ ಅಲ್ಲಿ ಮೂರು ರಾತ್ರೆಗಳನ್ನು ಮಲಗಿದ್ದು ನೀತಿಜ್ಞ, ಧರ್ಮವತ್ಸಲ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಸರಿತೆಗಳ ಸ್ವಾಮಿ ಸಮುದ್ರದ ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ಇದ್ದನು; ಆದರೂ ನಿಯಮ ಪೂರ್ವಕವಾಗಿದ್ದ ಶ್ರೀರಾಮನಿಂದ ಯಥೋಚಿತ ಪೂಜೆ - ಸತ್ಕಾರ ಪಡೆದರೂ ಆ ಮಂದಮತಿ ಮಹಾಸಾಗರನು ತನ್ನ ಅಧಿದೈವಿಕ ರೂಪವನ್ನು ತೋರಿಸಲಿಲ್ಲ-ಅವನು ರಾಮನ ಮುಂದೆ ಪ್ರಕಟನಾಗಲಿಲ್ಲ. ॥11-12॥ ಕೆಂಪಾಗಿದ್ದ ಕಡೆಗಣ್ಣಿನ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನು ಸಮುದ್ರದ ಮೇಲೆ ಕುಪಿತನಾಗಿ, ಬಳಿಯಲ್ಲೇ ನಿಂತಿದ್ದ ಶುಭಲಕ್ಷಣಯುಕ್ತ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ನುಡಿದನು- ॥ 13 ॥

ಸಮುದ್ರನಿಗೆ ತನ್ನ ಕುರಿತಾದ ಭಾರೀ ಅಹಂಕಾರವಿದೆ. ಅದರಿಂದ ಅವನು ಸ್ವತಃ ನನ್ನ ಮುಂದೆ ಪ್ರಕಟನಾಗುತ್ತಿಲ್ಲ. ಶಾಂತಿ, ಕ್ಷಮೆ, ಸರಳತೆ ಮತ್ತು ಮಧುರಭಾಷಣ ಇವು ಸತ್ಪುರುಷರ ಗುಣಗಳನ್ನು, ಗುಣಾಹೀನ ಕುರಿತು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದರ ಪರಿಣಾಮ ಅವರು ಆ ಗುಣೀ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಅಸಮರ್ಥರೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ. ॥14॥ ತನ್ನನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸಿಕೊಳ್ಳುವವ, ದುಷ್ಟ, ಧೃಷ್ಟ, ಎಲ್ಲೆಡೆ ಆಕ್ರಮಣ ಮಾಡುವವ, ಒಳ್ಳೆಯವರು, ಕೆಟ್ಟವರು ಹೀಗೆ ಎಲ್ಲ ಜನರಿಗೆ ಕಠೋರವಾಗಿ ದಂಡಿಸುವ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಎಲ್ಲರೂ ಸತ್ಕರಿಸುತ್ತಾರೆ ॥15॥ ಲಕ್ಷ್ಮಣಾ! ಸಾಮನೀತಿ (ಶಾಂತಿ)ಯಿಂದ ಈ ಲೋಕ ದಲ್ಲಿ ಕೀರ್ತಿ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಯಶವೂ ಸಿಗಲಾರದು ಹಾಗೂ ಸಂಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ವಿಜಯವೂ ಸಿಗಲಾರದು. ॥16॥ ಸುಮಿತ್ರಾನಂದನ! ಇಂದು ನನ್ನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಪುಡಿ ಪುಡಿಯಾಗಿ ಮೊಸಳೆ - ಮೀನುಗಳು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಓಡತೊಡಗುವರು ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಹೆಣಗಳಿಂದ ಈ ಮಕರಾಲಯ (ಸಮುದ್ರ)ದ ಜಲವು ತುಂಬಿಹೋಗುವ ದೃಶ್ಯವನ್ನು ನೀನು ಕಣ್ಣಾರೆ ನೋಡುವೆ. ॥17॥ ಲಕ್ಷ್ಮಣ! ಇಲ್ಲಿ ನೀರಿನಲ್ಲಿರುವ ಹಾವುಗಳ ಶರೀರಗಳು, ಮೀನುಗಳು ವಿಶಾಲಕಾಯಗಳು, ನೀರಾನೆಗಳು ಸೊಂಡಲುಗಳು ಹೇಗೆ ನಾನು ತುಂಡು ತುಂಡಾಗಿಸುವೆ ಎಂಬುದನ್ನು ನೀನು ನೋಡು. ॥18॥ ಇಂದು ಮಹಾಯುದ್ಧವನ್ನು ಸಾರಿ ಶಂಖ-ಚಿಪ್ಪುಗಳ ಹುಳಗಳ ಸಮುದಾಯ ಹಾಗೂ ಮೀನು ಮೊಸಳೆಗಳ ಸಹಿತ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ನಾನು ಈಗಲೇ ಒಣಗಿಸಿ ಬಿಡುವೆನು. ॥19॥ ಮೊಸಳೆಗಳ ನಿವಾಸವಾದ ಈ ಸಮುದ್ರವು ಕ್ಷಮಾಯುಕ್ತ ನನ್ನನ್ನು ನೋಡಿ ಇವನು ಅಸಮರ್ಥನೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಇಂತಹ ಮೂರ್ಖನ ಕುರಿತು ಗೈದ ಕ್ಷಮೆಗೆ ಧಿಕ್ಕಾರವಿರಲಿ. ॥20॥ ಸಮಿತ್ರಾ ನಂದನ! ಸಾಮನೀತಿಯನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದ್ದ ರಿಂದ ಈ ಸಮುದ್ರವು ತನ್ನ ರೂಪವನ್ನು ನನ್ನ ಮುಂದೆ ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಧನುಷ್ಯ ಮತ್ತು ವಿಷಧರ ಸರ್ಪದಂತಿರುವ ಬಾಣಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಬಾ. ನಾನು ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಒಣಗಿಸಿಬಿಡುವೆನು; ಮತ್ತೆ ವಾನರರು ನಡೆದುಕೊಂಡೇ ಲಂಕೆಗೆ ಹೋಗಲಿ. ॥21-22॥ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಅಕ್ಷೋಭ್ಯವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ಇಂದು ಕುಪಿತನಾಗಿ ನಾನು ಇದನ್ನು ವಿಕ್ಷುಬ್ಧಗೊಳಿಸುವೆನು. ಇದರಲ್ಲಿ ಸಾವಿರಾರು ತರಂಗಗಳು ಏಳುತ್ತಿವೆ. ಹೀಗಿದ್ದರೂ ಇದು ಸದಾಕಾಲ ತನ್ನ ಮೇರೆಯೊಳಗೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ನಾನು ಬಾಣಬಿಟ್ಟು ಇದರ ಮೇರೆಯನ್ನು ನಾಶಗೊಳಿಸುವೆನು. ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ದಾನವರು ತುಂಬಿರುವ ಈ ಮಹಾಸಾಗರವನ್ನು ಅಲ್ಲೋಲ ಕಲ್ಲೋಲವಾಗಿಸಿಬಿಡುತ್ತೇನೆ. ॥23-24॥ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ದುರ್ಧರ್ಷ ವೀರ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಧನುಸ್ಸನ್ನೆತ್ತಿಕೊಂಡನು. ಅವನು ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಕಣ್ಣರಳಿಸಿ ಪ್ರಯಳಾಗ್ನಿಯಂತೆ ಪ್ರಜ್ವಲಿತನಾದನು. ॥ 25 ॥

ಅವನು ತನ್ನ ಭಯಂಕರ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಬಗ್ಗಿಸಿ ನಾಣನ್ನು ಏರಿಸಿದನು ಮತ್ತು ಅದರ ಟಂಕಾರದಿಂದ ಜಗತ್ತನ್ನೇ ನಡುಗಿಸುತ್ತಾ ಇಂದ್ರನು ಅನೇಕ ವಜ್ರಗಳನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದಂತೆ ದೊಡ್ಡ ಭಯಂಕರವಾದ ಬಾಣವನ್ನು ಬಿಟ್ಟನು. ॥ 26 ॥ ತೇಜದಿಂದ ಪ್ರಜ್ವಲಿತವಾದ ಆ ಮಹಾವೇಗಶಾಲೀ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಬಾಣವು ಸಮುದ್ರದ ನೀರಿನೊಳಗೆ ನುಗ್ಗಿತು. ಅಲ್ಲಿ ಇರುವ ಸರ್ಪಗಳು ಭಯದಿಂದ ನಡುಗಿಹೋದವು. ॥27॥ ಮಿನುಗಳು ಮತ್ತು ಮೊಸಳೆಗಳ ಸಹಿತ ಮಹಾಸಾಗರದ ಜಲದ ವೇಗ ಅತ್ಯಂತ ಭಯಂಕರವಾಗಿ, ಅಲ್ಲಿ ಚಂಡಮಾರುತದ ಕೋಲಾಹಲ ಉಂಟಾಯಿತು. ॥ 28 ॥ ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ತರಂಗಗಳಿಂದ ಇಡೀ ಸಮುದ್ರವು ವ್ಯಾಪ್ತವಾಯಿತು. ಶಂಖಗಳು ಮತ್ತು ಚಿಪ್ಪುಗಳು ನೀರಿನ ಮೇಲೆ ತೇಲಿದವು. ಅಲ್ಲಿ ಹೊಗೆ ಏಳತೊಡಗಿತು. ಇಡೀ ಮಹಾಸಾಗರದಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ತೆರೆಗಳು ಸುತ್ತತೊಡಗಿದವು. ॥29॥ ಹೊಳೆಯುವ ಹೆಡೆಗಳು ಮತ್ತು ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ ಸರ್ಪಗಳು ವ್ಯಥಿತವಾದವು. ಪಾತಾಳದಲ್ಲಿರುವ ಮಹಾಪರಾಕ್ರಮಿ ದಾನವರೂ ಕೂಡ ವ್ಯಾಕುಲರಾದರು. ॥30॥ ವಿಂಧ್ಯಾಚಲ ಮತ್ತು ಮಂದರಾಚಲದಂತೆ ಸಮುದ್ರದ ಸಾವಿರಾರು ವಿಶಾಲ ತರಂಗಗಳು ಮೀನು - ಮೊಸಳೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಮೇಲೆ ಏಳ ತೊಡಗಿದವು. ॥31॥ ಸಾಗರದ ಉತ್ತಾಲ ತರಂಗಮಾಲೆಗಳು ಗರ-ಗರನೆ ಸುತ್ತತೊಡಗಿದವು. ಅಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ನಾಗಗಳು ಮತ್ತು ರಾಕ್ಷಸರು ಗಾಬರಿಗೊಂಡವು. ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ಮೊಸಳೆಗಳು ಮೇಲಕ್ಕೇಳುತ್ತಾ ವರುಣನ ನಿವಾಸಭೂತ ಆ ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಭಾರೀ ಕೋಲಾಹಲ ಉಂಟಾಯಿತು. ॥32॥ ಅನಂತರ ಶ್ರೀರಘುನಾಥನು ರೋಷದಿಂದ ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಡುತ್ತಾ ತನ್ನ ಭಯಂಕರ ವೇಗಶಾಲಿ ಅನುಪಮ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಪುನಃ ಸೆಳೆಯತೊಡಗಿದನು. ಇದನ್ನು ನೋಡಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಹಾರಿ ಅವನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ‘ಸಾಕು, ಸಾಕು, ಇನ್ನು ಬೇಡ-ಇನ್ನು ಬೇಡ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾ ಅವನು ರಾಮನ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡನು.
॥ 33 ॥ ಮತ್ತೆ ಹೇಳಿದನು - ಅಣ್ಣಾ! ನೀನು ವೀರಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿರುವೆ. ಈ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ನಾಶಮಾಡದೆಯೂ ನಿಮ್ಮ ಕಾರ್ಯ ನೆರವೇರುವುದು. ಈಗ ನೀವು ದೀರ್ಘಕಾಲದವರೆಗೆ ಉಪಯೋಗಿಯಾದ ಯಾವು ದಾದರೂ ಒಳ್ಳೆಯ ಉಪಾಯವನ್ನು ನೋಡು, ಯಾವುದಾದರೂ ಉತ್ತಮ ಯುಕ್ತಿ ಯೋಚಿಸಿರಿ. ॥ 34 ॥

ಅದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅಂತರಿಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಅವ್ಯಕ್ತರೂಪದಿಂದ ಸ್ಥಿತ ಮಹರ್ಷಿಗಳು ಮತ್ತು ದೇವರ್ಷಿಗಳೂ ಕೂಡ ‘ಅಯ್ಯೋ! ಇದು ದೊಡ್ಡ ಕಷ್ಟದ ಮಾತಾಗಿದೆ’ ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾ ‘ಈಗಬೇಡ-ಈಗಬೇಡ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಜೋರಾಗಿ ಹಾಹಾಕಾರ ಮಾಡಿದರು. ॥ 35 ॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥21॥

ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡನೆಯ ಸರ್ಗ

ಸಮುದ್ರರಾಜನ ಸಲಹೆಯಂತೆ ನಲನಿಂದ ಸಮುದ್ರದ ಮೇಲೆ ನೂರು ಯೋಜನಗಳ ಉದ್ದದ ಸೇತುವೆಯ ನಿರ್ಮಾಣ, ಅದರ ಮೂಲಕ ಶ್ರೀರಾಮನೇ ಮೊದಲಾದವರು ಸಮುದ್ರವನ್ನು ದಾಟಿ ಆಚೆಯ ದಡದಲ್ಲಿ ಬೀಡುಬಿಟ್ಟದು

ಆಗ ರಘುಕುಲತಿಲಕ ಶ್ರೀರಾಮನು ಸಮುದ್ರನಲ್ಲಿ ಕಠೋರ ಶಬ್ದಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು- ಮಹಾಸಾಗರವೇ! ಇಂದು ನಿನ್ನನ್ನು ಪಾತಾಳ ಸಹಿತ ನಿನ್ನನ್ನು ಒಣಗಿಸಿ ಬಿಡುವೆನು. ॥1॥ ಸಾಗರನೇ! ನನ್ನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ನಿನ್ನ ಎಲ್ಲ ಜಲರಾಶಿಯು ಸುಟ್ಟು ಹೋಗಿ ನೀನು ಒಣಗಿ ಹೋಗುವೆ. ನಿನ್ನೊಳಗೆ ವಾಸಿಸುವ ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳು ನಾಶವಾಗಿ ಹೋಗುವುದು. ಆ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ನೀರಿನ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ವಿಶಾಲ ಮರಳರಾಶಿಯು ತುಂಬಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ॥2॥ ಸಮುದ್ರವೇ! ಧನುಸ್ಸಿನಿಂದ ನಾನು ಮಾಡಿದ ಬಾಣದ ಮಳೆಯಿಂದ ಇಂತಹ ಸ್ಥಿತಿ ಉಂಟಾದಾಗ ವಾನರರು ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಿಂದಲೇ ಆಚೆಯ ದಡವನ್ನು ಸೇರುವರು. ॥ 3 ॥ ದಾನವರ ನಿವಾಸ ಸ್ಥಾನವೇ! ನೀನು ಕೇವಲ ನಾಲ್ಕು ಕಡೆಗಳಿಂದ ಹರಿದು ಬಂದ ಜಲರಾಶಿಯನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸುವೆ. ನಿನಗೆ ನನ್ನ ಬಲ-ಪರಾಕ್ರಮದ ಅರಿವಿಲ್ಲ. ಆದರೂ ಈ ಉಪೇಕ್ಷೆಯಿಂದಾಗಿ ನಿನಗೆ ಭಾರೀ ಸಂತಾಪ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುವುದೆಂದು ನೆನಪಿಡು. ॥4॥ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಮಹಾಬಲಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ಬ್ರಹ್ಮದಂಡದಂತಹ ಒಂದು ಭಯಂಕರ ಬಾಣವನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರದಿಂದ ಅಭಿಮಂತ್ರಿಸಿ ತನ್ನ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಧನುಸ್ಸಿಗೆ ಹೂಡಿದನು. ॥5॥ ಶ್ರೀರಘುನಾಥನು ಕೂಡಲೇ ಆ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಸೆಳೆಯುತ್ತಲೇ ಭೂಮಿ-ಆಕಾಶಗಳು ಸೀಳಿ ಹೋಗುವವೋ ಎಂಬಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು. ಪರ್ವತಗಳು ನಡುಗಿದವು. ॥6॥ ಪ್ರಪಂಚದ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಅಂಧಕಾರ ಆವರಿಸಿತು. ಯಾವ ದಿಕ್ಕಿನ ಜ್ಞಾನವೂ ಉಳಿಯಲಿಲ್ಲ. ನದಿಗಳೂ, ಸರೋವರಗಳೂ ಅಲ್ಲೋಲಕಲ್ಲೋಲವಾದುವು. ॥7॥ ಸೂರ್ಯ-ಚಂದ್ರರು ನಕ್ಷತ್ರಗಳೊಂದಿಗೆ ಅಡ್ಡಡ್ಡವಾಗಿ ಸಂಚರಿಸ ತೊಡಗಿದವು. ಸೂರ್ಯ ಕಿರಣಗಳಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಿತವಾಗಿದ್ದರೂ ಆಕಾಶವು ಅಂಧಕಾರದಿಂದ ತುಂಬಿಹೋಯಿತು. ॥8॥ ಆಗ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ನೂರಾರು ಉಲ್ಕೆಗಳು ಪ್ರಜ್ವಲಿತವಾಗಿ ಅದನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಿಸತೊಡಗಿದವು. ಅಂತರಿಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಘೋರ ಶಬ್ದದೊಂದಿಗೆ ಸಿಡಿಲುಗಳು ಬಡಿಯತೊಡಗಿತು. ॥9॥ ಪರಿವಹವೇ ಮೊದಲಾದ ವಾಯು ಸಮೂಹಗಳು ವೇಗವಾಗಿ ಬೀಸತೊಡಗಿದವು. ಅವು ಮೋಡಗಳನ್ನು ಚೆಲ್ಲಾಪಿಲ್ಲಿಯಾಗಿಸಿ, ಪದೇಪದೇ ಮರಗಗಳನ್ನು ಮುರಿದು, ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ಪರ್ವತಗಳಿಗೆ ಢಿಕ್ಕಿಹೊಡೆದು, ಪರ್ವತ ಶಿಖರಗಳನ್ನು ಕೆಡಹಿ ಬೀಳಿಸತೊಡಗಿತು. ॥10॥ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಮಹಾವೇಗಶಾಲೀ ವಿಶಾಲ ಸಿಡಿಲಿನ ಭಾರೀ ಶಬ್ದದಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದ ಮೇಘಗಳು ಪರಸ್ಪರ ಸಂಘರ್ಷಿಸಿ ವೈದ್ಯುತಾಗ್ನಿಯನ್ನು ಸುರಿಯತೊಡಗಿತು. ಕಂಡುಬರುವ ಅದೃಶ್ಯವಾಗಿದ್ದ ಪ್ರಾಣಿಗಳೆಲ್ಲವೂ ಆ ಸಿಡಿಲಿನ ಶಬ್ದಕ್ಕೆ ಅನುರೂಪವಾಗಿ ಭಯಂಕರ ಶಬ್ದ ಮಾಡತೊಡಗಿದವು. ॥11-12॥ ಆ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟೋ ಸೊರಗಿ, ಸೊಪ್ಪಾಗಿ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಮಲಗಿಬಿಟ್ಟವು. ಎಷ್ಟೋ ಭಯದಿಂದ ಉದ್ವಿಗ್ನರಾದವು. ಕೆಲವುಗಳು ವ್ಯಥೆಯಿಂದ ಕಳವಳಗೊಂಡವು. ಎಷ್ಟೋ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಭಯಗೊಂಡು ಜಡದಂತಾದುವು. ॥13॥ ಸಮುದ್ರವು ತನ್ನೊಳಗೆ ಇರುವ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಂದ, ತರಂಗಗಳಿಂದ, ಸರ್ಪಗಳಿಂದ, ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಭಯಂಕರ ವೇಗದಿಂದ ಪ್ರಳಯಕಾಲ ಬಾರದಿದ್ದರೂ ತೀವ್ರಗತಿಯಿಂದ ತನ್ನ ಎಲ್ಲೆಯನ್ನು ದಾಟಿ ಒಂದೊಂದು ಯೋಜನ ದೂರಕ್ಕೆ ಉಕ್ಕೇರಿತು. ॥14-15॥ ಈ ಪ್ರಕಾರ ನದ-ನದಿಗಳ ಒಡೆಯ ಆ ಉದ್ಧಟ ಸಮುದ್ರವು ಮೇರೆ ಮೀರಿ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದರೂ ಶತ್ರುಸೂದನ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ತನ್ನ ಸ್ಥಾನದಿಂದ ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಲಿಲ್ಲ. ॥16॥ ಆಗ ಸಮುದ್ರದ ಮಧ್ಯದಿಂದ ಮಹಾಶೈಲ ಮೇರುಪರ್ವತ ಅಂಗಭೂತ ಉದಯಾಚಲದಿಂದ ಸೂರ್ಯನು ಉದಯಿಸುವಂತೆ ಸಾಗರನು ಮೂರ್ತಿಭವಿಸಿ ಪ್ರಕಟನಾದನು. ॥17॥ ಹೆಳೆಯುತ್ತಿರ ಹೆಡೆಗಳುಳ್ಳ ಸರ್ಪಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಮುದ್ರದ ದರ್ಶನವಾಯಿತು. ಅವನ ವರ್ಣಸಿಗ್ಧ ವೈಡೂರ್ಯದಂತೆ ಶ್ಯಾಮಲವಾಗಿತ್ತು. ಅವನು ಜಾಂಬೂನದ ಸ್ವರ್ಣಾಭರಣಗಳನ್ನು ತೊಟ್ಟಿದ್ದನು. ॥18॥ ಕೆಂಪು ಬಣ್ಣದ ಹೂವಿನ ಮಾಲೆಯನ್ನು ಕೆಂಪಾದ ವಸ್ತ್ರವನ್ನು ಅವನು ಧರಿಸಿದ್ದನು. ಅವನ ನೇತ್ರಗಳು ಅರಳಿದ ತಾವರೆಯಂತೆ ಸುಂದರವಾಗಿದ್ದವು. ಅವನು ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದ ಪುಷ್ಪಗಳಿಂದ ಮಾಡಿದ ದಿವ್ಯಪುಷ್ಪಮಾಲೆಯನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದನು. ॥19॥ ಸುವರ್ಣ ಮಯವಾದ ಮತ್ತು ಪುಟಕ್ಕಿಟ್ಟ ಚಿನ್ನದಿಂದ ಮಾಡಿದ ಆಭರಣಗಳಿಂದ ಸಮಲಂಕೃತವಾಗಿದ್ದನು. ತನ್ನಲ್ಲಿಯೇ ಹುಟ್ಟಿದ ರತ್ನಗಳ ಉತ್ತಮ ಆಭೂಷಣಗಳಿಂದ ಭೂಷಿತನಾಗಿದ್ದನು. ॥ 20 ॥ ಸಮುದ್ರರಾಜನು ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರದ ಗೈರಿಕಾದಿ ಧಾತು ಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಹಿಮವಂತನಂತೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ತನ್ನ ವಿಶಾಲವಕ್ಷಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಕೌಸ್ತುಭಮಣಿಯಂತೆ ಒಂದು ಶ್ವೇತ ಪ್ರಭೆಯುಳ್ಳ ರತ್ನವನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದನು, ಅದು ಮುತ್ತಿನ ಹಾರದ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ॥21॥ ಮೇಘ ಮಾಲೆ ಮತ್ತು ವಾಯುವಿನಿಂದ ವ್ಯಾಪ್ತವಾದ ಚಂಚಲ ತರಂಗಗಳು ಅವನನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿದಿದ್ದವು. ಗಂಗಾ-ಸಿಂಧು ಮೊದಲಾದ ನದಿಗಳು ಅವನನ್ನು ಆವರಿಸಿ ನಿಂತಿದ್ದರು. ॥22॥ ಅವನೊಳಗೆ ಇರುವ ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ಮೊಸಳೆಗಳು ಭ್ರಾಂತ ರಾಗಿದ್ದವು. ನಾಗ ಮತ್ತು ರಾಕ್ಷಸರು ಗಾಬರಿಗೊಂಡಿದ್ದರು. ದೇವತೆಗಳಂತೆ ಸುಂದರ ರೂಪಧರಿಸಿ ಬಂದಿರುವ ವಿಭಿನ್ನ ರೂಪವುಳ್ಳ ನದಿಗಳೊಂದಿಗೆ, ಶಕ್ತಿಶಾಲಿ ನದೀಪತಿ ಸಮುದ್ರರಾಜನು ಧನುರ್ಧರ ಶ್ರೀರಘುನಾಥನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು ಕೈಮುಗಿದುಕೊಂಡು ನುಡಿದನು. ॥23-25॥ ಸೌಮ್ಯ ರಘುನಂದನ! ಪೃಥಿವಿ, ವಾಯು, ಆಕಾಶ, ಜಲ ಮತ್ತು ತೇಜ ಇವು ಸದಾ ತನ್ನ ಸ್ವಭಾವದಲ್ಲೇ ಸ್ಥಿತವಾಗಿವೆ. ತನ್ನ ಸನಾತನ ಧರ್ಮವನ್ನು ಎಂದೂ ಬಿಡಲಿಲ್ಲ. ಸದಾ ಅದನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿಯೇ ಇರುತ್ತವೆ. ॥26॥ ಅಗಾಧ ಮತ್ತು ಆಳ ಇರುವುದೇ ನನ್ನ ಸ್ವಭಾವವಾಗಿದೆ - ಯಾರೂ ನನ್ನನ್ನು ದಾಟಲಾರರು. ನನ್ನ ಆಳ ಸಿಕ್ಕಿಬಿಟ್ಟರೆ ಈ ವಿಕಾರ ನನ್ನ ಸ್ವಭಾವದ ವ್ಯತಿಕ್ರಮವಾದೀತು. ಆದ್ದರಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ದಾಟಲು ಈ ಉಪಾಯ ತಿಳಿಸುತ್ತೇನೆ. ॥27॥ ರಾಜಕುಮಾರ! ಮೀನು-ಮೊಸಳೆಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಜಲವನ್ನು ನಾನು ಯಾವುದೇ ಕಾಮನೆಯಿಂದ, ಲೋಭದಿಂದ ಅಥವಾ ಭಯದಿಂದ ಯಾವ ರೀತಿಯಿಂದಲೂ ಸ್ತಂಭಿಸಲು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ. ॥28॥ ಶ್ರೀರಾಮಾ! ನಾನು ತಿಳಿಸುವ ಉಪಾಯದಿಂದ ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ದಾಟಿ ಹೋಗುವೆ. ಅದರಿಂದ ಮೊಸಳೆಗಳು ವಾನರರಿಗೆ ಕಷ್ಟಕೊಡಲಾರವು, ಎಲ್ಲ ಸೈನ್ಯವು ದಾಟಿ ಹೋಗುವುದು ಮತ್ತು ನನಗೂ ಖೇದವಾಗಲಾರದು. ನಾನು ಸುಲಭವಾಗಿ ಸಹಿಸಿಕೊಳ್ಳುವೆನು. ವಾನರರು ದಾಟಿ ಹೋಗಲು ಹೇಗೆ ಸೇತುವೆ ನಿರ್ಮಾಣ ವಾಗುವುದೋ ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನಾನು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುವೆನು. ॥29॥

ಆಗ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಅವನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು - ವರುಣಾಲಯನೇ! ನನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳು. ನನ್ನ ಈ ವಿಶಾಲ ಬಾಣವು ಅಮೋಘವಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ಯಾವ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಬಿಡಲಿ? ಹೇಳು. ॥ 30 ॥ ಶ್ರೀರಾಮನ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ, ಆ ಮಹಾಬಾಣವನ್ನು ನೋಡಿ ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ಮಹಾಸಾಗರನು ರಘುನಾಥನಲ್ಲಿ ಇಂತೆಂದನು- ॥ 31 ॥

ಪ್ರಭೋ! ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ನೀನು ಸರ್ವತ್ರ ವಿಖ್ಯಾತ ಹಾಗೂ ಪುಣ್ಯಾತ್ಮನಾಗಿರುವಂತೆಯೇ ನನ್ನ ಉತ್ತರದ ಕಡೆಗೆ ಧ್ರುವಕುಲ್ಯ ಎಂಬ ವಿಖ್ಯಾತವಾದ ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ಪವಿತ್ರ ದೇಶವಿದೆ. ॥32॥ ಅಲ್ಲಿ ಆಭೀರ ಮೊದಲಾದ ಜಾತಿಯ ಬಹಳಷ್ಟು ಜನರು ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ, ಅವರ ರೂಪ ಮತ್ತು ಕರ್ಮ ಭಾರೀ ಭಯಾನಕವಾಗಿದೆ. ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಪಾಪಿಗಳೂ ದರೋಡೆ ಕೋರರೂ ಆಗಿದ್ದಾರೆ. ಅವರು ನನ್ನ ಜಲವನ್ನು ಕುಡಿಯುತ್ತಾರೆ. ॥33॥ ಆ ಪಾಪಾಚಾರಿಗಳ ಸ್ಪರ್ಶ ನನಗೆ ಆಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ, ಆ ಪಾಪವನ್ನು ನಾನು ಸಹಿಸಲಾರೆನು. ಶ್ರೀರಾಮಾ! ನೀನು ನಿನ್ನ ಈ ಉತ್ತಮ ಬಾಣವನ್ನು ಅಲ್ಲಿ ಸಫಲಗೊಳಿಸು. ॥34॥

ಮಹಾಮನಾ ಸಮುದ್ರನ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಸಾಗರನು ತೋರಿಸಿದ ದೇಶಕ್ಕೆ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಆ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಜ್ವಲಿತ ಬಾಣವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದನು. ॥35॥ ಸಿಡಿಲಿನಂತೆ ತೇಜಸ್ವೀ ಆ ಬಾಣವು ಎಲ್ಲಿ ಬಿತ್ತೋ, ಆ ಸ್ಥಾನವು ಆ ಬಾಣದಿಂದಾಗಿಯೇ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ದುರ್ಗಮ ಮರುಭೂಮಿ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಯಿತು. ॥36॥ ಆಗ ಆ ಬಾಣದಿಂದ ಪೀಡಿತಳಾಗಿ ವಸುಧೆ ಆರ್ತನಾದ ಮಾಡಿದಳು. ಬಾಣದ ಏಟಿನಿಂದ ಆದ ಛಿದ್ರದಿಂದ ರಸಾತಲದ ನೀರು ಮೇಲಕ್ಕೆ ಉಕ್ಕಿ ಬರತೊಡಗಿತು. ॥37॥ ಆ ಛಿದ್ರವು ಕೆರೆಯಂತಾಗಿ ವ್ರಣವೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಯಿತು ಆ ಕೆರೆಯಿಂದ ಸದಾಕಾಲ ಹರಿಯುವ ನೀರು ಸಮುದ್ರದ ಜಲದಂತೇ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ॥ 38 ॥ ಆಗ ಅಲ್ಲಿ ಭೂಮಿಯು ಬಿರಿದ ಭಯಂಕರ ಶಬ್ದ ಕೇಳಿಬಂತು. ಆ ಬಾಣವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಅಲ್ಲಿಯ ಭೂಮಿಯ ಗರ್ಭದಲ್ಲಿರುವ ವರ್ತಮಾನ ನೀರನ್ನು ಶ್ರೀರಾಮನು ಒಣಗಿಸಿಬಿಟ್ಟನು. ॥ 39 ॥ ಅಂದಿನಿಂದ ಆ ಸ್ಥಾನವು ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಮರುಕಾಂತಾರ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದಲೇ ವಿಖ್ಯಾತವಾಯಿತು. ಮೊದಲು ಸಮುದ್ರದ ಕುಕ್ಷಿ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಒಣಗಿಸಿ ದೇವೋಪಮ ಪರಾಕ್ರಮಿ ವಿದ್ವಾನ್ ದಶರಥನಂದನ ಶ್ರೀರಾಮನು ಆ ಮರುಭೂಮಿಗೆ ಹೀಗೆ ವರವನ್ನು ಕೊಟ್ಟನು- ॥ 40-41 ॥

ಈ ಮರುಭೂಮಿಯು ಪಶುಗಳಿಗೆ ಹಿತಕಾರಿಯಾಗಲಿ. ಇಲ್ಲಿ ರೋಗಗಳು ಕಡಿಮೆಯಾಗಲಿ ಈ ಭೂಮಿಯು ಫಲ, ಮೂಲ ಮತ್ತು ರಸಗಳಿಂದ ಸಂಪನ್ನವಾಗಲೀ. ಇಲ್ಲಿ ತುಪ್ಪವೇ ಆದಿ ಜಿಡ್ಡು ಪದಾರ್ಥಗಳು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಸುಲಭವಾಗಲಿ, ಹಾಲೂ ಕೂಡ ಧಾರಾಳವಾಗಲಿ. ಇಲ್ಲಿ ಸುಗಂಧ ವ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿರಲಿ, ಅನೇಕ ರೀತಿಯ ಔಷಧಿಗಳೂ ಹುಟ್ಟಲಿ. ॥ 42 ॥ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನ ವರದಿಂದ ಆ ಮರುಪ್ರದೇಶವು ಹೀಗೆ ಅಸಂಖ್ಯಗುಣಗಳಿಂದ ಸಂಪನ್ನವಾಗಿ, ಎಲ್ಲರಿಗೆ ಮಂಗಲಕಾರಿ ಮಾರ್ಗ ಉಂಟಾಯಿತು. ॥ 43 ॥

ಆ ಕುಕ್ಷಿಸ್ಥಾನವು ದಗ್ಧವಾದಾಗ ಸರಿತೆಗಳ ಸ್ವಾಮಿ ಸಮುದ್ರವು ಸಮಸ್ತ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ಜ್ಞಾನಿ ಶ್ರೀರಘುನಾಥನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು - ॥44॥ ಸೌಮ್ಯನೇ! ನಿನ್ನ ಸೈನ್ಯದಲ್ಲಿರುವ ಕಾಂತಿಮಂತ ನಳ ಎಂಬುವನು ಸಾಕ್ಷಾತ್ ವಿಶ್ವಕರ್ಮನ ಮಗನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಇವನಿಗೆ ಇವನ ತಂದೆಯು - ‘ನೀನು ನನ್ನಂತೆಯೇ ಸಮಸ್ತ ಶಿಲ್ಪಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ನಿಪುಣನಾಗು’ ಎಂಬ ವರವನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿರುವನು. ಪ್ರಭೋ ! ನೀನೂ ಕೂಡ ಈ ವಿಶ್ವದ ಸ್ರಷ್ಟಾ ವಿಶ್ವಕರ್ಮನೇ ಆಗಿರುವೆ. ಈ ನಳನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಕುರಿತು ತುಂಬು ಪ್ರೇಮವಿದೆ. ॥ 45 ॥

ಈ ಮಹಾ ಉತ್ಸಾಹಿ ವಾನರನು ತನ್ನ ತಂದೆಯಂತೆಯೇ ಶಿಲ್ಪಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ನಿಪುಣನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಇವನು ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಸೇತುವೆ ನಿರ್ಮಿಸಲಿ. ನಾನು ಆ ಸೇತುವೆಯನ್ನು ಧರಿಸುವೆನು. ॥ 46 ॥

ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಸಮುದ್ರನು ಅದೃಶ್ಯನಾದನು. ಆಗ ವಾನರ ಶ್ರೇಷ್ಠ ನಳನು ಎದ್ದು ಮಹಾಬಲೀ ಶ್ರೀರಾಮನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು ॥47॥ ಪ್ರಭೋ! ತಂದೆಯು ಕೊಟ್ಟ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಪಡೆದು ನಾನು ಈ ವಿಸ್ತೃತ ಸಮುದ್ರದ ಮೇಲೆ ಸೇತುವೆಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುವೆನು. ಸಾಗರನು ಸರಿಯಾಗಿಯೇ ಹೇಳಿರುವನು. ॥48॥ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಅಕೃತಜ್ಞನ ಕುರಿತು ದಂಡನೀತಿಯ ಪ್ರಯೋಗವೇ ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ದೊಡ್ಡ ಅರ್ಥ ಸಾಧನೆಯಾಗಿದೆ, ಎಂಬುದೇ ನನಗೆ ವಿಶ್ವಾಸವಾಗುತ್ತಾ ಇದೆ. ಅಂತಹವರ ಕುರಿತು ಕ್ಷಮೆ, ಸಾಂತ್ವನೆ, ದಾನ ನೀತಿಯ ಪ್ರಯೋಗಕ್ಕೆ ಧಿಕ್ಕಾರವಿರಲಿ. ॥49॥ ಈ ಭಯಾನಕ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಸಗರರಾಜನ ಪುತ್ರರೇ ಬೆಳೆಸಿರುವರು. ಹೀಗಿದ್ದರೂ ಇವನು ಕೃತಜ್ಞತೆಯಿಂದಲ್ಲ, ದಂಡನೆಯ ಭಯದಿಂದಲೇ ಸೇತುಕರ್ಮ ನೋಡಲು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಇಚ್ಛಿಸಿ ಶ್ರೀರಘುನಾಥನಿಗೆ ನೆರವನ್ನು ನೀಡಿರುವನು. ॥ 50 ॥

ಮಂದರಾಚಲದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಕರ್ಮನು ನನ್ನ ತಾಯಿಗೆ-‘ದೇವಿ ! ನಿನ್ನ ಪುತ್ರನು ನನ್ನಂತೆಯೇ ಆಗುವನು’ ಎಂಬ ವರವನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿದ್ದನು. ॥51॥

ಹೀಗೆ ನಾನು ವಿಶ್ವಕರ್ಮನ ಔರಸ ಪುತ್ರನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ಶಿಲ್ಪಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಅವನಂತೆಯೇ ಆಗಿರುವೆನು. ಈ ಸಮುದ್ರವು ಇಂದು ಇವನ್ನು ಜ್ಞಾಪಿಸಿದನು. ಮಹಾಸಾಗರನು ಹೇಳಿದುದು ಸರಿಯಾಗಿಯೇ ಇದೆ. ತಾವು ಕೇಳದೆಯೇ ನಾನು ನನ್ನ ಗುಣಗಳನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಲಿಲ್ಲ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಷ್ಟರವರೆಗೆ ಸುಮ್ಮನಿದ್ದೆ. ॥52॥ ಸಮುದ್ರದ ಮೇಲೆ ಸೇತುವೆಯನ್ನು ಕಟ್ಟಲು ನಾನು ಸಮರ್ಥನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಎಲ್ಲ ವಾನರು ಇಂದೇ ಸೇತುವೆ ಕಟ್ಟಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಲಿ. ॥ 53 ॥

ಆಗ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನು ಕಳಿಸಿದ್ದರಿಂದ ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ವಾನರರು ಹರ್ಷೋತ್ಸಾಹದಿಂದ ನೆಗೆಯುತ್ತಾ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಹೋಗುತ್ತಾ ಮಹಾರಣ್ಯವನ್ನು ಹೊಕ್ಕರು. ॥ 54 ॥ ಪರ್ವತದಂತಹ ವಿಶಾಲಕಾಯ ಆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ವಾನರರು ಪರ್ವತ ಶಿಖರಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ವೃಕ್ಷಗಳನ್ನು ಕಿತ್ತು ಅವನ್ನು ಸಮುದ್ರ ತೀರಕ್ಕೆ ಎಳೆದುಕೊಂಡು ಬರುತ್ತಿದ್ದರು. ॥55॥ ಸಾಲ, ಅಶ್ವಕರ್ಣ, ಧವ, ಕುಟಜ, ಅರ್ಜುನ, ತಾಲ, ತಿಲಕ, ಬಿಲ್ವ, ಅರಳಿದ ಕಣಗಿಲೆಯ ವೃಕ್ಷ, ಮಾವು, ಅಶೋಕ ಮುಂತಾದ ಮರಗಳನ್ನು ಅವರು ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ಹಾಕಿ ತುಂಬುತ್ತಿದ್ದರು. ॥ 56-57 ॥ ಆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ವಾನರರು ಅಲ್ಲಿಯ ಮರಗಳನ್ನು ಬುಡಸಹಿತ ಕಿತ್ತು ಅಥವಾ ಮೇಲಿನಿಂದ ಮುರಿದು, ಇಂದ್ರ ಧ್ವಜದಂತೆ ಎತ್ತರವಾದ ವೃಕ್ಷಗಳನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ಬರುತ್ತಿದ್ದರು. ॥58॥ ತಾಲವೃಕ್ಷಗಳನ್ನು, ದಾಳಿಂಬೆ ಗಿಡಗಳನ್ನು, ತೆಂಗಿನ ಮರಗಳನ್ನು, ವಿಭೀತಕ-ಬಕುಳ ವೃಕ್ಷಗಳನ್ನು, ಬೇವಿನಮರ ಗಳನ್ನು ಕಿತ್ತು ಕಿತ್ತು ತಂದರು. ॥59॥ ಮಹಾಕಾಯ ಮಹಾಬಲೀ ವಾನರರು ಆನೆಯಂತಹ ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ಬಂಡೆಗಳನ್ನು, ಪರ್ವತಗಳನ್ನು ಕಿತ್ತು ಯಂತ್ರಗಳ (ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಸಾಧನೆಗಳಿಂದ) ಮೂಲಕ ಸಮುದ್ರತೀರಕ್ಕೆ ತರುತ್ತಿದ್ದರು. ॥ 60 ॥ ಶಿಲಾ ಖಂಡಗಳನ್ನು ಎಸೆದುದರಿಂದ ಸಮುದ್ರದ ನೀರು ಆಕಾಶದವರೆಗೆ ಚಿಮ್ಮಿ, ಕೆಳಗೆ ಬೀಳುತ್ತಿತ್ತು. ॥61॥ ಆ ವಾನರರು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಬಂಡೆಗಳನ್ನು ಹಾಕಿ ಸಮುದ್ರವು ಅಲ್ಲೋಲ ಕಲ್ಲೋಲವಾಯಿತು. ಇತರ ಕೆಲವು ವಾನರರು ನೂರು ಯೋಜನ ಉದ್ದದ ದಾರವನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡಿದ್ದರು. ॥62॥

ನಳನು ನದ-ನದಿಗಳ ಸ್ವಾಮಿ ಸಮುದ್ರದ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಮಹಾಸೇತುವೆಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಭಯಂಕರ ಕರ್ಮರಾದ ವಾನರರು ಒಂದಾಗಿ ಆಗ ಸೇತುವೆಯ ನಿರ್ಮಾಣ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು. ॥63॥ ಕೆಲವರು ಅಳತೆ ಗಾಗಿ ದಂಡ ಹಿಡಿದರೆ, ಕೆಲವರು ಸಾಮಗ್ರಿಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ಅಪ್ಪಣೆಯನ್ನು ಶಿರಸಾವಹಿಸಿ ಪರ್ವತಗಳಂತೆ, ಮೇಘ ಗಳಂತೆ ಕಂಡುಬರುವ ಸಾವಿರಾರು ವಾನರರು ಹುಲ್ಲು ಮತ್ತು ಕಟ್ಟಿಗೆಗಳಿಂದ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಸೇತುವೆ ಕಟ್ಟುತ್ತಿದ್ದರು. ತುದಿಯಲ್ಲಿ ಹೂವುಗಳು ಅರಳಿದ ಮರಗಳ ಮೂಲಕವೂ ಸೇತುವೆ ಕಟ್ಟುತ್ತಿದ್ದರು. ॥64-65॥ ಪರ್ವತ ಗಳಂತಹ ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ಬಂಡೆಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಪರ್ವತ ಶಿಖರಗಳನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಓಡುತ್ತಿರುವ ವಾನರರು ದಾನವರಂತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿದ್ದರು. ॥ 66 ॥ ಆಗ ಆ ಮಹಾಸಾಗರದಲ್ಲಿ ಎಸೆಯುವ ಶಿಲೆಗಳಿಂದ, ಬೆಟ್ಟಗಳಿಂದ ಭಾರೀ ಭೀಷಣ ಶಬ್ದವಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಆನೆಯಂತಹ ವಿಶಾಲಕಾಯ ವಾನರರು ಬಹಳ ಉತ್ಸಾಹದಿಂದ ಹಾಗೂ ವೇಗದಿಂದ ಕೆಲಸದಲ್ಲಿ ತೊಡಗುತ್ತಿದ್ದರು. ಮೊದಲನೆಯ ದಿನ ಅವರು ಹದಿನಾಲ್ಕು ಯೋಜನ ಉದ್ದದ ಸೇತುವೆ ಕಟ್ಟಿದರು. ॥67-68॥ ಎರಡನೆಯ ದಿವಸ ಭಯಂಕರ ಶರೀರವುಳ್ಳ ಮಹಾಬಲಿ ವಾನರರು ವೇಗವಾಗಿ ಇಪ್ಪತ್ತು ಯೋಜನ ಉದ್ದದ ಸೇತುವೆ ಕಟ್ಟಿಬಿಟ್ಟರು. ॥ 69 ॥ ಮೂರನೆಯ ದಿವಸ ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಕೆಲಸದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವ ಮಹಾಕಾಯ ಕಪಿಗಳು ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದು ಯೋಜನ ಉದ್ದದ ಸೇತುವೆ ಕಟ್ಟಿದರು. ॥ 70 ॥ ನಾಲ್ಕನೆಯ ದಿನ ಮಹಾವೇಗಶಾಲೀ ಮತ್ತು ಶೀಘ್ರಕಾರೀ ವಾನರರು ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡು ಯೋಜನ ಉದ್ದದ ಸೇತುವೆಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದರು. ॥ 71 ॥ ಐದನೆಯ ದಿವಸ ಅವಸರಪಡುತ್ತಿದ್ದ ಆ ವಾನರ ವೀರರು ಸುವೇಲ ಪರ್ವತದವರೆಗೆ ಇಪ್ಪತ್ತಮೂರುಯೋಜನ ಉದ್ದ ಸೇತುವೆ ಕಟ್ಟಿದರು. ॥72॥ ಹೀಗೆ ವಿಶ್ವಕರ್ಮನ ಬಲಿಷ್ಠ ಪುತ್ರ, ಶಾಂತಿವಂತ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠ ನಳನು ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ನೂರು ಯೋಜನ ಉದ್ದದ ಸೇತುವೆಯನ್ನು ಸಿದ್ಧಗೊಳಿಸಿದನು. ಈ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಅವನು ತನ್ನ ತಂದೆಯಂತೆಯೇ ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿಯಾಗಿದ್ದನು. ॥73॥ ಮೀನುಗಳಿಗೆ ವಾಸಸ್ಥಾನವಾದ ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ನಳನಿಂದ ನಿರ್ಮಾಣಗೊಂಡ ಆ ಸುಂದರವಾದ ಮತ್ತು ಶೋಭಾಯಮಾನವಾಗಿದ್ದ ಸೇತುವೆಯು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಸ್ವಾತೀಪಥ (ಛಾಯಾಪಥ)ದಂತೆ ಸುಶೋಭಿತವಾಗಿತ್ತು. ॥74॥ ಆಗ ಆ ಅದ್ಭುತ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ನೋಡಲು ದೇವತೆಗಳು, ಗಂಧರ್ವರು, ಸಿದ್ಧರು, ಮಹರ್ಷಿಗಳು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಬಂದು ನಿಂತುಕೊಂಡರು. ॥75॥ ಹತ್ತು ಯೋಜನ ಅಗಲ ಮತ್ತು ನೂರು ಯೋಜನ ಉದ್ದವಾದ, ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟಲು ಅತ್ಯಂತ ಕಠಿಣವಾದ ಆ ನಳಸೇತುವೆಯನ್ನು ದೇವ-ಗಂಧರ್ವ-ಸಿದ್ಧ-ಪರಮರ್ಷಿಗಳು ನೋಡಿ ವಿಸ್ಮಿತರಾದರು. ॥76॥ ವಾನರರೂ ಕೂಡ ಅತ್ತಿಂದಿತ್ತ ನೆಗೆಯುತ್ತಾ, ಕುಣಿಯುತ್ತಾ, ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಾ, ಊಹಿಸಲು ಅಸಾಧ್ಯವಾದ, ಪರಮಾದ್ಭುತವಾಗಿದ್ದ, ರೋಮಾಂಚಕರ ಸೇತುವೆಯನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳೂ ಸಮುದ್ರದ ಮೇಲೆ ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಸೇತುವೆಯನ್ನು ನೋಡಿ ಅಚ್ಚರಿಪಟ್ಟರು. ॥77॥ ಹೀಗೆ ಮಹಾಬಲಿಷ್ಠರಾದ ಪರಮೋತ್ಸಾಹೀ ಸಾವಿರಕೋಟಿ ವಾನರ ಸೈನಿಕರು ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಸೇತುವೆಯನ್ನು ಕಟ್ಟುತ್ತಲೇ ಸಮುದ್ರದ ಆಚೆಯ ದಡಕ್ಕೆ ತಲುಪಿದರು. ॥78॥ ವಿಶಾಲವಾಗಿದ್ದ, ಸುಂದರವಾಗಿ ಕಟ್ಟಿದ ಸಮತಲವಾಗಿದ್ದ, ಸುಸಂಬದ್ಧವಾಗಿದ್ದ ಆ ಮಹಾಸೇತುವೆಯು ಸಾಗರದಲ್ಲಿ ಹೆಂಗಸರ ಬೈತಲೆಯಂತೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ॥79॥ ಸೇತುವೆ ಸಿದ್ಧವಾದೊಡನೆಯೇ ಗದಾಪಾಣಿಯಾದ ವಿಭೀಷಣನು ತನ್ನ ಸಚಿವರೊಡನೆ ಸಮುದ್ರದ ಆಚೆಯ ದಡದಲ್ಲಿ ನಿಂತನು. ಶತ್ರುಗಳೇನಾದರೂ ಸೇತುವೆಯನ್ನು ಮುರಿಯಲು ಬಂದರೆ ಅವರನ್ನು ದಂಡಿಸುವುದೇ ಅವನ ಉದ್ದೇಶವಾಗಿತ್ತು. ॥ 80॥

ಬಳಿಕ ಸುಗ್ರೀವನು ಸತ್ಯಪರಾಕ್ರಮಿ ಶ್ರೀರಾಮನಲ್ಲಿ- ‘ವೀರವರನೇ! ನೀನು ಹನುಮಂತನ ಹೆಗಲೇರು, ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಅಂಗದನ ಹೆಗಲಲ್ಲಿ ಕುಳ್ಳಿರಲಿ; ಏಕೆಂದರೆ ಈ ಮಕರಾಲಯ ಸಮುದ್ರವು ಬಹಳ ಉದ್ದ-ಅಗಲವಾಗಿದೆ. ಇವರಿಬ್ಬರೂ ವಾನರರು ಆಕಾಶ ಮಾರ್ಗದಿಂದ ಹೋಗಬಲ್ಲವರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇವರಿಬ್ಬರು ನಿಮ್ಮಿಬ್ಬರನ್ನು ಹೊತ್ತುಕೊಳ್ಳುವರು. ॥81-82॥ ಹೀಗೆ ಧನುರ್ಧರ, ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು, ಸುಗ್ರೀವನೊಂದಿಗೆ ಆ ಸೈನ್ಯದ ಮುಂಭಾಗದಲ್ಲಿ ಪಯಣಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ॥83॥ ಇತರ ವಾನರರು ಸೈನ್ಯದ ನಡುವೆ ಮತ್ತು ಅಕ್ಕಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ನಡೆಯತೊಡಗಿದರು. ಎಷ್ಟೋ ವಾನರರು ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ಹಾರಿ ಈಜಿಕೊಂಡೇ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದರು. ಇತರರು ಸೇತುವೆಯ ಮೂಲಕ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದರೆ, ಕೆಲವರು ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ನೆಗೆದು ಗರುಡನಂತೆ ಹಾರಿ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದರು. ॥84-85॥ ಈ ಪ್ರಕಾರ ದಾಟುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಭಯಂಕರ ಸೈನ್ಯದ ಮಹಾಘೋಷವು ಸಮುದ್ರದ ಭಾರೀ ಗರ್ಜನೆಯನ್ನು ಮೀರಿಸಿದಂತಿತ್ತು. ॥86॥ ನಳನು ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಸೇತುವೆಯಿಂದ ವಾನರರ ಎಲ್ಲ ಸೈನ್ಯವು ನಿಧಾನವಾಗಿ ಸಮುದ್ರದ ಆಚೆ ದಡವನ್ನು ತಲುಪಿತು. ರಾಜಾ ಸುಗ್ರೀವನು ಲ-ಮೂಲ ಮತ್ತು ನೀರಿನ ಸೌಲಭ್ಯ ಹೆಚ್ಚಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಅಲ್ಲೇ ಸೈನ್ಯದ ಬಿಡಾರ ಬಿಟ್ಟನು.॥87॥

ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನ ಆ ಅದ್ಭುತ ಮತ್ತು ದುಷ್ಕರ ಕರ್ಮವನ್ನು ನೋಡಿ ಸಿದ್ಧರು, ಚಾರಣರು, ಮಹರ್ಷಿ ಗಳೊಂದಿಗೆ ದೇವತೆಗಳು ಅವನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು ಬೇರೆ ಬೇರೆಯಾದ ಶುಭಜಲದಿಂದ ಅವನ ಅಭಿಷೇಕ ಮಾಡಿದರು. ॥88॥ ಮತ್ತೆ ನುಡಿದರು-ನರದೇವನೇ! ನೀನು ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಜಯಿಸಿ, ಸಾಗರಾಂತ ಪೃಥಿವಿಯನ್ನು ಸದಾ ಪಾಲಿಸುತ್ತಾ ಇರು. ಹೀಗೆ ಅನೇಕ ಶುಭವಾಕ್ಯಗಳಿಂದ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಅಭಿನಂದಿಸಿದರು. ॥ 89 ॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥22॥

ಇಪ್ಪತ್ತಮೂರನೆಯ ಸರ್ಗ

ಶ್ರೀರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಲ್ಲಿ ಉತ್ಪಾತಸೂಚಕ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿದುದು, ಲಂಕೆಯ ಮೇಲೆ ಆಕ್ರಮಣ

ಉತ್ಪಾತ ಸೂಚಕವಾದ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ತಿಳಿದಿದ್ದ ಲಕ್ಷ್ಮಣಾಗ್ರಜ ಶ್ರೀರಾಮನು ತಮ್ಮನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಆಲಿಂಗಿಸಿ ಕೊಂಡು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು - ॥ 1 ॥ ಲಕ್ಷ್ಮಣ! ಶೀತಲವಾದ ನೀರು ಮತ್ತು ಕಂದ ಮೂಲ-ಫಲಗಳಿರುವ ಅರಣ್ಯವನ್ನು ವಾಸಕ್ಕಾಗಿ ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಆ ಸೈನ್ಯ ಸಮೂಹವನ್ನು ಕೆಲವು ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ವಿಂಗಡಿಸಿ ಅವನ್ನೂ ವ್ಯೆಹಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲಿಸಿ ಅಗ್ರಭಾಗದಲ್ಲಿ ನಾವು ನಿಲ್ಲೋಣ. ॥2॥ ಸಮಸ್ತಲೋಕಗಳನ್ನು ವಿನಾಶಗೊಳಿಸುವ ಭೀಷಣವಾದ ಭಯವು ಸನ್ನಿಹಿತ ವಾಗಿರುವಂತೆ ನಾನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ಇದು ಋಕ್ಷ್ಮ-ವಾನರ-ರಾಕ್ಷಸ ವೀರರ ವಿನಾಶದ ಸೂಚಕವಾಗಿದೆ. ॥ 3 ॥ ಧೂಳಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ ಚಂಡಮಾರುತ ಬೀಸುತ್ತಿದೆ. ನೆಲ ನಡುಗುತ್ತಿದೆ. ಪರ್ವತ ಶಿಖರಗಳು ಅಲ್ಲಾಡುತ್ತಾ ಮರಗಳು ಉರುಳಿ ಬೀಳುತ್ತಿವೆ. ॥ 4 ॥ ಮಾಂಸಭಕ್ಷಿ ರಾಕ್ಷಸರಂತಹ ದಟ್ಟವಾದ ಮೋಡಗಳು ಆವರಿಸಿವೆ. ನೋಡಲು ಕ್ರೂರ ವಾಗಿರುವ ಅವು ಕಠೋರವಾಗಿ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಾ, ಕ್ರೂರವಾದ ರಕ್ತದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮಳೆಯನ್ನು ಸುರಿಸುತ್ತಿವೆ. ॥ 5 ॥ ಈ ಸಂಧ್ಯೆಯು ಕೆಂಪು ಚಂದನದಂತೆ ಕಾಂತಿಯುಕ್ತವಾಗಿ ಬಹಳ ಭಯಂಕರವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿದೆ. ಉರಿಯುತ್ತಿರುವ ಸೂರ್ಯ ನಿಂದ ಬೆಂಕಿಯ ಜ್ವಾಲೆಗಳು ಕಳಚಿಬೀಳುತ್ತಿವೆ. ॥6॥ ಕ್ರೂರ ಪಶು-ಪಕ್ಷಿಗಳು ದೀನರಾಗಿ ಸೂರ್ಯನ ಕಡೆಗೆ ನೋಡುತ್ತಾ ದೀನ ಸ್ವರದಲ್ಲಿ ಕೂಗುತ್ತಾ ಮಹಾಭಯವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತಿವೆ. ॥7॥ ರಾತ್ರೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಚಂದ್ರನು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಪ್ರಕಾಶಿಸುವುದಿಲ್ಲ ಹಾಗೂ ತನ್ನ ಸ್ವಭಾವಕ್ಕೆ ವಿಪರೀತವಾಗಿ ಉರಿಯುತ್ತಾ ಇದೆ. ಇವನು ಕಪ್ಪು ಮತ್ತು ಕೆಂಪಾದ ಕಿರಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿಯೇ ಉದಯಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಜಗತ್ತಿನ ಪ್ರಳಯದ ಕಾಲವೇ ಸನ್ನಿಹಿತವಾದಂತೆ ಇದೆ. ॥8॥ ಲಕ್ಷ್ಮಣ! ನಿರ್ಮಲ ಸೂರ್ಯಮಂಡಲದಲ್ಲಿ ನೀಲಿಚಿಹ್ನೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿದೆ. ಸೂರ್ಯನ ಸುತ್ತಲೂ ಸಣ್ಣದಾದ, ರುಕ್ಷ ಅಶುಭ ಕೆಂಪಾದ ವರ್ತುಲ ಉಂಟಾಗಿದೆ. ॥9॥ ಸುಮಿತ್ರಾ ನಂದನ! ನೋಡು, ಈ ನಕ್ಷತ್ರಗಳು ಭಾರೀ ಧೂಳಿನಿಂದಾಗಿ ಮುಚ್ಚಿಹೋಗಿ ಪ್ರಭೆಯನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡಿವೆ; ಅದರಿಂದ ಜಗತ್ತಿನ ಭಾವೀ ಸಂಹಾರದ ಸೂಚನೆ ಕೊಡುತ್ತಿವೆ. ॥10॥ ಕಾಗೆಗಳು, ಗಿಡುಗಗಳು, ಅಧಮ ಗೃಧ್ರಗಳು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಹಾರಾಡುತ್ತಿವೆ. ಹೆಣ್ಣು ನರಿಗಳು ಅಶುಭಸೂಚಕ ಕೆಟ್ಟದಾಗಿ ಕೂಗುತ್ತಿವೆ. ॥11॥ ವಾನರರು ಮತ್ತು ರಾಕ್ಷಸರು ಎಸೆದಿರುವ ಬಂಡೆಗಳಿಂದ, ಶೂಲಗಳಿಂದ, ಖಡ್ಗಗಳಿಂದ ಇಡೀ ಭೂಮಿ ತುಂಬಿ ಹೋದೀತು ಹಾಗೂ ಇಲ್ಲಿ ರಕ್ತ- ಮಾಂಸದ ಕೆಸರು ತುಂಬಿಹೋದೀತು ಎಂದು ತೋರುತ್ತದೆ. ॥12॥ ನಾವು ಇಂದೇ ಆದಷ್ಟು ಬೇಗ ಈ ರಾವಣನಿಂದ ರಕ್ಷಿತ ಲಂಕೆಯನ್ನು ವಾನರರೊಂದಿಗೆ ಆಕ್ರಮಣ ಮಾಡಬೇಕು. ॥13॥ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಸಂಗ್ರಾಮ ವಿಜಯೀ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಧನುಸ್ಸನ್ನೆತ್ತಿಕೊಂಡು ಎಲ್ಲರಿಗಿಂತ ಮುಂದೆ ಲಂಕೆಯ ಕಡೆಗೆ ಹೊರಟನು. ॥ 14 ॥

ಮತ್ತೆ ವಿಭೀಷಣ ಮತ್ತು ಸುಗ್ರೀವನೊಂದಿಗೆ ಯುದ್ಧದ ನಿಶ್ಚಯವುಳ್ಳ ಆ ಎಲ್ಲ ಶ್ರೇಷ್ಠ ವಾನರರು ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಾ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ವಧಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಮುಂದುವರಿದರು. ॥15॥ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ರಘುನಾಥನ ಪ್ರಿಯವನ್ನು ಮಾಡಲು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಆ ಬಲಶಾಲೀ ವಾನರರ ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಚೇಷ್ಟೆಗಳಿಂದ ರಘುನಂದನ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಬಹಳ ಸಂತೋಷವಾಯಿತು. ॥ 16 ॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಇಪ್ಪತ್ತಮೂರನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥23॥

ಇಪ್ಪತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಸರ್ಗ

ಶ್ರೀರಾಮನಿಂದ ಲಂಕೆಯ ವರ್ಣನೆ, ವ್ಯೂಹಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲಲು ಸೈನ್ಯಕ್ಕೆ ಆದೇಶ, ಶ್ರೀರಾಮನಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆಗೊಂಡ ಶುಕನು ರಾವಣನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಶ್ರೀರಾಮನ ಸೈನ್ಯಶಕ್ತಿಯನ್ನು ವಿವರಿಸಿದುದು, ರಾವಣನಿಂದ ತನ್ನ ಬಲದ ಬಗೆಗೆ ಪ್ರಶಂಸೆ

ಸುಗ್ರೀವನಿಂದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗೊಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ಮಹಾಸೈನ್ಯವು ಶರತ್ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಶುಭನಕ್ಷತ್ರಗಳಿಂದಲೂ, ಚಂದ್ರನಿಂದಲೂ ಕಂಗೊಳಿಸುವ ಹುಣ್ಣಿಮೆಯಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ॥1॥ ಆ ವಿಶಾಲ ಸೈನ್ಯ ಸಮೂಹವು ಸಮುದ್ರದಂತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿದ್ದು, ಅದರ ಭಾರಕ್ಕೆ ಒತ್ತಲ್ಪಟ್ಟ ವಸುಧೆಯು ಭಯಭೀತವಾಗಿ ವೇಗವಾಗಿ ತೂಗಾಡತೊಡಗಿತು. ॥2॥ ಅನಂತರ ವಾನರರು ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ಆಗುತ್ತಿದ್ದ ಮಹಾ ಕೋಲಾಹಲ, ಭೇರಿ-ಮೃದಂಗಗಳ ಗಂಭೀರ ಘೋಷವೂ ಸೇರಿ ಭಾರೀ ಭಯಂಕರ, ರೋಮಾಂಚಕರವಾಗಿ ಕೇಳಿದರು. ॥3॥ ಆ ತುಮುಲ ನಾದವನ್ನು ಕೇಳಿ ವಾನರಯೂಥಪತಿಗಳು ಹರ್ಷೋತ್ಸಾಹಗೊಂಡರು. ಅವರು ಅದನ್ನು ಸಹಿಸಲಾರದೆ ಅದಕ್ಕಿಂತಲೂ ಜೋರು-ಜೋರಾಗಿ ಗರ್ಜಿಸತೊಡಗಿದರು. ॥4॥ ದರ್ಪದಿಂದ ಸಿಂಹನಾದ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸರು ವಾನರರ ಆ ಗರ್ಜನೆಯನ್ನು ಕೇಳಿದರು. ಅವರ ಮಹಾನಾದವು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿನ ಮೇಘಗಳ ಗರ್ಜನೆಯಂತೆ ಅನಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ॥ 5 ॥

ದಶರಥನಂದನ ಶ್ರೀರಾಮನ ವಿಚಿತ್ರ ಧ್ವಜ-ಪತಾಕೆಗಳಿಂದ ಸುಶೋಭಿತವಾಗಿದ್ದ ಲಂಕಾಪಟ್ಟಣವನ್ನು ನೋಡಿ, ವ್ಯಥಿತನಾಗಿ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ಸೀತೆಯನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಿದನು. ॥6॥ ಅವನು ಒಳಗೊಳಗೆ ಹೇಳಿಕೊಂಡನು- ಅಯ್ಯೋ! ಇಲ್ಲೇ ಆ ಮೃಗಲೋಚನೆ ಸೀತೆಯು ರಾವಣನ ಸೆರೆಯಲ್ಲಿ ಇರುವಳು. ಆಕೆಯ ಸ್ಥಿತಿಯು ಮಂಗಳಗ್ರಹದಿಂದ ಆಕ್ರಾಂತವಾದ ರೋಹಿಣಿಯಂತೆ ಆಗಿದೆ. ॥7॥ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ಹೀಗೆ ಅಂದುಕೊಂಡು ವೀರ ಶ್ರೀರಾಮನು ಬಿಸಿಯಾದ ದೀರ್ಘನಿಟ್ಟುಸಿರು ಬಿಡುತ್ತಾ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಕಡೆಗೆ ನೋಡುತ್ತಾ ತನ್ನ ಸಮಯಾನುಕೂಲ ಹಿತಕರ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು - ॥8॥ ಲಕ್ಷ್ಮಣ! ಈ ಲಂಕೆಯ ಕಡೆಗೆ ನೋಡಲ್ಲಿ, ಇದು ತನ್ನ ಎತ್ತರದಿಂದ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಗೆರೆ ಎಳೆದಂತೆ ಅನಿಸುತ್ತದೆ. ಹಿಂದೆ ವಿಶ್ವಕರ್ಮನು ತನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದಲೇ ಈ ಪರ್ವತ ಶಿಖರದಲ್ಲಿ ಲಂಕೆಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದಂತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ॥9॥ ಹಿಂದೆಯೇ ಈ ಪುರಿಯು ಅನೇಕ ಏಳು ಅಂತಸ್ತಿನ ಮನೆಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದಂತೆ ಕಟ್ಟಿದ್ದರು. ಇದರ ಬೆಳ್ಳಗಿನ ಘನ ವಿಮಾನಾಕಾರ ಭವನಗಳಿಂದ ಭಗವಾನ್ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಚರಣಸ್ಥಾನವಾದ ಆಕಾಶವನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಬಿಟ್ಟಿವೆ. ॥10॥ ಹೂವುಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಚೈತ್ರರಥ ವನದಂತೆ ಸುಂದರ ಕಾನನಗಳಿಂದ ಲಂಕೆಯು ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದೆ. ಆ ಕಾನನಗಳಲ್ಲಿ ನಾನಾ ರೀತಿಯ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಕಲರವ ಮಾಡುತ್ತಿವೆ. ಹೂವು-ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದರಿಂದ ಅವು ಬಹಳ ಸುಂದರವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿವೆ. ॥11॥ ಮತ್ತ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಕೂಗುತ್ತಿರುವ, ದುಂಬಿಗಳು, ಎಲೆ ಮತ್ತು ಹೂವುಗಳಲ್ಲಿ ಲೀನವಾದ, ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಖಂಡವು ಕೋಗಿಲೆಗಳ ಸಂಗೀತದಿಂದ ವ್ಯಾಪ್ತವಾದ, ಈ ವನಗಳನ್ನು ಪದೇ ಪದೇ ಕಂಪಿಸುತ್ತಾ ಈ ಶೀತಲ ಸುಖದ ವಾಯುವನ್ನು ನೋಡಲ್ಲ. ॥12॥ ದಶರಥನಂದನ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ, ಯುದ್ಧ ಶಾಸ್ತ್ರದ ನಿಯಮಾನುಸಾರ ಸೇನೆಯನ್ನು ವಿಭಾಗಿಸಿದನು. ॥ 13 ॥ ಆಗ ಶ್ರೀರಾಮನು- ಈ ವಿಶಾಲ ಸೈನ್ಯ ಸಮೂಹದಲ್ಲಿ ದುರ್ಜಯನೂ ಪರಾಕ್ರಮಿಯೂ ಆದ ಅಂಗದನು ತನ್ನ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ನೀಲನೊಡನೆ ವ್ಯೂಹದ ಹೃದಯ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲಲಿ ಎಂದು ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದನು. ॥14॥ ಹಾಗೆಯೇ ವಾನರನಾಯಕ ಋಷಭನು ತನ್ನ ಅಧೀನದಲ್ಲಿದ್ದ ಕಪಿ ಸಮುದಾಯದೊಂದಿಗೆ ವಾನರ ವಾಹಿನಿಯ ದಕ್ಷಿಣ ಪಾರ್ಶ್ವದಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲಲಿ. ॥15॥ ಗಂಧಹಸ್ತಿಗೆ ಸಮಾನವಾದ ಪರಾಕ್ರಮವುಳ್ಳ, ದುರ್ಜಯ, ವೇಗಶಾಲಿ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠ ಗಂಧಮಾದನನು ವಾಹಿನಿಯ ಎಡ ಪಾರ್ಶ್ವದಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲಲಿ. ॥16॥ ನಾನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ವ್ಯೂಹದ ತಲೆಯ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲುವೆನು. ಮಹಾತ್ಮರಾದ, ಕರಡಿಗಳ ಸೈನ್ಯದ ಮುಖ್ಯಸ್ಥನಾದ ಜಾಂಬವಂತ, ಸುಷೇಣ ಮತ್ತು ವೇಗದರ್ಶಿ ಇವರು ಮೂವರು ವ್ಯೂಹದ ಹೊಟ್ಟೆಯ ಭಾಗವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲಿ. ॥ 17॥ ತೇಜಸ್ವೀ ವರುಣನು ಈ ಜಗತ್ತಿನ ಪಶ್ಚಿಮ ದಿಕ್ಕನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವಂತೆ ವಾನರರಾಜ ಸುಗ್ರೀವನು ವಾಹಿನಿಯ ಹಿಂಭಾಗದಲ್ಲಿ ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಾ ಇರಲಿ. ॥18॥ ಹೀಗೆ ಸುಂದರವಾಗಿ ವಿಭಾಗಿಸಿದ ವ್ಯೂಹಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದ, ಮಹಾವಾನರರಿಂದ ರಕ್ಷಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ಆ ವಾಹಿನಿಯು ಮೇಘಗಳಿಂದ ಆವರಿಸಿ ಆಕಾಶದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು. ॥19॥ ವಾನರರು ಪರ್ವತ ಶಿಖರಗಳನ್ನು, ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ವೃಕ್ಷ ಗಳನ್ನೆತ್ತಿಕೊಂಡು ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸಿದರು. ಅವರು ಆ ಪುರಿಯನ್ನು ಧೂಳೀಪಟವಾಗಿಸಲು ಇಚ್ಚಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ॥20॥ ಎಲ್ಲ ವಾನರ ಯೂಥಪತಿಗಳು - ಲಂಕೆಯ ಮೇಲೆ ಪರ್ವತ ಶಿಖರಗಳ ಮಳೆಗರೆದು, ಲಂಕಾವಾಸಿಗಳನ್ನು ಮುಷ್ಟಿ ಗಳಿಂದ ಗುದ್ದಿ ಸಂಹರಿಸಬೇಕೆಂದು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನಿರ್ಧರಿಸಿದ್ದರು. ॥ 21 ॥ ಬಳಿಕ ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ರಾಮನು ಸುಗ್ರೀವನಲ್ಲಿ - ನಾವು ನಮ್ಮ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಸುಂದರವಾಗಿ ವಿಭಾಗಿಸಿ ವ್ಯೂಹ ಬದ್ಧರಾಗಿಸಿದ್ದೇವೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಈಗ ಈ ಶುಕನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಬಿಡು ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ॥ 22 ॥

ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಮಹಾಬಲಿ ವಾನರರಾಜನು ರಾಮನ ಆದೇಶದಂತೆ ರಾವಣದೂತನಾದ ಶುಕನನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆಗೊಳಿಸಿದನು. ॥23॥ ವಾನರರಿಂದ ಪೀಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಶುಕನು ಶ್ರೀರಾಮನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದಿ ಅತ್ಯಂತ ಭಯಗೊಂಡು ರಾಕ್ಷಸರಾಜ ರಾವಣನ ಬಳಿಗೆ ಹೋದನು. ॥ 24 ॥

ಆಗ ರಾವಣನು ನಗುತ್ತಾ ಶುಕನಲ್ಲಿ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ - ಶುಕನೇ! ಇದೇನಿದು? ನಿನ್ನ ಎರಡೂ ರೆಕ್ಕೆಗಳು ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪ ಟ್ಟಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿವೆ. ಚಂಚಲಚಿತ್ತರಾದ ಆ ಕಪಿಗಳಿಗೆ ನೀನು ಬಂದಿಯಾಗಿಲ್ಲವಲ್ಲ? ॥ 25॥

ರಾಜಾ ರಾವಣನು ಹೀಗೆ ಕೇಳಿದಾಗ ಭಯದಿಂದ ಗಾಬರಿಗೊಂಡ ಶುಕನು ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪನಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು- ॥ 26 ॥ ಮಹಾರಾಜಾ! ನಾನು ಸಮುದ್ರದ ಉತ್ತರ ತಟಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ನಿಮ್ಮ ಸಂದೇಶವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟ ಶಬ್ದಗಳಲ್ಲಿ, ಮಧುರ ವಾಣಿಯಿಂದ ಸಾಂತ್ವನ ನೀಡುತ್ತಾ ಹೇಳಿದೆ. ॥ 27 ॥ ಆದರೆ ನನ್ನನ್ನು ನೋಡುತ್ತಲೇ ಕಂಪಿತರಾದ ವಾನರರು ನೆಗೆದು ನನ್ನನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು, ಮುಷ್ಠಿಗಳಿಂದ ಪ್ರಹರಿಸಲು ಹಾಗೂ ರೆಕ್ಕೆಗಳನ್ನು ಕೀಳಲು ತೊಡಗಿದರು. ॥28॥ ರಾಕ್ಷಸ ರಾಜನೇ ! ಆ ವಾನರರು ಸ್ವಭಾವತಃ ಕ್ರೋಧಿಗಳೂ ಮತ್ತು ಕ್ರೂರಿಗಳೂ ಆಗಿದ್ದಾರೆ. ಅವರಲ್ಲಿ ಮಾತನ್ನಾಡಲೂ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಆದುದರಿಂದ ‘ನೀವೇಕೆ ನನ್ನನ್ನು ಹೊಡೆಯುತ್ತಿರುವಿರಿ’ ಎಂದು ಅವರನ್ನು ಕೇಳುವಷ್ಟು ಅವಕಾಶವೇ ಇರಲಿಲ್ಲ. ॥29॥ ಯಾರು ವಿರಾಧ-ಕಬಂಧ-ಖರನನ್ನು ವಧಿಸಿರುವನೋ, ಆ ಶ್ರೀರಾಮನು ಸುಗ್ರೀವನೊಂದಿಗೆ ಸೀತೆಯು ಇಲ್ಲಿರುವಳೆಂದು ತಿಳಿದು, ಆಕೆಯ ಉದ್ಧಾರಕ್ಕಾಗಿ ಬಂದಿರುವನು. ॥30॥ ಆ ರಘುನಾಥನು ಸಮುದ್ರದ ಮೇಲೆ ಸೇತುವೆ ಕಟ್ಟಿ ಲವಣಾಂಬುಧಿಯನ್ನು ದಾಟಿ, ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಹುಲ್ಲುಕಡ್ಡಿಗಳಂತೆ ತಿಳಿದು ಧನುಷ್ಪಾಣಿಯಾಗಿ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದು ನಿಂತಿರುವನು. ॥31 ॥ ಪರ್ವತೋಪಮ, ಮೇಘಗಳಂತೆ ವಿಶಾಲಕಾಯರಾದ ಕರಡಿ ಮತ್ತು ವಾನರ ಸಮೂಹವು ಸಾವಿರಾರು ಲಕ್ಷ ಸೈನಿಕರು ಸಮುದ್ರತೀರದ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಬಿಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ. ॥32॥ ದೇವತೆಗಳು ಮತ್ತು ದಾನವರಲ್ಲಿ ಹೊಂದಿಕೆಯಾಗುವುದು ಅಸಂಭವದಂತೆ ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ಹಾಗೂ ವಾನರರಾಜ ಸುಗ್ರೀವನ ಸೈನಿಕರಲ್ಲಿ ಸಂಧಿಯಾಗಲಾರದು. ॥33॥ ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರು ಲಂಕೆಯ ಪ್ರಾಕಾರಗಳನ್ನು ಮುತ್ತುವ ಮೊದಲೇ ನೀವು ಬೇಗನೇ ಒಂದೋ ಕೂಡಲೇ ಅವನಿಗೆ ಸೀತೆಯನ್ನು ಹಿಂದಿರುಗಿಸಿರಿ, ಅಥವಾ ಎದುರಿಗೆ ನಿಂತು ಯುದ್ಧಮಾಡಿರಿ. ॥ 34 ॥

ಶುಕನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾವಣನ ಕಣ್ಣುಗಳು ರೋಷದಿಂದ ಕೆಂಪಾದವು. ಅವನು ತನ್ನ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲೇ ಶುಕನನ್ನು ಸುಟ್ಟುಬಿಡುವನೋ ಎಂಬಂತೆ ಕಣ್ಣುಬಿಟ್ಟು ನೋಡುತ್ತಾ ಹೇಳಿದನು - ॥35॥ ದೇವತೆಗಳು, ಗಂಧರ್ವರು, ದಾನವರು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧಮಾಡಲು ಸಿದ್ಧರಾದರೂ, ಇಡೀ ಜಗತ್ತಿನ ಜನರು ನನ್ನನ್ನು ಹೆದರಿಸಿದರೂ, ನಾನು ಸೀತೆಯನ್ನು ಮರಳಿ ಕೊಡಲಾರೆ. ॥36॥ ಮತ್ತ ಭ್ರಮರಗಳು ವಸಂತಋತುವಿನಲ್ಲಿ ಹೂವುಗಳು ತುಂಬಿದ ಮರದ ಮೇಲೆ ಆಕ್ರಮಿಸಿ ದಂತೆ, ನನ್ನ ಬಾಣಗಳು ಆ ರಘುವಂಶಿಯರ ಮೇಲೆ ಆಕ್ರಮಿಸುವವು. ॥37॥ ನನ್ನ ಧನುಸ್ಸಿನಿಂದ ಚಿಮ್ಮಿದ ತೇಜಸ್ವೀ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಗಾಯಗೊಂಡು ರಾಮನ ಶರೀರ ರಕ್ತದಿಂದ ತೋಯ್ದು, ಉಲ್ಕೆಗಳಿಂದ ಆನೆಯನ್ನು ಸುಟ್ಟು ಹಾಕುವಂತೆ ನಾನು ರಾಮನನ್ನು ಬಾಣಗಳಿಂದ ದಗ್ಧಗೊಳಿಸುವ ಸಮಯವನ್ನು ಎದುರು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ॥38॥ ಸೂರ್ಯನು ತನ್ನ ಉದಯದೊಂದಿಗೆ ಸಮಸ್ತ ನಕ್ಷತ್ರಗಳ ಪ್ರಭೆಯನ್ನು ಇಲ್ಲವಾಗಿಸುವಂತೆಯೇ, ನಾನು ವಿಶಾಲ ಸೈನ್ಯದೊಂದಿಗೆ ರಣಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುವ ರಾಮನ ಸಮಸ್ತ ವಾನರ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ನಿರ್ನಾಮ ಮಾಡುವೆನು. ॥39॥ ದಶರಥನಂದನ ರಾಮನು ಸಮರಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಸಮುದ್ರದಂತಹ ನನ್ನ ವೇಗ ಮತ್ತು ವಾಯುವಿನಂತೇ ನನ್ನ ಬಲವನ್ನು ಇನ್ನೂ ಅನುಭವಿಸಲಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ನನ್ನೊಂದಿಗೆ ಯುದ್ಧ ಮಾಡಲು ಬಯಸುತ್ತಿರುವನು. ॥40॥ ನನ್ನ ಬತ್ತಳಿಕೆಯಲ್ಲಿ ವಿಷಧರ ಸರ್ಪದಂತಹ ಭಯಂಕರ ಬಾಣಗಳು ಮಲಗಿವೆ. ರಾಮನು ಸಂಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಆ ಬಾಣಗಳನ್ನು ನೋಡಿಯೇ ಇಲ್ಲ; ಆದರಿಂದ ಅವನು ನನ್ನೊಂದಿಗೆ ಕಾದಾಡಲು ಬಯಸುತ್ತಿರುವನು. ॥41॥ ಮೊದಲು ಎಂದೂ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ನನ್ನ ಬಲ-ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಎದುರಿಸಲಿಲ್ಲ, ಇದರಿಂದಲೇ ಅವನು ನನ್ನೊಂದಿಗೆ ಯುದ್ಧಮಾಡಲು ಬಯಸುತ್ತಿರುವನು. ನನ್ನ ಧನುಸ್ಸು ಒಂದು ಸುಂದರ ವೀಣೆಯಾಗಿದೆ, ಅದನ್ನು ಬಾಣಗಳ ತುದಿಗಳಿಂದ ನುಡಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅದರ ನೇಣಿನ ಟಂಕಾರ ಧ್ವನಿಯೇ ಭಯಂಕರ ಸ್ವರಲಹರಿಯಾಗಿದೆ. ಆರ್ತರ ಚೀತ್ಕಾರ ಹಾಗೂ ಕೂಗು ಅದರಲ್ಲಿ ಉಚ್ಚಸ್ವರದಲ್ಲಿ ಹಾಡುವ ಗೀತೆಯಾಗಿದೆ. ನಾರಾಚಗಳನ್ನು ಬಿಡುವಾಗ ಆಗುವ ಚಟ-ಚಟ ಶಬ್ದವೇ ಕೈಯಿಂದ ಹಾಕುವ ತಾಳವಾಗಿದೆ. ನದಿಯಂತೆ ಹರಿಯುವ ಶತ್ರುಗಳ ವಾಹಿನಿಯೇ ಆ ಸಂಗೀತೋತ್ಸವದ ವಿಶಾಲ ರಂಗಭೂಮಿಯಂತಿದೆ. ನಾನು ಆ ಸಮರಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಆ ಭಯಂಕರ ವೀಣೆಯನ್ನು ನುಡಿಸುವೆನು. ॥ 42-43॥

ಮಹಾಸಂಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಸಹಸ್ರನೇತ್ರಧಾರೀ ಇಂದ್ರನು ಅಥವಾ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ವರುಣನು, ಇಲ್ಲವೇ ಯಮರಾಜನು ಅಥವಾ ನನ್ನ ಅಣ್ಣ ಕುಬೇರನೇ ಬಂದರೂ ತಮ್ಮ ಬಾಣಾಗ್ನಿಯಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ಸೋಲಿಸಲಾರರು. ॥ 44 ॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಇಪ್ಪತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥24॥

ಇಪ್ಪತ್ತೈದನೆಯ ಸರ್ಗ

ರಾವಣನು ಪುನಃ ಶುಕ-ಸಾರಣರನ್ನು ಗುಪ್ತವಾಗಿ ವಾನರಸೈನ್ಯಕ್ಕೆ ಕಳಿಸಿದುದು, ವಿಭೀಷಣನು ಅವರನ್ನು ಗುರುತಿಸಿದುದು, ಶ್ರೀರಾಮನ ಕೃಪೆಯಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ, ಶ್ರೀರಾಮನ ಸಂದೇಶವನ್ನು ರಾವಣನಿಗೆ ತಿಳಿಸಿ, ಸಮಜಾಯಿಸಿದುದು

ದಶರಥನಂದನ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನು ಸೈನ್ಯಸಹಿತ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ದಾಟಿದಾಗ ಶ್ರೀಮಾನ್ ರಾವಣನು ತನ್ನ ಇಬ್ಬರು ಮಂತ್ರಿಗಳಾದ ಶುಕ-ಸಾರಣರಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು - ॥1॥ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ದಾಟುವುದು ಅತ್ಯಂತ ಕಠಿಣವಾಗಿದ್ದರೂ ಇಡೀ ವಾನರ ಸೈನ್ಯವು ಅದನ್ನು ದಾಟಿ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿದೆ. ರಾಮನು ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ಸೇತುವೆಯನ್ನು ಕಟ್ಟಿದ್ದು ಅಭೂತ ಪೂರ್ವ ಕಾರ್ಯವಾಗಿದೆ. ॥2॥ ಸಮುದ್ರದ ಮೇಲೆ ಸೇತುವೆ ಕಟ್ಟಲಾಗಿದೆ ಎಂದು ಜನರಿಂದ ಕೇಳಿದರೂ ನನಗೆ ವಿಶ್ವಾಸವಾಗುತ್ತಿಲ್ಲ. ವಾನರ ಸೈನ್ಯ ಎಷ್ಟಿದೆ? ಎಂಬುದನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದು ನನಗೆ ಅವಶ್ಯವಾಗಿದೆ. ॥3॥ ನೀವಿಬ್ಬರೂ ಯಾರೂ ಗುರುತಿಸದಂತೆ ವಾನರ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿರಿ. ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗಿ ವಾನರರ ಸಂಖ್ಯೆ ಎಷ್ಟಿದೆ? ಅವರ ಶಕ್ತಿ ಎಂತಹುದಿದೆ? ಅವರಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯ-ಮುಖ್ಯವಾನರರು ಯಾರು ಯಾರು ಇದ್ದಾರೆ? ಶ್ರೀರಾಮ ಮತ್ತು ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಮನೋನುಕೂಲ ಮಂತ್ರಿ ಯಾರು ಯಾರಿದ್ದಾರೆ? ಯಾವ ಯಾವ ಶೂರವೀರ ವಾನರರು ಸೈನ್ಯದ ಮುಂದೆ ಇದ್ದಾರೆ? ಅಗಾಧ ಜಲರಾಶಿಯಿಂದ ತುಂಬಿದ ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಸೇತುವೆ ಹೇಗೆ ಕಟ್ಟಲಾಯಿತು? ಮಹಾಮನಸ್ವೀ ವಾನರರ ಶಿಬಿರ ಹೇಗಿದೆ? ಎಲ್ಲಿದೆ? ಶ್ರೀರಾಮ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣರ ನಿಶ್ಚಯ ಏನಿದೆ? ಅವರು ಏನು ಮಾಡಲು ಬಯಸುತ್ತಿರುವರು? ಅವರ ಬಲ-ಪರಾಕ್ರಮ ಇದೆಲ್ಲದರ ಅರಿವನ್ನು ನೀವು ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಬೇಗನೇ ಮರಳಿ ಬಂದು ಬಿಡಿರಿ. ॥4-8॥ ಹೀಗೆ ಅಪ್ಪಣೆ ಪಡೆದ ಇಬ್ಬರೂ ರಾಕ್ಷಸ ಶುಕ-ಸಾರಣರು ವಾನರ ರೂಪದಿಂದ ರಾಮನ ವಾನರ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಹೊಕ್ಕರು. ॥9॥ ವಾನರರ ಆ ಸೈನ್ಯವು ಎಷ್ಟಿದೆ ಎಂಬುದರ ಗಣನೆ ದೂರ ಉಳಿಯತು. ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಅಂದಾಜು ಮಾಡುವುದೂ ಅಸಂಭವವಾಗಿತ್ತು. ಆ ಅಪಾರ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ನೋಡಿ ರೋಮಾಂಚನವಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಆಗ ಶಕ-ಸಾರಣರು ಯಾವ ರೀತಿಯಿಂದಲೂ ಅದನ್ನು ಎಣಿಸದಾದರು. ॥10॥ ಆ ಸೈನ್ಯವು ಪರ್ವತ ಶಿಖರಗಳಲ್ಲಿ, ಜಲಪಾತದ ಅಕ್ಕ-ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ, ಗುಹೆಗಳಲ್ಲಿ, ಸಮುದ್ರ ತೀರದಲ್ಲಿ, ವನ- ಉಪವನಗಳಲ್ಲಿ ಹರಡಿಕೊಂಡಿತ್ತು. ಅದರಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪಭಾಗ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ದಾಟುತ್ತಿದ್ದರು, ಕೆಲವರು ದಾಟಿ ಬಂದಿದ್ದರು; ಕೆಲವರು ಸಮುದ್ರವನ್ನು ದಾಟಲು ಸಿದ್ಧರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ॥11॥ ಭಯಂಕರ ಕೋಲಾಹಲ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಆ ವಿಶಾಲ ಸೈನ್ಯವು ಕೆಲವು ಕಡೆ ಶಿಬಿರ ನಿರ್ಮಿಸಿದ್ದರು, ಕೆಲವೆಡೆ ಶಿಬಿರವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಆ ವಾನರವಾಹಿನಿಯು ಸಮುದ್ರದಂತೆ ಅಕ್ಷೋಭ್ಯವಾಗಿರುವುದನ್ನು ಆ ಇಬ್ಬರೂ ನಿಶಾಚರರು ನೋಡಿದರು. ॥12॥ ವಾನರ ವೇಶದಲ್ಲಿ ಅಡಗಿದ್ದು ಸೈನ್ಯವನ್ನು ನಿರೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಿರುವ ರಾಕ್ಷಸ ಶುಕ-ಸಾರಣರನ್ನು ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ವಿಭೀಷಣನು ನೋಡಿದನು. ನೋಡುತ್ತಲೇ ಗುರುತಿಸಿ ಅವರಿಬ್ಬರನ್ನು ಹಿಡಿದು ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು - ॥13॥ ಪರಪುರಂಜಯ ನರೇಶನೇ! ಇವರಿಬ್ಬರೂ ಲಂಕೆಯಿಂದ ಬಂದಿರುವ ಗುಪ್ತಚರ ಹಾಗೂ ರಾಕ್ಷಸ ರಾಜಾ ರಾವಣನ ಮಂತ್ರಿ ಶುಕ-ಸಾರಣರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ॥ 14 ॥

ಈ ಇಬ್ಬರೂ ರಾಕ್ಷಸರು ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನನ್ನು ನೋಡಿ ಅತ್ಯಂತ ವ್ಯಥಿತರಾದರು ಮತ್ತು ಬದುಕಿರುವುದರ ಕುರಿತು ನಿರಾಶರಾದರು. ಅವರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಭಯವುಂಟಾಗಿ, ಕೈಮುಗಿದು ಹೀಗೆ ನುಡಿದರು - ॥15॥ ಸೌಮ್ಯ! ರಘುನಂದನ! ನಮ್ಮಿಬ್ಬರನ್ನು ರಾವಣನು ಕಳಿಸಿರುವನು ಹಾಗೂ ನಾವು ಈ ಎಲ್ಲ ಸೈನ್ಯದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಆವಶ್ಯಕ ಅರಿವನ್ನು ತಿಳಿಯಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಬಂದಿರುವೆವು. ॥ 16 ॥

ಅವರಿಬ್ಬರ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಹಿತದಲ್ಲಿ ತತ್ಪರನಾದ ದಶರಥನಂದನ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನು ನಗುತ್ತಾ ನುಡಿದನು - ॥ 17 ॥ ನೀವು ಎಲ್ಲ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ನೋಡಿದ್ದರೆ, ನಮ್ಮ ಸೈನ್ಯದ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ತಿಳಿದಿದ್ದರೆ, ರಾವಣನು ಹೇಳಿದಂತೆ ಎಲ್ಲ ಕಾರ್ಯ ಮುಗಿಸಿದ್ದರೆ, ಈಗ ನೀವಿಬ್ಬರೂ ನಿಮ್ಮ ಇಚ್ಛಾನಸಾರ ಸಂತೋಷದಿಂದ ಮರಳಿ ಹೋಗಿರಿ. ॥18॥ ಅಥವಾ ಇನ್ನೂ ಏನಾದರೂ ನೋಡುವುದು ಉಳಿದಿದ್ದರೆ ಪುನಃ ನೋಡಿರಿ. ವಿಭೀಷಣನು ನಿಮಗೆ ಎಲ್ಲವನ್ನು ಪುನಃ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತೋರಿಸುವನು. ॥19॥ ಈಗ ನೀವು ಬಂಧಿತರಾದ್ದರಿಂದ ನಿಮಗೆ ಸಾವಿನ ಯಾವುದೇ ಭಯ ಆಗಬಾರದು; ಏಕೆಂದರೆ ಶಸಹೀನ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಬಂಧಿತರಾದ ನೀವಿಬ್ಬರೂ ದೂತರೂ ವಧೆಗೆ ಯೋಗ್ಯರಲ್ಲ. ॥20॥

ವಿಭೀಷಣನೇ! ಇವರಿಬ್ಬರೂ ರಾಕ್ಷಸ ರಾವಣನ ಗುಪ್ತಚರರಾಗಿದ್ದಾರೆ ಹಾಗೂ ಅಡಗಿಕೊಂಡು ಇಲ್ಲಿನ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿಯಲು ಬಂದಿರುವರು. ಇವರು ನಮ್ಮ ವಾನರ ಸೈನ್ಯದಲ್ಲಿ ಒಡಕನ್ನುಂಟುಮಾಡಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸು ತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಈಗಲಾದರೋ ಇವರ ರಹಸ್ಯ ಬದಲಾಯಿತು; ಆದ್ದರಿಂದ ಇವರನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಬಿಡು. ॥ 21 ॥

ಶುಕ-ಸಾರಣರೇ! ನೀವಿಬ್ಬರೂ ಲಂಕೆಗೆ ಹೋದಾಗ ಕುಬೇರನ ತಮ್ಮನಾದ ರಾಕ್ಷಸರಾಜ ರಾವಣನಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಕಡೆಯಿಂದ ಈ ಸಂದೇಶವನ್ನು ತಿಳಿಸಿರಿ. ॥ 22 ॥

ರಾವಣನೇ! ಯಾವ ಬಲದ ಭರವಸೆಯಿಂದ ನೀನು ಸೀತೆಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿರುವೆಯೋ, ಅದನ್ನು ಈಗ ಸೈನ್ಯ ಮತ್ತು ಬಂಧು-ಬಾಂಧವರೊಂದಿಗೆ ಬಂದು ಯಥೇಚ್ಛವಾಗಿ ಪ್ರದರ್ಶಿಸು. ॥23॥ ನಾಳೆ ಬೆಳಗಾಗುತ್ತಲೇ ಮಹಾದ್ವಾರ ಮತ್ತು
ಪ್ರಾಕಾರಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಲಂಕಾಪಟ್ಟಣವು ಹಾಗೂ ರಾಕ್ಷಸರ ಸೈನ್ಯವೂ ನನ್ನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಧ್ವಂಸವಾಗುವುದನ್ನು ನೋಡುವೆ. ॥ 24 ॥ ರಾವಣನೇ ! ವಜ್ರಧಾರೀ ಇಂದ್ರನು ದಾನವರ ಮೇಲೆ ವಜ್ರಾಯುಧವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸು ವಂತೆಯೇ ನಾಳೆ ಬೆಳಿಗ್ಗೆಯೇ ಸೈನ್ಯಸಹಿತ ನಿನ್ನ ಮೇಲೆ ನನ್ನ ಭಯಂಕರವಾದ ಕ್ರೋಧವನ್ನು ವಿಸರ್ಜಿಸುವೆನು. ॥ 25 ॥

ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನ ಈ ಸಂದೇಶವನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಕ್ಷಸರಿಬ್ಬರೂ ಶುಕ-ಸಾರಣರು ಧರ್ಮವತ್ಸಲ ಶ್ರೀರಘು ನಾಥನಲ್ಲಿ ‘ನಿನಗೆ ಜಯವಾಗಲಿ’ ಎಂದು ಅಭಿನಂದಿಸಿ ಲಂಕಾಪಟ್ಟಣಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ರಾವಣೇಶ್ವರನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದರು- ॥26॥ ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರನೇ! ನಮ್ಮನ್ನು ವಧಿಸಲೆಂದೇ ವಿಭೀಷಣನು ಬಂಧಿಸಿದ್ದನು; ಆದರೆ ಅಮಿತತೇಜಸ್ವೀ ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ಶ್ರೀರಾಮನು ನೋಡಿದಾಗ ನಮ್ಮನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆಗೊಳಿಸಿದನು. ॥ 27 ॥ ದಶರಥನಂದನ ಶ್ರೀರಾಮ, ಶ್ರೀಮಾನ್ ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ವಿಭೀಷಣ ಹಾಗೂ ಮಹೇಂದ್ರತುಲ್ಯ ಪರಾಕ್ರಮೀ ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ಸುಗ್ರೀವ - ಈ ನಾಲ್ವರು ವೀರರು ಲೋಕಪಾಲ ರಂತೆ ಶೌರ್ಯಶಾಲಿ, ದೃಢಪರಾಕ್ರಮೀ ಮತ್ತು ಅಸ್ತ್ರ-ಶಸ್ತ್ರಗಳ ಜ್ಞಾನಿಯಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಈ ನಾಲ್ವರು ಒಂದೆಡೆ ಇರುವಲ್ಲಿಯೇ ವಿಜಯ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿದೆ. ಇತರ ಎಲ್ಲ ವಾನರರು ಬೇರೆ ಯಾಗಿ ಉಳಿದಿದ್ದರೂ ಈ ನಾಲ್ವರೇ ಪ್ರಾಕಾರಸಹಿತ ಮಹಾ ದ್ವಾರಗಳ ಸಹಿತ ಇಡೀ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಕಿತ್ತು ಬಿಸಾಡಲು ಸಮರ್ಥರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ॥28-30॥ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ರೂಪ ಮತ್ತು ಅವನ ಅಸ್ತ್ರ-ಶಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ನೋಡಿದರೆ, ಉಳಿದ ಮೂವರೂ ವೀರರು ಸುಮ್ಮನಿದ್ದರೂ, ಅವನನೊಬ್ಬನೇ ಇಡೀ ಲಂಕಾಪುರಿಯನ್ನು ವಧಿಸಬಲ್ಲನು ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ.

॥31॥ ಮಹಾರಾಜನೇ! ಶ್ರೀರಾಮ, ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಮತ್ತು ಸುಗ್ರೀವನಿಂದ ಸುರಕ್ಷಿತವಾದ ಆ ವಾನರ ಸೈನ್ಯವಾದರೋ ಸಮಸ್ತ ದೇವತೆಗಳಿಗೂ, ಅಸುರರಿಗೂ ಕೂಡ ಅತ್ಯಂತ ದುರ್ಜಯವಾಗಿದೆ. ॥32॥ ಮಹಾಮನಸ್ವಿಗಳಾದ ವಾನರರು ಈಗ ಯುದ್ಧ ಮಾಡಲು ಉತ್ಸುಕರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಆ ಸೈನ್ಯದ ಎಲ್ಲ ವೀರರೂ ಬಹಳ ಪ್ರಸನ್ನರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಆದ್ದದರಿಂದ ಅವರೊಂದಿಗೆ ವಿರೋಧ ವಿರಿಸುವುದು ನಿಮಗೆ ಲಾಭವೇನೂ ಆಗದು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನೀವು ಸಂಧಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡು, ಶ್ರೀರಾಮ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಹಿಂದಿರುಗಿಸಿರಿ. ॥ 33 ॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಇಪ್ಪತ್ತೈದನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥25॥

ಇಪ್ಪತ್ತಾರನೆಯ ಸರ್ಗ

ಸಾರಣನು ರಾವಣನಿಗೆ ವಾನರದಂಡನಾಯಕರ ಪರಿಚಯ ಮಾಡಿಕೊಟ್ಟುದು

ಸತ್ಯವೂ ಧೈರ್ಯದಿಂದಲೂ ಕೂಡಿದ ಸಾರಣನ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾವಣನು ಹೇಳಿದನು - ॥ 1 ॥ ದೇವತೆಗಳು, ಗಂಧರ್ವರು, ದಾನವರು ನನ್ನೊಂದಿಗೆ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಬಂದರೂ, ಸಮಸ್ತ ಲೋಕಗಳು ನನ್ನನ್ನು ಭಯಪಡಿಸಿದರೂ ನಾನು ಸೀತೆಯನ್ನು ರಾಮನಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಸಲಾರೆನು. ॥2॥ ಸೌಮ್ಯನೇ! ನಿನ್ನನ್ನು ಕಪಿಗಳು ಬಹಳ ಪೀಡಿಸಿದಂತೆ ಅನಿಸುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ ಭಯಗೊಂಡು ನೀನು ಇಂದೇ ಸೀತೆಯನ್ನು ರಾಮನಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಸುವುದು ಸರಿ ಎಂದು ತಿಳಿದಿರುವೆ. ಸಮರಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ನನ್ನನ್ನು ಗೆಲ್ಲಬಲ್ಲ ಶತ್ರುವು ಯಾರು ತಾನೇ ಇರಬಲ್ಲನು? ॥3॥ ಹೀಗೆ ಕಠೋರ ಮಾತನಾಡಿ ಶ್ರೀಮಾನ್ ರಾಕ್ಷಸರಾಜ ರಾವಣನು ವಾನರ ಸೈನ್ಯದ ನಿರೀಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಅನೇಕ ತಾಲ ವೃಕ್ಷಗಳಷ್ಟು ಎತ್ತರವಾದ ಹಿಮದಂತೇ ಬೆಳ್ಳಗಿನ ಸೌಧದ ಮೇಲೆ ಹತ್ತಿದನು. ॥ 4-5 ॥ ಆಗ ರಾವಣನು ಸಿಟ್ಟಿನಿಂದ ಉಲಿದೆದಿದ್ದನು. ಅವನು ಆಗ ಗುಪ್ತಚರರೊಂದಿಗೆ ಸಮುದ್ರ, ಪರ್ವತ ಮತ್ತು ವಾನರರನ್ನು ನೋಡಿದಾಗ ಅಲ್ಲಿದ್ದ ಭೂಭಾಗವು ವಾನರರಿಂದ ತುಂಬಿಹೋದುದು ಕಂಡುಬಂತು. ॥6॥ ವಾನರರ ಆ ಸೈನ್ಯವು ಅಪಾರ ಹಾಗೂ ಅಸಹ್ಯವಾಗಿತ್ತು. ಅದನ್ನು ನೋಡಿ ರಾವಣನು ಸಾರಣನಲ್ಲಿ ಕೇಳಿದನು- ॥7॥

ಸಾರಣನೇ! ಈ ವಾನರರಲ್ಲಿ ಯಾರು-ಯಾರು ಪ್ರಮುಖರಾಗಿದ್ದಾರೆ? ಯಾರು ಶೂರ-ವೀರ ಮತ್ತು ಮಹಾಬಲಿಷ್ಠ ರಾಗಿದ್ದಾರೆ? ॥8॥ ಯಾವ ಯಾವ ವಾನರರು ಮಹಾ ಉತ್ಸಾಹದಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಮುಂಭಾಗದಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತಾರೆ? ಸುಗ್ರೀವನು ಯಾರ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳುವನು? ಇಲ್ಲಿರುವ ಅನೇಕ ಸೇನಾಪತಿಗಳಿಗೆ ದಂಡನಾಯಕನು ಯಾರು? ಸಾರಣನೇ! ಈ ವಾನರರ ಪ್ರಭಾವ-ಪರಾಕ್ರಮಗಳಾದರೂ ಎಷ್ಟಿದೆ? ಇದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ನನಗೆ ತಿಳಿಸು. ॥9॥

ರಾವಣನು ಹೀಗೆ ಕೇಳಿದಾಗ ಮುಖ್ಯ ಮುಖ್ಯ ವಾನರರನ್ನು ಬಲ್ಲ ಸಾರಣನು ಅವರ ಪರಿಚಯವನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಡಲು ತೊಡಗಿದನು. ॥10॥ ಮಹಾರಾಜ! ಲಂಕೆಯ ಕಡೆಗೆ ಮುಖ ಮಾಡಿ ನಿಂತು ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿರುವನು ಒಂದು ಲಕ್ಷ ಸೇನಾಪತಿಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರೆದಿರುವನು. ಇವನ ಗರ್ಜನೆಯ ಗಂಭೀರ ಘೋಷದಿಂದ ಪ್ರಾಕಾರ, ಹೆಬ್ಬಾಗಿಲು, ಪರ್ವತ-ವನಗಳ ಸಹಿತ
ಇಡೀ ಲಂಕೆಯು ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸುತ್ತಿದೆ. ಇವನ ಹೆಸರು ನೀಲ ಎಂದಿದ್ದು, ವೀರ ಸೇನಾಪತಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಸಮಸ್ತ ವಾನರರ ರಾಜಾ ಸುಗ್ರೀವನ ಸೈನ್ಯದ ಮುಂಭಾಗದಲ್ಲಿ ಇವನೇ ನಿಂತಿರುತ್ತಾನೆ. ॥11-13॥ ಅಲ್ಲಿ ನೋಡು, ಅಲ್ಲೊಬ್ಬ ವಾನರ ಶ್ರೇಷ್ಠನು ಕೈಗಳಿಂದ ಬಾಹುಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ದಾಪುಗಾಲು ಹಾಕುತ್ತಾ ಅತ್ತಂದಿತ್ತ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಲಂಕೆಯ ಕಡೆಗೆ ಮುಖಮಾಡಿ ಕೋಪದಿಂದ ಪದೇ ಪದೇ ಉಬ್ಬುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಪರ್ವತ ಶಿಖರದಂತೆ ಎತ್ತರವಾಗಿದ್ದು, ಅವನ ಮೈಬಣ್ಣ ತಾವರೆಯ ಎಸಳಿನಂತಿದೆ. ರೋಷದಿಂದ ತನ್ನ ಬಾಲವನ್ನು ಪದೇ ಪದೇ ನೆಲಕ್ಕೆ ಅಪ್ಪಳಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಆ ಶಬ್ದವು ದಶದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸುತ್ತಿದೆ. ಇವನೇ ಯುವರಾಜ ಅಂಗದನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ವಾನರ ರಾಜ ಸುಗ್ರೀವನು ಇವನನ್ನು ಯುವರಾಜನನ್ನಾಗಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಇವನು ನಿಮ್ಮನ್ನು ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಆಹ್ವಾನಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ॥14-17॥ ವಾಲಿಯ ಈ ಪುತ್ರನು ತನ್ನ ತಂದೆಯಂತೆಯೇ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಇವನು ಸದಾ ಪ್ರಿಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ವರುಣನು ಇಂದ್ರನಿಗಾಗಿ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುವಂತೆಯೇ ಇವನು ಶ್ರೀರಾಮನಿಗಾಗಿ ತನ್ನ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಲು ಸಿದ್ಧನಾಗಿ ನಿಂತಿದ್ದಾನೆ. ॥ 18 ॥ ರಾಘವನ ಹಿತೈಷಿಯಾದ ವೇಗಶಾಲಿ ಹನುಮಂತನು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದು ಸೀತೆಯನ್ನು ನೋಡಿಕೊಂಡು ಹೋಗಲು ಈ ಅಂಗದನ ಕುಶಲಬುದ್ಧಿಯೇ ಕಾರಣವಾಗಿತ್ತು. ॥ 19 ॥ ಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ಅಂಗದನು ಅನೇಕ ವಾನರ ಶ್ರೇಷ್ಠರ ಗುಂಪುಗಳನ್ನು ತನ್ನೊಡನೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ನಿನ್ನ ಸೈನ್ಯದೊಡನೆ ನಿನ್ನನ್ನು ಮರ್ದಿಸಲು ಬರುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ॥20॥ ಅಂಗದನ ಹಿಂಭಾಗದಲ್ಲಿ ಅಪಾರ ವಾನರ ಸೈನ್ಯದೊಂದಿಗೆ ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುವವನೇ ನಳನು. ಇವನೇ ಸೇತುವೆಯ ನಿರ್ಮಾಣಕ್ಕೆ ಮುಖ್ಯಕಾರಣನು. ॥21॥

ಶರೀರಗಳನ್ನು ಮೇಲಕ್ಕೆ ನಿಮಿರಿಸಿಕೊಂಡು ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿರುವ ಆ ವಾನರರನ್ನು ನೋಡು. ಕೆಲವು ವಾನರರು ಕುಳಿತಲ್ಲಿಂದ ಮೇಲಕ್ಕೆದ್ದು ಕೋಪದಿಂದ ಉಬ್ಬುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಅವರ ವೇಗವನ್ನು ಸಹಿಸುವುದು ಅತಿ ದುಸ್ತರವಾಗಿದೆ. ಅವರು ಮಹಾಭಯಂಕರರೂ, ಮಹಾಕೋಪಿಷ್ಠರೂ ಆಗಿದ್ದು, ಪ್ರಚಂಡವಾದ ಪರಾಕ್ರಮ ಉಳ್ಳವರು. ಅವರ ಸಂಖ್ಯೆ ನೂರು ಕೋಟಿ ಎಂಟು ಲಕ್ಷದಷ್ಟಿದೆ. ಚಂದನವನದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ವಾನರ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ನಳನ ಅನುಯಾಯಿಗಳು. ನಳನೂ ಕೂಡ ತನ್ನ ಅಪಾರ ಸೈನ್ಯದೊಂದಿಗೆ ಲಂಕಾಪಟ್ಟಣವನ್ನು ಮರ್ದಿಸಲು ಇಚ್ಛಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ॥22-23॥ ನೋಡು, ಬೆಳ್ಳಿಯಂತೆ ಕಂಡುಬರುವ ಬಿಳಿಬಣ್ಣದ ಈ ಚಂಚಲ ವಾನರನ ಹೆಸರು ಶ್ವೇತ ಎಂದಾಗಿದೆ. ಇವನು ಭಯಂಕರ ಪರಾಕ್ರಮಿ, ಬುದ್ಧಿವಂತ, ಶೂರ-ವೀರನಾಗಿದ್ದು, ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿಯೂ ವಿಖ್ಯಾತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಶ್ವೇತನು ಸುಗ್ರೀವ ಬಳಿಗೆ ಆಗಾಗ ಬಂದು ಹೋಗುತ್ತಾ ವಾನರ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಸಮಯಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ ವಿಭಾಗಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಅವರಲ್ಲಿ ಹರ್ಷೋತ್ಸಾಹಗಳನ್ನು ತುಂಬುವುದೇ ಅವನ ಕಾರ್ಯವಾಗಿದೆ. ॥24-25॥

ಗೋಮತೀ ನದಿಯ ತೀರದಲ್ಲಿ ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ವೃಕ್ಷಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಸಂರೋಚಕ ಎಂಬ ಪರ್ವತವಿದೆ. ಆ ರಮಣೀಯ ಪರ್ವತದ ಸುತ್ತಲೂ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಾ ಅಲ್ಲೇ ತನ್ನ ವಾನರರಾಜ್ಯವನ್ನು ಆಳುತ್ತಿರುವವನೇ ಈ ಕುಮುದ ನೆಂಬ ಸೇನಾಪತಿಯು. ॥ 26-27 ॥ ಲಕ್ಷಾವಧಿ ವಾನರ ಸೈನಿಕರನ್ನು ಹರ್ಷದಿಂದ ತನ್ನೊಂದಿಗೆ ತಂದಿರುವ, ಇವನ ಉದ್ದವಾದ ಬಾಲದಲ್ಲಿರುವ ರೋಮಗಳು ಬಹಳ ನೀಳವಾಗಿವೆ. ಕೆಂಪು-ಹಳದಿ-ಬಿಳುಪು ಮುಂತಾದ ಬಣ್ಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿವೆ. ನೋಡಲು ಮಹಾಭಯಂಕರನಾಗಿದ್ದು, ದೈನ್ಯವೆಂಬುದೇ ಇಲ್ಲದಿರುವ, ಯುದ್ಧೋಚ್ಛುಕನಾದ ಆ ವಾನರನ ಹೆಸರು ಚಂಡ ಎಂದಾಗಿದೆ. ಈ ಚಂಡನೂ ತನ್ನ ಸೈನ್ಯದ ಮೂಲಕ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಮರ್ದಿಸಲು ಇಚ್ಛಿಸುತ್ತಿರುವನು. ॥ 28-29 ॥

ರಾವಣೇಶ್ವರ! ಅದೋ ಅಲ್ಲಿ ನೋಡು, ಉದ್ದವಾದ ಕೂದಲುಗಳುಳ್ಳ ಸಿಂಹದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿರುವ, ಲಂಕೆಯನ್ನೇ ಸುಟ್ಟು ಬಿಡುವನೋ ಎಂದು ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತದಿಂದ ನೋಡುತ್ತಿರುವ, ಕಪಿಲವರ್ಣದ ವಾನರಯೂಥಪತಿಯೇ ರಂಭ ಎಂಬ ವಾನರನು. ಅವನು ನಿರಂತರ ವಿಂಧ್ಯ, ಕೃಷ್ಣಗಿರಿ, ಸಹ್ಯ, ಸುದರ್ಶನ ಮುಂತಾದ ಪರ್ವತಗಳಲ್ಲಿ ಸುತ್ತಾಡುತ್ತಿರುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಹೊರಟಾಗ ಅವನ ಹಿಂದೆ ಒಂದು ಕೋಟಿ ಮೂವತ್ತು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಭಯಂಕರ, ಅತ್ಯಂತ ಕ್ರೋಧೀ, ಪ್ರಚಂಡಪರಾಕ್ರಮಿ ವಾನರ ವೀರರು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅವನು ತನ್ನೆಲ್ಲ ಬಲದೊಂದಿಗೆ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಮರ್ದನ ಮಾಡಲು ಬರುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ॥30-32॥ ಮಹಾರಾಜಾ! ನೋಡಿರಿ, ಕಿವಿಗಳನ್ನು ಪದೇ ಪದೇ ಹಿಗ್ಗಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾ, ಶರೀರವನ್ನು ಉಬ್ಬಿಸಿಕೊಂಡು, ಮೃತ್ಯುವಿಗೂ ಹೆದರದೇ ಇರುವವನೇ ಶರಭನು. ಅವನಿಗೆ ಸೈನ್ಯದ ಆವಶ್ಯಕತೆಯೂ ಇಲ್ಲದೆ, ರೋಷದಿಂದ ಕಂಪಿಸುತ್ತಾ ಓರ್ವನೇ ಯುದ್ಧ ಮಾಡಲು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ದುರುಗಟ್ಟಿ ನೋಡುತ್ತಾ ಈ ಮಹಾಬಲಿಯು ಬಾಲವನ್ನು ನೆಲಕ್ಕೆ ಅಪ್ಪಳಿಸುತ್ತಾ ಸಿಂಹನಾದ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ॥33-34॥ ಮಹಾರಾಜಾ! ಈ ಯೂಥಪತಿ ಶರಭನು ಸದಾ ರಮಣೀಯವಾಗಿರುವ ಸಾಲ್ವೇಯ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಾ, ಮಹಾವೇಗಶಾಲಿಯಾದ ಇವನಿಗೆ ಭಯವೆಂಬುದೇ ಇಲ್ಲ. ॥ 35 ॥ ಇವನ ಬಳಿ ನಿಂತಿರುವ ಯೂಥಪತಿಯು ಸುತ್ತಲು ‘ವಿಹಾರ’ ಎಂಬ ಸಂಜ್ಞೆಯುಳ್ಳ ಮಹಾ ಬಲಿಷ್ಠರಾದ ಒಂದು ಲಕ್ಷ ನಲವತ್ತು ಸಾವಿರ ವಾನರರನ್ನು ನೋಡು. ॥ 36 ॥ ಅತ್ತಕಡೆ ನೋಡು - ಮಹಾಕಾಯನಾದ ಆ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠನು ಮೇಘವು ಆಕಾಶವನ್ನು ಆವರಿಸಿರು ವಂತೆ ವಿಶಾಲ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಆವರಿಸಿ ನಿಂತಿರುವನು. ವಾನರರ ನಡುವೆ ನಿಂತಿರುವ ಅವನು ದೇವತೆಗಳ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿರುವ ಇಂದ್ರನಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಅವನು ಮಾಡುವ ಗರ್ಜನೆ ಅನೇಕ ಭೇರಿಗಳ ನಿನಾದದಂತೆ ಕೇಳಿಬರುತ್ತದೆ. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ದುಸ್ಸಹನಾದ ಇವನು ಪನಸ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಪಾರಿಯಾತ್ರ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಇವನು ವಾಸಿಸುತ್ತಾನೆ. ಯೂಥಪತಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಪನಸನ ಅಧೀನ ಐವತ್ತು ಲಕ್ಷಸೇನಾಪತಿಗಳು ಇರುತ್ತಾರೆ, ಅವರ ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ದಾದ ತುಕುಡಿಗಳು ಬೇರೆ ಬೇರೆಯಾಗಿವೆ. ॥37-40॥

ಸಮುದ್ರತೀರದಲ್ಲಿ ಕುಣಿದಾಡುತ್ತಿರುವ, ಭಯಂಕರವಾದ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಶೋಭಾಯಮಾನಗೊಳಿಸುತ್ತಾ, ಮತ್ತೊಂದು ಸಮುದ್ರದಂತೆ ಕಾಣುವ, ದುರ್ದರ ಪರ್ವತಕ್ಕೆ ಸಮಾನನಾದ, ಅಲ್ಲಿ ಕಾಣುವ ದಳಪತಿಯು ವಿನತ ಎಂಬ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ವಾನರನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನು ನದಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ವೇಣಾ ನದಿಯ ನೀರನ್ನು ಕುಡಿಯುತ್ತಾ ವಿಚರಿಸುತ್ತಿರುವ ಇವನೊಡನೆ ಅರವತ್ತು ಲಕ್ಷವಾನರ ಸೈನಿಕರಿದ್ದಾರೆ. ॥ 41-42॥ ಅಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತಿರುವವನೇ ಕ್ರೋಧನ ಎಂಬ ವಾನರ ಶ್ರೇಷ್ಠನು. ಅವನೂ ಕೂಡ ನಿಮ್ಮನ್ನು ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಆಹ್ವಾನಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಅವನ ಬಳಿ ಮಹಾಪರಾಕ್ರಮಿಗಳಾದ ಮತ್ತು ಬಲಿಷ್ಠರಾದ ಅನೇಕ ದಳಪತಿಗಳಿದ್ದಾರೆ. ಅವರ ಅಧೀನದಲ್ಲಿಯೂ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಅನೇಕ ತುಕಡಿಗಳ ವಾನರ ಸೈನ್ಯವಿದೆ. ॥43॥ ಅದೋ ಅಲ್ಲಿ ನೋಡು-ಗೈರಿಕಧಾತುವಿನಂತೆ ಕೆಂಪಾದ ಶರೀರವುಳ್ಳ ತೇಜಸ್ವೀ ವಾನರನ ಹೆಸರು ಗವಯ ಎಂದಾಗಿದೆ. ಅವನಿಗೆ ತನ್ನ ಬಲದ ಭಾರೀ ಗರ್ವವಿದೆ. ಅವನು ಇದರಿಂದಲೇ ಎಲ್ಲ ವಾನರರನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ರೋಷದಿಂದ ನಿಮ್ಮ ಕಡೆಗೆ ಮುನ್ನುಗ್ಗಿ ಬರುವ ಅವನ ಸೇನೆಯಲ್ಲಿ ಎಪ್ಪತ್ತು ಲಕ್ಷ ವಾನರರು ಇರುತ್ತಾರೆ. ಇವನೂ ಕೂಡ ತನ್ನ ಸೈನ್ಯದೊಂದಿಗೆ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಧೂಳೀಪಟ ಮಾಡಲು ಬಯಸುತ್ತಿರುವನು. ॥ 44-46 ॥ ಇವೆಲ್ಲ ವಾನರರು ದಸ್ಸಹವೀರರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಇವರ ಗಣನೆ ಅಸಂಭವವಾಗಿದೆ. ದಳಪತಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠರಾದ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರ ಅಧೀನದಲ್ಲಿಯೂ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ವಾನರ ಸೈನ್ಯ ವಿಭಾಗಗಳಿವೆ. ॥ 47 ॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಇಪ್ಪತ್ತಾರನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥27॥

ಇಪ್ಪತ್ತೇಳನೆಯ ಸರ್ಗ

ವಾನರ ಸೈನ್ಯದ ಮುಖ್ಯರಾದ ದಳಪತಿಗಳ ಪರಿಚಯ

ಸಾರಣನು ಮುಂದುವರಿಸುತ್ತಾನೆ- ಮಹಾರಾಜ! ವಾನರ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಗಮನಿಸುತ್ತಿರುವ ನಿಮಗೆ, ರಾಮನ ಸಲುವಾಗಿ ತಮ್ಮ ಪರಾಕ್ರಮ ತೋರುವ, ಜೀವದ ಹಂಗನ್ನು ತೊರೆದು ಬಂದಿರುವ ದಳಪತಿಗಳ ಪರಿಚಯಮಾಡಿಕೊಡುತ್ತೇನೆ. ॥1॥ ಅಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತಿರುವವನೇ ಹರನೆಂಬ ವಾನರನು ಭಯಂಕರ ಕರ್ಮಮಾಡುವ ಇವನ ಉದ್ದವಾದ ಬಾಲದಲ್ಲಿ ಕೆಂಪು-ಹಳದಿ ಬೂದು ಬಿಳಿ ಬಣ್ಣದ ಅನೇಕ ಮಾರುಗಳಷ್ಟು ಕೂದಲುಗಳಿವೆ. ಹರಡಿಕೊಂಡು ಮೇಲಕ್ಕೆದ್ದ ಇವನ ಕೂದಲುಗಳು ಸೂರ್ಯಕಿರಣಗಳಂತೆ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿವೆ, ನಡೆವಾಗ ನೆಲದಲ್ಲಿ ಎಳೆದಾಡಿಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಇವನ ಹಿಂದೆ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸಲು ನೂರಾರು ಸಾವಿರ ವಾನರ ಕಿಂಕರರು ವೃಕ್ಷಗಳನ್ನೆತ್ತಿಕೊಂಡು ಸಿದ್ಧರಾಗಿ ನಿಂತಿದ್ದಾರೆ. ॥2-4॥ ಅತ್ತಕಡೆ, ಮಹಾಮೇಘ ಗಳಂತೆಯೂ, ಕಪ್ಪಾದ ಕಾಡಿಗೆಯಂತೆಯೂ ಇರುವ ಕರಡಿ ಗಳನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿರುವೆಯಲ್ಲವೇ? ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನಿಜವಾದ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ತೋರಿಸತಕ್ಕವರು. ಸಮುದ್ರದ ಆಚೆಯ ದಡವು ಕಾಣದಂತೆ, ಕಣ್ಣುಗಳಿಗೆ ನಿಲುಕದಷ್ಟು ವಿಶಾಲವಾಗಿ ವ್ಯಾಪಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ. ಅಸಂಖ್ಯಾತರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಅವರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬಬ್ಬ ದಳಪತಿಯನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವೇ ಇಲ್ಲ. ಇವರೆಲ್ಲರೂ ಪರ್ವತಗಳಲ್ಲಿ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ನದೀತೀರಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ. ರಾಜನೇ! ಅತ್ಯಂತ ಭಯಂಕರ ಸ್ವಭಾವದ ಈ ಕರಡಿಗಳು ನಿನ್ನ ಮೇಲೆ ಆಕ್ರಮಣ ಮಾಡಲು ಬರುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಇವರ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಭಯಂಕರವಾಗಿ ಕಾಣುವ, ಭಯಂಕರವಾದ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ ಧೂಮ್ರನೆಂಬ ದಳಪತಿಯಿದ್ದಾನೆ. ಮೇಘಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರೆದ ಇಂದ್ರನಂತೆ, ಇವನ ಸುತ್ತಲೂ ಕರಡಿಗಳ ನಾಯಕರು ಆವರಿಸಿಕೊಂಡಿರುವರು. ಇವನು ನರ್ಮದಾ ನದಿಯ ನೀರನ್ನು ಕುಡಿಯುತ್ತಾ ಋಕ್ಷವಂತ ಎಂಬ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಾನೆ. ಎಲ್ಲ ಕರಡಿಗಳಿಗೆ ಇವನೇ ರಾಜನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ॥5-9॥ ಈ ಧೂಮ್ರನ ತಮ್ಮ ಜಾಂಬವಂತನು ಮಹಾದಳಪತಿಗಳಿಗೂ ದಂಡನಾಯಕನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ನೋಡು ಇವನು ಹೇಗೆ ಪರ್ವತದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿರುವನು? ಇವನು ರೂಪದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮನಂತೆ ಇದ್ದರೂ ಪರಾಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಅವನಿಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚಿನವನು. ಶಾಂತ ಸ್ವಭಾವದ ಇವನು ಅಣ್ಣನ ಹಾಗೂ ಹಿರಿಯರ ಆಜ್ಞೆಗಧೀನನಾಗಿ ಇರುತ್ತಾನೆ. ಅವರ ಸೇವೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಯುದ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವನು ಸಹನೆಯಿಲ್ಲದವನಾಗುತ್ತಾನೆ. ॥10-11॥ ಬುದ್ಧಿವಂತ ಈ ಜಾಂಬವಂತನು ದೇವಾಸುರರ ಸಂಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಬಹಳ ದೊಡ್ಡ ಸಹಾಯ ಮಾಡಿದ್ದನು ಹಾಗೂ ಇಂದ್ರನಿಂದ ಇವನು ಬಹಳಷ್ಟು ವರಗಳನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿದ್ದನು. ॥ 12 ॥ ಅಸೀಮ ಬಲ ಪರಾಕ್ರಮಿ. ಇವನ ಸೈನಿಕರು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿರುವರು. ಇವರೆಲ್ಲರ ದೊಡ್ಡದಾದ ಶರೀರಗಳು ದಟ್ಟವಾದ ಕೂದಲುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿಕೊಂಡಿವೆ. ಇವನು ರಾಕ್ಷಸ ಮತ್ತು ಪಿಶಾಚ ಸದೃಶರು. ಮೃತ್ಯುವಿಗೂ ಹೆದರದೇ ಇರುವ ಇವರು ಪರ್ವತಶಿಖರಗಳನ್ನು ಹತ್ತಿ ಮೇಘಗಳಂತಹ ಭಾರೀ ಕಲ್ಲು ಬಂಡೆಗಳನ್ನು ಶತ್ರುಗಳ ಮೇಲೆ ಎಸೆಯುತ್ತಾರೆ. ॥13-14॥ ಈ ದಂಭನೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾದ ವಾನರ ದಳಪತಿಯ ದಂಡ ನಾಯಕನು ಲೀಲಾಜಾಲವಾಗಿ ನೆಗೆಯುತ್ತಾ, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ನಿಂತಿರುತ್ತಾನೆ. ಎಲ್ಲ ವಾನರರು ಅವನ ಕಡೆಗೆ ಆಶ್ಚರ್ಯ ದಿಂದ ನೋಡುತ್ತಿರುತ್ತಾರೆ. ಸದಾಕಾಲ ರೋಷಗೊಂಡು ಕಾಣುವ ಇವನ ಬಳಿ ಬಹಳ ದೊಡ್ಡ ಸೈನ್ಯವಿದೆ. ರಾಜನೇ! ಈ ವಾನರರಾಜ ದಂಭನು ತನ್ನ ಸೈನ್ಯದ ಮೂಲಕವೇ ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷ ಇಂದ್ರನ ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಅವನ ಸಹಾಯಕ್ಕೆ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಕಳಿಸಿಕೊಡುತ್ತಾ ಇರುತ್ತಾನೆ. ॥15-16॥ ಅತ್ತಕಡೆ ನಿಂತಿರುವ ವಾನರರ ಪಿತಾಮಹನಾದ ಸನ್ನಾದನೆಂಬ ಯೂಥಪರ ದಂಡನಾಯಕನನ್ನು ನೋಡು. ಅವನು ನಡೆಯುತ್ತಿರುವಾಗ ಒಂದು ಯೋಜನ ದೂರದಲ್ಲಿರುವ ಪರ್ವತವನ್ನು ತನ್ನ ಕೈಯಿಂದಲೇ ಮುಟ್ಟುವನು. ಮತ್ತು ಒಂದು ಯೋಜನ ಎತ್ತರವಾದ ವಸ್ತುವನ್ನು ತನ್ನ ವಿಶಾಲ ಶರೀರದಿಂದಲೇ ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುವನು. ನಾಲ್ಕು ಕಾಲುಗಳಿರುವ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಅಂತಹ ರೂಪವು ಬೇರೆ ಯಾರಿಗೂ ಇಲ್ಲ. ಆ ಬುದ್ಧಿವಂತನು ಎಂದೋ ಇಂದ್ರನಿಗೆ ತನ್ನೊಂದಿಗೆ ಯುದ್ಧದ ಅವಕಾಶ ಮಾಡಿಕೊಟ್ಟಿದ್ದನು. ಆದರೆ ಅವನು ಇಂದ್ರನಿಂದ ಸೋಲಲಿಲ್ಲ. ಅವನೇ ಈ ದಳಪತಿಗಳ ದಂಡ ನಾಯಕನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ॥17-19 ॥ ಅಲ್ಲಿಯೇ ಮತ್ತೊಬ್ಬ ದಂಡನಾಯಕನಿದ್ದಾನೆ, ಅವನನ್ನು ನೋಡು. ಅವನೇ ಕ್ರಥನೆಂಬ ವಾನರ ಶ್ರೇಷ್ಠನು. ಅವನಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರನಂತಹ ಪರಾಕ್ರಮವಿದೆ. ದೇವಾಸರರ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಸಹಾಯಮಾಡಲು ಅಗ್ನಿದೇವನು ಗಂಧರ್ವಕನ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಕ್ರಥನನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿದ್ದನು. ಅನೇಕ ಕಿನ್ನರರಿಂದ ಸೇವಿಸಲ್ಪಡುವ, ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪರ್ವತಗಳಿಗೆ ರಾಜನಾದ, ವಿಹಾರಿಗಳಿಗೆ ಸುಖದಾಯಕನಾದ, ನಿನ್ನ ಅಣ್ಣ ಕುಬೇರನು ರಮಿಸುವ ಜಂಬೂವೃಕ್ಷದ ಆಶ್ರಯದಲ್ಲೇ ಮಹಾಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ, ಶ್ರೀಮಂತನಾದ, ಮಹಾಬಲಿಷ್ಠನಾದ ಕ್ರಥನೂ ರಮಿಸುತ್ತಿರುತ್ತಾನೆ. ಯುದ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ಎಂದಿಗೂ ಇವನು ಜಂಬ ಕೊಚ್ಚಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ. ಸಾವಿರ ಕೋಟಿ ಸೈನಿಕರಿಂದ ಪರಿವೃತನಾಗಿ, ಅವನೂ ಕೂಡ ತನ್ನ ಸೈನ್ಯದೊಂದಿಗೆ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಧ್ವಂಸಮಾಡಲು ಆಶಿಸಿದ್ದಾನೆ. ॥ 20-24 ॥ ರಾವಣನೇ! ನೀನಲ್ಲಿ ನೋಡುತ್ತಿರುವ ವಾನರ ನಾಯಕನೇ ಪ್ರಮಾಧಿ ಎಂಬುವನು. ವಾನರರಿಗೂ ಮತ್ತು ಆನೆಗಳಿಗೂ ಇರುವ ಹಿಂದಿನ ವೈರವನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾ ಪ್ರಮಾಧಿಯು ಆನೆಗಳನ್ನು ಭಯಗೊಳಿಸುತ್ತಾ ಗಂಗಾನದಿಯ ತೀರದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಗಿರಿಗಳ ಗುಹೆಗಳಲ್ಲಿ ಮಲಗುವ ಪ್ರಮಾಧಿಯು ಕಾಡಿನಲ್ಲಿರುವ ವೃಕ್ಷಗಳನ್ನು ಬುಡಸಹಿತ ಕಿತ್ತು ಆನೆಗಳು ಹೋಗುವ ಹಾದಿಯಲ್ಲಿರಿಸಿ ಅವುಗಳು ಮುಂದೆ ಹೋಗದಂತೆ ತಡೆಯುವನು. ವಾನರರ ವಾಹಿನಿಗೆ ದಂಡ ನಾಯಕನಾಗಿರುವ ಅವನು ಗಂಗಾನದಿಯ ತೀರದಲ್ಲಿರುವ ಉಶೀರಬೀಜವೆಂಬ ಪರ್ವತವನ್ನೂ, ಪರ್ವತಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಮಂದರ ಪರ್ವತವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ದೇವಲೋಕದ ಇಂದ್ರನಂತೆ ವಿಹರಿಸುತ್ತಿರುವನು. ವೀರ್ಯ-ಪರಾಕ್ರಮಗಳಿಂದ ಗರ್ವಿಷ್ಠನಾಗಿರುವ, ಬಾಹುಬಲದಿಂದ ಶೋಭಿಸುವ, ಸರ್ವಕಾಲದಲ್ಲಿಯೂ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿರುವ ಹತ್ತುಕೋಟಿ ವಾನರ ಸೈನಿಕರು ಪ್ರಮಾಧಿಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ ಹೋಗುತ್ತಿರುತ್ತಾರೆ. ವಾನರರಿಗೆ ಇವನೇ ನೇತಾರನು. ವೇಗಶಾಲಿಗಳಾದ ವಾನರರಿಂದ ಕೂಡಿರುವ, ಯಾರ ಸೈನ್ಯವು ಕೋಪಗೊಂಡಿರುವುದೋ, ವಾಯುವಿನಿಂದ ಚದುರಿಹೋದ ಮೇಘದಂತೆ ಇರುವ ಯಾವನನ್ನು ನೀನು ನೋಡುತ್ತಿರುವೆಯೋ ಅವನೇ ಪ್ರಮಾಧಿಯು. ಗಾಳಿಯಿಂದ ಎದ್ದಿರುವ ಎಣ್ಣೆಗಂಪಿನಂತೆ ಇರುವ ಧೂಳು ಪುನಃ ಸುತ್ತಿಕೊಂಡು ಬೀಳುತ್ತಿರುವ ಸ್ಥಳವೇ ಪ್ರಮಾಧಿಯದಾಗಿದೆ. ॥25-31॥ ಅಲ್ಲಿ ಕಾಣುವ ಕಪ್ಪಾದ ಮುಖವುಳ್ಳ ಗೋಲಾಂಗೂಲ ಜಾತಿಗೆ ಸೇರಿದ ವಾನರರು ಮಹಾಬಲಿಷ್ಠರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಈ ವಾನರರ ಸಂಖ್ಯೆ ಒಂದು ಕೋಟಿಯಷ್ಟಿದೆ. ಮಹಾರಾಜಾ! ಸೇತುಬಂಧನದಲ್ಲಿ ಸಹಾಯಕರಾದ ಗೋಲಾಂಗೂಲ ಜಾತಿಯ ಗವಾಕ್ಷ ಎಂಬ ಯೂಥಪತಿಗಳನ್ನು ಸುತ್ತಲೂ ಆವರಿಸಿಕೊಂಡು ಈ ವಾನರನು ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದು, ಲಂಕೆಯನ್ನು ಬಲವಂತವಾಗಿ ಮರ್ದಿಸಲು ಜೋರುಜೋರಾಗಿ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಾ ಇದ್ದಾನೆ. ॥32-33॥ ಅಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತಿರುವವನೇ ಹನುಮಂತನ ತಂದೆಯಾದ ಕೇಸರಿಯು. ಯಾವ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಋತುಗಳಲ್ಲಿ ಫಲಗಳನ್ನು ಬಿಡುವ ಮತ್ತು ದುಂಬಿಗಳಿಂದ ಸೇವಿತವಾದ ವೃಕ್ಷಗಳು ಸಮೃದ್ಧವಾಗಿವೆಯೋ, ಸೂರ್ಯನು ತನಗೆ ಸಮಾನವಾದ ಬಣ್ಣವಿರುವ ಯಾವ ಪರ್ವತವನ್ನು ದಿನನಿತ್ಯ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡುವನೋ, ಯಾವ ಪರ್ವತದ ಕಾಂತಿಯಿಂದ ಅಲ್ಲಿರುವ ಮೃಗ-ಪಕ್ಷಿಗಳೂ ಸುವರ್ಣ ಮಯವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿವೆಯೋ, ಮಹಾತ್ಮರಾದ ಮಹರ್ಷಿಗಳು ಯಾವ ಪರ್ವತದ ಶಿಖರವನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಹೋಗುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಯಾವ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿರುವ ವೃಕ್ಷಗಳು ಯಾವಾಗಲೂ ಫಲಸಮೃದ್ಧವಾಗಿರುವವೋ, ಎಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಬಹುಮೂಲ್ಯ ಮಧುವು ಸದಾ ದೊರೆಯು ವುದೋ ಅಂತಹ ಸುವರ್ಣಮಯವಾದ ಸುಂದರ ಮೇರುಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖವಾನರರಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯನಾದ ಕೇಸರಿಯು ರಮಿಸುತ್ತಾ ಇರುತ್ತಾನೆ. ॥ 34-37॥ ಅರವತ್ತು ಸಾವಿರ ರಮಣೀಯ ಸುವರ್ಣಮಯ ಪರ್ವತಗಳ ನಡುವೆ ಸಾವರ್ಣಿಮೇರು ಎಂಬ ಒಂದು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪರ್ವತವಿದೆ. ರಾಕ್ಷಸಪತಿಯೇ! ರಾಕ್ಷಸರಲ್ಲಿ ನೀವು ಶ್ರೇಷ್ಠರಾಗಿರುವಂತೆಯೇ ಪರ್ವತಗಳಲ್ಲಿ ಆ ಪರ್ವತವು ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆ. ॥38॥ ಆ ಪರ್ವತದ ಕೊನೆಯ ಶಿಖರದಲ್ಲಿ ಕಪಿಲ, ಬಿಳಿ, ಕೆಂಪು ಮುಖಗಳಿರುವ ಜೇನಿನಂತೆ ಪಿಂಗಳವರ್ಣದ ವಾನರರು ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅವರ ಹಲ್ಲುಗಳು ಹರಿತವಾಗಿದ್ದು, ಉಗುರುಗಳೇ ಆಯುಧಗಳಾಗಿವೆ. ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಸಿಂಹದಂತೆ ನಾಲ್ಕು ಕೊರೆದಾಡೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು ಹುಲಿಗಳಂತೆ ದುರ್ಜಯರಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ತೇಜಸ್ವಿಗಳೂ, ಉರಿಯುವ ಮುಖವುಳ್ಳ ವಿಷಧರ ಸರ್ಪಗಳಂತೆ ಕ್ರೋಧಿಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಅವುಗಳ ಬಾಲಗಳು ಉದ್ದವಾಗಿದ್ದು ಸುಂದರವಾಗಿ ಮೇಲಕ್ಕೆ ನಿಮಿರಿನಿಂತಿರುತ್ತದೆ. ಅವುಗಳು ಮದಿಸಿದ ಆನೆಯಂತೆ ಪರಾಕ್ರಮಿಗಳೂ, ಮಹಾಪರ್ವತದಂತೆ ಎತ್ತರವೂ, ಸುದೃಢ ಶರೀರಿಗಳೂ, ಮಹಾಮೇಘದಂತೆ ಗರ್ಜಿಸುವವರೂ ಆಗಿದ್ದಾರೆ. ಕಣ್ಣುಗಳು ದುಂಡಗಾಗಿದ್ದು, ಪಿಂಗಳವರ್ಣ ದ್ದಾಗಿರುತ್ತವೆ. ಅವರು ನಡೆಯುವಾಗಲೇ ಭಯಂಕರ ಶಬ್ದವಾಗುತ್ತದೆ. ಆ ಎಲ್ಲ ವಾನರು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದು ಲಂಕೆಯನ್ನು ನೋಡುತ್ತಲೇ ಮರ್ದಿಸಿಬಿಡುವಂತೆ ನಿಂತುಕೊಂಡಿರುವರು. ॥39- 42॥ ರಾಜನೇ! ನೋಡಿ, ಅವರ ನಡುವೆ ಪರಾಕ್ರಮಿ ಸೇನಾಪತಿ ಯಾದ ಶತಬಲಿ ಎಂಬ ವಿಖ್ಯಾತ ವಾನರನು ನಿಂತಿರುವನು. ಇವನು ಮಹಾಬಲ ವಂತನೂ, ವಿಜಯಕ್ಕಾಗಿ ಸದಾ ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಉಪಾಸಿಸುತ್ತಾನೆ. ॥43-44॥ ಬಲಿಷ್ಠನಾದ ಪರಾಕ್ರಮಿ - ಶೂರವೀರ ಈ ಶತಬಲಿಯೂ ತನ್ನ ಪೌರುಷದ ಭರವಸೆಯಿಂದ ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ನಿಂತಿರುವನು. ತನ್ನ ಸೈನ್ಯದೊಂದಿಗೆ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಧೂಳೀಪಟನಾಗಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಿ ರುವನು. ಈ ವಾನರವೀರನು ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನಿಗೆ ಪ್ರಿಯವನ್ನುಂಟುಮಾಡಲು ತನ್ನ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಲೆಕ್ಕಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ॥45॥ ಗಜ, ಗವಾಕ್ಷ, ಗವಯ, ನಳ, ನೀಲ ಇವರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬೊಬ್ಬ ಸೇನಾಪತಿಯು ಹತ್ತು ಹತ್ತು ಕೋಟಿ ಯೋಧರಿಂದ ಸುತ್ತು ವರಿದರುವರು. ॥46॥ ಇದೇ ರೀತಿ ವಿಂಧ್ಯಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ಇನ್ನೂ ಅನೇಕ ಶೀಘ್ರಪರಾಕ್ರಮಿ, ಶ್ರೇಷ್ಠ ಅಸಂಖ್ಯ ವಾನರರೂ ಇದ್ದಾರೆ. ॥47॥ ಮಹಾರಾಜಾ! ಇವೆಲ್ಲ ವಾನರು ಬಹಳ ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿಗಳಾಗಿದ್ದು, ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ಪರ್ವತಗಳಂತೆ ವಿಶಾಲಕಾಯರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಎಲ್ಲರೂ ಕ್ಷಣಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಭೂಮಂಡಲದ ಸಮಸ್ತ ಪರ್ವತಗಳನ್ನು ನುಚ್ಚು ನೂರಾಗಿಸಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಚೆಲ್ಲಿ ಬಿಡುವ ಶಕ್ತಿವಂತರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ॥48॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಇಪ್ಪತ್ತೇಳನೆಯ ಸರ್ಗಃ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥27॥

ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟನೆಯ ಸರ್ಗ

ಸುಗ್ರೀವನ ಮಂತ್ರಿಗಳ, ಮೈಂದ-ದ್ವಿವಿದ, ಹನುಮಂತ, ಶ್ರೀರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ವಿಭೀಷಣ, ಸುಗ್ರೀವ ಇವರ ಪರಿಚಯಮಾಡಿಸುತ್ತಾ ಶುಕನು ವಾನರ ಸೈನ್ಯದ ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ನಿರೂಪಿಸಿದುದು

ಆ ಇಡೀ ವಾನರ ಸೈನ್ಯದ ಪರಿಚಯವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಸಾರಣನು ಸುಮ್ಮನಾದಾಗ, ಅವನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಶುಕನು ರಾಕ್ಷಸರಾಜ ರಾವಣನಲ್ಲಿ ಇಂತೆಂದನು- ॥ 1 ॥ ರಾಜನೇ ! ನೀವು ಇಲ್ಲಿ ಮತ್ತ ಮಹಾಗಜರಂತೆ ನಿಂತಿರುವ ವಾನರರನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿರುವರಲ್ಲ? ಅವರು ಗಂಗಾತೀರದ ವಟವೃಕ್ಷಗಳಂತೆ, ಹಿಮಾಲಯದ ಸಾಲವೃಕ್ಷಗಳಂತೆ ಕಂಡು ಬರುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಇವರ ವೇಗ ದುಸ್ಸಹವಾಗಿದ್ದು, ಇಚ್ಛಾನುಸಾರ ರೂಪಗಳನ್ನು ಧರಿಸುವವರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ದೈತ್ಯ-ದಾನವರಂತೆ ಶಕ್ತಿಶಾಲಿ, ಬಲಿಷ್ಠರಾದ ಇವರು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳಂತೆ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುವವರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ॥2-3॥ ಇವರ ಸಂಖ್ಯೆ ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದು ಕೋಟಿ ಸಾವಿರ, ಸಾವಿರ ಶಂಕು ಮತ್ತು ನೂರು ವೃಂದವಾಗಿದೆ. ಇವರೆಲ್ಲ ವಾನರರು ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಯಲ್ಲಿರುವ ಸುಗ್ರೀವನ ಮಂತ್ರಿಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಇವರು ದೇವತೆಗಳಿಂದ, ಗಂಧರ್ವರಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನರಾದವರು ಇವರೆಲ್ಲರೂ ಇಚ್ಛಾನುಸಾರ ರೂಪ ಧರಿಸಲು ಸಮರ್ಥರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ॥4-5॥ ರಾಜನೇ! ಈ ವಾನರರೊಳಗೆ ದೇವತೆಗಳಂತೆ ರೂಪವುಳ್ಳ ಎರಡು ವಾನರರು ನಿಂತಿರುವುದನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿರುವಿರಲ್ಲ, ಅವರ ಹೆಸರು ಮೈಂದ ಮತ್ತು ದ್ವಿವಿದ ಎಂದಾಗಿದೆ. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಇವರಿಗೆ ಸಮಾನರು ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ. ಬ್ರಹ್ಮದೇವರ ಅಪ್ಪಣೆಯಂತೆ ಇವರಿಬ್ಬರೂ ಅಮೃತಪಾನ ಮಾಡಿರುವರು. ಈ ವೀರರಿಬ್ಬರೂ ತಮ್ಮ ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಹೊಸಕಿಹಾಕಲು ಬಯಸುತ್ತಿರುವರು. ॥6-7॥ ಮದೋದಕವನ್ನು ಹರಿಸುವ ಮತ್ತಗಜದಂತೆ ನಿಂತಿರುವ ವಾನರನನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿರುವಿರಲ್ಲ, ಅವನು ಕೇಸರಿಯ ಹಿರಿಯ ಪುತ್ರನನ್ನು ಹನುಮಂತನೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಪವನಪುತ್ರನೆಂದೂ ಇವನಿಗೆ ಹೆಸರಿದೆ. ಇವನು ಮೊದಲು ಸಮುದ್ರವನ್ನು ದಾಟಿ, ನಿಮ್ಮ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು ವಿದೇಹ ನಂದಿನೀ ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಂಡುಹೋಗಿದ್ದನು. ಈ ವಾನರನು ಕುಪಿತನಾದರೆ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಪ್ರಕ್ಷುಬ್ಧವಾಗಿ ಮಾಡಬಲ್ಲನು. ॥8-10॥ ಬಲ-ರೂಪ ಸಂಪನ್ನನಾದ ಈ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠನು ತನ್ನಿಚ್ಛೆಗನುಸಾರ ರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಬಲ್ಲನು. ಇವನ ಗತಿಯು ಎಲ್ಲಿಯೂ ಕುಂಠಿತವಾಗದೆ, ವಾಯುವಿನಂತೆ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಹೋಗಬಲ್ಲನು. ॥11॥ ಇವನು ಬಾಲಕನಾಗಿದ್ದಾಗ ಒಂದುದಿನ ಇವನಿಗೆ ವಿಪರೀತ ಹಸಿವಾಯಿತು. ಆಗ ಉದಯಿಸುತ್ತಿರುವ ಸೂರ್ಯನನ್ನು ನೋಡಿ, ಇಲ್ಲಿಯ ಫಲಗಳಿಂದ ನನ್ನ ಹಸಿವು ಇಂಗದು, ಈ ಆಕಾಶದ ದಿವ್ಯ ಫಲವನ್ನೇ ತಿನ್ನುವೆನೆಂದ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಎಣಿಸಿ ಈ ಬಲಾಭಿಮಾನೀ ವಾನರನು ಮೂರುಸಾವಿರ ಯೋಜನ ಎತ್ತರಕ್ಕೆ ನೆಗೆದಿದ್ದನು. ॥12-13॥ ದೇವರ್ಷಿ ಮತ್ತು ರಾಕ್ಷಸರಿಂದಲೂ ಸೋಲದಿರುವ ಅವನು ಸೂರ್ಯ ನವರೆಗೆ ತಲುಪದೆ ಉದಯಗಿರಿಯ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದುಬಿಟ್ಟನು. ॥ 14 ॥ ಆ ಪರ್ವತದ ಶಿಲಾಖಂಡದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಾಗ, ಇವನ ಗದ್ದಕ್ಕೆ ಏಟುಬಿದ್ದು, ಅತ್ಯಂತ ದೃಢವಾಯಿತು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇವನು ‘ಹನುಮಂತ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಪ್ರಖ್ಯಾತನಾದನು.

॥15॥ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳ ಸಂಪರ್ಕದಿಂದ ನಾನು ಈ ವಾನರನ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿದಿರುವೆನು. ಇವನ ಬಲ, ರೂಪ, ಪ್ರಭಾವಗಳನ್ನು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಯಾರೂ ವರ್ಣಿಸಲಾರರು. ಇವನೊಬ್ಬನೇ ಇಡೀ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಮರ್ದಿಸಿಬಿಡಲು ಬಯಸುತ್ತಿರುವನು. ನೀವು ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ಬಂಧಿಸಿಟ್ಟಿದ್ದ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಇವನು ಬಾಲದ ಮೂಲಕ ಪ್ರಜ್ವಲಿತಗೊಳಿಸಿ ಇಡೀ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಸುಟ್ಟುಬಿಟ್ಟಿದ್ದನು, ಇವನನ್ನು ನೀವು ಹೇಗೆ ಮರೆಯಬಲ್ಲಿರಿ? ॥ 16-17 ॥

ಹನುಮಂತನ ಬಳಿಯಲ್ಲಿರುವವನು ಕಮಲಾಕ್ಷನಾದ, ಶ್ಯಾಮಲಾಂಗನೂ, ಶೂರವೀರನೂ, ಇಕ್ಷ್ವಾಕು ವಂಶದ ಅತಿರಥ ನಾದ, ಮಹಾಪೌರುಷದಿಂದ ಕೂಡಿರುವ, ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನು. ॥18॥ ಧರ್ಮವು ಅವನಿಂದ ಅಗಲುವುದಿಲ್ಲ, ಅವನು ಧರ್ಮವನ್ನು ಎಂದೂ ಉಲ್ಲಂಘಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ವೇದವಿದರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ; ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರವನ್ನೂ, ವೇದಗಳನ್ನು, ತಿಳಿದಿರುವವನೇ ಶ್ರೀರಾಮನು. ॥19॥ ಶ್ರೀರಾಮನು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಆಕಾಶವನ್ನೇ ಭೇದಿಸಬಲ್ಲನು, ಪೃಥಿವಿಯನ್ನು ಸೀಳಿಹಾಕಬಲ್ಲನು, ಅವನ ಕೋಪವು ಮೃತ್ಯುವಿನಂತೆ ಇದ್ದು, ಪರಾಕ್ರಮವು ಇಂದ್ರನಂತೆಯೇ ಇದೆ. ॥20॥ ರಾಜನೇ! ಯಾರ ಭಾರ್ಯೆಯನ್ನು ನೀನು ಜನಸ್ಥಾನದಿಂದ ಕದ್ದು ತಂದಿರುವೆಯೋ ಆ ಶ್ರೀರಾಮನೇ ನಿನ್ನೊಡನೆ ಯುದ್ಧ ಮಾಡಲು ನಿನ್ನ ಮುಂದೆ ಬಂದು ನಿಂತಿರುವನು. ॥21॥

ಶ್ರೀರಾಮನ ಬಲಭಾಗದಲ್ಲಿ ಶುದ್ಧವಾದ ಚಿನ್ನದ ಪ್ರಭೆಯಂತೆ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ, ವಿಶಾಲವಕ್ಷಃಸ್ಥಳವುಳ್ಳ, ಕೆಂಪಾದ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ, ಕಪ್ಪಾದ ಗುಂಗುರು ಕೂದಲುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಅಣ್ಣನ ಹಿತದಲ್ಲೇ ಸದಾ ಆಸಕ್ತನಾಗಿರುವ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಕಂಗೊಳಿಸುತ್ತಿರುವನು. ಅವನು ಸಮಸ್ತ ಶಸಧಾರಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೂ, ನೀತಿಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿಯೂ, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿಯೂ ಮಹಾ ಕುಶಲನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ॥22-23॥ ಇವನು ಶೀಘ್ರಕೋಪಿಯೂ, ದುರ್ಜಯವೀರನೂ, ಪರಾಕ್ರಮಿಯೂ, ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಸೋಲಿಸುವವನೂ, ಬಲವಂತನೂ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಬಲಗೈಯಂತೆಯೂ, ಹೊರಗೆ ಸಂಚರಿಸುವ ಪ್ರಾಣಗಳಂತೆಯೂ ಆಗಿರುವನು. ॥ 24 ॥ ರಾಘವನಿಗಾಗಿ ತನ್ನ ಜೀವನವನ್ನೇ ತೊರೆಯಲು ಇವನು ಸಿದ್ಧನಿರುವನು. ಇವನೊಬ್ಬನೇ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸಮಸ್ತ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಸಂಹರಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಿರುವನು. ॥ 25 ॥

ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ಎಡಭಾಗದಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು ನಿಂತಿರುವನೇ ರಾಜಾ ವಿಭೀಷಣನು. ರಾಜಾಧಿರಾಜ ನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನು ಇವನಿಗೆ ಲಂಕೆಯ ಪಟ್ಟಗಟ್ಟಿರುವನು. ಈಗ ಈ ವಿಭೀಷಣನೂ ಕೂಡ ನಿನ್ನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಕುಪಿತ ನಾಗಿ ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಮುಂದೆ ಬರುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ॥ 26-27 ॥

ಎಲ್ಲ ವಾನರರ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಪರ್ವತೋಪಮವಾಗಿ, ಪರ್ವತದಂತೆ ಅಚಲವಾಗಿ ನಿಂತಿರುವ ವಾನರರನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿರು ವೆಯಲ್ಲವೇ? ಅವನು ಸಮಸ್ತ ವಾನರರಿಗೆ ಒಡೆಯನಾದ ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ಸುಗ್ರೀವನು. ॥ 28 ॥ ಹಿಮವಂತನು ಎಲ್ಲ ಪರ್ವತಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾಗಿರುವಂತೆಯೇ, ತೇಜಸ್ಸು, ಯಶಸ್ಸು, ಬಲ, ಬುದ್ಧಿ, ಸತ್ಕುಲ ಪ್ರಸೂತಿ-ಇವೆಲ್ಲವುಗಳಿಂದಾಗಿ ಸುಗ್ರೀವನು ವಾನರರಲ್ಲಿ ಸರ್ವಶ್ರೇಷ್ಠನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ॥29॥ ಇವನು ಗಹನ ವೃಕ್ಷಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾ ಎಂಬ ದುರ್ಗಮವಾದ ಗುಹೆಯಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿರುವನು. ಪರ್ವತಗಳಿಂದಾಗಿ ಅದನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವುದು ಅತ್ಯಂತ ಕಠಿಣವಾಗಿದೆ. ಇವನೊಂದಗೆ ಅಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯ ಮುಖ್ಯ ಸೇನಾಪತಿಗಳೂ ಇರುತ್ತಾರೆ. ॥30॥ ಅವನ ಕೊರಳಿನಲ್ಲಿ ನೂರು ಕಮಲಗಳ ಸುವರ್ಣಮಯ ಮಾಲೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತದೆ. ಅದರಲ್ಲಿ ಸದಾ ಲಕ್ಷ್ಮೀದೇವಿಯ ಸನ್ನಿಧಾನ ಇರುತ್ತದೆ. ಅದನ್ನು ದೇವ-ಮಾನವರೆಲ್ಲರೂ ಪಡೆಯಲು ಬಯಸುತ್ತಾರೆ. ॥31॥ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನು ವಾಲಿಯನ್ನು ಕೊಂದು ಈ ಮಾಲೆ, ತಾರೆ ಮತ್ತು ವಾನರರ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಸಿ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದನು. ॥ 32 ॥

ನೂರು ಲಕ್ಷಗಳನ್ನು ವಿದ್ವಾಂಸರು ಕೋಟಿ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಅಂತಹ ನೂರು ಸಾವಿರ ಕೋಟಿಗಳನ್ನು ಶಂಖ ವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ॥ 33 ॥ ಒಂದು ಲಕ್ಷ ವೃಂದದ ಹೆಸರು ಮಹಾವೃಂದವಾಗಿದೆ. ಒಂದು ಲಕ್ಷ ಮಹಾವೃಂದವನ್ನು ಪದ್ಮವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ॥35॥ ನೂರು ಸಾವಿರ ಪದ್ಮಗಳಿಗೆ ಮಹಾಪದ್ಮವೆಂದು ಹೆಸರು. ನೂರು ಸಾವಿರ ಮಹಾಪದ್ಮ ಗಳನ್ನು ಖರ್ವವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ॥36॥ ಒಂದು ಲಕ್ಷ ಖರ್ವಗಳನ್ನು ಮಹಾಖರ್ವವಾಗುತ್ತದೆ. ಒಂದು ಸಾವಿರ ಮಹಾ ಖರ್ವಗಳನ್ನು ಸಮುದ್ರವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಒಂದು ಲಕ್ಷ ಸಮುದ್ರಗಳನ್ನು ಓಘವೆಂದೂ, ಒಂದು ಲಕ್ಷ ಓಘಕ್ಕೆ ಮಹೌಘ ಎಂಬ ಸಂಜ್ಞೆ ಇದೆ. ॥37॥ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಸಾವಿರ ಕೋಟಿ, ನೂರು ಶಂಕು ಸಾವಿರ ಮಹಾಶಂಕು; ನೂರ ವೃಂದ, ಸಾವಿರ ಮಹಾವೃಂದ, ನೂರು ಪದ್ಮ, ಸಾವಿರ ಮಹಾಪದ್ಮ, ನೂರು ಖರ್ವ, ನೂರು ಸಮುದ್ರ, ನೂರು ಮಹೌಘ ಹಾಗೂ ಸಮುದ್ರದಂತಹ ನೂರು ಕೋಟಿ ಮಹೌಘ ಸೈನಿಕರಿಂದ ವೀರ ಭೀಷಣರಿಂದ, ತನ್ನ ಸಚಿವರಿಂದ ಸುತ್ತುವರೆದ ವಾನರ ರಾಜ ಸುಗ್ರೀವನು ನಿಮ್ಮನ್ನು ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಆಹ್ವಾನಿಸುತ್ತಾ ಮುಂದಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ವಿಶಾಲ ಸೈನ್ಯದಿಂದ ಕೂಡಿಕೊಂಡ ಸುಗ್ರೀವನು ಮಹಾಬಲ ಮತ್ತು ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ಸಂಪನ್ನನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ॥38-41॥ ಮಹಾರಾಜಾ ! ಈ ಸೈನ್ಯವು ಒಂದು ಪ್ರಕಾಶಮಾನ ಗ್ರಹದಂತೆ ಇದೆ. ಉಪಸ್ಥಿತವಾದ ಇದನ್ನು ನೋಡಿ ತಮ್ಮ ವಿಜಯವಾಗುವಂತಹ, ಶತ್ರುಗಳ ಮುಂದೆ ಕೀಳಾಗದಂತೆ ಯಾವುದಾದರೂ ಉಪಾಯ ಮಾಡಿರಿ. ॥42॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟನೆಯ ಸರ್ಗಃ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥28॥

ಇಪ್ಪತ್ತೊಂಭತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ

ರಾವಣನು ಶುಕ-ಸಾರಣರನ್ನು ಗದರಿಸಿ ಹೊರಕ್ಕೆ ಅಟ್ಟಿದುದು, ರಾವಣನು ಕಳಿಸಿದ ಇತರ ಗುಪ್ತಚರರೂ ಶ್ರೀರಾಮನ ದಯೆಯಿಂದ ವಾನರರ ಹಿಡಿತದಿಂದ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಂಡು ಲಂಕೆಗೆ ಹಿಂದಿರುಗಿದುದು

ಶುಕನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಂತೆ ರಾವಣನು ಸಮಸ್ತ ಸೇನಾಪತಿಗಳನ್ನೂ, ಶ್ರೀರಾಮನ ಬಲಗೈಯಂತಿದ್ದ ಮಹಾಪರಾಕ್ರಮಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು, ಶ್ರೀರಾಮನ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿರುವ ತನ್ನ ತಮ್ಮ ವಿಭೀಷಣನನ್ನೂ, ವಾನರರ ರಾಜನಾದ ಭಯಂಕರ ಪರಾಕ್ರಮಿ ಸುಗ್ರೀವನೂ, ಇಂದ್ರಪುತ್ರ ವಾಲಿಯ ಪುತ್ರ ಬಲವಂತ ಅಂಗದನನ್ನು, ಬಲ-ವಿಕ್ರಮಶಾಲೀ ಹನುಮಂತನನ್ನೂ, ದುರ್ಜಯವೀರ ಜಾಂಬವಂತನನ್ನೂ, ಸುಷೇಣ, ಕುಮುದ, ನೀಲ, ವಾನರ ಶ್ರೇಷ್ಠ ನಳನನ್ನೂ, ಗಜ, ಗವಾಕ್ಷ, ಶರಭ, ಮೈಂದ-ದ್ವಿವಿದರನ್ನು ನೋಡಿದನು. ॥1-4॥ ಅವರೆಲ್ಲರನ್ನು ನೋಡಿ ರಾವಣನ ಮನಸ್ಸು ಉದ್ವಿಗ್ನಗೊಂಡಿತು. ಅವನಿಗೆ ಕ್ರೋಧ ಉಂಟಾಗಿ ಮಾತು ಮುಗಿದಾಗ ವೀರ ಶುಕ ಮತ್ತು ಸಾರಣರನ್ನು ಗದರಿಸಿದನು. ॥ 5 ॥ ಬಡಪಾಯಿ ಶುಕ-ಸಾರಣರು ವಿನೀತರಾಗಿ ತಲೆ ತಗ್ಗಿಸಿ ನಿಂತುಕೊಂಡಿದ್ದರು. ರಾವಣನು ರೋಷಗದ್ಗದ ವಾಣಿಯಿಂದ ಕ್ರೋಧಪೂರ್ವಕ ಕಠೋರವಾಗಿ ನುಡಿದನು. ॥6॥ ರಾಜನು ನಿಗ್ರಹ ಮತ್ತು ಅನುಗ್ರಹ ಮಾಡಲು ಸಮರ್ಥನಿರುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಆಶ್ರಯದಲ್ಲಿರುವ ಮಂತ್ರಿಗಳು ರಾಜನಿಗೆ ಅಪ್ರಿಯವಾದ ಯಾವ ಮಾತನ್ನು ಆಡಬಾರದು. ॥7॥ ನನ್ನ ವಿರೋಧಿ ಶತ್ರುವು ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿರುವನು. ಯಾವುದೇ ಪ್ರಸ್ತಾಪವಿಲ್ಲದೆ ಶತ್ರುವನ್ನು ಸ್ತುತಿಸುವುದು ನಿಮ್ಮಿಬ್ಬರಿಗೆ ಉಚಿತವಾಗಿತ್ತೇ ? ॥8॥ ನೀವುಗಳು ಮಾಡಿದ ಆಚಾರ್ಯ, ಗುರುಗಳ ಮತ್ತು ವೃದ್ಧರ ಸೇವೆ ವ್ಯರ್ಥವಾಯಿತು; ಏಕೆಂದರೆ ಅದು ರಾಜನೀತಿಯ ಸಂಗ್ರಹಣೆಯ ಸಾರವಾಗಿದೆ, ಅದನ್ನು ನೀವು ಗ್ರಹಿಸಲಿಲ್ಲ. ॥ 9 ॥ ನೀವು ಅದನ್ನು ಗ್ರಹಿಸಿದ್ದರೂ ಈಗ ನಿಮಗೆ ಅದು ಜ್ಞಾಪಕವಿರಲಿಲ್ಲ. ನೀವು ಕೇವಲ ಅಜ್ಞಾನದ ಹೊರೆಯನ್ನೇ ಹೊತ್ತಿರುವಿರಿ. ನಿಮ್ಮಂತಹ ಮೂರ್ಖ ಮಂತ್ರಿಗಳ ಸಂಪರ್ಕದಲ್ಲಿರುವ ನಾನು ನನ್ನ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿ ಇರಿಸಿಕೊಂಡಿರುವುದು ಸೌಭಾಗ್ಯದ ಮಾತಾಗಿದೆ. ॥10॥ ನಾನು ಈ ರಾಜ್ಯದ ಶಾಸಕನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ನನ್ನ ಮಾತೇ ನಿಮಗೆ ಶುಭ ಅಥವಾ ಅಶುಭ ಮಾಡಬಲ್ಲದು. ನಾನು ಕೇವಲ ಮಾತಿನಿಂದಲೇ ನಿಮ್ಮ ನಿಗ್ರಹ ಮತ್ತು ಅನುಗ್ರಹ ಮಾಡಬಲ್ಲೆನು; ಹೀಗಿದ್ದರೂ ನೀವಿಬ್ಬರು ನನ್ನ ಮುಂದೆ ಕಠೋರ ಮಾತನ್ನು ಆಡುವ ಸಾಹಸ ಮಾಡಿದಿರಿ. ನಿಮಗೆ ಸಾವಿನ ಭಯವೇ ಇಲ್ಲವೇ? ॥11॥ ದಾವಾನಲದಲ್ಲಿ ಬೆಂದು ಹೋದ ಮರಗಳೂ ಜೀವಂತವಾಗಿರಬಲ್ಲವು, ಆದರೆ ರಾಜ ದಂಡಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟ ಅಪರಾಧಿಗಳು ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಉಳಿಯಲಾರರು. ಅವರು ಸರ್ವಥಾ ನಾಶವಾಗಿ ಹೋಗುವರು. ॥12॥ ಹಿಂದೆ ನೀವು ಮಾಡಿದ ಉಪಕಾರದ ಸ್ಮರಣೆಯಿಂದ ನನ್ನ ಕೋಪವು ಸ್ವಲ್ಪಮಟ್ಟಿಗೆ ಶಾಂತವಾಗಿದೆ; ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಶತ್ರುಪಕ್ಷವನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಿರುವ ನಿಮ್ಮಿಬ್ಬರನ್ನು ಈಗಾಗಲೇ ಕೊಂದುಬಿಡುತ್ತಿದೆ. ॥13॥ ಕೃತಘ್ನರೇ! ಈಗಲೇ ನೀವು ಇಲ್ಲಿಂದ ಹೊರಟುಹೋಗಿರಿ, ಮುಂದೆ ಎಂದೂ ನಿಮ್ಮ ಮುಖ ತೋರಿಸಬೇಡಿ. ನಾನು ನಿಮ್ಮಿಬ್ಬರನ್ನು ವಧಿಸಲು ಬಯಸು ವುದಿಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ ನೀವಿಬ್ಬರೂ ಮಾಡಿದ ಉಪಕಾರವನ್ನು ನಾನು ಸದಾ ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ನನ್ನ ಸ್ನೇಹದಿಂದ ವಿಮುಖರಾದ ನೀವು ಸತ್ತುಹೋದರೆಂದೇ ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ. ॥ 14 ॥

ರಾವಣನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಶುಕ-ಸಾರಣರು ತುಂಬಾ ನಾಚಿಕೊಂಡು ರಾವಣೇಶ್ವರನಿಗೆ ಜಯಜಯಕಾರ ಮಾಡಿ ಅಭಿನಂದಿಸಿ ಅಲ್ಲಿಂದ ಹೊರಟು ಹೋದರು. ॥15॥ ಬಳಿಕ ತನ್ನ ಬಳಿ ಕುಳಿತಿರುವ ಮಹೋದರನಲ್ಲಿ ರಾವಣನು ಹೇಳಿದನು- ನನ್ನ ಎದುರಿಗೆ ಬೇಗನೇ ಗುಪ್ತಚರರು ಬರುವಂತೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸು. ರಾವಣನ ಈ ಆದೇಶದಂತೆ ಮಹೋದರನು ಗುಪ್ತಚರರನ್ನು ಕರೆಸಿದನು. ॥16॥ ರಾಜನ ಅಪ್ಪಣೆ ಪಡೆದು ಗುಪ್ತಚರರು ಆಗಲೇ ವಿಜಯಸೂಚಕ ಆಶೀರ್ವಾದ ಕೊಡುತ್ತಾ ಕೈಮುಗಿದು ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ಉಪಸ್ಥಿತರಾದರು. ॥17॥ ಆ ಎಲ್ಲ ಗುಪ್ತಚರರು ವಿಶ್ವಾಸಿಗಳೂ, ಶೂರ-ಧೀರ, ನಿರ್ಭಯರೂ ಆಗಿದ್ದು. ರಾಕ್ಷಸ ರಾಜ ರಾವಣನು ಅವರಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು - ॥ 18 ॥ ನೀವು ಈಗಲೇ ಹೋಗಿ ವಾನರ ಸೈನ್ಯದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ನಿಶ್ಚಯ ವೇನಿದೆ? ಇದನ್ನು ತಿಳಿಯಲು, ಗುಪ್ತಸಮಾಲೋಚನೆಯಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸುವ ಅಂತರಂಗ ಮಂತ್ರಿಗಳ ಹಾಗೂ ಅವನಿಗೆ ಭೇಟಿಯಾಗುವ ಮಿತ್ರರ ಹೀಗೆ ಎಲ್ಲರ ನಿಶ್ಚಿತ ವಿಚಾರವೇನು? ಎಂಬುದನ್ನು ತಿಳಿಯಲು ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗಿರಿ. ॥19॥ ಅವರು ಹೇಗೆ ಮಲಗುತ್ತಾರೆ? ಹೇಗೆ ಎಚ್ಚರವಾಗಿರುತ್ತಾರೆ? ಇಂದು ಏನು ಮಾಡುವರು? ಇದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿದು ಮರಳಿ ಬನ್ನಿರಿ. ॥20॥ ಗುಪ್ತಚರರ ಮೂಲಕ ಶತ್ರುವಿನ ಗತಿ-ವಿಧಾನವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡರೆ ಬುದ್ಧಿವಂತ ರಾಜನು ಅಲ್ಪಪ್ರಯತ್ನದಿಂದಲೇ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅವರನ್ನು ಹೊಡೆದೋಡಿಸಿ ಬಿಡುವನು. ॥21॥ ‘ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲೀ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಹರ್ಷಗೊಂಡ ಗುಪ್ತಚರರು ಶಾರ್ದೂಲನನ್ನು ಮುಂದುಮಾಡಿ ರಾವಣನಿಗೆ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿದರು. ॥22॥ ಹೀಗೆ ರಾವಣೇಶ್ವರನಿಗೆ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿ ಆ ಗುಪ್ತಚರರು ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಸಹಿತ ಶ್ರೀರಾಮನು ವಿರಾಜಿಸುತ್ತಿದ್ದಲ್ಲಿಗೆ ಹೋದರು. ॥23॥ ಸುವೇಲ ಪರ್ವತದ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಆ ಗುಪ್ತಚರರು ಅಡಗಿದ್ದು ಶ್ರೀರಾಮ, ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಸುಗ್ರೀವ ಮತ್ತು ವಿಭೀಷಣರನ್ನು ನೋಡಿದರು ॥ 24 ॥ ವಾನರರ ಆ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ನೋಡಿ ಭಯದಿಂದ ವ್ಯಾಕುಲರಾದರು. ಅಷ್ಟರಲ್ಲಿ ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ರಾಕ್ಷಸರಾಜ ವಿಭೀಷಣನು ಆ ಗುಪ್ತಚರ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ನೋಡಿದನು. ॥25॥ ಆಗ ಅವನು ಅಕಸ್ಮಾತ್ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿರುವ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಗದರಿಸಿ, ಶಾರ್ದೂಲನೊಬ್ಬನನ್ನು ಇವನು ಪಾಪಿ ಎಂದು ತಿಳಿದು ಬಂಧಿಸಿದನು. ॥26॥ ಮತ್ತೆ ವಾನರರು ಅವನನ್ನು ಬಡಿಯತೊಡಗಿದರು. ಆಗ ಶ್ರೀರಾಮನು ದಯೆದೋರಿ ಅವನನ್ನು ಹಾಗೂ ಇತರ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆಗೊಳಿಸಿದನು. ॥27॥ ಬಲವಿಕ್ರಮ ಸಂಪನ್ನ ಶೀಘ್ರ ಪರಾಕ್ರಮಿ ವಾನರರಿಂದ ಏಟು ತಿಂದು ಆ ರಾಕ್ಷಸರ ಜಂಘಾಬಲ ಉಡುಗಿಹೋಯಿತು. ಅವರು ಏದುಸಿರು ಬಿಡುತ್ತಾ ಲಂಕೆಗೆ ತೆರಳಿದರು. ॥28॥ ರಾವಣನ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ಉಪಸ್ಥಿತರಾದ ಗುಪ್ತಚರರು ಸದಾ ಹೊರಗೆ ಸಂಚರಿಸುವ ಆ ಮಹಾಬಲೀ ನಿಶಾಚರರು-ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ಸೈನ್ಯವು ಸುವೇಲಾ ಪರ್ವತದ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ ಬೀಡುಬಿಟ್ಟಿದೆ ಎಂದು ಸೂಚಿಸಿದರು. ॥ 29 ॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಇಪ್ಪತ್ತೊಂಭತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥29॥

ಮೂವತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ

ರಾವಣನು ಕಳಿಸಿದ ಗುಪ್ತಚರರು ಮತ್ತು ಶಾರ್ದೂಲನು ವಾನರ ಸೈನ್ಯದ ಸಮಾಚಾರ ತಿಳಿಸಿ, ಮುಖ್ಯ-ಮುಖ್ಯ ವೀರರ ಪರಿಚಯ ಮಾಡಿಸಿದುದು

ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ಸೈನ್ಯವು ಸುವೇಲಾ ಪರ್ವತದ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು ನಿಂತಿದೆ ಹಾಗೂ ಅದು ಸರ್ವಥಾ ಅಜೇಯ ವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಗೂಢಚಾರರು ರಾವಣನಲ್ಲಿ ತಿಳಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ॥ 1 ॥ ಮಹಾಬಲಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ಬಂದಿರುವನೆಂದು ಕೇಳಿ ರಾವಣನಿಗೆ ಸ್ವಲ್ಪ ಭಯವಾಯಿತು ಹಾಗೂ ಅವನು ಶಾರ್ದೂಲನ ಬಳಿ ಹೇಳಿದನು- ॥ 2 ॥ ನಿಶಾಚರನೇ ! ನಿನ್ನ ಶರೀರದ ಕಾಂತಿಯು ಹಿಂದಿನಂತೆ ಇರದೆ ಮಸಕಾಗಿದೆ. ನೀನು ದೀನನಾಗಿ ಕಂಡು ಬರುವೆ. ಎಲ್ಲಾದರೂ ಶತ್ರುಗಳ ವಶದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿಲ್ಲವಲ್ಲ ? ॥ 3 ॥

ರಾವಣನು ಹೀಗೆ ಕೇಳಿದಾಗ ಭಯದಿಂದ ಗಾಬರಿಗೊಂಡ ಶಾರ್ದೂಲನು ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠ ರಾವಣನಲ್ಲಿ ಮೆಲ್ಲಗೆ ಹೇಳಿದನು. ॥4॥ ರಾಜನೇ! ಆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ವಾನರರ ಗತಿ-ವಿಧಿಗಳನ್ನು ಗುಪ್ತಚರರಿಂದ ತಿಳಿಯಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅವರು ದೊಡ್ಡ ಪರಾಕ್ರಮೀ, ಬಲವಂತರೂ ಹಾಗೂ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನಿಂದ ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿದ್ದಾರೆ. ॥5॥ ಅವರೊಡನೆ ಮಾತನಾಡುವುದೂ ಅಸಂಭವವಾಗಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ‘ನೀವು ಯಾರು? ನಿಮ್ಮ ವಿಚಾರವೇನು?’ ಮುಂತಾದ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿಗೆ ಅಲ್ಲಿ ಅವಕಾಶವೇ ಇಲ್ಲ. ಪರ್ವತದಂತಹ ವಿಶಾಲಕಾಯ ವಾನರರು ಎಲ್ಲೆಡೆಗಳಿಂದ ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಿರುವಾಗ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿವುದೂ ಕಷ್ಟವೇ ಆಗಿದೆ. ॥ 6 ॥ ಆ ಸೈನ್ಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಅವರ ಗತಿ-ವಿಧಿಗಳನ್ನು ಅರಿಯಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸುತ್ತಲೇ ವಿಭೀಷಣನ ಅನುಯಾಯಿಗಳು ನಮ್ಮನ್ನು ಗುರುತಿಸಿ ಬಲವಂತವಾಗಿ ಹಿಡಿದು ಅತ್ತಂದಿತ್ತ ಎಳೆದಾಡಿದರು. ॥7॥ ಆ ಸೈನ್ಯದಲ್ಲಿ ಕ್ರೋಧ ತುಂಬಿದ ವಾನರರು ನನ್ನನ್ನು ಕಾಲುಗಳಿಂದ, ಮುಷ್ಟಿಗಳಿಂದ, ಕೈಗಳಿಂದ ಬಹಳ ಹೊಡೆದರು ಮತ್ತು ಇಡೀ ಸೈನ್ಯದಲ್ಲಿ ನಾನು ಅಪರಾಧಿ ಎಂದು ಘೋಷಿಸುತ್ತಾ, ಎಲ್ಲೆಡೆ ಸುತ್ತಾಡಿಸಿದರು. ॥ 8 ॥ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಎಳೆದಾಡಿ ನನ್ನನ್ನು ಶ್ರೀರಾಮನ ಮುಂದೆ ಕೊಂಡುಹೋದರು. ಆಗ ನನ್ನ ಮೈಯಿಂದ ರಕ್ತಸುರಿಯುತ್ತಿತ್ತು. ಶರೀರದಲ್ಲೆಲ್ಲ ದೀನತೆ ಆವರಿಸಿತ್ತು. ನಾನು ವ್ಯಾಕುಲನಾಗಿ, ನನ್ನ ಇಂದ್ರಿಯಗಳೆಲ್ಲ ವಿಚಲಿತವಾಗಿದ್ದವು. ॥ 9 ॥

ವಾನರರು ಹೊಡೆಯುತ್ತಿದ್ದಾಗ ನಾನು ಅವರ ಬಳಿ ಕೈಮುಗಿದು ರಕ್ಷಿಸಬೇಕೆಂದು ಅಂಗಲಾಚುತ್ತಿದ್ದೆ. ಆ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ಅಕಸ್ಮಾತ್ತಾಗಿ ಅವನನ್ನು ಹೊಡೆಯಬೇಡಿ, ಹೊಡೆಯಬೇಡಿ ಎಂದು ಹೇಳಿ ರಕ್ಷಿಸಿದನು. ॥10॥ ಶ್ರೀರಾಮನು ಪರ್ವತದ ಬಂಡೆಗಳಿಂದ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ತುಂಬಿ ಲಂಕೆಯ ಬಾಗಿಲಿಗೆ ಬಂದು, ಕೈಯ್ಲಲಿ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಹಿಡಿದು ನಿಂತಿರುವನು. ॥11॥ ಆ ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ರಘುನಾಥನು ಗರುಡವ್ಯೂಹವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ವಾನರರ ನಡುವೆ ವಿರಾಜಿಸುತ್ತಿರುವನು. ನನ್ನನ್ನು ಬೀಳ್ಕೊಟ್ಟು ಲಂಕೆಯ ಮೇಲೆ ಆಕ್ರಮಣ ಮಾಡಲು ಬರುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ॥ 12 ॥ ಅವನು ಲಂಕೆಯ ಪ್ರಾಕಾರದ ಬಳಿಗೆ ಬರುವ ಮೊದಲೇ ನೀವು ಬೇಗನೇ ಒಂದೋ ಸೀತೆಯನ್ನು ಹಿಂದಿರುಗಿಸಿರಿ, ಇಲ್ಲವೇ ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ನಿಂತು ಅವನನ್ನು ಎದುರಿಸಿರಿ.॥13॥

ಶಾರ್ದೂಲನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲೆ ಅದರ ಕುರಿತು ವಿಚಾರಮಾಡಿ ರಾವಣನು ಅವನಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಮಹತ್ವ ಪೂರ್ಣ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು - ॥14॥ ದೇವತೆಗಳು, ಗಂಧರ್ವರು, ದಾನವರು ನನ್ನೊಂದಿಗೆ ಯುದ್ಧ ಮಾಡಿದರೂ, ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತು ನನ್ನನ್ನು ಹೆದರಿಸಿದರೂ ನಾನು ಸೀತೆಯಲ್ಲಿ ಮರಳಿಸಲಾರೆ. ॥15॥ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ರಾವಣನು ಪುನಃ ಹೇಳಿದನು - ನೀನಾದರೋ ವಾನರ ಸೈನ್ಯದಲ್ಲಿ ತಿರುಗಾಡಿಬಿಟ್ಟಿರುವೆ. ಅವರಲ್ಲಿ ಯಾವ ಯಾವ ವಾನರರು ಹೆಚ್ಚು ಶೂರರಾಗಿದ್ದಾರೆ? ॥16॥ ಸೌಮ್ಯನೇ! ಈ ದುರ್ಜಯ ವಾನರರು ಯಾರಾಗಿದ್ದಾರೆ? ಅವರ ಪ್ರಭಾವ ಎಂತಹುದು? ಅವರು ಯಾರ ಪುತ್ರರಾಗಿದ್ದಾರೆ? ರಾಕ್ಷಸನೇ! ಇದೆಲ್ಲವನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿಸು. ॥17॥ ಆ ವಾನರರ ಬಲಾ ಬಲಗಳನ್ನು ತಿಳಿದು ಅದಕ್ಕನುಸಾರವಾಗಿ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ನಿಶ್ಚಯಿಸುವೆನು. ಯುದ್ಧದ ಇಚ್ಛೆಯುಳ್ಳ ಪುರುಷನು ತನ್ನ ಮತ್ತು ಶತ್ರುಪಕ್ಷದ ಸೈನ್ಯದ ಗಣನೆ-ಅವರ ವಿಷಯದ ಆವಶ್ಯಕ ಅರಿವು ಇರುವುದು ಅಗತ್ಯವಾಗಿದೆ. ॥ 18 ॥

ರಾವಣನು ಹೀಗೆ ಕೇಳಿದಾಗ ಶ್ರೇಷ್ಠಗುಪ್ತಚರ ಶಾರ್ದೂಲನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದನು- ॥ 19 ॥ ರಾಜನೇ ! ಆ ವಾನರ ಸೈನ್ಯದಲ್ಲಿ ಜಾಂಬವಂತ ಎಂಬ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ವೀರನಿದ್ದನೆ. ಅವನನ್ನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸೋಲಿಸುವುದು ಬಹಳ ಕಠಿಣವಾಗಿದೆ. ಅವನು ಋಕ್ಷರಾಜ ಹಾಗೂ ಗದ್ಗದನ ಪುತ್ರನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ॥20॥ ಗದ್ಗದನ ಇನ್ನೊಬ್ಬ ಧೂಮ್ರನೆಂಬ ಪುತ್ರನೂ ಇದ್ದಾನೆ. ಇಂದ್ರನ ಗುರು ಬೃಹಸ್ಪತಿಯ ಪುತ್ರ ಕೇಸರಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಅವನ ಪುತ್ರ ಹನುಮಂತನು ಒಬ್ಬಂಟಿಗನಾಗಿ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದು ಬಹಳಷ್ಟು ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿರುವನು. ॥21॥ ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ, ಪರಾಕ್ರಮಿ ಸುಷೇಣನು ಧರ್ಮನ ಪುತ್ರನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ರಾಜನೇ! ದಧಿಮುಖನೆಂಬ ಸೌಮ್ಯ ವಾನರನು ಚಂದ್ರನ ಮಗನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ॥22॥ ಸುಮುಖ, ದುರ್ಮುಖ ಮತ್ತು ವೇಗದರ್ಶಿ ಎಂಬ ವಾನರರು ಮೃತ್ಯುವಿನ ಪುತ್ರರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಸ್ವಯಂಭೂ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರು ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಮೃತ್ಯುರೂಪದಲ್ಲೇ ಈ ವಾನರರನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿರುವರು. ॥23॥ ಸ್ವಯಂ ಸೇನಾಪತಿ ನೀಲನು ಅಗ್ನಿಯ ಪುತ್ರನು. ವಿಖ್ಯಾತ ವೀರ ಹನುಮಂತನು ವಾಯುಪುತ್ರ ನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ॥ 24 ॥ ಬಲವಂತ ಹಾಗೂ ದುರ್ಜಯವೀರ ಅಂಗದನು ಇಂದ್ರನ ಮೊಮ್ಮಗನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನು ಇನ್ನೂ ತರುಣನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಬಲಿಷ್ಠರಾದ ಮೈಂದ-ದ್ವಿವಿದರು ಅಶ್ವಿನೀ ಕುಮಾರರ ಪುತ್ರರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ॥25॥ ಗಜ, ಗವಾಕ್ಷ, ಗವಯ, ಶರಭ ಮತ್ತು ಗಂಧಮಾದನ ಇವರು ಯಮನ ಪುತ್ರರಾಗಿದ್ದು, ಕಾಲಾಂತಕನಂತೆ ಪರಾಕ್ರಮಿಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ. ॥26॥ ಈ ಪ್ರಕಾರ ದೇವತೆಗಳಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನರಾದ ತೇಜಸ್ವೀ ಶೂರವೀರ ವಾನರರ ಸಂಖ್ಯೆ ಹತ್ತುಕೋಟಿಯಾಗಿದೆ. ಇವರೆಲ್ಲರೂ ಯುದ್ಧದ ಇಚ್ಛೆಯುಳ್ಳವರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಇವರಲ್ಲದೆ ಉಳಿದ ವಾನರರ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ನಾನೇನೂ ಹೇಳಲಾರೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವರ ಗಣನೆಯೇ ಅಸಂಭವವಾಗಿದೆ. ॥27॥ ದಶರಥನಂದನ ಶ್ರೀರಾಮನ ಶ್ರೀವಿಗ್ರಹವು ಸಿಂಹದಂತೆ ಮೈಕಟ್ಟು ಇದ್ದು ತರುಣವಾಗಿದೆ. ಇವನೊಬ್ಬನೇ ಖರ-ದೂಷಣ-ತ್ರಿಶಿರರನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿರುವನು. ॥ 28 ॥ ವಿರಾಧ ಮತ್ತು ಕಾಲನಂತಿದ್ದ ವಿಕರಾಳ ಕಬಂಧನನ್ನು ವಧಿಸಿದ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನಂತೆ ಪರಾಕ್ರಮಿ ಈ ಭೂಮಂಡಲದಲ್ಲಿ ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ. ॥ 29 ॥ ಶ್ರೀರಾಮನ ಗುಣಗಳನ್ನು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಬಲ್ಲ ಮನುಷ್ಯನು ಈ ಭೂಮಂಡಲದಲ್ಲಿ ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ. ಜನಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀರಾಮನೇ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿರುವನು. ॥30॥ ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಗಜರಾಜನಂತೆ ಪರಾಕ್ರಮಿಯಾಗಿದ್ದು, ಅವನು ಬಾಣದ ಗುರಿಯಿಟ್ಟರೆ ದೇವರಾಜ ಇಂದ್ರನೂ ಬದುಕಿರಲಾರನು. ॥31॥ ಇವರಲ್ಲದೇ ಆ ಸೈನ್ಯದಲ್ಲಿ ಶ್ವೇತ ಮತ್ತು ಜೋತಿರ್ಮುಖರೆಂಬ ಇಬ್ಬರು ವಾನರು ಸೂರ್ಯನ ಪುತ್ರರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಹೇಮಕೂಟನೆಂಬ ವಾನರರು ವರುಣನ ಮಗನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ॥32॥ ವಾನರಪ್ರವರ ವೀರನಳನು ವಿಶ್ವಕರ್ಮನ ಪುತ್ರನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ವೇಗಶಾಲಿ ಮತ್ತು ಪರಾಕ್ರಮಿ ದುರ್ಧರನು ವಸುದೇವತೆಯ ಪುತ್ರನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ॥33॥ ನಿಮ್ಮ ತಮ್ಮ ವಿಭೀಷಣನೂ ಕೂಡ ಲಂಕೆಯ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಡೆದು ಶ್ರೀರಘುನಾಥನ ಹಿತಸಾಧನೆಯಲ್ಲೇ ತತ್ಪರನಾಗಿರುವನು. ॥34॥ ಹೀಗೆ ಸುವೇಲ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ
ಬೀಡುಬಿಟ್ಟ ವಾನರ ಸೈನ್ಯದ ಪೂರ್ಣ ಪರಿಚಯವನ್ನು ನಾನು ಮಾಡಿಸಿರುವೆನು. ಇನ್ನು ಉಳಿದಿರುವ ಕಾರ್ಯ ನಿಮ್ಮ ಕೈಯಲ್ಲೇ ಇದೆ. ॥35॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಮೂವತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗವು ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥30॥

ಮೂವತ್ತೊಂದನೆಯ ಸರ್ಗ

ಮಾಯಾರಚಿತ ಶ್ರೀರಾಮನ ಕತ್ತರಿಸಿದ ಶಿರವನ್ನು ಸೀತೆಗೆ ತೋರಿಸಿ, ಆಕೆಯನ್ನು ವಿಮೋಹಗೊಳಿಸಲು ರಾವಣನ ಪ್ರಯತ್ನ

ರಾವಣನ ಗುಪ್ತಚರರು ಲಂಕೆಗೆ ಬಂದು - ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ಸೈನ್ಯವು ಸುವೇಲಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಬೀಡು ಬಿಟ್ಟಿದ್ದು, ಅದನ್ನು ಜಯಿಸುವುದು ಅಸಂಭವವೆಂದು ತಿಳಿಸಿದಾಗ, ಅವರ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ, ಶ್ರೀರಾಮನು ಬಂದಿರುವನೆಂದು ತಿಳಿದು ರಾವಣನು ಉದ್ವಿಗ್ನನಾಗಿ ಮಂತ್ರಿಗಳಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು- ॥1-2॥ ಸಚಿವರೇ! ನನ್ನ ಮಂತ್ರಿಗಳೆಲ್ಲರೂ ಆದಷ್ಟು ಬೇಗ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬರಲಿ. ನಾವೆಲ್ಲರೂ ಸೇರಿ ಗುಪ್ತಸಮಾಲೋಚನೆ ಮಾಡುವ ಕಾಲ ಈಗ ಸನ್ನಿಹಿತವಾಗಿದೆ. ॥3॥ ರಾವಣನ ಆದೇಶವನ್ನು ಕೇಳಿ ಸಮಸ್ತ ಮಂತ್ರಿಗಳು ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದರು. ಆಗ ರಾವಣನು ಆ ರಾಕ್ಷಸ ಮಂತ್ರಿಗಳೊಂದಗೆ ಕುಳಿತು ಆವಶ್ಯಕ ಕರ್ತವ್ಯದ ಕುರಿತು ವಿಚಾರ ಮಾಡಿದನು. ॥4॥ ದುರ್ಧರ್ಷ ವೀರ ರಾವಣನು ಉಚಿತವಾದ ಕರ್ತವ್ಯದ ಕುರಿತು ಬೇಗನೆ ವಿಚಾರ-ವಿಮರ್ಶೆ ಮಾಡಿ ಆ ಸಚಿವರನ್ನು ಬೀಳ್ಕೊಟ್ಟು ತನ್ನ ಅಂತಃಪುರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ॥5॥ ಮತ್ತೆ ಅವನು ಮಹಾಬಲೀ, ಮಹಾಮಾಯಾವೀ, ಮಾಯಾವಿಶಾರದ ರಾಕ್ಷಸ ವಿದ್ಯುಜ್ಜಿಹ್ವನನ್ನು ಜೊತಯಲ್ಲಿ ಕರೆದು ಕೊಂಡು ಸೀತೆಯು ಇರುವ ಪ್ರಮದಾವನವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ॥ 6 ॥ ಆಗ ರಾಕ್ಷಸರಾಜ ರಾವಣನು ಮಾಯೆಯನ್ನು ಬಲ್ಲ ವಿದ್ಯುಜ್ಜೀಹನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು-ನಾವಿಬ್ಬರೂ ಮಾಯೆಯ ಮೂಲಕ ಜನಕನಂದಿನೀ ಸೀತೆಯನ್ನು ಮೋಹಿತ ಗೊಳಿಸುವಾ. ॥7॥ ನಿಶಾಚರನೇ! ನೀನು ಶ್ರೀರಾಮನ ಮಾಯಾನಿರ್ಮಿತ ಶಿರಸ್ಸನ್ನು ಮತ್ತು ಮಹಾಧನುಷ್ಯ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ನನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಬಾ. ॥8॥ ರಾವಣನ ಅಪ್ಪಣೆ ಪಡೆದು, ನಿಶಾಚರ ವಿದ್ಯುಜ್ಜಿಹ್ವನು ‘ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ತುಂಬಾ ಕುಶಲತೆಯಿಂದ ಪ್ರಕಟಿಸಿದ ತನ್ನ ಮಾಯೆಯನ್ನು ತೋರಿಸಿದನು. ॥ 9 ॥ ಇದರಿಂದ ರಾಕ್ಷಸರಾಜ ರಾವಣನು ಅವನಿಗೆ ಅಮೂಲ್ಯ ವಸಾಭರಣಗಳನ್ನು ಇತ್ತು, ಆ ಮಹಾಬಲಿಯು ಸೀತೆಯನ್ನು ನೋಡಲು ಅಶೋಕವನಕ್ಕೆ ಹೋದನು. ॥10॥ ಕುಬೇರನ ತಮ್ಮನಾದ ರಾವಣನು ಇಲ್ಲಿ ದೈನ್ಯಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯಳಲ್ಲದ ಸೀತೆಯನ್ನು ದೀನಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ನೋಡಿದನು. ಆಕೆಯು ಅಶೋಕವನದಲ್ಲಿದ್ದರೂ ಶೋಕಮಗ್ನಳಾಗಿದ್ದಳು. ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತು, ಮುಖತಗ್ಗಿಸಿಕೊಂಡು ತನ್ನ ಪತಿಯನ್ನು ಚಿಂತಿಸುತ್ತಿದ್ದಳು. ॥ 11-12 ॥ ಆಕೆಯ ಸುತ್ತಲೂ ಅನೇಕ ಭಯಂಕರ ರಾಕ್ಷಸಿಯರು ಕುಳಿತ್ತಿದ್ದರು. ರಾವಣನು ಹರ್ಷದಿಂದ ತನ್ನ ಹೆಸರನ್ನು ಹೇಳಿ ಜಾನಕಿಯ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಗರ್ವದಿಂದ ಹೀಗೆ ನುಡಿದನು- ॥13॥ ಭದ್ರೇ! ನಾನು ಪದೇ ಪದೇ ಸಮಜಾಯಿಸಿದರೂ, ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿದರೂ ನೀನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದ ಖರಾರಿಯಾದ ಆ ನಿನ್ನ ಪತಿದೇವ ಶ್ರೀರಾಮನು ಸಮರ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟನು. ॥ 14॥ ನಿನ್ನ ಬೇರು (ಬುಡವೇ) ಕಡಿದುಹೋಯಿತು. ನಿನ್ನ ದರ್ಪವನ್ನು ನಾನು ಚೂರು-ಚೂರು ಮಾಡಿಬಿಟ್ಟೆ. ಈಗ ನಿನ್ನ ಮೇಲೆ ಬಂದಿರುವ ಈ ಸಂಕಟದಿಂದ ವಿವಶಳಾಗಿ ನೀನೇ ಸ್ವತಃ ನನ್ನ ಭಾರ್ಯೆಯಾಗುವೆ. ಮೂಢಮತಿ ಸೀತೇ! ಇನ್ನು ರಾಮನ ವಿಷಯದ ಚಿಂತೆ ಬಿಡು. ಆ ಸತ್ತಿರುವ ರಾಮನಿಂದ ಏನು ಮಾಡುವೆ? ॥15-16॥

ಮಂಗಳೇ! ನನ್ನ ಎಲ್ಲ ರಾಣಿಯರಿಗೆ ಒಡತಿಯಾಗು. ಮೂಢೇ! ನೀನು ತನ್ನನ್ನು ಬಹಳ ಬುದ್ಧಿವಂತಳೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಿ ದ್ದೆಯಲ್ಲ? ನಿನ್ನ ಪುಣ್ಯ ಕಡಿಮೆಯಾಗಿತ್ತು, ಇದರಿಂದ ಹೀಗಾಯಿತು. ಈ ರಾಮನು ಸತ್ತುಹೋಗಿ, ಅವನ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ರೂಪೀ ಇದ್ದ ಪ್ರಯೋಜನ ಮುಗಿದು ಹೋಯಿತು. ಸೀತೆ! ಕೇಳ ಬಯಸುವೆಯಾದರೆ ವೃತ್ರಾಸುರನ ವಧೆಯ ಘಟನೆ ಯಂತೆ ನಿನ್ನ ಪತಿಯ ಮರಣದ ಘೋರ ಸಮಾಚಾರವನ್ನು ಕೇಳು. ॥17॥ ರಾಮನು ನನ್ನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಸಮುದ್ರತೀರಕ್ಕೆ ಬಂದಿದ್ದನೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಅವನೊಂದಿಗೆ ವಾನರ ರಾಜಾ ಸುಗ್ರೀವನ ವಿಶಾಲ ಸೈನ್ಯವೂ ಇತ್ತಂತೆ. ॥18॥ ಆ ಸೈನ್ಯ ದೊಂದಿಗೆ ಶ್ರೀರಾಮನು ಸಮುದ್ರದ ಉತ್ತರ ತೀರವನ್ನು ತಡೆದು ನಿಂತಿದ್ದನು. ಆಗ ಸೂರ್ಯನು ಅಸ್ತಾಚಲಕ್ಕೆ ನಡೆದನು. ॥19॥ ಅರ್ಧ ರಾತ್ರೆಯಾದಾಗ ಮಾರ್ಗಾಯಾಸದಿಂದ ಎಲ್ಲ ಸೈನ್ಯವು ಸುಖವಾಗಿ ಮಲಗಿತ್ತು. ಆ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಗುಪ್ತಚರರು ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗಿ ಚೆನ್ನಾಗಿ ನಿರೀಕ್ಷಣೆ ಮಾಡಿದರು. ॥20॥ ಮತ್ತೆ ಪ್ರಹಸ್ತನ ಸೇನಾಪತಿತ್ವದಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋದ ನನ್ನ ದೊಡ್ಡ ಸೈನ್ಯವು ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರಿದ್ದ ಆ ವಾನರ ಸೈನ್ಯವನ್ನೆಲ್ಲ ನಾಶಮಾಡಿತು. ॥21॥ ಆಗ ರಾಕ್ಷಸರು ಪಟ್ಟಿಶ, ಪರಿಘ, ಋಷ್ಟಿ, ದಂಡ, ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ಆಯುಧಗಳನ್ನು, ಬಾಣ ಸಮೂಹಗಳಿಂದ, ತ್ರಿಶೂಲ, ಹೊಳೆಯುವ ಕೂಟ-ಮುದ್ಗರ, ತೋಮರ, ಪ್ರಾಸ ಹಾಗೂ ಮುಸಲಗಳನ್ನು ಎತ್ತಿ ಎತ್ತಿ ವಾನರರ ಮೇಲೆ ಪ್ರಹಾರ ಮಾಡಿದರು. ॥22-23॥ ಬಳಿಕ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಮರ್ದಿಸುವ ಪ್ರಹಸ್ತನು, ದೊಡ್ಡ ಖಡ್ಗವನ್ನು ಕೈಯ್ಯಲೆತ್ತಿಕೊಂಡು ಅದರಿಂದ ಯಾರ ಅಡೆತಡೆಯಿಲ್ಲದೆ ರಾಮನ ಮಸ್ತಕವನ್ನು ತುಂಡರಿಸಿಬಿಟ್ಟನು. ॥ 24 ॥ ಮತ್ತೆ ಅಕಸ್ಮಾತ್ತಾಗಿ ನೆಗೆದು ವಿಭೀಷಣನನ್ನು ಹಿಡಿದುತಂದನು. ಹಾಗೂ ವಾನರ ಸೈನ್ಯಸಹಿತ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಬೇರೆ ಬೇರೆ ದಿಕ್ಕುಗಳಿಗೆ ಓಡಿಹೋಗುವಂತೆ ವಿವಶಗೊಳಿಸಿದನು. ॥25॥ ಸೀತೆ! ವಾನರರಾಜ ಸುಗ್ರೀವನ ಕತ್ತನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿ, ಹನುಮಂತನ ಗದ್ದವನ್ನು ನಾಶಗೊಳಿಸಿ ಅವರನ್ನು ರಾಕ್ಷಸರು ಕೊಂದು ಹಾಕಿದರು. ॥26॥ ಆಗ ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸರು ಮೇಲಕ್ಕೆ ನೆಗೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಜಾಂಬವಂತನ ಎರಡೂ ಮೊಣಕಾಲುಗಳಿಗೆ ಪ್ರಹರಿಸಿದರು. ಅವನ್ನು ಭಿನ್ನಭಿನ್ನವಾಗಿ ಕಡಿದ ಮರದಂತೆ ಧರಾಶಾಯಿಯಾದನು. ॥27॥ ಮೈಂದ-ದ್ವಿವಿದರೆಂಬ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾನರರು ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದು ಹೋಗಿ ಒದ್ದಾಡುತ್ತಾ ಬಿದ್ದಿದ್ದರು. ದೀರ್ಘವಾಗಿ ಉಸಿರುಬಿಡುತ್ತಾ ಅಳುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಇಬ್ಬರೂ ವಿಶಾಲಕಾಯ ಶತ್ರುಸೂದನ ವಾನರರನ್ನು ಖಡ್ಗದಿಂದ ನಡುವೆಯೇ ಕತ್ತರಿಬಿಟ್ಟರು. ॥ 28॥ ಪನಸನೆಂಬ ವಾನರನನ್ನು ಹಿಡಿದು ಅವನನ್ನು ಬಗೆದ ಹಲಸಿನ ಹಣ್ಣಿನಂತೆ ಸಿಗಿದು ನೆಲಕ್ಕೆ ಕೆಡೆದಾಗ ಅವನೂ ಕೊನೆಯ ಶ್ವಾಸ ಎಳೆದನು. ದರೀಮುಖನು ಅನೇಕ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಭಿನ್ನ-ಭಿನ್ನವಾಗಿ ಕಂದರದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದು ಮಲಗಿರುವನು. ಮಹಾ ತೇಜಸ್ವೀ ಕುಮುದನು ಸರಳುಗಳಿಂದ ಗಾಯಗೊಂಡು ಅರಚುತ್ತಾ ಸತ್ತುಹೋದನು. ॥ 29-30 ॥ ಅಂಗದ(ತೋಳ್ಬಂದಿ)ವನ್ನು ತೊಟ್ಟ ಅಂಗದ ಮೇಲೆ ಆಕ್ರಮಣ ಮಾಡಿ ಅನೇಕ ರಾಕ್ಷಸರು ಅವನನ್ನು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಭಿನ್ನ-ಭಿನ್ನವಾಗಿಸಿದರು. ಅವನು ಸರ್ವಾಂಗದಿಂದ ರಕ್ತಹರಿಯುತ್ತಾ ನೆಲದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿರುವನು. ॥31॥ ಗಾಳಿಯ ಹೊಡೆತಕ್ಕೆ ಮೋಡಗಳು ಚೆದುರಿ ಹೋಗುವಂತೆ ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ಆನೆಗಳು ಹಾಗೂ ರಾಕ್ಷಸರು ಅಲ್ಲಿ ಮಲಗಿದ್ದ ವಾನರರನ್ನು ನುಚ್ಚುನೂರಾಗಿಸಿದರು. ॥32॥ ಸಿಂಹಗಳು ಅಟ್ಟಿಸಿಕೊಂಡು ಹೋದಾಗ ಆನೆಗಳು ಓಡಿಹೋಗುವಂತೆಯೇ ರಾಕ್ಷಸರು ಆಕ್ರಮಿಸಿದಾಗ ಬಹಳಷ್ಟು ವಾನರರು ಬೆನ್ನಿಗೆ ಬಾಣ ತಗುಲಿ ಏಟು ತಿಂದು ಓಡಿಹೋದವು. ॥33॥ ಕೆಲವರು ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ಹಾರಿದರೆ, ಕೆಲವರು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಹಾರಿಹೋದರು. ಅನೇಕ ಕರಡಿಗಳು ವಾನರರಂತೆ ಮರಹತ್ತಿ ಕುಳಿತುಕೊಂಡವು. ॥34॥ ವಿಕರಾಳ ಕಣ್ಣುಗಳ್ಳುಳ ರಾಕ್ಷಸರು ಈ ಅಸಂಖ್ಯೆ ಪಿಂಗಳ ವರ್ಣದ ಕೋತಿಗಳನ್ನು ಸಮುದ್ರತೀರ, ಪರ್ವತ ಮತ್ತು ವನಗಳಲ್ಲಿ ಅಟ್ಟಿಸಿಕೊಂಡು ಹೋಗಿ ಕೊಂದುಹಾಕಿದರು. ॥ 35 ॥ ಈ ಪ್ರಕಾರ ನನ್ನ ಸೈನ್ಯವು ಸೈನ್ಯಸಹಿತ ನಿನ್ನ ಪತಿಯನ್ನು ಕೊಂದು ಹಾಕಿತು. ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದ ಮತ್ತು ಧೂಳು ಮೆತ್ತಿಕೊಂಡ ಅವನ ಈ ಮಸ್ತಕವನ್ನು ಇಲ್ಲಿಗೆ ತರಲಾಗಿದೆ. ॥36॥ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ದುರ್ಜಯ ರಾಕ್ಷಸ ರಾಜನಾದ ರಾವಣನು ಸೀತೆಯು ಕೇಳುವಂತೇ ಓರ್ವ ರಾಕ್ಷಸಿಯ ಬಳಿ ಹೇಳಿದನು. ॥37॥ ನೀನು ಕ್ರೂರಕರ್ಮಿ ರಾಕ್ಷಸ ವಿದ್ಯುಜ್ಜಿಹ್ವನನ್ನು ಕರೆದು ತಾ. ಅವನು ಸ್ವತಃ ರಣಭೂಮಿಯಿಂದ ರಾಮನ ಶಿರಸ್ಸನ್ನು ಇಲ್ಲಿಗೆ ತಂದಿರುವನು. ॥ 38 ॥ ಆ ವಿದ್ಯುಜ್ಜಿಹ್ವನು ಧನುಸ್ಸು ಸಹಿತ ಆ ಮಸ್ತಕವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಬಂದು ರಾವಣನಿಗೆ ಶಿರಬಾಗಿ ವಂದಿಸಿ ಅವನ ಎದುರಿಗೆ ನಿಂತನು. ಆಗ ತನ್ನ ಬಳಿ ನಿಂತಿದ್ದ ವಿಶಾಲಜಿಹ್ವೆಯುಳ್ಳ ರಾಕ್ಷಸ ವಿದ್ಯುಜಿಹ್ವನಲ್ಲಿ ರಾವಣನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು - ॥39-40॥ ನೀನು ದಶರಥನಂದನ ರಾಮನ ಶಿರಸ್ಸನ್ನು ಬೇಗನೇ ಸೀತೆಯ ಮುಂದೆ ಇರಿಸು. ಅದರಿಂದ ಈ ಬಡಪಾಯಿ ತನ್ನ ಪತಿಯ ಅಂತಿಮ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ನೋಡಲಿ. ॥ 41 ॥ ರಾವಣನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ಆ ಸುಂದರ ಮಸ್ತಕವನ್ನು ಸೀತೆಯ ಮುಂದೆ ಇರಿಸಿ ತತ್ಕ್ಷಣ ಅದೃಶ್ಯ ನಾದನು. ॥42॥ ರಾವಣನೂ ಕೂಡ ಆ ವಿಶಾಲ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿರುವ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ‘ಇದೇ ರಾಮನ ತ್ರಿಭುವನ ವಿಖ್ಯಾತ ಧನುಷ್ಯ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಸೀತೆಯ ಮುಂದೆ ಇಟ್ಟುಬಿಟ್ಟನು. ॥43॥ ಮತ್ತೆ ಸೀತೇ! ಇದೇ ನಿನ್ನ ರಾಮನ ಹೆದೆ ಏರಿಸಿದ ಧನುಸ್ಸು ಆಗಿದೆ. ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಅವನನ್ನು ಕೊಂದು ಪ್ರಹಸ್ತನು ಈ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಇಲ್ಲಿಗೆ ತಂದಿರುವನು ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ॥44॥

ವಿದ್ಯುಜ್ಜಿಹ್ವನು ಮಸ್ತಕವನ್ನು ಅಲ್ಲಿ ಇರಿಸಿದಾಗ, ರಾವಣನೂ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಅಲ್ಲಿ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಇಟ್ಟು ವಿದೇಹಕುಮಾರಿ ಯಶಸ್ವಿನೀ ಸೀತೆಯಲ್ಲಿ ‘ಇನ್ನು ನೀನು ನನ್ನ ವಶಳಾಗು’ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ॥ 45 ॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಮೂವತ್ತೊಂದನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥31॥

ಮೂವತ್ತೆರಡನೆಯ ಸರ್ಗ

ಶ್ರೀರಾಮನು ಸತ್ತನೆಂದು ತಿಳಿದು ಸೀತೆಯ ವಿಲಾಪ, ರಾವಣನು ಮಂತ್ರಿಗಳ ಸಲಹೆಯಂತೆ ಯುದ್ಧದ ಸಿದ್ಧತೆ

ಆ ಶ್ರೀರಾಮನ ಮಸ್ತಕವನ್ನು, ಧನುಷ್ಯವನ್ನು ನೋಡಿ, ಹನುಮಂತನು ಹೇಳಿದ ಸುಗ್ರೀವನೊಂದಿಗೆ ಆದ ಮಿತ್ರತೆಯ ಮಾತನ್ನು ನೆನೆದು, ತನ್ನ ಪತಿಯಂತೆಯೇ ನೇತ್ರ, ಮುಖವರ್ಣ, ಮುಖಾಕೃತಿ, ಕೂದಲು, ಹಣೆ ಹಾಗೂ ಆ ಸುಂದರ ಚೂಡಾಮಣಿಯನ್ನು ಗಮನಿಸಿದಳು. ಇವೆಲ್ಲ ಚಿಹ್ನೆಗಳಿಂದ ಪತಿಯನ್ನು ಗುರುತಿಸಿ ಅವಳು ಬಹಳ ದುಃಖಿತಳಾಗಿ ಕುಕುರ ಪಕ್ಷಿಯಂತೆ ಅಳುತ್ತಾ ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನು ನಿಂದಿಸತೊಡಗಿದಳು. ॥1-3॥ ಕೈಕೇಯಿ! ಈಗ ನೀನು ಸಫಲ ಮನೋರಥಳಾಗು. ನೀನು ಸಮಸ್ತ ರಘುಕುಲವನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿವೆ. ॥4॥ ಕೈಕೆಯು ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ನಾರುಮಡಿಯನ್ನು ಉಡಿಸಿ ನನ್ನೊಂದಿಗೆ ಕಾಡಿಗೆ ಕಳಿಸಲು, ಆರ್ಯನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನು ಆಕೆಯ ಯಾವ ಅಪರಾಧ ಮಾಡಿದ್ದನು. ॥ 5 ॥ ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾ ದುಃಖದಿಂದಾಗಿ ವೈದೇಹಿಯು ಗಡಗಡನೆ ನಡುಗುತ್ತಾ ಕಡಿದ ಬಾಳೆಯಂತೆ ನಿಶ್ಚೇಷ್ಟಿತಳಾಗಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಕುಸಿದು ಬಿದ್ದಳು. ॥6॥ ಒಂದು ಗಳಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಎಚ್ಚರಗೊಂಡು ಆ ವಿಶಾಲಲೋಚನೆ ಸೀತೆಯು ಸ್ವಲ್ಪ ಧೈರ್ಯವಹಿಸಿ ಆ ಮಸ್ತಕವನ್ನು ತನ್ನ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟುಕೊಂಡು ವಿಲಾಪಿಸ ತೊಡಗಿದಳು. ॥7॥ ಅಯ್ಯೋ! ಮಹಾಬಾಹುವೇ ! ನಾನು ಸತ್ತುಹೋದೆ. ನೀವು ವೀರವ್ರತವನ್ನು ಪಾಲಿಸುವರಾಗಿದ್ದೀರಿ. ನಿಮ್ಮ ಈ ಕೊನೆಯ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ನನ್ನ ಕಣ್ಣಿನಿಂದ ನೋಡಬೇಕಾಯಿತಲ್ಲ! ನೀವು ನನ್ನನ್ನು ವಿಧವೆಯನ್ನಾಗಿಸಿದಿರಿ. ॥ 8 ॥ ಪತ್ನಿಗಿಂತ ಮೊದಲು ಪತಿಯು ಸಾಯುವುದು ಆಕೆಗೆ ಮಹಾ ಅನರ್ಥಕರ ದೋಷವೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ. ಸತೀ-ಸಾಧ್ವಿಯಾಗಿ ಇರುವ ನನ್ನ ಮುಂದೆ ನಿಮ್ಮಂತಹ ಸದಾಚಾರೀ ಪತಿಯ ನಿಧನ ವಾದುದು ನನಗೆ ಮಹಾದುಃಖದ ಮಾತಾಗಿದೆ. ॥ 9 ॥ ನಾನು ಮಹಾಸಂಕಟದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿರುವೆನು, ಶೋಕ ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿರುವೆನು. ನನ್ನನ್ನು ಉದ್ಧರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ನಿಮ್ಮಂತಹ ವೀರನನ್ನು ಶತ್ರುಗಳು ಕೊಂದು ಹಾಕಿದರು. ॥10॥ ರಘುನಂದನ! ಸ್ನೇಹತುಂಬಿದ ಆಕಳನ್ನು ಕರುವಿನಿಂದ ಅಗಲಿಗಿದಂತೆ ಸ್ಥಿತಿ ನನ್ನ ಅತ್ತೆ ಕೌಸಲ್ಯೆಯದಾಗಿದೆ. ಆ ದಯಾಮಯ ಜನನೀ ನಿಮ್ಮಂತಹ ಪುತ್ರನಿಂದ ಅಗಲಿ ಹೋದಳು. ॥ 11 ॥ ರಘುವೀರ ! ಜ್ಯೋತಿಷಿಗಳು ನೀವು ದೀರ್ಘಾಯುಸ್ಸು ಉಳ್ಳವರು ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದರೂ ಅವರ ಮಾತು ಸುಳ್ಳಾಯಿತು. ರಘುನಂದನ! ನೀವು ಅಲ್ವಾಯುಷಿಗಳಾದಿರಿಯಲ್ಲ! ॥12॥ ಬುದ್ಧಿವಂತರಾಗಿದ್ದರೂ ನಿಮ್ಮ ಬುದ್ಧಿ ಹಾಳಾಯಿತಲ್ಲ. ಅದರಿಂದಲೇ ನೀವು ಮಲಗಿರುವಾಗಲೇ ಶತ್ರುಗಳ ವಶರಾದರಲ್ಲ ಅಥವಾ ಈ ಕಾಲವೇ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಉದ್ಭವದಲ್ಲಿ ಕಾರಣವಾಗಿವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅದೇ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಪತಾಕೆಯಾಗಿದೆ-ಅವನನ್ನು ಶುಭಾಶುಭ ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುತ್ತದೆ. ॥13॥ ನೀವಾದರೋ ನೀತಿಶಾಸ್ತ್ರ ನಿಪುಣರಾಗಿದ್ದವರು. ಸಂಕಟದಿಂದ ಪಾರಾಗುವ ಉಪಾಯ ವನ್ನು ತಿಳಿದವರು ಹಾಗೂ ವ್ಯಸನಗಳನ್ನು ನಿವಾರಿಸಲು ಕುಶಲರಾದವರು. ಹೀಗಿದ್ದರೂ ಹೇಗೆ ನಿಮಗೆ ಮೃತ್ಯು ಉಂಟಾಯಿತು? ಇಂತಹ ಮೃತ್ಯುವು ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲಿ ನೋಡಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ॥ 14 ॥

ಕಮಲನಯನ! ಅತ್ಯಂತ ಕ್ರೂರ ಭೀಷಣ ಕಾಲ ರಾತ್ರಿಯು ನಿಮ್ಮನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು, ನನ್ನಿಂದ ಕಿತ್ತುಕೊಂಡಿತು. ॥ 15 ॥ ಪುರುಷೋತ್ತಮನೇ! ಮಹಾ ಬಾಹೋ! ತಪಸ್ವಿನಿಯಾದ ನನ್ನನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ, ತನ್ನ ಪ್ರಿಯತಮೆ ನಾರಿಯಂತಿರುವ ಈ ಪೃಥಿವಿಯನ್ನು ಆಲಂಗಿಸಿಕೊಂಡು ಮಲಗಿರುವಿರಲ್ಲ! ॥16॥ ವೀರ! ನಾನು ಪ್ರಯತ್ನಪೂರ್ವಕ ಗಂಧ-ಪುಷ್ಪ ಮಾಲೆಗಳಿಂದ ಪ್ರತಿದಿನ ಪೂಜಿಸುತ್ತಿದ್ದ, ನನಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಿಯವಾಗಿದ್ದ ನಿಮ್ಮ ಸ್ವರ್ಣಭೂಷಿತ ಧನುಸ್ಸು ಅದೇ ಆಗಿದೆ. ॥17॥ ನಿಷ್ಪಾಪ ರಘುನಂದನ! ನೀವು ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಖಂಡಿತವಾಗಿ ನನ್ನ ಮಾವನವರಾದ, ನಿಮ್ಮ ತಂದೆ ದಶರಥ ಮಹಾರಾಜರನ್ನು ಅಥವಾ ಇತರ ಎಲ್ಲ ಪಿತೃಗಳನ್ನು ಭೆಟ್ಟಿಯಾಗಿರಬಹುದು. ॥18॥ ನೀವು ಪಿತೃವಾಕ್ಯ ಪಾಲನರೂಪೀ ಮಹಾನ್ ಕರ್ಮ ಮಾಡಿ ಅದ್ಭುತ ಪುಣ್ಯವನ್ನು ಗಳಿಸಿ, ರಾಜರ್ಷಿಕುಲವನ್ನು ಉಪೇಕ್ಷಿಸಿ (ಅದನ್ನು ಬಿಟ್ಟು), ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ನಕ್ಷತ್ರವಾಗಿ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿರುವಲ್ಲಿಗೆ ಇಲ್ಲಿಂದ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದೀರಿ. ॥19॥ ರಾಜನೇ! ನಾನು ಸಣ್ಣ ವಯಸ್ಸಿನವಳಾಗಿದ್ದಾಗಲೇ ನೀವು ನನ್ನನ್ನು ಪತ್ನಿಯಾಗಿ ಪಡೆದಿರಿ. ನಾನು ಸದಾ ನಿಮ್ಮೊಂದಿಗೆ ವಿಚರಿಸುವ ಸಹಧರ್ಮಿಣಿಯಾಗಿರುವೆ. ನೀವು ನನ್ನ ಕಡೆಗೆ ಏಕೆ ನೋಡುವುದಿಲ್ಲ? ಇಲ್ಲವೇ ನನ್ನ ಮಾತಿಗೆ ಏಕೆ ಉತ್ತರಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ? ॥ 20 ॥ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನೇ! ನನ್ನ ಪಾಣಿಗ್ರಹಣ ಮಾಡುವಾಗ ನೀವು ನಾನು ನಿನ್ನೊಂದಿಗೆ ಧರ್ಮಾಚರಣ ಮಾಡುವೆನು ಎಂದು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿರುವಿರಿ. ಅದನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಿ ದುಃಖಿತೆಯಾದ ನನ್ನನ್ನು ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗಿರಿ. ॥ 21 ॥ ಗತಿಮಾನವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ರಘುನಂದನ! ನೀವು ನನ್ನನ್ನು ನಿಮ್ಮೊಂದಿಗೆ ವನಕ್ಕೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಬಂದು, ದುಃಖಿತೆಯಾದ ನನ್ನನ್ನು ಇಲ್ಲೇ ಬಿಟ್ಟು ಈ ಲೋಕದಿಂದ ಪರಲೋಕಕ್ಕೆ ಏಕೆ ಹೊರಟುಹೋದಿರಿ. ॥ 22 ॥ ನಾನು ಅನೇಕ ಮಂಗಲ ಉಪಚಾರಗಳಿಂದ ಸುಂದರವಾದ ನಿಮ್ಮ ಶ್ರೀವಿಗ್ರಹವನ್ನು ಆಲಿಂಗಿಸಿದ್ದೆ, ಇಂದು ಅದನ್ನೇ ಮಾಂಸಭಕ್ಷಿ ಹಿಂಸಕ ಜಂತುಗಳು ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಅತ್ತ-ಇತ್ತ ಎಳೆದಾಡುತ್ತಿರಬಹುದು. ॥ 23 ॥ ನೀವಾದರೋ ಸಾಕಷ್ಟು ದಕ್ಷಿಣೆಗಳುಳ್ಳ ಅಗ್ನಿಷ್ಟೋಮಾದಿ ಯಜ್ಞಗಳ ಮೂಲಕ ಭಗವಾನ್ ಯಜ್ಞ ಪುರುಷನನ್ನು ಆರಾಧಿಸಿದ್ದೀರಿ; ಮತ್ತೆ ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರದ ಅಗ್ನಿಯಿಂದ ದಾಹ ಸಂಸ್ಕಾರದ ಸುಯೋಗ ನಿಮಗೆ ದೊರೆಯದಿರಲು ಕಾರಣವಾದರೂ ಏನು? ॥24॥ ನಾವು ಮೂವರೂ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಕಾಡಿಗೆ ಬಂದಿದ್ದೆವು; ಆದರೆ ಈಗ ಶೋಕಾಕುಲವಾದ ತಾಯಿ ಕೌಸಲ್ಯೆಯು ಕೇವಲ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಬ್ಬನೇ ಮರಳಿ ದುದನ್ನು ನೋಡುವಳು. ॥25॥ ಅವಳು ಕೇಳಿದಾಗ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು-ರಾತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ನಿಮ್ಮ ಸ್ನೇಹಿತನ ಸೈನ್ಯದೊಂದಿಗೆ ಮಲಗಿದ್ದಾಗ ನಿಮ್ಮನ್ನು ರಾಕ್ಷಸರು ವಧಿಸಿದರು ಎಂಬ ಸಮಾಚಾರ ಖಂಡಿತ ತಿಳಿಸುವನು.॥26॥ ರಘುನಂದನ! ನೀವು ಮಲಗಿದ್ದಾಗ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟಿರಿ, ನಾನು ರಾಕ್ಷಸನ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಕದ್ದು ತಂದಿರುವೆ ಎಂಬ ಸಮಾಚಾರ ಕೇಳಿದಾಗ ಆಕೆಯ ಹೃದಯ ಒಡೆದು ಪ್ರಾಣತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವಳು. ॥27॥ ಅಯ್ಯೋ! ಅನಾರ್ಯೆಯಾದ ನನ್ನ ಕುರಿತು ನಿಷ್ಪಾಪ ರಾಜಕುಮಾರ ಮಹಾ ಪರಾಕ್ರಮೀ ಶ್ರೀರಾಮನು ಸಮುದ್ರಲಂಘನದಂತಹ ಮಹಾಕರ್ಮ ಮಾಡಿಯೂ ಹಸುವಿನ ಗೊರಸಿನಷ್ಟು ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿ ಹೋದನಲ್ಲ ! ಯುದ್ಧಮಾಡದೆಯೇ ಮಲಗಿದ್ದಾಗ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟನಲ್ಲ! ॥ 28 ॥ ಅಯ್ಯೋ ಶಿವನೇ! ದಶರಥನಂದನ ಶ್ರೀರಾಮನು ನನ್ನಂತಹ ಕುಲಕಲಂಕಿಯಾದ ನಾರಿಯನ್ನು ಮೋಹವಶ ಮದುವೆ ಮಾಡಿಕೊಂಡನು. ಪತ್ನಿಯೇ ಆರ್ಯಪುತ್ರ ಶ್ರೀರಾಮನ ಮೃತ್ಯುರೂಪಳಾದಳಲ್ಲ! ॥29॥ ಯಾರ ಬಳಿಗೆ ಎಲ್ಲ ಜನರು ಯಾಚಕರಾಗಿ ಬರುತ್ತಿದ್ದರೋ, ಎಲ್ಲ ಅತಿಥಿಗಳು ಯಾರಿಗೆ ಪ್ರಿಯರಾಗಿದ್ದರೋ ಅಂತಹ ಶ್ರೀರಾಮನ ಪತ್ನಿಯಾದ ನಾನು ಇಂದು ಶೋಕಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ನಾನು ಹಿಂದಿನ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಉತ್ತಮ ದಾನ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ತೊಂದರೆಪಡಿಸಿದ್ದೆ ಎಂದು ಗೊತ್ತಾಗುತ್ತದೆ. ॥30॥ ರಾವಣ! ನನ್ನನ್ನು ಕೂಡ ಶ್ರೀರಾಮನ ಶವದಮೇಲೆ ಇರಿಸಿ ನನ್ನನ್ನೂ ವಧಿಸಿಬಿಡು. ಹೀಗೆ ಪತಿಗೆ ಪತ್ನಿಯೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿಸಿ ಬಿಡು. ಇದು ಉತ್ತಮ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರ ಕಾರ್ಯವಾಗಿದೆ, ಇದನ್ನು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಮಾಡು. ॥31॥ ರಾವಣನೇ! ನನ್ನ ತಲೆಯನ್ನು ಪತಿಯ ತಲೆಯೊಂದಿಗೆ, ನನ್ನ ಶರೀರವನ್ನು ಪತಿಯ ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ಸಂಯೋಗ ಮಾಡಿಸು. ಹೀಗೆ ನಾನು ನನ್ನ ಮಹಾತ್ಮಾ ಪತಿಯ ಗತಿಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವೆನು. ॥32॥ ಹೀಗೆ ದುಃಖದಿಂದ ಸಂತಪ್ತಳಾದ ವಿಶಾಲಲೋಚನೆ ಜನಕನಂದಿನಿ ಸೀತೆಯು ಪತಿಯ ಮಸ್ತಕ ಹಾಗೂ ಧನುಷ್ಯವನ್ನು ನೋಡಿ ವಿಲಪಿಸತೊಡಗಿದಳು. ॥33॥ ಸೀತೆಯು ಈ ಪ್ರಕಾರ ವಿಲಾಪಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಅಲ್ಲಿಗೆ ರಾವಣನ ಸೈನ್ಯದ ಒಬ್ಬ ಸೈನಿಕನು ಕೈಮುಗಿದುಕೊಂಡು ತನ್ನ ಒಡೆಯನಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದನು. ॥34॥ ‘ಆರ್ಯಪುತ್ರನಿಗೆ ಜಯವಾಗಲೀ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ರಾವಣನಿಗೆ ಅಭಿವಾದನ ಮಾಡಿ ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸಿ ಸೇನಾಪತಿ ಪ್ರಹಸ್ತ ಆಗಮಿಸಿರುವನು ಎಂದು ಸೂಚಿಸಿದನು. ॥35॥ ಪ್ರಭೋ! ಎಲ್ಲ ಮಂತ್ರಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಪ್ರಹಸ್ತನು ಮಹಾರಾಜರ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ಉಪಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನು ನಿಮ್ಮನ್ನು ನೋಡಲು ಬಯಸುತ್ತಿರುವನು, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ನನ್ನನ್ನು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಕಳಿಸಿರುವನು. ॥36॥ ಕ್ಷಮಾಶೀಲ ಮಹಾರಾಜ! ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಯಾವುದೋ ಅತ್ಯಂತ ಆವಶ್ಯಕ ರಾಜಕೀಯ ಕಾರ್ಯಮುಂದಾಗಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನನ್ನು ಕಾಣಲು ನೀವು ಕಷ್ಟಪಡುವಿರಾ? ॥37॥ ರಾಕ್ಷಸನು ಹೇಳಿದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾವಣನು ಅಶೋಕವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಮಂತ್ರಿ ಗಳನ್ನು ಕಾಣಲು ಹೊರಟು ಹೋದನು. ॥38॥ ಅವನು ಮಂತ್ರಿಗಳಲ್ಲಿ ತನ್ನೆಲ್ಲ ಕೃತ್ಯಗಳನ್ನು ಸಮರ್ಥಿಸಿ, ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಅರಿತು ಸಭಾಭವನವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಪ್ರಸ್ತುತ ಕಾರ್ಯದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದನು. ॥39॥ ರಾವಣನು ಅಲ್ಲಿಂದ ಹೊರಡುತ್ತಲೇ ಆ ಶಿರ ಮತ್ತು ಧನುಸ್ಸು ಅದೃಶ್ಯವಾಯಿತು. ॥40॥ ರಾಕ್ಷಸರಾಜ ರಾವಣನು ತನ್ನ ಆ ಭಯಾನಕ ಮಂತ್ರಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಕುಳಿತು ರಾಮನ ಕುರಿತು ಮಾಡಬಹುದಾದ ತತ್ಕಾಲೋಚಿತ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದನು. ॥41॥ ಮತ್ತೆ ರಾವಣನು ಬಳಿಯಲ್ಲೇ ನಿಂತಿದ್ದ ತನ್ನ ಹಿತೈಷಿ ಸೇನಾಪತಿಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಸಮಯಾನುಕೂಲ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ॥42॥ ನೀವೆಲ್ಲರೂ ಬೇಗನೇ ಡಂಗುರಸಾರಿ ಸಮಸ್ತ ಸೈನಿಕರನ್ನು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸಿರಿ; ಆದರೆ ಅವರಿಗೆ ಇದರ ಕಾರಣ ತಿಳಿಸಬಾರದು. ॥43॥ ಆಗ ದೂತರು ‘ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲೀ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ರಾವಣನ ಅಪ್ಪಣೆಯನ್ನು ಮನ್ನಿಸಿ, ಆಗಲೇ ವಿಶಾಲ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸಿದರು. ಮತ್ತೆ ಯುದ್ಧಾಭಿಲಾಷಿಗಳಾದ ತನ್ನ ಒಡೆಯನಿಗೆ ‘ಎಲ್ಲ ಸೈನ್ಯ ಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ’ ಎಂದು ಸೂಚಿಸಿದರು.॥44॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಮೂವತ್ತೆರಡನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥32॥

ಮೂವತ್ತಮೂರನೆಯ ಸರ್ಗ

ಸರಮೆಯು ಸೀತೆಯನ್ನು ಸಮಾಧಾನಗೊಳಿಸಿದುದು, ರಾವಣನ ಮಾಯೆಯ ರಹಸ್ಯ ಬಯಲು, ಶ್ರೀರಾಮನು ಲಂಕೆಗೆ ಆಗಮಿಸಿದ ಪ್ರಿಯ ಸಮಾಚಾರ ತಿಳಿಸಿ, ಅವನು ವಿಜಯಿಯಾಗುವನೆಂಬ ವಿಶ್ವಾಸ ಕೊಡಿಸುವುದು

ವಿದೇಹವಂದಿನೀ ಸೀತೆಯು ಮೋಹದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಸರಮೆ ಎಂಬ ರಾಕ್ಷಸಿಯು, ಪ್ರಿಯಸಖಿಯು ತನ್ನ ಪ್ರೀತಿಯ ಸಖಿಯ ಬಳಿಗೆ ಬರುವಂತೆ ಸೀತೆಯ ಬಳಿಗೆ ಬಂದಳು. ॥ 1 ॥ ಸೀತೆಯು ರಾಕ್ಷಸರಾಜನ ಮಾಯೆಯಿಂದ ಮೋಹಿತಳಾಗಿ ದುಃಖದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿದ್ದಳು. ಆಗ ಮೃದುಭಾಷಿಣೀ ಸರಮೆಯು ಆಕೆಗೆ ತನ್ನ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಸಾಂತ್ವನಪಡಿಸಿದಳು. ॥2॥ ಸರಮೆಯು ರಾವಣನ ಅಪ್ಪಣೆಯಂತೆ ಸೀತೆಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಿದ್ದಳು. ಆಕೆಯು ತನ್ನಿಂದ ರಕ್ಷಿತಳಾದ ಸೀತೆಯೊಂದಿಗೆ ಸ್ನೇಹ ಬೆಳೆಸಿದ್ದಳು. ಅವಳು ತುಂಬಾ ದಯಾಳು ಮತ್ತು ದೃಢಸಂಕಲ್ಪದವಳಾಗಿದ್ದಳು. ॥ 3 ॥ ಸರಮೆಯು ಸೀತೆಯನ್ನು ನೋಡಿದಾಗ ಆಕೆಯು ನಿಶ್ಚೇಷ್ಟಿತಳಾಗಿದ್ದಳು. ಪರಿಶ್ರಮದಿಂದ ಬಳಲಿದ ಹೆಣ್ಣು ಕುದುರೆ ಧೂಳಿನಲ್ಲಿ ಹೊರಳಾಡುವಂತೆ ಸೀತೆಯೂ ನೆಲಕ್ಕೆ ಕುಸಿದು, ವಿಲಾಪಿಸುವುದರಿಂದ ಧೂಳೀ ಧೂಸರಿತಳಾಗಿದ್ದಳು. ॥4॥ ಸರಮೆಯು ಓರ್ವ ಸಖಿಯ ಸ್ನೇಹದಿಂದ ಸುವ್ರತಳಾದ ಸೀತೆಗೆ ಆಶ್ವಾಸನೆಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾ-ವಿದೇಹನಂದಿನೀ! ಧೈರ್ಯವಹಿಸು. ನೀನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ವ್ಯಥಿಸಬಾರದು. ಭೀರು! ರಾವಣನು ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದುದು ಹಾಗೂ ನೀನು ಅವನಿಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದುದು ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ನಾನು ಸಖಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ನೇಹವಿರುವ ಕಾರಣ ಕೇಳಿಕೊಂಡಿರುವೆ. ವಿಶಾಲಲೋಚನೆ! ನಿನಗಾಗಿ ನಾನು ರಾವಣನ ಭಯತೊರೆದು ಅಶೋಕವನದ ನಿರ್ಜನ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಅಡಗಿದ್ದು ಎಲ್ಲ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದೆ. ನನಗೆ ರಾವಣನಿಂದ ಯಾವುದೇ ಭಯವಿಲ್ಲ. ॥5-6॥ ಮೈಥಿಲೀ! ಯಾವ ಕಾರಣಕ್ಕಾಗಿ ರಾವಣನು ಇಲ್ಲಿಂದ ಗಾಬರಿಗೊಂಡು ಹೊರಟು ಹೋದನೋ, ಅದನ್ನು ನಾನೂ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗಿ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಂಡಿರುವನೆನು. ॥7॥ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನು ವಿದಿತಾತ್ಮನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಸರ್ವಜ್ಞ ಪರಮಾತ್ಮನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನು ಮಲಗಿರುವಾಗ ವಧಿಸುವುದು ಯಾರಿಗೂ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಪುರುಷಸಿಂಹ ಶ್ರೀರಾಮನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಅವನು ವಧೆಯಾಗುವುದು ಯುಕ್ತಿಸಂಗತವಾಗಿ ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ॥ 8 ॥

ವಾನರರು ವೃಕ್ಷಗಳಿಂದ ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವವರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಅವರೂ ಕೂಡ ಹೀಗೆ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಡುವುದು ಎಂದಿಗೂ ಸಂಭವಿಸಲಾರದು; ಏಕೆಂದರೆ ದೇವತೆಗಳು ಇಂದ್ರನಿಂದ ಪಾಲಿತರಾಗಿರುವಂತೆಯೇ ಈ ವಾನರರೂ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನಿಂದ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಸುರಕ್ಷಿತರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ॥9॥ ಸೀತೇ! ಶ್ರೀರಾಮನು ದುಂಡಾದ ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ಭುಜಗಳಿಂದ ಸುಶೋಭಿತನಾಗಿರುವನು. ವಿಶಾಲ ವಕ್ಷಃಸ್ಥಳವುಳ್ಳ, ಪ್ರತಾಪಿ, ಧನುರ್ಧರ, ಕಟ್ಟುಮಸ್ತಾದ ದೇಹದಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು, ಭೂಮಂಡಲದಲ್ಲಿ ಸುವಿಖ್ಯಾತ ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನಲ್ಲಿ ಮಹಾಪರಾಕ್ರಮವಿದೆ. ಅವನು ಸಹೋದರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಸಹಾಯದಿಂದ ತನ್ನನ್ನೂ ಹಾಗೂ ಇತರರನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ಸಮರ್ಥನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ನೀತಿಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞ ಹಾಗೂ ಕುಲೀನನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನ ಬಲ-ಪೌರುಷ ಅಚಿಂತ್ಯವಾಗಿದೆ. ಅವನು ಶತ್ರುಸೈನ್ಯವನ್ನು ಸಂಹರಿಸಲು ಸಮರ್ಥನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಶತ್ರುಸೂದನ ಶ್ರೀರಾಮನು ಎಂದಿಗೂ ಸಾಯಲಾರನು. ॥10-12॥ ರಾವಣನ ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಕರ್ಮ ಎರಡೂ ಕೆಟ್ಟದಾಗಿದೆ. ಅವನು ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ವಿರೋಧಿಯೂ, ಕ್ರೂರನೂ, ಮಾಯಾವಿಯೂ ಆಗಿರುವನು. ಅವನು ನಿನ್ನ ಮೇಲೆ ಈ ಮಾಯೆಯನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿರುವನು. (ಆ ಶಿರಸ್ಸು ಮತ್ತು ಧನುಸ್ಸು ಮಾಯೆಯಿಂದ ರಚಿತವಾದವುಗಳು.) ॥13॥ ಈಗ ನಿನ್ನ ಶೋಕದ ದಿನಗಳು ಮುಗಿದುಹೋದುವು. ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಅವಕಾಶ ಮುಂದೆ ಬಂದಿದೆ. ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಲಕ್ಷ್ಮಿಯು ನಿನ್ನನ್ನು ಸೇವಿಸುತ್ತಿರುವಳು. ನಿನ್ನ ಪ್ರಿಯ ಕಾರ್ಯ ಆಗಲು ತೊಡಗಿದೆ, ಅದನ್ನು ನಾನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ ಕೇಳು. ॥14॥ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ವಾನರ ಸೈನ್ಯ ದೊಂದಿಗೆ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ದಾಟಿ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿರುವನು. ಅವನು ಸಮುದ್ರದ ದಕ್ಷಿಣ ತೀರದಲ್ಲಿ ಬೀಡುಬಿಟ್ಟಿರುವನು. ॥15 ॥ ನಾನು ಸ್ವತಃ ಲಕ್ಷ್ಮಣಸಹಿತ ಪೂರ್ಣಕಾಮ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ದರ್ಶಿಸಿರುವೆನು. ಅವನು ಸಮುದ್ರ ತೀರದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದ ಸುಸಂಗಠಿತ ಸೈನ್ಯದೊಂದಿಗೆ ಸರ್ವಥಾ ಸುರಕ್ಷಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ॥ 16 ॥

ರಾವಣನು ಕಳಿಸಿದ ಶೀಘ್ರಗಾಮಿ ರಾಕ್ಷಸರೆಲ್ಲರೂ ‘ಶ್ರೀರಘುನಾಥನು ಸಮುದ್ರವನ್ನು ದಾಟಿ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿರುವನು’ ಎಂಬ ಸಮಾಚಾರವನ್ನು ತಂದಿರುವರು. ॥17॥ ವಿಶಾಲಲೋಚನೇ! ಈ ಸಮಾಚಾರವನ್ನು ಕೇಳಿ ಈ ರಾಕ್ಷಸರಾಜ ರಾವಣನು ತನ್ನ ಎಲ್ಲ ಮಂತ್ರಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಗುಪ್ತವಾಗಿ ಸಮಾಲೋಚನೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ॥18॥ ರಾಕ್ಷಸೀ ಸರಮೆಯು ಸೀತೆಯ ಬಳಿ ಹೀಗೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿರುವಾಗಲೇ ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಸನ್ನದ್ಧರಾದ ಸೈನಿಕರ ಭೀಕರ ನಾದ ಕೇಳಿ ಬಂತು. ॥19॥ ಕೋಲಿನಿಂದ ನುಡಿಸುವ ನಗಾರಿಯ ಗಂಭೀರನಾದವನ್ನು ಕೇಳಿ ಮಧುರಭಾಷಿಣಿ ಸರಮೆಯು ಸೀತೆಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದಳು. ॥20॥ ಭೀರು! ಈ ಭಯಾನಕ ಭೇರಿಯನಾದವು ಯುದ್ಧದ ಸಿದ್ಧತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಮೇಘಗರ್ಜನೆಯಂತಿರುವ ರಣಭೇರಿಯ ಗಂಭೀರ ಶಬ್ದವನ್ನು ನೀನೂ ಕೇಳು. ॥21॥ ಮತ್ತಗಜಗಳು ಅಲಂಕೃತವಾಗಿವೆ. ರಥಗಳಿಗೆ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಹೂಡಲಾಗಿದೆ. ಸಾವಿರಾರು ಅಶ್ವದಳ ಸೈನಿಕರು ಕೈಗಳಲ್ಲಿ ಈಟಿಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡಿರುವುದು ಕಂಡುಬರುತ್ತಿದೆ.
॥ 22 ॥ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಸಿದ್ಧರಾದ ಸಾವಿರಾರು ಸೈನಿಕರು ಓಡುತ್ತಾ ಬರುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಎಲ್ಲ ಮಾರ್ಗಗಳೂ ಅದ್ಭುತ ವೇಷದಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾಗಿ, ನೀರಿನ ಅಸಂಖ್ಯ ಪ್ರವಾಹಗಳು ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಸೇರುವಂತೆ, ವೇಗವಾಗಿ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿರುವ ಸೈನಿಕರ ಉತ್ಸಾಹ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಕಾಣುತ್ತಿದೆ. ॥23॥ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿರುವ ನಾನಾ ಅಸ್ತ್ರ-ಶಸ್ತ್ರಗಳ, ಕತ್ತಿ-ಗುರಾಣಿಯ ಹೊಳಪು ನೋಡಿರಿ. ರಾಕ್ಷಸ ರಾಜಾ ರಾವಣನನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವ ರಥ-ಕುದುರೆಗಳ, ಆನೆಗಳ, ರೋಮಾಂಚಿತರಾದ ವೇಗಶಾಲೀ ರಾಕ್ಷಸರಲ್ಲಿ ಈಗ ಉತ್ಸಾಹ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿದೆ. ಗ್ರೀಷ್ಮ ಋತುವಿನಲ್ಲಿ ಕಾಡನ್ನು ಸುಡುವ ದಾವಾನಲವು ಉರಿಯುವ ರೂಪದಂತೆಯೇ ಈ ಅಸ್ತ್ರ-ಶಸ್ತ್ರಗಳ ಪ್ರಭೆ ಕಾಣುತ್ತಿದೆ. ॥24-26॥ ಆನೆಗಳಿಗೆ ಕಟ್ಟಿದ ಗಂಟೆಗಳ ಗಂಭೀರ ಧ್ವನಿ ಕೇಳು, ರಥಗಳ ಗಡಗಡ ಶಬ್ದ, ಕುದುರೆಗಳ ಹೇಷಾರವ, ಬಗೆಬಗೆಯ ವಾದ್ಯಗಳ ಗಂಭೀರನಾದವನ್ನು ಕೇಳಿರಿ. ॥27॥ ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿ ಆನೆಯ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತಿರುವ ರಾವಣನ ಅನುಗಾಮಿ ರಾಕ್ಷಸರು ಗಾಬರಿಗೊಂಡಿರುವರು. ಅವರ ಮೇಲೆ ಯಾವುದೋ ಭಾರೀ ರೋಮಾಂಚಕಾರಿ ಭಯ ಉಪಸ್ಥಿತವಾಗಿದೆ ಎಂದೆನಿಸುತ್ತದೆ. ಶೋಕವನ್ನು ನಿವಾರಿಸುವ ಲಕ್ಷ್ಮಿಯು ನಿಮ್ಮ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ಉಪಸ್ಥಿತಳಾಗಿರುವಳು. ॥28॥ ನಿಮ್ಮ ಪತಿ ಕಮಲನಯನ ಶ್ರೀರಾಮನು ಕ್ರೋಧವನ್ನು ಗೆದ್ದಿರುವನು. ಅವನ ಪರಾಕ್ರಮ ಅಚಿಂತ್ಯವಾಗಿದೆ. ಅವನು ದೈತ್ಯರನ್ನು ಸೋಲಿಸುವ ಇಂದ್ರನಂತೆ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಗೆದ್ದು ಸಮರಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ರಾವಣನನ್ನು ವಧಿಸುವನು. ॥29-30॥ ಶತ್ರುಸೂದನ ಇಂದ್ರನು ಉಪೇಂದ್ರನ ಸಹಾಯದಿಂದ ಶತ್ರುಗಳ ಮೇಲೆ ಪರಾಕ್ರಮ ಪ್ರಕಟಿಸಿದಂತೆಯೇ ನಿಮ್ಮ ಪತಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಸಹಯೋಗದಿಂದ ರಾಕ್ಷಸರ ಮೇಲೆ ತನ್ನ ಬಲವನ್ನೂ, ವಿಕ್ರಮವನ್ನೂ ತೋರಿಸುವನು. ॥31॥ ಶತ್ರುವಾದ ರಾವಣನ ಸಂಹಾರವಾದಾಗ ಬೇಗನೇ ನಿನ್ನಂತಹ ಸತೀ-ಸಾಧ್ವೀಯು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿರುವ ಶ್ರೀರಾಮನ ತೊಡೆಯಲ್ಲಿ ಕುಳ್ಳಿರುವುದನ್ನು ನೋಡುವೆನು. ಇನ್ನು ನಿನ್ನ ಮನೋರಥ ಪೂರ್ಣವಾಗುವುದು. ॥32॥ ಜನಕನಂದಿನೀ! ವಿಶಾಲ ವಕ್ಷಃಸ್ಥಳವುಳ್ಳ ವಿಭೂಷಿತ ಶ್ರೀರಾಮನು ದೊರಕಿದಾಗ ಅವನನ್ನು ಎದೆಗೊತ್ತಿಕೊಂಡು ಆನಂದಾಶ್ರುಗಳನ್ನು ಹರಿಸುವಿ. ॥ 33 ॥ ದೇವಿ ಸೀತೇ! ಅನೇಕ ತಿಂಗಳುಗಳಿಂದ ನಿನ್ನ ಕೂದಲು ಜಟೆಗಟ್ಟಿ ಹೋಗಿ ಸೊಂಟದವರೆಗೆ ನೇತಾಡುತ್ತಿದೆ. ಅದನ್ನು ಮಹಾಬಲಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ಬೇಗನೆ ತನ್ನ ಕೈಯಿಂದ ಬಿಡಿಸುವನು. ॥ 34 ॥ ದೇವಿ! ಹಾವು ಪೊರೆಯನ್ನು ಬಿಡುವಂತೆ, ಉದಯಿಸಿದ ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರನಂತೆ ನೀನು ತನ್ನ ಪತಿಯ ಮುದಿತ ಮುಖವನ್ನು ನೋಡಿ ನೀನು ಕಣ್ಣೀರು ಹರಿಸುವುದನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಬಿಡುವೆ. ॥ 35 ॥ ಮೈಥಿಲಿಯೇ! ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ಬೇಗನೇ ರಾವಣನನ್ನು ವಧಿಸಿ ಸುಖವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಲು ಯೋಗ್ಯನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನು ಸಫಲ ಮನೋರಥನಾಗಿ ಪ್ರಿಯತಮೆ ನಿನ್ನೊಂದಿಗೆ ಮನೋವಾಂಛಿತ ಸುಖವನ್ನು ಪಡೆಯುವನು. ॥36॥ ಭೂಮಿಯು ಉತ್ತಮ ಮಳೆಯಿಂದಾಗಿ ಹಸುರಾಗಿ ನಳನಳಿಸುವಂತೆ ನೀನು ಮಹಾತ್ಮಾ ಶ್ರೀರಾಮನಿಂದ ಸಮ್ಮಾನಿತಳಾಗಿ ಆನಂದಮಗ್ನಳಾಗುವೆ. ॥37॥ ದೇವೀ! ಗಿರಿಶ್ರೇಷ್ಠ ಮೇರುವಿನ ಸುತ್ತಲು ಕುದುರೆಯಂತೆ ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಮಂಡಲಾಕಾರ ಗತಿಯಿಂದ ಚಲಿಸುತ್ತಿರುವ ಭಗವಾನ್ ಸೂರ್ಯನಿಗೆ (ಅವನು ನಿಮ್ಮ ಕುಲದೇವತೆಯೂ ಆಗಿದ್ದಾನೆ.) ಶರಣಾಗು; ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ಪ್ರಜಾಜನರಿಗೆ ಸುಖಕೊಡಲು ಹಾಗೂ ಅವರ ದುಃಖವನ್ನು ದೂರಗೊಳಿಸಲು ಸಮರ್ಥನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ॥ 38 ॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಮೂವತ್ತಮೂರನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥33॥

ಮೂವತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಸರ್ಗ

ಸೀತೆಯು ಒತ್ತಾಯಿಸಿದಾಗ ಸರಮೆಯು ಆಕೆಗೆ ಮಂತ್ರಿಗಳ ಸಹಿತ ರಾವಣನ ನಿಶ್ಚಿತ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ತಿಳಿಸುವುದು

ರಾವಣನು ಹಿಂದೆ ಆಡಿದ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಮೋಹಿತ ಹಾಗೂ ಸಂತೃಪ್ತಳಾದ ಸೀತೆಗೆ ಸರಮೆಯು ಗ್ರೀಷ್ಮಋತುವಿನ ತಾಪದಿಂದ ಬೆಂದಿರುವ ಭೂಮಿಯನ್ನು ವರ್ಷಾಕಾಲದ ಮೇಘಗಳು ತಮ್ಮ ನೀರಿನಿಂದ ಆಹ್ಲಾದಿತಗೊಳಿಸುವಂತೆ, ತನ್ನ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಆಕೆಯನ್ನು ಸಂತೋಷಪಡಿಸಿದಳು. ॥1॥ ಬಳಿಕ ಸಮಯ ಪ್ರಜ್ಞೆಯುಳ್ಳ, ಮುಗುಳ್ನಕ್ಕು ಮಾತನಾಡುವ
ಸಖೀ ಸರಮೆಯು ತನ್ನ ಪ್ರಿಯಸಖೀ ಸೀತೆಯ ಹಿತವನ್ನು ಮಾಡುವ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಸಮಯೋಚಿತ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದಳು. ॥2॥ ಸಖೀ ಅಸಿತೇಕ್ಷಣೆ! ಶ್ರೀರಾಮನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ನಿನ್ನ ಸಂದೇಶ ಮತ್ತು ಕ್ಷೇಮ ಸಮಾಚಾರವನ್ನು ನಿವೇದಿಸಿ ಮತ್ತೆ ಅಡಗಿಕೊಂಡು ಮರಳಿ ಬರಲು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಸಾಹಸ ಮತ್ತು ಉತ್ಸಾಹ ತುಂಬಿದೆ. ॥3॥ ನಿರಾಧಾರ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ತೀವ್ರ ವೇಗವಾಗಿ ಹೋಗುವ ನನ್ನ ಗತಿಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸಲು ವಾಯು ಅಥವಾ ಗರುಡನೂ ಸಮರ್ಥರಲ್ಲ. ॥4॥ ಹೀಗೆ ನುಡಿದ ಸರಮೆಯ ಬಳಿ ಮೊದಲೇ ಶೋಕದಿಂದ ಸಂತಪ್ತಳಾದ ಸೀತೆಯು ಸ್ನೇಹ ತುಂಬಿದ ಮಧುರವಾಣಿಯಿಂದ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಳು. ॥ 5 ॥ ಸರಮೇ! ನೀನು ಆಕಾಶ ಮತ್ತು ಪಾತಾಳ ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗಲು ಸಮರ್ಥಳಾಗಿರುವೆ. ನೀನು ನನಗಾಗಿ ಮಾಡಬಹುದಾದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಈಗ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದೇನೆ, ಕೇಳು. ॥ 6 ॥ ನೀನು ನನ್ನ ಪ್ರಿಯವನ್ನು ಮಾಡುವುದಿದ್ದರೆ, ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಬುದ್ಧಿಸ್ಥಿರವಾಗಿದ್ದರೆ, ರಾವಣನು ಇಲ್ಲಿಂದ ಹೋಗಿ ಏನು ಮಾಡುತ್ತಿರವನು ಎಂದು ತಿಳಿಯಲು ನಾನು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ. ॥7॥ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಅಳಿಸುವ ರಾವಣನು ಮಾಯಾಬಲದಿಂದ ಸಂಪನ್ನನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ವಾರುಣಿಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚು ಕುಡಿದಾಗ ಅದು ಅವನನ್ನು ಮೋಹಿತ (ಅಚೇತ) ಮಾಡುವಂತೆ ಆ ದುಷ್ಟಾತ್ಮಾ ರಾವಣನು ನನ್ನನ್ನು ಮೋಹಿತಗೊಳಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ॥8॥ ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ಅತ್ಯಂತ ಭಯಾನಕ ರಾಕ್ಷಸಿಯರಿಂದ ಪ್ರತಿದಿನ ನನ್ನನ್ನು ಗದರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ, ಹೆದರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಸದಾ ನನ್ನ ಕಾವಲು ಕಾಯುವಂತೆ ಮಾಡಿರುವನು. ॥ 9 ॥ ನಾನು ಸದಾ ಅದರಿಂದ ಉದ್ವಿಗ್ನ ಮತ್ತು ಸಂಶಯ ಪಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ನನ್ನ ಚಿತ್ತ ಸ್ವಸ್ಥವಾಗಿರು ವುದಿಲ್ಲ. ನಾನು ಅವನ ಭಯದಿಂದಲೇ ವ್ಯಾಕುಲಳಾಗಿ ಅಶೋಕಾವನದಲ್ಲಿ ಇದ್ದೇನೆ. ॥10॥ ಮಂತ್ರಿ ಗಳೊಂದಿಗೆ ಅವನ ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದರೆ, ಅಲ್ಲಿ ಆದ ನಿಶ್ಚಯ ಹಾಗೂ ರಾವಣನ ನಿಶ್ಚಿತ ವಿಚಾರವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ನನಗೆ ತಿಳಿಸುತ್ತಾ ಇರು. ಇದು ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಮಾಡಿದ ನಿನ್ನ ದೊಡ್ಡ ಉಪಕಾರವೆಂದು ತಿಳಿಯುವೆ. ॥11॥ ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿರುವ ಸೀತೆಯಲ್ಲಿ ಮಧುರಭಾಷಿಣಿ ಸರಮೆಯು ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ಒದ್ದೆಯಾಗಿದ್ದ ಆಕೆಯ ಮುಖವನ್ನು ಕೈಯಿಂದ ಸವರಿಸುತ್ತಾ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಳು- ॥12॥ ಮಿಥಿಲೇಶ ಕುಮಾರೀ ಮೈಥಿಲಿಯೇ! ಇದೇ ನಿನ್ನ ಇಚ್ಛೆ ಇದ್ದರೆ, ನಾನು ಹೋಗಿ ಶತ್ರುವಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ತಿಳಿದು ಈಗಲೇ ಮರಳಿ ಬರುತ್ತೇನೆ. ॥ 13 ॥ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಸರಮೆಯು ಆ ರಾಕ್ಷಸನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಮಂತ್ರಿಗಳ ಸಹಿತ ರಾವಣನು ಹೇಳಿದ ಎಲ್ಲ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿದಳು. ॥14॥ ಆ ದುರಾತ್ಮನ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ಕೇಳಿ ಅವಳು ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಬೇಗನೇ ಸುಂದರ ಅಶೋಕಾವನಕ್ಕೆ ಮರಳಿ ಬಂದಳು. ॥15॥ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದು ತನ್ನ ಪ್ರತೀಕ್ಷೆಯಲ್ಲೇ ಕುಳಿತಿರುವ ತನ್ನ ಕೈಯ ಕಮಲ ಕೆಳಗೆ ಬಿದ್ದಿರುವ ಲಕ್ಷ್ಮಿಯಂತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿದ್ದ ಜಾನಕಿಯನ್ನು ನೋಡಿದಳು. ॥16॥ ಮರಳಿ ಬಂದಿರುವ ಪ್ರಿಯಭಾಷಿಣೀ ಸರಮೆಯನ್ನು ಸೀತೆಯು ತುಂಬಾ ಸ್ನೇಹದಿಂದ ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಕುಳಿತು ಕೊಳ್ಳಲು ಆಸನವನ್ನಿತ್ತು ಹೇಳಿದಳು- ॥17॥ ಸಖಿಯೇ! ಇಲ್ಲಿ ಸುಖವಾಗಿ ಕುಳಿತು ಎಲ್ಲ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿಸು. ಆ ಕ್ರೂರಿ ಮತ್ತು ದುರಾತ್ಮಾ ರಾವಣನು ಏನು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿರುವನು? ॥18॥ ನಡುಗುತ್ತಿರುವ ಸೀತೆಯು ಹೀಗೆ ಕೇಳಿದಾಗ ಸರಮೆಯು ಮಂತ್ರಿಗಳ ಸಹಿತ ರಾವಣನು ಹೇಳಿದ ಎಲ್ಲ ಮಾತುಗಳನ್ನು ತಿಳಿಸಿದಳು - ॥19॥ ವಿದೇಹನಂದಿನೀ! ರಾಕ್ಷಸರಾಜಾ ರಾವಣನ ತಾಯಿಯು ಹಾಗೂ ರಾವಣನ ಕುರಿತು ಅತ್ಯಂತ ಸ್ನೇಹವಿರುವ ಓರ್ವ ಮುದುಕ ಮಂತ್ರಿಯೂ ಕೂಡ ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ಮಾತುಗಳನ್ನಾಡಿ ನಿನ್ನನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಬಿಡಲು ರಾವಣನನ್ನು ಹೀಗೆ ಪ್ರೇರೇಪಿಸಿದರು. ॥ 20 ॥ ರಾಕ್ಷಸ ರಾಜನೇ! ನೀನು ಮಹಾರಾಜಾ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಸತ್ಕಾರಪೂರ್ವಕ ಅವನ ಪತ್ನೀ ಸೀತೆಯನ್ನು ಹಿಂದಿರುಗಿಸು. ಜನಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಅದ್ಭುತ ಘಟನೆಯೇ ಶ್ರೀರಾಮ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ತಿಳಿಯಲು ಸಾಕಷ್ಟು ಪ್ರಮಾಣವಾಗಿದೆ. ॥21॥ (ಅವನ ಸೇವಕರಲ್ಲಿಯೂ ಅದ್ಭುತ ಶಕ್ತಿ ಇದೆ) ಹನುಮಂತನು ಸಮುದ್ರವನ್ನು ದಾಟಿ, ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಂಡು, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ವಧಿಸಿದುದು-ಇವೆಲ್ಲ ಕಾರ್ಯ ಬೇರೆ ಯಾವ ಮನುಷ್ಯ ಮಾಡಬಲ್ಲನು? ॥ 22 ॥ ವೃದ್ಧಮಂತ್ರಿ ಮತ್ತು ತಾಯಿಯು ಹೀಗೆ ಸಮಜಾಯಿಸಿದರೂ ಧನಲೋಭಿಯು ಧನವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುವುದಿಲ್ಲ ಹಾಗೆಯೇ ಅವನು ನಿನ್ನನ್ನು ಯಾವ ರೀತಿಯಿಂದಲೂ ಬಿಡಲು ಬಯಸಲಿಲ್ಲ.
॥ 23 ॥ ಮಿಥಿಲೇಶಕುಮಾರೀ! ಅವನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ತಾನು ಸಾಯದೆ ನಿನ್ನನ್ನು ಬಿಡಲು ಸಾಹಸ ಮಾಡಲಾರನು. ಮಂತ್ರಿಗಳ ಸಹಿತ ನೃಶಂಸ ನಿಶಾಚರನ ಇದೇ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿದೆ. ॥24॥ ರಾವಣನ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಕಾಲನು ಕುಣಿಯುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಮೃತ್ಯುವಿನ ಕುರಿತು ಲೋಭ ಉಂಟಾಗಿದೆ. ನಿನ್ನನ್ನು ಮರಳಿಸದೇ ಇರುವ ನಿಶ್ಚಯದಲ್ಲಿ ಅವನ ಬುದ್ಧಿ ಸುಸ್ಥಿರವಾಗಿರುವುದೇ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ. ಅವನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸರ ಸಂಹಾರ ಮತ್ತು ತನ್ನ ವಧೆಯಿಂದ ನಾಶವಾಗುವ ತನಕ ಕೇವಲ ನಿನಗೆ ಭಯಪಡಿಸುವುದು ಬಿಡಲಾರನು. ॥ 25 ॥ ಕಾಡಿಗೆ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ ಸೀತೇ ! ಇದರ ಪರಿಣಾಮ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನು ತನ್ನ ಹರಿತ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಯುದ್ಧ ರಂಗದಲ್ಲಿ ರಾವಣನನ್ನು ವಧಿಸಿ ನಿನ್ನನ್ನು ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಕೊಂಡು ಹೋಗುವನು. ॥ 26 ॥ ಆಗಲೇ ಭೂಕಂಪವನ್ನೇ ಉಂಟುಮಾಡುವ ಭೇರಿನಾದ ಮತ್ತು ಶಂಖಧ್ವನಿಯಿಂದ ಕೂಡಿದ ಸೈನಿಕರ ಮಹಾ ಕೋಲಾಹಲ ಕೇಳಿಬಂತು. ॥27॥ ವಾನರ ಸೈನಿಕರ ಆ ಭೀಷಣ ಸಿಂಹನಾದವನ್ನು ಕೇಳಿ ಲಂಕೆ ಯಲ್ಲಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸ ರಾಜಾ ರಾವಣನ ಸೇವಕರ ಹತೋತ್ಸಾಹವಾಯಿತು. ಅವರ ಎಲ್ಲ ಚೇಷ್ಟೆಗಳು ದೀನತೆಯಿಂದ ವ್ಯಾಪಿಸಿದವು. ರಾವಣನ ದೋಷದಿಂದ ಅವರಿಗೂ ಕೂಡ ಯಾವುದೇ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಉಪಾಯ ಕಾಣುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ॥28॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಮೂವತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥34॥

ಮೂವತ್ತೈದನೆಯ ಸರ್ಗ

ಮಾಲ್ಯವಂತನು ರಾವಣನಿಗೆ ರಾಮನೊಂದಿಗೆ ಸಂಧಿಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವಂತೆ ಸಮಜಾಯಿಸಿದುದು

ಶತ್ರುನಗರವನ್ನು ಜಯಿಸುವ ಮಹಾಬಾಹು ಶ್ರೀರಾಮನು ಶಂಖಧ್ವನಿಯಿಂದ ಮಿಶ್ರಿತವಾದ ತುಮುಲ ನಾದ ಮಾಡುವ ಭೇರಿಯ ಶಬ್ದದೊಂದಿಗೆ ಲಂಕೆಯ ಮೇಲೆ ಆಕ್ರಮಣ ಮಾಡಿದನು. ॥ 1 ॥ ಆ ಭೇರಿಯ ನಾದ ಕೇಳಿ ರಾಕ್ಷಸರಾಜ ರಾವಣನು ಎರಡು ಗಳಿಗೆ ಏನೋ ವಿಚಾರಮಾಡಿದ ಬಳಿಕ ತನ್ನ ಮಂತ್ರಿಗಳ ಕಡೆಗೆ ನೋಡಿದನು. ॥2॥ ಎಲ್ಲ ಮಂತ್ರಿ ಗಳನ್ನು ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾ ಜಗತ್ತಿಗೆ ಸಂತಾಪ ನೀಡುತ್ತಿರುವ ಮಹಾಬಲೀ, ಕ್ರೂರಿ ರಾವಣನು ಇಡೀ ಸಭೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸುತ್ತಾ ಯಾರನ್ನು ಆಕ್ಷೇಪಿಸದೆ ಹೇಳಿದನು. ॥3॥ ರಾಮನ ಪರಾಕ್ರಮ, ಬಲಪೌರುಷ ಹಾಗೂ ಸಮುದ್ರಲಂಘನ ಮುಂತಾದ ಮಾತುಗಳೆಲ್ಲವನ್ನು ನೀವು ಹೇಳಿದುದು ನಾನು ಕೇಳಿಕೊಂಡೆ; ಆದರೆ ಈಗ ರಾಮನ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ತಿಳಿದು ಸುಮ್ಮನೇ ಒಬ್ಬರು ಮತ್ತೊಬ್ಬರ ಮುಖ ನೋಡುತ್ತಿರುವ ನೀವು ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ಸತ್ಯಪರಾಕ್ರಮೀ ವೀರರೆಂದೇ ನಾನು ತಿಳಿಯುತ್ತೇನೆ. ॥ 4-5 ॥ ರಾವಣನ ಈ ಕೊಂಕುನುಡಿಯನ್ನು ಕೇಳಿದ ಬಳಿಕ ರಾವಣನ ತಾತನಾದ ಮಹಾಬುದ್ಧಿವಂತ ಮಾಲ್ಯವಂತ ಎಂಬ ರಾಕ್ಷಸನು ಈ ಪ್ರಕಾರ ಹೇಳಿದನು - ॥ 6 ॥ ರಾಜನೇ ! ಹದಿನಾಲ್ಕು ವಿದ್ಯೆಗಳಲ್ಲಿ ಸುಶಿಕ್ಷಿತ ಮತ್ತು ನೀತಿಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವ ರಾಜನು ದೀರ್ಘಕಾಲ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಆಳುವನು. ಅವನು ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಕೂಡ ವಶಪಡಿಸಿ ಕೊಳ್ಳುವನು. ॥7॥ ಸಮಯಕ್ಕನುಸಾರ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಬಿದ್ದಾಗ ಶತ್ರುಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಧಿ-ವಿಗ್ರಹ ಮಾಡುವವನು, ತನ್ನ ಪಕ್ಷದ ವೃದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವವನು ಮಹಾ ಐಶ್ವರ್ಯಕ್ಕೆ ಭಾಗಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ. ॥8॥ ಯಾವ ರಾಜನ ಶಕ್ತಿಯು ಕ್ಷೀಣವಾಗಿದೆಯೋ, ಅಥವಾ ಯಾರು ಶತ್ರುವಿನಂತೆ ಶಕ್ತಿಶಾಲಿಯಾಗಿದ್ದಾನೋ, ಅವನು ಸಂಧಿಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ತನಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಇಲ್ಲವೇ ಸಮಾನ ಶಕ್ತಿಯುಳ್ಳ ಶತ್ರುವನ್ನು ಎಂದಿಗೂ ಅಪಮಾನ ಮಾಡಬಾರದು. ಸ್ವತಃ ಶಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನವನಾಗಿದ್ದರೆ ಆಗ ಶತ್ರುವಿನೊಂದಿಗೆ ಯುದ್ಧ ಸಾರಬೇಕು. ॥9॥ ಅದಕ್ಕೆ ರಾವಣನೇ! ನನಗಾದರೋ ಶ್ರೀರಾಮನೊಂದಿಗೆ ಸಂಧಿ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದೇ ಸರಿ ಎಂದು ಅನಿಸುತ್ತದೆ. ಯಾರಿಗಾಗಿ ನಿನ್ನ ಮೇಲೆ ಆಕ್ರಮಣವಾಗಿದೆಯೋ ಆ ಸೀತೆಯನ್ನು ನೀನು ರಾಮನಿಗೆ ಹಿಂದಿರುಗಿಸು. ॥10॥ ನೋಡು, ದೇವತೆಗಳು, ಋಷಿಗಳು, ಗಂಧರ್ವರು ಎಲ್ಲರೂ ಶ್ರೀರಾಮನ ವಿಜಯವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾರೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ಅವನಲ್ಲಿ ವಿರೋಧಮಾಡಬೇಡ. ಅವನೊಂದಿಗೆ ಸಂಧಿಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಇಚ್ಛಿಸು. ॥ 11 ॥ ಭಗವಾನ್ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರು ಸುರ ಮತ್ತು ಅಸುರ ಎಂಬ ಎರಡೇ ಪಕ್ಷಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿರುವನು. ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಅಧರ್ಮವೇ ಇವರ ಆಶ್ರಯವಾಗಿದೆ. ॥ 12 ॥ ಮಹಾತ್ಮಾ ದೇವತೆಗಳ ಪಕ್ಷ ಧರ್ಮವಾಗಿದೆ. ರಾಕ್ಷಸ ರಾಜನೇ! ರಾಕ್ಷಸರ ಮತ್ತು ಅಸುರರ ಪಕ್ಷ ಅಧರ್ಮವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಕೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ॥ 13 ॥ ಸತ್ಯಯುಗವಿದ್ದಾಗ ಧರ್ಮವು ಬಲಿಷ್ಠನಾಗಿ ಅಧರ್ಮವನ್ನು ನುಂಗಿಹಾಕುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಕಲಿಯುಗ ಬಂದಾಗ ಅಧರ್ಮವೇ ಧರ್ಮವನ್ನು ತುಳಿದು ಬಿಡುತ್ತದೆ. ॥14॥ ನೀನು ದಿಗ್ವಿಜಯಕ್ಕಾಗಿ ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಾ ಧರ್ಮವನ್ನು ನಾಶಮಾಡಿರುವೆ ಹಾಗೂ ಅಧರ್ಮವನ್ನು ತನ್ನದಾಗಿಸಿಕೊಂಡಿರುವೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನಮ್ಮ ಶತ್ರುಗಳು ನಮಗಿಂತ ಪ್ರಬಲರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ॥ 15 ॥ ನಿನ್ನ ಪ್ರಮಾದದಿಂದ ಬೆಳೆದಿರುವ ಅಧರ್ಮರೂಪೀ ಹೆಬ್ಬಾವು ಈಗ ನಮ್ಮನ್ನು ನುಂಗಲು ಬಯಸುತ್ತಿದೆ. ದೇವತೆಗಳಿಂದ ಪಾಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಧರ್ಮವು ಶತ್ರುಪಕ್ಷವನ್ನು ವೃದ್ಧಿಮಾಡುತ್ತಾ ಇದೆ. ॥ 16 ॥ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತನಾಗಿ ಏನನ್ನೂ ಮಾಡುವ ನೀನು, ಮನಸ್ವೀ ಆಚರಣ ಮಾಡಿದ್ದರಿಂದ ಅಗ್ನಿಯಂತಹ ತೇಜಸ್ವೀ ಋಷಿಗಳಿಗೆ ಭಾರೀ ಉದ್ವೇಗ ಉಂಟಾಗಿದೆ. ॥17॥ ಅವರ ಪ್ರಭಾವ ಉರಿಯುವ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ದುರ್ಧರ್ಷವಾಗಿದೆ. ಆ ಋಷಿ ಮುನಿಗಳು ತಪಸ್ಸಿನ ಆಚರಣೆಯಿಂದ ತಮ್ಮ ಅಂತಃಕರಣವನ್ನು ಶುದ್ಧಗೊಳಿಸಿ ಕೊಂಡು ಧರ್ಮದ ಸಂಗ್ರಹದಲ್ಲೇ ತತ್ಪರರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ॥18॥ ಈ ದ್ವಿಜರು ಮುಖ್ಯ-ಮುಖ್ಯ ಯಜ್ಞಗಳ ಮೂಲಕ ಯಜನ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಆಹುತಿಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟು, ಉಚ್ಚಸ್ವರದಲ್ಲಿ ವೇದಗಳನ್ನು ಪಠಿಸುತ್ತಾರೆ. ॥19॥ ಅವರು ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಸೋಲಿಸಿ ವೇದಮಂತ್ರಗಳ ಧ್ವನಿಯನ್ನು ವಿಸ್ತಾರಗೊಳಿಸಿರುವರು, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಗ್ರೀಷ್ಮ ಋತುವಿನಲ್ಲಿ ಮೇಘಗಳಂತೆ ರಾಕ್ಷಸರು ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳಿಗೆ ಓಡಿ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ. ॥20॥ ಬೆಂಕಿಯಂತಹ ತೇಜಸ್ವೀ ಋಷಿಗಳ ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರದಿಂದ ಪ್ರಕಟ ವಾದ ಹೊಗೆಯು ಹತ್ತುದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿಯೂ ವ್ಯಾಪಿಸಿ ರಾಕ್ಷಸರ ತೇಜವನ್ನು ಅಪಹರಿಸುತ್ತದೆ. ॥21॥ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಪುಣ್ಯಕರ್ಮಗಳಲ್ಲೇ ತೊಡಗಿದ್ದು, ದೃಢತೆಯಿಂದ ಉತ್ತಮ ವ್ರತವನ್ನು ಪಾಲಿಸುವ ಋಷಿಗಳು ಮಾಡುವ ತೀವ್ರ ತಪಸ್ಸೇ ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ಸಂತಾಪಕೊಡುತ್ತಾ ಇದೆ. ॥22॥ ನೀನು ದೇವತೆಗಳಿಂದ, ದಾನವರಿಂದ, ರಾಕ್ಷಸರಿಂದಲೇ ಅವಧ್ಯನಾಗಲು ವರ ಪಡೆದಿರುವೆ, ಆದರೆ ಮನುಷ್ಯರಿಂದ ಇಲ್ಲ. ಆದರೆ ಇಲ್ಲಾದರೋ ಮನುಷ್ಯರು, ವಾನರರು, ಕರಡಿಗಳು, ಗೋಲಾಂಗೂಲರು ಬಂದು ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಭಾರೀ ಬಲವಂತರೂ, ಸೈನ್ಯಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಸಂಪನ್ನರೂ, ಸುದೃಢ ಪರಾಕ್ರಮಿಗಳೂ ಆಗಿದ್ದಾರೆ. ॥23॥ ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರದ ಬಹಳಷ್ಟು ಭಯಂಕರ ಉತ್ಪಾತಗಳನ್ನು ಗಮನಿಸಿ, ಈ ರಾಕ್ಷಸರೆಲ್ಲರ ವಿನಾಶದ ಸಂದರ್ಭವೇ ಇದಿರಾಗಿದೆ ಎಂದು ನೋಡುತ್ತಾ ಇದ್ದೇನೆ. ॥24॥ ಘೋರ, ಭಯಂಕರ ಮೇಘಗಳು ಪ್ರಚಂಡವಾಗಿ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಾ ಲಂಕೆಯ ಮೇಲೆ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಬಿಸಿಯಾದ ರಕ್ತದ ಮಳೆಯನ್ನೇ ಸುರಿಸುತ್ತಿವೆ. ॥25॥ ಆನೆ-ಕುದುರೆಗಳು ಅಳುತ್ತಿವೆ, ಅವುಗಳ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಕಣ್ಣೀರು ತೊಟ್ಟಿಕುತ್ತಿದೆ. ದಿಕ್ಕುಗಳು ಧೂಳಿನಿಂದ ತುಂಬಿ ಮಲಿನವಾಗಿ ಈಗ ಮೊದಲಿನಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ॥26॥ ಮಾಂಸಾಹಾರಿ ಹಿಂಸಕ ಪಶುಗಳು, ರಣಹದ್ದು, ಗಿಡುಗಗಳು ಭಯಂಕರವಾಗಿ ಕೂಗುತ್ತಾ ಲಂಕೆಯ ಉಪವನವನ್ನು ಹೊಕ್ಕು ಗುಂಪುಗುಂಪಾಗಿ ಕುಳಿತಿವೆ. ॥27॥ ಸ್ವಪ್ನದಲ್ಲಿ ಕಪ್ಪಾದ ಸ್ತ್ರೀಯರು ತಮ್ಮ ಹಳದಿ ಹಲ್ಲುಗಳನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾ ಎದುರಿಗೆ ಬಂದು ನಿಲ್ಲುವರು ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಕೂಲ ಮಾತುಗಳನ್ನಾಡುತ್ತಾ ಮನೆಯ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಕದ್ದು ಜೋರಾಗಿ ನಗುತ್ತಿರುವರು. ॥28॥ ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಮಾಡುವ ಬಲಿಕರ್ಮದ ಬಲಿಯನ್ನು ನಾಯಿಗಳು ತಿಂದುಬಿಡುತ್ತವೆ. ದನಗಳಿಂದ ಕತ್ತೆಗಳು ಮತ್ತು ಮುಂಗುಸಿಯಿಂದ ಇಲಿಗಳು ಹುಟ್ಟುತ್ತವೆ. ॥29॥ ಹುಲಿಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಬೆಕ್ಕುಗಳು, ನಾಯಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಹಂದಿಗಳು, ರಾಕ್ಷಸರು ಮತ್ತು ಮನುಷ್ಯರೊಂದಿಗೆ ಕಿನ್ನರರು ಸಮಾಗಮ ಮಾಡುತ್ತಿವೆ. ॥30॥ ಬಿಳಿಯ ರೆಕ್ಕೆ ಮತ್ತು ಕೆಂಪಾದ ಕಾಲುಗಳುಳ್ಳ ಪಾರಿವಾಳಗಳು ದೈವಪ್ರೇರಣೆಯಿಂದ ರಾಕ್ಷಸರ ಭಾವೀ ವಿನಾಶವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಸುತ್ತುತ್ತಿವೆ. ॥31॥ ಮನೆಗಳಲ್ಲಿದ್ದ ಸಾರಿಕ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಕಲಹದ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಇತರ ಪಕ್ಷಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಚೂ, ಚೂ ಮಾಡುತ್ತಾ ಜಗಳಕ್ಕಿಳಿದು ಅವುಗಳಿಂದ ಸೋತು ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದು ಬಿಡುತ್ತಿವೆ. ॥32॥ ಮೃಗ-ಪಕ್ಷಿಗಳು ಸೂರ್ಯನತ್ತ ಮುಖಮಾಡಿ ಕೂಗುತ್ತಿವೆ. ವಿಕರಾಳ, ವಿಕಟ ಕಪ್ಪು ಮತ್ತು ಬೂದು ಬಣ್ಣದ ತಲೆ ಬೋಳಿಸಿದ ಪುರುಷರ ರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿ ಕಾಲನೇ ನಮ್ಮೆಲ್ಲರ ಮನೆಗಳ ಕಡೆಗೆ ನೋಡುತ್ತಿರುವನು. ॥33॥

ಇಂತಹ ಅನೇಕ ಅಪಶಕುನಗಳು ಆಗುತ್ತಿವೆ. ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಭಗವಾನ್ ವಿಷ್ಣುವೇ ಮಾನವರೂಪ ಧರಿಸಿ ರಾಮನಾಗಿ ಬಂದಿರುವನು ಎಂದು ನಾನು ತಿಳಿಯುತ್ತೇನೆ. ಅವನು ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ಅತ್ಯಂತ ಅದ್ಭುತ ಸೇತುವೆಯನ್ನು ಕಟ್ಟಿದನು. ಆ ದೃಢಪರಾಕ್ರಮಿ ರಘುವೀರನು ಸಾಮಾನ್ಯ ಮನುಷ್ಯ ಮಾತ್ರನಲ್ಲ. ರಾವಣನೇ! ನೀನು ನರರಾಜ ಶ್ರೀರಾಮನೊಡನೆ ಸಂಧಿ ಮಾಡಿಕೋ. ಶ್ರೀರಾಮನ ಅಲೌಕಿಕ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ಆಗುತ್ತಿರುವ ಉತ್ಪಾತಗಳನ್ನು ತಿಳಿದು, ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಸುಖಕೊಡುವಂತಹ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ ಅದನ್ನೇ ಮಾಡು. ॥ 34-36 ॥

ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ, ರಾವಣನ ಮನೋಭಾವವನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸಿ ಉತ್ತಮ ಮಂತ್ರಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪೌರುಷಶಾಲೀ, ಮಹಾಬಲೀ ಮಾಲ್ಯವಂತನು ರಾವಣನ ಕಡೆಗೆ ನೋಡುತ್ತಾ ಸುಮ್ಮನಾದನು. ॥ 37 ॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಮೂವತ್ತೈದನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥35॥

ಮೂವತ್ತಾರನೆಯ ಸರ್ಗ

ಮಾಲ್ಯವಂತನನ್ನು ಆಕ್ಷೇಪಿಸಿ, ನಗರ ರಕ್ಷಣೆಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಮಾಡಿ ರಾವಣನು ತನ್ನ ಅಂತಃಪುರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದುದು.

ದುಷ್ಟಾತ್ಮಾ ದಶಾನನನು ಕಾಲಕ್ಕೆ ಅಧೀನನಾಗಿದ್ದನು, ಅದರಿಂದ ಮಾಲ್ಯವಂತನು ಹೇಳಿದ ಹಿತಕರ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಸಹಿಸದಾದನು. ॥1॥ ಅವನು ಕ್ರೋಧಕ್ಕೆ ವಶೀಭೂತನಾಗಿ, ದ್ವೇಷದಿಂದ ಕಣ್ಣುಗಳು ಕೆಂಪಾಗಿದ್ದವು. ಅವನು ಓರೆನೋಟದಿಂದ ನೋಡುತ್ತಾ ಮಾಲ್ಯವಂತನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು- ॥ 2 ॥ ನೀನು ಶತ್ರುಪಕ್ಷವನ್ನು ವಹಿಸಿ, ಹಿತಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ನನ್ನ ಅಹಿತದ ಕಠೋರವಾಗಿ ನುಡಿದ ಮಾತು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನನ್ನ ಕಿವಿವರೆಗೆ ತಲುಪಲೇ ಇಲ್ಲ. ॥ 3 ॥ ಬಡಪಾಯಿ ರಾಮನು ಒಬ್ಬ ಮನುಷ್ಯನೇ ಆಗಿದ್ದಾನಲ್ಲ, ಅವನು ಕೆಲವು ವಾನರರನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿರುವನು. ತಂದೆಯು ತ್ಯಜಿಸಿದ್ದರಿಂದ ಕಾಡನ್ನು ಸೇರಿದನು. ಇದರಲ್ಲಿ ಇಂತಹ ವಿಶೇಷವೇನಿದೆ? ಅದರಿಂದ ನೀನು ದೊಡ್ಡ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಶಾಲೀ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಿ ರುವೆಯಲ್ಲ! ॥ 4 ॥ ನಾನು ರಾಕ್ಷಸರ ಒಡೆಯನಾಗಿದ್ದು, ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯ ಪ್ರರಾಕ್ರಮಗಳಿಂದ ಸಂಪನ್ನನಾಗಿರುವೆನು. ದೇವತೆಗಳ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿಯೂ ಭಯವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತೇನೆ; ಹೀಗಿರುವಾಗ ಯಾವ ಕಾರಣದಿಂದ ನೀನು ರಾಮನಿಗಿಂತ ನನ್ನನ್ನು ಕೀಳೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಿರುವೆಯಲ್ಲ? ॥ 5 ॥ ನೀನು ಹೇಳಿದ ಕಠೋರ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿದಾಗ - ನೀನು ನನ್ನಂತಹ ವೀರನನ್ನು ದ್ವೇಷಿಸುತ್ತಿರುವೆಯಾ? ಅಥವಾ ಶತ್ರುಗಳೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿಕೊಂಡಿರುವೆಯಾ? ಇಲ್ಲವೇ ಶತ್ರುಗಳು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು, ಮಾಡಲು ನಿನ್ನನ್ನು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸಿರುವರೇ? ಎಂದು ನನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸಂಶಯ ಉಂಟಾಗಿದೆ. ॥6॥ ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿಯಾಗಿದ್ದು ಜೊತೆಗೆ ತನ್ನ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತ ನಾಗಿದ್ದ ಶಾಸ್ತ್ರತತ್ತ್ವಜ್ಞ ವಿದ್ವಾನ್ ಪುರುಷನು ಶತ್ರುಗಳ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹವಿಲ್ಲದೆ ಇಂತಹ ಕಟುವಚನ ಹೇಗೆ ಹೇಳಬಲ್ಲನು?॥7॥ ಕಮಲಹೀನ ಲಕ್ಷ್ಮಿಯಂತಹ ಸುಂದರಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ವನದಿಂದ ತಂದು ಈಗ ಕೇವಲ ರಾಮನ ಭಯದಿಂದ ನಾನು ಹೇಗೆ ಮರಳಿಸಬಲ್ಲೆನು? ॥8॥ ಕೋಟ್ಯಾವಧಿ ವಾನರರಿಂದ ಸುತ್ತುವರೆದ ಸುಗ್ರೀವ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣಸಹಿತ ರಾಮನನ್ನು ನಾನು ಕೆಲವೇ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಕೊಂದುಹಾಕುವೆನು, ಇದನ್ನು ನೀನು ನಿನ್ನ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ನೋಡುವೆ. ॥9॥ ಯಾರ ಎದುರಿಗೆ ದ್ವಂದ್ವಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳೂ ನಿಲ್ಲಲಾರರೋ, ಅಂತಹ ರಾವಣನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಯಾರಿಂದ ಭಯಗೊಳ್ಳುವನು? ॥10॥ ನಾನು ನಡುವಿನಲ್ಲಿ ಎರಡು ಸೀಳಾದರೂ ಯಾರ ಮುಂದೆಯೂ ತಲೆಬಾಗಲಾರೆ. ಇದು ನನ್ನ ಸಹಜ ದೋಷವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಸ್ವಭಾವವು ಎಲ್ಲರಿಗಾಗಿ ದುರ್ಲಂಘ್ಯನಾಗಿರುತ್ತದೆ. ॥11॥ ರಾಮನು ದೈವವಶ ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ಸೇತುವೆ ಕಟ್ಟಿದುದರಲ್ಲಿ ಯಾವ ವಿಸ್ಮಯದ ಮಾತಾಗಿದೆ? ಅದರಿಂದ ನಿನಗೆ ಇಷ್ಟು ಭಯವಾಗುತ್ತಿದೆಯಲ್ಲ? ॥12॥ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ದಾಟಿ ವಾನರರೊಂದಿಗೆ ಬಂದಿರುವ ರಾಮನು ಇಲ್ಲಿಂದ ಜೀವಂತವಾಗಿ ಹೋಗಲಾರನು ಎಂದು ನಿನ್ನ ಮುಂದೆ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ. ॥ 13 ॥ ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿರುವ ರಾವಣನು ಕ್ರೋಧಗೊಂಡು ದುಷ್ಟನಾಗಿರುವನೆಂದು ತಿಳಿದು ಮಾಲ್ಯವಂತನು ತುಂಬಾ ನಾಚಿಕೊಂಡು, ಯಾವ ಉತ್ತರವನ್ನೂ ಕೊಡದಾದನು. ॥14॥ ಮಾಲ್ಯವಂತನು ‘ಮಹಾರಾಜರಿಗೆ ಜಯವಾಗಲೀ’ ಎಂದು ವಿಜಯಸೂಚಕ ಆಶೀರ್ವಾದದಿಂದ ರಾಜನನ್ನು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸಿ, ಅವನಿಂದ ಅಪ್ಪಣೆ ಪಡೆದು ತನ್ನ ಮನೆಗೆ ನಡೆದನು. ॥15॥ ಬಳಿಕ ಮಂತ್ರಿಗಳ ಸಹಿತ ರಾವಣನು ಪರಸ್ಪರ ವಿಚಾರ ವಿಮರ್ಶೆಮಾಡಿ ತತ್ಕಾಲ ಲಂಕೆಯ ರಕ್ಷಣೆಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮಾಡಿದನು. ॥16॥ ಅವನು ಪೂರ್ವದ್ವಾರದ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಪ್ರಹಸ್ತನನ್ನು ನೇಮಿಸಿದನು. ದಕ್ಷಿಣದ್ವಾರದಲ್ಲಿ ಮಹಾಪರಾಕ್ರಮಿ ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವ ಮತ್ತು ಮಹೋದರನ್ನು ನೇಮಿಸಿದನು. ಪಶ್ಚಿಮದ ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿ ಮಹಾಮಾಯಾವಿಯಾದ ತನ್ನ ಮಗ ಇಂದ್ರಜಿತುವನ್ನು ಇರಿಸಿದನು. ಅವನು ಅನೇಕ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದಿದ್ದನು. ॥ 17-18 ॥ ಬಳಿಕ ನಗರದ ಉತ್ತರದ ದ್ವಾರದಲ್ಲಿ ಶುಕ-ಸಾರಣರಿಗೆ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿ, ರಾವಣನು ನಾನು ಸ್ವತಃ ಉತ್ತರ ದಿಕ್ಕಿನ ದ್ವಾರಕ್ಕೆ ಹೋಗುವೆನು ಎಂದು ಮಂತ್ರಿಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು. ॥19॥ ನಗರದ ಸೈನಿಕ ಪ್ರದೇಶದ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಅಸಂಖ್ಯ ರಾಕ್ಷಸರ ಜೊತೆಗೆ ಮಹಾಬಲ ಪರಾಕ್ರಮಿ ರಾಕ್ಷಸ ವಿರೂಪಾಕ್ಷನನ್ನು ನೇಮಿಸಿದನು. ॥20॥ ಹೀಗೆ ಲಂಕಾಪುರಿಯ ರಕ್ಷಣೆಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮಾಡಿ, ಕಾಲ-ಪ್ರೇರಿತನಾದ ರಾಕ್ಷಸ ಶ್ರೇಷ್ಠ ರಾವಣನು ತನ್ನನ್ನು ಕೃತಕೃತ್ಯನೆಂದು ತಿಳಿಯತೊಡಗಿದನು. ॥21॥ ಈ ಪ್ರಕಾರ ನಗರ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಸಾಕಷ್ಟು ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಾಗಿ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿ ರಾವಣನು ಎಲ್ಲ ಮಂತ್ರಿಗಳನ್ನು ಬೀಳ್ಕೊಟ್ಟನು, ಅವರ ವಿಜಯ ಸೂಚಕ ಆಶೀರ್ವಾದಗಳಿಂದ ಸಮ್ಮಾನಿತನಾಗಿ, ತನ್ನ ಸಮೃದ್ಧಶಾಲೀ ಮತ್ತು ವಿಶಾಲವಾದ ಅಂತಃಪುರಕ್ಕೆ ನಡೆದನು. ॥ 22 ॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಮೂವತ್ತಾರನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥36॥

ಮೂವತ್ತೇಳನೆಯ ಸರ್ಗ

ರಾವಣನು ಮಾಡಿದ ಲಂಕೆಯ ರಕ್ಷಣೆಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ವಿಭೀಷಣನು ಶ್ರೀರಾಮನಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಿದುದು, ಶ್ರೀರಾಮನಿಂದ ಲಂಕೆಯ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ದ್ವಾರಗಳ ಮೇಲೆ ಆಕ್ರಮಣ ಮಾಡಲು ತನ್ನ ಸೇನಾಪತಿಗಳ ನಿಯುಕ್ತಿ

ಶತ್ರುಗಳ ದೇಶವನ್ನು ತಲುಪಿತ ನರರಾಜ ಶ್ರೀರಾಮ, ಸಮಿತ್ರಾಕುಮಾರ ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ವಾನರರಾಜ ಸುಗ್ರೀವ, ವಾಯುಪುತ್ರ ಹನುಮಂತ, ಋಕ್ಷರಾಜ ಜಾಂಬವಂತ, ರಾಕ್ಷಸ ವಿಭೀಷಣ, ವಾಲೀಪುತ್ರ ಅಂಗದ, ಶರಭ, ಬಂಧು-ಬಾಂಧವರೊಂದಿಗೆ ಸುಷೇಣ, ಮೈಂದ, ದ್ವಿವಿದ, ಗಜ, ಗವಾಕ್ಷ, ಕುಮುದ, ನಳ, ಪನಸ ಹೀಗೆ ಎಲ್ಲರೂ ಸೇರಿ ಪರಸ್ಪರ ವಿಚಾರವಿನಿಮಯ ಮಾಡಿದನು. ॥ 1-3 ॥ ರಾವಣನು ಪಾಲಿಸುವ ಲಂಕೆಯು ಅದೋ ಕಾಣುತ್ತಿದೆ. ಅಸುರ, ನಾಗ, ಗಂಧರ್ವರ ಸಹಿತ ಸಮಸ್ತ ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ಇದನ್ನು ಜಯಿಸುವುದು ಅತ್ಯಂತ ಕಠಿಣವಾಗಿದೆ. ॥ 4 ॥ ರಾಕ್ಷಸರಾಜ ರಾವಣನು ಈ ಪುರಿಯಲ್ಲಿ ಸದಾ ವಾಸಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈಗ ಅವನನ್ನು ಗೆಲ್ಲುವ ಉಪಾಯಗಳನ್ನು ನಿರ್ಣಯಿಸಲು ಪರಸ್ಪರ ವಿಚಾರ ಮಾಡಿರಿ. ॥ 5 ॥ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ರಾವಣನ ತಮ್ಮ ವಿಭೀಷಣನು ಸಂಸ್ಕಾರಯುಕ್ತ ಪದ ಮತ್ತು ಅರ್ಥವತ್ತಾದ ವಾಣಿಯಿಂದ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು- ॥ 6 ॥ ನನ್ನ ಮಂತ್ರಿಗಳಾದ ಅನಲ, ಪನಸ, ಸಂಪಾತಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಮತಿ ಇವರು ನಾಲ್ವರು ಲಂಕಾಪುರಿಗೆ ಹೋಗಿ ಬಂದಿರುವರು. ॥7॥ ಇವರೆಲ್ಲರೂ ಪಕ್ಷಿಗಳ ರೂಪಧರಿಸಿ ಶತ್ರು ಸೈನ್ಯದೊಳಗೆ ಹೋಗಿ, ಅಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಕಣ್ಣಾರೆ ಕಂಡು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಅಗಮಿಸಿರುವರು. ॥ 8 ॥ ಶ್ರೀರಾಮಾ! ದುರಾತ್ಮಾ ರಾವಣನು ಮಾಡಿದ ನಗರ ರಕ್ಷಣೆಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಇವರು ವರ್ಣಿಸಿದಂತೆ ನಾನು ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿಸುತ್ತೇನೆ, ನೀವೆಲ್ಲರೂ ಕೇಳಿರಿ. ॥ 9 ॥ ಸೈನ್ಯ ಸಹಿತ ಪ್ರಹಸ್ತನು ನಗರದ ಪೂರ್ವದ್ವಾರದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುವನು. ಮಹಾಪರಾಕ್ರಮಿ ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವ ಮತ್ತು ಮಹೋದರರು ದಕ್ಷಿಣ ದ್ವಾರವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ॥ 10 ॥ ಅಸಂಖ್ಯ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಕೂಡಿ ಕೊಂಡು ಇಂದ್ರಜಿತನು ನಗರದ ಪಶ್ಚಿಮ ದ್ವಾರದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುವನು. ಅವನ ಅನುಚರ ರಾಕ್ಷಸರು ಪಟ್ಟಿಶ, ಖಡ್ಗ, ಧನುರ್ಬಾಣ, ಶುಲ, ಮುದ್ಗರ ಮುಂತಾದ ಅಸ್ತ್ರ-ಶಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿರುವರು. ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಆಯುಧಗಳಿಂದ ಸಜ್ಜಾದ ಶೂರವೀರರು ಅವನನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿ ದಿರುವ ಆ ರಾವಣ ಕುಮಾರನು ಪಶ್ಚಿಮದ ಬಾಗಿಲನ್ನು ಕಾಯುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ॥ 11 ॥ ಮಂತ್ರವೇತ್ತನಾದ ರಾವಣನು ಸ್ವತಃ ಶುಕ-ಸಾರಣಾದಿ ಅನೇಕ ಸಾವಿರ ಶಸ್ತ್ರಧಾರಿ ರಾಕ್ಷಸರೊಂದಿಗೆ ನಗರದ ಉತ್ತರದ ದ್ವಾರದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುವನು. ಅವನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಉದ್ವಿಗ್ನನಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ॥12-13॥ ವಿರೂಪಾಕ್ಷನು ಶುಲ, ಖಡ್ಗ, ಧನುಸ್ಸು ಧರಿಸಿರುವ ವಿಶಾಲ ರಾಕ್ಷಸ ಸೈನ್ಯದೊಂದಿಗೆ ನಗರದ ನಡುವೆ ಸೈನ್ಯ ಶಿಬಿರವನ್ನು ಕಾಯುತ್ತಾ ನಿಂತಿರುವನು. ॥14॥ ಈ ಪ್ರಕಾರ ನನ್ನ ಎಲ್ಲ ಮಂತ್ರಿಗಳು ಲಂಕೆಯ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ನಿಯುಕ್ತಗೊಳಿಸಿದ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ನಿರೀಕ್ಷಿಸಿ ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿರುವರು. ॥ 15 ॥ ರಾವಣನ ಸೈನ್ಯದಲ್ಲಿ ಹತ್ತುಸಾವಿರ ಆನೆಗಳು, ಹತ್ತು ಸಾವಿರ ರಥ, ಇಪ್ಪತ್ತು ಸಾವಿರ ಕುದುರೆಗಳು, ಒಂದು ಕೋಟಿಗೂ ಹೆಚ್ಚಾದ ಕಾಲಾಳು ರಾಕ್ಷಸರಿದ್ದಾರೆ. ॥ 16 ॥ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಬಹಳ ವೀರ ಬಲ-ಪರಾಕ್ರಮ ಸಂಪನ್ನರಾಗಿ, ಆತತಾಯಿಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಈ ಎಲ್ಲ ನಿಶಾಚರರು ರಾವಣನಿಗೆ ಸದಾ ಪ್ರಿಯರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ॥17॥ ಪ್ರಜಾನಾಥನೇ! ಇವರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬೊಬ್ಬ ರಾಕ್ಷಸನ ಬಳಿ ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಹತ್ತತ್ತು ಲಕ್ಷದ ಪರಿವಾರವಿದೆ. ॥18॥ ಮಹಾಬಾಹು ವಿಭೀಷಣನು ಮಂತ್ರಿಗಳು ತಿಳಿಸಿದ ಲಂಕೆಯ ಸಮಾಚಾರವನ್ನು ಈ ಪ್ರಕಾರ ಹೇಳಿ, ಆ ಮಂತ್ರಿಗಳಾದ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಭೆಟ್ಟಿಯಾಗಿಸಿ, ಅವರಿಂದ ಲಂಕೆಯ ಎಲ್ಲ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಪುನಃ ಹೇಳಿಸಿದನು. ॥19॥ ಬಳಿಕ ರಾವಣನ ತಮ್ಮ ಶ್ರೀಮಾನ್ ವಿಭೀಷಣನು ಕಮಲನಯನ ಶ್ರೀರಾಮನಲ್ಲಿ ಅವನ ಪ್ರಿಯವನ್ನು ಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಸ್ವತಃ ಹೀಗೆ ಉತ್ತಮ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು.॥20॥ ಶ್ರೀರಾಮಾ! ರಾವಣನು ಕುಬೇರನೊಂದಿಗೆ ಯುದ್ಧಮಾಡುವಾಗ ಅವನೊಂದಿಗೆ ಅರವತ್ತು ಲಕ್ಷ ರಾಕ್ಷಸರು ಹೋಗಿದ್ದರು. ಅವರೆಲ್ಲರಲ್ಲಿ ಬಲ-ಪರಾಕ್ರಮ, ತೇಜ, ಧೈರ್ಯವು ಹೆಚ್ಚಾಗಿದ್ದು ದರ್ಪದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ದುರಾತ್ಮಾ ರಾವಣ ನಂತೆಯೇ ಇದ್ದರು. ॥ 21-22 ॥ ರಾವಣನ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ನಾನು ವರ್ಣಿಸಿದ್ದರಿಂದ ನಿನ್ನ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ದೀನತೆ ಬರಬಾರದು ಮತ್ತು ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಕೋಪಗೊಳ್ಳಬಾರದು. ನಾನು ನಿನಗೆ ಹೆದರುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಶತ್ರುವಿನ ಕುರಿತು ನಿನಗಿರುವ ಕ್ರೋಧಕ್ಕೆ ಅಂಜುತ್ತಿದ್ದೇನೆ; ಏಕೆಂದರೆ ನೀನು ನಿನ್ನ ಬಲ-ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ದಮನ ಮಾಡಲು ಸಮರ್ಥ ನಾಗಿರುವೆ. ॥23॥ ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನೀನು ವಾನರಸೈನ್ಯದ ವ್ಯೆಹರಚಿಸಿಕೊಂಡು ವಿಶಾಲ ಚತುರಂಗಿಣಿ ಸೈನ್ಯದಿಂದ ಕೂಡಿದ ರಾವಣನನ್ನು ವಿನಾಶ ಮಾಡಬಲ್ಲೆ. ॥24॥ ವಿಭೀಷಣನು ಇಂತಹ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದಾಗ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನು ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಸೋಲಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಹೇಳಿದನು- ॥25॥ ಅಸಂಖ್ಯ ವಾನರರಿಂದ ಕೂಡಿಕೊಂಡು ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠ ನೀಲನು ಪೂರ್ವದ್ವಾರಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಪ್ರಹಸ್ತನನ್ನು ಎದುರಿಸಲಿ. ॥26॥ ವಿಶಾಲವಾಹಿನಿಯನ್ನು ವೆರೆಸಿಕೊಂಡು ವಾಲಿ ಕುಮಾರ ಅಂಗದನು ದಕ್ಷಿಣದ ಭಾಗಿಲಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುವ ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವ ಮತ್ತು ಮಹೋದರನ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ವಿಘ್ನವನ್ನು ತಂದೊಡ್ಡಲಿ. ॥27॥ ಪವನ ಕುಮಾರ ಹನುಮಂತನು ಅಪ್ರಮೇಯ ಆತ್ಮಬಲದಿಂದ ಸಂಪನ್ನನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಈ ಅಸಂಖ್ಯ ವಾನರರೊಂದಿಗೆ ಲಂಕೆಯ ಪಶ್ಚಿಮ ಬಾಗಿಲಿನಿಂದ ಪ್ರವೇಶಿಸಲಿ. ॥ 28 ॥ ದೈತ್ಯರಿಗೆ, ದಾನವರಿಗೆ, ಮಹಾತ್ಮಾ ಋಷಿಗಳಿಗೆ ಅಪಕಾರ ಮಾಡುವುದೇ ಪ್ರಿಯವಾಗಿ ತೋರುವ, ಕ್ಷುದ್ರ ಸ್ವಭಾವದ, ವರದಾನದ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಸಂಪನ್ನನಾದ, ಪ್ರಜೆಗಳಿಗೆ ಸಂತಾಪವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾ ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಅಲೆಯುತ್ತಿರುವ ರಾಕ್ಷಸರಾಜ ರಾವಣನನ್ನು ವಧಿಸಲು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ, ನಾನು ಸ್ವತಃ ಸುಮಿತ್ರಾಕುಮಾರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಂದಿಗೆ ಸೈನ್ಯಸಹಿತವಾಗಿ ರಾವಣನು ಇರುವ ನಗರದ ಉತ್ತರ ದ್ವಾರದಲ್ಲಿ ಆಕ್ರಮಣ ಮಾಡಿ ಒಳಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸುವೆನು. ॥29-31॥ ಬಲವಂತ ವಾನರರಾಜಾ ಸುಗ್ರೀವನು, ಕರಡಿಗಳ ಅರಸ ಜಾಂಬವಂತನು, ರಾವಣನ ತಮ್ಮ ವಿಭೀಷಣನು, ಇವರು ಲಂಕೆಯ ನಡುವಿನ ಸೈನ್ಯದಮೇಲೆ ಆಕ್ರಮಣ ಮಾಡಲಿ. ॥32॥ ವಾನರರು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯ ರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಬಾರದು. ಈ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನಮಗೆ ವಾನರ ಸೈನ್ಯದ ಇದೇ ಸಂಕೇತ ಅಥವಾ ಚಿಹ್ನೆ ಆಗಿರುವುದು. ॥33॥ ಈ ಸ್ವಜನ ವರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಾನರರೇ ನಮ್ಮ ಚಿಹ್ನೆಯಾಗಿರುವುದು. ಕೇವಲ ನಾವು ಏಳು ಮಂದಿಗಳೇ ಮನುಷ್ಯರೂಪದಿಂದ ಇದ್ದು ಶತ್ರುಗಳೊಂದಿಗೆ ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವೆವು. ॥34॥ ನಾನು ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ನನ್ನ ಸಹೋದರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಂದಿಗೆ ಇರುವೆನು. ಈ ನನ್ನ ಮಿತ್ರ ವಿಭೀಷಣನು ತನ್ನ ನಾಲ್ಕು ಮಂತ್ರಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಐದು ವ್ಯಕ್ತಿಗಳಾಗಿರುವರು. (ಹೀಗೆ ನಾವು ಏಳು ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು ಮನುಷ್ಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಇದ್ದು ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವೆವು.) ॥35॥ ತನ್ನ ವಿಜಯರೂಪೀ ಪ್ರಯೋಜನ ಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿ ವಿಭೀಷಣ ನಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಬುದ್ಧಿವಂತ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನು ಸುವೇಲ ಪರ್ವತವನ್ನು ಹತ್ತುವ ವಿಚಾರಮಾಡಿದನು. ಸುವೇಲ ಪರ್ವತದ ತಪ್ಪಲು ಬಹಳ ರಮಣೀಯವಾಗಿತ್ತು. ಅದನ್ನು ನೋಡಿ ಅವನಿಗೆ ತುಂಬಾ ಸಂತೋಷ ವಾಯಿತು. ॥ 36 ॥ ಬಳಿಕ ಮಹಾಮನಾ ಮಹಾತ್ಮಾ ಶ್ರೀರಾಮನು ತನ್ನ ವಿಶಾಲ ಸೈನ್ಯದ ಮೂಲಕ ಅಲ್ಲಿಯ ಎಲ್ಲ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಆವರಿಸಿ ಶತ್ರುವಧೆಯನ್ನು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ ಬಹಳ ಹರ್ಷ ಮತ್ತು ಉತ್ಸಾಹದಿಂದ ಲಂಕೆಯ ಕಡೆಗೆ ನಡೆದನು. ॥ 37 ॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಮೂವತ್ತೇಳನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥37॥

ಮೂವತ್ತೆಂಟನೆಯ ಸರ್ಗ

ಶ್ರೀರಾಮನು ಪ್ರಮುಖವಾನರರೊಂದಿಗೆ ಸುವೇಲ ಪರ್ವತವನ್ನು ಹತ್ತಿ ಅಲ್ಲೇ ರಾತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ತಂಗಿದುದು

ಸುವೇಲ ಪರ್ವತವನ್ನು ಹತ್ತಬೇಕೆಂದು ಯೋಚಿಸಿದ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಂದಿಗೆ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಶ್ರೀರಾಮನು ಸುಗ್ರೀವ ನಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಧರ್ಮಜ್ಞ, ಮಂತ್ರವೇತ್ತಾ, ವಿಧಿಜ್ಞ, ಅನುರಾಗಿಯಾದ ನಿಶಾಚರ ವಿಭೀಷಣನಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಮಧುರ ವಾಗಿ ನುಡಿದನು. ಮಿತ್ರನೇ! ಈ ಸುವೇಲ ಪರ್ವತವು ನೂರಾರು ಧಾತುಗಳಿಂದ ಚೆನ್ನಾಗಿ ತುಂಬಿದೆ. ॥1-2॥ ನಾವೆಲ್ಲರೂ ಇದನ್ನು ಹತ್ತಿ ಇಂದಿನ ಇರುಳನ್ನು ಇಲ್ಲೇ ಕಳೆಯುವಾ.॥3॥ ನಾವು ಇಲ್ಲಿಂದ ನನ್ನ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಕದ್ದು ತಂದು ಮೃತ್ಯು ಮುಖನಾದ ಆ ದುರಾತ್ಮನಾದ ರಾವಣನ ನಿವಾಸವಾದ ಲಂಕೆಯನ್ನೂ ಅವಲೋಕಿಸಬಹುದು. ॥4॥ ಅವನು ಧರ್ಮವನ್ನು ತಿಳಿದಿಲ್ಲ, ಸದಾಚಾರದ ಅರಿವೇ ಇಲ್ಲ, ಕುಲದ ವಿಚಾರವನ್ನು ಮಾಡದೆ ಕೇವಲ ರಾಕ್ಷಸೋಚಿತ ನೀಚ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದಾಗಿ ಇಂತಹ ನಿಂದಿತ ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡಿರುವನು. ॥5॥ ಆ ನೀಚ ರಾಕ್ಷಸನ ಹೆಸರೆತ್ತಿದರೆ ಅವನ ಮೇಲೆ ನನ್ನ ರೋಷ ಉರಿದೇಳುತ್ತದೆ. ಕೇವಲ ಆ ಅಧಮ ನಿಶಾಚರನ ಅಪರಾಧದಿಂದಲೇ ಸಮಸ್ತ ರಾಕ್ಷಸರ ವಧೆಯನ್ನು ನಾನು ನೋಡುವೆನು. ॥6॥ ಕಾಲಪಾಶದಿಂದ ಬಂಧಿತನಾದ ಒಬ್ಬ ಮನುಷ್ಯನೇ ಪಾಪಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಆ ನೀಚನ ದೋಷದಿಂದ ಇಡೀ ಕುಲವೇ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ. ॥7॥ ಹೀಗೆ ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ಶ್ರೀರಾಮನು ರಾವಣನ ಕುರಿತು ಕುಪಿತನಾಗಿ ವಿಚಿತ್ರ ಶಿಖರವುಳ್ಳ ಸುವೇಲ ಪರ್ವತದ ಮೇಲೆ ವಾಸಿಸಲು ಏರಿದನು. ॥8॥ ಅವನ ಹಿಂದೆಯೇ ಮಹಾಪರಾಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ತತ್ಪರ ಹಾಗೂ ಏಕಾಗ್ರ ಚಿತ್ತನಾಗಿ ಧನುರ್ಬಾಣಗಳನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ಆ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಆರೂಢನಾದನು. ॥9॥ ಬಳಿಕ ಸುಗ್ರೀವ, ಮಂತ್ರಿಗಳ ಸಹಿತ ವಿಭೀಷಣ, ಹನುಮಂತ, ಅಂಗದ, ನೀಲ, ಮೈಂದ, ದ್ವಿವಿದ, ಗಜ, ಗವಾಕ್ಷ, ಗವಯ, ಶರಭ, ಗಂಧಮಾದನ, ಪನಸ, ಕುಮುದ, ಹರ, ಸೇನಾಪತಿ ರಂಭ, ಜಾಂಬವಂತ, ಸುಷೇಣ, ಮಹಾಮತಿ, ಋಷಭ, ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ದುರ್ಮುಖ ಹಾಗೂ ಕಪಿವರ ಶತಬಲಿ ಹೀಗೆ ಇವರಲ್ಲದೆ ಇತರ ಶೀಘ್ರಗಾಮಿ, ವಾಯುವೇಗದಂತೆ ಪಡೆಯುವ, ಪರ್ವತಗಳಲ್ಲೇ ಸಂಚರಿಸುವ ವಾನರರು ಆ ಸುವೇಲಗಿರಿಯ ಮೇಲೆ ಹತ್ತಿದರು. ॥10-13॥ ಸುವೇಲ ಪರ್ವದಲ್ಲಿ ವಿರಾಜಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಶ್ರೀರಘು ನಾಥನ ಬಳಿಗೆ ಸಾವಿರಾರು ವಾನರು ಹತ್ತಿ ಹೋದರು ಹಾಗೂ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಸಂಚರಿಸತೊಡಗಿದರು. ॥14॥ ಆ ವಾನರ ಸೇನಾಪತಿಗಳು ಸುವೇಲ ಪರ್ವತದ ಶಿಖರದಲ್ಲಿ ನಿಂತು ಆಕಾಶದಲ್ಲೆ ನಿರ್ಮಿಸಿದಂತೆ ಕಂಡುಬರುವ ಸುಂದರ ಲಂಕಾಪುರಿಯನ್ನು ನಿರೀಕ್ಷಿಸಿದರು. ಉತ್ತಮ ಪ್ರಾಕಾರಗಳಿಂದ ಆ ನಗರಿಯು ಹೆಚ್ಚು ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದ, ಅದರಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸರು ತುಂಬಿಕೊಂಡಿದ್ದರು. ॥15॥ ಉತ್ತಮ ಪ್ರಾಕಾರಗಳಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುವ ನೀಲಿವರ್ಣದ ರಾಕ್ಷಸರು ಇನ್ನೊಂದು ಪ್ರಾರವನ್ನೇ ನಿರ್ಮಿಸಿದಂತೆ ಅನಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ವಾನರರು ಅದೆಲ್ಲವನ್ನು ನೋಡಿದರು. ॥16-17॥ ಯುದ್ಧದ ಇಚ್ಛೆಯುಳ್ಳ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ನೋಡಿ ಆ ಎಲ್ಲ ವಾನರರು ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ನೋಡು ನೋಡುತ್ತಾ ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಸಿಂಹನಾದ ಮಾಡತೊಡಗಿದರು. ॥18॥ ಬಳಿಕ ಸಂಧ್ಯಾಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕೆಂಪಾದ ಸೂರ್ಯನು ಅಸ್ತಾಚಲವನ್ನು ಸೇರಿದನು ಹಾಗೂ ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರನಿಂದ ಬೆಳಗುವ ರಾತ್ರಿಯು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಆವರಿಸಿತು. ॥19॥ ಅನಂತರ ವಿಭೀಷಣನಿಂದ ಆದರದಿಂದ ಸಮ್ಮಾನಿತರಾದ ವಾನರ ಸೈನ್ಯದ ಒಡೆಯ ಶ್ರೀರಾಮನು ತಮ್ಮನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಮತ್ತು ಸೇನಾಪತಿಗಳ ಸಮುದಾಯದೊಂದಿಗೆ ಸುವೇಲ ಪರ್ವತದ ತುದಿಯಲ್ಲಿ ಸುಖವಾಗಿ ವಾಸಿಸಿದನು. ॥20॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಮೂವತ್ತೆಂಟನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥38॥

ಮೂವತ್ತೊಂಭತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ

ಸುವೇಲ ಶಿಖರದಿಂದ ಶ್ರೀರಾಮನು ವಾನರರೊಂದಿಗೆ ಲಂಕೆಯನ್ನು ನಿರೀಕ್ಷಿಸಿದುದು

ವಾನರ ಸೇನಾಪತಿಗಳು ಆ ರಾತ್ರೆಯನ್ನು ಆ ಸುವೇಲ ಪರ್ವತದಲ್ಲೇ ಕಳೆದು, ಅಲ್ಲಿಂದ ವಾನರ ವೀರರು ಲಂಕೆಯ ವನ-ಉಪವನಗಳೂ ನೋಡಿದರು. ॥ 1 ॥ ಅವು ಚೌಕಾಕಾರವಿದ್ದು, ಶಾಂತ, ಸುಂದರ, ವಿಶಾಲ-ವಿಸ್ತೃತವಾಗಿದ್ದವು. ನೋಡಲು ಅತ್ಯಂತ ರಮಣೀಯವಾಗಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿದ್ದವು. ಅವನ್ನು ನೋಡಿ ಆ ಎಲ್ಲ ವಾನರರಿಗೆ ಬಹಳ ವಿಸ್ಮಯವಾಯಿತು. ॥2॥ ಸಂಪಿಗೆ, ಅಶೋಕ, ಬಕುಲ, ಸಾಲ-ತಾಲವೃಕ್ಷಗಳಿಂದ ವ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿದ್ದು, ಅರಳಿನಿಂತ ಹಾಗೂ ಬಳ್ಳಿಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಹಿಂತಾಲ, ಅರ್ಜುನ, ಕದಂಬ, ಹೂಗಳು ಅರಳಿದ ಏಳೆಲೆ ಬಾಳೆ, ತಿಲಕ, ಕರ್ಣಿಕಾರ, ಪಾಟಲ ಮುಂತಾದ ದಿವ್ಯವೃಕ್ಷಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಲಂಕಾಪಟ್ಟಣವು ಇಂದ್ರನ ಅಮರಾವತಿಯಂತೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ॥3-5॥ ವಿಚಿತ್ರ ಹೂವುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಕೆಂಪಾದ ತಳಿರುಗಳಿಂದ, ಹಸುರಾದ ಹುಲ್ಲಿನಿಂದ, ವಿಚಿತ್ರ ವನಶ್ರೇಣಿಗಳಿಂದಲೂ ಆ ಪುರಿಯ ಶೋಭೆ ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚಾಗಿತ್ತು. ॥6॥ ಮನುಷ್ಯರು ಒಡವೆಗಳನ್ನು ಧರಿಸುವಂತೆ ಅಲ್ಲಿಯ ವೃಕ್ಷಗಳು ಸುಗಂಧಿತ ಹೂವುಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಅತ್ಯಂತ ರಮಣೀಯ ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದವು. ॥7॥ ಚೈತ್ರರಥ ಮತ್ತು ನಂದನ ವನದಂತೆ ಅಲ್ಲಿಯ ಮನೋಹರ ವನಗಳೆಲ್ಲವೂ ಎಲ್ಲ ಋತುಗಳಲ್ಲಿ ಭ್ರಮರಗಳಿಂದ ವ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿ ರಮಣೀಯವಾಗಿ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದವು.॥8॥ ಚಾತಕಪಕ್ಷಿಗಳಿಂದಲೂ ನೀರು ಕೋಳಿಗಳಿಂದಲೂ, ಬಕಪಕ್ಷಿಗಳೂ, ನೃತ್ಯಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ನವಿಲುಗಳಿಂದಲೂ ಆ ವನಗಳು ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. ವನದಲ್ಲಿದ್ದ ಚಿಲುಮೆಗಳ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ ಕೋಗಿಲೆಗಳ ಕೂಜನವು ಕೇಳಿ ಬರುತ್ತಿತ್ತು. ॥9॥ ಲಂಕೆಯ ವನ-ಉಪವನಗಳು ಸದಾ ಮತ್ತ ವಿಹಂಗಮಗಳಿಂದ ವಿಭೂಷಿತವಾಗಿದ್ದವು. ಅಲ್ಲಿ ವೃಕ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಭ್ರಮರಗಳು ಝೇಂಕರಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. ಎಲ್ಲೆಡೆ ಕೋಗಿಲೆಗಳ ಕೂಹು-ಕೂಹು ಕೇಳಿಬರುತ್ತಿತ್ತು. ಪಕ್ಷಿಗಳು ಚಿಲಿಪಿಲಿ ಗುಟ್ಟಿತ್ತಿದ್ದವು. ಭೃಂಗಗಳು ಹಾಡುತ್ತಿದ್ದವು. ಕುರರ ಪಕ್ಷಿಗಳ ಶಬ್ದ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಗೀಜಗದ ಹಕ್ಕಿಗಳಿಂದಲೂ ಸಾರಸ ಪಕ್ಷಿಗಳಿಂದಲೂ ಶೋಭಾಯಮಾನವಾಗಿದ್ದ ಲಂಕೆಯ ವನ-ಉಪವನಗಳನ್ನು ವಾನರರು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರು. ॥10-11॥ ಆ ವೀರರೆಲ್ಲರೂ ಇಚ್ಛಾನುಸಾರ ರೂಪ ಧರಿಸುವವರೂ, ಉತ್ಸಾಹಿಗಳೂ, ಆನಂದಮಗ್ನರೂ ಆಗಿದ್ದರು. ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ಆ ವಾನರರು ಅಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಲೇ ಪುಷ್ಪಗಳ ಸಂಸರ್ಗದಿಂದ ಮೂಗಿಗೆ ಸುಖಕರವಾದ ಸುಗಂಧಿತ ಮಂದಮಾರುತ ಬೀಸತೊಡಗಿತು. ಇತರ ಅನೇಕ ಸೇನಾಪತಿ ವಾನರವೀರರು ಸುಗ್ರೀವನಿಂದ ಅಪ್ಪಣೆ ಪಡೆದು, ಧ್ವಜ-ಪತಾಕೆಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತರಾಗಿ ಅಲ್ಲಿಂದ ಹೊರಟು ಲಂಕಾಪಟ್ಟಣವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರು. ॥12-13॥ ಗರ್ಜಿಸು ವವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠರಾದ ಆ ವಾನರವೀರರು ತಮ್ಮ ಸಿಂಹಗರ್ಜನೆಯಿಂದ ಪಕ್ಷಗಳನ್ನು ಹೆದರಿಸುತ್ತ, ಮೃಗಗಳನ್ನು, ಆನೆಗಳನ್ನು ಆಯಾಸಪಡಿಸುತ್ತಾ, ಲಂಕೆಯನ್ನು ನಡುಗಿಸುತ್ತಾ ಮುಂದರಿದರು. ॥14॥ ಮಹಾವೇಗಶಾಲಿ ವಾನರರು ತಮ್ಮ ಕಾಲುಗಳ ಸಂಘಟ್ಟನೆಯಿಂದ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಎದ್ದ ಧೂಳಿಯು ಆಕಾಶವನ್ನು ವ್ಯಾಪಿಸಿತು. ॥15॥ ವಾನರರ ಆ ಸಿಂಹನಾದದಿಂದ ಭಯಗೊಂಡ ಕರಡಿಗಳು, ಸಿಂಹಗಳು, ಕೋಣಗಳು, ಆನೆಗಳು, ಜಿಂಕೆಗಳು, ಪಕ್ಷಿಗಳು ದಿಕ್ಕಾಪಾಲಾಗಿ ಓಡಿಹೋದುವು. ॥16॥ ತ್ರಿಕೂಟ ಪರ್ವತದ ಒಂದು ಶಿಖರವು ಆಕಾಶವನ್ನೇ ಮುಟ್ಟುವಷ್ಟು ಎತ್ತರವಾಗಿತ್ತು. ಅದರ ಮೇಲೆ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಹಳದಿ ಹೂವುಗಳು ಬಿಟ್ಟಿದ್ದರಿಂದ ಅದು ಚಿನ್ನದಂತೆ ತೋರುತ್ತಿತ್ತು. ॥17॥ ಆ ಶಿಖರವು ನೂರು ಯೋಜನ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿತ್ತು. ಅದು ನೋಡಲು ಬಹಳ ಸುಂದರ, ಸ್ವಚ್ಛ, ಸ್ನಿಗ್ಧ, ಕಾಂತಿಯುಕ್ತ ವಿಶಾಲವಾಗಿತ್ತು. ಪಕ್ಷಿಗಳಿಗೂ ತದಿಯವರೆಗೆ ತಲುಪಲು ಕಷ್ಟವಾಗುತ್ತಿತ್ತು.॥18॥ ಸಾಮಾನ್ಯರಿಗೆ ಅದನ್ನು ಹತ್ತಲು ಮನಸ್ಸಿನಿಂದಲೂ ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಹೀಗಿರುವಾಗ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ಹತ್ತುವುದು ಎಲ್ಲಿಂದ ಬಂತು? ಇಂತಹ ದುರ್ಗಮ ತ್ರಿಕೂಟ ಪರ್ವತ ಶಿಖರದ ಮೇಲ್ಭಾಗದಲ್ಲಿ ರಾವಣನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಲಂಕೆಯು ನೆಲೆಸಿತ್ತು. ॥19॥ ಆ ಲಂಕಾಪುರಿಯು ಹತ್ತು ಯೋಜನ ಅಗಲವಾಗಿಯೂ, ಇಪ್ಪತ್ತು ಯೋಜನ ಉದ್ದವಾಗಿಯೂ ಇದ್ದು, ಬಿಳಿಯ ಮೋಡಗಳಂತೆ ಕಾಣುವ ಎತ್ತರವಾದ ಗೋಪುರಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ॥20॥ ಗ್ರೀಷ್ಮ ಋತುವಿನ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ವರ್ಷಾಕಾಲದ ದಟ್ಟವಾದ ಮೋಡಗಳು ಆಕಾಶದ ಶೋಭೆ ಹೆಚ್ಚಿಸುವಂತೆಯೇ ಪ್ರಾಸಾದ ಗಳಿಂದ ಮತ್ತು ವಿಮಾನಗಳಿಂದ ಲಂಕೆಯು ಅತ್ಯಂತ ಶೋಭಿತವಾಗಿತ್ತು. ॥21॥ ಆ ಪುರಿಯಲ್ಲಿ ಸಾವಿರ ಕಂಬಗಳ ಅದ್ಭುತ ಒಂದು ಚೈತ್ಯಪ್ರಾಸಾದವು ಶೋಭಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಅದು ಕೈಲಾಸ ಶಿಖರದಂತೆ ಇದ್ದು, ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಗೆರೆಯನ್ನು ಎಳೆಯುತ್ತಿ ರುವುದೋ ಎಂದು ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು. ॥22॥ ರಾಕ್ಷಸರಾಜ ರಾವಣನ ಆ ಚೈತ್ಯಪ್ರಾಸಾದವು ಲಂಕೆಗೆ ಭೂಷಣಪ್ರಾಯ ವಾಗಿತ್ತು. ಅನೇಕ ನೂರು ರಾಕ್ಷಸರು ಆ ಪ್ರಾಸಾದವನ್ನು ಸಮಗ್ರವಾಗಿ ಪ್ರತಿದಿನ ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ॥23॥ ಹೀಗೆ ಆ ಪುರಿಯು ಬಹಳ ಮನೋಹರ, ಸುವರ್ಣಮಯ ಅನೇಕ ಪರ್ವತಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾಗಿದ್ದು, ನಾನಾವಿಧದ ವಿಚಿತ್ರ ಧಾತುಗಳಿಂದ ಚಿತ್ರಿತವಾಗಿ, ಅನೇಕ ಉದ್ಯಾನವನಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ॥24॥ ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಪಕ್ಷಿಗಳಿಂದ ನಿನಾದಿತವಾಗಿದ್ದಿತು. ನಾನಾವಿಧದ ಮೃಗಗಳಿಂದ ಸೇವಿತವಾಗಿತ್ತು. ಅನೇಕ ರೀತಿಯ ಪುಷ್ಪಗಳಿಂದ ಸಂಪನ್ನವಾಗಿದ್ದು, ಅನೇಕ ಆಕಾರದ ರಾಕ್ಷಸರು ಅಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದರು.॥25॥ ಧನ-ಧಾನ್ಯಗಳಿಂದ ಸಮೃದ್ಧವಾದ, ಮನೋವಾಂಛಿತ ವಸ್ತುಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ್ದ ಆ ರಾವಣನ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಅಣ್ಣ ಲಕ್ಷ್ಮೀವಂತ ಶ್ರೀರಾಮನು ವಾನರರೊಂದಿಗೆ ನೋಡಿದನು. ॥26॥ ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ಸೌಧಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದ ಆ ಸ್ವರ್ಗ ತುಲ್ಯನಗರವನ್ನ ನೋಡಿ ಪರಾಕ್ರಮಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ವಿಸ್ಮಯಗೊಂಡನು. ॥27॥ ಹೀಗೆ ತನ್ನ ವಿಶಾಲ ಸೈನ್ಯದೊಂದಿಗೆ ಶ್ರೀರಘುನಾಥನು ಅನೇಕ ರೀತಿಯಿಂದ ರತ್ನಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ, ಹಲವಾರು ರಚನೆಗಳಿಂದ ಸುಸಜ್ಜಿತವಾದ, ಎತ್ತರವಾದ ಪ್ರಾಸಾದಗಳ ಸಾಲುಗಳಿಂದ ಸಮಲಂಕೃತವಾದ, ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ಯಂತ್ರಗಳಿಂದ ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಮಹಾದ್ವಾರಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಆ ಅದ್ಭುತಪುರಿಯನ್ನು ನೋಡಿದನು. ॥28॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಮೂವತ್ತೊಂಭತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು.॥39॥

ನಲವತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ

ಸುಗ್ರೀವ ಮತ್ತು ರಾವಣರ ಮಲ್ಲಯುದ್ಧ

ಅನಂತರ ವಾನರ ಸೇನಾಪತಿಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಸುಗ್ರೀವನೊಂದಿಗೆ ಶ್ರೀರಾಮನು ಎರಡು ಯೋಜನ ವಿಸ್ತಾರವಾದ ಸುವೇಲ ಪರ್ವತ ಶಿಖರವನ್ನು ಹತ್ತಿದನು. ॥1॥ ಅಲ್ಲಿ ಮುಹೂರ್ತಕಾಲ ನಿಂತು ಶ್ರೀರಾಮನು ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಅವಲೋಕಿಸುತ್ತಾ ತ್ರಿಕೂಟ ಪರ್ವತದ ಶಿಖರದ ಮೇಲೆ ನೆಲೆಸಿದ, ವಿಶ್ವಕರ್ಮನಿಂದ ನಿರ್ಮಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಮನೋಹರ ಕಾಮನೆಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿರುವ ಸುಂದರ ಲಂಕಾಪುರಿ ಯನ್ನು ನೋಡಿದನು. ॥2॥ ಆಗ ಲಂಕಾಪಟ್ಟಣದ ಗೋಪುರದ ತುದಿಯಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿದ್ದ ದುರ್ಜಯ ರಾವಣನೂ ಕಂಡುಬಂದನು. ಅವನ ಇಕ್ಕೆಲಗಳಲ್ಲಿ ಬಿಳಿಯ ಚಾಮರ ಬೀಸುತ್ತಿದ್ದರು, ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಶ್ವೇತಛತ್ರ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ರಾವಣನು ಶರೀರ ಕೆಂಪಾದ ಆಭರಣಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾಗಿ ರಕ್ತಚಂದನದಿಂದ ಚರ್ಚಿತವಾಗಿತ್ತು. ॥3-4॥ ಅವನು ಕಪ್ಪಾದ ಮೋಡದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದನು. ಚಿನ್ನದ ಜರತಾರೀ ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದನು. ಐರಾವತದ ದಾಡೆಗಳಿಂದ ಆದ ಏಟಿನ ಚಿಹ್ನೆ ಎದೆಯಮೇಲೆ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು. ॥ 5 ॥ ಮೊಲದ ರಕ್ತದಂತೆ ಕೆಂಪಾದ ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಹೊದ್ದುಕೊಂಡು, ಅವನು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿನ ಸಂಧ್ಯಾಕಾಲದ ಕೆಂಪಾದ ಮೋಡಗಳಂತೆ ಕಂಡು ಬರುತ್ತಿದ್ದನು. ॥ 6 ॥ ಮುಖ್ಯ ಮುಖ್ಯ ವಾನರರ ಹಾಗೂ ಶ್ರೀರಘುನಾಥನ ದೃಷ್ಟಿಯು ಎದುರಿಗಿದ್ದ ರಾವಣನ ಮೇಲೆ ಬೀಳುತ್ತಲೇ ಸುಗ್ರೀವನು ಸಟ್ಟನೆ ಎದ್ದುನಿಂತನು. ॥7॥ ಅವನು ಕ್ರೋಧಗೊಂಡು ಶಾರೀರಿಕ ಹಾಗೂ ಮಾನಸಿಕ ಬಲದಿಂದ ಪ್ರೇರಿತನಾಗಿ ಸುವೇಲ ಪರ್ವತದಿಂದ ರಾವಣನು ಕುಳಿತಿದ್ದ ಗೋಪುರಕ್ಕೆ ನೆಗೆದನು. ॥8॥ ಅವನು ಅಲ್ಲಿ ನಿಂತುಕೊಂಡು ಸ್ವಲ್ಪ ಹೊತ್ತು ರಾವಣನನ್ನು ನೋಡುತ್ತಲೇ ಇದ್ದ. ಮತ್ತೆ ನಿರ್ಭಯನಾಗಿ ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ತೃಣದಂತೆ ತಿಳಿದು ಕಠೋರವಾಗಿ ಮಾತನ್ನಾಡಿದನು. ॥9॥ ರಾಕ್ಷಸನೇ! ನಾನು ಲೋಕನಾಥ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನ ಸಖನೂ, ದಾಸನೂ ಆಗಿದ್ದೇನೆ. ಮಹಾರಾಜಾ ಶ್ರೀರಾಮನ ತೇಜದಿಂದ ಇಂದು ನೀನು ನನ್ನ ಕೈಯಿಂದ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾರೆ. ॥10॥ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಅವನು ತತ್ಕ್ಷಣ ನೆಗೆದು ರಾವಣನ ಮೇಲೆ ಹಾರಿ ಅವನ ವಿಚಿತ್ರ ಕಿರೀಟಗಳನ್ನು ಸೆಳೆದು ಅವನನ್ನು ನೆಲಕ್ಕೆ ಕೆಡಹಿದನು. ॥11॥ ಇವನು ಹೀಗೆ ತೀವ್ರಗತಿಯಿಂದ ತನ್ನ ಮೇಲೆ ಆಕ್ರಮಣ ಮಾಡಿದುದನ್ನು ನೋಡಿ ರಾವಣನು ಹೇಳಿದನು- ಎಲವೋ! ನೀನು ನನ್ನ ಎದುರಿಗೆ ಬರುವ ತನಕ ಸುಗ್ರೀವ (ಸುಂದರ ಕಂಠವುಳ್ಳ)ನಾಗಿದ್ದ. ಈಗ ನೀನು ನಿನ್ನ ಈ ಕಂಠರಹಿತನಾಗುವೆ. ॥12॥ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ರಾವಣನು ತನ್ನೆರಡೂ ಭುಜಗಳಿಂದ ಅವನನ್ನು ಎತ್ತಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಅಪ್ಪಳಿಸಿದನು. ಮತ್ತೆ ವಾನರರಾಜ ಸುಗ್ರೀವನು ಚೆಂಡಿನಂತೆ ಪುಟಿದು ರಾವಣನನ್ನು ಎರಡೂ ಭುಜಗಳಿಂದ ಎತ್ತಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಜೋರಾಗಿ ಒಗೆದನು. ॥13॥ ಮತ್ತೆ ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಪರಸ್ಪರ ದ್ವಂದ್ವಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ತೊಡಗಿದರು. ಇಬ್ಬರ ಶರೀರಗಳೂ ಬೆವರಿನಿಂದ ಹಾಗೂ ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದು ಹೋಯಿತು. ಒಬ್ಬರನ್ನೊಬ್ಬರು ಬಾಚಿ ತಬ್ಬಿಕೊಂಡಾಗ ಆ ಬಿಗಿತದಿಂದ ಇಬ್ಬರೂ ನಿಶ್ಚೇಷ್ಟಿತರಂತಾದರು. ಆಗ ಆ ರಾಕ್ಷಸ-ವಾನರರು ಬೂರುಗದ ಮತ್ತು ಮುತ್ತುಗದ ಮರಗಳಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದರು. ॥14॥ ರಾಕ್ಷಸರಾಜ ಮತ್ತು ವಾನರರಾಜರಿಬ್ಬರೂ ಮಹಾ ಬಲಿಷ್ಠರಾಗಿದ್ದರು. ಮುಷ್ಟಿಗಳ ಗುದ್ದಾಟದಿಂದಲೂ, ಅಂಗೈಗಳ ಪ್ರಹಾರಗಳಿಂದಲೂ, ಮೊಣಕೈಗಳ ತಿವಿತದಿಂದಲೂ, ಉಗುರುಗಳ ಪರಚುವಿಕೆಯಿಂದಲೂ ಸಾಮಾನ್ಯರಿಂದ ಸಹಿಸಲಾಗದ ಘೋರಯುದ್ಧವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ॥15॥ ಭಯಂಕರ ವೇಗವಂತರಾದ ಆ ಇಬ್ಬರು ವೀರರೂ ಗೋಪುರದ ಜಗುಲಿಯ ಮೇಲೆ ಬಹಳ ಹೊತ್ತಿನವರೆಗೆ ಮಲ್ಲಯುದ್ಧ ಮಾಡುತ್ತಾ ಪದೇ ಪದೇ ಒಬ್ಬರನ್ನೊಬ್ಬರು ಬಗ್ಗಿಸುತ್ತಾ, ತಳ್ಳುತ್ತಾ, ಕಾಲುಗಳ ಅನೇಕ ಪಟ್ಟುಗಳನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸುತ್ತಾ ಆ ಜಗಲಿಯಿಂದ ಸರಿಯುತ್ತಿದ್ದರು. ॥16॥ ಒಬ್ಬರು ಮತ್ತೊಬ್ಬರನ್ನು ತಳ್ಳಿಕೊಂಡು ಹೋಗುವಾಗ ಆ ಇಬ್ಬರೂ ಯೋಧರೂ ಕೋಟೆ ಮತ್ತು ಕಂದಕದ ನಡುವೆ ಬಿದ್ದುಬಿಟ್ಟರು. ಕ್ಷಣಕಾಲ ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ ದೀರ್ಘವಾಗಿ ನಿಟ್ಟುಸಿರು ಬಿಡುತ್ತಾ, ಮರುಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಎದ್ದು ನಿಂತರು. ॥ 17 ॥ ಮತ್ತೆ ಅವರು ತೋಳುಗಳೆಂಬ ಪಾಶದಿಂದ ಒಬ್ಬರು ಮತ್ತೊಬ್ಬರನ್ನು ಪುನಃ ಪುನಃ ಬಿಗಿಯಾಗಿ ಬಿಗಿಯುತ್ತಿದ್ದರು. ಇಬ್ಬರೂ ಕ್ರೋಧಿಗಳೂ, ಮಲ್ಲಯುದ್ಧದ ಶಿಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಪರಿಣಿತರಾಗಿದ್ದು, ಶರೀರ ಬಲದಿಂದ ಸಂಪನ್ನ ರಾಗಿದ್ದರು. ಇದರಿಂದ ಆ ಯುದ್ಧಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಮಲ್ಲಯುದ್ಧದ ಅನೇಕ ವರಸೆಗಳನ್ನು ತೋರುತ್ತಾ, ಸುತ್ತಲೂ ಸುತ್ತಿತ್ತಿದ್ದರು. ॥18॥ ಹೊಸದಾಗಿ ಹಲ್ಲು ಮೂಡಿದ ಸಿಂಹ-ಶಾರ್ದೂಲಗಳ ಮರಿಗಳು ಪರಸ್ಪರ ಕಾದಾಡುತ್ತಿದ್ದಂತೆ, ಆನೆದ ಮರಿಗಳಂತೆ ಆ ಇಬ್ಬರೂ ವೀರರೂ ತಮ್ಮ ಎದೆಗಳಿಂದ ಒಬ್ಬರು ಮತ್ತೊಬ್ಬನನ್ನು ತಳ್ಳುತ್ತಾ, ಕೈಗಳಿಂದ ಪ್ರಹರಿಸುತ್ತಾ ಒಟ್ಟಿಗೆ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದುಬಿಟ್ಟರು. ॥19॥ ಇಬ್ಬರೂ ವ್ಯಾಯಾಮ ಮಾಡಿದ ತರುಣರಾಗಿದ್ದರು. ಮಲ್ಲಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನಿಷ್ಣಾತರಾಗಿದ್ದು ಮಹಾಬಲಿಷ್ಠರಾಗಿದ್ದರು. ಆದ್ದರಿಂದ ಯುದ್ಧದ ವಿಜಯಕ್ಕಾಗಿ ಇಬ್ಬರೂ ಹೋರಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಪರಸ್ಪರವಾಗಿ ಒಬ್ಬರು ಮತ್ತೊಬ್ಬರನ್ನು ಆಕ್ಷೇಪಿಸುತ್ತಾ ಮಲ್ಲಯುದ್ಧದ ವರಸೆಗಳಿಂದ ಅಲ್ಲಿಂದಿಲ್ಲಿಗೆ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದರೂ ಆ ವೀರರಿಬ್ಬರಿಗೂ ಆಯಾಸವೆಂಬುದೇ ಆಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ॥20॥ ಮತ್ತೆ ಗಜಗಳಂತಿರುವ ಸುಗ್ರೀವ ಮತ್ತು ರಾವಣರು ಗಜರಾಜನ ಶುಂಡದಂಡದಂತೆ ಇರುವ ಬಲಿಷ್ಠಬಾಹುಗಳಿಂದ ಒಬ್ಬರು ಮತ್ತೊಬ್ಬರ ಪಟ್ಟುಗಳನ್ನು ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾ ಬಹಳ ಸಮಯದವರೆಗೆ ಆವೇಶಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಯುದ್ಧಮಾಡುತ್ತಾ ಬೇಗ ಬೇಗನೇ ಮಂಡಲಾಕಾರವಾಗಿ ಚಲಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ॥21॥ ಒಬ್ಬರು ಮತ್ತೊಬ್ಬರನ್ನು ಹಿಡಿದು ಪ್ರಹರಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸು ತ್ತಿದ್ದರು. ತಿಂಡಿಗಾಗಿ ಗುರುಗುಟ್ಟುತ್ತಾ ಎದುರು ಬದುರಾಗಿ ನಿಂತ ಎರಡು ಬೆಕ್ಕುಗಳಂತೆ ರಾವಣ-ಸುಗ್ರೀವರು ಪರಸ್ಪರವಾಗಿ ಕೆಡವಿ ಕೆಳಕ್ಕೆ ಬಿಳಿಸಲು ಕಾಯುತ್ತಾ ನಿಂತಿದ್ದರು. ॥22॥ ವಿಚಿತ್ರ ಮಂಡಲ* ಮತ್ತು ಬಗೆಬಗೆಯ ಸ್ಥಾನಗಳನ್ನು** ಪ್ರದರ್ಶಿಸುತ್ತಾ, ಗೋಮೂತ್ರದ ರೇಖೆಯಂತೆ ಅಂಕು ಡೊಂಕಾದ ಗತಿಯಿಂದ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಾ, ವಿಚಿತ್ರ ಗತಿಯಿಂದ ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಮುಂದೆ ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಹಿಂದೆ ಸರಿಯುತ್ತಿದ್ದರು. ॥23॥

* ಭರತಮುನಿಯು ಮಲ್ಲಯುದ್ಧದ ನಾಲ್ಕು ರೀತಿಯ ಮಂಡಲಗಳನ್ನು ಹೇಳಿರುವನು. ಅದರ ಹೆಸರು ಚಾರಿಮಮಂಡಲ, ಕರಣಮಂಡಲ, ಖಂಡಮಂಡಲ, ಮಹಾಮಂಡಲ ಎಂದಾಗಿವೆ. ಇವುಗಳ ಲಕ್ಷಣ ಇಂತಿವೆ- ಒಂದು ಕಾಲಿನಿಂದ ಮುಂದರಿದು ಸುತ್ತುತ್ತಾ ಶತ್ರುವಿನ ಮೇಲೆ ಆಕ್ರಮಣ ಮಾಡುವುದು ಚರಿಮ ಮಂಡಲವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಎರಡು ಕಾಲುಗಳಿಂದ ಮಂಡಲಾಕಾರ ತಿರುಗುತ್ತಾ ಆಕ್ರಮಣ ಮಾಡುವುದು ಕರಣಮಂಡಲವಾಗಿದೆ. ಅನೇಕ ಕರಣಮಂಡಲಗಳ ಸಂಯೋಗದಿಂದ ಖಂಡಮಂಡಲವಾಗುತ್ತದೆ. ಮೂರು ಅಥವಾ ನಾಲ್ಕು ಖಂಡಮಂಡಲಗಳ ಸಂಯೋಗದಿಂದ ಮಹಾಮಂಡಲವಾಗುತ್ತದೆ.

** ಭರತಮುನಿಯು ಮಲ್ಲಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ವೈಷ್ಣವ, ಸಮಪಾದ, ವೈಶಾಖ, ಮಂಡಲ, ಪ್ರತ್ಯಾಲೀಢ ಮತ್ತು ಅನಾಲೀಢ ಎಂಬ ಆರು ಸ್ಥಾನಗಳನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿರುವನು. ಕಾಲುಗಳನ್ನು ಅಕ್ಕಪಕ್ಕ ಹಿಂದೆ ಹಿಂದೆ ಸರಿಸುತ್ತಾ ವಿಶೇಷ ರೀತಿಯಿಂದ ಅವನ್ನು ಯಥಾಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ತರುವುದು ಸ್ಥಾನವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಹುಲಿ, ಸಿಂಹ ಮುಂತಾದ ಪ್ರಾಣಿಗಳಂತೆ ನಿಂತುಕೊಳ್ಳುವ ರೀತಿಯನ್ನು ಸ್ಥಾನವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಅವರು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಅಡ್ಡವಾಗಿ ಚರಿಸಿದರೆ, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಓರೆಯಾಗಿ ಎಡಕ್ಕೆ ಬಲಕ್ಕೆ ತಿರುಗುತ್ತಿದ್ದರು. ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ತನ್ನ ಸ್ಥಾನದಿಂದ ಸರಿದು ಶತ್ರುವಿನ ಏಟನ್ನು ಹುಸಿಯಾಗಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಸ್ವತಃ ಪಟ್ಟುಗಳನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿ ಶತ್ರುವಿನ ಆಕ್ರಮಣದಿಂದ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದರು. ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಒಬ್ಬ ನಿಂತಿದ್ದರೆ ಮತ್ತೊಬ್ಬನು ಸುತ್ತಲೂ ಓಡುತ್ತಿದ್ದನು. ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಇಬ್ಬರೂ ಓಡಿ ಪರಸ್ಪರ ಇದಿರು ಬದಿರಾಗಿ ಆಕ್ರಮಣ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಬಾಗಿ, ಕಪ್ಪೆಯಂತೆ ನಿಧಾನವಾಗಿ ನೆಗೆಯುತ್ತಿದ್ದರು. ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಒಂದೇ ಜಾಗದಲ್ಲಿ ನಿಂತು ಕಾದಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಹಿಂದೆ ಸರಿದು, ತತ್ಕ್ಷಣ ಇದುರು ಬಂದು ನಿಲ್ಲುತ್ತಿದ್ದರು. ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಶತ್ರುವನ್ನು ಹಿಡಿಯಲು ತನ್ನ ಶರೀರವನ್ನು ಕುಗ್ಗಿಸಿ ಅಥವಾ ಬಾಗಿ ಅವನೆಡೆಗೆ ಓಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಪ್ರತಿದ್ವಂದ್ವಿಯ ಮೇಲೆ ಕಾಲಿನಿಂದ ಪ್ರಹರಿಸಲು ಮುಖ ತಗ್ಗಿಸಿಕೊಂಡು ಅವನ ಮೇಲೆ ಆಕ್ರಮಣ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಶತ್ರುವಿನ ಭುಜವನ್ನು ಹಿಡಿಯಲು ತನ್ನ ಭುಜಗಳನ್ನು ಚಾಚುತ್ತಿದ್ದರು ಹಾಗೂ ಶತ್ರುವಿನ ಹಿಡಿತವನ್ನು ತಪ್ಪಿಸಲು ತಮ್ಮ ಬಾಹುಗಳನ್ನು ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಸೆಳೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದರು. ಹೀಗೆ ಮಲ್ಲಯುದ್ಧ ಕಲೆಯಲ್ಲಿ ಪರಮಪ್ರವೀಣ ವಾನರರಾಜ ಸುಗ್ರೀವ ಹಾಗೂ ರಾವಣನು ಒಬ್ಬರು ಮತ್ತೊಬ್ಬರಿಗೆ ಆಘಾತಮಾಡುತ್ತಾ ಮಂಡಲಾಕಾರವಾಗಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ॥24-26॥ ಇಷ್ಟರಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸ ರಾವಣನು ತನ್ನ ಮಾಯಾ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸಲು ಯೋಚಿಸಿದನು. ವಾನರರಾಜನು ಇದನ್ನು ಗ್ರಹಿಸಿ ಕೂಡಲೇ ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ನೆಗೆದನು. ಅವನು ವಿಜಯೋಲ್ಲಾಸದಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತ ಬಳಲಿಕೆಯನ್ನು ಗೆದ್ದಿದ್ದನು. ವಾನರರಾಜನು ರಾವಣನಿಗೆ ಸೆಡ್ಡು ಹೊಡೆದು ಹೊರಟುಹೋದನು. ರಾವಣನು ನಿಂತು ನೋಡುತ್ತಲೇ ಇದ್ದು ಬಿಟ್ಟನು. ॥ 27-28 ॥ ಸಂಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಕೀರ್ತಿ ಪಡೆದ ವಾನರರಾಜ ಸೂರ್ಯಪುತ್ರ ಸುಗ್ರೀವನು ರಾವಣನನ್ನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕಂಗಾಲುಪಡಿಸಿ, ಆಕಾಶಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ನೆಗೆದು ವಾನರ ಸೇನೆಯ ನಡುವೆ ಶ್ರೀರಾಮನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದನು. ॥29॥ ಹೀಗೆ ಅಲ್ಲಿ ಅದ್ಭುತ ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡಿ ವಾಯುವಿನಂತೆ ಶೀಘ್ರಗಾಮಿ ಸುಗ್ರೀವನು ದಶರಥನಂದನ ಶ್ರೀರಾಮನ ಯುದ್ಧೋತ್ಸಾಹವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಾ ಉತ್ಸಾಹದಿಂದ ವಾನರ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಆಗ ಮುಖ್ಯ ಮುಖ್ಯ ವಾನರರು ವಾನರರಾಜನನ್ನು ಅಭಿನಂದಿಸಿದರು. ॥ 30 ॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ನಲವತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥40॥

ನಲವತ್ತೊಂದನೆಯ ಸರ್ಗ

ಶ್ರೀರಾಮನು ದುಃಸ್ಸಾಹಸದಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ತಡೆದುದು, ಲಂಕೆಯ ನಾಲ್ಕು ದ್ವಾರಗಳನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸಲು ವಾನರ ಸೈನ್ಯದ ನಿಯುಕ್ತಿ, ರಾವಣನ ಅರಮನೆಯಲ್ಲಿ ರಾಮದೂತ ಅಂಗದನ ಪರಾಕ್ರಮ, ವಾನರರ ಆಕ್ರಮಣದಿಂದ ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ಭಯ

ಬಳಿಕ ಶ್ರೀರಾಮನು ಸುಗ್ರೀವನ ಶರೀರದಲ್ಲಾದ ಗಾಯಗಳನ್ನು ನೋಡಿ, ಅವನನ್ನು ಸಂತೈಸುತ್ತಾ ಆಲಿಂಗಿಸಿ ಕೊಂಡು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು - ॥1॥ ಸುಗ್ರೀವನೇ! ನನ್ನೊಡನೆ ಸಮಾಲೋಚಿಸದೆ ನೀನು ಇಂತಹ ಸಾಹಸ ಕಾರ್ಯಮಾಡಿರುವೆ. ರಾಜರಾದವರು ಇಂತಹ ದುಃಸ್ಸಾಹಸ ಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ಕೈಹಾಕುವುದಿಲ್ಲ. ॥2॥ ವೀರ ಸಾಹಸಿಯೇ! ನೀನು ನನ್ನನ್ನು, ವಾನರ ಸೈನ್ಯವನ್ನು, ವಿಭೀಷಣನನ್ನು ಸಂಶಯದಲ್ಲಿ ಕೆಡಹಿ, ಮಾಡಿದ ಈ ಸಾಹಸ ಕಾರ್ಯದಿಂದ ನನಗೆ ತುಂಬಾ ಕಷ್ಟವಾಯಿತು. ॥3॥ ಶತ್ರುದಮನ ವೀರನೇ! ಇನ್ನು ಮುಂದೆ ಇಂತಹ ದುಃಸ್ಸಾಹಸ ಮಾಡಬೇಡ. ಮಹಾಬಾಹುವೇ! ನಿನಗೆ ಏನಾದರೂ ಆದರೆ ಸೀತೆಯಿಂದ, ಭರತ, ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಶತ್ರುಘ್ನ ಇವರಿಂದ ಹಾಗೂ ಈ ಶರೀರದಿಂದಾದರೂ ನನಗೇನಾಗಬೇಕು? ॥4-5॥ ಮಹೇಂದ್ರ ವರುಣರಂತೆ ಮಹಾಬಲಿಯೇ! ನಿನ್ನ ಬಲ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ನಾನು ತಿಳಿದಿದ್ದರೂ ನೀನು ಮರಳಿ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬರುವ ಮೊದಲು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ವಾಹನ, ಸೈನ್ಯ, ಪುತ್ರರ ಸಹಿತ ರಾವಣನನ್ನು ವಧಿಸಿ, ಲಂಕೆಯ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ವಿಭೀಷಣನಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಸಿ, ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಭರತನಿಗೆ ಕೊಟ್ಟು, ನಾನು ಈ ಶರೀರವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಬಿಡುವ ವಿಚಾರ ಮಾಡಿದ್ದೆ. ॥6-7॥ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದ ಶ್ರೀರಾಮನಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವನು ಇಂತು ನುಡಿದನು - ವೀರ ರಘುನಂದನ ! ನನ್ನ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಅರಿತಿರುವ ನಾನು, ನಿನ್ನ ಭಾರ್ಯೆಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದ ರಾವಣನನ್ನು ನೋಡಿ ಹೇಗೆ ಕ್ಷಮಿಸಲಿ? ॥ 8-9 ॥ ವೀರ ಸುಗ್ರೀವನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿದಾಗ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಅವನನ್ನು ಅಭಿನಂದಿಸುತ್ತಾ ಶೋಭಾಸಂಪನ್ನ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಲ್ಲಿ ಇಂತೆದನು- ॥10॥ ಲಕ್ಷ್ಮಣ! ಶೀತಲ ಜಲದಿಂದ ತುಂಬಿದ ಜಲಾಶಯ ಮತ್ತು ಫಲಭರಿತ ವನವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದ ನಾವು ಈ ವಿಶಾಲ ವಾನರ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ವಿಭಾಗಿಸಿ ವ್ಯೂಹ ರಚಿಸಿಕೊಂಡು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಉದ್ಯುಕ್ತವಾಗಲಿ. ॥11॥ ಈಗ ನಾನು ಲಂಕಾ ಸಂಹಾರವನ್ನು ಸೂಚಿಸುವ ಭಯಾನಕ ಅಪಶಕುನಗಳನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ಇದರಿಂದ ವಾನರ-ಕರಡಿಗಳಿಂದ ರಾಕ್ಷಸರ ಮುಖ್ಯ ಮುಖ್ಯ ವೀರರ ಸಂಹಾರವಾಗುವುದೆಂದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ॥ 12 ॥ ಪ್ರಚಂಡ ಬಿರುಗಾಳಿ ಬೀಸುತ್ತಿದೆ, ಭೂಮಿ ನಡುಗುತ್ತಾ ಇದೆ. ಪರ್ವತ ಶಿಖರಗಳು ಕಂಪಿಸುತ್ತಿವೆ, ದಿಗ್ಗಜರು ಬೊಬ್ಬೆಯಿಡುತ್ತಿವೆ. ॥ 13 ॥ ಹಿಂಸ್ರ ಪಶುಗಳಂತೆ ಮೇಘಗಳು ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿವೆ. ಕರ್ಕಶ ಸ್ವರದಿಂದ ವಿಕಟವಾಗಿ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಾ ರಕ್ತದ ಮಳೆಗರೆಯುತ್ತಿವೆ. ॥ 14 ॥ ಅತ್ಯಂತ ದಾರುಣವಾದ ಸಂಜೆಯು ರಕ್ತಚಂದನದಂತೆ ಕೆಂಪಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿದೆ. ಉರಿಯುತ್ತಿರುವ ಅಗ್ನಿಪುಂಜವೇ ಸೂರ್ಯನಿಂದ ಕಳಚಿ ಬೀಳುವಂತಿದೆ. ॥15॥ ನಿಷಿದ್ಧವಾದ ಪಶು-ಪಕ್ಷಿಗಳು ದೀನತೆಯಿಂದ ಸೂರ್ಯ ನನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ ಕೂಗುತ್ತಿವೆ. ಅವು ಮಹಾಭಯವನ್ನುಂಟು ಮಾಡುತ್ತಾ ಭಯಂಕರವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿವೆ. ॥ 16 ॥ ರಾತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಚಂದ್ರನ ಪ್ರಕಾಶವು ಮಂಕಾಗಿದೆ, ಅವನು ಶೀತಲತೆಯ ಬದಲು ಉರಿಯನ್ನೆ ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಸಮಸ್ತ ಲೋಕಗಳ ಸಂಹಾರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಚಂದ್ರನಿರುವಂತೆಯೇ ಈಗಲೂ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ॥17॥ ಲಕ್ಷ್ಮಣ! ಈ ನಕ್ಷತ್ರಗಳು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿಲ್ಲ, ಮಲಿನವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿವೆ. ಈ ಅಶುಭ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರಳಯವಾಗುವುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಿದೆ. ॥ 19 ॥ ಕಾಗೆಗಳು, ಗಿಡುಗಗಳು, ಹದ್ದುಗಳು ಕೆಳಭಾಗದಲ್ಲೇ ಹಾರುತ್ತಾ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಬಂದು ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುತ್ತಿವೆ. ಗುಳ್ಳೆನರಿಗಳು ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಅಮಂಗಳಕರವಾಗಿ ಕೂಗುತ್ತಿವೆ. ॥20॥ ಇದರಿಂದ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ - ವಾನರರು ಮತ್ತು ರಾಕ್ಷಸರು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದ ಶಿಲಾಖಂಡಗಳಿಂದ, ಖಡ್ಗಗಳಿಂದ ಈ ಭೂಮಿಯು ತುಂಬಿಹೋಗಿ, ರಕ್ತ-ಮಾಂಸಗಳಿಂದ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಕೆಸರೇ ತುಂಬಿಹೋಗುವುದು. ॥21॥ ರಾವಣನಿಂದ ಪಾಲಿತವಾದ ಈ ಲಂಕೆಯು ಶತ್ರುಗಳಿಗೆ ದುರ್ಜಯವಾಗಿದ್ದರೂ ಈಗ ನಾವು ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ವಾನರರೊಂದಿಗೆ ವೇಗವಾಗಿ ಆಕ್ರಮಿಸೋಣ. ॥ 22 ॥ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾ ಮಹಾಬಲಿ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಆ ಪರ್ವತದಿಂದ ಕೂಡಲೇ ಕೆಳಗೆ ಇಳಿದು ಬಂದನು. ॥23॥ ಆ ಪರ್ವತದಿಂದ ಇಳಿದು ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ಶ್ರೀರಘುನಾಥನು ಶತ್ರುಗಳಿಗೆ ಅತ್ಯಂತ ದುರ್ಜಯವಾದ ತನ್ನ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ವೀಕ್ಷಿಸಿದನು. ॥24॥ ಕಾಲಜ್ಞನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನು ಕಪಿರಾಜನ ಆ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಸುಗ್ರೀವ ಸಹಿತ ಸುಸಜ್ಜಿತಗೊಳಿಸಿ ಸಕಾಲದಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧಸನ್ನದ್ಧರಾಗುವಂತೆ ಸೈನಿಕರಿಗೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದನು. ॥25॥ ಅನಂತರ ಮಹಾಬಾಹು ಧನುರ್ಧರ ಶ್ರೀರಾಮನು ಆ ಮಹಾಸೈನ್ಯದೊಂದಿಗೆ ಶುಭ ಮುಹೂರ್ತದಲ್ಲಿ ಲಂಕಾ ಪಟ್ಟಣದ ಕಡೆಗೆ ಪ್ರಯಾಣ ಬೆಳೆಸಿದನು. ॥26॥ ಆಗ ವಿಭೀಷಣ, ಸುಗ್ರೀವ, ಹನುಮಂತ, ಋಕ್ಷರಾಜನಾದ ಜಾಂಬವಂತ, ನಳ, ನೀಲ ಹಾಗೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ ಅವನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದರು. ॥27॥ ಅವರ ಹಿಂದೆ ಕರಡಿಗಳ ಮತ್ತು ವಾನರರ ವಿಶಾಲ ಸೈನ್ಯವು ವಿಸ್ತಾರವಾದ ಭೂಭಾಗವನ್ನು ಆವರಿಸಿಕೊಂಡು ಶ್ರೀರಾಮನ ಹಿಂದೆ ಹೊರಟಿತು. ॥28॥ ಶತ್ರುಗಳು ಮುಂದೆ ಬರದಂತೆ ತಡೆಯುವ ಆನೆಗಳಂತೆ ಮಹಾಕಾಯರಾದ ವಾನರರು ಪರ್ವತಶಿಖರಗಳನ್ನು ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ವೃಕ್ಷಗಳನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡಿದ್ದರು. ॥29॥ ಶತ್ರುದಮನರಾದ ಶ್ರೀರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಸ್ವಲ್ಪ ಸಮಯದಲ್ಲೇ ರಾವಣನ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಸಮೀಪಿಸಿದರು. ॥30॥ ಆ ಲಂಕೆಯು ರಮಣೀಯ ಧ್ವಜ-ಪತಾಕೆಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾಗಿತ್ತು. ಅನೇಕ ಉದ್ಯಾನವನಗಳಿಂದ ಅದರ ಶೋಭೆ ಹೆಚ್ಚಿತ್ತು. ಸುತ್ತಲೂ ಎತ್ತರವಾದ ಪ್ರಾಕಾರಗಳಿದ್ದವು. ಆ ಪ್ರಾಕಾರದ ನಾಲ್ಕು ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ನಾಲ್ಕು ಹೆಬ್ಬಾಗಿಲುಗಳಿದ್ದವು. ಅವುಗಳ ಮೂಲಕ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವುದು ಯಾರಿಗೂ ಸುಲಭವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ॥31॥ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸಲು ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ಕಠಿಣವಾಗಿದ್ದರೂ ಶ್ರೀರಾಮನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ವಾನರರು ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ನಿಂತು ಆ ಪುರಿಯನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿದು ಒಳಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸತೊಡಗಿದರು. ॥32॥ ಪರ್ವತ ಶಿಖರದಂತೆ ಇದ್ದ ಲಂಕೆಯ ಉತ್ತರದ್ವಾರದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಧನುಷ್ಪಾಣಿಗಳಾಗಿ ನಿಂತು ತಮ್ಮ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ॥33॥ ದಶರಥನಂದನ ವೀರ ಶ್ರೀರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಂದಿಗೆ ರಾವಣನ ಲಂಕೆಯ ಉತ್ತರದ್ವಾರಕ್ಕೆ ಹೋದನು, ಅಲ್ಲಿ ಸ್ವತಃ ರಾವಣನೇ ಸಿದ್ಧನಾಗಿ ನಿಂತಿದ್ದನು. ಶ್ರೀರಾಮನ ಹೊರತಾಗಿ ಯಾರೂ ಆ ದ್ವಾರದಲ್ಲಿ ಸೈನಿಕರನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ಸಮರ್ಥರಾಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ॥34-35॥ ಆಯುಧಪಾಣಿಗಳಾದ ಭಯಂಕರ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಸುತ್ತಲೂ ರಕ್ಷಿತವಾದ ಆ ಭಯಾನಕ ದ್ವಾರದಲ್ಲಿ ವರುಣದೇವತೆ ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಅಧಿಷ್ಠಿತವಾಗಿರುವಂತೆ, ರಾವಣನು ನಿಂತಿದ್ದನು. ॥36॥ ಆ ಉತ್ತರದ್ವಾರವು ದಾನವರಿಂದ ರಕ್ಷಿತವಾದ ಪಾತಾಳದಂತೆ ಅಲ್ಪ ಬಲರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಭಯವನ್ನುಂಟು ಮಾಡುತ್ತಿತ್ತು. ಆ ದ್ವಾರದೊಳಗೆ ವೀರರ ಬಗೆಬಗೆಯ ಅಸ್ತ್ರ-ಶಸ್ತ್ರಗಳು, ಕವಚಗಳೂ ಇರಿಸಿದ್ದನ್ನು ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನು ನೋಡಿದನು. ॥37॥ ವಾನರ ಸೇನಾಪತಿ ಪರಾಕ್ರಮಿ ನೀಲನು ಮೈಂದ, ದ್ವಿವಿದರೊಡನೆ ಲಂಕೆಯ ಪೂರ್ವದ್ವಾರವನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸಿದನು. ॥38॥ ಮಹಾಬಲಿ ಅಂಗದನು ಋಷಭ, ಗವಾಕ್ಷ, ಗಜ, ಗವಯರೊಂದಿಗೆ ದಕ್ಷಿಣ ದ್ವಾರವನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸಿದನು. ॥39॥ ಪ್ರಮಾಧಿ, ಪ್ರಘಸ ಹಾಗೂ ಇತರ ವಾನರ ವೀರರೊಂದಿಗೆ ಬಲವಂತ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠ ಹನುಮಂತನು ಪಶ್ಚಿಮದ ದ್ವಾರವನ್ನು ತಡೆದು ನಿಂತನು. ॥40॥ ವಾಯವ್ಯದಲ್ಲಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸರ ಸೇನಾ ಶಿಬಿರದ ಮೇಲೆ ಗರುಡ, ವಾಯುವಿನಂತೆ ವೇಗಶಾಲೀ ಶ್ರೇಷ್ಠ ವಾನರೊಂದಿಗೆ ಸುಗ್ರೀವನು ಆಕ್ರಮಣ ಮಾಡಿದನು. ॥41॥ ವಾನರರಾಜ ಸುಗ್ರೀವನಿರುವಲ್ಲಿ ಮೂವತ್ತಾರು ಕೋಟಿ ಪ್ರಖ್ಯಾತ ವಾನರ ಸೇನಾಪತಿಗಳು ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಪೀಡಿಸುತ್ತಾ ಉಪಸ್ಥಿತರಾಗಿದ್ದರು. ॥42॥ ಶ್ರೀರಾಮನ ಅಪ್ಪಣೆಯಂತೆ ವಿಭೀಷಣ ಸಹಿತ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಲಂಕೆಯ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ದ್ವಾರದಲ್ಲಿ ಒಂದೊಂದು ಕೋಟಿ ವಾನರರನ್ನು ನಿಯುಕ್ತಗೊಳಿಸಿದನು. ॥43॥ ಸುಷೇಣ ಮತ್ತು ಜಾಂಬವಂತರು ಅತುಲ ಸೈನ್ಯದೊಂದಿಗೆ ಶ್ರೀರಾಮನ ಸ್ವಲ್ಪದೂರದಲ್ಲಿ ನಿಂತು ಸೈನ್ಯವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ॥44॥ ಆ ವಾನರರು ಸಿಂಹ, ಹುಲಿಯಂತೆ ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ಕೊರೆದಾಡೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದರು. ಅವರ ಹರ್ಷೋತ್ಸಾಹದಿಂದ ಕೈಗಳಲ್ಲಿ ವೃಕ್ಷ, ಪರ್ವತ ಶಿಖರಗಳನ್ನೆತ್ತಿಕೊಂಡು ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಸಿದ್ಧರಾಗಿದ್ದರು. ॥45॥ ಎಲ್ಲ ವಾನರರ ಬಾಲಗಳು ಕ್ರೋಧದಿಂದ ನಿಮಿರಿ ನಿಂತಿದ್ದವು. ಉಗುರು, ಕೋರೆ ದಾಡೆಗಳೇ ಅವರ ಆಯುಧಗಳಾಗಿದ್ದವು. ಅವರೆಲ್ಲರ ಮುಖದಲ್ಲಿ ಕ್ರೋಧದ ಚಿಹ್ನೆಗಳು ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದವು. ಹಾಗೂ ಅದರಿಂದ ಎಲ್ಲರ ಮುಖಗಳು ವಿಕಟ, ವಿಕರಾಳವಾಗಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿದ್ದವು. ॥ 46 ॥ ಇವರಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ವಾನರು ಹತ್ತು ಆನೆಗಳ ಬಲವಿದ್ದರೆ, ಕೆಲವರಲ್ಲಿ ಇದಕ್ಕೆ ಹತ್ತುಪಟ್ಟು ಬಲವಿತ್ತು. ಕೆಲವರಲ್ಲಿ ಅಂತೂ ಒಂದು ಸಾವಿರ ಆನೆಗಳ ಬಲವಿತ್ತು. ॥ 47 ॥ ಕೆಲವರಲ್ಲಿ ಹತ್ತು ಸಾವಿರ ಆನೆಗಳ ಶಕ್ತಿ ಇದ್ದರೆ, ಕೆಲವರು ಇದಕ್ಕೆ ನೂರುಪಟ್ಟು ಬಲಿಷ್ಠರಾಗಿದ್ದರು. ಇತರ ಅನೇಕ ಸೇನಾಪತಿಗಳ ಬಲಕ್ಕೆ ಗಣನೆಯೇ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಅಸೀಮ ಬಲಶಾಲಿಗಳಾಗಿದ್ದರು. ॥ 48 ॥ ಪತಂಗದ ಹುಳುಗಳು ಕೋಟಿ ಕೋಟಿ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಒಮ್ಮೆಲೆ ಹುಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುವಂತೆ, ಆ ವಾನರ ಸೈನ್ಯದ ಅದ್ಭುತ ಮತ್ತು ವಿಚಿತ್ರ ಸಮಾಗಮ ಅಲ್ಲಿ ಆಗಿತ್ತು. ॥ 49 ॥

ಲಂಕೆಗೆ ಹಾರಿ ಬರುತ್ತಿದ್ದ ವಾನರರಿಂದ ಆಕಾಶ ತುಂಬಿಹೋಯಿತು ಮತ್ತು ಪುರ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ನಿಂತಿರುವ ಕವಿ ಸಮೂಹದಿಂದ ಅಲ್ಲಿಯ ಸ್ಥಳವೆಲ್ಲ ಮುಚ್ಚಿಹೋಗಿತ್ತು. ॥ 50 ॥ ಕರಡಿಗಳ ಮತ್ತು ವಾನರರ ಒಂದೊಂದು ಕೋಟಿ ಸೈನ್ಯವು ಲಂಕೆಯ ನಾಲ್ಕು ದ್ವಾರಗಳನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸಿದ್ದರೆ ಇತರ ಸೈನಿಕರು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಸನ್ನದ್ಧರಾಗಿ ನಿಂತಿದ್ದರು. ॥ 51 ॥ ಲಂಕೆಯು ನೆಲಸಿದ ತ್ರಿಕೂಟ ಪರ್ವತವನ್ನು ಸಮಸ್ತ ವಾನರು ಸುತ್ತುಹಾಕಿದ್ದರು. ಸಾವಿರ ಕೋಟಿ ವಾನರರಾದರೋ ಆ ಪುರಿಯ ಎಲ್ಲ ದ್ವಾರಗಳಲ್ಲಿ ಕಾದಾಡುತ್ತಿರುವ ಸೈನ್ಯದ ಸಮಾಚಾರಕ್ಕಾಗಿ ನಗರದೆಲ್ಲೆಡೆ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ॥ 52 ॥ ಕೈಗಳಲ್ಲಿ ವೃಕ್ಷಗಳನ್ನೆತ್ತಿಕೊಂಡ ಬಲವಂತ ವಾನರರಿಂದ ಎಲ್ಲೆಡೆ ತುಂಬಿಹೋದ ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ಗಾಳಿಯೂ ಪ್ರವೇಶಿಸಲು ಕಷ್ಟವಾಯಿತು. ॥53॥ ಕಪ್ಪು ಮೋಡಗಳಂತೆ ಭಯಂಕರನಾದ ಇಂದ್ರನಂತೆ ಪರಾಕ್ರಮಿ ವಾನರರಿಂದ ಪೀಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ರಾಕ್ಷಸರು ವಿಸ್ಮಯದಿಂದ ವಾನರ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದರು. ॥54॥ ಸಮುದ್ರವು ಎಲ್ಲೆಯನ್ನು ಮೀರಿ ಉಕ್ಕಿಹರಿದಾಗ ಆಗುವ ಮಹಾಶಬ್ದದಂತೆ, ಅಲ್ಲಿ ಆಕ್ರಮಿಸಿದ ವಿಶಾಲ ವಾನರಸೇನೆಯ ಭಯಂಕರ ಕೋಲಾಹಲ ಆಗುತ್ತಿತ್ತು. ॥55॥ ಆ ಕೋಲಾಹಲ ಧ್ವನಿಯಿಂದ ಪ್ರಾಕಾರ ಗಳು ಮಹಾದ್ವಾರಗಳು, ಪರ್ವತ-ವನ-ಕಾನನಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಲಂಕೆಯು ನಡುಗಿಹೋಯಿತು. ॥56॥ ಶ್ರೀರಾಮ, ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಮತ್ತು ಸುಗ್ರೀವರಿಂದ ಸುರಕ್ಷಿತವಾದ ಆ ವಾನರ ಸೈನ್ಯವು ಸುರಾಸುರರಿಂದಲೂ ಎದುರಿಸಲು ಅಸಾಧ್ಯವಾಗಿತ್ತು. ॥57॥ ರಾಕ್ಷಸ ವಧೆಗಾಗಿ ತನ್ನ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಹೀಗೆ ಯಥಾಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲಿಸಿ, ಮುಂದಿನ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿಯುವ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಶ್ರೀರಾಮನು ಮಂತ್ರಿಗಳೊಡನೆ ಪದೇಪದೇ ಸಮಾಲೋಚಿಸಿ, ಮುಂದಿನ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದನು.
ಸಾಮ-ದಾನ-ಭೇದ-ದಂಡಗಳನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸುವ ಪ್ರಯೋಜನವನ್ನು ತಿಳಿದಿದ್ದ ಶ್ರೀರಘುನಾಥನು ವಿಭೀಷಣನ
ಅನುಮತಿಯಿಂದ ರಾಜಧರ್ಮವನ್ನು ಜ್ಞಾಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾ ವಾಲಿಪುತ್ರ ಅಂಗದನನ್ನು ಕರೆದು ಈ ಪ್ರಕಾರ ಹೇಳಿದನು - ॥58-59॥ ಸೌಮ್ಯ ಅಂಗದನೇ! ದಶಾನನನು ರಾಜ್ಯಲಕ್ಷ್ಮಿಯಿಂದ ಭ್ರಷ್ಟನಾಗಿ ರುವನು, ಈಗ ಅವನ ಐಶ್ವರ್ಯ ಮುಗಿದು ಹೋಗಿದೆ. ಅವನು ಸಾಯಲೆಂದೇ ಬಯಸಿದ್ದರಿಂದ ಅವನ ವಿಚಾರಶಕ್ತಿ ನಾಶವಾಗಿ ಹೋಗಿದೆ. ನೀನು ಪ್ರಾಕಾರವನ್ನು ನೆಗೆದು, ಭಯವಿಟ್ಟು ಲಂಕೆಗೆ ಹೋಗಿ, ಧೈರ್ಯದಿಂದ ರಾವಣನಿಗೆ ನನ್ನ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳು- ॥ 60-61 ॥ ನಿಶಾಚರನೇ! ರಾಕ್ಷಸರಾಜನೇ! ನೀನು ಮೋಹವಶನಾಗಿ ದರ್ಪದಿಂದ ಋಷಿ, ಗಂಧರ್ವ, ದೇವತಾ, ಅಪ್ಸರಾ, ನಾಗ, ಯಕ್ಷ ಮತ್ತು ರಾಜರಿಗೆ ಹಲವಾರು ಅಪರಾಧಗಳನ್ನು ಮಾಡಿರುವೆ. ಬ್ರಹ್ಮದೇವರಿಂದ ವರವನ್ನು ಪಡೆದ ನಿನಗೆ ಅಭಿಮಾನ ಉಂಟಾಗಿದೆ, ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಅದರ ನಾಶವಾಗುವ ಕಾಲ ಬಂದಿದೆ. ನಿನ್ನ ಆ ಪಾಪದ ದುಸ್ಸಾಹಸದ ಫಲವು ನಿನಗೆ ಎದುರಾಗಿದೆ.
॥62-63 ॥ ನಾನು ಅಪರಾಧಿಗಳಿಗೆ ಶಿಕ್ಷೆ ಕೊಡುವ ಶಾಸಕನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ನೀನು ಮಾಡಿದ ಭಾರ್ಯಾಪಹರಣದಿಂದ ನಾನು ಬಹಳ ಪೀಡಿತನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನಿನ್ನನ್ನು ಶಿಕ್ಷಿಸಲು ನಾನು ಲಂಕೆಯ ಹೆಬ್ಬಾಗಿಲಿನಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದೇನೆ. ॥64॥ ರಾಕ್ಷಸನೇ! ನೀನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನನ್ನನ್ನು ಎದುರಿಸಿದರೆ ದೇವತೆಗಳ, ಮಹರ್ಷಿಗಳ, ರಾಜರ್ಷಿಗಳ ಪದವಿಯನ್ನು ಪಡೆಯಬಲ್ಲೆ. ಅವರಂತೆ ನೀನೂ ಪರಲೋಕವಾಸಿ ಆಗಬೇಕಾದೀತು. ॥ 65 ॥ ನೀಚ ನಿಶಾಚರನೇ ! ಯಾವ ಬಲದ ಭರವಸೆಯಿಂದ ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ವಂಚಿಸಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಮಾಯೆಯಿಂದ ಕದ್ದು ತಂದಿರುವೆಯೋ ಆ ಬಲವನ್ನು ಇಂದು ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ತೋರಿಸು. ॥66॥ ಈಗಲಾದರೂ ನೀನು ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ಕರೆತಂದು ನನಗೆ ಒಪ್ಪಿಸದಿದ್ದರೆ, ನನ್ನ ಹರಿತ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸರೇ ಇಲ್ಲದಂತೆ ಮಾಡಿಬಿಡುತ್ತೇನೆ. ॥67॥ ರಾಕ್ಷಸರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ, ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ವಿಭೀಷಣನೂ ನನ್ನೊಡನೆ ಇರುವನು. ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಲಂಕೆಯ ನಿಷ್ಕಂಟಕ ರಾಜ್ಯವು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುವನು. ॥68॥ ಪಾಪಿಷ್ಠನಾದ, ಆತ್ಮಸ್ವರೂಪವನ್ನು ತಿಳಿಯದಿರುವ ಮೂರ್ಖರನ್ನೇ ನೀನು ಸಹಾಯಕರಾಗಿಸಿಕೊಂಡಿರುವೆ. ಅಧರ್ಮಸ್ವರೂಪನಾದ ನೀನು ಕ್ಷಣಕಾಲವೂ ಈ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಉಪಭೋಗಿಸಲಾರೆ. ॥69॥ ರಾಕ್ಷಸನೇ ! ಶೌರ್ಯವನ್ನು, ಧೈರ್ಯವನ್ನು ಧರಿಸಿ ನನ್ನೊಡನೆ ಯುದ್ಧ ಮಾಡು. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಹತನಾಗಿ ನೀನು ಪರಿಶುದ್ಧನಾಗುವೆ. ॥70॥ ನಿಶಾಚರನೇ! ನನ್ನ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಬಿದ್ದಮೇಲೆ ನೀನು ಪಕ್ಷಿಯ ರೂಪವನ್ನಾಂತು ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಹಾರಿ ಹೋದರೂ ಬದುಕಿ ಮನೆಗೆ ಬರಲಾರೆ. ॥71॥ ರಾವಣ! ನಿನಗೆ ಹಿತಕರವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ಪರಲೋಕದ ಸಾಧಕವಾದ ನಿನ್ನ ಅಂತ್ಯಸಂಸ್ಕಾರವನ್ನು ಈಗಲೇ ಮುಗಿಸಿಕೋ. ಲಂಕೆಯನ್ನು ಒಮ್ಮೆ ಮನತುಂಬಿ ನೋಡಿಕೋ; ಏಕೆಂದರೆ ನಿನ್ನ ಜೀವನವು ನನ್ನ ಅಧೀನವಾಗಿ ಬಿಟ್ಟಿದೆ. ॥72॥ ಆಯಾಸವಿಲ್ಲದೆ ಎಂತಹ ಮಹತ್ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡಬಲ್ಲ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನು ಅಂಗದನಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು, ಅವನು ಮೂರ್ತಿಮಂತ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಆಕಾಶಮಾರ್ಗದಿಂದ ಲಂಕೆಗೆ ಹೊರಟನು. ॥73॥ ಶ್ರೀಮಾನ್ ಅಂಗದನು ಮುಹೂರ್ತಮಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಕೋಟೆಯನ್ನು ದಾಟಿ ರಾವಣನ ಅರಮನೆಗೆ ಬಂದನು. ಅಲ್ಲಿ ಅವನು ಮಂತ್ರಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಶಾಂತವಾಗಿ ಕುಳಿತ್ತಿದ್ದ ರಾವಣನನ್ನು ನೋಡಿದನು. ॥74॥ ಸುವರ್ಣಮಯ ಭೂಜಕೀರ್ತಿಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದ, ಉರಿಯುವ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಮಾನನಾದ ಅಂಗದನು ರಾವಣನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ನಿಂತುಕೊಂಡನು. ॥75॥ ಅವನು ಮೊದಲು ತನ್ನ ಪರಿಚಯವನ್ನು ತಿಳಿಸಿ, ಮಂತ್ರಿಗಳ ಸಹಿತ ರಾವಣನಿಗೆ ಶ್ರೀರಾಮನು ಹೇಳಿದ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಕಡಿಮೆ ಇಲ್ಲದಂತೆ ಉತ್ತಮವಾದ ಮಾತನ್ನು ಯಥಾವತ್ತಾಗಿ ನಿವೇದಿಸಿದನು. ॥76॥ ರಾವಣೇಶ್ವರ! ಅತಿ ಕ್ಲಿಷ್ಟ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಆಯಾಸವಿಲ್ಲದೆ ಮಾಡುವ ಕೋಸಲೇಂದ್ರನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನ ದೂತನಾದ ನಾನು ವಾಲಿಯ ಪುತ್ರ ಅಂಗದನು. ನನ್ನ ಹೆಸರನ್ನು ನೀನೂ ಕೇಳಿರಬಹುದು. ॥77॥ ಕೌಸಲ್ಯಾನಂದವರ್ಧನನಾದ ರಘುಕುಲತಿಲಕ ಶ್ರೀರಾಮನು ನಿನಗೆ ಈ ಸಂದೇಶ ಕಳಿಸಿರುವನು-ಮಹಾಕ್ರೂರಿಯಾದ ರಾವಣ! ಅರಮನೆಯಿಂದ ಹೊರ ಬಂದು, ವೀರಪುರುಷನಾಗಿ ನನ್ನೊಡನೆ ಯುದ್ಧಮಾಡು. ॥78॥ ಅಮಾತ್ಯ-ಪುತ್ರ-ಬಂಧುಬಾಂಧವರ ಸಹಿತ ನಿನ್ನನ್ನು ನಾನು ವಧೆ ಮಾಡುವೆನು. ನೀನೊಬ್ಬನ ಸಂಹಾರವಾದರೆ ಮೂರು ಲೋಕದ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ನಿರ್ಭಯರಾಗುವರು. ॥79॥ ದೇವ, ದಾನವ, ಯಕ್ಷ, ಗಂಧರ್ವ, ನಾಗ, ರಾಕ್ಷಸ ಹೀಗೆ ಎಲ್ಲರ ಶತ್ರುವೂ, ಋಷಿಗಳಿಗೆ ಕಂಟಕಪ್ರಾಯನಾದ ನಿನ್ನನ್ನು ಈಗಲೇ ನಿರ್ಮೂಲ ಮಾಡಿಬಿಡುತ್ತೇನೆ. ॥80॥ ನೀನು ನಿನ್ನ ಕಾಲಿಗೆ ಬಿದ್ದು, ಆದರದಿಂದ ಸೀತೆಯನ್ನು ತಂದೊಪ್ಪಿಸದಿದ್ದರೆ, ನನ್ನ ಕೈಯಿಂದಲೇ ಹತನಾಗುವೆ. ನೀನು ಸತ್ತುಹೋದಮೇಲೆ ಲಂಕೆಯ ಸಕಲೈಶ್ವರ್ಯವೂ ವಿಭೀಷಣನಿಗೆ ದೊರೆಯುವುದು. ॥81॥ ವಾನರ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಅಂಗದನು ಹೀಗೆ ಕಠೋರವಾದ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದಾಗ ರಾಕ್ಷಸ ರಾಜನು ಅತ್ಯಂತ ಕ್ರೋಧವಶನಾದನು. ॥82॥ ರೋಷಗೊಂಡ ರಾವಣನು ಮಂತ್ರಿಗಳನ್ನು ಕರೆದು - ‘ದುರ್ಬುದ್ಧಿಯ ಈ ವಾನರನನ್ನು ಹರಿಯಿರಿ, ಕೊಂದು ಹಾಕಿರಿ’ ಎಂದು ಪದೇ ಪದೇ ಹೇಳಿದನು. ॥83॥ ರಾವಣನ ಮಾತನ್ನ ಕೇಳಿ ಭಯಕಂರ ನಾಲ್ವರು ರಾಕ್ಷಸರು ಪ್ರಜ್ವಲಿತ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಅಂಗದನನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡರು. ॥84॥ ಆತ್ಮಬಲ ಸಂಪನ್ನನಾದ ತಾರಾಕುಮಾರ ಅಂಗದನು ಆಗ ತನ್ನ ಬಲವನ್ನು ತೋರಿಸುವ ಸಲುವಾಗಿ ಯಾವುದೇ ಪ್ರತಿಭಟನೆ ತೋರದೆ ಅವರ ವಶನಾದನು. ॥85॥ ಇಬ್ಬಿಬ್ಬರು ಎರಡು ತೋಳುಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸರ ಸಹಿತ ಅಂಗದನು ಪರ್ವತದಂತಿದ್ದ ಪ್ರಾಸಾದದ ಮೇಲಕ್ಕೆ ನೆಗೆದನು. ॥86॥ ಹೀಗೆ ಹಾರಿದ ರಭಸಕ್ಕೆ ತೋಳುಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸರು ಎಸೆಯಲ್ಪಟ್ಟು ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನು ನೋಡುತ್ತಿರುವಂತೆಯೇ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದುಬಿಟ್ಟರು. ॥ 87 ॥ ಪರ್ವತ ಶಿಖರದಂತೆ ಎತ್ತರವಾಗಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನ ಪ್ರಾಸಾದದ ಮೇಲೆ ವಾಲಿಕುಮಾರ ಅಂಗದನು ಕಾಲುಗಳನ್ನು ಅಪ್ಪಳಿಸುತ್ತಾ ಸುತ್ತತೊಡಗಿದನು. ॥88॥ ಹಿಂದೆ ವಜ್ರಾಘಾತದಿಂದ ಹಿಮವತ್ ಪರ್ವತದ ಶಿಖರಗಳು ವಿದೀರ್ಣವಾದಂತೆ, ರಾವಣನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದಂತೆ ಅವನ ಪಾದಾಘಾತದಿಂದ ಆ ಪ್ರಾಸಾದವು ಭಗ್ನವಾಗಿ ಕುಸಿದು ಹೋಯಿತು. ॥89॥ ಹೀಗೆ ಪ್ರಾಸಾದ ಶಿಖರವನ್ನು ಮುರಿದು, ತನ್ನ ನಾಮಧೇಯವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾ ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಸಿಂಹನಾದ ಮಾಡಿ, ಅವನು ಆಕಾಶಮಾರ್ಗದಿಂದ ಹಾರಿ ಹೋದನು. ॥90॥ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಪೀಡಿಸಿ, ಸಮಸ್ತವಾನರರ ಹರ್ಷವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಾ, ಅವನು ವಾನರ ಸೈನ್ಯದ ನಡುವೆ ಇದ್ದ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ಬಳಿಗೆ ಮರಳಿ ಬಂದನು. ॥ 91 ॥ ತನ್ನ ಪ್ರಾಸಾದವೇ ಮುರಿದುದರಿಂದ ರಾವಣನಿಗೆ ಭಾರೀ ಸಿಟ್ಟುಬಂತು, ಆದರೆ ವಿನಾಶದ ಘಳಿಗೆ ಹತ್ತಿರ ಬಂದುದನ್ನು ಮನಗಂಡು ನೀಳವಾಗಿ ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಟ್ಟನು. ॥ 92 ॥ ಇತ್ತ ಹರ್ಷಗೊಂಡು ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿರುವ ಅಸಂಖ್ಯ ವಾನರರಿಂದ ಸುತ್ತುವರೆದ ಶ್ರೀರಾಮನು ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಸಿದ್ಧನಾಗಿ, ತನ್ನ ಶತ್ರುವನ್ನು ವಧಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದನು. ॥93॥ ಆಗಲೇ ಪರ್ವತಾಕಾರ ವಿಶಾಲಕಾಯನಾದ ಮಹಾಪರಾಕ್ರಮಿ, ದುರ್ಜಯವೀರ ಸುಷೇಣನು ಕಾಮರೂಪಿಗಳಾದ ಅಸಂಖ್ಯ ವಾನರರೊಂದಿಗೆ ಲಂಕೆಯ ಎಲ್ಲ ದ್ವಾರಗಳನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡನು. ಸುಗ್ರೀವನ ಅಪ್ಪಣೆಯಂತೆ ಅವನು ತನ್ನ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಾ, ಎಲ್ಲ ದ್ವಾರಗಳ ಸಮಾಚಾರ ಪಡೆಯಲು, ಚಂದ್ರನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಎಲ್ಲ ನಕ್ಷತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಗಮಿಸುವಂತೆ ಸರದಿಯಂತೆ ಸುತ್ತತೊಡಗಿದನು. ॥94-95॥ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಮುತ್ತಿರುವ, ಸಮುದ್ರದವರೆಗೆ ಪಸರಿಸಿದ ಆ ವನವಾಸೀ ವಾನರರ ನೂರು ಅಕ್ಷೌಹಿಣೀ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ನೋಡಿ ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ಆಶ್ಚರ್ಯವಾಯಿತು. ಅನೇಕ ನಿಶಾಚರರು ಭಯಗೊಂಡರೆ ಇತರ ಎಷ್ಟೋ ರಾಕ್ಷಸರು ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ಹರ್ಷೋತ್ಸಾಹದಿಂದ ಬಂದು ನೆರೆದರು. ॥96-97॥ ಆಗ ಲಂಕೆಯ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಕಾರಗಳು, ಕಂದಕಗಳು ವಾನರರಿಂದ ತುಂಬಿಹೋದುವು. ಹೀಗೆ ಪ್ರಾಕಾರಗಳೆಲ್ಲ ವಾನರಾಕಾರವಾಗಿರು ವುದನ್ನು ನೋಡಿದಾಗ ರಾಕ್ಷಸರೆಲ್ಲ ಭಯದಿಂದ ನಡುಗಿ ಹಾಹಾಕಾರ ಮಾಡತೊಡಗಿದರು. ॥98॥ ಮಹಾಭಯಂಕರ ಕೋಲಾಹಲ ಪ್ರಾರಂಭವಾದಾಗ ರಾಕ್ಷಸ ರಾಜನಾದ ರಾವಣನ ಕಡೆಯ ರಾಕ್ಷಸ ಯೋಧರು ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ಆಯುಧಗಳನ್ನೆತ್ತಿಕೊಂಡು ಪ್ರಳಯ ಕಾಲದ ಪ್ರಚಂಡ ವಾಯುವಿನಂತೆ ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಸಂಚರಿಸತೊಡಗಿದರು. ॥ 99 ॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ನಲವತ್ತೊಂದನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥41॥

ನಲವತ್ತೆರಡನೆಯ ಸರ್ಗ

ವಾನರರಿಂದ ಲಂಕೆಯ ಆಕ್ರಮಣ, ರಾಕ್ಷಸರೊಂದಿಗೆ ಘೋರಯುದ್ಧ

ಅನಂತರ ರಾಕ್ಷಸರು ರಾವಣನ ಅರಮನೆಗೆ ಹೋಗಿ - ಶ್ರೀರಾಮನು ವಾನರ ಸೈನಿಕರೊಂದಿಗೆ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸಿರುವನೆಂಬ ಸಮಾಚಾರ ತಿಳಿಸಿದರು. ॥1॥ ಲಂಕೆಯ ಆಕ್ರಮಣದ ವಾರ್ತೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾವಣನು ಅತಿಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ ನಗರದ ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಇಮ್ಮಡಿಯಾಗಿಸಿ ಪ್ರಾಸಾದವನ್ನು ಏರಿದನು. ॥2॥ ಅಲ್ಲಿಂದಲೇ ಅವನು ಪರ್ವತ, ವನ, ಕಾನನಗಳ ಸಹಿತ ಇಡೀ ಲಂಕೆಯು ಎಲ್ಲೆಡೆಗಳಿಂದಲೂ ಅಸಂಖ್ಯ ಯುದ್ಧಾಭಿಲಾಷಿ ವಾನರರುಗಳಿಂದ ಆಕ್ರಮಿಸಿಕೊಂಡಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿದನು. ॥3॥ ಹೀಗೆ ವಾನರರಿಂದ ಆಚ್ಛಾದಿತವಾದ ಸಮಸ್ತ ಭೂಭಾಗವು ಕಪಿಲ ವರ್ಣದಿಂದ ಕೂಡಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ,
ಇವರೆಲ್ಲರ ವಿನಾಶ ಹೇಗಾಗಬಹುದು? ಎಂಬ ಚಿಂತೆಗಳಗಾದನು. ॥4॥ ಬಹಳ ಹೊತ್ತು ಯೋಚಿಸಿದ ಬಳಿಕ ಧೈರ್ಯವಹಿಸಿ ವಿಶಾಲನೇತ್ರನಾದ ರಾವಣನು ಶ್ರೀರಾಮ ಮತ್ತು ವಾನರ ಸೈನ್ಯದ ಕಡೆಗೆ ಪುನಃ ನೋಡಿದನು. ॥5॥ ಇತ್ತ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ತನ್ನ ಸೈನ್ಯದೊಂದಿಗೆ ಸಂತೋಷವಾಗಿ ಮುಂದುವರಿದು ಲಂಕೆಯು ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಿಂದಲೂ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಆವೃತವಾಗಿ ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿದನು. ॥6॥ ಚಿತ್ರ-ವಿಚಿತ್ರ ಧ್ವಜ ಪತಾಕೆಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತ ಲಂಕಾಪುರ ವನ್ನು ನೋಡಿ ದಾಶರಥಿಯು ವ್ಯಥಿತನಾಗಿ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ಸೀತೆಯನ್ನು ಸ್ಮರಿಸತೊಡಗಿದನು. ॥7॥ ಅಯ್ಯೋ! ಆ ಮೃಗಶಾವಾಕ್ಷಿ ಜನಕನಂದಿನೀ ಸೀತೆಯೂ ಇಲ್ಲೇ ನನಗಾಗಿ ಶೋಕಸಂತಪ್ತಳಾಗಿ ಪೀಡೆಯನ್ನು ಸಹಿಸುತ್ತಿರಬಹುದು. ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಮಲಗುತ್ತಾ ಬಹಳ ದುರ್ಬಲಳಾಗಿರುವುದನ್ನು ಕೇಳಿರುವೆನು. ॥8॥ ಹೀಗೆ ರಾಕ್ಷಸಿಯರಿಂದ ಪೀಡಿತಳಾದ ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ಪದೇ ಪದೇ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾ ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ಶ್ರೀರಾಮನು ಕೂಡಲೇ ಶತ್ರುಗಳಾದ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ವಧಿಸಲು ವಾನರರಿಗೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದನು. ॥ 9 ॥ ಕ್ಲಿಷ್ಟ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಲೀಲಾಜಾಲವಾಗಿ ಮಾಡುವ ಶ್ರೀರಾಮನು ಹೀಗೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಲೇ ರಾಕ್ಷಸರ ಮೇಲೆ ಬೀಳಲು ಸ್ಪರ್ಧೆಯಿಂದ ವಾನರ ಸೈನ್ಯವು ತಮ್ಮ ಸಿಂಹನಾದದಿಂದ ಭೂಮ್ಯಾಕಾಶಗಳು ತುಂಬಿಬಿಟ್ಟರು. ॥10॥ ಆ ಸಮಸ್ತ ವಾನರರು ಪರ್ವತ ಶಿಖರಗಳಿಂದ ಮಳೆಗರೆದು ಲಂಕೆಯ ಭವನಗಳನ್ನು ನುಚ್ಚುನೂರು ಮಾಡಿ, ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಗುದ್ದಿಗುದ್ದಿ ಕೊಂದು ಬಿಡುವೆವು ಎಂದು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿಯೇ ನಿಂತಿದ್ದರು. ॥ 11 ॥ ಆ ವಾನರ ಸೇನಾಪತಿಗಳು ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ಪರ್ವತ ಶಿಖರಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರದ ವೃಕ್ಷಗಳನ್ನು ಕಿತ್ತು ಪ್ರಹಾರ ಮಾಡಲು ಸಿದ್ಧರಾಗಿ ನಿಂತಿದ್ದರು. ॥ 12 ॥ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರ ರಾವಣನು ನೋಡುನೋಡುತ್ತಾ ಇರುವಂತೆಯೇ ಬೇರೆ ಬೇರೆಯಾಗಿ ಹಂಚಿಹೋದ ವಾನರ ಸೈನಿಕರು ಶ್ರೀರಾಮನ ಪ್ರಿಯಮಾಡುವ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಕೂಡಲೇ ಲಂಕೆಯ ಪ್ರಾಕಾರಗಳನ್ನು ಹತ್ತಿದರು. ॥ 13 ॥ ಕೆಂಪಾದ ಮುಖವುಳ್ಳ ಹಾಗೂ ಸುವರ್ಣದಂತಹ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ ಆ ವಾನರರು ಶ್ರೀರಾಮನಿಗಾಗಿ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಲೂ ಸಿದ್ಧರಾಗಿದ್ದರು. ಅವರೆಲ್ಲರೂ ತಾಲವೃಕ್ಷಗಳಿಂದ ಹಾಗೂ ಶೈಲ ಶಿಖರಗಳಿಂದ ಯುದ್ಧಮಾಡುವವರಾಗಿದ್ದರು; ಅಂತಹ ವಾನರ ವೀರರು ಲಂಕೆಯ ಮೇಲೆ ಆಕ್ರಮಣ ಮಾಡಿದರು. ॥ 14 ॥ ಆ ಅಸಂಖ್ಯವಾನರರೆಲ್ಲ ವೃಕ್ಷ-ಪರ್ವತಗಳಿಂದ ಹಾಗೂ ಗುದ್ದಿ ಪ್ರಾಕಾರಗಳನ್ನೂ, ದ್ವಾರಗಳನ್ನೂ ಮುರಿಯತೊಡಗಿದರು. ॥15॥ ಆ ವಾನರರು ಶುದ್ಧ ನೀರಿನಿಂದ ತುಂಬಿದ ಕಂದಕಗಳನ್ನು ಮಣ್ಣಿನಿಂದ, ಪರ್ವತಗಳಿಂದ, ಹುಲ್ಲು, ಮರಗಳಿಂದ, ತುಂಬಿಬಿಟ್ಟರು. ॥ 16 ॥ ಮತ್ತೆ ಸಾವಿರಾರು ಲಕ್ಷ ಲಕ್ಷ, ಕೋಟಿ ಕೋಟಿ ವಾನರ ನಾಯಕರು ಆಗ ಲಂಕೆಯ ಪ್ರಾಕಾರಗಳನ್ನು ಹತ್ತಿದರು. ॥17॥ ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ಆನೆಗಳಂತೆ ಇದ್ದ ವಿಶಾಲಕಾಯ ವಾನರರು ಸುವರ್ಣಮಯ ಮಹಾದ್ವಾರಗಳನ್ನು ಕೈಲಾಸ ಶಿಖರಗಳಂತೆ ಇದ್ದ ಎತ್ತರವಾದ ಗೋಪುರಗಳನ್ನು ಧ್ವಂಸಮಾಡುತ್ತಾ, ಜಿಗಿದಾಡುತ್ತ ಭಯಂಕರವಾಗಿ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಾ ಲಂಕೆಯ ಮೇಲೆ ಧಾಳಿ ಮಾಡಿದರು. ॥18-19॥ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಯಾದ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಜಯವಾಗಲೀ, ಮಹಾಬಲನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಜಯವಾಗಲೀ, ಶ್ರೀರಾಘವನಿಂದ ರಕ್ಷಿತನಾದ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಜಯವಾಗಲಿ ಎಂದು ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಾ, ಕಾಮರೂಪಿಗಳಾದ ವಾನರರು ಲಂಕೆಯ ಪ್ರಾಕಾರಗಳನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸಿದರು. ॥20-21॥ ಆಗಲೇ ವೀರಬಾಹು, ಸುಬಾಹು, ನಲ ಮತ್ತು ಪನಸ ಈ ಸೇನಾಪತಿಗಳು ಲಂಕೆಯ ಪ್ರಾಕಾರದ ಮೇಲೆ ಹತ್ತಿ ಕುಳಿತು, ಅಲ್ಲೇ ತಮ್ಮ ಸೈನ್ಯದ ಶಿಬಿರಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. ॥22॥ ಬಲವಂತ ಕುಮುದನು ವಿಜಯ ಶ್ರೀಯಿಂದ ಶೋಭಿಸುವ ಹತ್ತು ಕೋಟಿ ವಾನರರೊಂದಿಗೆ ಈಶಾನ್ಯದಲ್ಲಿರುವ ದ್ವಾರವನ್ನು ಮುತ್ತಿಕೊಂಡನು. ॥23॥ ಅವನ ಸಹಾಯಕ್ಕಾಗಿ ಇತರ ವಾನರರೊಂದಿಗೆ ಮಹಾಬಾಹು ಪನಸ ಮತ್ತು ಪ್ರಘಸರೂ ಬಂದು ಸೇರಿದರು. ॥24॥ ವೀರ ಶತಬಲಿಯು ಇಪ್ಪತ್ತು ಕೋಟಿ ವಾನರರೊಂದಿಗೆ ಆಗ್ನೇಯ ದ್ವಾರವನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸಿ ಅಲ್ಲೆ ಬೀಡುಬಿಟ್ಟನು. ॥25॥ ತಾರೆಯ ತಂದೆಯಾದ ಬಲವಂತ ಸುಷೇಣನು ಕೋಟಿ ಕೋಟಿ ವಾನರರೊಂದಿಗೆ ನೈಋತ್ಯದ ದ್ವಾರವನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸಿ, ಸುತ್ತುವರಿದು ನಿಂತುಕೊಂಡನು. ॥26॥ ಸುಮಿತ್ರಾಕುಮಾರ ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಸಹಿತ ಮಹಾಬಲವಂತ ಶ್ರೀರಾಮ ಹಾಗೂ ವಾನರರಾಜ ಸುಗ್ರೀವ ಉತ್ತರ ದ್ವಾರವನ್ನು (ವಾಯವ್ಯದ ಬಾಗಿಲನ್ನು) ಆಕ್ರಮಿಸಿ ನಿಂತುಕೊಂಡನು. ॥27॥ ಗೋಲಾಂಗೂಲ ಜಾತಿಯ ವಿಶಾಲಕಾಯನಾದ ಭಯಂಕರ ವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಗವಾಕ್ಷನು ಒಂದು ಕೋಟಿ ವಾನರರೊಂದಿಗೆ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ಒಂದು ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದನು. ॥28॥

ಹೀಗೆಯೇ ಮಹಾಬಲಿ ಶತ್ರುಸೂದನ ಧೂಮ್ರನು ಒಂದು ಕೋಟಿ ಭಯಾನಕ ಕ್ರೋಧೀ ಕರಡಿಗಳಿಂದೊಡಗೂಡಿ ಶ್ರೀರಾಮನ ಇನ್ನೊಂದು ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ನಿಂತನು ॥29॥ ಕವಚಾದಿಗಳಿಂದ ಸುಸಜ್ಜಿತ ಮಹಾಪರಾಕ್ರಮಿ ವಿಭೀಷಣನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಗದೆ ಯನ್ನೆತ್ತಿಕೊಂಡು, ತನ್ನ ಜಾಗರೂಕರಾದ ಮಂತ್ರಿಗಳೊಡನೆ ಮಹಾಬಲಿ ಶ್ರೀರಾಮನಿದ್ದಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದು ನಿಂತಿದ್ದನು. ॥30॥ ಗಜ, ಗವಾಕ್ಷ, ಗವಯ, ಶರಭ ಮತ್ತು ಗಂಧಮಾದನರು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಾ ವಾನರ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ॥31॥ ಆಗಲೇ ಅತ್ಯಂತ ಕ್ರೋಧಗೊಂಡ ರಾಕ್ಷಸರಾಜ ರಾವಣನು ತನ್ನ ಸಮಸ್ತ ಸೈನ್ಯಕ್ಕೆ ಕೂಡಲೇ ಹೊರಗೆ ಬರುವಂತೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದನು. ॥32॥ ರಾವಣನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಲೇ ರಾಕ್ಷಸರು ಅತ್ಯಂತ ಭಯಂಕರವಾಗಿ ಗರ್ಜಿಸಿದರು. ॥33॥ ಬಳಿಕ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಚಂದ್ರನಂತೆ ಬಿಳುಪಾದ ಮುಖಭಾಗಗಳುಳ್ಳ ಭೇರಿಗಳನ್ನು ಸುವರ್ಣಮಯ ದಂಡಗಳಿಂದ ಬಾರಿಸಿದರು. ॥34॥ ಜೊತೆಗೆ ಭಯಾನಕ ರಾಕ್ಷಸರು ಊದುತ್ತಿರುವ ಲಕ್ಷ-ಲಕ್ಷ ಶಂಖಧ್ವನಿಗಳು ಮೊಳಗಿದವು. ॥35॥ ಆಭರಣಗಳ ಪ್ರಭೆಯಿಂದ ಸುಶೋಭಿತ ಕಪ್ಪಾದ ಶರೀರವುಳ್ಳ ನಿಶಾಚರರು ಶಂಖಗಳನ್ನು ಊದುತ್ತಿರುವಾಗ ಮಿಂಚಿನ ಪ್ರಭೆಯಿಂದ ಉದ್ಘಾಸಿತವಾದ ಬೆಳ್ವಕ್ಕಿಗಳ ಸಾಲುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಕಪ್ಪಾದ ಮೋಡಗಳಂತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿದ್ದರು. ॥ 36 ॥ ರಾವಣನ ಪ್ರೇರಣೆಯಿಂದ ಅವನ ಸೈನಿಕರು, ಪ್ರಳಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮಹಾ ಮೇಘಗಳ ಜಲದಿಂದ ತುಂಬಿದ ಸಮುದ್ರದ ರಭಸದಂತೆ ಹರ್ಷಗೊಂಡು ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಹೊರಟರು. ॥37॥ ಅನಂತರ ವಾನರ ಸೈನಿಕರು ಎಲ್ಲ ಕಡೆಯೂ ಮಾಡಿದ ಸಿಂಹನಾದದಿಂದ ಪರ್ವತ ಶಿಖರ ಮತ್ತು ಕಂದರ ಸಹಿತ ಮಲಯಪರ್ವತವು ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸಿತು. ॥38॥ ಹೀಗೆ ಆನೆಗಳ ಘೀಳಿಡುವಿಕೆಯಿಂದಲೂ, ಕುದುರೆಗಳ ಕೆನೆತಗಳಿಂದಲೂ, ರಥ ಚಕ್ರಗಳ ಗಡಗಡ ಧ್ವನಿಗಳಿಂದಲೂ, ರಾಕ್ಷಸರ ಬೊಬ್ಬೆಯಿಂದಲೂ, ಜೊತೆಗ ಶಂಖಭೇರಿಗಳ ನಿನಾದದಿಂದ ಹಾಗೂ ವೇಗವಂತ ವಾನರರ ಗರ್ಜನೆಯಿಂದಲೂ ಆಕಾಶ-ಭೂಮಿ-ಸಮುದ್ರಗಳು ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸಿದವು. ॥39-40॥ ಇಷ್ಟರಲ್ಲೇ ಹಿಂದೆ ನಡೆದ ದೇವಾಸುರ ಸಂಗ್ರಾಮದಂತೆ ರಾಕ್ಷಸರ ಮತ್ತು ವಾನರರ ಘೋರಯುದ್ಧ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು. ॥41॥ ರಾಕ್ಷಸರು ತಮ್ಮ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಉದ್ಘೋಷಿಸುತ್ತಾ, ಹೊಳೆಯುವ ಗದೆ, ಶಕ್ತಿ, ಶೂಲ, ಗಂಡುಕೊಡಲಿಗಳಿಂದ ಸಮಸ್ತ ವಾನರರನ್ನು ಸಂಹರಿಸತೊಡಗಿದರು. ॥42॥ ಹಾಗೆಯೇ ವೇಗಶಾಲಿ ವಿಶಾಲಕಾಯರಾದ ವಾನರರೂ ರಾಕ್ಷಸರ ಮೇಲೆ ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ವೃಕ್ಷ-ಪರ್ವತಗಳನ್ನು ಎಸೆಯುತ್ತಾ, ಉಗುರು, ಹುಲ್ಲುಗಳಿಂದ ಪ್ರಹರಿಸತೊಡಗಿದರು. ॥43॥ ವಾನರ ಸೈನ್ಯದಲ್ಲಿ ‘ವಾನರರಾಜ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಜಯವಾಗಲೀ’ ಎಂಬ ಜಯಘೋಷವು ಕೇಳಿ ಬರುತ್ತಿತ್ತು. ಅತ್ತ ರಾಕ್ಷಸರೂ ಕೂಡ ‘ಮಹಾರಾಜ ರಾವಣನಿಗೆ ಜಯವಾಗಲೀ’ ಎಂದು ಕೂಗುತ್ತಾ ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತ ಯುದ್ಧ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ॥44॥ ಅನೇಕ ಭಯಾನಕ ರಾಕ್ಷಸರು ಪ್ರಾಕಾರದ ಮೇಲೆ ಹತ್ತಿ, ನೆಲದ ಮೇಲಿದ್ದ ವಾನರರನ್ನು ಶೂಲ, ಭಿಂದಿಪಾಲಗಳಿಂದ ಸೀಳಿ ಹಾಕುತ್ತಿದ್ದರು. ॥45॥ ಆಗ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ನಿಂತಿರುವ ವಾನರರೂ ಕೂಡ ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ನೆಗೆದು ಪ್ರಾಕಾರದ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತಿರುವ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ತಮ್ಮ ತೋಳ್ಬಲದಿಂದ ಹಿಡಿದು ಕೆಳಕ್ಕೆ ಕೆಡಹುತ್ತಿದ್ದರು. ॥ 46 ॥ ಹೀಗೆ ರಾಕ್ಷಸರಿಗೂ, ವಾನರರಿಗೂ ಘನಘೋರ ಅದ್ಭುತ ಯುದ್ಧ ನಡೆಯಿತು. ಅದರಿಂದ ಅಲ್ಲಿ ರಕ್ತ ಮಾಂಸದ ಕೆಸರೇ ತುಂಬಿಹೋಯಿತು. ॥47॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ನಲವತ್ತೆರಡನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥42॥

ನಲವತ್ತಮೂರನೆಯ ಸರ್ಗ

ದ್ವಂದ್ವಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸರ ಪರಾಜಯ

ಪರಸ್ಪರ ಯುದ್ಧ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಮಹಾತ್ಮರಾದ ವಾನರರಿಗೂ ರಾಕ್ಷಸರಿಗೂ ಬಲಸಂಬಂಧೀ ದಾರುಣವಾದ ಭಯಂಕರ ರೋಷ ಉಂಟಾಯಿತು. ॥1॥ ಸುವರ್ಣ ಆಭರಣಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾಗಿದ್ದ ಆನೆ-ಕುದುರೆಗಳ ಮೇಲೆ ಹತ್ತಿ, ಅಗ್ನಿ ಜ್ವಾಲೆಗಳಂತೆ ದೇದೀಪ್ಯಯಾನ ರಥಗಳಲ್ಲಿಯೂ, ಸೂರ್ಯತುಲ್ಯ ಸುಂದರ ಕವಚಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ರಾಕ್ಷಸ ವೀರರು ತಮ್ಮ ಗರ್ಜನೆಯಿಂದ ಹತ್ತು ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸುತ್ತಾ ಹೊರಟರು. ಭಯಾನಕ ಕರ್ಮಮಾಡುವ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ನಿಶಾಚರ ರಾವಣನ ವಿಜಯವನ್ನು ಬಯಸು ತ್ತಿದ್ದರು. ॥2-3॥ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನ ವಿಜಯವನ್ನು ಬಯಸುವ ವಾನರ ವಿಶಾಲ ಸೈನ್ಯವು ಘೋರಕರ್ಮ ಮಾಡುವ ರಾಕ್ಷಸರ ಸೇನೆಯನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸಿತು. ॥4॥ ಆಗಲೇ ಪರಸ್ಪರ ಆಕ್ರಮಣ ಮಾಡುತ್ತಾ ರಾಕ್ಷಸರಿಗೂ ವಾನರರಿಗೂ ದ್ವಂದ್ವಯುದ್ಧ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು. ॥ 5 ॥ ವಾಲಿಪುತ್ರ ಅಂಗದನೊಂದಿಗೆ ಮಹಾ ತೇಜಸ್ವಿ ಇಂದ್ರಜಿತು ತ್ರಂಬಕನೊಡನೆ ಅಂಧಕಾಸುರನು ಯುದ್ಧ ಮಾಡಿದಂತೆ ಕಾದಾಡತೊಡಗಿದನು. ॥6॥ ಪ್ರಜಂಘ ಎಂಬ ರಾಕ್ಷಸ ನೊಂದಿಗೆ, ರಣದುರ್ಜಯ ವೀರ ಸಂಪಾತಿಯು ಹಾಗೂ ಜಂಬುಮಾಲಿಯೊಡನೆ ವಾನರವೀರ ಹನುಮಂತನು ಯುದ್ಧ ಮಾಡತೊಡಗಿದನು. ॥7॥ ಅತ್ಯಂತ ಕ್ರೋಧಗೊಂಡಿರುವ ರಾವಣನ ತಮ್ಮ ವಿಭೀಷಣನು ಸಮರಾಂಗಣ ದಲ್ಲಿ ಪ್ರಚಂಡ ವೇಗಶಾಲಿ ರಾಕ್ಷಸ ಶತ್ರುಘ್ನನೊಂದಿಗೆ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ತೊಡಗಿದನು. ॥8॥ ಮಹಾಬಲೀ ಗಜನು ತಪನನೆಂಬ ರಾಕ್ಷಸನೊಡನೆ ಕಾದಾಡಿದರೆ, ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ನೀಲನು ನಿಕುಂಭನೊಂದಿಗೆ ಯುದ್ಧಮಾಡತೊಡಗಿದನು. ॥9॥ ವಾನರರಾಜ ಸುಗ್ರೀವನು ಪ್ರಘಸನೊಂದಿಗೆ ಹಾಗೂ ಶ್ರೀಮಾನ್ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ವಿರೂಪಾಕ್ಷನೊಂದಿಗೆ ಯುದ್ಧ ಮಾಡಿದರು. ॥10॥ ದುರ್ಜಯವೀರ ಅಗ್ನಿಕೇತು, ರಶ್ಮಿಕೇತು, ಸುಪ್ತಘ್ನ, ಯಜ್ಞಕೋಪ ಮುಂತಾದ ರಾಕ್ಷಸರೆಲ್ಲರೂ ಶ್ರೀರಾಮನೊಡನೆ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ತೊಡಗಿದರು. ॥11॥ ಮೈಂದನೊಂದಿಗೆ ವಜ್ರಮುಷ್ಟಿಯು, ದ್ವಿವಿದನೊಂದಿಗೆ ಅಶನಿಪ್ರಭನು ಯುದ್ಧಮಾಡ ತೊಡಗಿದರು. ಹೀಗೆ ಈ ಇಬ್ಬರು ಭಯಾನಕ ರಾಕ್ಷಸರೊಂದಿಗೆ ಇಬ್ಬರು ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠರು ಹೋರಾಡಿದರು. ॥12॥ ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ಸೋಲಿಸಲು ಅತ್ಯಂತ ಕಷ್ಟಕರನಾದ ಪ್ರತಪನ ಎಂಬ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಘೋರರಾಕ್ಷಸನು ಯುದ್ಧರಂಗದಲ್ಲಿ ಪ್ರಚಂಡವೇಗಶಾಲಿ ನಳನೊಂದಿಗೆ ಕಾದಾಡತೊಡಗಿದನು. ॥13॥ ಧರ್ಮನ ಪುತ್ರ ಮಹಾ ಬಲವಂತ ಮಹಾಕಪಿ ಸುಷೇಣನು ರಾಕ್ಷಸ ವಿದ್ಯುನ್ಮಾಲಿ ಯೊಂದಿಗೆ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ತೊಡಗಿದನು.॥14॥ ಹೀಗೆ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಭಯಾನಕ ವಾನರರು ಅನೇಕರೊಂದಿಗೆ ಯುದ್ಧ ಮಾಡಿ, ಬಳಿಕ ಇತರ ರಾಕ್ಷಸ ರೊಂದಿಗೆ ದ್ವಂದ್ವಯುದ್ಧ ಮಾಡತೊಡಗಿದರು. ॥ 15 ॥ ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ವಿಜಯವನ್ನು ಬಯಸುವ ವಾನರರಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ರಾಕ್ಷಸರಲ್ಲಿ ಭಾರೀ ಭಯಂಕರ ರೋಮಾಂಚಕ ಯುದ್ಧ ನಡೆಯಿತು. ॥16॥ ವಾನರರ ಮತ್ತು ರಾಕ್ಷಸರ ಶರೀರಗಳಿಂದ ಅನೇಕ ರಕ್ತದ ನದಿಗಳು ಹರಿಯತೊಡಗಿತು. ಅವರ ತಲೆಯ ಕೂದಲುಗಳು ಅಲ್ಲಿ ಪಾಚಿಯಂತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿತ್ತು. ಆ ನದಿಗಳಲ್ಲಿ ಸೈನಿಕರು ಮೃತ ಶರೀರಗಳು ಮರದ ದಿಮ್ಮಿಗಳಂತೆ ಹರಿದುಹೋಗುತ್ತಿದ್ದವು. ॥17॥ ಇಂದ್ರನು ವಜ್ರದಿಂದ ಪ್ರಹರಿಸು ವಂತೆ ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ಇಂದ್ರಜಿತು ಶತ್ರುಸೈನ್ಯವನ್ನು ವಿದೀರ್ಣಗೊಳಿಸುವ ವೀರ ಅಂಗದನನ್ನು ಗದೆಯಿಂದ ಪ್ರಹರಿಸಿದನು. ॥18॥ ಆದರೆ ವೇಗಶಾಲೀ ವಾನರ ಶ್ರೀಮಾನ್ ಅಂಗದನು ಅವನ ಗದೆಯನ್ನು ಕೈಯಿಂದ ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ಅದೇ ಗದೆಯಿಂದ ಇಂದ್ರಜಿತನ ಸುವರ್ಣಮಯ ರಥವನ್ನು ಸಾರಥಿ ಕುದರೆಗಳ ನುಚ್ಚು ನೂರಾಗಿಸಿದನು. ॥19॥ ಪ್ರಜಂಘನು ಸಂಪಾತಿಯನ್ನು ಮೂರು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಗಾಯಗೊಳಿಸಿದನು. ಆಗ ಸಂಪಾತಿಯು ಅಶ್ವಕರ್ಣವೆಂಬ ವೃಕ್ಷದಿಂದ ಯುದ್ಧ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಜಂಘನನ್ನು ಕೊಂದು ಹಾಕಿದನು. ॥20॥ ಮಹಾಬಲಿ ಜಂಬುಮಾಲಿ ರಥದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ಕುಪಿತನಾಗಿ ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ಒಂದು ರಥಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಹನುಮಂತನ ಎದೆಗೆ ಹೊಡೆದನು. ॥21॥ ಆದರೆ ಪವನನಂದನ ಹನುಮಂತನು ಅವನ ರಥಕ್ಕೆ ನೆಗೆದು ಕೈಯ ಏಟಿನಿಂದಲೇ ರಥಸಹಿತನಾದ ಜಂಬುಮಾಲಿಯ ಕಥೆ ಮುಗಿಸಿಬಿಟ್ಟನು. (ಜಂಬುಮಾಲಿ ಸತ್ತುಹೋದನು.) ॥22॥ ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ ಭಯಾನಕ ರಾಕ್ಷಸ ಪ್ರತಪನು ಭೀಷಣವಾಗಿ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಾ ನಳನ ಕಡೆಗೆ ಓಡಿದನು. ಕ್ಷಿಪ್ರಹಸ್ತನಾದ ಆ ರಾಕ್ಷಸನ ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ನಳನ ಶರೀರವನ್ನು ಗಾಯಗೊಳಿಸಿದನು. ಆಗ ನಳನು ಕೂಡಲೇ ಅವನ ಎರಡೂ ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಕಿತ್ತುಬಿಟ್ಟನು. ॥ 23॥ ಅತ್ತ ರಾಕ್ಷಸ ಪ್ರಘಸನು ವಾನರ ಸೇನೆಯನ್ನು ಕಾಲಕ್ಕೆ ತುತ್ತಾಗಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಇದನ್ನು ನೋಡಿ ವಾನರರಾಜ ಸುಗ್ರೀವನು ಸಪ್ತಪರ್ಣ ಎಂಬ ವೃಕ್ಷದಿಂದ ಅವನನ್ನು ವೇಗವಾಗಿ ಕೊಂದು ಹಾಕಿದನು. ॥24॥ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಬಾಣಗಳ ಮರೆಗರೆದು ಮೊದಲಿಗೆ ಭಯಂಕರ ದೃಷ್ಟಿಯುಳ್ಳ ರಾಕ್ಷಸ ವಿರೂಪಾಕ್ಷನನ್ನು ಗಾಯಗೊಳಿಸಿ, ಮತ್ತೆ ಒಂದೇ ಬಾಣದಿಂದ ಅವನನ್ನು ಮೃತ್ಯುಮುಖವಾಗಿಸಿದನು. ॥25॥ ಅಗ್ನಿಕೇತು, ದುರ್ಜಯ, ರಶ್ಮಿಕೇತು, ಸುಪ್ತಘ್ನ ಮತ್ತು ಯಜ್ಞಕೇತು ಎಂಬ ರಾಕ್ಷಸರು ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ತಮ್ಮ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಗಾಯಗೊಳಿಸಿದರು. ॥26॥ ಆಗ ಶ್ರೀರಾಮನು ಕುಪಿತನಾಗಿ ಅಗ್ನಿ ಶಿಖೆಯಂತಿರುವ ಭಯಂಕರ ಬಾಣಗಳಿಂದ ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ಆ ನಾಲ್ವರ ತಲೆಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿ ಹಾಕಿದನು. ॥27॥ ಆ ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ಮೈಂದನು ವಜ್ರಮುಷ್ಟಿಯನ್ನು ಗುದ್ದಿದನು. ಅದರಿಂದ ಅವನು ರಥ-ಕುದುರೆಗಳ ಸಹಿತ ದೇವತೆಗಳ ವಿಮಾನ ಧರಾಶಾಯಿಯಾಗುವಂತೆ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದು ಹೋದನು. ॥28॥ ನಿಕುಂಭನು ಕಪ್ಪಾದ ಇದ್ದಲಿನಂತಿದ್ದ ನೀಲನನ್ನು ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ಹರಿತವಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಸೂರ್ಯನು ತನ್ನ ಪ್ರಚಂಡ ಕಿರಣಗಳಿಂದ ಮೋಡಗಳನ್ನು ಚದುರಿಸಿಬಿಡುವಂತೆ ಭಿನ್ನಭಿನ್ನಗೊಳಿಸಿದನು. ॥29॥ ಆದರೆ ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಕೈಚಳಕ ತೋರುವ ಆ ನಿಶಾಚರನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಪುನಃ ನೂರು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಗಾಯಗೊಳಿಸಿದನು. ಹೀಗೆ ಮಾಡಿ ನಿಕುಂಭನು ಜೋರಾಗಿ ನಗತೊಡಗಿದನು. ॥30॥ ಇದನ್ನು ನೋಡಿದ ನೀಲನು ಅವನ ರಥದ ಚಕ್ರವನ್ನೇ ಕಿತ್ತು, ಭಗವಾನ್ ವಿಷ್ಣು ಸಂಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಚಕ್ರದಿಂದ ದೈತ್ಯರ ತಲೆಗಳನ್ನು ತರಿಯುವಂತೆ ನಿಕುಂಭನ ತಲೆಯನ್ನು ಸಾರಥಿಸಹಿತ ಕತ್ತರಿಸಿ ಹಾಕಿದನು. ॥31॥ ದ್ವಿವಿದನ ಸ್ಪರ್ಶ ವಜ್ರ ಮತ್ತು ಸಿಡಿಲಿನಂತೆ ದುಃಸಹವಾಗಿತ್ತು. ಅವನು ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರು ನೋಡುತ್ತಿರುವಂತೆ ಅಶನಿಪ್ರಭ ಎಂಬ ನಿಶಾಚರನ ಮೇಲೆ ಪರ್ವತ ಶಿಖರದಿಂದ ಪ್ರಹರಿಸಿದನು. ॥32॥ ಆಗ ಅಶನಿಪ್ರಭನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ವೃಕ್ಷಗಳಿಂದ ಯುದ್ಧಮಾಡುವ ವಾನರರಾಜ ದ್ವಿವಿದನನ್ನು ವಜ್ರದಂತಹ ತೇಜಸ್ವೀ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಗಾಯಗೊಳಿಸಿದನು. ॥ 33 ॥ ದ್ವಿವಿದನ ಇಡೀ ಶರೀರವು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಕ್ಷತ-ವಿಕ್ಷತವಾಗಿತ್ತು. ಇದರಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಭಾರೀ ಸಿಟ್ಟು ಬಂತು ಹಾಗೂ ಅವನು ಒಂದು ತಾಲವೃಕ್ಷದಿಂದ ರಥ, ಕುದುರೆಗಳ ಸಹಿತ ಅಶನಿಪ್ರಭನನ್ನು ಕೊಂದು ಹಾಕಿದನು. ॥34॥ ರಥದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತ ವಿದ್ಯುನ್ಮಾಲಿಯು ತನ್ನ ಸ್ವರ್ಣಭೂಷಿತ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಸುಷೇಣನನ್ನು ಪದೇ ಪದೇ ಗಾಯಗೊಳಿಸಿದನು. ಮತ್ತೆ ಅವನು ಜೋರಾಗಿ ಗರ್ಜಿಸತೊಡಗಿದನು. ॥ 35 ॥ ರಥದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತ ಅವನನ್ನು ನೋಡಿ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠ ಸುಷೇಣನು ಒಂದು ವಿಶಾಲಪರ್ವತ ಶಿಖರವನ್ನು ಎಸೆದು ಅವನ ರಥವನ್ನು ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ನುಚ್ಚುನೂರಾಗಿಸಿದನು. ॥36॥ ನಿಶಾಚರ ವಿದ್ಯುನ್ಮಾಲಿಯು ಕೂಡಲೆ ಸ್ಫೂರ್ತಿಯಿಂದ ರಥದಿಂದ ಹಾರಿ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಗದೆಯನ್ನೆತ್ತಿಕೊಂಡು ನೆಲದ ಮೇಲೆ ನಿಂತುಕೊಂಡನು. ॥37॥ ಅನಂತರ ಕ್ರೋಧಗೊಂಡ ವಾನರಶಿರೋಮಣಿ ಸುಷೇಣನು ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ಬಂಡೆಯನ್ನೆತ್ತಿಕೊಂಡು ನಿಶಾಚರನ ಕಡೆಗೆ ಓಡಿದನು. ॥38॥ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠ ಸುಷೇಣನು ಆಕ್ರಮಿಸಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ರಾಕ್ಷಸ ವಿದ್ಯುನ್ಮಾಲಿಯು ಕೂಡಲೆ ಗದೆಯನ್ನೆತ್ತಿಕೊಂಡು ಅವನ ಎದೆಗೆ ಪ್ರಹರಿಸಿದನು. ॥ 39 ॥ ಗದೆಯ ಆ ಭೀಷಣ ಪ್ರಹಾರದ ಪರಿವೆಯೇ ಇಲ್ಲದೆ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠ ಸುಷೇಣನು ಮೊದಲಿನ ಬಂಡೆಯನ್ನೇ ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯುನ್ಮಾಲಿಯ ಎದೆಗೆ ಹೊಡೆದನು. ॥40॥ ಶಿಲಾ ಪ್ರಹಾರದಿಂದ ಗಾಯಗೊಂಡ ವಿದ್ಯುನ್ಮಾಲೀ ರಾಕ್ಷಸನ ಎದೆಯು ನುಚ್ಚುನೂರಾಗಿ ಪ್ರಾಣಶೂನ್ಯನಾಗಿ ಭೂಮಿಗೆ ಬಿದ್ದುಬಿಟ್ಟನು. ॥41॥ ಹೀಗೆ ಶೂರವೀರ ನಿಶಾಚರರೊಂದಿಗೆ ಶೌರ್ಯಸಂಪನ್ನ ವಾನರವೀರರು ದ್ವಂದ್ವಯುದ್ಧ ನಡೆಸಿ, ದೇವತೆಗಳು ದೈತ್ಯರನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿದಂತೆ, ಸಂಹರಿಸಿಬಿಟ್ಟರು. ॥ 42 ॥ ಆಗ ತುಂಡಾದ ಭಲ್ಲೆ, ಬಾಣ, ಗದೆಗಳಿಂದ, ಶಕ್ತಿ, ತೋಮರ, ಸಾಯಕಗಳಿಂದ ರಥಚಕ್ರ, ನೊಗಗಳಿಂದ, ರಥಗಳಿಂದ ಮುರಿದು ಚೆಲ್ಲೆಹೋದ ಸತ್ತುಹೋದ ಆನೆ, ಕುದುರೆಗಳಿಂದ, ವಾನರ, ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಆ ರಣರಂಗವು ಭಾರೀ ಭಯಾನಕವಾಗಿತ್ತು. ಗಿಡುಗ-ಹದ್ದುಗಳು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. ದೇವಾಸುರ ಸಂಗ್ರಾಮದಂತೆ ಆ ಭಯಂಕರ ಮಾರಣಹೋಮದಲ್ಲಿ ವಾನರರ, ರಾಕ್ಷಸರ ಕಬಂಧಗಳು (ತಲೆಯಿಲ್ಲದ ದೇಹ) ಎಲ್ಲೆಡೆ ಕುಣಿಯುತ್ತಿದ್ದವು. ॥ 43-45 ॥ ಆಗ ವಾನರಶಿರೋಮಣಿಗಳಿಂದ ಹತರಾದ ನಿಶಾಚರರು ರಕ್ತದ ಗಂಧದಿಂದ ಉನ್ಮತ್ತರಾಗುತ್ತಿದ್ದರು. ಅವರು ಸೂರ್ಯಾಸ್ತವನ್ನು ಪ್ರತೀಕ್ಷೆ ಮಾಡುತ್ತಾ, ಪುನಃ ಭಾರಿ ವೇಗದಿಂದ ಘೋರ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ತೊಡಗಿದರು. ॥46॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ನಲವತ್ತಮೂರನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥43॥

ನಲವತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಸರ್ಗ

ರಾತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ವಾನರರ ರಾಕ್ಷಸರ ಘೋರಯುದ್ಧ, ಅಂಗದನಿಂದ ಇಂದ್ರಜಿತುವಿನ ಪರಾಜಯ, ಮಾಯೆಯಿಂದ ಅದೃಶ್ಯವಾದ ಇಂದ್ರಜಿತು ನಾಗಬಾಣಗಳಿಂದ ಶ್ರೀರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರನ್ನು ಬಂಧಿಸಿದುದು

ಹೀಗೆ ವಾನರರಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ರಾಕ್ಷಸರಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧ ನಡೆಯುತ್ತಿರುವಾಗ ಸೂರ್ಯನು ಅಸ್ತಂಗತನಾಗಿ ಪ್ರಾಣಗಳ ಸಂಹಾರ ಮಾಡುವ ರಾತ್ರಿಯ ಆಗಮನ ವಾಯಿತು. ॥1॥ ಬದ್ಧವೈರಿಗಳಾದ ಎರಡೂ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ವಾನರರು, ರಾಕ್ಷಸರು, ಭಾರೀ ಭಯಂಕರ ಯೋಧರಿದ್ದರು ಹಾಗೂ ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ವಿಜಯವನ್ನು ಇಚ್ಛಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಅದರಿಂದ ಆಗ ರಾತ್ರೆಯುದ್ಧ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು.
॥2॥ ಆ ದಾರುಣ ಅಂಧಕಾರದಲ್ಲಿ ವಾನರರು ತನ್ನ ಎದುರಾಳಿಯನ್ನು ನೀನು ರಾಕ್ಷಸನಾಗಿರುವೆಯಾ? ಎಂದು ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದರು. ಹಾಗೆಯೇ ರಾಕ್ಷಸರು-ನೀನು ವಾನರನಾಗಿರುವೆಯಾ? ಎಂದು ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದರು. ಹೀಗೆ ಕೇಳಿ-ಕೆರಳಿ ಪರಸ್ಪರ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಪ್ರಹರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ॥3॥ ಸೈನ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಹೊಡಿ, ಕಡಿ, ನಿಲ್ಲು, ಓಡಬೇಡ ಮುಂತಾದ ಭಯಂಕರ ಶಬ್ದಗಳು ಕೇಳಿಬರುತ್ತಿದ್ದವು.
॥ 4 ॥ ಕಪ್ಪಾದ ರಾಕ್ಷಸರು ಸ್ವರ್ಣಮಯ ಕವಚಗಳನ್ನು ತೊಟ್ಟು, ಆ ಅಂಧಕಾರದಲ್ಲಿ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿರುವ ಔಷಧಿಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಕಪ್ಪಾದ ಪರ್ವತದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದರು. ॥ 5 ॥ ಅಂಧಕಾರದಿಂದ ಪಾರಾಗಲು ಬಹಳ ಕಠಿಣವಾಗಿತ್ತು. ಅದರಲ್ಲಿ ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಅಧೀರರಾದ ಮಹಾವೇಗಶಾಲಿ ರಾಕ್ಷಸರು ವಾನರರನ್ನು ತಿಂದು ಹಾಕುತ್ತಾ ಅವರನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸಿದರು. ॥6॥ ಆಗ ವಾನರರ ಕ್ರೋಧವು ಭಯಾನಕವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚಿತು. ಅವರು ನೆಗೆಯುತ್ತಾ ತಮ್ಮ ಹರಿತವಾದ ಹಲ್ಲುಗಳಿಂದ ಸ್ವರ್ಣಭೂಷಿತ ರಾಕ್ಷಸರ ಸೈನ್ಯವನ್ನು, ಕುದುರೆಗಳನ್ನು, ವಿಷಧರ ಸರ್ಪಗಳಂತೆ ಕಾಣುವ ಧ್ವಜಗಳನ್ನು ಧ್ವಂಸಮಾಡಿದರು. ॥7॥ ಬಲವಂತ ವಾನರರು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸ ಸೈನ್ಯದೊಳಗೆ ಕೋಲಾಹಲವೆಬ್ಬಿಸಿದರು. ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಹುಚ್ಚರಂತಾಗಿ ಆನೆಗಳನ್ನು, ಆನೆಯ ಸವಾರರನ್ನು ಧ್ವಜ-ಪತಾಕೆಗಳನ್ನು ಸುಶೋಭಿತ ರಥಗಳನ್ನು ಎಳೆದೆಳೆದು ಹಲ್ಲುಗಳಿಂದ ಕಡಿದು ಕ್ಷತ-ವಿಕ್ಷಿತ ಗೊಳಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ॥8॥ ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ರಾಕ್ಷಸರು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಪ್ರಕಟರಾಗಿ, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಅದೃಶ್ಯರಾಗುತ್ತಿದ್ದರು. ಆದರೆ ಶ್ರೀರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ವಿಷಧರ ಸರ್ಪಗಳಂತೆ ಬಾಣಗಳಿಂದ ದೃಶ್ಯ-ಅದೃಶ್ಯ ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಕೊಂದುಹಾಕುತ್ತಿದ್ದರು. ॥9॥

ಕುದುರೆಗಳ ಗೊರಸುಗಳಿಂದ, ರಥ ಚಕ್ರಗಳಿಂದ ಎದ್ದ ಧೂಳು ಯೋಧರ ಕಿವಿ-ಕಣ್ಣುಗಳಲ್ಲಿ ತುಂಬಿಹೋಗುತ್ತಿತ್ತು. ॥10॥ ಹೀಗೆ ರೋಮಾಂಚಕಾರಿ ಭಯಂಕರ ಸಂಗ್ರಾಮ ನಡೆದಾಗ ಅಲ್ಲಿ ರಕ್ತದ ಭಯಂಕರ ನದಿಗಳು ಹರಿಯ ತೊಡಗಿದವು. ॥11॥ ಅನಂತರ ಭೇರಿ, ಮೃದಂಗ, ಪಣವ, ಶಂಖ ಮೊದಲಾದ ವಾದ್ಯಗಳ ಧ್ವನಿಗಳು, ರಥ ಚಕ್ರಗಳ ಗಡ ಗಡ ಶಬ್ದದೊಂದಿಗೆ ಬೆರೆತು ಅದ್ಭುತವಾಗಿ ಅನಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ॥12॥ ಗಾಯಗೊಂಡು ನರಳುತ್ತಿರುವ ರಾಕ್ಷಸರ ಮತ್ತು ಶಸಗಳಿಂದ ಕ್ಷತ-ವಿಕ್ಷಿತರಾದ ವಾನರರ ಆರ್ತನಾದವು ಅಲ್ಲಿ ಭಯಂಕರವಾಗಿ ಕೇಳಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ॥13॥ ಶಕ್ತಿ, ಶೂಲ, ಗಂಡುಕೊಡಲಿಯಿಂದ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟ ಮುಖ್ಯ ಮುಖ್ಯ ವಾನರರಿಂದ ಹಾಗೂ ವಾನರರಿಂದ ಕಾಲವಶರಾದ ಕಾಮರೂಪಿಗಳಾದ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಹರಿದ ರಕ್ತಪ್ರವಾಹದಿಂದ ಆ ಯುದ್ಧಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಕೆಸರಾಗಿ ಹೋಗಿತ್ತು. ಅದನ್ನು ನೋಡುವುದು, ಅಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲುವುದು ಬಹಳ ಕಷ್ಟವಾಗಿತ್ತು. ಆ ಯುದ್ಧಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಶಸರೂಪೀ ಪುಷ್ಪಗಳನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿದಂತೆ ಅನಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ॥14-15 ॥ ವಾನರರ ಹಾಗೂ ರಾಕ್ಷಸರ ಸಂಹಾರ ಮಾಡಿದ ಆ ಭಯಂಕರ ರಜನಿಯು ಕಾಲರಾತ್ರಿಯಂತೆ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೆ ದಾಟಲಶಕ್ಯವಾಗಿತ್ತು. ॥16॥ ಅನಂತರ ಆ ದಾರುಣ ಅಂಧಕಾರದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರು ಹರ್ಷೋತ್ಸಾಹದಿಂದ ಬಾಣಗಳ ಮಳೆಗರೆಯುತ್ತಾ ಶ್ರೀರಾಮನ ಮೇಲೆ ಆಕ್ರಮಣ ಮಾಡಿದರು. ॥17॥ ಆಗ ಕುಪಿತರಾಗಿ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿರುವ ಆಕ್ರಮಣಕಾರೀ ರಾಕ್ಷಸರ ಶಬ್ದವು ಪ್ರಳಯಸಮಯದಲ್ಲಿ ಏಳು ಸಮುದ್ರಗಳ ಮಹಾಕೋಲಾಹದಂತೆ ಅನಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ॥18॥ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಆಗ ಕಣ್ಣುಮುಚ್ಚಿತೆರೆಯು ವಷ್ಟರಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿಯಂತಹ ಆರು ಭಯಾನಕ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಕೆಳಗೆ ಹೇಳಿದ ಆರು ನಿಶಾಚರನನ್ನು ಗಾಯಗೊಳಿಸಿದನು. ॥19॥ ಅವರ ಹೆಸರುಗಳು ಇಂತಿದ್ದವು-ದುರ್ಧರ್ಷ ವೀರ ಯಜ್ಞಶತ್ರು, ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವ, ಮಹೋದರ, ಮಹಾ ಕಾಯ, ವಜ್ರದಂಷ್ಟ್ರ ಹಾಗೂ ಶುಕ ಸಾರಣ. ॥20॥ ಶ್ರೀರಾಮನ ಬಾಣಸಮೂಹಗಳಿಂದ ಮರ್ಮಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಏಟು ಬಿದ್ದಿದ್ದರಿಂದ ಆ ಆರೂ ರಾಕ್ಷಸರು ಯುದ್ಧಬಿಟ್ಟು ಓಡಿಹೋದರು; ಅದರಿಂದ ಅವರು ಬದುಕುಳಿದರು. ॥21॥ ಮಹಾರಥಿ ಶ್ರೀರಾಮನ ಅಗ್ನಿಶಿಖೆಯಂತಿದ್ದ ಪ್ರಜ್ವಲಿತ ಭಯಂಕರ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಕಣ್ಮುಚ್ಚಿ ತೆರೆಯುವಷ್ಟರಲ್ಲಿ ದಶದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಲ ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾಗಿ ಮಾಡಿದನು. ॥22॥ ಶ್ರೀರಾಮನ ಎದುರಿಗೆ ನಿಂತಿದ್ದ ಇತರ ರಾಕ್ಷಸವೀರರು ಬೆಂಕಿಯಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದು ಸುಟ್ಟುಹೋಗುವ ಪತಂಗಳಂತೆ ನಾಶವಾಗಿ ಹೋದರು. ॥23॥ ಎಲ್ಲೆಲ್ಲೂ ಸುವರ್ಣಮಯ ಪಂಖಗಳುಳ್ಳ ಬಾಣಗಳು ಬೀಳುತ್ತಿದ್ದವು. ಅವುಗಳ ಪ್ರಭೆಯಿಂದ ಆ ರಜನಿಯು ಮಿಣುಕು ಹುಳುಗಳಿಂದ ವಿಚಿತ್ರವಾಗಿ ತೋರುವ ಶರದ್ ಋತುವಿನ ರಾತ್ರಿಯಂತೆ ಅದ್ಭುತವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು. ॥24॥ ರಾಕ್ಷಸರ ಸಿಂಹನಾದಗಳಿಂದ, ಭೇರಿಗಳ ನಿನಾದದಿಂದ ಆ ಭಯಾನಕ ರಾತ್ರಿಯು ಇನ್ನೂ ಭಯಂಕರವಾಯಿತು. ॥25 ॥ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಹರಡಿದ ಆ ಮಹಾನ್ ಶಬ್ದವು ಪ್ರತಿಧ್ವನಿತವಾಗಿ ಕಂದರಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ತ್ರಿಕೂಟಪರ್ವತವು ಯಾರೋ ಮಾತಿಗೆ ಉತ್ತರಿಸುವಂತೆ ಅನಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ॥26॥ ಗೋಲಾಂಗುಲ ಜಾತಿಯ ವಿಶಾಲಕಾಯ ವಾನರರು ಅಂಧಕಾರದಂತೆ ಕಪ್ಪಾಗಿದ್ದು, ನಿಶಾಚರರನ್ನು ಎರಡೂ ಬಾಹುಗಳಿಂದ ಬಿಗಿದಪ್ಪಿ ಕೊಂದು ಹಾಕಿ, ಅವರನ್ನು ನಾಯಿಗಳಿಗೆ ತಿನ್ನಲು ಎಸೆಯುತ್ತಿದ್ದರು. ॥27॥ ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ ಅಂಗದನು ರಣಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಸಂಹರಿಸಲು ಮುಂದುವರಿದನು. ಅವನು ರಾವಣಪುತ್ರ ಇಂದ್ರಜಿತುವನ್ನು ಗಾಯಗೊಳಿಸಿ ಅವನ ಸಾರಥಿ ಮತ್ತು ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಕೊಂದುಹಾಕಿದನು. ॥28॥ ಅಂಗದನು ಕುದುರೆ, ಸಾರಥಿಯನ್ನು ಕೊಂದುಹಾಕಿದಾಗ ಇಂದ್ರಜಿತು ತೊಂದರೆಗೊಳಗಾಗಿ ರಥವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಅಂತರ್ಧಾನನಾದನು. ॥29॥ ಪ್ರಶಂಸೆಗೆ ಯೋಗ್ಯನಾದ ವಾಲಿಕುಮಾರ ಅಂಗದನ ಆ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಋಷಿಗಳ ಸಹಿತ ದೇವತೆಗಳು ಹಾಗೂ ಶ್ರೀರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಭೂರಿ ಭೂರಿ ಪ್ರಶಂಸಿದರು. ॥30॥ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಜಿತುವಿನ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ತಿಳಿದಿದ್ದರು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅಂಗದನಿಂದ ಅವನ ಪರಾಭವವನ್ನು ನೋಡಿ ಆ ಮಹಾತ್ಮಾ ಅಂಗದನನ್ನು ನೋಡಿ ಎಲ್ಲರಿಗೆ ತುಂಬಾ ಸಂತೋಷವಾಯಿತು. ॥31॥ ಶತ್ರುವು ಪರಾಜಿತನಾದುದನ್ನು ನೋಡಿ ಸುಗ್ರೀವ, ವಿಭೀಷಣ ಸಹಿತ ಎಲ್ಲ ವಾನರರು ಬಹಳ ಸಂತೋಷಗೊಂಡು ಅಂಗದನನ್ನು ಅಭಿನಂದಿಸಿದರು. ॥32॥ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಭಯಾನಕ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವ ವಾಲಿಪುತ್ರ ಅಂಗದನಿಂದ ಪರಾಜಿತನಾದ ಇಂದ್ರಜಿತು ಭಯಂಕರ ಕ್ರೋಧವನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸಿದನು. ॥33॥ ರಾವಣಕುಮಾರ ಇಂದ್ರಜಿತು ಬ್ರಹ್ಮದೇವರಿಂದ ವರ ಪಡೆದುಕೊಂಡಿದ್ದನು. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಭಾರೀ ಕಷ್ಟಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿದ ಆ ಪಾಪಿ ರಾವಣಪುತ್ರನು ಕ್ರೋಧದಿಂದ ನಿಶ್ಚೇಷ್ಟಿತನಂತಾಗಿದ್ದನು; ಅದರಿಂದ ಅಂತರ್ಧಾನ ವಿದ್ಯೆಯನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ, ಅದೃಶ್ಯ ನಾಗಿಯೇ ವಜ್ರದಂತಹ ತೇಜಸ್ವಿ, ಹರಿತಬಾಣಗಳ ಮಳೆಗರೆಯಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದನು. ॥34॥ ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ಕುಪಿತನಾದ ಇಂದ್ರಜಿತು ಘೋರವಾದ ಸರ್ಪಬಾಣಗಳಿಂದ ಶ್ರೀರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರನ್ನು ಗಾಯಗೊಳಿಸಿದನು. ರಘುವಂಶೀ ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಸರ್ವಾಂಗದಲ್ಲಿ ಗಾಯಗೊಂಡು ಕ್ಷತ-ವಿಕ್ಷಿತರಾಗುತ್ತಿದ್ದರು. ॥35॥ ಮಾಯೆಯಿಂದ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೆ ಅದೃಶ್ಯನಾಗಿದ್ದು ಕೂಟಯುದ್ಧ ಮಾಡುವ ಆ ನಿಶಾಚರನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ರಘುವಂಶೀ ಶ್ರೀರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರನ್ನು ಮೋಹದಲ್ಲಿ ಕೆಡಹುತ್ತಾ ಸರ್ಪಾಕಾರ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಬಂಧಿಸಿಬಿಟ್ಟನು. ॥36-37॥ ಹೀಗೆ ಕ್ರೋಧಗೊಂಡ ಇಂದ್ರಜಿತು ಆ ಇಬ್ಬರು ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠ ವೀರರನ್ನು ಸರ್ಪಬಾಣಗದಿಂದ ಬಂಧಿಸಿದನು. ಆಗ ವಾನರರು ನಾಗಪಾಶದಲ್ಲಿ ಬಂಧಿತರಾದ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರನ್ನು ನೋಡಿದರು. ॥38॥ ಪ್ರಕಟವಾಗಿ ಯುದ್ಧ ಮಾಡಿದಾಗ ಇಂದ್ರಜಿತು ಅವರಿಬ್ಬರನ್ನು ಬಾಧಿಸಲು ಅಸಮರ್ಥನಾದಾಗ, ಅವರ ಮೇಲೆ ಮಾಯೆಯನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿ ಯಶಸ್ವೀಯಾದನು. ಹಾಗೆ ಅವರಿಬ್ಬರನ್ನು ಆ ದುರಾತ್ಮನು ಬಂಧಿಸಿಬಿಟ್ಟನು. ॥ 39 ॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ನಲವತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥44॥

ನಲವತ್ತೈದನೆಯ ಸರ್ಗ

ಇಂದ್ರಜಿತುವಿನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಮೂರ್ಛೆ, ವಾನರರ ಶೋಕ

ಮಹಾಬಲಶಾಲೀ, ಪ್ರತಾಪಿಯಾದ ಶ್ರೀರಾಮನು ಇಂದ್ರಜಿತು ಎಲ್ಲಿರುವನೆಂದು ತಿಳಿಯಲು ವಾನರ ಸೇನಾನಾಯಕರಿಗೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದನು. ॥1॥ ಅವರಲ್ಲಿ ಇಬ್ಬರು ಸುಷೇಣನ ಪುತ್ರರಾಗಿದ್ದರು, ಉಳಿದ ಎಂಟು ಮಂದಿ ನೀಲ, ವಾಲಿಪುತ್ರ ಅಂಗದ, ವೇಗಶಾಲೀ ಶರಭ, ದ್ವಿವಿದ, ಹನುಮಂತ, ಮಹಾಬಲಿ ಸಾನುಪ್ರಸ್ಥ, ಋಷಭ ಹಾಗೂ ಋಷಭಸ್ಕಂದರಾಗಿದ್ದರು. ಪರಂತಪರಾದ ಈ ಹತ್ತು ವಾನರರಿಗೆ ಅವನನ್ನು ಹುಡುಕಲು ತಿಳಿಸಿದನು. ॥ 2-3 ॥ ಆಗ ಆ ಎಲ್ಲ ವಾನರರು ಭಯಂಕರ ವೃಕ್ಷಗಳನ್ನೆತ್ತಿಕೊಂಡು ಹತ್ತು ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಹುಡುಕುತ್ತಾ ಭಾರೀ ಹರ್ಷದಿಂದ ಆಕಾಶಮಾರ್ಗದಿಂದ ಹೊರಟರು. ॥4॥ ಆದರೆ ಅಸ್ತ್ರವೇತ್ತನಾದ ಇಂದ್ರಜಿತು ಅತ್ಯಂತ ವೇಗಶಾಲಿ ಬಾಣಗಳ ಮಳೆಗರೆದು, ಉತ್ತಮ ಅಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ಆ ವಾನರರ ವೇಗವನ್ನು ತಡೆದುಬಿಟ್ಟನು. ॥ 5 ॥ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಕ್ಷತವಿಕ್ಷಿತರಾದರೂ ಆ ಭಯಾನಕ ವೇಗಶಾಲೀ ವಾನರರು ಅಂಧಕಾರಮಯ ಮೋಡಗಳಲ್ಲಿ ಮರೆಯಾದ ಸೂರ್ಯನನ್ನು ನೋಡಲಾಗದಂತೆ ಇಂದ್ರಜಿತುವನ್ನು ಕಾಣದಾದರು. ॥6॥ ಬಳಿಕ ಯುದ್ಧವಿಜಯೀ ಇಂದ್ರಜಿತು ಪುನಃ ಶ್ರೀರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಮೇಲೆ ಬಾಣಗಳ ಮಳೆಗರೆದು, ಅವರ ಅಂಗಗಳನ್ನು ಗಾಯಗೊಳಿಸಿದನು. ॥ 7 ॥

ಕುಪಿತನಾದ ಇಂದ್ರಜಿತು ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಎಳ್ಳು ಹಾಕಲು ಜಾಗ ಇಲ್ಲದ ಸರ್ಪರೂಪೀ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದನು. ॥ 8 ॥ ಅವರಿಬ್ಬರ ಶರೀರಕ್ಕೆ ಬಾಣ ತಗುಲಿ ರಕ್ತಹರಿಯತೊಡಗಿತು. ಆಗ ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಅರಳಿದ ಹೂವುಗಳುಳ್ಳ ಮುತ್ತುಗದ ಮರಗಳಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ॥ 9 ॥ ಕೆಂಪಾದ ಕಡೆಗಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ ಇದ್ದಲು ರಾಶಿಯಂತೆ ಕಪ್ಪಾದ ಇಂದ್ರಜಿತು ಅಂತರ್ಧಾನನಾಗಿಯೇ ರಾಮ -ಲಕ್ಷ್ಮಣರಲ್ಲಿ ನುಡಿದನು. ॥10॥ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅದೃಶ್ಯನಾದಾಗ ನನ್ನನ್ನು ದೇವೇಂದ್ರನೂ ನೋಡಲಾರನು; ಹಾಗಿರುವಾಗ ನಿಮ್ಮಿಬ್ಬರ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಹೇಳುವುದೇನಿದೆ? ॥11॥ ರಘುವಂಶೀಯರಾದ ನಿಮ್ಮಿಬ್ಬರನ್ನು ನಾನು ಕಾಗೆಯ ರೆಕ್ಕೆಗಳಿರುವ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಿಬಿಟ್ಟಿರುವೆನು. ರೋಷ ಗೊಂಡಿರುವ ನಾನು ನಿಮ್ಮನ್ನು ಈಗಲೇ ಯಮಲೋಕಕ್ಕೆ ಅಟ್ಟಿಬಿಡುವೆನು. ॥ 12 ॥ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಅವನು ಧರ್ಮಜ್ಞರಾದ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರನ್ನು ಹರಿತವಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಪ್ರಹರಿಸಿ, ಗಹಗಹಿಸಿ ನಗುತ್ತಾ ಗರ್ಜಿಸಿದನು. ॥ 13 ॥ ಕಾಡಿಗೆಯ ರಾಶಿಯಂತಿದ್ದ ಶ್ಯಾಮಲವರ್ಣದ ಇಂದ್ರಜಿತು ಪುನಃ ತನ್ನ ವಿಶಾಲವಾದ ಧನುಸ್ಸನ್ನೆತ್ತಿ ಬಾಣಗಳ ಘೋರ ಮಳೆಯನ್ನೇ ಸುರಿಸಿದನು. ॥ 14 ॥ ಮರ್ಮ ಸ್ಥಾನಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲ ಆ ವೀರನು ಶ್ರೀರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಮರ್ಮಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ಬಾಣಿ ನೆಟ್ಟು ಪದೇ ಪದೇ ಗರ್ಜಿಸತೊಡಗಿದನು. ॥ 15 ॥ ರಣಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಜಿತುವಿನ ಬಾಣಗಳ ಕಟ್ಟಿಗೆ ಸಿಕ್ಕಿಬಿದ್ದಿದ್ದ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ನಿಮಿಷ ಮಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಕಣ್ಗಳಿಂದ ನೋಡಲೂ ಅಸಮರ್ಥರಾದರು. (ನಿಜವಾಗಿ ಇದು ನರಲೀಲಾ ಮಾತ್ರವಾಗಿತ್ತು. ಅವರಾದರೋ ಕಾಲಕ್ಕೂ ಕಾಲರಾಗಿರುವರು, ಅವರನ್ನು ಯಾರು ತಾನೇ ಬಂಧಿಸಬಲ್ಲರು?) ॥ 16 ॥ ಹೀಗೆ ಅವರ ಶರೀರಗಳೆಲ್ಲ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಛಿನ್ನವಾದುವು, ಬಾಣಗಳಿಂದ ವ್ಯಾಪ್ತರಾಗಿದ್ದರು. ಹಗ್ಗಹರಿದ ಎರಡು ಇಂದ್ರಧ್ವಜಗಳಂತೆ ಆ ರಾಜಕುಮಾರರು ಓಲಾಡತೊಡಗಿದರು. ॥ 17 ॥ ಆ ಮಹಾ ಧನುರ್ಧರ ವೀರಭೂಪಾಲರು ಮರ್ಮಸ್ಥಳ ಭೇದನದಿಂದಾಗಿ ವಿಚಲಿತರಾಗಿ ಬಳಲಿ ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದರು. ॥18॥ ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ವೀರಶಯ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಮಲಗಿದ ಆ ವೀರರೀರ್ವರು ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದುಹೋಗಿದ್ದರು. ಅವರ ಸರ್ವಾಂಗಗಳಲ್ಲಿ ಬಾಣರೂಪೀ ನಾಗಗಳು ಸುತ್ತಿಕೊಂಡಿದ್ದು ಅವರು ಅತ್ಯಂತ ಪೀಡಿತರಾಗಿದ್ದರು. ॥ 19 ॥ ಬಾಣಗಳು ನಾಟದೇ ಇರುವ ಒಂದಂಗುಲ ಸ್ಥಳವೂ ಅವರ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಬೆರಳು ತುದಿಗಳವರೆಗೂ ಪೀಡಿಸಲ್ಪಡದ ಸ್ಥಳವಾಗಲೀ, ನೋಯದೆ ಇರುವ ಜಾಗವಾಗಲೀ ಕೊಂಚವೂ ಇರಲಿಲ್ಲ. ॥ 20 ॥ ಚಿಲುಮೆಯಿಂದ ನೀರು ಚಿಮ್ಮುವಂತೆ ಅವರಿಬ್ಬರ ಶರೀರ ಗಳಿಂದ ರಕ್ತ ಹರಿಯುತ್ತಿತ್ತು. ಕಾಮರೂಪಿಯಾದ ಆ ಕ್ರೂರ ರಾಕ್ಷಸನು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಬಹಳವಾಗಿ ಗಾಯಗೊಳಿಸಿದ್ದನು. ॥21॥ ಹಿಂದೆ ಇಂದ್ರನನ್ನೇ ಗೆದ್ದ ಆ ಇಂದ್ರಜಿತು ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದ ಬಾಣಗಳ ಮರ್ಮಾಘಾತದಿಂದ ಮೊದಲಿಗೆ ಶ್ರೀರಾಮನು ಧರೆಗುರುಳಿದನು. ॥ 22 ॥ ಇಂದ್ರಜಿತುವು ಸ್ವರ್ಣ ಪಂಖಗಳುಳ್ಳ ಸ್ವಚ್ಛವಾದ ಅಗ್ರಭಾಗ ಮತ್ತು ಧೂಳಿಗೆ ಸಮಾನವಾದ ಶೀಘ್ರಗಾಮಿ ನಾರಾಚ, ಅರ್ಧನಾರಾಚ, ಭಲ್ಲ, ಅಂಜಲಿಕ, ವತ್ಸದಂತ, ಸಿಂಹದಂಷ್ಟ್ರ, ಕ್ಷುರ ಮುಂತಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಗಾಯಗೊಳಿಸಿದ್ದನು. ॥ 23 ॥ ಶಿಥಿಲವಾದ ಮುಷ್ಟಿಯುಳ್ಳ ಎರಡೂ ತುದಿಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿಯೂ ಬಾಗಿಕೊಂಡಿದ್ದ ಸ್ವರ್ಣಭೂಷಿತವಾದ, ಹೆದೆ ಏರಿಸಿದ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ವೀರಶಯ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಮಲಗಿದ್ದನು.
॥24॥ ಎಸೆದ ಬಾಣವು ಎಷ್ಟು ದೂರ ಬೀಳುವುದೋ ಅಷ್ಟು ದೂರದಲ್ಲಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದಿದ್ದ ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ನೋಡಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ತನ್ನ ಜೀವಿತದಲ್ಲೇ ನಿರಾಶನಾದನು. ॥25॥ ಸರ್ವರಿಗೂ ಶರಣ್ಯನಾದ, ಯುದ್ಧದಿಂದ ಸಂತುಷ್ಟನಾಗುವ ಕಮಲನಯನ, ತನ್ನಣ್ಣ ಶ್ರೀರಾಮನು ನೆಲದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಬಹಳ ಶೋಕವುಂಟಾಯಿತು. ॥26॥ ಆ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ರಾಮನನ್ನು ನೋಡಿದ ವಾನರರಿಗೂ ತುಂಬಾ ದುಃಖವಾಯಿತು. ಅವರು ಶೋಕಾತುರರಾಗಿ ಕಣ್ಣೀರು ಸುರಿಸುತ್ತಾ ಆರ್ತನಾದ ಮಾಡತೊಡಗಿದರು. ॥27॥ ನಾಗಪಾಶದಲ್ಲಿ ಬಂಧಿತರಾಗಿ ವೀರಶಯ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಮಲಗಿರುವ ಆ ಸಹೋದರರಿಬ್ಬರ ಸುತ್ತಲೂ ಎಲ್ಲ ವಾನರರು ನಿಂತುಕೊಂಡರು. ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿರುವ ಹನುಮಂತನೇ ಮುಖ್ಯ ಮುಖ್ಯ ವಾನರರು ವ್ಯಥೆಗೊಂಡು ಬಹಳವಾಗಿ ವಿಷಾದಿಸಿದರು. ॥ 28 ॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ನಲವತ್ತೈದನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥45॥

ನಲವತ್ತಾರನೆಯ ಸರ್ಗ

ಶ್ರೀರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಮೂರ್ಛಿರಾದುದನ್ನು ನೋಡಿ ವಾನರರ ಶೋಕ, ಇಂದ್ರಜಿತುವಿನ ಹರ್ಷೋದ್ಗಾರ, ವಿಭೀಷಣನಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನ ಸಾಂತ್ವನ, ಇಂದ್ರಜಿತುವಿನ ಶತ್ರುವಧೆಯ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ತಿಳಿದ ರಾವಣನಿಂದ ಪುತ್ರನಿಗೆ ಅಭಿನಂದನೆ

ಶ್ರೀರಾಮನ ಅಪ್ಪಣೆಯಂತೆ ವಾನರವೀರರು ಪೃಥ್ವಿ, ಆಕಾಶವನ್ನು ಜಾಲಾಡಿಸಿ ಮರಳಿದಾಗ ಅವರು ಶ್ರೀರಾಮ- ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಚುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟವರಾಗಿ ಕಂಡರು. ॥1॥ ಮಳೆಗರೆದು ದೇವೇಂದ್ರನು ಶಾಂತನಾಗುವಂತೆ ಆ ರಾಕ್ಷಸ ಇಂದ್ರಜಿತು ತನ್ನ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಿ ಪೂರೈಸಿದಾಗ ಸುಗ್ರೀವಸಹಿತ ವಿಭೀಷಣನೂ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದನು. ॥2॥ ಹನುಮಂತ ನೀಲ, ದ್ವಿವಿದ, ಮೈಂದ, ಸುಷೇಣ, ಕುಮುದ, ಅಂಗದ ಮೊದಲಾದವರೂ ಶ್ರೀರಘುನಾಥನಿಗಾಗಿ ಶೋಕಿಸತೊಡಗಿದರು. ॥3॥ ಆಗ ಅವರಿಬ್ಬರು ಸಹೋದರರು ಹಸಿವಿನಿಂದ ವ್ಯಾಕುಲರಾಗಿ ಶರಶಯ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿದ್ದರು. ಬಾಣಗಳಿಂದ ಅವರ ಇಡೀ ಶರೀರ ನೋಯುತ್ತಿತ್ತು. ಅವರು ನಿಶ್ಚಲರಾಗಿ ನಿಧಾನವಾಗಿ ಉಸಿರಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಅವರ ಚೇಷ್ಟೆಗಳೆಲ್ಲ ನಿಂತು ಹೋಗಿದ್ದವು. ॥4॥ ಸರ್ಪಗಳಂತೆ ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಡುತ್ತಾ ನಿಶ್ಚೇಷ್ಟಿತರಾಗಿ ಬಿದ್ದಿರುವ ಅವರ ಪರಾಕ್ರಮ ಮಂಕಾಗಿತ್ತು. ಅವರ ಇಡೀ ದೇಹಗಳು ರಕ್ತದಿಂದ ತೋಯ್ದು ಹೋಗಿದ್ದವು. ಮುರಿದುಬಿದ್ದ ಎರಡು ಸುವರ್ಣಧ್ವಜಗಳಂತೆ ಅವರು ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದರು. ॥5॥ ವೀರ ಶಯ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಮಲಗಿದ್ದ, ಚೇಷ್ಟಾಹೀನರಾದ ಆ ವೀರರು, ಕಣ್ಣೀರು ತುಂಬಿದ ವಾನರ ಸೇನಾನಾಯಕರಿಂದ ಸುತ್ತುವರೆ ದಿದ್ದರು. ॥ 6 ॥ ಬಾಣ ಸಮೂಹದಿಂದ ಆವೃತರಾಗಿ ನೆಲದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿರುವ ಇಬ್ಬರು ರಘುವಂಶಿಯರನ್ನು ನೋಡಿ ವಿಭೀಷಣಸಹಿತ ಎಲ್ಲ ವಾನರರು ದುಃಖಿತರಾದರು. ॥7॥ ಸಮಸ್ತ ವಾನರರು ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಆಕಾಶವನ್ನು ಪದೇ ಪದೇ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ಮಾಯೆಯಿಂದ ಅದೃಶ್ಯನಾದ ಇಂದ್ರಜತುವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಎಲ್ಲಿಯೂ ನೋಡಲಿಲ್ಲ. ॥ 8 ॥ ಆಗ ವಿಭೀಷಣನು ಮಾಯೆಯಿಂದಲೇ ನೋಡಿದಾಗ, ಮಾಯೆಯಿಂದ ಅಡಗಿದ್ದ, ಅನುಪಮ ಕರ್ಮಿ, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಯಾರಿಂದಲೂ ಗೆಲ್ಲಲಾರದೆ ತನ್ನಣ್ಣನ ಮಗನನ್ನು ಎದುರಿಗೆ ನೋಡಿದನು. ॥9॥ ತೇಜಸ್ಸು, ಯಶಸ್ಸು, ಪರಾಕ್ರಮಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ವಿಭೀಷಣನು ಮಾಯೆಯಿಂದ ವರ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಅಡಗಿದ್ದ ವೀರ ಇಂದ್ರಜಿತುವನ್ನು ನೋಡಿದನು. ॥10॥ ಶ್ರೀರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಯುದ್ಧಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಮಲಗಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಇಂದ್ರಜಿತುವಿಗೆ ಭಾರೀ ಸಂತೋಷವಾಯಿತು. ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರ ಹರ್ಷವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಾ ಅವನು ತನ್ನ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ವರ್ಣಿಸತೊಡಗಿದನು. ॥11॥ ಖರ-ದೂಷಕರನ್ನು ವಧಿಸಿರುವ ಅವನನ್ನು ನೋಡಿರಿ. ಆ ಮಹಾಬಲಿ ಶ್ರೀರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ನನ್ನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುಹೋದರು. ॥12॥ ಸಮಸ್ತ ಮುನಿಗಳು ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಬಂದರೂ ಜೊತೆಗೆ ಅಸುರರು ಬಂದರೂ ಈ ಬಾಣ ಬಂಧನದಿಂದ ಇವರಿಬ್ಬರನ್ನು ಬಿಡಿಸಲಾರರು. ॥13॥ ಯಾವುದರ ಕುರಿತಾದ ಚಿಂತೆ-ಶೋಕದಿಂದ ಪೀಡಿತರಾದ ನನ್ನ ತಂದೆಯವರು ಇಡೀ ರಾತ್ರೆ ಮಲಗದೇ ಇರುತ್ತಿದ್ದರೋ, ಯಾವುದರ ಕಾರಣದಿಂದ ಈ ಲಂಕೆಯು ಮಳೆಗಾಲದ ನದಿಯಂತೆ ದುಃಖಿತವಾಗಿತ್ತೋ, ನಮ್ಮೆಲ್ಲರ ಬೇರನ್ನೇ ಕತ್ತರಿಸಲು ಮುಂದಾದ ಆ ಅನರ್ಥವನ್ನು ಇಂದು ನಾನು ಶಾಂತಗೊಳಿಸಿದೆ. ॥14-15॥ ಶರದ್ಋತುವಿನ ಮೋಡಗಳು ನೀರನ್ನು ಸುರಿಸದೆ ವ್ಯರ್ಥವಾಗುವಂತೆ, ಶ್ರೀರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಹಾಗೂ ಸಮಸ್ತ ವಾನರರ ಎಲ್ಲ ಬಲ-ಪರಾಕ್ರಮಗಳು ನಿಷ್ಪಲವಾಗಿ ಹೋಯಿತು. ॥ 16 ॥ ತನ್ನ ಸುತ್ತಲೂ ಇದ್ದ ರಾಕ್ಷಸರಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಇಂದ್ರಜಿತು ವಾನರರ ಸುಪ್ರಸಿದ್ಧ ಆ ಸೇನಾಪತಿಗಳನ್ನು ಪ್ರಹರಿಸಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದನು. ॥17॥ ಆ ಶತ್ರುಸೂದನ ನಿಶಾಚರ ವೀರನು ಒಂಭತ್ತು ಬಾಣಗಳಿಂದ ನೀಲನನ್ನು, ಮೂರು ಮೂರು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಮೈಂದ, ದ್ವಿವಿದರನ್ನು ಪರಿತಾಪಗೊಳಿಸಿದನು. ॥18॥ ಮಹಾಧನುರ್ಧರ ಇಂದ್ರಜಿತು ಜಾಂಬವಂತರ ಎದೆಗೆ ಒಂದು ಬಾಣವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿ, ಹನುಮಂತನಿಗೂ ಹತ್ತು ಬಾಣಗಳನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದನು. ॥19॥ ಆಗ ರಾವಣಕುಮಾರನ ವೇಗ ಬಹಳ ಹೆಚ್ಚಿತ್ತು. ಅವನು ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ಅಮಿತ ಪರಾಕ್ರಮಿ ಗವಾಕ್ಷ ಮತ್ತು ಶರಭರನ್ನು ಎರಡೆರಡು ಬಾಣಗಳನ್ನೂ ಹೂಡಿ ಗಾಯಗೊಳಿಸಿದನು. ॥20॥ ಮತ್ತೆ ಇಂದ್ರಜಿತು ಅತ್ಯಂತ ತ್ವರೆಯಿಂದ ಗೋಲಾಂಗೂಲಗಳ ರಾಜನಾದ ಗವಾಕ್ಷನನ್ನೂ, ವಾಲಿಪುತ್ರ ಅಂಗದನನ್ನು, ಅನೇಕ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಪ್ರಹರಿಸಿ ಗಾಯಗೊಳಿಸಿದನು. ॥21॥ ಹೀಗೆ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ತೇಜಸ್ವೀ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಆ ಮುಖ್ಯ ಮುಖ್ಯ ವಾನರರನ್ನು ಗಾಯಗೊಳಿಸಿ, ಮಹಾ ಧೈರ್ಯಶಾಲಿ, ಬಲವಂತ ರಾವಣಕುಮಾರನು ಇಲ್ಲಿ ಜೋರಾಗಿ ಗರ್ಜಿಸತೊಡಗಿದನು. ॥22॥ ತನ್ನ ಬಾಣಸಮೂಹದಿಂದ ವಾನರರನ್ನು ಪೀಡಿಸಿ, ಭಯಗೊಳಿಸಿ ಮಹಾಬಾಹು ಇಂದ್ರಜಿತು ಅಟ್ಟಹಾಸ ಮಾಡುತ್ತಾ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು - ॥23॥ ರಾಕ್ಷಸರೇ! ನೋಡಿದಲ್ಲ! ನಾನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಭಯಂಕರ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಈ ಶ್ರೀರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಇಬ್ಬರನ್ನೂ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಕಟ್ಟಿಬಿಟ್ಟಿರುವೆನು. ॥24॥ ಇಂದ್ರಜಿತು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಕಪಟಯುದ್ಧ ಮಾಡುವ ಆ ರಾಕ್ಷಸರೆಲ್ಲರೂ ಚಿಕಿತರಾದರು ಹಾಗೂ ಅವನ ಕರ್ಮದಿಂದಾಗಿ ಬಹಳ ಹರ್ಷಗೊಂಡರು. ॥25॥ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಮೇಘದಂತೆ ಗಂಭೀರ ಸ್ವರದಿಂದ ಮಹಾ ಸಿಂಹನಾದ ಮಾಡಿದರು ಹಾಗೂ ಶ್ರೀರಾಮನು ಸತ್ತು ಹೋದನು ಎಂದು ತಿಳಿದು ಇಂದ್ರಜಿತುವನ್ನು ಬಹಳವಾಗಿ ಅಭಿನಂದಿಸಿದರು. ॥ 26 ॥

ಶ್ರೀರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ನಿಶ್ಪೇಷ್ಟಿತರಾಗಿ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದು ಉಸಿರಾಟವೂ ನಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ನೋಡಿದ ಇಂದ್ರಜಿತುವು ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಸತ್ತು ಹೋದರೆಂದೇ ತಿಳಿದನು. ॥27॥ ಇದರಿಂದ ಯುದ್ಧವಿಜಯೀ ಇಂದ್ರಜಿತು ಬಹಳ ಹರ್ಷಗೊಂಡು, ಸಮಸ್ತ ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ಹರ್ಷವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಾ ಲಂಕಾಪುರಿಗೆ ನಡೆದನು. ॥ 28 ॥

ಶ್ರೀರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಶರೀರದ ಎಲ್ಲ ಅಂಗ-ಉಪಾಂಗಗಳು ಬಾಣಗಳಿಂದ ವ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಭಯ ತುಂಬಿಕೊಂಡಿತು. ॥ 29 ॥ ಅವನ ಮುಖಬಾಡಿತು, ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ನೀರು ಹರಿದು ಶೋಕದಿಂದ ವ್ಯಾಕುಲನಾದನು. ಆಗ ಅತ್ಯಂತ ಭಯಭೀತನಾದ ವಾನರರಾಜನಿಗೆ ವಿಭೀಷಣನು ಹೇಳಿದನು-‘ಸುಗ್ರೀವ! ಹೆದರಬೇಡ. ಭಯಪಡುವುದರಿಂದ ಯಾವ ಲಾಭವೂ ಇಲ್ಲ. ಕಣ್ಣೀರಿಡಬೇಡ. ॥30॥ ವೀರನೇ! ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಎಲ್ಲ ಯುದ್ಧಗಳ ಸ್ಥಿತಿ ಹೀಗೆ ಆಗುತ್ತದೆ, ಅವರಲ್ಲಿ ವಿಜಯ ಅನಿಶ್ಚಿತವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ನಮ್ಮ ಭಾಗ್ಯಶೇಷವಿದ್ದರೆ, ಇವರಿಬ್ಬರೂ ಮಹಾತ್ಮರು ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಮೂರ್ಛೆಯಿಂದ ಎಚ್ಚರಗೊಳ್ಳುವರು. ವಾನರರಾಜನೇ! ನೀನು ತನ್ನನ್ನು ಮತ್ತು ಅನಾಥನಾದ ನನ್ನನ್ನು ಸಮಾಧಾನಗೊಳಿಸು. ಸತ್ಯ, ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಅನುರಾಗವುಳ್ಳವರಿಗೆ ಮೃತ್ಯುಭಯ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ॥ 31-33 ॥

ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ವಿಭೀಷಣನು ಒದ್ದೆ ಕೈಗಳಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನ ಕಣ್ಣೀರನ್ನು ಒರೆಸಿದನು. ॥34॥ ಬಳಿಕ ಕೈಯಲ್ಲಿ ನೀರು ಹಿಡಿದು ಅದನ್ನು ಅಭಿಮಂತ್ರಿಸಿ ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ವಿಭೀಷಣನು ಸುಗ್ರೀವನ ಕಣ್ಣುಗಳಿಗೆ ಹಚ್ಚಿದನು. ॥35॥ ಮತ್ತೆ ಬುದ್ಧಿವಂತ ವಾನರರಾಜನ ಒದ್ದೆಯಾದ ಮುಖವನ್ನು ಒರೆಸಿ, ಯಾವುದೇ ಗಾಬರಿಯಿಲ್ಲದೆ ಸಮಯೋಚಿತವಾಗಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು - ॥36॥ ಕಪಿರಾಜೇಂದ್ರ! ಈಗ ಗಾಬರಿ ಪಡುವ ಸಮಯವಲ್ಲ. ಇಂತಹ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಸ್ನೇಹವನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸುವುದ ರಿಂದಲೂ ಮೃತ್ಯು ಭಯ ತಂದೊಡ್ಡುತ್ತದೆ. ॥ 37 ॥ ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಎಲ್ಲ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಕೆಡಿಸುವ ಈ ಗಾಬರಿಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಈ ಸೈನ್ಯದ ಮುಂದಾಳಾದ, ಸ್ವಾಮಿಯಾದ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ಹಿತದ ಕುರಿತು ವಿಚಾರಮಾಡು. ॥38॥ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಎಚ್ಚರಗೊಳ್ಳುವ ತನಕ ಇವರನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಬೇಕು. ಇವರಿಬ್ಬರೂ ರಘುವಂಶೀ ವೀರರು ಎಚ್ಚರಗೊಂಡಾಗ ನಮ್ಮ ಎಲ್ಲ ಭಯ ದೂರಮಾಡುವರು. ॥ 39 ॥ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಈ ಸಂಕಟ ಏನೂ ಆಲ್ಲ. ಇವನು ಸಾಯಲಾರನು; ಏಕೆಂದರೆ ಆಯುಷ್ಯವು ಮುಗಿದು ಹೋದವರಿಗೆ ಇರಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲದ ಕಾಂತಿಯು ಇವನನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಹೋಗಿಲ್ಲ. ॥40॥ ಆದುದರಿಂದ ಸುಗ್ರೀವ! ನೀನು ಮೊದಲು ಸುಧಾರಿಸಿಕೋ, ಅನಂತರ ನಿನ್ನ ಸೈನಿಕರಿಗೂ ಸಮಾಧಾನ ಹೇಳು. ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ನಾನು ಗಾಬರಿಗೊಂಡಿರುವ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಹುರಿದುಂಬಿಸಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ. ॥41॥ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ನೋಡು, ಈ ವಾನರರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಭಯ ತುಂಬಿಹೋಗಿದೆ. ಅದರಿಂದ ಕಣ್ಣುಬಿಟ್ಟು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ ಹಾಗೂ ಪರಸ್ಪರ ಪಿಸುಮಾತುಗಳನ್ನಾಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ॥42॥ ಆದುದರಿಂದ ನಾನು ಈಗಲೇ ಹೋಗಿ ಅವರನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸುತ್ತೇನೆ. ಹರ್ಷದಿಂದ ನಾನು ಓಡಾಡುವುದನ್ನು ಕಂಡು ವಾನರರು ಉಪಭೋಗಿಸಿದ ಪುಷ್ಪಹಾರವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುವಂತೆ ನಮ್ಮ ಭಯವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುವರು. ॥43॥ ಹೀಗೆ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಆಶ್ವಾಸನೆಯನ್ನಿತ್ತು ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರ ವಿಭೀಷಣನು ಓಡಲು ತೊಡಗಿದ ವಾನರ ಸೈನ್ಯಕ್ಕೆ ಪುನಃ ಸಾಂತ್ವನವನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ॥ 44 ॥

ಇತ್ತ ಮಹಾ ಮಾಯಾವಿ ಇಂದ್ರಜಿತು ಸಮಸ್ತ ಸೈನ್ಯದೊಂದಿಗೆ ಲಂಕೆಗೆ ಬಂದು ತನ್ನ ತಂದೆಯನ್ನು ನೋಡಿದನು. ॥45॥ ರಾವಣನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಕೈಮುಗಿದು ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಸತ್ತುಹೋದ ವಾರ್ತೆಯನ್ನು ತಿಳಿಸಿದನು. ॥46॥ ರಾಕ್ಷಸ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಇಬ್ಬರೂ ಶತ್ರುಗಳು ಸತ್ತುಹೋದ ಸಮಾಚಾರ ಕೇಳಿ ರಾವಣನು ಹರ್ಷದಿಂದ ಕುಣಿಯುತ್ತಾ ತನ್ನ ಪುತ್ರನನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡನು. ॥47॥ ಅವನ ಶಿರವನ್ನು ಆಘ್ರಾಣಿಸಿ ಸಂತೋಷಗೊಂಡು ಆ ಘಟನೆಯ ಪೂರ್ಣವಿವರ ಕೇಳಿದನು. ಇಂದ್ರಜಿತುವು ನಡೆದ ಎಲ್ಲ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ವಿವರಿಸಿ, ಹೇಗೆ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಬಂಧಿಸಿ ಶ್ರೀರಾಮ- ಲಕ್ಷ್ಮಣರನ್ನು ನಿಸ್ತೇಜಗೊಳಿಸಿದೆನೆಂಬುದನ್ನು ತಿಳಿಸಿದನು. ॥48-49॥

ಮಹಾರಥಿ ಇಂದ್ರಜಿತುವಿನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾವಣನ ಅಂತರಾತ್ಮವು ಅರಳಿ ಹರ್ಷಗೊಂಡನು. ಶ್ರೀರಾಮನ ಕಡೆಯಿಂದ ಉಂಟಾಗಿದ್ದ ಭಯ-ಚಿಂತೆ ದೂರವಾಗಿ ಸಂತೋಷದಿಂದ ಉತ್ತಮ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಇಂದ್ರಜಿತುವನ್ನು ಅಭಿನಂದಿಸಿದನು.॥50॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ನಲವತ್ತಾರನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥46॥

ನಲವತ್ತೇಳನೆಯ ಸರ್ಗ

ವಾನರರಿಂದ ಶ್ರೀರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರ ರಕ್ಷಣೆ, ರಾವಣನ ಅಪ್ಪಣೆಯಂತೆ ರಾಕ್ಷಸಿಯರು ರಣಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಮೂರ್ಛಿತರಾಗಿದ್ದ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರನ್ನು ಸೀತೆಗೆ ತೋರಿಸಿದುದು, ಸೀತೆಯ ವಿಲಾಪ

ಕೃತಾರ್ಥನಾದ ಇಂದ್ರಜಿತು ಲಂಕೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದಾಗ ಇತ್ತ ಎಲ್ಲ ಶ್ರೇಷ್ಠ ವಾನರರು ಶ್ರೀರಘುನಾಥನನ್ನು ಸುತ್ತು ವರೆದು ಅವನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ॥ 1 ॥ ಹನುಮಂತ, ಅಂಗದ, ನೀಲ, ಸುಷೇಣ, ಕುಮುದ, ನಳ, ಗಜ, ಗವಾಕ್ಷ, ಗವಯ, ಶರಭ, ಗಂಧಮಾದನ, ಜಾಂಬವಂತ, ಋಷಭ, ಸ್ಕಂದ, ರಂಭ, ಶತಬಲಿ ಮತ್ತು ಪೃಥು ಇವರೆಲ್ಲರೂ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ತಮ್ಮ ಸೈನ್ಯದ ವ್ಯೆಹ ರಚಿಸಿಕೊಂಡು, ಕೈಗಳಲ್ಲಿ ವೃಕ್ಷಗಳನ್ನೆತ್ತಿಕೊಂಡು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಕಾವಲು ಕಾಯತೊಡಗಿದರು. ॥ 2-3 ॥ ಆ ವಾನರರೆಲ್ಲರೂ ಸುತ್ತ- ಮುತ್ತ, ಮೇಲೆ-ಕೆಳಗೆ ಎಲ್ಲೆಡೆ ನೋಡುತ್ತಾ, ಹುಲ್ಲುಕಡ್ಡಿ ಅಲುಗಾಡಿದರೂ ರಾಕ್ಷಸರು ಬಂದುಬಿಟ್ಟರೆಂದು ತಿಳಿಯು ತ್ತಿದ್ದರು. ॥ 4 ॥ ಅತ್ತ ಹರ್ಷಗೊಂಡ ರಾವಣನೂ ಇಂದ್ರಜಿತುವನ್ನು ಬೀಳ್ಕೊಟ್ಟು, ಸೀತೆಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸ ರಿಯರನ್ನು ಕರೆಸಿದನು. ॥ 5 ॥ ಸುದ್ದಿ ತಿಳಿದ ತ್ರಿಜಟೆ ಹಾಗೂ ಇತರ ರಾಕ್ಷಸಿಯರು ರಾವಣನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದರು. ಹರ್ಷಗೊಂಡ ಅವನು ರಾಕ್ಷಸಿಯರಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು- ॥6॥ ನೀವು ಸೀತೆಯ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ, ಇಂದ್ರಜಿತು ರಾಮ- ಲಕ್ಷ್ಮಣರನ್ನು ಕೊಂದು ಹಾಕಿದನು ಎಂದು ತಿಳಿಸಿರಿ. ಮತ್ತೆ ಪುಷ್ಪಕವಿಮಾನದಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಕರೆದುಕೊಂಡುಹೋಗಿ ಸತ್ತುಹೋದ ಸಹೋದರರನ್ನು ತೋರಿಸಿರಿ. ॥ 7 ॥ ಯಾರ ಆಶ್ರಯದಿಂದ ಗರ್ವಗೊಂಡು ತನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಬರುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲವೋ ಆ ಸೀತೆಯ ಪತಿ ತನ್ನ ಸಹೋದರನೊಂದಿಗೆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಮಡಿದುಹೋದನು. ॥ 8 ॥ ಇನ್ನು ಮೈಥಿಲೀ ಸೀತೆಗೆ ಅವನ ಆಸೆ ಇರಬಾರದು. ಅವಳು ಸಮಸ್ತ ಒಡವೆಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತಳಾಗಿ ಭಯ, ಸಂಶಯ ಕಳೆದು ನನ್ನ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ಉಪಸ್ಥಿತಳಾಗುವಳು. ॥9॥ ಇಂದು ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ಕಾಲವಶನಾದ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರನ್ನು ನೋಡಿ ಅವಳು ಅವನಲ್ಲಿದ್ದ ಮನಸ್ಸನ್ನು ತೊರೆಯುವಳು. ಮತ್ತೆ ತನಗೆ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ಆಶ್ರಯ ಕಾಣದೆ, ನಿರಾಶರಾಗಿ ವಿಶಾಲಾಕ್ಷಿ ಸೀತೆಯ ಸ್ವತಃ ನನ್ನಬಳಿಗೆ ಬರುವಳು. ॥10॥ ದುರಾತ್ಮ ರಾವಣನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ, ಆ ರಾಕ್ಷಸಿಯರು ‘ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಪುಷ್ಪಕವಿಮಾನ ಇದ್ದಲ್ಲಿಗೆ ನಡೆದರು. ॥11॥ ರಾವಣನ ಅಪ್ಪಣೆಯಂತೆ ಆ ಪುಷ್ಪಕ ವಿಮಾನವನ್ನು ಅಶೋಕವನದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿರುವ ಮೈಥಿಲಿಯ ಬಳಿಗೆ ಕೊಂಡು ಹೋದರು. ॥12॥ ಆ ರಾಕ್ಷಸಿಯರು ಪತಿಶೋಕದಿಂದ ವ್ಯಾಕುಲಳಾದ ಸೀತೆಯನ್ನು ಆ ಪುಷ್ಪಕವಿಮಾನದಲ್ಲಿ ಕುಳ್ಳಿರಿಸಿದರು. ॥13॥ ಸೀತೆಯನ್ನು ಪುಷ್ಪಕ ವಿಮಾನದಲ್ಲಿ ಕುಳ್ಳಿರಿಸಿ ತ್ರಿಜಟಾಸಹಿತ ಆ ರಾಕ್ಷಸಿಯರು ಆಕೆಗೆ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರನ್ನು ತೋರಿಸಲು ಹೊರಟರು. ಹೀಗೆ ರಾವಣನು ಧ್ವಜ-ಪತಾಕೆಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಲಂಕೆಯ ಮೇಲೆ ತಿರುಗಾಡಿಸಿದನು. ॥14-15॥ ಇತ್ತ ಹರ್ಷಗೊಂಡ ರಾವಣನು ‘ರಾಮ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಯುದ್ಧಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಜಿತುವಿನ ಕೈಯಿಂದ ಸತ್ತು ಹೋದರು’ ಎಂದು ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಡಂಗುರ ಹೊಡೆಸಿದನು. ॥ 16 ॥ ತ್ರಿಜಟೆಯೊಂದಿಗೆ ಆ ವಿಮಾನದ ಮೂಲಕ ರಣಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ವಾನರರ ಸೈನ್ಯವು ಸತ್ತು ಬಿದ್ದಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದು ಸೀತೆಯು ಎಲ್ಲರನ್ನು ನೋಡಿದಳು. ॥ 17 ॥ ಮಾಂಸಭಕ್ಷಿ ರಾಕ್ಷಸರು ಒಳಗೊಳಗೆ ಸಂತೋಷಪಟ್ಟಿರುವುದನ್ನು, ಶ್ರೀರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುವ ವಾನರರು ಅತ್ಯಂತ ದುಃಖಿತರಾಗಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿದಳು. ॥18॥ ಬಳಿಕ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಎಚ್ಚರದಪ್ಪಿ ಬಾಣಗಳ ಶಯ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಮಲಗಿದ್ದ ಶ್ರೀರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರನ್ನು ಸೀತೆಯು ಕಂಡಳು. ॥19॥ ಆ ವೀರರಿಬ್ಬರ ಕವಚಗಳು ಹರಿದಿತ್ತು, ಬಿಲ್ಲು-ಬಾಣಗಳು ಬೇರೆಯಾಗಿದ್ದವು, ಬಾಣಗಳಿಂದ ಇಡೀ ಶರೀರ ಜರ್ಜರಿತ ವಾಗಿತ್ತು ಹಾಗೂ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಮಾಡಿದ ಬೊಂಬೆಗಳಂತೆ ನೆಲದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿದ್ದರು. ॥20॥ ಪ್ರಮುಖ ವೀರರೂ ಪುರುಷರಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮರೂ, ಆದ ಆ ಇಬ್ಬರು ಕಮಲನಯ ಶ್ರೀರಾಮ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಅಗ್ನಿಕುಮಾರ ಶಾಖ ಹಾಗೂ ವಿಶಾಖರಂತೆ ಶರಸಮೂಹದಲ್ಲಿ ಮಲಗಿದ್ದರು. ಆ ಇಬ್ಬರು ನರಶ್ರೇಷ್ಠ ವೀರರು ಆ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಬಾಣ ಶಯ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ದುಃಖಿತಳಾದ ಸೀತೆಯು ಕರುಣಾಜನಕವಾಗಿ ಜೋರಾಗಿ ವಿಲಾಪಿಸ ತೊಡಗಿದಳು. ॥21-22॥ ನಿರ್ದೋಷ ಅಂಗಗಳುಳ್ಳ ಶ್ಯಾಮಲೋಚನಾ ಜಾನಕಿಯು ತನ್ನ ಪತಿ ಮತ್ತು ಮೈದುನ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಧೂಳಿನಲ್ಲಿ ಮಲಗಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಬಿಕ್ಕಿಬಿಕ್ಕಿ ಅಳತೊಡಗಿದಳು. ॥23॥ ಆಕೆಯ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ನೀರು ಹರಿಯುತ್ತಿತ್ತು. ಹೃದಯ ಶೋಕಾಘಾತದಿಂದ ಪೀಡಿತವಾಗಿತ್ತು. ದೇವತೆಗಳಂತೆ ಪ್ರಭಾವಶಾಲೀ ಆ ಇಬ್ಬರು ಸಹೋದರ ರನ್ನು ಆ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ನೋಡಿ, ಅವರ ಸಾವಿನ ಆ ಶಂಕೆಯಿಂದ ದುಃಖ-ಚಿಂತೆಯಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಳು- ॥24॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ನಲವತ್ತೇಳನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥47॥

ನಲವತ್ತೆಂಟನೆಯ ಸರ್ಗ

ಸೀತೆಯ ವಿಲಾಪ, ತ್ರಿಜಟೆಯು ಶ್ರೀರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಜೀವಿತರಾಗುತ್ತಾರೆಂಬ ವಿಶ್ವಾಸ ಉಂಟಾಗುವಂತೆ ಸಮಜಾಯಿಸಿ, ಪುನಃ ಲಂಕೆಗೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋದುದು

ತನ್ನ ಸ್ವಾಮಿ ಶ್ರೀರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಸತ್ತು ಹೋಗಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಸೀತೆಯು ಶೋಕ ಪೀಡಿತಳಾಗಿ ಪದೇ ಪದೇ ಕರುಣಾಜನಕವಾಗಿ ವಿಲಪಿಸತೊಡಗಿದಳು. ॥1॥ ಸಾಮುದ್ರಿಕ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲ ವಿದ್ವಾಂಸರು ನನ್ನನ್ನು ಪುತ್ರವತೀ ಮತ್ತು ಸೌಭಾಗ್ಯವತೀ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದರು. ಇಂದು ಶ್ರೀರಾಮನು ಮಡಿದ ಕಾರಣ ಆ ಎಲ್ಲ ಲಕ್ಷಣಗಳೂ ಸುಳ್ಳಾಯಿತಲ್ಲ! ॥2॥ ನನ್ನನ್ನು ಯಜ್ಞಪರಾಯಣ ಹಾಗೂ ವಿವಿಧ ಸೂತ್ರ ಸಂಚಾಲನ ಮಾಡುವ ರಾಜಾಧಿರಾಜನ ಪತ್ನೀ ಎಂದು ತಿಳಿಸಿದ ವಿದ್ವಾಂಸರ ಮಾತು ಸುಳ್ಳಾಯಿತಲ್ಲ! ॥3॥ ಯಾರು ನನ್ನ ಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ರಾಜಪತ್ನಿಯರಲ್ಲಿ ಪೂಜ್ಯಳೂ, ಪತಿಯಿಂದ ಸನ್ಮಾನಿತಳೂ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದರೋ, ಇಂದು ಶ್ರೀರಾಮನು ಇಲ್ಲದಿರುವಾಗ ಆ ಎಲ್ಲ ಜ್ಞಾನಿಗಳು ಮಿಥ್ಯಾವಾದಿಯಾದರಲ್ಲ! ॥4॥ ಜೋತಿಷ್ಯ ಶಾಸ್ತ್ರ ಬಲ್ಲ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ನನ್ನನ್ನು ನಿತ್ಯ ಸೌಭಾಗ್ಯವತಿ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದರು. ಇಂದು ಶ್ರೀರಾಮನು ಸತ್ತು ಹೋದುದರಿಂದ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಸುಳ್ಳುಗಾರರಾದರಲ್ಲ! ॥5॥ ಕಮಲದ ಚಿಹ್ನೆಗಳು ಕೈ-ಕಾಲುಗಳಲ್ಲಿದ್ದರೆ ಕುಲವತೀ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಪತಿಯಾದ ರಾಜಾಧಿರಾಜನ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಞಿಯಾಗಿ ಅವನೊಂದಿಗೆ ಪಟ್ಟಾಭಿಷಿಕ್ತಳಾಗುತ್ತಾಳೆ. ಅವು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಈಗಲೂ ನಿಶ್ಚಿತವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿವೆ. ॥6॥ ಯಾವ ಅಶುಭ ಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಸೌಭಾಗ್ಯವು ಲಭಿಸುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಸ್ತ್ರೀಯರು ವಿಧವೆಯರಾಗುತ್ತಾರೋ, ಅವನ್ನು ನಾನು ಎಷ್ಟು ಹುಡುಕಿದರೂ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ. ಹೀಗಿದ್ದರೂ ನನ್ನ ಎಲ್ಲ ಶುಭಲಕ್ಷಣಗಳು ನಿಷ್ಪಲವಾದುವಲ್ಲ! ॥7॥ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಕೈಕಾಲುಗಳಲ್ಲಿ ಕಮಲದ ಚಿಹ್ನೆಗಳಿದ್ದರೆ ಅವು ಅಮೋಘ ಫಲದಾಯಕವೆಂದು ಸಾಮುದ್ರಿಕ ಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ತಿಳಿದ ವಿದ್ವಾಂಸರು ತಿಳಿಸುತ್ತಾರೆ. ಶ್ರೀರಾಮನೇನಾದರೂ ಹತನಾದರೆ ಆ ಎಲ್ಲ ಶುಭ ಲಕ್ಷಣಗಳು ವ್ಯರ್ಥವಾದುವಲ್ಲ! ॥8॥ ನನ್ನ ಕೂದಲುಗಳು ನಯ ವಾಗಿದ್ದು, ಸಮವಾಗಿವೆ, ಕಪ್ಪಾಗಿವೆ. ಹುಬ್ಬುಗಳು ಪರಸ್ಪರ ಸೇರಿಕೊಂಡಿಲ್ಲ. ನನ್ನ ಮೊಣಕಾಲು (ಮೀನಖಂಡ)ಗಳು ದುಂಡಾಗಿಯೂ ರೋಮರಹಿತವಾಗಿವೆ. ಹಲ್ಲುಗಳು ಸಂದುಗಳಿಲ್ಲದೆ ಒತ್ತಾಗಿ ಸೇರಿಕೊಂಡಿವೆ. ॥9॥ ಕಣ್ಣುಗಳ ಸುತ್ತಲ ಭಾಗ, ಎರಡೂ ಕಣ್ಣುಗಳು, ಎರಡೂ ಕೈ-ಕಾಲುಗಳು, ಎರಡೂ ಮೊಣಕಾಲುಗಳು, ತೊಡೆಗಳೂ, ವಿಶಾಲ ಹಾಗೂ ದಷ್ಟಪುಷ್ಪವಾಗಿವೆ. ಎರಡು ಕೈಗಳ ಬೆರಳುಗಳು ಮೃದುವಾಗಿಯೂ ಸಮವಾಗಿವೆ. ಬೆರಳುಗಳ ಉಗುರುಗಳು ದುಂಡಾಗಿಯೂ ನುಣುಪಾಗಿಯೂ ಇವೆ. ॥10॥ ನನ್ನ ಎರಡೂ ಸ್ತನಗಳು ಪರಸ್ಪರ ಸೇರಿ ಕೊಂಡಿವೆ ಹಾಗೂ ಸ್ಥೂಲವಾಗಿವೆ. ಸ್ತನಗಳ ತೊಟ್ಟುಗಳು ಕೆಳಮುಖವಾಗಿವೆ. ನನ್ನ ಹೊಕ್ಕಳು ಆಳವಾಗಿದ್ದು, ಸುತ್ತಲ ಭಾಗ ಎತ್ತರವಾಗಿದೆ. ನನ್ನ ಪಾರ್ಶ್ವಗಳು ಮತ್ತು ಎದೆ ಪುಷ್ಟ ವಾಗಿದೆ. ॥ 11 ॥ ನನ್ನ ಅಂಗಕಾಂತಿಯು ಸಾಣೆಹಿಡಿದ ರತ್ನದಂತೆ ಉಜ್ವಲವಾಗಿದೆ. ಶರೀರದ ರೋಮಗಳು ಮೃದುವಾಗಿದ್ದು, ಕಾಲಿನ ಹತ್ತು ಬೆರಳುಗಳೂ ಮತ್ತು ಎರಡೂ ಅಂಗಾಲುಗಳು ನೆಲಕ್ಕೆ ಸರಿಯಾಗಿ ತಾಗಿಕೊಂಡಿವೆ. ಇವೆಲ್ಲದರ ಕಾರಣ ಸಾಮುದ್ರಿಕ ಶಾಸ್ತ್ರಿಗಳು ಶುಭವೆಂದು ತಿಳಿಸಿರುವರು. ॥12॥ ನನ್ನ ಕೈ-ಕಾಲುಗಳು ಕೆಂಪಾಗಿಯೂ ಉತ್ತಮ ಕಾಂತಿಯುಕ್ತವಾಗಿವೆ. ನನ್ನ ಬೆರಳುಗಳು ಗಿಣ್ಣಿನಲ್ಲಿ ಗೋದಿಯಾಕಾರದ ರೇಖೆಗಳಿವೆ. ಬೆರಳುಗಳು ಜೋಡಿಸಿದಾಗ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಸಂದುಗಳು ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. ಕನ್ಯಾ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ತಿಳಿದ ವಿದ್ವಾಂಸರು ಈ ಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಮಂದಸ್ಮಿತ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವರು. ॥ 13 ॥ ಜ್ಯೋತಿಷ್ಯ ಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ನಿಪುಣರಾದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ನನಗೆ ಪತಿಯೊಡನೆ ರಾಜ್ಯಾಭಿಷೇಕವಾಗುವುದೆಂದು ಹೇಳಿದ್ದರು. ಆದರೆ ಇಂದು ಅವರ ಮಾತೆಲ್ಲ ಸುಳ್ಳಾಗಿಹೋಯಿತಲ್ಲ! ॥14॥ ಇವರಿಬ್ಬರೂ ಜನಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ನನ್ನನ್ನು ಶೋಭಿಸಿ, ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಕೊಂದು, ನಾನಿಲ್ಲಿರುವ ಸಮಾಚಾರ ತಿಳಿದು ಅಕ್ಷೋಭ್ಯ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ದಾಟಿ ಬಂದರು. ಆದರೆ ಅಯ್ಯೋ! ಇಷ್ಟೆಲ್ಲ ಮಾಡಿಯೂ ಕೆಲವೇ ರಾಕ್ಷಸ ಸೈನ್ಯದಿಂದ ಸೋಲುವುದು ಇವರಿಗೆ ಹಸುವಿನ ಗೊರಸಿನಷ್ಟು ನೀರನ್ನು ದಾಟಿ ಸತ್ತುಹೋದರಲ್ಲ! ॥15॥ ರಘುವಂಶೀ ಇವರಿಬ್ಬರೂ ವಾರುಣ, ಆಗ್ನೇಯ, ಐಂದ್ರ, ವಾಯವ್ಯ, ಬ್ರಹ್ಮಶಿರ ಮೊದಲಾದ ಅಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲವರಾಗಿದ್ದರು. ಸಾಯುವ ಮೊದಲು ಆ ಮಹಾಸಗಳನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿಲೇ ಇಲ್ಲವೇ? ॥ 16 ॥ ಅನಾಥೆಯಾದ ನನಗೆ ರಕ್ಷಕರಾಗಿದ್ದ ಶ್ರೀರಾಮ ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಇಂದ್ರನಂತೆ ಪರಾಕ್ರಮಿಗಳಾಗಿದ್ದರು. ಆದರೆ ಇಂದ್ರಜಿತು ಮಾಯೆಯಿಂದ ಅದೃಶ್ಯನಾಗಿದ್ದುಕೊಂಡೇ ಇವರನ್ನು ರಣಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಹರಿಸಿಬಿಟ್ಟನು. ॥17॥ ರಾಘವನ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಬಿದ್ದ ಶತ್ರುವು ಮನೋವೇಗಕ್ಕೆ ಸಮಾನ ವೇಗಶಾಲಿ ಆಗಿದ್ದರೂ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಬದುಕಿ ಮರಳಿ ಹೋಗಲು ಸಾಧ್ಯವಿರಲಿಲ್ಲ. ॥18॥ ಕಾಲಪುರುಷನಿಗೆ ಯಾವ ಕಾರ್ಯವೂ ಭಾರವಲ್ಲ. ಕಾಲನನ್ನು ಯಾರೂ ಗೆಲ್ಲಲಾರರು; ಏಕೆಂದರೆ ರಾಮನೂ ಕೂಡ ಕಾಲನಿಗೆ ವಶನಾಗಿ ಸಹೋದರನೊಡನೆ ಹತನಾಗಿ ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿರುವನಲ್ಲ! ॥ 19 ॥ ಈಗ ನಾನು ಶ್ರೀರಾಮನ ಕುರಿತು, ಮಹಾರಥೀ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಕುರಿತು, ನನ್ನ ತಾಯಿಯ ಕುರಿತು, ಇಲ್ಲವೇ ನನ್ನ ಕುರಿತೂ ಶೋಕಪಡುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ನಾನು ತಪಸ್ವಿನೀ ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಕುರಿತು ಹೆಚ್ಚು ಶೋಕಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಅವಳು ಯಾವಾಗಲೂ ‘ನನ್ನ ಪುತ್ರನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನು ವನವಾಸವನ್ನು ಮುಗಿಸಿ ಸೀತಾ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರೊಡನೆ ಎಂದು ಮರಳುವನು? ನಾನು ಅವರನ್ನು ಯಾವಾಗ ನೋಡಿಯೇನು? ಎಂದು ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾ ಇದ್ದಾಳೆ. ॥20-21॥ ಹೀಗೆ ವಿಲಾಪಿಸುತ್ತಿರುವ ಸೀತಾದೇವಿಗೆ ರಾಕ್ಷಸೀ ತ್ರಿಜಟೆಯು ಹೇಳಿದನು - ‘ದೇವಿ! ದುಃಖಿಸಬೇಡ. ನಿನ್ನ ಪತಿಯು ಜೀವಿಸಿದ್ದಾನೆ. ॥22॥ ಶ್ರೀರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರಿಬ್ಬರೂ ಜೀವಂತರಾಗಿರುವರೆಂಬುದಕ್ಕೆ ನಾನು ಮಹತ್ತರ ಮತ್ತು ಉಚಿತವಾದ ಕಾರಣಗಳನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತೇನೆ. ॥23॥ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಪ್ರಭುವು ಹತನಾದನೆಂದರೆ ಯೋಧನ ಮುಖವು ಕ್ರೋಧ, ಹರ್ಷಗಳಿಂದ ಕೂಡಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಅವರು ದೀನರಾಗಿ ಅಳುತ್ತಿರುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಈಗ ಇಲ್ಲಿ ಹಾಗಿಲ್ಲವಲ್ಲ! ॥24॥ ವಿದೇಹನಂದಿನಿ! ಈ ಪುಷ್ಪಕ ವಿಮಾನವು ದಿವ್ಯವಾದುದು. ಇವರಿಬ್ಬರೂ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ತೊರೆದಿದ್ದರೆ, ವೈಧವ್ಯದ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ನಿನ್ನನ್ನು ಕರೆತರುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಇದೂ ಶ್ರೀರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಬದುಕಿರುವರೆಂಬುದಕ್ಕೆ ಕಾರಣ. ॥25॥ ಇದಲ್ಲದೆ ಪ್ರಧಾನವೀರನು ಮರಣ ಹೊಂದಿದಾಗ ಅವನ ಸೈನ್ಯ ಉತ್ಸಾಹ, ಉದ್ಯೋಗವಿಲ್ಲದೆ ನಾವಿಕನನ್ನು ಕಳಕೊಂಡ ನಾವೆಯು ಯದ್ವಾ-ತದ್ವಾ ಹರಿದುಹೋಗುವಂತೆ ಚೆಲ್ಲಾಪಿಲ್ಲಿ ಯಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಹಾಗಿರದೆ ವಾನರ ಸೈನ್ಯವು ಉದ್ವೇಗ-ಭಯವಿಲ್ಲದೆ ರಾಜಕುಮಾರರನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಹೀಗೆ ನಾನು ಪ್ರೇಮಪೂರ್ವಕ ದೃಢವಾಗಿ ಅವರಿಬ್ಬರು ಜೀವಂತರಾಗಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ನಾನು ತಿಳಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ॥26-27॥ ಈಗ ನೀನು ಮುಂದಿನ ಸುಖವನ್ನು ಸೂಚಿಸುವ ಕಾರಣಗಳಿಂದ ನಿಶ್ಚಿಂತಳಾಗು, ಇವರು ಬದುಕಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ವಿಶ್ವಾಸವಿಡು. ರಾಜಕುಮಾರರು ಹತರಾಗಿಲ್ಲ ಎಂದು ನಾನು ಸ್ನೇಹಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ॥ 28 ॥

ಮಿಥಿಲೇಶಕುಮಾರಿ! ನಾನು ಹಿಂದೆಂದೂ ಸುಳ್ಳು ಹೇಳಿಲ್ಲ, ಮುಂದೆಯೂ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ. ನಿನ್ನ ಸಚ್ಚಾರಿತ್ರ್ಯದ, ನಿರ್ಮಲ ಚಾರಿತ್ರ್ಯದಿಂದ ಸುಖವೆಂದು ಭಾವಿಸುವ ಸ್ವಭಾವವುಳ್ಳ ನೀನು ನನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿರುವೆ. ॥29॥ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಸಹಿತ ಸಮಸ್ತ ದೇವತೆಗಳೂ, ಅಸುರರೂ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರನ್ನು ಜಯಿಸಲಾರರು. ಅಂತಹ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ನೋಡಿಯೇ ನಾನು ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಇವೆಲ್ಲ ಹೇಳಿದ್ದೇನೆ. ॥30॥ ಮೈಥಿಲಿ! ಇವರು ಬದುಕಿರುವರೆಂಬುದಕ್ಕೆ ಇನ್ನೊಂದು ಹೆಗ್ಗುರುತು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ನೋಡು, ಇವರು ಮೂರ್ಛಿತ ರಾಗಿ ಬಿದ್ದಿದ್ದರೂ ಮುಖದ ತೇಜಸ್ಸು ಕೊಂಚವೂ ಕುಗ್ಗಿಲ್ಲ. ॥31॥ ಆಯುಷ್ಯವು ಮುಗಿದಿರುವ, ಪ್ರಾಣಗಳು ಹೊರಟು ಹೋದವರ ಮುಖದ ಕಡೆ ದೃಷ್ಟಿಹರಿಸಿದರೆ ಪ್ರಾಯಶಃ ಅಂತಹವರ ಮುಖ ವಿಕಾರಗೊಂಡಿರುವುದನ್ನು ನಾವು ಕಾಣಬಹುದು. ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಹಾಗೆ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. ॥ 32 ॥ ಜಾನಕಿ! ನೀನು ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರಿಗಾಗಿ ಶೋಕ-ದುಃಖ ಮೋಹವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸು. ಅವರೀಗ ಬದುಕಿ ಉಳಿಯದಿರಲು ಸಾಧ್ಯವೇ ಇಲ್ಲ. (ಬದುಕಿದ್ದಾರೆ) ॥ 33 ॥

ದೇವಕನ್ಯೆಯಂತಿದ್ದ ಸುಂದರೀ ಸೀತೆಯ ತ್ರಿಜಟೆಯ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಕೈಜೋಡಿಸಿಕೊಂಡು ನೀನು ಹೇಳಿದ ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ ಎಂದು ನುಡಿದಳು. ॥34॥ ಮನೋ ವೇಗವುಳ್ಳ ಪುಷ್ಪಕವಿಮಾನವನ್ನು ಹಿಂದಿರುಗಿಸಿ ತ್ರಿಜಟೆಯು ದುಃಖಿತೆ ಯಾದ ಸೀತೆಯನ್ನು ಲಂಕೆಗೆ ಕರೆತಂದಳು. ॥35॥ ಬಳಿಕ ತ್ರಿಜಟೆಯೊಂದಿಗೆ ವಿಮಾನದಿಂದ ಸೀತೆಯನ್ನು ಇಳಿಸಿ ರಾಕ್ಷಸರು ಅಶೋಕವನಕ್ಕೆ ಕರೆದೊಯ್ದರು. ॥ 36 ॥

ಅನೇಕ ವೃಕ್ಷಗಳಿಂದ ಸುಶೋಭಿತವಾದ ರಾಕ್ಷಸರಾಜನ ಆ ವಿಹಾರ ಭೂಮಿ ಅಶೋಕವನವನ್ನು ತಲುಪಿ ಸೀತೆಯು ಅದನ್ನು ನೋಡಿ, ಇಬ್ಬರೂ ರಾಜಕುಮಾರರ ಕುರಿತಾದ ಚಿಂತೆ ಶೋಕದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿಹೋದಳು. ॥ 37 ॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ನಲವತ್ತೆಂಟನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥48॥

ನಲವತ್ತೊಂಭತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ

ಶ್ರೀರಾಮನು ಎಚ್ಚರಗೊಂಡು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗಾಗಿ ವಿಲಪಿಸಿದುದು, ತಾನೂ ಪ್ರಾಣತ್ಯಾಗ ಮಾಡಲು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ ವಾನರರಿಗೆ ಮರಳಿಹೋಗುವಂತೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದುದು

ಘೋರವಾದ ಸರ್ಪಾಕಾರ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಬಂಧಿತರಾದ ದಶರಥಕುಮಾರ ಶ್ರೀರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ರಕ್ತದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿ ಸರ್ಪಗಳಂತೆ ನಿಟ್ಟುಸಿರು ಬಿಡುತ್ತಾ ಬಿದ್ದಿದ್ದರು. ॥1॥ ಮಹಾತ್ಮರಾದ ಅವರಿಬ್ಬರ ಸುತ್ತಲೂ ಮುತ್ತಿಕೊಂಡು ಸುಗ್ರೀವಾದಿ ಎಲ್ಲ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮಹಾಬಲಿ ವಾನರವೀರರು ಶೋಕದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ್ದರು. ॥ 2 ॥ ಆಗಲೇ ಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ಶ್ರೀರಾಮನು ನಾಗಪಾಶದಿಂದ ಬಂಧಿತನಾಗಿದ್ದರೂ ಸ್ಥೈರ್ಯದಿಂದಲೂ, ಶಕ್ತಿಸಂಪನ್ನತೆಯಿಂದಲೂ ಮೂರ್ಛೆಯಿಂದ ಎಚ್ಚರಗೊಂಡನು. ॥ 3 ॥ ಸಹೋದರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಅತ್ಯಂತ ಗಾಯಗೊಂಡು ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದುಹೋಗಿದ್ದನು. ಶ್ರೀರಾಮನು ದೀನನಾದವನಾದ ತಮ್ಮನ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತು ವಿಲಪಿಸತೊಡಗಿದನು. ॥ 4 ॥ ಅಯ್ಯೋ ! ಇಂದು ಪರಾಜಿತನಾಗಿ ಯುದ್ಧರಂಗದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿರುವ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ನೋಡಿ, ನನಗೆ ಸೀತೆಯು ದೊರಕಿದರೂ ನನಗೇನಾಗಬೇಕು? ಅಥವಾ ಬದುಕಿದ್ದರೂ ಏನು ಪ್ರಯೋಜನ! ॥ 5 ॥ ಮನುಷ್ಯ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹುಡುಕಿದರೆ ನನಗೆ ಸೀತೆಯಂತಹ ಬೇರೆ ಹೆಂಡತಿ ಸಿಗಬಹುದು, ಆದರೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಂತಹ ಸಹಾಯಕ, ಯುದ್ಧಕುಶಲಿ ಸಹೋದರ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಸಿಗಲಾರನು. ॥6॥ ಸುಮಿತ್ರೆಯ ಆನಂದವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಅಸುನೀಗಿದರೆ ನಾನು ವಾನರರು ನೋಡುತ್ತಿರುವಂತೆಯೇ ನನ್ನ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುವೆನು. ॥7॥ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಲ್ಲದೆ ನಾನು ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಹೋದರೆ ತಾಯಿ ಕೌಸಲ್ಯೆ ಮತ್ತು ಕೈಕೇಯಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೆಲ್ಲಿ ಎಂದು ಕೇಳಿದರೆ ಏನೆಂದು ಉತ್ತರಿಸಲಿ? ಮಗನನ್ನು ಕಾಣಬೇಕೆಂದು ಉತ್ಸುಕತೆ ಯಿಂದಿರುವ, ಕರುವನ್ನು ಅಗಲಿದ ಹಸುವಿನಂತೆ ನಡಗುತ್ತಿರುವ, ಹೆಣ್ಣು ಕುರರ ಪಕ್ಷಿಯಂದೆ ಕೂಗುತ್ತಿರುವ ಮಾತೆ ಸುಮಿತ್ರೆಗೆ ಏನು ಹೇಳಲಿ? ಆಕೆಯನ್ನು ಹೇಗೆ ಸಮಾಧಾನಗೊಳಿಸಲಿ? ॥8-9॥ ಯಶಸ್ವೀ ಭರತ-ಶತ್ರುಘ್ನರಲ್ಲಿ-ಲಕ್ಷ್ಮಣ ನನ್ನೊಂದಿಗೆ ವನಕ್ಕೆ ಬಂದಿದ್ದ, ಆದರೆ ನಾನು ಅವನನ್ನು ಅಲ್ಲೇ ಕಳೆದುಕೊಂಡು ಅವನಿಲ್ಲದೆ ಮರಳಿ ಬಂದಿರುವೆನು ಎಂದು ಹೇಗೆ ಹೇಳಲಿ? ॥ 10 ॥ ಇಬ್ಬರೂ ತಾಯಂದಿರ ಸಹಿತ ಸುಮಿತ್ರಾದೇವಿಯ ನಿಂದನೆಯನ್ನು ನಾನು ಸಹಿಸಲಾರೆನು; ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲೇ ದೇಹತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವೆನು. ಈಗ ಬದುಕುಳಿಯುವ ಉತ್ಸಾಹವೇ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ॥ 11 ॥ ನನ್ನಂತಹ ದುಷ್ಕರ್ಮಿ ಮತ್ತು ಅನಾರ್ಯನಿಗೆ ಧಿಕ್ಕಾರವಿರಲಿ. ಅದರಿಂದಲೇ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಸತ್ತಂತೆ ಬಾಣಗಳ ಶಯ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಮಲಗಿರುವನು. ॥ 12 ॥ ಲಕ್ಷ್ಮಣ ! ನಾನು ಅತ್ಯಂತ ವಿಷಾದದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ್ದಾಗ ನೀನೇ ಸದಾ ನನಗೆ ಆಶ್ವಾಸನ ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದೆ. ಆದರೆ ಇಂದು ನೀನು ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ತೊರೆದಾಗ ನನ್ನಂಥಹ ದುಃಖಿತನಲ್ಲಿ ಮಾತನಾಡಲೂ ಅಸಮರ್ಥನಾಗಿರುವೆ. ॥13॥ ತಮ್ಮ! ಯಾವ ರಣಭೂಮಿ ಯಲ್ಲಿ ಇಂದು ನೀನು ಅನೇಕ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಕೊಂದಿರುವೆಯೋ, ಅವರಲ್ಲಿ ಶೂರನಾಗಿದ್ದರೂ ನೀನು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಹತನಾಗಿ ಮಲಗಿ ಬಿಟ್ಟಿರುವೆ. ॥ 14 ॥ ಶರತಲ್ಪದಲ್ಲಿ ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದುಹೋಗಿ ಬಿದ್ದಿರುವೆ, ಬಾಣಗಳಿಂದ ವ್ಯಾಪ್ತನಾಗಿ ಅಸ್ತಾಚಲಕ್ಕೆ ಹೋಗುವ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿರುವೆ. ॥ 15 ॥

ಬಾಣಗಳಿಂದ ನಿನ್ನ ಮರ್ಮಸ್ಥಳ ವಿದೀರ್ಣವಾದ್ದರಿಂದ ನೀನು ಈಗ ಮಾತನಾಡಲಾರೆ; ನೀನು ಮಾತನಾಡದಿದ್ದರೂ ನಿನ್ನ ಕೆಂಪಾದ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ನಿನ್ನ ಮಾರ್ಮಿಕಪೀಡೆ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ॥16॥ ವನದ ಯಾತ್ರೆ ಮಾಡುವಾಗ ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಹಿಂದೆ-ಹಿಂದೆ ಬಂದಿದ್ದನು, ಹಾಗೆಯೇ ನಾನೂ ಯಮಲೋಕಕ್ಕೆ ಅವನನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವೆನು. ॥17॥ ನನ್ನ ಪ್ರಿಯಬಂಧು ಗಳು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಅನುರಾಗ ಭಕ್ತಿಭಾವವಿಟ್ಟಂತೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಲ್ಲಿ ಇಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಇಂದು ಅನಾರ್ಯಾನಾದ ನನ್ನನ್ನು ದುರ್ನಿತೀಯ ಕಾರಣ ಈ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ತಲುಪಿಸಿರುವನು. ॥18॥ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಅತ್ಯಂತ ಕುಪಿತನಾಗಿದ್ದರೂ ನನಗೆ ಎಂದೂ ಯಾವುದೇ ಕಠೋರ, ಅಪ್ರಿಯ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳದ ಪ್ರಸಂಗವು ನನ್ನ ಸ್ಮರಣೆಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ॥ 19 ॥ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಒಂದೇ ವೇಗದಿಂದ ಐದುನೂರು ಬಾಣಗಳ ಮಳೆಗರೆಯುತ್ತಿದ್ದನು. ಇದರಿಂದ ಧನುರ್ವಿದ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಕಾರ್ತವೀರ್ಯ ಅರ್ಜುನನ್ನು ಮೀರಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ॥20॥ ತನ್ನ ಅಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ಮಹಾತ್ಮಾ ಇಂದ್ರನ ಅಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಬಲ್ಲವನೋ, ಅಮೂಲ್ಯ ಶಯ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಮಲಗುತ್ತಿದ್ದನೋ, ಆ ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಇಂದು ಸತ್ತುಹೋಗಿ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಮಲಗಿರುವನು. ॥ 21 ॥ ವಿಭೀಷಣನನ್ನು ನಾನು ರಾಕ್ಷಸರ ರಾಜನನ್ನಾಗಿಸದೇ ಹೋದೆ; ಅದರಿಂದ ನನ್ನ ಆ ಸುಳ್ಳುಪ್ರಲಾಪ ನನ್ನನ್ನು ಸದಾ ಸುಡುತ್ತಿರಬಹುದು; ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವೇ ಇಲ್ಲ. ॥22॥ ವಾನರರಾಜ ಸುಗ್ರೀವನೇ ! ನೀನು ಈಗಲೇ ಇಲ್ಲಿಂದ ಮರಳಿ ಹೋಗು; ಏಕೆಂದರೆ ನಾನಿಲ್ಲದೆ ಅಸಹಾಯಕನೆಂದು ತಿಳಿದು ರಾವಣನು ನಿನ್ನನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸುವನು. ॥23॥ ಮಿತ್ರ ಸುಗ್ರೀವನೇ! ಸೈನ್ಯ ಮತ್ತು ಸಾಮಗ್ರಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಅಂಗದನನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟು ಕೊಂಡು ನಳ, ನೀಲರೊಂದಿಗೆ ಸಮುದ್ರ ದಾಟಿ ಹೋಗು. ॥24॥ ಗೋಲಾಂಗುಲರ ಒಡೆಯ ಗವಾಕ್ಷ ಮತ್ತು ಋಕ್ಷರಾಜ ಜಾಂಬವಂತರಿಂದ ತುಂಬಾ ಸಂತುಷ್ಟನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ಅತ್ಯಂತ ದುಷ್ಕರವಾದ ಮಹಾ ಪುರಾಷಾರ್ಥ ವನ್ನು ನೀವು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ತೋರಿಸಿರುವಿರಿ. ॥25॥ ಅಂಗದ, ಮೈಂದ, ದ್ವಿವಿದರೂ ಕೂಡಾ ಮಹಾ ಪರಾಕ್ರಮ ಪ್ರಕಟಿಸಿ ರುವರು. ಕೇಸರಿ ಮತ್ತು ಸಂಪಾತಿಯೂ ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ಘೋರ ಯುದ್ಧಮಾಡಿರುವರು. ॥26॥ ಗವಯ, ಗವಾಕ್ಷ, ಶರಭ, ಗಜ ಹಾಗೂ ಇತರ ವಾನರೂ ಕೂಡ ನನಗಾಗಿ ಪ್ರಾಣಗಳ ಹಂಗನ್ನು ತೊರೆದು ಯುದ್ಧಮಾಡಿದ್ದರು. ॥27॥ ಸುಗ್ರೀವ! ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ದೈವ ವಿಧಾನವನ್ನು ಮೀರುವುದು ಅಶಕ್ಯವಾಗಿದೆ. ನನ್ನ ಪರಮ ಮಿತ್ರ ಅಥವಾ ಉತ್ತಮ ಸುಹೃದವಾದ್ದರಿಂದ ನಿನ್ನಂತಹ ಧರ್ಮ ಭೀರು ಏನೆಲ್ಲ ಮಾಡಬಲ್ಲನೋ ಅದೆಲ್ಲವನ್ನು ನೀನು ಮಾಡಿರುವೆ. ವಾನರ ಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ನೀವೆಲ್ಲರೂ ಸೇರಿ ಮಿತ್ರನ ಈ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸುವಿರಿ. ನೀವೆಲ್ಲರೂ ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗಲು ಬಯಸುವಿರೋ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗಿ ಎಂದು ನಾನು ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತೇನೆ. ॥ 28-29॥

ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನ ಈ ವಿಲಾಪವನ್ನು ಕೇಳಿ, ಪಿಂಗಾಕ್ಷರಾದ ವಾನರರು ಕಣ್ಣೀರು ಕೋಡಿಯನ್ನೇ ಹರಿಸಿದರು.
॥30-31॥ ಅನಂತರ ಸಮಸ್ತ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ವ್ಯವಸ್ಥಿತಗೊಳಿಸಿ, ಗದಾಪಾಣಿಯಾದ ವಿಭೀಷಣನು ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನಿದ್ದಲ್ಲಿಗೆ ಕೂಡಲೇ ಬಂದನು. ॥ 32 ॥ ಕಪ್ಪಾದ ಇದ್ದಲು ರಾಶಿಯಂತಿದ್ದ ಕೃಷ್ಣಕಾಂತಿಯ ವಿಭೀಷಣನು ಅವಸರವಾಗಿ ಬಂದಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ, ಅವನನ್ನು ರಾವಣಪುತ್ರ ಇಂದ್ರಜಿತುವೆಂದು ತಿಳಿದು ವಾನರರು ಚಲ್ಲಾಪಿಲ್ಲಿಯಾಗಿ ಓಡತೊಡಗಿದರು. ॥ 33 ॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ನಲವತ್ತೊಂಭತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥49॥

ಐವತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ

ವಾನರರ ಪಲಾಯನ, ಜಾಂಬವಂತನಿಂದ ಸೈನಿಕರಿಗೆ ಸಾಂತ್ವನ, ವಿಭೀಷಣನ ವಿಲಾಪ, ಸುಗ್ರೀವನ ಸಾಂತ್ವನ, ಗರುಡನ ಆಗಮನ, ನಾಗಪಾಶದಿಂದ ಶ್ರೀರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಬಿಡುಗಡೆಗೊಳಿಸಿ ಗರುಡನ ನಿಷ್ಕ್ರಮಣ

ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ಮಹಾಬಲೀ ವಾನರರಾಜ ಸುಗ್ರೀವನು ಕೇಳಿದನು - ವಾನರರೇ! ಬಿರುಗಾಳಿಗೆ ಸಿಕ್ಕಿದ ನೌಕೆಯಂತೆ ಈ ನಮ್ಮ ಸೈನ್ಯವು ವ್ಯಥಿತವಾಗಿರುವುದರ ಕಾರಣವೇನು? ॥ 1 ॥ ಸುಗ್ರೀವನ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ವಾಲಿಪುತ್ರ ಅಂಗದನು ಹೇಳಿದನು-ನೀವು ಶ್ರೀರಾಮ ಮತ್ತು ಮಹಾರಥಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದಿರಲ್ಲ? ॥2॥ ಮಹಾತ್ಮಾ ದಶರಥ ಕುಮಾರ ಇವರಿಬ್ಬರೂ ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದು, ಬಾಣಗಳ ಶಯ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿರುವರು ಹಾಗೂ ಬಾಣ ಸಮೂಹಗಳಿಂದ ವ್ಯಾಪ್ತರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ॥3॥ ಆಗ ವಾನರರಾಜ ಸುಗ್ರೀವನು ಅಂಗದನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು - ಮಗು! ಸೈನ್ಯದಲ್ಲಿ ಕಾರಣವಿಲ್ಲದೆ ಹೀಗೆ ಗೊಂದಲ ಗದ್ದಲವಾಗಲಾರದು ಎಂದು ನಾನು ತಿಳಿಯುತ್ತೇನೆ. ಯಾವುದೋ ಭಯದಿಂದ ಹೀಗಾಗುತ್ತಿದೆ ಎಂದು ಅನಿಸುತ್ತದೆ. ॥ 4 ॥ ಈ ವಾನರರು ಬಾಡಿದ ಮುಖದಿಂದ ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಆಯುಧಗಳಿಂದ ಚೆಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಓಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಭಯದಿಂದಾಗಿ ಕಣ್ಣು ಬಿಟ್ಟು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ॥ 5 ॥ ಪಲಾಯನ ಮಾಡುವಾಗ ಪರಸ್ಪರ ನಾಚಿಕೆಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅವರು ಹಿಂದಿರುಗಿ ನೋಡುವುದಿಲ್ಲ. ಒಬ್ಬರಿಗೊಬ್ಬರು ಡಿಕ್ಕಿಹೊಡೆದು ಬೀಳುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಅವರನ್ನು ದಾಟಿ ಓಡಿಹೋಗುತ್ತಾರೆ. ॥6॥ ಆಗಲೇ ವೀರ ವಿಭೀಷಣನು ಗದೆಯನ್ನೆತ್ತಿಕೊಂಡು ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದನು. ಅವನು ವಿಜಯಸೂಚಕ ಆಶೀರ್ವಾದ ಕೊಡುತ್ತಾ ಸುಗ್ರೀವ ಹಾಗೂ ಶ್ರೀರಾಮನ ಅಭ್ಯುದಯವನ್ನು ಹಾರೈಸಿದನು. ॥7॥ ವಾನರರನ್ನು ಭಯಗೊಳಿಸುವ ವಿಭೀಷಣನನ್ನು ನೋಡಿ ಸುಗ್ರೀವನು ತನ್ನ ಬಳಿ ನಿಂತಿರುವ ಮಹಾತ್ಮಾ ಋಕ್ಷರಾಜ ಜಾಂಬವಂತರಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು- ॥8॥ ಈ ವಿಭೀಷಣನು ಬಂದಿರು ವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಇವನು ರಾವಣನ ಮಗ ಇಂದ್ರಜಿತುವೇ ಬಂದ ಎಂದು ವಾನರ ಶ್ರೇಷ್ಠರಿಗೆ ಸಂದೇಹವುಂಟಾಗಿದೆ. ಇದರಿಂದ ಅವರ ಭಯ ಹೆಚ್ಚಿ ಓಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ॥9॥ ಇವನು ಇಂದ್ರಜಿತು ಅಲ್ಲ ವಿಭೀಷಣನು ಬಂದಿರುವನು ಎಂದು ನೀನು ಹೋಗಿ ಅವರಿಗೆ ತಿಳಿಸು. ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಭಯಗೊಂಡು ಓಡುತ್ತಿರುವ ವಾನರರನ್ನು ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸು. ॥10॥ ಸುಗ್ರೀವನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಋಕ್ಷರಾಜ ಜಾಂಬವಂತನು ಓಡುತ್ತಿರುವ ವಾನರರನ್ನು ಮರಳಿಸಿ ಅವರನ್ನು ಸಾಂತ್ವನಪಡಿಸಿದನು. ॥11॥ ಜಾಂಬವಂತರ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ, ವಿಭೀಷಣನನ್ನು ನೋಡಿ ವಾನರರು ಭಯಮುಕ್ತರಾದರು ಹಾಗೂ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಹಿಂದಿರುಗಿದರು. ॥12॥ ಬಾಣಗಳಿಂದ ವ್ಯಾಪ್ತರಾದ ಶ್ರೀರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರನ್ನು ನೋಡಿ ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ವಿಭೀಷಣನಿಗೆ ಆಗ ಬಹಳ ದುಃಖವುಂಟಾಯಿತು. ॥13॥ ಅವನು ಅವರಿಬ್ಬರ ಕಣ್ಣು ಒರೆಸಿ, ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ಶೋಕದಿಂದ ಪೀಡಿತನಾಗಿ ಅಳುತ್ತಾ ವಿಲಾಪ ಮಾಡತೊಡಗಿದನು. ॥14॥ ಅಯ್ಯೋ! ಯುದ್ಧವು ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಿಯವುಳ್ಳ, ಬಲವಿಕ್ರಮ ಸಂಪನ್ನರಾದ ಇವರಿಬ್ಬರೂ ಸಹೋದರ ಶ್ರೀರಾಮ- ಲಕ್ಷ್ಮಣರನ್ನು ಮಾಯಾಯುದ್ಧ ಮಾಡುವ ರಾಕ್ಷಸರು ಈ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ತಂದಿದ್ದಾರೆ. ॥15॥ ಈ ವೀರರಿಬ್ಬರು ಸರಳತೆಯಿಂದ ಪರಾಕ್ರಮ ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಆದರೆ ಅಣ್ಣನ ಕುಪುತ್ರ, ದುರಾತ್ಮಾ ಇಂದ್ರಜಿತು ರಾಕ್ಷಸರ ಕುಟಿಲ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಇವರಿಬ್ಬರಿಗೂ ಮೋಸ ಮಾಡಿದನು. ॥16॥ ಇವರಿಬ್ಬರ ಶರೀರಗಳೂ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಛಿದ್ರವಾಗಿವೆ, ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದುಹೋಗಿದ್ದಾರೆ ಹಾಗೂ ಈ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ನೆಲದಲ್ಲಿ ಮಲಗಿರುವ ಈ ರಾಜಕುಮಾರರು ಮುಳ್ಳುಹಂದಿಗಳಂತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ॥17॥ ಯಾರ ಬಲ-ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ನಾನು ಲಂಕೆಯ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಡೆಯುವ ಅಭಿಲಾಷೆ ಹೊಂದಿದ್ದೆನೋ, ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠ ಶ್ರೀರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ದೇಹ ತ್ಯಾಗಕ್ಕಾಗಿ ಮಲಗಿರುವರು. ॥18॥ ಇಂದು ನಾನು ಸತ್ತಂತೆ ಆಗಿದ್ದೇನೆ. ನನ್ನ ರಾಜ್ಯಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಮನೋರಥ ಮಣ್ಣುಪಾಲಾಯಿತು. ಸೀತೆಯನ್ನು ಮರಳಿಸುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ರಾವಣನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ನಿಜವಾಯಿತು. ಅವನ ಮಗನು ಅಣ್ಣನ ಮನೋರಥ ಸಫಲವಾಗಿಸಿದನು. ॥19॥ ಹೀಗೆ ವಿಲಾಪಿಸುತ್ತಿರುವ ವಿಭೀಷಣನನ್ನು ಶಕ್ತಿಶಾಲಿ ಸುಗ್ರೀವನು ಬಿಗಿದಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು. ॥20॥ ಧರ್ಮಜ್ಞನೇ! ನಿನಗೆ ಲಂಕೆಯ ರಾಜ್ಯ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುವುದು, ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವೇ ಇಲ್ಲ. ಪುತ್ರಸಹಿತ ರಾವಣನು ತನ್ನ ಕಾಮನೆಯನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಲಾರನು. ॥21॥ ಶ್ರೀರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಇವರಿಬ್ಬರೂ ಮೂರ್ಛೆಯಿಂದ ಎಚ್ಚರಗೊಂಡ ಬಳಿಕ ಗರುಡನ ಹೆಗಲೇರಿ ರಣಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸರ ಸಹಿತ ರಾವಣನ ವಧೆಮಾಡುವರು. ॥ 22 ॥ ರಾಕ್ಷಸ ವಿಭೀಷಣನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಸಾಂತ್ವನ ನೀಡಿ ಆಶ್ವಾಸನೆ ಕೊಟ್ಟು ಸುಗ್ರೀವನು ಪಕ್ಕದಲ್ಲೇ ನಿಂತಿದ್ದ ಮಾವ ಸುಷೇಣನಲ್ಲಿ ಇಂತೆಂದನು - ॥23॥ ಶತ್ರುದಮನ ಇವರಿಬ್ಬರು ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಎಚ್ಚರಗೊಂಡಾಗ ನೀವು ಇವರನ್ನು ಕರೆದುಕೊಂಡು ಶೂರರಾದ ವಾನರರೊಂದಿಗೆ ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಗೆ ಹೊರಟುಹೋಗಿರಿ.
॥24॥ ನಾನು ಪುತ್ರ-ಬಂಧು ಬಾಂಧವರ ಸಹಿತ ರಾವಣನನ್ನು ಕೊಂದು, ದೇವೇಂದ್ರನು ಕಳೆದುಕೊಂಡ ರಾಜ್ಯಲಕ್ಷ್ಮಿಯನ್ನು ದೈತ್ಯರಿಂದ ಕಸಿದುಕೊಂಡಂತೆ ಅವನ ಕೈಯಿಂದ ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಸಿದುಕೊಂಡು ತರುವೆನು. ॥25॥

ವಾನರರಾಜ ಸುಗ್ರೀವನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಸುಷೇಣನು ಹೇಳಿದನು - ಹಿಂದೆ ನಡೆದ ದೇವಾಸುರ ಮಹಾಯುದ್ಧವನ್ನು ನಾನು ನೋಡಿರುವೆನು. ॥26॥ ಆಗ ಅಸ್ತ್ರ-ಶಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ತಿಳಿದ, ಲಕ್ಷ್ಯವೇಧದಲ್ಲಿ ಕುಶಲರಾದ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ದಾನವರು ಪದೇಪದೇ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಿಬಿಟ್ಟು ತುಂಬಾ ಗಾಯಪಡಿಸಿದ್ದರು. ॥27॥ ಆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅಸ್ತ್ರ-ಶಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ಪೀಡಿತರಾಗಿ, ನಿಶ್ಚೇಷ್ಠಿತ, ಪ್ರಾಣಶೂನ್ಯರಾದ ದೇವತೆಗಳೆಲ್ಲರ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ೃಹಸ್ಪತಿಗಳು ಮಂತ್ರವಿದ್ಯೆಯಿಂದ ಹಾಗೂ ದಿವ್ಯ ಔಷಧಗಳಿಂದ ಅವರ ಚಿಕಿತ್ಸೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ॥28॥ ನನ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯದಂತೆ ಔಷಧಿಗಳನ್ನು ತರಲು ಸಂಪಾತಿ ಮತ್ತು ಪನಸರೇ ಆದಿ ವಾನರರು ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ವಾಯುವೇಗದಿಂದ ಕ್ಷೀರಸಾಗರದ ತಟಕ್ಕೆ ಹೋಗಲಿ. ॥29॥ ಸಂಪಾತಿಯೇ ಮೊದಲಾದ ವಾನರರು ಆ ಪರ್ವತ ದಲ್ಲಿರುವ ಎರಡು ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಔಷಧಿಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲರು. ಒಂದರ ಹೆಸರು ಸಂಜೀವಕರಣೀ ಹಾಗೂ ಇನ್ನೊಂದು ವಿಶಲ್ಯ ಕರಣಿ, ಇವೆರಡೂ ದಿವ್ಯ ಔಷಧಿಗಳನ್ನು ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರೇ ನಿರ್ಮಿಸಿದ್ದಾರೆ. ॥30॥ ಸಾಗರೋತ್ತಮ ಕ್ಷೀರಸಮುದ್ರದ ತೀರದಲ್ಲಿ ಚಂದ್ರ ಮತ್ತು ದ್ರೋಣ ಎಂಬ ಎರಡು ಪರ್ವತಗಳಿವೆ. ಅಲ್ಲಿ ಹಿಂದೆ ಅಮೃತಮಂಥನ ನಡೆದಿತ್ತು. ಅದೇ ಶ್ರೇಷ್ಠಪರ್ವತಗಳಲ್ಲಿ ಇವೆರಡು ಔಷಧಿಗಳು ಇವೆ. ಮಹಾಸಾಗರದಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳೇ ಅವೆರಡು ಪರ್ವತಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ್ದಾರೆ. ರಾಜನೇ! ಈ ವಾಯುಪುತ್ರನೂ ಆ ದಿವ್ಯಔಷಧಿಗಳನ್ನು ತರಲು ಹೋಗಲಿ. ॥31-32॥ ಔಷಧಿಗಳನ್ನು ತರುವ ಮಾತು ನಡೆಯುತ್ತಿರುವಾಗಲೇ ಜೋರಾಗಿ ವಾಯು ಬೀಸತೊಡಗಿತು, ಮೇಘಗಳು ಆವರಿಸಿದವು, ಮಿಂಚು ಹೊಳೆಯತೊಡಗಿತು. ಆ ಪ್ರಭಂಜನದಿಂದ ಸಮುದ್ರದ ನೀರು ಅಲ್ಲೋಲಕಲ್ಲೋಲವಾಗಿ, ಪರ್ವತಗಳು ನಡುಗತೊಡಗಿದವು. ॥ 33 ॥

ಗರುಡನ ರೆಕ್ಕೆಗಳಿಂದ ಎದ್ದಿರುವ ಆ ಪ್ರಚಂಡ ವಾಯುವು ದ್ವೀಪದ ಸಮಸ್ತ ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ವೃಕ್ಷಗಳನ್ನು ಬುಡಸಹಿತ ಕಿತ್ತು ಲವಣ ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ಹಾಕಿತು. ॥34॥ ಲಂಕಾನಿವಾಸಿ ಮಹಾಕಾಯ ಸರ್ಪಗಳು ಭಯಗೊಂಡವು. ಸಮಸ್ತ ಜಲಚರಗಳು ಬೇಗನೆ ಸಮುದ್ರದೊಳಗೆ ಅಡಗಿಕೊಂಡವು. ॥35॥ ಅನಂತರ ಎರಡೇ ಗಳಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಜ್ವಲಿತ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ತೇಜಸ್ವೀ ಮಹಾಬಲಿ ವಿನತಾನಂದನ ಗರುಡನು ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿರುವುದನ್ನು ಎಲ್ಲ ವಾನರರು ನೋಡಿದರು. ॥36॥ ಗರುಡನು ಬಂದಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಬಾಣರೂಪದಿಂದ ಅವರಿಬ್ಬರನ್ನು ಬಂಧಿಸಿದ್ದ ಮಹಾಬಲಿಷ್ಠ ನಾಗಗಳೆಲ್ಲವೂ ಅಲ್ಲಿಂದ ಓಡಿಹೋದುವು. ॥37॥ ಅನಂತರ ಗರುಡನು ಆ ಇಬ್ಬರೂ ರಘುವಂಶಿಯರನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸಿ, ಅಭಿನಂದಿಸಿ, ಚಂದ್ರನಂತೆ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ ಅವರ ಮುಖಗಳನ್ನು ಒರೆಸಿದನು. ॥ 38 ॥ ಗರುಡನು ಸ್ಪರ್ಶವಾಗುತ್ತಲೇ ಶ್ರೀರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಎಲ್ಲ ಗಾಯಗಳು ಮಾಯವಾಗಿ, ಅವರ ಶರೀರಗಳು ತತ್ಕಾಲ ಸುಂದರ ಕಾಂತಿಯುಕ್ತ ಸಿದ್ಧಗಳಾದವು. ॥ 39 ॥ ಅವರಲ್ಲಿ ತೇಜ, ವೀರ್ಯ, ಬಲ, ಓಜ, ಉತ್ಸಾಹ, ದೃಷ್ಟಿಶಕ್ತಿ, ಬುದ್ಧಿ, ಸ್ಮರಣಶಕ್ತಿ ಮುಂತಾದ ಮಹಾಗುಣಗಳು ಮೊದಲಿಗಿಂತ ಇಮ್ಮಡಿಯಾದುವು. ॥ 40 ॥

ಮತ್ತೆ ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ಗರುಡನು ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಇಂದ್ರನಂತಿದ್ದ ಇಬ್ಬರೂ ಸಹೋದರರನ್ನು ಎತ್ತಿ ಬಿಗಿದಪ್ಪಿಕೊಂಡನು. ಆಗ ಶ್ರೀರಾಮನು ಪ್ರಸನ್ನನಾಗಿ ಅವನಲ್ಲಿ ಇಂತೆಂದನು - ॥41॥

ಇಂದ್ರಜಿತುವಿನಿಂದಾಗಿ ನಮ್ಮ ಮೇಲೆ ಬಂದೆರಗಿದ ಮಹಾಸಂಕಟವನ್ನು ನಿನ್ನ ಕೃಪೆಯಿಂದ ದಾಟಿದೆವು. ನೀನು ವಿಶಿಷ್ಟ ಉಪಾಯಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲೆ; ಅದರಿಂದ ನಾವಿಬ್ಬರೂ ಬೇಗನೇ ಹಿಂದಿನಂತೆ ಬಲಸಂಪನ್ನರಾದೆವು. ॥ 42 ॥ ತಂದೆ ದಶರಥ ಮತ್ತು ಅಜ್ಜ ಅಜನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗುವುದರಿಂದ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸು ಸಂತೋಷಗೊಳ್ಳುವಂತೆಯೇ ನಿನ್ನನ್ನು ಪಡೆದ ನನ್ನ ಹೃದಯ ಹರ್ಷದಿಂದ ಅರಳಿದೆ. ॥ 43 ॥ ನೀನು ತುಂಬಾ ರೂಪವಂತನಾಗಿದ್ದು, ದಿವ್ಯ ಪುಷ್ಪಮಾಲೆ ಮತ್ತು ದಿವ್ಯ ಅಂಗರಾಗದಿಂದ ವಿಭೂಷಿತನಾಗಿರುವೆ. ಎರಡು ಶುಭ್ರ ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಉಟ್ಟು, ದಿವ್ಯ ಆಭರಣಗಳಿಂದ ನಿನ್ನ ಶೋಭೆ ಹೆಚ್ಚಿದೆ. ನೀನು ಯಾರೆಂದು ತಿಳಿಯಲು ನಾವು ಬಯಸುತ್ತೇವೆ. (ಸರ್ವಜ್ಞನಾಗಿದ್ದರೂ ಭಗವಂತನು ಮಾನವ ಭಾವವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಗರುಡನಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದ್ದನು.) ॥ 44 ॥

ಆಗ ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ, ಮಹಾಬಲಿ ಪಕ್ಷಿರಾಜ ವಿನತಾನಂದನ ಗರುಡನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ಸಂತೋಷಗೊಂಡು ಆನಂದಾಶ್ರು ಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ನೇತ್ರಗಳುಳ್ಳ ಶ್ರೀರಾಮನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು - ॥45॥ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನೇ! ನಾನು ನಿಮ್ಮ ಪ್ರಿಯ ಗರುಡನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ನಿಮ್ಮ ಬಹಿಃಪ್ರಾಣನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ನಿಮ್ಮಿಬ್ಬರ ಸಹಾಯಕ್ಕಾಗಿಯೇ ನಾನು ಈಗ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿರುವೆನು. ॥46॥ ಮಹಾ ಪರಾಕ್ರಮಿ ಅಸುರರು, ಮಹಾಬಲಿ ದಾನವರು. ದೇವತೆಗಳು ಹಾಗೂ ಗಂಧರ್ವರೂ ಕೂಡ ಇಂದ್ರನನ್ನು ಮುಂದಿರಿಸಿ ಕೊಂಡು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿದ್ದರೂ ಈ ಭಯಂಕರ ಸರ್ಪಾಕಾರ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಬಿಡಿಸಲು ಸಮರ್ಥರಾಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ॥47॥ ಕ್ರೂರಕರ್ಮಿ ಇಂದ್ರಜಿತುವು ಮಾಯಾಬಲದಿಂದ ಸಿದ್ಧಗೊಳಿಸಿದ ನಾಗರೂಪೀ ಬಂಧನ ನಾಗಗಳು ಕದ್ರುವಿನ ಪುತ್ರರಾಗಿದ್ದರು. ಇವುಗಳ ಹಲ್ಲು ಬಹಳ ತೀಕ್ಷ್ಣವಾಗಿದ್ದು, ವಿಷವು ಭಯಂಕರವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಇವು ರಾಕ್ಷಸನ ಮಾಯಾ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಬಾಣಗಳಾಗಿ ನಿಮ್ಮ ಶರೀರವನ್ನು ಸುತ್ತಿಕೊಂಡಿದ್ದರು. ॥48-49॥ ಧರ್ಮಜ್ಞ ಸತ್ಯಪರಾಕ್ರಮಿ ರಾಮಾ! ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಸಂಹರಿಸುವ ನಿನ್ನ ತಮ್ಮ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಂದಿಗೆ ನೀನು ಬಹಳ ಭಾಗ್ಯಶಾಲಿಯಾಗಿರುವೆ. (ಸುಲಭವಾಗಿ ನಾಗಪಾಶದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗಿರುವೆ.) ॥ 50 ॥ ನೀವು ನಾಗಪಾಶದಿಂದ ಬಂಧಿತರಾದ ಸಮಾಚಾರ ದೇವತೆಗಳಿಂದ ಕೇಳಿ ನಾನು ಅವಸರದಿಂದ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿರುವೆನು. ನಮ್ಮಿಬ್ಬರಲ್ಲಿ ಇರುವ ಸ್ನೇಹದಿಂದ ಪ್ರೇರಿತನಾಗಿ ಮಿತ್ರಧರ್ಮವನ್ನು ಪಾಲಿಸಲು ಕೂಡಲೇ ಬಂದೆ. ॥51॥ ನಾನು ಬಂದು ಈ ಮಹಾಭಯಂಕರ ಬಾಣ-ಬಂಧನದಿಂದ ನಿಮ್ಮನ್ನು ಬಿಡಿಸಿದೆ. ಇನ್ನು ನೀವು ಸದಾ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ಇರಬೇಕು. ॥52॥ ಸಮಸ್ತ ರಾಕ್ಷಸರು ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೇ ಸಂಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಕಪಟಯುದ್ಧ ಮಾಡುವವರಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಆದರೆ ಶುದ್ಧಸ್ವಭಾವದ ನಿಮ್ಮಂತಹ ಶೂರ-ವೀರರಿಗೆ ಸರಳತೆಯೇ ಬಲವಾಗಿದೆ. ॥53॥ ಆದ್ದರಿಂದ ಇದೇ ದೃಷ್ಟಾಂತವನ್ನು ಮುಂದಿರಿಸಿಕೊಂಡು ರಣಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ನೀವು ರಾಕ್ಷಸರ ಮೇಲೆ ಎಂದೂ ವಿಶ್ವಾಸವಿಡಬಾರದು; ಏಕೆಂದರೆ ರಾಕ್ಷಸರು ಸದಾ ಕುಟಿಲರೇ ಆಗಿರುತ್ತಾರೆ. ॥54॥ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಮಹಾಬಲಿ ಗರುಡನು ಆಗ ಪರಮಸ್ನೇಹೀ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಬಿಗಿದಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಅವನಲ್ಲಿ ಹೋಗಲು ಅನುಮತಿ ಬೇಡುವ ವಿಚಾರಮಾಡಿದನು. ॥55॥

ಗರುಡ ಹೇಳಿದ - ಶತ್ರುಗಳ ಮೇಲೂ ದಯೆಮಾಡುವ ಧರ್ಮಜ್ಞ ರಘುನಂದನ! ಈಗ ನಾನು ಇಲ್ಲಿಂದ ಸುಖವಾಗಿ ಪ್ರಸ್ಥಾನ ಮಾಡುವೆನು. ಇದಕ್ಕಾಗಿ ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಅಪ್ಪಣೆ ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ॥56॥ ವೀರ ರಘುನಂದನ! ನಾನು ನನ್ನನ್ನು ನಿಮ್ಮ ಸಖನೆಂದು ಹೇಳಿದುದರಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಕುತೂಹಲವಿರಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಾರದು. ನೀನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸಫಲನಾದಾಗ ನನ್ನ ಈ ಸಖ್ಯಭಾವವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವೆ. ॥57॥ ಸಮುದ್ರದ ಅಲೆಗಳಂತೆ ನಿನ್ನ ಬಾಣಗಳ ಪರಂಪರೆಯಿಂದ, ಇಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಬಾಲಕರು ಮತ್ತು ಮುದುಕರು ಮಾತ್ರ ಇರುವಂತಹ ಲಂಕೆಯ ಸ್ಥಿತಿಯಾಗುವುದು. ಹೀಗೆ ತನ್ನ ಶತ್ರುವಾದ ರಾವಣನನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಖಂಡಿತವಾಗಿ ನೀನು ಪಡೆಯುವೆ. ॥58॥ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಶೀಘ್ರಗಾಮಿ ಹಾಗೂ ಶಕ್ತಿಶಾಲಿ ಗರುಡನು ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ನಿರೋಗಿ ಯಾಗಿಸಿ, ಆ ವಾನರರ ನಡುವೆ ಅವನಿಗೆ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಬಂದು, ಅವನನ್ನು ಬಿಗಿದಪ್ಪಿಕೊಂಡು, ವಾಯುವೇಗದಿಂದ ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ಹಾರಿ ಹೊರಟುಹೋದನು. ॥ 59-60 ॥

ಶ್ರೀರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ನಿರೋಗಿಯಾಗಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಆಗ ಎಲ್ಲ ವಾನರ ಸೇನಾಪತಿಗಳು ಸಿಂಹನಾದ ಮಾಡುತ್ತಾ ಬಾಲವನ್ನು ಕುಣಿಸಲುತೊಡಗಿದರು. ॥ 61 ॥ ಮತ್ತೆ ವಾನರರು ಭೇರಿ, ಮೃದಂಗ, ಶಂಖನಾದ ಮಾಡಿ ಹರ್ಷೋಲ್ಲಾಸದಿಂದ ಮೊದಲಿನಂತೆ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಾ, ಚಪ್ಪಾಳೆ ತಟ್ಟತೊಡಗಿದರು. ॥62॥ ವೃಕ್ಷ, ಪರ್ವತ ಶಿಖರಗಳನ್ನೆತ್ತಿ ಯುದ್ಧಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಇತರ ಪರಾಕ್ರಮಿ ವಾನರರು ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ವೃಕ್ಷಗಳನ್ನು ಕಿತ್ತುಕೊಂಡು ಲಕ್ಷಲಕ್ಷ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಸಿದ್ಧರಾದರು. ॥63॥ ಜೋರಾಗಿ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಾ, ನಿಶಾಚರರನ್ನು ಹೆದರಿಸುತ್ತಾ ಎಲ್ಲ ವಾನರರು ಯುದ್ಧದ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಲಂಕೆಯ ಮಹಾದ್ವಾರಗಳಲ್ಲಿ ಬಂದು ಸಿದ್ಧರಾಗಿ ನಿಂತರು. ॥ 64 ॥ ಆಗ ಆ ವಾನರ ಸೇನಾಪತಿಗಳ ಭಯಂಕರ, ತುಮುಲ ಸಿಂಹನಾದವು ಗ್ರೀಷ್ಮಋತುವಿನ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಅರ್ಧರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿರುವ ಮೇಘಗಳ ಗಂಭೀರ ಗರ್ಜನೆಯು ಎಲ್ಲೆಡೆ ವ್ಯಾಪಿಸುವಂತೆ, ಎಲ್ಲಾ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸಿತು. ॥ 65 ॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಐವತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥50॥

ಐವತ್ತೊಂದನೆಯ ಸರ್ಗ

ಶ್ರೀರಾಮನು ಬಂಧಮುಕ್ತನಾದುದನ್ನು ತಿಳಿದ ರಾವಣನು ಚಿಂತಿತನಾಗಿ ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷನನ್ನು ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಕಳಿಸಿದುದು, ಸೇನಾಸಹಿತ ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷನು ನಗರದಿಂದ ಹೊರಗೆ ಬಂದುದು

ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಭೀಷಣ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿರುವ ಮಹಾಬಲಿ ವಾನರರ ಆ ತುಮುಲನಾದವನ್ನು ರಾಕ್ಷಸರ ಸಹಿತ ರಾವಣನು ಕೇಳಿದನು. ॥1॥ ಮಂತ್ರಿಗಳ ನಡುವೆ ಕುಳಿತಿರುವ ರಾವಣನು ಸಿಗ್ಧಗಂಭೀರ ಘೋಷ, ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಮಾಡಿದ ಸಿಂಹನಾದವನ್ನು ಕೇಳಿದಾಗ ಅವನು ಇಂತೆಂದನು- ॥2॥ ಈಗ ಹೆಚ್ಚು ಹರ್ಷದಿಂದ ಮೇಘಗಳಂತೆ ಗರ್ಜಿಸುವ ವಾನರರ ಈ ಮಹಾಕೋಲಾಹಲ ಪ್ರಕಟ ವಾಗುತ್ತಿರುವುದರಿಂದ ಇವರೆಲ್ಲರಿಗೆ ಭಾರೀ ಹರ್ಷ ಉಂಟಾಗಿದೆ ಎಂದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ತಿಳಿಯುತ್ತಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವೇ ಇಲ್ಲ. ಅದರಿಂದಲೆ ಈ ರೀತಿ ಪದೇಪದೇ ಮಾಡುವ ಗರ್ಜನೆಯಿಂದ ಈ ಲವಣ ಸಮುದ್ರ ವಿಕ್ಷುಬ್ಧವಾಗಿದೆ. ॥3-4॥ ಆದರೆ ಆ ಇಬ್ಬರು ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಹರಿತ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಬಂಧಿತರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಜೊತೆಗೆ ಈ ಮಹಾ ಹರ್ಷನಾದವೂ ಆಗುತ್ತಿದೆ. ಇದರಿಂದ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸಂಶಯ ಉಂಟಾಗಿದೆ. ॥5॥ ಮಂತ್ರಿಗಳಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ರಾವಣನು ತನ್ನ ಬಳಿಯಲ್ಲೇ ನಿಂತಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸರಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು. ॥6॥ ನೀವು ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಹೋಗಿ ಶೋಕದ ಸಂದರ್ಭ ಉಪಸ್ಥಿತವಾದರೂ ಈ ಎಲ್ಲ ವಾನರರ ಹರ್ಷದ ಕಾರಣವನ್ನು ತಿಳಿದು ಬನ್ನಿ. ॥ 7 ॥

ರಾವಣನ ಈ ಆದೇಶದಂತೆ ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ಗಾಬರಿಗೊಂಡು ಪ್ರಾಕಾರಗಳ ಮೇಲೆ ಹತ್ತಿ ಮಹಾತ್ಮಾ ಸುಗ್ರೀವನಿಂದ ರಕ್ಷಿತವಾದ ವಾನರರ ಸೈನ್ಯದ ಕಡೆಗೆ ನೋಡಿದರು. ॥ 8 ॥ ಮಹಾಭಾಗ ಶ್ರೀರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಆ ಅತ್ಯಂತ ಭಯಂಕರ ನಾಗರೂಪೀ ಬಾಣಗಳ ಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತರಾಗಿ ಎದ್ದಿರುವರು ಎಂದು ಅವರಿಗೆ ತಿಳಿದಾಗ ಸಮಸ್ತ ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ಬಹಳ ದುಃಖವಾಯಿತು. ॥9॥ ಅವರ ಹೃದಯ ಭಯದಿಂದ ನಡುಗಿತು. ಆ ಎಲ್ಲ ಭಯಾನಕ ರಾಕ್ಷಸರು ಪ್ರಾಕಾರದಿಂದ ಇಳಿದು ಬೇಸರದಿಂದ ರಾಕ್ಷಸರಾಜಾ ರಾವಣನ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ಉಪಸ್ಥಿತರಾದರು. ॥10॥ ಅವರು ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಕುಶಲರಾಗಿದ್ದು, ಅವರ ಮುಖದಲ್ಲಿ ದೀನತೆ ಆವರಿಸಿತ್ತು. ಆ ನಿಶಾಚರರು ಆ ಎಲ್ಲ ಅಪ್ರಿಯ ಸಮಾಚಾರವನ್ನು ರಾವಣನಿಗೆ ಯಥಾವತ್ತಾಗಿ ತಿಳಿಸಿದರು. ॥11॥ (ಅವರು ಹೇಳಿದರು-) ಮಹಾರಾಜಾ! ಕುಮಾರ ಇಂದ್ರಜಿತುವು ಯಾವ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರನ್ನು ಯುದ್ಧಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ನಾಗರೂಪೀ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಬಂಧಿಸಿದ್ದನೋ, ಆ ಗಜರಾಜನಂತಹ ಪರಾಕ್ರಮಿ ಇಬ್ಬರೂ ವೀರರು ಆನೆಯು ಹಗ್ಗವನ್ನು ಹರಿದು ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗುವಂತೆಯೇ ಬಾಣಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತರಾಗಿ ಸಮರಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿದೆವು. ॥ 12-13 ॥

ಅವರ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಮಹಾಬಲಿ ರಾವಣನು ಚಿಂತಾ-ಶೋಕಕ್ಕೆ ವಶೀಭೂತನಾದನು. ಅವನ ಮುಖ ಕಳೆಗುಂದಿತು. ॥14॥ (ಅವನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ಯೋಚಿಸತೊಡಗಿದನು-) ವಿಷಧರ ಸರ್ಪಗಳಂತೆ ಭಯಂಕರವಾದ, ವರಬಲದಿಂದ ಪಡೆದ, ಅಮೋಘವಾದ, ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಇದ್ದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಯುದ್ಧಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಜಿತುವು ಯಾರನ್ನು ಕಟ್ಟಿ ಹಾಕಿದ್ದನೋ, ಆ ನನ್ನ ಶತ್ರುಗಳಿಬ್ಬರೂ ಅಸಬಂಧನದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದಿದಾಗ ಈಗ ನಾನು ನನ್ನ ಸೈನ್ಯವನ್ನೇ ಸಂಶಯಾಪನ್ನವಾಗಿ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ॥15-16॥ ಮೊದಲು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಬಾಣಗಳು ನನ್ನ ಶತ್ರುಗಳ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಕಳೆದಿದ್ದವೋ ಆ ಅಗ್ನಿತುಲ್ಯ ತೇಜಸ್ವೀ ಬಾಣಗಳು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಇಂದು ನಿಷ್ಪಲವಾದುವು. ॥17॥ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಅತ್ಯಂತ ಕುಪಿತನಾದ ರಾವಣನು ಬುಸುಗುಟ್ಟುವ ಸರ್ಪದಂತೆ ಜೋರಾಗಿ ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಡುತ್ತಾ, ರಾಕ್ಷಸರ ನಡುವೆ ಇದ್ದ ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷ ಎಂಬ ನಿಶಾಚರನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು - ॥18॥ ಭಯಾನಕ ಪರಾಕ್ರಮಿ ವೀರನೇ! ನೀನು ರಾಕ್ಷಸರ ದೊಡ್ಡ ಸೈನ್ಯದೊಂದಿಗೆ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ವಾನರರ ಸಹಿತ ರಾಮನನ್ನು ವಧಿಸಿ ಬೇಗನೇ ಬಂದುಬಿಡು. ॥ 19 ॥

ಬುದ್ಧಿವಂತ ರಾಕ್ಷಸರಾಜನು ಈ ಪ್ರಕಾರ ಆಜ್ಞೆ ಕೊಟ್ಟಾಗ ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷನು ಅವನನ್ನು ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿ ಕೂಡಲೇ ರಾಜಭವನದಿಂದ ಹೊರಬಿದ್ದನು. ॥20॥ ರಾವಣನ ಅರಮನೆಯ ಬಾಗಿಲಿಗೆ ಬಂದು ಅವನು ಸೇನಾಪತಿಗೆ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಬೇಗನೇ ಸಿದ್ಧಗೊಳಿಸು. ಯುದ್ಧದ ಇಚ್ಛೆಯುಳ್ಳ ಪುರುಷನಿಗೆ ವಿಳಂಬದಿಂದ ಏನು ಲಾಭ? ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ॥21॥ ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಸೇನಾಪತಿಯು ರಾವಣನ ಆಜ್ಞೆಗನುಸಾರ ತನ್ನ ಅಧೀನದಲ್ಲಿದ್ದ ಭಾರೀ ದೊಡ್ಡ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಸಿದ್ಧಗೊಳಿಸಿದನು. ॥22॥ ಆ ಭಯಾನಕ ರೂಪಧಾರೀ ಬಲಿಷ್ಠರಾದ ನಿಶಾಚರರು ಪ್ರಾಸ, ಶಕ್ತಿ ಮುಂತಾದ ಅಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಗಂಟೆಕಟ್ಟಿ ಹರ್ಷೋತ್ಸಾಹದಿಂದ ಜೋರಾಗಿ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಾ ಬಂದು ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷನನ್ನು ಸುತ್ತುವರೆದು ನಿಂತರು. ॥ 23 ॥

ಅವರ ಕೈಗಳಲ್ಲಿ ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಅಸ್ತ್ರ-ಶಸ್ತ್ರಗಳಿದ್ದವು. ಕೆಲವರು ಕೈಗಳಲ್ಲಿ ಶೂಲ, ಮುದ್ಗರ ಧರಿಸಿದ್ದರು. ಕೆಲವರು ಗದೆ, ಪಟ್ಟಿಶ, ಲೋಹದಂಡ, ಒನಕೆ, ಪರಿಘ, ಭಿಂದಿಪಾಲ, ಭಲ್ಲೆ, ಪಾಶ, ಗಂಡುಗೊಡಲಿ ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ಭಯಾನಕ ರಾಕ್ಷಸರು ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಹೊರಟರು. ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಮೇಘಗಳಂತೆ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ॥24-25॥ ಎಷ್ಟೋ ನಿಶಾಚರರು ಧ್ವಜಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ, ಚಿನ್ನದ ಜಾಲರಿಗಳುಳ್ಳ ರಥಗಳ ಮೂಲಕ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಹೊರಟರು. ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಕವಚಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದರು. ಎಷ್ಟೋ ಶ್ರೇಷ್ಠ ರಾಕ್ಷಸರು ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಮುಖಗಳುಳ್ಳ ಕತ್ತೆಗಳ ಮೇಲೆ, ಶೀಘ್ರ ಗಾಮಿ ಕುದುರೆಗಳ ಮೇಲೆ, ಮದಮತ್ತ ಆನೆಗಳ ಮೇಲೆ ಹತ್ತಿ ದುರ್ಜಯ ಹುಲಿಗಳಂತೆ ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ನಗರದಿಂದ ಹೊರಗೆ ಬಿದ್ದರು. ॥ 26-27 ॥

ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷನ ರಥದಲ್ಲಿ ಸ್ವರ್ಣಭೂಷಿತ ಸಿಂಹ, ತೋಳಗಳಂತೆ ಮುಖಗಳುಳ್ಳ ಕತ್ತೆಗಳನ್ನು ಹೂಡಿದ್ದರು. ಕತ್ತೆಯಂತೆ
ಅರಚುವ ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷನು ಆ ದಿವ್ಯರಥವನ್ನು ಏರಿದನು. ॥28॥ ಹೀಗೆ ಅಸಂಖ್ಯ ರಾಕ್ಷಸರೊಂದಿಗೆ ಮಹಾಪರಾಕ್ರಮಿ ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷನು ನಗುತ್ತಾ ಶತ್ರುವನ್ನು ಎದುರಿಸಲು ನಿಂತಿದ್ದ ಹನುಮಂತನು ಪಶ್ಚಿಮದ್ವಾರದಿಂದ ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಹೊರಟನು.॥29॥ ಕತ್ತೆಗಳನ್ನು ಹೂಡಿದ ಶ್ರೇಷ್ಠರಥದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಹೋಗುವಾಗ ಕತ್ತೆಯಂತೆ ಕಿರುಚುವ ಮಹಾಘೋರ ರಾಕ್ಷಸ ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷನು ಭಾರೀ ಭಯಂಕರವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದನು. ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಹಾರಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಕ್ರೂರಪಕ್ಷಿಗಳು ಅಶುಭ ಸೂಚಕವಾಗಿ ಕೂಗುತ್ತಾ ಅವನನ್ನು ಮುಂದರಿಯಲು ತಡೆದವು. ॥30॥ ಮಹಾ ಭಯಂಕರವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದ ರಣಹದ್ದು ಅವನ ರಥದ ಮೇಲ್ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿತು. ಹೆಣಗಳನ್ನು ತಿನ್ನುವ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಒಂದಕ್ಕೊಂದು ಸೇರಿಕೊಂಡಂತೆ ರಥದ ಧ್ವಜಾಗ್ರದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದುವು. ಆಗಲೇ ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದುಹೋದ ದೊಡ್ಡದಾದ ಬಿಳಿಬಣ್ಣದ ಮುಂಡವೊಂದು ರಥದ ಮುಂದೆ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದಿತು. ॥ 31-32॥ ಅದು ಅಪಸ್ವರದಲ್ಲಿ ಚೀತ್ಕಾರ ಮಾಡುತ್ತಾ, ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷನ ಹತ್ತಿರವೇ ಬಿದ್ದಿತು. ಮೋಡಗಳು ರಕ್ತದ ಮಳೆ ಸುರಿಸಿದವು, ಭೂಮಿಯು ನಡುಗತೊಡಗಿತು. ॥33॥ ಸಿಡಿಲಿನ ಶಬ್ದಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ವಾಯುವು ರಥಕ್ಕೆ ಎದುರಾಗಿ ಬೀಸುತ್ತಿತ್ತು. ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿ ಅಂಧಕಾರ ಕವಿದು ಏನೂ ಕಾಣಿಸುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ॥34॥ ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ಭಯವನ್ನುಂಟುಮಾಡುವ ಆ ಭಯಂಕರ ಉತ್ಪಾತಗಳನ್ನು ನೋಡಿ ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷನು ದುಃಖಿತನಾದನು ಹಾಗೂ ಮುಂದೆ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸರು ಮೂರ್ಛಿತರಂತಾದರು. ॥ 35 ॥

ಹೀಗೆ ಬಹುಸಂಖ್ಯಾಕರಾದ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಸಮಾವೃತನಾಗಿದ್ದ, ರಣೋತ್ಸುಕನಾಗಿದ್ದ, ಮಹಾಭಯಂಕರ ಬಲವಂತ ರಾಕ್ಷಸ ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷನು ನಗರದಿಂದ ಹೊರಗೆ ಹೊರಟು ಶ್ರೀರಾಮನ ಬಾಹುಬಲದಿಂದ ರಕ್ಷಿತವಾದ, ಪ್ರಳಯ ಕಾಲದ ಸಮುದ್ರದಂತೆ ವಿಶಾಲವಾದ ವಾನರ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ನೋಡಿದನು. ॥36॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಐವತ್ತೊಂದನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥51॥

ಐವತ್ತೆರಡನೆ ಸರ್ಗ

ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷನ ಯುದ್ಧ, ಹನುಮಂತನಿಂದ ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷನ ವಧೆ

ಭಯಂಕರ ಪರಾಕ್ರಮಿ ನಿಶಾಚರ ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷನು ಬಂದಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಯುದ್ಧದ ಇಚ್ಛೆಯುಳ್ಳ ಸಮಸ್ತ ವಾನರರು ಹರ್ಷೋಲ್ಲಾಸದಿಂದ ಸಿಂಹನಾದ ಮಾಡತೊಡಗಿದರು. ॥ 1 ॥ ಆಗ ವಾನರರಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ರಾಕ್ಷಸರಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಭಯಂಕರ ಯುದ್ಧ ಹತ್ತಿಕೊಂಡಿತು. ಅವರು ಘೋರ ವೃಕ್ಷಗಳಿಂದ ಹಾಗೂ ಶೂಲ, ಮುದ್ಗರಗಳಿಂದ ಒಬ್ಬರು ಮತ್ತೊಬ್ಬರನ್ನು ಹೊಡೆಯುತ್ತಿದ್ದರು. ॥2॥ ರಾಕ್ಷಸರು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಘೋರ ವಾನರರನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿದರೆ, ವಾನರರು ವೃಕ್ಷಗಳಿಂದ ಹೊಡೆದು ಹೊಡೆದು ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಧರಾಶಾಯಿಯಾಗಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ॥3॥ ಕ್ರೋಧಗೊಂಡ ರಾಕ್ಷಸರು ತಮ್ಮ ಕಂಕಪತ್ರಯುಕ್ತ, ನೇರವಾಗಿ ಹೋಗುವ, ಘೋರ ಹರಿತ ಬಾಣಗಳಿಂದ ವಾನರರನ್ನು ಗಾಯಗೊಳಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ॥4॥ ರಾಕ್ಷಸರು ಧರಿಸಿದ ಭಯಂಕರ ಗದೆಗಳಿಂದಲೂ, ಪಟ್ಟಿಶ, ಶೂಲ, ಮುದ್ಗರ, ಘೋರಪರಿಘ ಗಳಿಂದಲೂ, ವಿಚಿತ್ರವಾದ ತ್ರಿಶೂಲಗಳಿಂದಲೂ, ಗಾಯ ಗೊಂಡ ಬಲಿಷ್ಠರಾದ ವಾನರರು ಅಸಹನೆಯಿಂದ ಯುದ್ಧೋತ್ಸಾಹಗೊಂಡು ನಿರ್ಭಯರಂತೆ ಮಹಾಕರ್ಮ ಮಾಡತೊಡಗಿದರು. ॥5-6॥ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಭಿನ್ನವಾದ ಅವಯವಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದ, ಶೂಲಗಳಿಂದ ವಿದೀರ್ಣವಾದ ಆ ವಾನರ ದಳಪತಿಗಳು ಬಂಡೆಗಳನ್ನೂ, ಮಹಾವೃಕ್ಷಗಳನ್ನೂ ಎತ್ತಿಕೊಂಡರು. ॥7॥ ಭಯಂಕರವಾದ ವೇಗದಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದ ವಾನರರು ಜೋರಾಗಿ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಾ ಕಂಡ ಕಂಡಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಜಜ್ಜಿಹಾಕಿ ತಮ್ಮ ನಾಮಧೇಯವನ್ನು ಉದ್ಘೋಷಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ॥ 18 ॥ ನಾನಾ ವಿಧದ ಶಿಲೆಗಳಿಂದ ಮತ್ತು ದಟ್ಟವಾಗಿ ಶಾಖೆಗಳುಳ್ಳ ವೃಕ್ಷಗಳ ಪ್ರಹಾರದಿಂದ ಅಲ್ಲಿ ವಾನರರಿಗೂ ರಾಕ್ಷಸರಿಗೂ ಘೋರ, ಅದ್ಭುತಯುದ್ಧ ನಡೆಯಿತು. ॥ 9 ॥ ವಿಜಯೋಲ್ಲಾಸದಿಂದ ಶೋಭಿಸುವ ವಾನರರು ಎಷ್ಟೋ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿದರು. ಎಷ್ಟೋ ರಕ್ತಭೋಜೀ ರಾಕ್ಷಸರು ವಾನರರ ಏಟು ತಿಂದು ರಕ್ತವನ್ನು ವಾಂತಿಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ॥10॥ ಕೆಲವು ರಾಕ್ಷಸರ ಪಕ್ಕೆಗಳು ಮುರಿದುಹೋದುವು. ಎಷ್ಟೋ ರಾಕ್ಷಸರು ವೃಕ್ಷಗಳ ಪೆಟ್ಟುತಿಂದು ಸತ್ತುಹೋದರು. ಕೆಲವರು ಬಂಡೆಗಳ ಏಟಿನಿಂದ ನುಚ್ಚುನೂರಾದರು. ಕೆಲವು ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ವಾನರರು ಹಲ್ಲುಗಳಿಂದಲೇ ಕಚ್ಚಿ ಸೀಳಿಬಿಟ್ಟರು. ॥11॥ ಕೆಲವರ ಧ್ವಜ ಗಳನ್ನು ಮುರಿದು ಹೊಸಕಿಹಾಕಿದರು. ಖಡ್ಗಗಳನ್ನು ಕಸಿದುಕೊಂಡು ಎಸೆದುಬಿಟ್ಟರು, ರಥಗಳನ್ನು ಪುಡಿಮಾಡಿಬಿಟ್ಟರು. ಇಂತಹ ದುರ್ದಶೆ ಹೊಂದಿ ಅನೇಕ ರಾಕ್ಷಸರು ದುಃಖಿತರಾದರು. ॥ 12 ॥

ವಾನರರು ಎಸೆದಿರುವ ಪರ್ವತ ಶಿಖರಗಳಿಂದ ಪರ್ವತಾಕಾರ ಆನೆಗಳೂ, ಕುದುರೆಗಳೂ, ಕುದುರೆ ಸವಾರರು ವಿಧ್ವಸ್ತರಾಗಿ ರಣಭೂಮಿಯು ತುಂಬಿಹೋಯಿತು. ॥13॥ ಭಯಾನಕ ಪರಾಕ್ರಮ ಪ್ರಕಟಿಸುವ ವೇಗಶಾಲೀ ವಾನರರು ನೆಗೆದಾಡುತ್ತಾ ತಮ್ಮ ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ ಉಗುರುಗಳಿಂದ ರಾಕ್ಷಸರ ಮುಖಗಳನ್ನು ಪರಚಿ ಸೀಳಿಹಾಕುತ್ತಿದ್ದರು. ॥ 14 ॥ ಆ ರಾಕ್ಷಸರ ಮುಖಗಳಲ್ಲಿ ವಿಷಾದತುಂಬಿತು. ಕೂದಲು ಕೆದರಿ, ರಕ್ತದ ವಾಸನೆಯಿಂದ ಮೂರ್ಛಿತರಾಗಿ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಬೀಳುತ್ತಿದ್ದರು. ॥ 15 ॥ ಇತರ ಭೀಷಣ ಪರಾಕ್ರಮಿ ರಾಕ್ಷಸರು ಅತ್ಯಂತ ಕ್ರುದ್ಧರಾಗಿ ತಮ್ಮ ವಜ್ರಮುಷ್ಟಿಗಳಿಂದ ಪ್ರಹರಿಸುತ್ತಾ ವಾನರರ ಮೇಲೆ ಆಕ್ರಮಿಸಿದರು. ॥16॥ ಶತ್ರುಪಕ್ಷವನ್ನು ವೇಗವಾಗಿ ಕೊಲ್ಲುತ್ತಿದ್ದ ಆ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ವೇಗಶಾಲಿ ಅನೇಕ ವಾನರರು ಒದೆಗಳಿಂದ, ಮುಷ್ಠಿಗಳಿಂದ, ಹಲ್ಲುಗಳಿಂದ, ವೃಕ್ಷಗಳಿಂದ ಹೊಡೆದು ನುಚ್ಚುನೂರಾಗಿಸಿದರು. ॥ 17 ॥ ವಾನರರಿಂದ ಓಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ತಮ್ಮ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ರಾಕ್ಷಸ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷನು ನೋಡಿ, ಯುದ್ಧದ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಮುನ್ನುಗ್ಗಿ ಬರುತ್ತಿದ್ದದ ವಾನರರನ್ನು ಸಂಹರಿಸತೊಡಗಿದನು. ॥18॥ ಕೆಲವು ವಾನರರನ್ನು ಅವನು ಪ್ರಾಸಗಳಿಂದ ಪ್ರಹರಿಸಿದನು. ಅದರಿಂದ ರಕ್ತದ ಪ್ರವಾಹವೇ ಹರಿಯಿತು. ಅವನ ಮುದ್ಗರಗಳ ಏಟಿನಿಂದ ಕೆಲವರು ಅಸುನೀಗಿ ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ ಒರಗಿದರು. ॥ 19 ॥ ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷನು ಕೆಲವು ವಾನರರನ್ನು ಪರಿಘಗಳಿಂದ ಥಳಿಸಿದರೆ, ಕೆಲವರನ್ನು ಭಿಂದಿಪಾಲಗಳಿಂದ ಸೀಳಿಹಾಕಿದನು. ಕೆಲವರನ್ನು ಪಟ್ಟಿಶಗಳಿಂದ ಪ್ರಹರಿಸಿದರೆ, ಅವರು ವ್ಯಾಕುಲರಾಗಿ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ತೊರೆದರು. ॥ 20 ॥ ಎಷ್ಟೋ ವಾನರರು ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಹತರಾಗಿ ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದುಹೋಗಿ ನೆಲಕ್ಕೊರಗಿದರು. ಎಷ್ಟೋ ಕ್ರುದ್ಧರಾದ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಓಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ಕಣ್ಮರೆಯಾದರು. ॥ 21॥ ಕೆಲವು ವಾನರರ ತ್ರಿಶೂಲದಿಂದ ತಿವಿದು ಕರುಳುಗಳು ಹೊರಗೆ ಬರುವಂತೆ ಮಾಡಿದ್ದನು. ॥22॥ ವಾನರರು ಮತ್ತು ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ತುಂಬಿಹೋಗಿದ್ದ ಆ ರಣರಂಗವು ಭಯಾನಕವಾಗಿತ್ತು. ಅಪಾರವಾದ ಅಸ್ತ್ರಶಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ, ಶಿಲೆಗಳ, ವೃಕ್ಷಗಳ ಮಳೆಯಿಂದಾಗಿ ಇಡೀ ರಣಭೂಮಿಯು ತುಂಬಿಹೋಗಿತ್ತು. ॥ 23 ॥ ಆ ಯುದ್ಧರೂಪೀ ಗಾಂಧರ್ವ (ಸಂಗೀತ ಮಹೋತ್ಸವ) ಅದ್ಭುತವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು. ಧನುಸ್ಸಿನ ಟಂಕಾರವೇ ವೀಣೆಯ ಮಧುರನಾದದಂತಿತ್ತು. ಬಿಕ್ಕಳಿಕೆಗಳೇ ತಾಳವಾಗಿತ್ತು, ಮೆಲ್ಲನೆ ನರಳುವ ಶಬ್ದಗಳೇ ಗೀತವಾಗಿತ್ತು. ॥ 24 ॥ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದ ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷನು ಯುದ್ಧಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಬಾಣಗಳ ಮಳೆಗರೆದು, ಅಟ್ಟಹಾಸದಿಂದ ನಗುತ್ತಾ ವಾನರ ಸೈನಿಕರನ್ನು ದಿಕ್ಕಾಪಾಲಾಗಿ ಓಡಿಸಿಬಿಟ್ಟನು. ॥ 25 ॥ ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷನ ಏಟಿನಿಂದ ಪೀಡಿತ ಹಾಗೂ ವ್ಯಥಿತವಾದ ವಾನರ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಹನುಮಂತನು ನೋಡಿ, ಪರಮಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ ದೊಡ್ಡದಾದ ಒಂದು ಬಂಡೆಯನ್ನೆತ್ತಿಕೊಂಡು ಅವನ ಕಡೆಗೆ ಧಾವಿಸಿದನು. ॥26॥ ಆಗ ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಅವನ ಕಣ್ಣುಗಳು ಇಮ್ಮಡಿ ಕೆಂಪಾಗಿದ್ದವು. ಅವನ ಪರಾಕ್ರಮ ತಂದೆ ವಾಯುವಿನಂತೆ ಅತುಲವಾಗಿತ್ತು. ಅವನು ಆ ಬಂಡೆಯನ್ನು ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷನ ರಥಕ್ಕೆ ಅಪ್ಪಳಿಸಿದನು. ॥27॥ ಆ ಬಂಡೆಯು ರಥದ ಕಡೆಗೆ ಬರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷನು ಗದೆಯನ್ನಿತ್ತಿಕೊಂಡು ವೇಗವಾಗಿ ರಥದಿಂದ ಹಾರಿ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ನಿಂತನು. ॥28॥ ಹನುಮಂತನು ಎಸೆದ ಆ ಶಿಲೆಯು ರಥಚಕ್ರ, ಅಚ್ಚುಮರ, ಕುದುರೆಗಳು, ಧ್ವಜ, ಧನುಷ್ಯಸಹಿತ ಅವನ ರಥವನ್ನು ನುಚ್ಚು ನೂರಾಗಿಸಿ ಭೂಮಿಗೆ ಬಿದ್ದುಹೋಯಿತು. ॥29॥ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷನ ರಥವನ್ನು ನಾಶಮಾಡಿ ಪವನಪುತ್ರ ಹನುಮಂತನು ರೆಂಬೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ವೃಕ್ಷಗಳಿಂದ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಸಂಹರಿಸ ತೊಡಗಿದನು. ॥30॥ ಹೆಚ್ಚಿನ ರಾಕ್ಷಸರ ತಲೆ ಒಡೆದು, ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದು ಹೋದುವು. ಇತರ ಎಷ್ಟೋ ನಿಶಾಚರರು ವೃಕ್ಷಗಳ ಏಟಿನಿಂದ ಜಜ್ಜಿ ಹೋಗಿ ನೆಲಕ್ಕೊರಗಿದರು. ॥31॥ ಹೀಗೆ ರಾಕ್ಷಸ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಹಿಂದಕ್ಕಟ್ಟಿ ಹನುಮಂತನು ಒಂದು ಪರ್ವತ ದಂತಹ ಬೃಹತ್ ಬಂಡೆಯನ್ನೆತ್ತಿಕೊಂಡು ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷನನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸಿದನು. ॥32॥ ಹನುಮಂತನು ಬರುವುದನ್ನು ನೋಡಿದ ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷನು ಗದೆಯನ್ನೆತ್ತಿಕೊಂಡು ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಾ ವೇಗವಾಗಿ ಅವನ ಕಡೆಗೆ ಓಡಿದನು. ॥33॥ ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷನು ಕುಪಿತನಾಗಿ ಮುಳ್ಳುಗಳುಳ್ಳ ಗದೆಯಿಂದ ಹನುಮಂತನ ತಲೆಗೆ ಹೊಡೆದನು. ॥34॥ ಭಯಾನಕ ವೇಗವುಳ್ಳ ಆ ಗದೆಯ ಏಟು ತಿಂದರೂ ವಾಯುವಿನಂತೆ ಬಲಶಾಲಿ ಹನುಮಂತನು ಆ ಪೆಟ್ಟನ್ನು ಗಣನೆಗೆ ತಾರದೆ, ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷನ ಮಸ್ತಕದಲ್ಲಿ ಆ ಪರ್ವತ ಶಿಖರವನ್ನು ಅಪ್ಪಳಿಸಿದನು. ॥35॥ ಪರ್ವತ ಶಿಖರದಿಂದ ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷನ ಸರ್ವಾಂಗವು ಭಿನ್ನ-ಭಿನ್ನವಾಗಿ ಚದುರಿಬೀಳುವ ಪರ್ವತದಂತೆ ಅವನು ಪ್ರಾಣತೊರೆದು ಭೂಮಿಗೆ ಬಿದ್ದುಬಿಟ್ಟನು. ॥36॥ ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷನು ಹತನಾದುದರಿಂದ ಬದುಕಿಉಳಿದಿದ್ದ ನಿಶಾಚರರು ಭಯಗೊಂಡು ವಾನರರಿಂದ ಏಟು ತಿನ್ನುತ್ತಾ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಹೊಕ್ಕರು. ॥37॥ ಹೀಗೆ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಕೊಂದು ರಕ್ತದ ಹೊಳೆಗಳನ್ನು ಹರಿಸಿ ಮಹಾತ್ಮಾ ಪವನಕುಮಾರ ಹನುಮಂತನು ಶತ್ರುವಧೆಯಿಂದ ಬಳಲಿದ್ದರೂ ವಾನರರಿಂದ ಪೂಜಿತ ಹಾಗೂ ಪ್ರಶಂಸಿತನಾದುದರಿಂದ ಅವನು ಸಂತೋಷಭರಿತನಾದನು. ॥ 38 ॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಐವತ್ತೆರಡನೆ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥52॥

ಐವತ್ತಮೂರನೆಯ ಸರ್ಗ

ವಜ್ರದಂಷ್ಟ್ರನು ಸೈನ್ಯಸಹಿತ ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಹೊರಟಿದ್ದು, ವಾನರರ ಮತ್ತು ರಾಕ್ಷಸರ ಯುದ್ಧ, ವಜ್ರದಂಷ್ಟ್ರನು ವಾನರರನ್ನು ಹಾಗೂ ಅಂಗದನು ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿದುದು

ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷನು ಮಡಿದ ಸಮಾಚಾರ ತಿಳಿದು ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರ ರಾವಣನು ಮಹಾ ಕ್ರೋಧಗೊಂಡು, ಹಾವು ಬುಸುಗುಟ್ಟು ವಂತೆ ಜೋರಾಗಿ ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಡುತ್ತಾ ರಾವಣನು ಕ್ರೂರ ನಿಶಾಚರ ಮಹಾಬಲಿ ವಜ್ರದಂಷ್ಟ್ರನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು. ॥ 2 ॥ ವೀರನೇ! ನೀನು ರಾಕ್ಷಸರೊಂದಿಗೆ ಹೋಗಿ ದಾಶರಥಿ ರಾಮನನ್ನು ಮತ್ತು ವಾನರ ಸಹಿತ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಕೊಂದು ಹಾಕು. ॥ 3 ॥ ಆಗ ಆ ಮಾಯಾವಿ ರಾಕ್ಷಸನು ‘ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ, ದೊಡ್ಡ ಸೈನ್ಯದೊಂದಿಗೆ ಕೂಡಲೇ ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಹೊರಟನು. ॥4॥ ಅವನು ಆನೆ, ಕುದುರೆ, ಕತ್ತೆ, ಒಂಟೇ ಮೊದಲಾದ ವಾಹನಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು, ಚಿತ್ತವನ್ನು ಏಕಾಗ್ರಗೊಳಿಸಿದ್ದನು. ಧ್ವಜ, ಪತಾಕೆಗಳಿಂದ ವಿಚಿತ್ರವಾಗಿ ಶೋಭಿಸುವ ಅನೇಕ ಸೇನಾಧ್ಯಕ್ಷರು ಅವನ ಶೋಭೆ ಹೆಚ್ಚಿಸಿದ್ದರು. ॥5॥ ವಿಚಿತ್ರವಾದ ಭುಜಬಂದಿಗಳಿಂದಲೂ, ಕಿರೀಟದಿಂದಲೂ ಅಲಂಕೃತವಾಗಿ, ಕವಚವನ್ನು ಧರಿಸಿ, ಕೈಯಲ್ಲಿ ಧನುಷ್ಯವನ್ನೆತ್ತಿಕೊಂಡು ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಹೊರಟನು. ॥6॥ ಧ್ವಜ-ಪತಾಕೆಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ, ಸ್ವರ್ಣಭೂಷಿತ ನಾದ, ಹೊಳೆಯುತ್ತಿರುವ ಸುಸಜ್ಜಿತ ರಥದ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿ ಸೇನಾಪತಿ ವಜ್ರದಂಷ್ಟ್ರನು ಅದನ್ನು ಹತ್ತಿದನು. ॥7॥ ಅವನೊಂದಿಗೆ ಋಷ್ಟ, ವಿಚಿತ್ರತೋಮರ, ಒನಕೆ, ಬಿಂದಿಪಾಲ, ಧನುಸ್ಸು, ಶಕ್ತಿ, ಪಟ್ಟಿಶ, ಖಡ್ಗ, ಚಕ್ರ, ಗದೆ, ಹರಿತವಾದ ಗಂಡುಕೊಡಲಿ ಇವುಗಳಿಂದ ಸುಸಜ್ಜಿತರಾದ ಕಾಲಾಳುಗಳು ಇದ್ದರು. ಅವರ ಕೈಗಳಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರದ ಅಸ್ತ್ರ-ಶಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ॥ 8-9 ॥ ವಿಚಿತ್ರ ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದ ಆ ಎಲ್ಲ ವೀರರಾಕ್ಷಸರು ತೇಜದಿಂದ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿದ್ದರು. ಶೌರ್ಯಸಂಪನ್ನ ಮದಮತ್ತ ಗಜಗಳಂತೆ, ನಡೆದಾಡುವ ಪರ್ವತಗಳಂತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿದ್ದರು. ॥10॥ ಕೈಗಳಲ್ಲಿ ತೋಮರ ಅಂಕುಶ ಧರಿಸಿದ ಮಾವುತರು ಏರಿ ಕುಳಿತಿದ್ದ ಆ ಆನೆಗಳು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕುಶಲಿಗಳಾಗಿದ್ದು, ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಸಾಗುತ್ತಿದ್ದರು. ಉತ್ತಮ ಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಇತರ ಬಲವಂತರಾದ ಕುದುರೆಗಳಿದ್ದು, ಅವುಗಳ ಮೇಲೆ ವೀರ ಸೈನಿಕರು ಹತ್ತಿ ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಹೊರಟಿದ್ದವು. ॥11॥ ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಹೊರಟ ರಾಕ್ಷಸರ ಆ ಸೈನ್ಯವು ವರ್ಷಾಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸಿಡಿಲು ಸಹಿತ ಗರ್ಜಿಸುವ ಮೇಘಗಳಂತೆ ಶೋಭಿಸು ತ್ತಿದ್ದವು. ॥12॥ ವಾನರಯೂಥಪತಿ ಅಂಗದನು ತಡೆದುನಿಂತಿದ್ದ ಲಂಕೆಯ ದಕ್ಷಿಣದ್ವಾರದಿಂದ ಸೈನ್ಯ ಹೊರಟಿತು. ಅಲ್ಲಿಂದ ಹೊರಬರುತ್ತಿರುವಂತೆಯೇ ರಾಕ್ಷಸರ ಮುಂದೆ ಅಶುಭಸೂತಕ ಅಪಶಕುನಗಳು ಕಾಣಿಸಿದವು. ॥13॥ ಮೇಘ ಗಳಿಲ್ಲದೆಯೇ ಆಕಾಶದಿಂದ ದುಃಸಹ ಉಲ್ಕಾಪಾತ ಆಗತೊಡಗಿತು. ಭಯಂಕರ ಗುಳ್ಳೆನರಿಗಳು ಬೆಂಕಿಯನ್ನು ಉಗುಳುತ್ತಾ ಕೆಟ್ಟದಾಗಿ ಕೂಗಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದವು. ॥14॥ ರಾಕ್ಷಸರ ಸಂಹಾರ ಸೂಚಕವಾಗಿ ಘೋರ ಪಶುಗಳು ಕೂಗುತ್ತಿದ್ದವು. ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಹೊರಟ ಯೋಧರು ಎಡವಿ ಬೀಳುತ್ತಿದ್ದರು. ಇದರಿಂದ ಅವರ ದಾರುಣ ಅವಸ್ಥೆಯಾಯಿತು. ॥15॥ ಇಂತಹ ಉತ್ಪಾತಸೂಚಕ ಅಪಶಕುನಗಳನ್ನು ನೋಡಿಯೂ ಮಹಾಬಲಿ ವಜ್ರದಂಷ್ಟ್ರನು ಧೈರ್ಯಗೆಡದೆ, ಆ ತೇಜಸ್ವೀ ವೀರನು ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಉತ್ಸುಕನಾಗಿ ಹೊರಟೇಬಿಟ್ಟನು. ॥16॥ ತೀವ್ರಗತಿಯಿಂದ ಬರುತ್ತಿರುವ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ನೋಡಿ ವಿಜಯಲಕ್ಷ್ಮಿಯಿಂದ ಸಂಪನ್ನರಾದ ವಾನರರು ಜೋರು ಜೋರಾಗಿ ಗರ್ಜಿಸತೊಡಗಿದರು. ಅವರ ಸಿಂಹನಾದವು ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸಿತು. ॥17॥ ಅನಂತರ ಭಯಾನಕ ರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸುವ ಘೋರ ವಾನರರಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ರಾಕ್ಷಸರಲ್ಲಿ ತುಮುಲಯುದ್ಧ ಪ್ರಾರಂಭ ವಾಯಿತು. ಎರಡೂ ಪಕ್ಷದ ಯೋಧರು ಒಬ್ಬರು ಮತ್ತೊಬ್ಬರನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದರು. ॥18॥ ಭಾರೀ ಉತ್ಸಾಹದಿಂದ ವಾನರರು-ರಾಕ್ಷಸರು ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ, ಮುನ್ನುಗ್ಗುತ್ತಿದ್ದರು, ಆದರೆ ಶರೀರ, ಕತ್ತು ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ಭೂಮಿಗೆ ಬೀಳುತ್ತಿದ್ದರು. ಆಗ ಅವರ ಸರ್ವಾಂಗಗಳೂ ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದುಹೋಗುತ್ತಿತ್ತು. ॥19॥ ಯುದ್ಧದಿಂದ ಎಂದೂ ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಸರಿಯದೆ, ಪರಿಘಗಳಂತೆ ಬಾಹುಗಳಿದ್ದ ಎಷ್ಟೋ ಶೂರ ವೀರರು ಪರಸ್ಪರ ಹತ್ತಿರ ಹೋಗಿ ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಅಸ್ತ್ರ-ಶಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ಪ್ರಹರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ॥20॥ ಆ ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ಪ್ರಯೋಗಿಸುವ ವೃಕ್ಷ, ಪರ್ವತಗಳ ಹಾಗೂ ಶಸ್ತ್ರಗಳ ಮಹಾಘೋರ ಶಬ್ದವು ಕಿವಿಗೆ ಬಿದ್ದಾಕ್ಷಣ ಹೃದಯವನ್ನು ಸೀಳಿ ಬಿಡುತ್ತಿತ್ತು. ॥21॥ ರಥಚಕ್ರಗಳ ಗಡ-ಗಡ, ಧನುಷ್ಟಂಕಾರ, ಶಂಖ, ಭೇರಿ, ಮೃದಂಗಗಳ ಶಬ್ದ ಒಂದಾಗಿ ಭಾರೀ ಭಯಂಕರವಾಗಿ ಅನಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ॥22॥ ಕೆಲವು ಯೋಧರು ಶಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಬಿಸುಟು ಬಾಹುಯುದ್ಧ ಮಾಡತೊಡಗಿದರು. ಕೈಏಟಿನಿಂದ, ಕಾಲಿನ ಒದೆಯಿಂದ, ಮುಷ್ಟಿಗಳಿಂದ, ವೃಕ್ಷಗಳಿಂದ, ಮೊಣಕಾಲುಗಳಿಂದ ಏಟು ತಿಂದು ಎಷ್ಟೋ ರಾಕ್ಷಸರ ಶರೀರಗಳು ನುಚ್ಚು ನೂರಾದವು. ರಣದುರ್ಮದ ವಾನರರು ಶಿಲೆಗಳಿಂದ ಹೊಡೆದು ಎಷ್ಟೋ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಕೊಂದುಹಾಕಿದರು. ॥23-24॥ ಆಗ ವಜ್ರದಂಷ್ಟ್ರನು ಬಾಣಗಳಿಂದ ವಾನರರನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ಭಯಗೊಳಿಸುತ್ತಾ ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನು ಸಂಹಾರ ಮಾಡಲು ಹೊರಟ ಪಾಶಧಾರೀ ಯಮನಂತೆ ಯುದ್ಧರಂಗದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸತೊಡಗಿದನು. ॥25॥ ಜೊತೆಗೆ ಕ್ರೋಧಗೊಂಡ ಇತರ ಅಸ್ತ್ರ ವೇತ್ತರಾದ ಬಲವಂತ ರಾಕ್ಷಸರು ಅಸ್ತ್ರ-ಶಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿ ವಾನರ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಸಂಹರಿಸ ತೊಡಗಿದರು. ॥26॥ ಆದರೆ ಪ್ರಳಯಕಾಲದ ಸಂವರ್ತಕ ಅಗ್ನಿಯು ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಸಂಹರಿಸು ವಂತೆಯೇ ವಾಲಿಪುತ್ರ ಅಂಗದನು ಇಮ್ಮಡಿ ಉತ್ಸಾಹದಿಂದ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ವಧಿಸತೊಡಗಿದನು. ॥27॥ ಅವನ ಕಣ್ಣುಗಳು ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಕೆಂಪಾಗಿದ್ದು, ಇಂದ್ರನಂತೆ ಪರಾಕ್ರಮಿಯಾಗಿದ್ದನು. ಸಿಂಹವು ಸಣ್ಣ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಸುಲಭವಾಗಿ ಕೊಲ್ಲುವಂತೆ, ಪರಾಕ್ರಮಿ ಅಂಗದನು ಒಂದು ಮರವನ್ನೆತ್ತಿಕೊಂಡು ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸ ಸೈನಿಕರನ್ನು ಸಂಹರಿಸತೊಡಗಿದನು. ॥28॥

ಅಂಗದನ ಪ್ರಹಾರದಿಂದ ಆ ಭಯಾನಕ ಪರಾಕ್ರಮಿ ರಾಕ್ಷಸರು ತಲೆ ಕಡಿದಮರಗಳಂತೆ ಶಿರಗಳನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡು ನೆಲಕ್ಕೆ ಬೀಳತೊಡಗಿದರು. ॥29॥ ಆಗ ರಥಗಳಿಂದ, ಚಿತ್ರವಿಚಿತ್ರ ಧ್ವಜಗಳಿಂದ, ಕುದುರೆಗಳಿಂದ, ರಾಕ್ಷಸರ ಮತ್ತು ವಾನರರ ದೇಹಗಳಿಂದ, ಹರಿದ ರಕ್ತದ ಹೊಳೆಯಿಂದ ಆ ರಣಭೂಮಿಯು ಭಯಾನಕವಾಗಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿತ್ತು. ॥30॥ ಯೋಧರ ಹಾರ, ಕೇಯೂರ, ವಸ್ತ್ರ, ಶಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ರಣಭೂಮಿಯು ಶರತ್ಕಾಲದ ಇರುಳಿನಂತೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ॥31॥ ಅಂಗದನ ವೇಗದಿಂದ ಆ ವಿಶಾಲ ರಾಕ್ಷಸ ಸೈನ್ಯವು ವಾಯುವೇಗದಿಂದ ಕಂಪಿಸುವ ಮೇಘಗಳಂತೆ ನಡುಗಿಹೋಯಿತು. ॥ 32 ॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಐವತ್ತಮೂರನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥53॥

ಐವತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಸರ್ಗ

ಅಂಗದ ವಜ್ರದಂಷ್ಟ್ರನ ಯುದ್ಧ, ಅಂಗದನಿಂದ ವಜ್ರದಂಷ್ಟ್ರನ ಸಂಹಾರ

ಅಂಗದನ ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ತನ್ನ ಸೈನ್ಯದ ಸಂಹಾರವಾಗುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಬಹಾಬಲಿ ರಾಕ್ಷಸ ವಜ್ರ ದಂಷ್ಟ್ರನು ಅತ್ಯಂತ ಕ್ರೋಧಾವಿಷ್ಟನಾದನು. ॥ 1 ॥ ಅವನು ಇಂದ್ರನ ವಜ್ರದಂತಹ ತನ್ನ ತೇಜಸ್ವೀ ಭಯಂಕರ ಧನುಸ್ಸನ್ನೆತ್ತಿಕೊಂಡು ವಾನರ ಸೈನ್ಯದ ಮೇಲೆ ಬಾಣಗಳ ಮಳೆಗರೆಯತೊಡಗಿದನು. ॥ 2 ॥ ಅವನೊಂದಿಗೆ ಇತರ ಪ್ರಧಾನ ಶೂರ-ವೀರ ರಾಕ್ಷಸರೂ ರಥಗಳಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ಬಗೆಬಗೆಯ ಆಯುಧಗಳಿಂದ ಸಂಗ್ರಾಮ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧಮಾಡತೊಡಗಿದರು. ॥3॥ ವಾನರರಲ್ಲಿಯೂ ವಿಶೇಷ ವೀರರಾದ ಎಲ್ಲ ಶ್ರೇಷ್ಠ ವಾನರರು ಎಲ್ಲೆಡೆಗಳಿಂದ ಒಂದಾಗಿ ಕೈಗಳಲ್ಲಿ ಬಂಡೆಗಳನ್ನೆತ್ತಿಕೊಂಡು ಕಾದತೊಡಗಿದರು. ॥4॥ ಆಗ ಆ ರಣಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸರು ಮುಖ್ಯಮುಖ್ಯ ವಾನರರ ಮೇಲೆ ಸಾವಿರಾರು ಅಸ್ತ್ರ-ಶಸ್ತ್ರಗಳ ಮಳೆ ಸುರಿಸಿದರು. ॥5॥ ಮದೋನ್ಮತ್ತ ಆನೆಗಳಂತೆ ವಿಶಾಲಕಾಯ ವೀರ ವಾನರರೂ ಕೂಡ ರಾಕ್ಷಸರ ಮೇಲೆ ಅನೇಕಾನೇಕ ಪರ್ವತ, ವೃಕ್ಷ ಮತ್ತು ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ಶಿಲೆಗಳನ್ನು ಎತ್ತಿ ಹಾಕಿದರು. ॥6॥ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಬೆನ್ನು ತೋರದ, ಉತ್ಸಾಹ ದಿಂದ ಕಾದಾಡುತ್ತಿರುವ ಶೂರವೀರ ವಾನರರಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ರಾಕ್ಷಸರಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಆ ಯುದ್ಧವು ಉತ್ತರೋತ್ತರ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಾ ಹೋಯಿತು. ॥7॥ ಕೆಲವರ ತಲೆ ಒಡೆದುಹೋದುವು, ಕೆಲವರ ಕೈಕಾಲು ಕಳೆದುಕೊಂಡರು. ಅನೇಕ ಯೋಧರ ಶರೀರಗಳು ಶಸಗಳಿಂದ ಘಾಸಿಗೊಂಡು ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದು ಹೋಯಿತು. ॥8॥ ವಾನರರು ಮತ್ತು ರಾಕ್ಷಸರು ಧರಾಶಾಯಿಗಳಾದರು. ಆ ಹೆಣಗಳ ಮೇಲೆ ಹದ್ದು- ರಣಹದ್ದು, ಕಾಗೆಗಳು ಆಕ್ರಮಿಸಿದ್ದವು. ಗುಳ್ಳೆನರಿಗಳು ಹಿಂಡುಹಿಂಡಾಗಿ ಸಮಾಕುಲರಾಗಿದ್ದವು. ॥9॥ ತಲೆಗಳನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡು ಮುಂಡಗಳು ಭೀರುಗಳಾದ ಸೈನಿಕರಿಗೆ ಭಯವನ್ನುಂಟು ಮಾಡುತ್ತಾ ಕುಣಿಯತೊಡಗಿದವು. ಯೋಧರ ತುಂಡಾದ ಭುಜಗಳು, ಶಿರಗಳು, ಕೈಗಳು, ದೇಹಗಳು ರಾಶಿರಾಶಿಯಾಗಿ ಬಿದ್ದಿದ್ದವು. ॥ 10 ॥ ಎರಡೂ ಪಕ್ಷದ ವಾನರರು ಮತ್ತು ರಾಕ್ಷಸರು ಅಲ್ಲಿ ಧರಾಶಾಯಿಯಾಗಿದ್ದರು. ಸ್ವಲ್ಪ ಸಮಯದಲ್ಲೇ ವಾನರರ ಪ್ರಹಾರದಿಂದ ಪೀಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ನಿಶಾಚರರ ಎಲ್ಲ ಸೇನೆಯು ವಜ್ರದಂಷ್ಟ್ರನು ನೋಡುತ್ತಿರುವಂತೆ ಓಡಿಹೋಯಿತು. ॥11॥ ವಾನರರ ಏಟಿನಿಂದ ಭಯಗೊಂಡ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ನೋಡಿ, ಪ್ರತಾಪಿ ವಜ್ರದಂಷ್ಟ್ರನ ಕಣ್ಣುಗಳು ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಕೆಂಪಾದವು. ॥12॥ ಅವನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಧನುಸ್ಸನ್ನೆತ್ತಿ ಕೊಂಡು ವಾನರ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಭಯಪಡಿಸುತ್ತಾ, ವಾನರ ಸೈನ್ಯದೊಳಗೆ ನುಗ್ಗಿ, ಕಂಕಪತ್ರಯುಕ್ತ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಶತ್ರು ಗಳನ್ನು ಭೇದಿಸತೊಡಗಿದನು. ॥13॥ ಅತ್ಯಂತ ಕ್ರೋಧಗೊಂಡ ಪ್ರತಾಪಿ ವಜ್ರದಂಷ್ಟ್ರನು ಒಂದೇ ಏಟಿನಿಂದ ಐದು, ಏಳು, ಎಂಟು, ಒಂಭತ್ತು ವಾನರರನ್ನು ಒಟ್ಟಿಗೆ ಪ್ರಹರಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ॥14॥ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಭಿನ್ನಭಿನ್ನರಾದ ಸಮಸ್ತ ವಾನರರು ಭಯಗೊಂಡು ಪ್ರಜೆಯು ಪ್ರಜಾಪತಿಯಲ್ಲಿ ಶರಣಾದಂತೆ ಅಂಗದನ ಕಡೆಗೆ ಓಡಿದರು. ॥15॥ ಆಗ ವಾನರರು ಓಡುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ, ವಾಲಿಕುಮಾರ ಅಂಗದನು ತನ್ನ ಕಡೆಗೆ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದ ವಜ್ರದಂಷ್ಟ್ರನನ್ನು ಕ್ರೋಧದಿಂದ ವೀಕ್ಷಿಸಿದನು. ॥16॥ ಮತ್ತೆ ವಜ್ರದಂಷ್ಟ್ರ ಮತ್ತು ಅಂಗದ ಅತ್ಯಂತ ಕುಪಿತರಾಗಿ ಪರಸ್ಪರ ವೇಗವಾಗಿ ಯುದ್ಧಮಾಡತೊಡಗಿದರು. ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಹುಲಿ ಮತ್ತು ಗಜಗಳಂತೆ ಸಂಚರಿಸತೊಡಗಿದರು. ॥17॥ ಆಗ ವಜ್ರದಂಷ್ಟ್ರನು ಮಹಾಬಲಿ ಅಂಗದನ ಮರ್ಮಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿಶಿಖೆ ಯಂತಿದ್ದ ತೇಜಸ್ವೀ ಒಂದು ಲಕ್ಷ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಹೊಡೆದನು. ॥18॥ ಇದರಿಂದ ಅವನ ಸರ್ವಾಂಗವು ರಕ್ತಸಿಕ್ತ ವಾಯಿತು. ಆಗ ಪರಾಕ್ರಮಿ ಮಹಾಬಲಿ ವಾಲಿಕುಮಾರನು ವಜ್ರದಂಷ್ಟ್ರನ ಮೇಲೆ ಒಂದು ವೃಕ್ಷವನ್ನು ಎಸೆದನು. ॥ 19 ॥ ಆ ವೃಕ್ಷವು ತನ್ನ ಕಡೆಗೆ ಬರುವುದನ್ನು ನೋಡಿಯೂ ವಜ್ರದಂಷ್ಟ್ರನು ಹೆದರಲಿಲ್ಲ. ಅವನು ಬಾಣವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿ ಆ ವೃಕ್ಷವನ್ನು ತುಂಡರಿಸಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬೀಳಿಸಿದನು. ॥ 20 ॥ ವಜ್ರದಂಷ್ಟ್ರನ ಆ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ನೋಡಿ ವಾನರ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಅಂಗದನು ಒಂದು ವಿಶಾಲ ಶಿಲಾಖಂಡವನ್ನು ಎತ್ತಿ ಜೋರಾಗಿ ಅವನಿಗೆ ಹೊಡೆದು ಜೋರಾಗಿ ಗರ್ಜಿಸಿದನು. ॥21॥ ಆ ಶಿಲಾ ಖಂಡವು ತನ್ನತ್ತ ಬರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಆ ಪರಾಕ್ರಮಿ ರಾಕ್ಷಸನು ಗಾಬರಿಪಡದೆ ರಥದಿಂದ ಹಾರಿ ಗದೆಯನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದು ನೆಲದ ಮೇಲೆ ನಿಂತುಕೊಂಡನು. ॥22॥ ಅಂಗದನು ಎಸೆದಿರುವ ಆ ಬಂಡೆಯು ಅವನ ರಥದ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದು ಯುದ್ಧರಂಗದಲ್ಲಿ ರಥದ ಗಾಲಿಗಳು, ಅಚ್ಚುಮರ, ಕುದುರೆಗಳ ಸಹಿತ ರಥವನ್ನು ಚೂರು-ಚೂರಾಗಿಸಿತು. ॥ 23 ॥ ಬಳಿಕ ವಾನರವೀರ ಅಂಗದನು ವೃಕ್ಷಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಇನ್ನೊಂದು ವಿಶಾಲ ಪರ್ವತ ಶಿಖರವನ್ನು ಕೈಗೆತ್ತಿಕೊಂಡು ವಜ್ರದಂಷ್ಟ್ರನ ತಲೆಗೆ ಅಪ್ಪಳಿಸಿದನು. ॥24॥ ವಜ್ರದಂಷ್ಟ್ರನು ಅದರಿಂದ ಮೂರ್ಛಿತನಾಗಿ, ರಕ್ತವನ್ನು ಕಾರುತ್ತಾ, ಗದೆಯನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಎರಡು ಗಳಿಗೆ ಮೂರ್ಛಿತನಾಗಿ ಬಿದ್ದಿದ್ದನು. ಕೇವಲ ಉಸಿರಾಟ ಮಾತ್ರ ನಡೆಯುತ್ತಿತ್ತು. ॥25॥ ಮೂರ್ಛೆ ತಳೆದು ನಿಶಾಚರನು ಅತ್ಯಂತ ಕುಪಿತನಾಗಿ ಎದುರಿಗೆ ನಿಂತಿದ್ದ ವಾಲಿಪುತ್ರನ ಎದೆಗೆ ಗದೆಯಿಂದ ಪ್ರಹರಿಸಿದನು.
॥26॥ ಮತ್ತೆ ಗದೆ ಬಿಟ್ಟು ಮಲ್ಲಯುದ್ಧ ಮಾಡತೊಡಗಿದನು. ಆ ವಾನರ ಮತ್ತು ರಾಕ್ಷಸರಿಬ್ಬರೂ ವೀರರು ಮುಷ್ಟಿಗಳಿಂದ ಹೊಡೆಯತೊಡಗಿದರು. ॥27॥ ಇಬ್ಬರೂ ಭಾರೀ ಪರಾಕ್ರಮಿಗಳಾಗಿದ್ದರು. ಇಬ್ಬರು ಕಾದಾಡುತ್ತಿರುವಾಗ ಕುಜ ಮತ್ತು ಬುಧರಂತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿದ್ದರು. ಪರಸ್ಪರರ ಪ್ರಹಾರಗಳಿಂದ ಪೀಡಿತರಾಗಿ ಬಳಲಿ, ರಕ್ತವನ್ನು ವಮನಮಾಡತೊಡಗಿದರು. ॥ 28 ॥ ಬಳಿಕ ಪರಮ ತೇಜಸ್ವೀ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠ ಅಂಗದನು ಒಂದು ಮರವನ್ನು ಕಿತ್ತುಕೊಂಡು ನಿಂತುಬಿಟ್ಟನು. ಅವನು ವೃಕ್ಷದ ಹೂವು-ಹಣ್ಣು ಗಳಿಂದ ಸತ್ವ ಫಲ-ಪುಷ್ಪಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದವನಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದನು. ॥ 29 ॥ ಅತ್ತ ವಜ್ರದಂಷ್ಟ್ರನು ಎತ್ತಿನ ಚರ್ಮದ ಗುರಾಣಿ ಮತ್ತು ಸುಂದರ ದೊಡ್ಡ ಖಡ್ಗವನ್ನೆತ್ತಿಕೊಂಡನು. ಆ ಖಡ್ಗವು ಸಣ್ಣ ಸಣ್ಣ ಗೆಜ್ಜೆಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾಗಿದ್ದು, ಚರ್ಮದ ಒರೆಯಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ॥ 30 ॥ ಆಗ ಪರಸ್ಪರ ವಿಜಯವನ್ನು ಬಯಸುವ ವಾನರ ಮತ್ತು ರಾಕ್ಷಸ ವೀರರಿಬ್ಬರೂ ಸುಂದರ ಹಾಗೂ ವಿಚಿತ್ರ ಪಟ್ಟುಗಳನ್ನು ಬದಲಿಸುತ್ತಾ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಾ ಪರಸ್ಪರ ಹೊಡೆದಾಡತೊಡಗಿದರು. ॥31॥ ಇಬ್ಬರ ಗಾಯಗಳಿಂದ ರಕ್ತ ಸುರಿಯತೊಡಗಿತು. ಅದರಿಂದ ಅವರು ಅರಳಿನಿಂತ ಪಾಲಾಶ ವೃಕ್ಷದಂತೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಕಾದಾಡುತ್ತಾ ಬಳಲಿ ಇಬ್ಬರೂ ನೆಲಕ್ಕೆ ಮಂಡಿ ಊರಿದರು. ॥32॥ ಆದರೆ ಕಣ್ಮುಚ್ಚಿ ತೆರೆಯುವಷ್ಟರಲ್ಲಿ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠ ಅಂಗದನು ಎದ್ದು ನಿಂತನು. ಅವನ ಕಣ್ಣುಗಳು ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಕಿಡಿಕಾರುತ್ತಿದ್ದವು. ದೊಣ್ಣೆಯ ಏಟಿನಿಂದ ಕೆರಳಿದ ಹಾವಿನಂತೆ ಉತ್ತೇಜಿತನಾಗಿದ್ದನು. ॥ 33 ॥ ಮಹಾಬಲಿ ವಾಲಿಕುಮಾರನು ತನ್ನ ಹರಿತವಾದ, ಹೊಳೆ ಯುತ್ತಿದ್ದ ಖಡ್ಗದಿಂದ ವಜ್ರದಂಷ್ಟ್ರನ ವಿಶಾಲ ಶಿರವನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿಬಿಟ್ಟನು. ॥ 34 ॥ ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದ, ಕಣ್ಣುಗಳು ಹೊರಬಂದು ಸುಂದರ ಮಸ್ತಕ ತುಂಡಾಗಿ ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ಎರಡು ತುಂಡಾಗಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದು ಹೋದನು. ॥ 35 ॥ ವಜ್ರದಂಷ್ಟ್ರನು ಸತ್ತು ಹೋದುದನ್ನು ನೋಡಿದ ರಾಕ್ಷಸರು ಭಯದಿಂದ ನಿಶ್ಚೇಷ್ಟಿತರಾದರು. ಅವರು ವಾನರರ ಏಟು ತಿಂದು ಭಯದಿಂದ ಲಂಕೆಗೆ ಓಡಿಹೋದರು. ಅವರು ವಿಷಾದ ಗ್ರಸ್ತರಾಗಿದ್ದರು. ಅವರು ದುಃಖಿತರಾಗಿ ನಾಚಿಕೆಯಿಂದ ಕೆಳ ಮೋರೆ ಹಾಕಿದ್ದರು. ॥36॥ ವಜ್ರಧಾರೀ ಇಂದ್ರನಂತೆ ಪ್ರತಾಪಿ ಅಂಗದನು ಆ ನಿಶಾಚರ ವಜ್ರದಂಷ್ಟ್ರನನ್ನು ಕೊಂದು ದೇವತೆಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷ ಇಂದ್ರನಂತೆ, ವಾನರರಿಂದ ಸಮ್ಮಾನಿತನಾಗಿ ಹರ್ಷಿತನಾದನು. ॥ 37 ॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಐವತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥54॥

ಐವತ್ತೈದನೆಯ ಸರ್ಗ

ರಾವಣನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಅಕಂಪನೇ ಮೊದಲಾದ ರಾಕ್ಷಸರು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಬಂದುದು, ವಾನರರೊಡನೆ ಘೋರ ಸಂಗ್ರಾಮ

ಅಂಗದನ ಕೈಯಿಂದ ವಜ್ರದಂಷ್ಟ್ರನು ಸತ್ತುಹೋದ ಸಮಾಚಾರವನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾವಣನು ಕೈಮುಗಿದು ತನ್ನ ಬಳಿ ನಿಂತಿದ್ದ ಸೇನಾಪತಿ ಪ್ರಹಸ್ತನಲ್ಲಿ ಇಂತೆಂದನು- ॥ 1 ॥ ಅಕಂಪನು ಎಲ್ಲ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲವನು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನನ್ನೇ ಮುಂದಿಟ್ಟು ಕೊಂಡು ಭಯಂಕರ ಪರಾಕ್ರಮಿ ಜಯಿಸಲು ದುಃಸಾಧ್ಯವಾದ ರಾಕ್ಷಸರು ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಹೋಗಲಿ. ॥2॥ ಅಕಂಪನಿಗೆ ಯುದ್ಧವು ಸದಾ ಪ್ರಿಯವಾಗಿದೆ. ಅವನು ಯಾವಾಗಲೂ ನನ್ನ ಉನ್ನತಿಯನ್ನೇ ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಇವನನ್ನು ಒಬ್ಬ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಯೋಧನೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ. ಇವನು ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ದಂಡಿಸಲು, ಸೈನಿಕರನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ಹಾಗೂ ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ಸೈನ್ಯದ ಸಂಚಲನದಲ್ಲಿ ಸಮರ್ಥನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ॥3॥ ಅಕಂಪನು ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರಿಬ್ಬರನ್ನು ಹಾಗೂ ಮಹಾಬಲಿ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಸೋಲಿಸಬಲ್ಲನು ಮತ್ತು ಇತರ ವಾನರರನ್ನೂ ಸಂಹರಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವೇ ಇಲ್ಲ. ॥4॥ ರಾವಣನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಶಿರಸಾವಹಿಸಿ ಶೀಘ್ರಪರಾಕ್ರಮಿ ಮಹಾಬಲಿ ಸೇನಾಧ್ಯಕ್ಷನು ಆಗ ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಕಳಿಸಿಕೊಟ್ಟನು. ॥5॥ ಸೇನಾಪತಿಯಿಂದ ಪ್ರೇರಿತರಾದ ಭಯಾನಕ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ ಮುಖ್ಯಮುಖ್ಯ ಭಯಂಕರ ರಾಕ್ಷಸರು ನಾನಾ ವಿಧದ ಅಸ್ತ್ರ-ಶಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ನಗರದಿಂದ ಹೊರಟರು. ॥6॥ ಆಗಲೇ ಪುಟಕ್ಕಿಟ್ಟ ಚಿನ್ನದಿಂದ ವಿಭೂಷಿತ ವಿಶಾಲ ರಥದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು, ಘೋರ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಸುತ್ತುವರೆದು ಅಕಂಪನೂ ಹೊರಟ. ಅವನು ಕಪ್ಪಾದ ಮೋಡದಂತೆ ಬಣ್ಣದವನಾಗಿದ್ದು, ಗರ್ಜನೆಯು ಮೇಘದಂತೆ ಇತ್ತು. ॥7॥ ಮಹಾಸಮರದಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳೂ ಕೂಡ ಅವನನ್ನು ಕಂಪಿತನನ್ನಾಗಿಸಲಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ಅಕಂಪನ ಎಂದು ವಿಖ್ಯಾತನಾಗಿದ್ದ ಹಾಗೂ ರಾಕ್ಷಸರಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ತೇಜಸ್ವಿಯಾಗಿದ್ದ. ॥8॥ ರೋಷಾವೇಶದಿಂದ ಯುದ್ಧದ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಆಕ್ರಮಣ ಮಾಡುವ ಅಕಂಪನ ರಥಕ್ಕೆ ಹೂಡಿದ ಕುದುರೆಗಳು ಕಾರಣವಿಲ್ಲದೆ ದೈನ್ಯಭಾವ ಹೊಂದಿದವು. ॥9॥ ಅಕಂಪನು ಯುದ್ಧವನ್ನು ಅಭಿನಂದಿಸುವನಾಗಿದ್ದರೂ ಆಗ ಅವನ ಎಡಕಣ್ಣು ಹಾರತೊಡಗಿತು. ಮುಖಕಾಂತಿಯು ಮಂಕಾಯಿತು, ವಾಣಿ ಗದ್ಗದವಾಯಿತು. ॥10॥ ಆ ದಿನವು ಸೂರ್ಯನು ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಾ ಸುದಿನವಾಗಿದ್ದರೂ ಸುಂಟರಗಾಳಿಯಿಂದ ಧೂಳು ತುಂಬಿ ದುರ್ದಿನ ದಂತಾಯಿತು. ಎಲ್ಲ ಪಶು-ಪಕ್ಷಿಗಳು ಕ್ರೂರವಾಗಿ ಕೂಗಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದವು. ॥11॥ ಅಕಂಪನ ಹೆಗಲು ಸಿಂಹ ದಂತೆ ಪುಷ್ಟವಾಗಿತ್ತು. ಅವನ ಪರಾಕ್ರಮ ಹುಲಿಯಂತಿತ್ತು. ಅವನು ಹಿಂದಿನ ಉತ್ಪಾತಗಳನ್ನು ಲೆಕ್ಕಿಸದೆ ಯುದ್ಧಭೂಮಿಗೆ ಹೋದನು. ॥12॥ ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ಇತರ ರಾಕ್ಷಸರೊಂದಿಗೆ ಲಂಕೆಯಿಂದ ಹೊರಟಾಗ ಸಮುದ್ರವು ಕ್ಷೋಭೆಗೊಂಡು ಮಹಾ ಕೋಲಾಹಲ ಉಂಟಾಯಿತು. ॥13॥ ಆ ಮಹಾ ಕೋಲಾಹಲದಿಂದ ವೃಕ್ಷ ಪರ್ವತಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿಕೊಂಡು ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಸಿದ್ಧರಾಗಿ ನಿಂತಿದ್ದ ವಾನರರ ವಿಶಾಲಸೈನ್ಯವು ಭಯಗೊಂಡಿತು. ಅನಂತರ ವಾನರರಿಗೂ ರಾಕ್ಷಸರಿಗೂ ಮಹಾ ಭಯಂಕರ ಯುದ್ಧ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು.

॥14-15॥ ಶ್ರೀರಾಮ ಮತ್ತು ರಾವಣನ ನಿಮಿತ್ತ ದೇಹತ್ಯಾಗಕ್ಕೂ ಸಿದ್ಧರಾದ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಗಳೂ, ಶೂರರೂ, ಪರ್ವತದಂತೆ ವಿಶಾಲಕಾಯರಾಗಿದ್ದರು. ॥16॥ ವಾನರ ಹಾಗೂ ರಾಕ್ಷಸರು ಒಬ್ಬರು ಮತ್ತೊಬ್ಬರನ್ನು ಸಂಹರಿಸುವ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ನೆರೆದಿದ್ದರು. ಅವರು ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ವೇಗಶಾಲಿಗಳಾಗಿದ್ದು, ಕೋಲಾಹಲವೆಬ್ಬಿಸುತ್ತಾ ಪರಸ್ಪರ ಗುರಿಯಾಗಿಸಿಕೊಂಡು ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಅವರ ಮಹಾನಾದವು ಬಹಳ ದೂರದವರೆಗೆ ಕೇಳಿ ಬರುತ್ತಿತ್ತು. ॥17॥
ವಾನರ-ರಾಕ್ಷಸರು ಪಾದಾಘಾತದಿಂದ ಎದ್ದ ಕೆಂಪು ಧೂಳು ಭಯಂಕರವಾಗಿ ಅನಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಅದು ಹತ್ತು ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿಯೂ ವ್ಯಾಪಿಸಿಕೊಂಡಿತು. ॥ 18 ॥ ಆ ಧೂಳು ಅಲ್ಲಾಡುತ್ತಿರುವ ನವಿರಾದ ರೇಷ್ಮೆ ಬಟ್ಟೆಯಂತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿತ್ತು. ಅದರಿಂದ ಸಮರಾಂಗಣದ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಮುಚ್ಚಿಹೋದವು. ಆದ್ದರಿಂದ ವಾನರರು-ರಾಕ್ಷಸರು ಪರಸ್ಪರ ನೋಡದಾದರು. ॥19॥ ಆ ಧೂಳು ಆಚ್ಛಾದಿತವಾಗಿ ಧ್ವಜ, ಪತಾಕೆ, ಗುರಾಣಿ, ಕುದುರೆಗಳು, ಅಸ್ತ್ರ-ಶಸ್ತ್ರ, ರಥ ಇವು ಯಾವುದೇ ವಸ್ತು ಕಂಡು
ಬರುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ॥20॥ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಾ ಓಡುತ್ತಿರುವ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಮಹಾಭಯಂಕರ ಶಬ್ದವು ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಕೇಳಿ ಬರುತ್ತಿತ್ತು; ಆದರೆ ಅವುಗಳು ಕಂಡುಬರುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ॥21॥ ಅಂಧಕಾರ ಆವರಿಸಿದ ಯುದ್ಧರಂಗದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಕುಪಿತರಾದ ವಾನರರು ವಾನರರನ್ನೇ ಹಾಗೂ ರಾಕ್ಷಸರು ರಾಕ್ಷಸರನ್ನೇ ಹೊಡೆಯತೊಡಗಿದರು. ॥22॥ ಹಲವು ಬಾರಿ ತಮ್ಮ ಕಡೆಯವರನ್ನು
ಕೆಲವು ಸಲ ಶತ್ರುಪಕ್ಷದ ಯೋಧರನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿ ರಕ್ತದ ಹೊಳೆಯನ್ನೇ ಹರಿಸಿದರು. ಅಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಕೆಸರೇ ತುಂಬಿಹೋಯಿತು. ॥23॥ ಅನಂತರ ರಕ್ತದ ಪ್ರವಾಹದಿಂದಾಗಿ ಧೂಳು ಅಡಗಿತು. ಇಡೀ ಯುದ್ಧಭೂಮಿಯು ಶವಗಳಿಂದ ತುಂಬಿಹೋಯಿತು. ॥24॥ ವಾನರರು ಮತ್ತು ರಾಕ್ಷಸರು ಒಬ್ಬರ ಮೇಲೊಬ್ಬರು ವೃಕ್ಷ, ಶಕ್ತಿ, ಗದೆ, ಪ್ರಾಸ, ಶಿಲೆ, ಪರಿಘ ಮತ್ತು ತೋಮರ ಮೊದಲಾದವುಗಳಿಂದ ಪ್ರಹಾರ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ॥25॥ ಭಯಂಕರ ಕರ್ಮಮಾಡುವ ವಾನರರು ಪರಿಘಗಳಂತಹ ತಮ್ಮ ಭುಜಗಳಿಂದ ಪರ್ವತಾಕಾರ ರಾಕ್ಷಸರೊಂದಿಗೆ ಯುದ್ಧ ಮಾಡುತ್ತಾ ಅವರನ್ನು ಕೊಲ್ಲತೊಡಗಿದರು. ॥26॥ ಅತ್ತ ರಾಕ್ಷಸರೂ ಕೂಡ ಅತ್ಯಂತ ಕುಪಿತರಾಗಿ ಕೈಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಸ, ತೋಮರ ಧರಿಸಿ ಅತ್ಯಂತ ಭಯಂಕರ ಶಸಗಳಿಂದ ವಾನರರನ್ನು ವಧಿಸತೊಡಗಿದರು. ॥27॥ ಆಗ ಹೆಚ್ಚು ರೋಷಗೊಂಡ ರಾಕ್ಷಸ ಸೇನಾಪತಿ ಅಂಕಪನೂ ಕೂಡ ಭಯಾನಕ ಪರಾಕ್ರಮ ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾ ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರ ಹರ್ಷವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸತೊಡಗಿದನು. ॥28॥ ವಾನರರೂ ಕೂಡ ಆಕ್ರಮಣ ಮಾಡಿ ಬಲವಂತವಾಗಿ ರಾಕ್ಷಸರ ಅಸ್ತ್ರ-ಶಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಕಿತ್ತುಕೊಂಡು ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ವೃಕ್ಷಗಳಿಂದ, ಬಂಡೆಗಳಿಂದ ಅವರನ್ನು ಸೀಳಿಹಾಕುತ್ತಿದ್ದರು. ॥29॥ ಆಗಲೇ ವೀರ ವಾನರ ಕುಮುದ, ನಳ, ಮೈಂದ ಮತ್ತು ದ್ವಿವಿದನು ಕುಪಿತರಾಗಿ ತಮ್ಮ ಪರಮೋತ್ತಮ ವೇಗ ಪ್ರಕಟಿಸಿದರು. ॥30॥ ಆ ಮಹಾವೀರ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರು ಯುದ್ಧಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ವೃಕ್ಷಗಳಿಂದ ಲೀಲಾಜಾಲವಾಗಿ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಭಾರೀ ಸಂಹಾರ ಮಾಡಿದರು. ಅವರೆಲ್ಲರೂ ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಅಸ್ತ್ರ-ಶಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಮಥಿಸಿಬಿಟ್ಟರು. ॥31-32॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಐವತ್ತೈದನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥55॥

ಐವತ್ತಾರನೆಯ ಸರ್ಗ

ಹನುಮಂತನಿಂದ ಅಕಂಪನ ಸಂಹಾರ

ಯುದ್ಧಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಕುಮುದನೇ ಮೊದಲಾದ ವಾನರ ಶ್ರೇಷ್ಠರ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ನೋಡಿ ಆಕಂಪನನಿಗೆ ಕೋಪವು ಮಿತಿಮೀರಿತು. ॥1॥ ಶತ್ರುಗಳು ಗೈದ ಸಂಹಾರ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ನೋಡಿ ಅವನ ಶರೀರವೆಲ್ಲ ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಉರಿಯ ತೊಡಗಿತು. ಉತ್ತಮವಾದ ಧನುಸ್ಸನ್ನೆತ್ತಿ ಅವನು ಸಾರಥಿಗೆ ಹೇಳಿದನು - ॥ 2 ॥ ಸಾರಥಿಯೇ ! ಈ ಬಲಿಷ್ಠ ವಾನರರು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನಮ್ಮ ಕಡೆಯ ಅಪಾರ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಅಲ್ಲಿಗೆ ನನ್ನ ರಥವನ್ನು ಬೇಗನೆ ಕೊಂಡುಹೋಗು. ॥3॥ ಈ ವಾನರರು ಮಹಾಬಲಿಷ್ಠರಾಗಿದ್ದು, ಇವರ ಕ್ರೋಧವೂ ಭಯಾನಕವಾಗಿದೆ. ಇವರು ವೃಕ್ಷಗಳಿಂದ ಪರ್ವತಗಳಿಂದ ಪ್ರಹಾರಮಾಡುತ್ತಾ ನನ್ನೆದುರಿಗೆ ನಿಂತಿದ್ದಾರೆ. ॥4॥ ಸಮರ ಶ್ಲಾಘಿಗಳಾದ ಈ ಎಲ್ಲ ವಾನರರನ್ನು ನಾನು ಸಂಹರಿಸುವ ವನಿದ್ದೇನೆ. ಇವರು ಸಮಸ್ತ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಸಂಹಾರ ಮಾಡುವಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ॥5॥ ವೇಗವಾಗಿ ಹೋಗುವ ಕುದುರೆ ಗಳನ್ನು ಕೂಡಿದ ರಥದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತ ರಥಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಅಕಂಪನು ದೂರದಿಂದಲೇ ಬಾಣಗಳ ಮಳೆ ಸುರಿಸಿ ವಾನರ ರನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸಿದನು. ॥6॥ ಆಕಂಪನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಘಾಸಿಗೊಂಡ ಎಲ್ಲ ವಾನರರು ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲಲಾರದೆ ಓಡಿಹೋದರು. ಮತ್ತೆ ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವ ಮಾತು ಎಲ್ಲಿದೆ? ॥7॥ ಅಕಂಪನ ಬಾಣಗಳ ಪ್ರಹಾರದಿಂದ ಮೃತ್ಯುವಶರಾದ ಮತ್ತು ಗಾಯಗೊಂಡು ಓಡುತ್ತಿರುವ ತನ್ನ ಜ್ಞಾತಿಬಾಂಧವರ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ನೋಡಿ ಮಹಾಬಲಿ ಹನುಮಂತನು ಅಕಂಪನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದನು. ॥8॥ ಮಹಾಕಪಿ ಹನುಮಂತನು ಬಂದಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಸಮಸ್ತ ವೀರವಾನರ ಶ್ರೇಷ್ಠರು ಒಂದಾಗಿ ಹರ್ಷದಿಂದ ಅವನನ್ನು ಸುತ್ತುವರೆದು ನಿಂತುಕೊಂಡರು. ॥9॥ ಹನುಮಂತನು ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಸಿದ್ಧನಾಗಿ ನಿಂತಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಎಲ್ಲ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾನರರು ಆ ಬಲವಂತ ವೀರನನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಸ್ವತಃ ಬಲವಂತರಾದರು. ॥10॥ ಪರ್ವ ದಂತಹ ವಿಶಾಲಕಾಯ ಹನುಮಂತನನ್ನು ತನ್ನೆದುರಿಗೆ ನಿಂತಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಅಕಂಪನು ಅವನ ಮೇಲೆ ದೇವೇಂದ್ರನು ಮಳೆ ಸುರಿಸುವಂತೆ ಬಾಣಗಳ ಮಳೆ ಸುರಿಸಿದನು. ॥ 11 ॥ ತನ್ನ ಮೇಲೆ ಬೀಳುವ ಬಾಣಗಳ ಮಳೆಯನ್ನು ಲೆಕ್ಕಿಸದೆ ಮಹಾಬಲಿ ಹನುಮಂತನು ಅಕಂಪನನ್ನು ಕೊಂದುಹಾಕಲು ವಿಚಾರ ಮಾಡಿದನು. ॥12॥ ಮತ್ತೆ ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ಪವನ ಕುಮಾರ ಹನುಮಂತನು ಮಹಾ ಅಟ್ಟಹಾಸ ಮಾಡಿ, ಭೂಮಿಯನ್ನು ನಡುಗಿಸುತ್ತಾ ಆ ರಾಕ್ಷಸನ ಕಡೆಗೆ ಓಡಿದನು. ॥13॥ ಆಗ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿರುವ, ತೇಜದಿಂದ ದೇದಿಪ್ಯಮಾನವಾದ ಹನುಮಂತನ ರೂಪವು ಪ್ರಜ್ವಲಿತ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ದುರ್ಧರ್ಷವಾಗಿತ್ತು. ॥14॥ ತನ್ನ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಆಯುಧ ವಿಲ್ಲದಿರುವುದನ್ನು ತಿಳಿದು ಕ್ರೋಧಗೊಂಡ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠ ಹನುಮಂತನು ವೇಗವಾಗಿ ಒಂದು ಪರ್ವತವನ್ನು ಕಿತ್ತು ತಂದನು. ॥15॥ ಆ ಮಹಾಪರ್ವತವನ್ನು ಒಂದು ಕೈಯಲ್ಲೆತ್ತಿ ಕೊಂಡು ಪರಾಕ್ರಮಿ ಪವನಕುಮಾರನು ಜೋರಾಗಿ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಾ ಅದನ್ನು ತಿರುಗಿಸತೊಡಗಿದನು. ॥16॥ ಹಿಂದೆ ದೇವೇಂದ್ರನು ವಜ್ರವನ್ನೆತ್ತಿಕೊಂಡು ಯುದ್ಧ ದಲ್ಲಿ ನಮೂಚಿಯ ಮೇಲೆ ಆಕ್ರಮಣ ಮಾಡಿದಂತೆ ಮಾರುತಿಯು ರಾಕ್ಷಸ ಅಕಂಪನ ಮೇಲೆ ಆಕ್ರಮಣ ಮಾಡಿದನು. ॥17॥ ಆ ಎತ್ತಿಕೊಂಡಿರುವ ಪರ್ವತ ಶಿಖರವನ್ನು ಅಕಂಪನು ನೋಡಿ ಅರ್ಧಚಂದ್ರಾಕಾರನ ದೊಡ್ಡ ಬಾಣಗಳ ಮೂಲಕ ಅದನ್ನು ದೂರದಿಂದಲೇ ಚೂರು ಚೂರಾಗಿಸಿದನು. ॥18॥ ರಾಕ್ಷಸನ ಬಾಣದಿಂದ ವಿದೀರ್ಣವಾದ ಆ ಪರ್ವತ ಶಿಖರವು ಆಕಾಶದಲ್ಲೇ ಚದುರಿಹೋಗಿ ಬಿದ್ದುಹೋಯಿತು. ಇದನ್ನು ನೋಡಿ ಹನುಮಂತನು ಅತ್ಯಂತ ಕ್ರುದ್ಧನಾದನು. ॥19॥ ಮತ್ತೆ ರೋಷ, ದರ್ಪದಿಂದ ಆ ವಾನರವೀರನು ಮಹಾಪರ್ವತದಂತೆ ಎತ್ತರವಾದ ಅಶ್ವಕರ್ಣ ಎಂಬ ವೃಕ್ಷದ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಅದನ್ನು ಬೇಗನೇ ಕಿತ್ತುಕೊಂಡನು. ॥ 20 ॥ ವಿಶಾಲ ರೆಂಬೆಗಳುಳ್ಳ ಆ ಅಶ್ವಕರ್ಣ ವೃಕ್ಷವನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲೆತ್ತಿ ಕೊಂಡು ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ಹನುಮಂತನು ಬಹಳ ಸಂತೋಷ ದಿಂದ ಅದನ್ನು ಗರಗರನೆ ತಿರುಗಿಸಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದನು. ॥21॥ ಅತ್ಯಂತ ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ ಬಹಳ ವೇಗದಿಂದ ಅಕಂಪನ ಕಡೆಗೆ ವೇಗವಾಗಿ ಓಡುತ್ತಿರುವಾಗ ಅವನ ತೊಡೆಗಳಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಗಾಳಿಯಿಂದ ಅನೇಕ ವೃಕ್ಷಗಳು ಬುಡಮೇಲಾದವು. ಕಾಲುಗಳ ಸಂಘಟ್ಟನೆಯಿಂದ ಭೂಮಿಯನ್ನೇ ಸೀಳಿಕೊಂಡು ಮುಂದೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದನು. ॥22॥ ಯೋಧರ ಸಹಿತ ಆನೆಗಳನ್ನು, ರಥಸಹಿತ ರಥಿಕರನ್ನು ಮತ್ತು ಕಾಲಾಳುಗಳನ್ನು ಬುದ್ಧಿವಂತ ಹನುಮಂತನು ಸಂಹರಿಸಿ ಬಿಟ್ಟನು. ॥23॥ ಕ್ರೋಧಗೊಂಡು ಯಮನಂತೆ ವೃಕ್ಷವನ್ನು ಕೈಯ್ಯಲ್ಲೆತ್ತಿಕೊಂಡ ಪ್ರಾಣಾಹಾರೀ ಹನುಮಂತನನ್ನು ನೋಡಿ ರಾಕ್ಷಸರು ಓಡತೊಡಗಿದರು. ॥24॥ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಭಯಪಡಿಸುವ ಹನುಮಂತನು ಅತ್ಯಂತ ಕುಪಿತನಾಗಿ ಶತ್ರುಗಳ ಮೇಲೆ ಆಕ್ರಮಣ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದನು. ಆಗ ವೀರ ಅಕಂಪನು ಅವನನ್ನು ನೋಡುತ್ತಲೇ ಕ್ಷೋಭೆ ಗೊಂಡು ಜೋರಾಗಿ ಗರ್ಜಿಸತೊಡಗಿದನು. ॥25॥ ಅಕಂಪನು ದೇಹವನ್ನು ಸೀಳುವ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಹರಿತವಾದ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿ ಮಹಾಪರಾಕ್ರಮಿ ಹನುಮಂತನನ್ನು ಗಾಯಗೊಳಿಸಿದನು. ॥26॥ ಹೀಗೆ ನಾರಾಚಗಳಿಂದ ಮತ್ತು ತೀಕ್ಷ್ಣ ಶಕ್ತಿಗಳಿಂದ ವ್ಯಾಪ್ತನಾದ ಹನುಮಂತನು ಆಗ ವೃಕ್ಷಗಳಿಂದ ತುಂಬಿರುವ ಪರ್ವತದಂತೆ ಕಂಡು ಬರುತ್ತಿದ್ದನು. ॥ 27 ॥ ಅವನ ಶರೀರವೆಲ್ಲವೂ ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದು ಹೋದದ್ದರಿಂದ ಮಹಾಪರಾಕ್ರಮಿ, ಮಹಾಬಲಿ, ಮಹಾಕಾಯ ಹನುಮಂತನು ಹೂವು ಅರಳಿದ ಅಶೋಕ ವೃಕ್ಷದಂತೆ, ಹೊಗೆಯಿಲ್ಲದೆ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದ್ದನು. ॥ 28 ॥ ಅನಂತರ ಹನುಮಂತನು ಮತ್ತೊಂದು ವೃಕ್ಷವನ್ನು ಕಿತ್ತು ಅತ್ಯಂತ ವೇಗದಿಂದ ತಿರುಗಿಸುತ್ತಾ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರ ಅಕಂಪನ ತಲೆಯಮೇಲೆ ಪ್ರಹರಿಸಿದನು. ॥ 29 ॥ ಕ್ರೋಧಗೊಂಡ ವಾನರ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮಹಾತ್ಮಾ ಹನುಮಂತನು ಹೊಡೆದ ವೃಕ್ಷದ ಬಲವಾದ ಏಟಿನಿಂದ ರಾಕ್ಷಸ ಅಕಂಪನು ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದು ಸತ್ತುಹೋದನು. ॥ 30 ॥ ಭೂಕಂಪವಾದಾಗ ಎಲ್ಲ ಮರಗಳು ನಡುಗುವಂತೆಯೇ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರ ಅಕಂಪನು ರಣಭೂಮಿ ಯಲ್ಲಿ ಹತನಾದುದನ್ನು ನೋಡಿ ಸಮಸ್ತ ರಾಕ್ಷಸರು ವ್ಯಥಿತರಾದರು. ॥ 31 ॥ ವಾನರರು ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಿಸಿದ ರಾಕ್ಷಸರೆಲ್ಲರೂ ಸೋತು ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಅಸ್ತ್ರ-ಶಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಎಸೆದು ಭಯದಿಂದ ಲಂಕೆಗೆ ಓಡಿಹೋದರು. ॥32॥ ಅವರ ಕೂದಲು ಕೆದರಿಹೋಗಿತ್ತು, ಗಾಬರಿಗೊಂಡು ಸೋತು ಹೋದುದರಿಂದ ಅವರ ಗರ್ವ ಚೂರುಚೂರಾಗಿ ಹೋಗಿತ್ತು. ಭಯದಿಂದ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಬೆವರು ಸುರಿಯುತ್ತಿದ್ದು, ಹಾಗೆಯೇ ಅವರು ಓಡುತ್ತಿದ್ದರು. ॥33॥ ಭಯದಿಂದಾಗಿ ಒಬ್ಬರ ಮೇಲೆ ಒಬ್ಬರು ಬೀಳುತ್ತಾ ಓಡುತ್ತಾ ಪದೇಪದೇ ಹಿಂದಕ್ಕೆ ನೋಡುತ್ತಾ ಅವರು ಲಂಕೆಯನ್ನು ಸೇರಿದರು. ॥ 34 ॥ ಆ ರಾಕ್ಷಸರು ಲಂಕೆಯನ್ನು ಹೊಕ್ಕ ಬಳಿಕ ಸಮಸ್ತ ಮಹಾಬಲಿ ವಾನರರು ಒಟ್ಟಗೆ ಸೇರಿ ಅಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನನ್ನು ಅಭಿನಂದಿಸಿದರು. ॥35॥ ಶಕ್ತಿಶಾಲಿ ಹನುಮಂತನು ಉತ್ಸಾಹಿತನಾಗಿ ಯಥಾ ಯೋಗ್ಯವಾಗಿ ವರ್ತಿಸುತ್ತಾ ಆ ಸಮಸ್ತ ವಾನರರನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಆದರಿಸಿದನು. ॥36॥ ಬಳಿಕ ವಿಜಯೋಲ್ಲಾಸದಿಂದ ಸುಶೋಭಿತರಾದ ವಾನರರು ಪೂರ್ಣಬಲದಿಂದ ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಗರ್ಜಿಸಿದರು ಹಾಗೂ ಬದುಕಿ ಉಳಿದಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಎಳೆದಾಡಿ ಕೊಲ್ಲಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು. ॥37॥ ಭಗವಾನ್ ವಿಷ್ಣು ಶತ್ರುನಾಶಕ, ಮಹಾಬಲೀ, ಭಯಂಕರ ಮಹಾ ಅಸುರ ಮಧುಕೈಟಭಾದಿಗಳನ್ನು ವಧಿಸಿ ವಿಜಯಲಕ್ಷ್ಮಿ ಯನ್ನು ವರಿಸಿದಂತೆಯೇ, ಮಹಾಕಪಿ ಹನುಮಂತನು ರಾಕ್ಷಸರ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಅವರನ್ನು ಯಮಸದನಕ್ಕೆ ಅಟ್ಟಿ ವಿರೋಚಿತ ಶೋಭೆಯನ್ನು ಧರಿಸಿದನು. ॥ 38 ॥ ಆಗ ದೇವತೆಗಳು, ಶ್ರೀರಾಮ, ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಸುಗ್ರೀವಾದಿ ವಾನರರು ಹಾಗೂ ಅತ್ಯಂತ ಬಲಶಾಲಿ ವಿಭೀಷಣನೂ ಕೂಡ ಕಪಿವರ ಹನುಮಂತನನ್ನು ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ ಸತ್ಕರಿಸಿದರು. ॥39॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಐವತ್ತಾರನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥56॥

ಐವತ್ತೇಳನೆಯ ಸರ್ಗ

ರಾವಣನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಪ್ರಹಸ್ತನು ದೊಡ್ಡ ಸೈನ್ಯದೊಂದಿಗೆ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಹೊರಟಿದ್ದು

ಅಕಂಪನ ವಧೆಯ ವಾರ್ತೆಯನ್ನು ಕೇಳಿದ ರಾವಣನು ಕ್ರುದ್ಧನಾದನು. ಅವನ ಮುಖದಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪ ದೀನತೆಯೂ ಆವರಿಸಿತು. ಅವನು ಮಂತ್ರಿಗಳ ಕಡೆಗೆ ನೋಡಿದನು. ॥1॥ ಎರಡು ಗಳಿಗೆ ಏನೋ ಯೋಚಿಸುತ್ತಾ ಮತ್ತೆ ರಾವಣನು ಮಂತ್ರಿಗಳೊಡನೆ ಮಾಡಿದ ಬಳಿಕ ಬೆಳಗಿನ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಲಂಕೆಯ ಎಲ್ಲ ಸೇನಾ ತುಕುಡಿಗಳನ್ನು ವೀಕ್ಷಿಸಲು ಹೊರಟನು. ॥2॥ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಸುರಕ್ಷಿತವಾದ, ಅನೇಕ ಸೈನ್ಯ ಶಿಬಿರಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಧ್ವಜ-ಪತಾಕೆಗಳಿಂದ ಸುಶೋಭಿತವಾದ ಲಂಕಾನಗರಿಯನ್ನು ರಾವಣನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ನೋಡಿದನು. ॥3॥ ಲಂಕೆಯು ಸುತ್ತಲಿಂದ ಶತ್ರುಗಳಿಂದ ಆಕ್ರಮಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತ್ತು. ಇದನ್ನು ನೋಡಿ ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರ ರಾವಣನು ತನ್ನ ಹಿತೈಷಿ ಯುದ್ಧ ಕಲಾಕೋವಿದ ಪ್ರಹಸ್ತನಲ್ಲಿ ಸಮಯೋಚಿತ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ॥4॥ ಯುದ್ಧವಿಶಾರದ ವೀರನೇ! ನಗರದ ಹತ್ತಿರದಲ್ಲೆ ಶತ್ರುಗಳು ಬೀಡುಬಿಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ. ಇವರಿಂದ ಇಡೀ ನಗರ ವ್ಯಥಿತವಾಗಿದೆ. ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಯುದ್ಧಮಾಡಿದರೂ ಇದರಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆಯಾಗುವುದನ್ನು ನಾನು ನೋಡುವುದಿಲ್ಲ. ॥ 5 ॥ ಈಗ ಇಂತಹ ಯುದ್ಧದ ಹೊಣೆಯನ್ನು ನಾನು, ಕುಂಭಕರ್ಣ, ಸೇನಾಪತಿಯಾದ ನೀನು, ಮಗ ಇಂದ್ರಜಿತು ಅಥವಾ ನಿಕುಂಭನೇ ಹೊರಬಲ್ಲರು.
॥6॥ ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಸೈನ್ಯದೊಂದಿಗೆ ವಿಜಯಕ್ಕಾಗಿ ಹೊರಟು, ಎಲ್ಲ ವಾನರರು ಇರುವಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗು. ॥7॥ ನೀನಿಲ್ಲಿಂದ ಹೊರಡುತ್ತಲೇ ಎಲ್ಲ ವಾನರ ಸೈನ್ಯವು ವಿಚಲಿತವಾಗುವುದು. ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿರುವ ರಾಕ್ಷಸ ಶ್ರೇಷ್ಠರ ಸಿಂಹನಾದ ಕೇಳಿ ಓಡಿ ಹೋಗುವುದು. ॥8॥ ವಾನರರು ಬಹಳ ಚಂಚಲರೂ, ನೀತಿನಿಯಮ ತಿಳಿಯದವರು, ಭೀರುಗಳಾಗಿರುವರು. ಸಿಂಹ ಗರ್ಜನೆಯನ್ನು ಆನೆಯು ಸಹಿಸದಂತೆಯೇ ವಾನರರು ನಿಮ್ಮ ಗರ್ಜನೆಯನ್ನು ಸಹಿಸಲಾರರು. ॥ 9 ॥ ಪ್ರಹಸ್ತನೇ! ವಾನರ ಸೈನ್ಯವು ಓಡಿಹೋದಾಗ ಯಾವುದೇ ಆಸರೆ ಇಲ್ಲದೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣಸಹಿತ ರಾಮನು ವಿವಶನಾಗಿ ನಿನಗೆ ಅಧೀನ ನಾಗುವನು. ॥10॥ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಮೃತ್ಯು ಸಂದಿಗ್ಧವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿನ ಮೃತ್ಯು ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದುದು. ಜೀವಿಗೆ ಯುದ್ಧರಂಗಕ್ಕೆ ಹೋಗದೆಯೂ ಮೃತ್ಯುವಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಇದು ವೀರರಿಗೆ ಯೋಗ್ಯವಲ್ಲ. ಈ ಕುರಿತು ನಿನಗೆ ಇದರಲ್ಲಿ ಅನುಕೂಲಯಾವುದು, ಪ್ರತಿಕೂಲ ಯಾವುದು ತಿಳಿಸು. ॥ 11 ॥ ರಾವಣನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಸೇನಾಪತಿ ಪ್ರಹಸ್ತನು ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನಲ್ಲಿ-ಶುಕ್ರಾಚಾರ್ಯರು ಅಸುರರಾಜ ಬಲಿಗೆ ಸಲಹೆ ಕೊಟ್ಟಂತೆ, ತನ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ತಿಳಿಸಿದನು. ॥ 12 ॥ ಪ್ರಹಸ್ತನೆಂದ ರಾಜನೇ! ಕುಶಲ ಮಂತ್ರಿಗಳೊಡನೆ ನಾವು ಮೊದಲು ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ವಿಚಾರಮಾಡಿದ್ದೇವೆ. ಆಗ ಒಬ್ಬರ ಮತವನ್ನು ಇನ್ನೊಬ್ಬರು ಚರ್ಚಿಸುತ್ತಾ ವಿವಾದವೂ ಉಂಟಾಗಿತ್ತು. ಸರ್ವಸಮ್ಮತಿಯಿಂದ ನಾವು ಯಾವುದೇ ನಿರ್ಣಯಕ್ಕೆ ಬರಲಾಗಲಿಲ್ಲ. ॥13॥ ಸೀತೆಯನ್ನು ಮರಳಿ ರಾಮನಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ನಮ್ಮ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ಇದೆ, ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಯುದ್ಧವು ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಆಗುವುದು ಎಂದೆ ಮೊದಲಿನಿಂದಲೂ ನನ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಿದೆ. ಆ ನಿಶ್ಚಿಯದಂತೆ ಇಂದು ನಮಗೆ ಈ ಯುದ್ಧದ ಸಂಕಟ ಉಪಸ್ಥಿತವಾಗಿದೆ. ॥ 14 ॥ ನೀವು ದಾನ-ಮಾನ ಮತ್ತು ವಿವಿಧ ಸಾಂತ್ವನದಿಂದ ಆಗಾಗ ನನ್ನನ್ನು ಸತ್ಕರಿಸಿದ್ದೀರಿ. ಹಾಗಿರುವಾಗ ನಾನು ನಿಮ್ಮ ಹಿತಸಾಧನೆಯನ್ನೇ ಮಾಡುವೆನು. ॥ 15 ॥ ನನಗೆ ನನ್ನ ಬಾಳಿನ ಪತ್ನೀ ಪುತ್ರ, ಧನ ಮೊದಲಾದುವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ. ಇವರ ರಕ್ಷಣೆಯಯ ಚಿಂತೆ ನನಗಿಲ್ಲ. ನಾನು ಯಾವ ರೀತಿಯಿಂದ ನಿಮಗಾಗಿ ಯುದ್ಧದ ಜ್ವಾಲೆಯಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಜೀವನದ ಆಹುತಿಯನ್ನು ಕೊಡುತ್ತೇನೆ ಎಂಬುದನ್ನು ನೀವು ನೋಡಿರಿ. ॥ 16 ॥ ತನ್ನ ಒಡೆಯ ರಾವಣನಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಪ್ರಧಾನ ಸೇನಾಪತಿ ಪ್ರಹಸ್ತನು ತನ್ನೆದುರಿಗೆ ನಿಂತಿದ್ದ ಸೇನಾಧ್ಯಕ್ಷನಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು. ॥17॥ ನೀನು ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ರಾಕ್ಷಸರ ವಿಶಾಲವಾದ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ನನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಬಾ. ಇಂದು ಮಾಂಸಾಹಾರಿ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಸಮರಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಸತ್ತ ವಾನರರ ಮಾಂಸ ತಿಂದು ತೃಪ್ತರಾಗುವವು. ॥18॥ ಪ್ರಹಸ್ತನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಮಹಾಬಲಿ ಸೇನಾಧ್ಯಕ್ಷನು ರಾವಣನ ಆ ಭವನದ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ ವಿಶಾಲ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಸಿದ್ಧಗೊಳಿಸಿದನು. ॥19॥ ಎರಡೇ ಗಳಿಗೆಯಲ್ಲಿ ನಾನಾ ವಿಧದ ಅಸ್ತ್ರ-ಶಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿ, ಆನೆಯಂತಿರುವ ಭಯಾನಕ ರಾಕ್ಷಸವೀರರಿಂದ ಲಂಕೆಯು ತುಂಬಿ ಹೋಯಿತು. ॥20॥ ಎಷ್ಟೋ ರಾಕ್ಷಸರು ತುಪ್ಪದ ಆಹುತಿಗಳಿಂದ ಯಜ್ಞೇಶ್ವರನನ್ನು ತೃಪ್ತಿಪಡಿಸಿದರು, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಆಶೀರ್ವಾದ ಪಡೆದರು. ಆಗ ಹೋಮಗಂಧವನ್ನು ಹೊತ್ತಿದ್ದ ವಾಯುವು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಬೀಸುತ್ತಿತ್ತು. ॥21॥ ರಾಕ್ಷಸರು ಮಂತ್ರಗಳಿಂದ ಅಭಿಮಂತ್ರಿಸಿದ ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಮಾಲೆಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದರು. ಹರ್ಷೋತ್ಸಾಹದಿಂದ ಕೂಡಿ ಯುದ್ಧೋಪಯೋಗಿ ವೇಷ-ಭೂಷಣಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದರು. ॥22॥ ಕವಚ, ಧನುರ್ಬಾಣ ಧಾರೀ ರಾಕ್ಷಸರು ವೇಗದಿಂದ ನೆಗೆಯುತ್ತಲೇ ಮುಂದರಿದರು, ರಾವಣನನ್ನು ದರ್ಶಿಸುತ್ತಾ ಪ್ರಹಸ್ತನನ್ನು ಸುತ್ತುವರೆದು ನಿಂತುಕೊಂಡರು. ॥23॥ ಬಳಿಕ ರಾಜನ ಅಪ್ಪಣೆ ಪಡೆದು ಭಯಂಕರ ಭೇರಿಗಳ ಶಬ್ದ ಆಗುತ್ತಿರುವಂತೆ ಕವಚಾದಿಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿ, ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧನಾದ ಪ್ರಹಸ್ತನು ಅಸ್ತ್ರ-ಶಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ಸುಸಜ್ಜಿತನಾಗಿ ರಥವನ್ನೇರಿದನು. ॥24॥ ಪ್ರಹಸ್ತನ ರಥಕ್ಕೆ ವೇಗಶಾಲಿ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಹೂಡಿದ್ದರು, ಸಾರಥಿಯೂ ಕುಶಲನಾಗಿದ್ದನು. ಆ ರಥವು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಸಾರಥಿಯ ನಿಯಂತ್ರಣದ್ಲಲಿತ್ತು. ಅದು ನಡೆದಾಗ ಮಹಾ ಮೇಘ ಗರ್ಜನೆಯಂತೆ ಶಬ್ದಮಾಡುತ್ತಿತ್ತು. ರಥವು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಚಂದ್ರ-ಸೂರ್ಯರಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾಗಿತ್ತು. ॥25॥ ಸರ್ಪ ಚಿಹ್ನೆಯ ಧ್ವಜದಿಂದಾಗಿ ಅದು ದುರ್ಧರ್ಷವಾಗಿ ಅನಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ರಥದ ರಕ್ಷಾಕವಚನವು ಸುಂದರವಾಗಿತ್ತು. ಅದರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳನ್ನಿರಿಸಿದರು. ಅದು ತನ್ನ ಶಾಂತಿಯಿಂದ ನಗುತ್ತಿರುವಂತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿತ್ತು. ॥26॥ ರಾವಣನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಶಿರಸಾವಹಿಸಿ, ರಥದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತ ಪ್ರಹಸ್ತನು ವಿಶಾಲ ಸೈನ್ಯದಿಂದ ಪರಿವೃತನಾಗಿ ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಲಂಕೆಯಿಂದ ಹೊರಟನು. ॥27॥ ಅವನು ಹೊರಟಾಗ ವೇಘಗಂಭೀರ ಗರ್ಜನೆಯಂತೆ ದುಂದುಭಿಗಳು ಮೊಳಗಿದವು. ರಣವಾದ್ಯಗಳ ನಿನಾದವೂ ಪೃಥಿವಿಯನ್ನೇ ಮುಚ್ಚಿಬಿಡುವಂತಿತ್ತು. ॥28॥ ಸೇನಾಪತಿಯ ಪ್ರಸ್ಥಾನ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಶಂಖಧ್ವನಿಗಳು ಕೇಳಿ ಬರುತ್ತಿದ್ದವು. ಪ್ರಹಸ್ತನ ಮುಂದೆ ಸಾಗುತ್ತಿದ್ದ ಭಯಂಕರ ರೂಪಧಾರಿ ವಿಶಾಲಕಾಯರಾದ ರಾಕ್ಷಸರು ಭಯಂಕರ ಧ್ವನಿಯಿಂದ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಾ ಮುನ್ನಡೆದರು. ॥29॥ ನರಾಂತಕ, ಕುಂಭಹನು, ಮಹಾನಾದ, ಸಮುನ್ನತ ಎಂಬ ನಾಲ್ಕು ಪ್ರಹಸ್ತನ ಸಚಿವರು ಅವನನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ ಹೊರಟರು. ॥30॥ ಪ್ರಹಸ್ತನ ಆ ವಿಶಾಲ ಸೈನ್ಯವು ಆನೆಗಳ ಸಮೂಹದಂತೆ ಭಯಂಕರವಾಗಿ ಅನಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಆ ವ್ಯೆಹಬದ್ಧ ಸೈನ್ಯದೊಂದಿಗೆ ಪ್ರಹಸ್ತನು ಲಂಕೆಯ ಪೂರ್ವದ್ವಾರದಿಂದ ಹೊರಗೆ ಹೊರಟನು. ॥31॥ ಸಮುದ್ರದಂತಹ ಅಪಾರ ಸೈನ್ಯದೊಂದಿಗೆ ಪ್ರಹಸ್ತನು ಹೊರಟಾಗ ಕ್ರೋಧಗೊಂಡ ಪ್ರಳಯದ ಸಂಹಾರಕಾರೀ ಯಮನಂತೆ ಕಂಡು ಬರುತ್ತಿದ್ದನು. ॥32॥ ಅವನು ಹೊರಟಾಗ ಭೇರಿಯೇ ಮುಂತಾದವುಗಳ ಘೋಷದಿಂದ, ರಾಕ್ಷಸರ ಗಂಭೀರ ಗರ್ಜನೆಯಿಂದ ಲಂಕೆಯ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ವಿಕೃತವಾಗಿ ಕೆಟ್ಟದಾಗಿ ಚೀರತೊಡಗಿದವು. ॥33॥ ಆಗ ಮೋಡಗಳಿಲ್ಲದ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಹಾರಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಮಾಂಸಭಕ್ಷಿ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಪ್ರಹಸ್ತನ ರಥವನ್ನು ಅಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆಯಾಗಿ ಸುತ್ತುತ್ತಿದ್ದವು. ॥34॥ ಭಯಾನಕ ಗುಳ್ಳೆನರಿಗಳು ಬೆಂಕಿ ಯನ್ನು ಉಗುಳುತ್ತಾ ಅಮಂಗಲವಾಗಿ ಕೂಗಿ ಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದವು. ಆಕಾಶದಿಂದ ಉಲ್ಕಾಪಾತ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗಿ ಪ್ರಚಂಡವಾಯು ಬೀಸತೊಡಗಿತು. ॥35॥ ರೋಷಪೂರ್ವಕ ಗ್ರಹರು ಪರಸ್ಪರ ಕಾದಾಡತೊಡಗಿದವು, ಅದರಿಂದ ಅವರ ಪ್ರಕಾಶ ಮಂದವಾಯಿತು. ರಾಕ್ಷಸನ ರಥದ ಮೇಲೆ ಮೇಘಗಳು ಕತ್ತೆಗಳಂತೆ ಶಬ್ದಮಾಡುತ್ತಾ ರಕ್ತದ ಮಳೆ ಸುರಿಸಿದವು. ಮುಂದೆ ಹೋಗುವ ಸೈನಿಕರನ್ನು ಬಿರುಗಾಳಿ ಹಿಂದಕ್ಕೆ ತಳ್ಳಿಬಿಟ್ಟಿತು. ಅವನ ಧ್ವಜದ ಮೇಲೆ ಹದ್ದು ದಕ್ಷಿಣಾಭಿಮುಖವಾಗಿ ಕುಳಿತು ಕೊಂಡಿತು. ಎರಡೂ ಕಡೆಗೆ ತಿರುಗಿ ಅಶುಭವಾಗಿ ಕೂಗುತ್ತಾ ರಥದ ಸಾರಿಥಿಯನ್ನೇ ಹಾಳುಮಾಡಿಬಿಟ್ಟಿತು. ॥36-37॥ ಸಂಗ್ರಾಮ ಸ್ಥಳವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವಾಗ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಹತೋಟಿಯಲ್ಲಿಡುವ ಚಮ್ಮಟಿಗೆಯು ಸಾರಥಿಯ ಕೈಯಿಂದ ಅನೇಕ ಸಲ ಕೆಳಗೆ ಬಿದ್ದುಹೋಯಿತು. ॥38॥ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಹೊರಟಾಗ ಪ್ರಹಸ್ತನಲ್ಲಿದ್ದ ಪರಮ ದುರ್ಲಭ ಶೋಭೆಯು ಎರಡೇ ಗಳಿಗೆಯಲ್ಲಿ ನಾಶವಾಯಿತು. ಅವನ ರಥದ ಕುದುರೆಗಳು ಎಡವಿ ಬಿದ್ದುಬಿಟ್ಟವು. ॥39॥ ಗುಣ-ಪೌರುಷಗಳು ವಿಖ್ಯಾತವಾಗಿದ್ದ ಪ್ರಹಸ್ತನು ಯುದ್ಧಭೂಮಿಗೆ ಬರುತ್ತಲೇ, ಶಿಲೆ, ವೃಕ್ಷ ಮುಂತಾದ ಆಯುಧಗಳಿಂದ ಸಂಪನ್ನರಾದ ವಾನರರು ಅವನನ್ನು ಎದುರಿಸಲು ಮುಂದಾದರು. ॥40॥ ಅನಂತರ ಮರಗಳನ್ನು ಕಿತ್ತುಕೊಂಡು, ಬಂಡೆಗಳನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ಬರುವ ವಾನರರ ಅತ್ಯಂತ ಭಯಂಕರ ಕೋಲಾಹಲವು ಅಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ವ್ಯಾಪಿಸಿತು. ॥41॥ ಒಂದು ಕಡೆ ರಾಕ್ಷಸರು ಸಿಂಹನಾದ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೆ, ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ ವಾನರರು ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಅವರ ತುಮುಲನಾದವು ಅಲ್ಲಿ ಹರಡಿಹೋಯಿತು. ರಾಕ್ಷಸರ ಮತ್ತು ವಾನರರ ಸೈನ್ಯಗಳು ಹರ್ಷೋಲ್ಲಾಸದಿಂದ ತುಂಬಿ ಹೋಗಿತ್ತು. ॥42॥ ಅತ್ಯಂತ ವೇಗಶಾಲೀ ಸಮರ್ಥ ಯೋಧರು ಪರಸ್ಪರ ವಧಿಸಲು ಪಂಥಾಹ್ವಾನ ನೀಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಅವರ ಮಹಾಕೋಲಾಹಲವು ಎಲ್ಲರಿಗೆ ಕೇಳಿ ಬರುತ್ತಿತ್ತು. ॥43॥ ಆಗಲೇ ದುರ್ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಪ್ರಹಸ್ತನು ವಿಜಯದ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ವಾನರರಾಜ ಸುಗ್ರೀವನ ಸೈನ್ಯದ ಕಡೆಗೆ ದೀಪದ ಹುಳುವು ಸಾಯಲೆಂದೇ ಬೆಂಕಿಗೆ ಬೀಳುವಂತೆ ವೇಗಶಾಲಿ ಆ ವಾನರ ಸೈನ್ಯದೊಳಗೆ ನುಗ್ಗಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ॥44॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಐವತ್ತೇಳನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥57॥

ಐವತ್ತೆಂಟನೆಯ ಸರ್ಗ

ನೀಲನಿಂದ ಪ್ರಹಸ್ತನ ವಧೆ

ಇದಕ್ಕೆ ಮೊದಲು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧನಾಗಿ ಲಂಕೆಯಿಂದ ಹೊರಟ ಪ್ರಹಸ್ತನನ್ನು ನೋಡಿ ಶತ್ರುಸೂದನ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ವಿಭೀಷಣನಲ್ಲಿ ಮುಗುಳ್ನಗುತ್ತಾ ಕೇಳಿದನು- ॥1॥ ಮಹಾಬಾಹೋ! ಭಾರೀ ಶರೀರವುಳ್ಳ, ವೇಗಶಾಲಿ, ಅಪಾರ ಸೈನ್ಯದೊಂದಿಗೆ ಹೊರಟ ಯೋಧನು ಯಾರು? ಇವನ ರೂಪ, ಬಲ, ಪೌರುಷವೆಂತು? ಈ ಪರಾಕ್ರಮಿ ನಿಶಾಚರನನ್ನು ನನಗೆ ಪರಿಚಯಿಸು. ॥2॥ ಶ್ರೀರಾಮನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ವಿಭೀಷಣನು ಇಂತೆಂದು ಉತ್ತರಿಸಿದನು - ಪ್ರಭೋ! ಇವನ ಹೆಸರು ಪ್ರಹಸ್ತ. ಇವನು ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರ ರಾವಣನ ಸೇನಾಪತಿಯು ಹಾಗೂ ಲಂಕೆಯ ಮೂರನೆಯ ಒಂದು ಭಾಗ ಸೈನ್ಯ ಇವನೊಂದಿಗೆ ಇದೆ. ಇವನ ಪರಾಕ್ರಮ ವಿಖ್ಯಾತವಾಗಿದ್ದು, ಇವನು ಅನೇಕ ರೀತಿಯ ಅಸ್ತ್ರ-ಶಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲವನು, ಬಲ ವಿಕ್ರಮಗಳಿಂದ ಸಂಪನ್ನ ಶೂರ-ವೀರನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ॥3-4॥ ಆಗಲೇ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿ ವಾನರರ ವಿಶಾಲ ಸೇನೆಯೂ ಭಯಾನಕ ಪರಾಕ್ರಮಿ, ಭೀಷಣರೂಪಧಾರೀ, ಮಹಾಕಾಯ ಪ್ರಹಸ್ತನು ಭಾರೀ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಾ ಲಂಕೆಯಿಂದ ಬಂದುದನ್ನು ನೋಡಿತು. ಅವನು ಅಸಂಖ್ಯ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಪರಿವೃತನಾಗಿದ್ದನು. ಅವನನ್ನು ನೋಡುತ್ತಲೇ ವಾನರ ಸೈನ್ಯದಲ್ಲಿಯೂ ಮಹಾಕೋಲಾಹಲವಾಗಿ, ಪ್ರಹಸ್ತನ ಕಡೆಗೆ ನೋಡುತ್ತಾ ವಾನರರು ಗರ್ಜಿಸತೊಡಗಿದರು. ॥5-6॥ ವಿಜಯೇಚ್ಛುಗಳಾದ ರಾಕ್ಷಸರು ವಾನರರ ಕಡೆಗೆ ಓಡಿದರು. ಅವರ ಕೈಗಳಲ್ಲಿ ಖಡ್ಗ, ಶಕ್ತಿ, ಋಷ್ವಿ, ಶೂಲ, ಬಾಣ, ಮುಸಲ, ಗದೆ, ಪರಿಘ, ಪ್ರಾಸ, ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರದ ಗಂಡು ಕೊಡಲಿ, ಚಿತ್ರ-ವಿಚಿತ್ರವಾದ ಧನುಸ್ಸುಗಳು ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. ॥7-8॥ ಆಗ ವಾನರರೂ ಕೂಡ ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಹೂಗಳು ಅರಳಿ ನಿಂತ ವೃಕ್ಷಗಳನ್ನು, ಪರ್ವತಗಳನ್ನು, ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ಶಿಲೆಗಳನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡರು. ॥9॥ ಮತ್ತೆ ಎರಡೂ ಪಕ್ಷದ ಅಸಂಖ್ಯ ವೀರರು ಶಿಲೆಗಳ ಮತ್ತು ಬಾಣಗಳ ಮಳೆಯೊಂದಿಗೆ ಪರಸ್ಪರ ಭಾರೀ ಸಂಗ್ರಾಮ ನಡೆಯತೊಡಗಿತು. ॥ 10 ॥ ರಣರಂಗಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ರಾಕ್ಷಸರು ಬಹಳಷ್ಟು ವಾನರರನ್ನು ಮತ್ತು ಅಸಂಖ್ಯ ವಾನರರು ಬಹಳಷ್ಟು ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಸಂಹಾರ ಮಾಡಿದರು. ॥11॥ ವಾನರರಲ್ಲಿ ಕೆಲವರನ್ನು ಶೂಲದಿಂದ, ಕೆಲವರನ್ನು ಚಕ್ರದಿಂದ ಕೊಂದುಹಾಕಿದರು. ಎಷ್ಟೋ ವಾನರರು ಪರಿಘದಿಂದ ಹತರಾದರು. ಎಷ್ಟೋ ಕಪಿಗಳು ಕೊಡಲಿಯಿಂದ ತುಂಡು ತುಂಡಾದರು. ॥ 12 ॥ ಎಷ್ಟೋ ಯೋಧರ ಉಸಿರು ನಿಂತು ಭೂಮಿಗೆ ಬಿದ್ದರು. ಎಷ್ಟೋ ಯೋಧರು ಬಾಣಗಳಿಗೆ ಗುರಿಯಾದರು. ಅದರಿಂದ ಅವರ ಹೃದಯ ಸೀಳಿಹೋಯಿತು. ॥13॥ ಎಷ್ಟೋ ವಾನರರು ಖಡ್ಗಾಘಾತದಿಂದ ತುಂಡಾಗಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದು ವಿಲವಿಲನೆ ಒದ್ದಾಡಿದರು. ಎಷ್ಟೋ ವೀರ ರಾಕ್ಷಸರು ವಾನರರ ಪಕ್ಕೆಗಳನ್ನು ಸೀಳಿಬಿಟ್ಟರು. ॥14॥ ಹೀಗೆಯೇ ವಾನರರೂ ಕೂಡ ಅತ್ಯಂತ ಕುಪಿತರಾಗಿ ವೃಕ್ಷ, ಪರ್ವತ ಶಿಖಗಳಿಂದ ಎಲ್ಲೆಡೆ ರಾಕ್ಷಸರ ಗುಂಪು ಗುಂಪುಗಳನ್ನು ಜಜ್ಜಿಹಾಕಿದರು. ॥15॥ ವಾನರರ ವಜ್ರದಂತಹ ಅಂಗೈ ಏಟುಗಳ, ಮುಷ್ಟಿಗಳ ಪ್ರಹಾರದಿಂದ ರಕ್ತವನ್ನು ಕಾರುತ್ತಿದ್ದರು. ಅವರ ಹಲ್ಲು, ಕಣ್ಣುಗಳು ಹೊರ ಬಂದು ಚೆಲ್ಲಾಪಿಲ್ಲಿಯಾದವು. ॥16॥ ಕೆಲವರು ಆರ್ತನಾದ ಮಾಡಿದರೆ, ಕೆಲವರು ಸಿಂಹದಂತೆ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಹೀಗೆ ವಾನರರ ಮತ್ತು ರಾಕ್ಷಸರ ಭಯಂಕರ ಕೋಲಾಹಲ ಅಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸಿತು. ॥17॥ ಕ್ರೋಧಗೊಂಡ ವಾನರರು ಮತ್ತು ರಾಕ್ಷಸರು ವೀರೋಚಿತ ಮಾರ್ಗಹಿಡಿದು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಬೆನ್ನು ತೋರುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಅವರು ಮುಖಗಳನ್ನು ಅರಳಿಸಿಕೊಂಡು ನಿರ್ಭಯವಾಗಿ ಕ್ರೂರವಾದ ಕರ್ಮ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ॥18॥ ನರಾಂತಕ, ಕುಂಭಹನು, ಮಹಾನಾದ ಮತ್ತು ಸಮುನ್ನತರೆಂಬ ಪ್ರಹಸ್ತನ ಸಚಿವರಾದ ಈ ನಾಲ್ವರು ವಾನರರನ್ನು ವಧಿಸತೊಡಗಿದರು. ॥19॥ ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಆಕ್ರಮಣ ಮಾಡುತ್ತಾ ವಾನರರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತಿರುವ ಪ್ರಹಸ್ತನ ಸಚಿವನಾದ ನರಾಂತಕನನ್ನು ದ್ವಿವಿದನು ಒಂದು ಪರ್ವತವನ್ನು ಎತ್ತಿ ಹೊಡೆದು ಕೊಂದು ಹಾಕಿದನು. ॥20॥ ಮತ್ತೆ ದುರ್ಮುಖನು ಒಂದು ವಿಶಾಲ ವೃಕ್ಷವನ್ನೆತ್ತಿಕೊಂಡು, ಕ್ಷಿಪ್ರವಾದ ಕೈಚಳಕವುಳ್ಳ ರಾಕ್ಷಸ ಸಮುನ್ನತನನ್ನು ಕೊಂದುಹಾಕಿದನು. ॥ 21 ॥ ಬಳಿಕ ಅತ್ಯಂತ ಕುಪಿತನಾದ ತೇಜಸ್ವೀ ಜಾಂಬವಂತನು ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ಬಂಡೆಯನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ಅದನ್ನು ಮಹಾನಾದನ ಎದೆಗೆ ಪ್ರಹರಿಸಿದನು. ॥22॥ ಉಳಿದ ಪರಾಕ್ರಮಿ ಮಹಾಹನವನ್ನು ತಾರನೆಂಬ ವಾನರನು ಎದುರಿಸಿದನು ಹಾಗೂ ಕೊನೆಗೆ ಒಂದು ವಿಶಾಲ ವೃಕ್ಷದ ಏಟಿನಿಂದ ಮಹಾಹನೂ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡನು. ॥23॥ ರಥದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತ ಪ್ರಹಸ್ತನು ವಾನರರ ಈ ಅದ್ಭುತ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಸಹಿಸಲಾರದೆ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಧನುಸ್ಸನ್ನೆತ್ತಿಕೊಂಡು ವಾನರರ ಘೋರ ಸಂಹಾರ ಮಾಡತೊಡಗಿದನು. ॥24॥ ಆಗ ಎರಡೂ ಸೈನ್ಯಗಳೂ ನೀರಿನ ಸುಳಿಯಂತೆ ಸುತ್ತುತ್ತಿದ್ದವು. ವಿಕ್ಷುಬ್ಧವಾದ ಮಹಾಸಾಗರದ ಗರ್ಜನೆಯಂತೆ ಅವರ ಗರ್ಜನೆ ಕೇಳಿಬರುತ್ತಿತ್ತು. ॥25॥ ಅತ್ಯಂತ ಕ್ರೋಧಗೊಂಡ ರಣದುರ್ಮದ ರಾಕ್ಷಸ ಪ್ರಹಸ್ತನು ಬಾಣಸಮೂಹ ಗಳಿಂದ ಆ ಮಹಾಸಮರದಲ್ಲಿ ವಾನರರನ್ನು ಪೀಡಿಸಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದನು. ॥ 26 ॥ ಪೃಥಿವಿಯಲ್ಲಿ ವಾನರರ ಮತ್ತು ರಾಕ್ಷಸರ ಹೆಣಗಳು ರಾಶಿ-ರಾಶಿಯಾಗಿ ಬಿದ್ದವು. ಅದರಿಂದ ಆಚ್ಛಾದಿತವಾದ ರಣಭೂಮಿಯು ಭಯಾನಕ ಪರ್ವತಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದಂತೆ ಅನಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ॥27॥ ರಕ್ತಪ್ರವಾಹದಿಂದ ಆವರಿಸಿದ ಆ ಯುದ್ಧಭೂಮಿಯು ವೈಶಾಖದಲ್ಲಿ ಹೂ ಅರಳಿದ ಮುತ್ತುಗದ ವೃಕ್ಷಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಕಾಡಿನಂತೆ ಸುಶೋಭಿತವಾಗಿತ್ತು. ॥28॥ ರಣಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ದುಸ್ತರವಾದ ನದಿಯು ಹರಿಯುತ್ತಿತ್ತು. ವೀರರ ಹೆಣಗಳೇ ಅವರ ದಡಗಳಾಗಿದ್ದು, ರಕ್ತವೇ ನೀರಾಗಿತ್ತು. ಖಂಡಿತವಾದ ಅಸ್ತ್ರ-ಶಸ್ತ್ರಗಳೇ ಅದರ ತೀರದ ವಿಶಾಲ ವೃಕ್ಷಗಳು. ಅದು ಯಮಲೋಕರೂಪೀ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಸೇರುತ್ತಿತ್ತು. ಸೈನಿಕರ ಯಕೃತ್ (ಹೃದಯದ ಬಲಭಾಗ) ಮತ್ತು ಪ್ಲೀಹಗಳೇ (ಹೃದಯದ ಎಡಭಾಗ) ಅದರಲ್ಲಿನ ಮಹಾ ಕೆಸರಾಗಿತ್ತು. ಹೊರಬಿದ್ದ ಕರುಳ ಬಳ್ಳಿಗಳೇ ಪಾಚಿಯಾಗಿತ್ತು. ತುಂಡಾದ ರುಂಡ-ಮುಂಡಗಳೇ ಅಲ್ಲಿ ಮೀನುಗಳಂತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿದ್ದವು. ಶರೀರದ ಸಣ್ಣಪುಟ್ಟ ಅವಯವಗಳು ಮತ್ತು ಕೂದಲು ಹುಲ್ಲಿನಂತೆ ಭ್ರಮೆ ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತಿತ್ತು. ಇಲ್ಲಿ ರಣ ಹದ್ದುಗಳೇ ಹಂಸಗಳಂತೆ ಕುಳಿತ್ತಿದ್ದವು. ಹದ್ದಿನ ರೂಪದ ಸಾರಸಗಳು ಅದನ್ನು ಸೇವಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. ಮೇದಸ್ಸು ನೊರೆಯಾಗಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಹರಡಿಕೊಂಡಿತ್ತು. ಪೀಡಿತರ ಆರ್ತನಾದವೇ ಆ ನದಿಯ ಕಲರವ ಧ್ವನಿಯಾಗಿತ್ತು. ಹೇಡಿಗಳಿಗೆ ಅದನ್ನು ದಾಟುವುದು ಅತ್ಯಂತ ಕಠಿಣವಾಗಿತ್ತು. ಈ ಯುದ್ಧರೂಪೀ ನದಿಯನ್ನು ಹರಿಸಿ ರಾಕ್ಷಸ ಮತ್ತು ಶ್ರೇಷ್ಠ ವಾನರರು ವರ್ಷಾಕಾಲದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಹಂಸ, ಸಾರಸರಿಂದ ಸೇವಿತ ಸರಿತೆಯನ್ನು ಆನೆಗಳ ಹಿಂಡು ಕಮಲದ ಪರಾಗದಿಂದ ಆಚ್ಛಾದಿತವಾದ ಸರೋವರವನ್ನು ದಾಟುವಂತೆ ದಾಟಿಹೋಗುತ್ತಿದ್ದರು. ॥29-33॥ ಅನಂತರ ರಥದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತ ಪ್ರಹಸ್ತನು ಬಾಣಸಮೂಹಗಳ ಮಳೆಗರೆದು ವೇಗವಾಗಿ ವಾನರರನ್ನು ಸಂಹರಿಸುವುದನ್ನು ನೀಲನು ನೋಡಿದನು. ॥34॥ ಪ್ರಚಂಡ ವಾಯುವು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಮಹಾಮೇಘಮಂಡಲವನ್ನು ಭಿನ್ನ ಭಿನ್ನಮಾಡಿ ಹಾರಿಸಿಬಿಡುವಂತೆಯೇ ನೀಲನು ಬಲವಂತವಾಗಿ ರಾಕ್ಷಸರ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಸಂಹರಿಸತೊಡಗಿದನು. ಇದರಿಂದ ಯುದ್ಧರಂಗದಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸರ ಸೈನ್ಯವು ಪಲಾಯನ ಮಾಡಿತು. ಸೇನಾಪತಿ ಪ್ರಹಸ್ತನು ತನ್ನ ಸೈನ್ಯದ ಇಂತಹ ದುರವಸ್ಥೆಯನ್ನು ನೋಡಿ, ಅವನು ಸೂರ್ಯನಂತಹ ತೇಜಸ್ವೀ ರಥದಿಂದ ನೀಲನ ಮೇಲೆ ಆಕ್ರಮಣ ಮಾಡಿದನು. ॥35॥ ಧನುರ್ಧಾರಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ, ರಾಕ್ಷಸರ ಸೇನಾಧ್ಯಕ್ಷ ಪ್ರಹಸ್ತನು ಆ ಮಹಾಸಮರದಲ್ಲಿ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಸೆಳೆದು ನೀಲನ ಮೇಲೆ ಬಾಣಗಳ ಮಳೆಗರೆದನು. ॥36॥ ರೋಷಗೊಂಡ ಸರ್ಪಗಳಂತೆ ಆ ಮಹಾ ವೇಗಶಾಲಿ ಬಾಣಗಳು ನೀಲನವರೆಗೆ ತಲುಪಿ ಅವನನ್ನು ನೋಯಿಸಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದುಹೋದವು. ॥37॥ ಪ್ರಹಸ್ತನ ಹರಿತವಾದ ಬಾಣಗಳು ಪ್ರಜ್ವಲಿತ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಅನಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. ಅವುಗಳ ಏಟಿನಿಂದ ನೀಲನು ಗಾಯಗೊಂಡನು. ಹೀಗೆ ಆ ಪರಮ ದುರ್ಜಯ ರಾಕ್ಷಸ ಪ್ರಹಸ್ತನು ತನ್ನ ಮೇಲೆ ಆಕ್ರಮಿಸಿದನ್ನು ನೋಡಿ, ಬಲವಿಕ್ರಮಶಾಲೀ ಮಹಾಕಪಿ ನೀಲನು ಒಂದು ಮರವನ್ನೆತ್ತಿಕೊಂಡು ಅದರಿಂದ ಪ್ರಹಸ್ತನಿಗೆ ಹೊಡೆದನು. ॥38-39॥

ನೀಲನ ಏಟು ತಿಂದು ಕುಪಿತನಾದ ರಾಕ್ಷಸ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪ್ರಹಸ್ತನು ಜೋರಾಗಿ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಾ, ಆ ವಾನರ ಸೇನಾಪತಿಯ ಮೇಲೆ ಬಾಣಗಳ ಮಳೆಯನ್ನು ಸುರಿಸಿದನು. ॥40॥ ದುರಾತ್ಮನಾದ ಪ್ರಹಸ್ತನ ಶರವರ್ಷವನ್ನು ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಗದೆ ನೀಲನು ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಮುಚ್ಚಿ ಆ ಬಾಣಗಳೆಲ್ಲವನ್ನು ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಸಹಿಸಿಕೊಂಡನು. ಶರದ್ಋತುವಿನಲ್ಲಿ ಆಕಸ್ಮಿಕವಾಗಿ ಬೀಳುವ ಮಳೆಯನ್ನು ಹೋರಿಯು ಸುಮ್ಮನೆ ನಿಂತು ಸಹಿಸುವಂತೆಯೇ ಪ್ರಹಸ್ತನ ಆ ದುಃಸಹ ಬಾಣಗಳ ಮಳೆಯನ್ನು ನೀಲನು ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಕೊಂಡು ಸಹಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ॥41-42॥

ಪ್ರಹಸ್ತನ ಬಾಣವರ್ಷದಿಂದ ಕುಪಿತನಾದ ಮಹಾಬಲಿ ಕಪಿವೀರನು ಒಂದು ವಿಶಾಲವಾದ ತಾಳೆಮರದಿಂದ ಅವನ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಕೊಂದುಹಾಕಿದನು. ॥43॥ ಬಳಿಕ ನೀಲನು ರೋಷಗೊಂಡು ಆ ದುರಾತ್ಮನ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ವೇಗವಾಗಿ ತುಂಡರಿಸಿ ಪದೇ ಪದೇ ಗರ್ಜಿಸತೊಡಗಿದನು. ॥44॥ ನೀಲನಿಂದ ಧನುಷ್ಯರಹಿತನಾದ ಸೇನಾಪತಿ ಪ್ರಹಸ್ತನು ಒಂದು ಭಯಾನಕ ಒನಕೆಯನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲೆತ್ತಿಕೊಂಡು ರಥದಿಂದ ಕೆಳಕ್ಕೆ ಹಾರಿದನು. ॥45॥ ಅವರಿಬ್ಬರೂ ವೀರರು ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಸೈನ್ಯದ ಪ್ರಮುಖರಾಗಿದ್ದರು. ಇಬ್ಬರೂ ಪರಸ್ಪರ ವೈರಿಗಳಾಗಿದ್ದು, ವೇಗಶಾಲಿಗಳಾಗಿದ್ದರು. ಅವರು ಮದೋದಕ ವನ್ನು ಹರಿಸುವ ಎರಡು ಗಜರಾಜರಂತೆ ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದು ಹೋಗಿದ್ದರು. ॥46॥ ಇಬ್ಬರೂ ತಮ್ಮ ಕೊರೆದಾಡೆಗಳಿಂದ ಕಟಕಟನೆ ಕಡಿಯುತ್ತಾ ಪರಸ್ಪರ ಗಾಯಗೊಳಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಸಿಂಹ ಮತ್ತು ಹುಲಿಯಂತೆ ಶಕ್ತಿಶಾಲಿಗಳಾಗಿದ್ದು ವಿಜಯಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ॥47॥ ಇಬ್ಬರೂ ವೀರರೂ ಪರಾಕ್ರಮಿಗಳೂ, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ಬೆನ್ನು ತೋರದವರೂ ಹಾಗೂ ವೃತ್ರಾಸುರ ಹಾಗೂ ಇಂದ್ರನಂತೆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಯಶಗಳಿಸುವ ಅಭಿಲಾಷೆಯಿಂದ ಇದ್ದರು. ॥48॥ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಯತ್ನಶೀಲ ಪ್ರಹಸ್ತನು ನೀಲನ ಹಣೆಗೆ ಮುಸಲಾಯುಧದಿಂದ ಆಘಾತಮಾಡಿದನು. ಇದರಿಂದ ನೀಲನ ಹಣೆಯಿಂದ ರಕ್ತದ ಕೋಡಿಯೇ ಹರಿಯಿತು. ॥49॥ ಅವನ ಸರ್ವಾಂಗವೂ ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದುಹೋಯಿತು. ಆಗ ಕ್ರೋಧಗೊಂಡ ಮಹಾಕಪಿ ನೀಲನು ಒಂದು ವಿಶಾಲ ವೃಕ್ಷವನ್ನೆತ್ತಿ ಪ್ರಹಸ್ತನ ಎದೆಗೆ ಪ್ರಹರಿಸಿದನು. ॥50॥ ಆ ಪ್ರಹಾರದ ಪರಿವೆಯೇ ಮಾಡದೆ ಪ್ರಹಸ್ತನು ಮಹಾ ಮುಸಲಾಯುಧವನ್ನೆತ್ತಿಕೊಂಡು ಬಲವಂತ ವಾನರ ನೀಲನ ಕಡೆಗೆ ವೇಗವಾಗಿ ಓಡಿದನು. ॥51॥ ಆ ಭಯಂಕರ ರೋಷ ಗೊಂಡು ವೇಗಶಾಲೀ ರಾಕ್ಷಸನು ಆಕ್ರಮಣ ಮಾಡುವುದನ್ನು ನೋಡಿ, ಮಹಾವೇಗಶಾಲೀ ಮಹಾಕಪಿ ನೀಲನು ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ಶಿಲೆಯನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡನು. ॥52॥ ಆ ಶಿಲೆಯನ್ನು ನೀಲನು ರಣಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಗ್ರಾಮದ ಇಚ್ಛೆಯುಳ್ಳ ಮುಸಲಯೋಧಿ ನಿಶಾಚರ ಪ್ರಹಸ್ತನ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಬೇಗನೆ ಅಪ್ಪಳಿಸಿದನು. ॥ 53 ॥ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠ ನೀಲನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದ ಆ ಭಯಂಕರ ವಿಶಾಲ ಶಿಲೆಯು ಪ್ರಹಸ್ತನ ತಲೆಯನ್ನು ನುಚ್ಚುನೂರು ಮಾಡಿತು. ॥54॥ ಅವನ ಪ್ರಾಣಪಕ್ಷಿ ಹಾರಿಹೋಯಿತು. ಅವನ ಶಾಂತಿ, ಬಲ ಎಲ್ಲ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ನಾಶವಾದವು. ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ಬೇರು ಕತ್ತರಿಸಿದ ಮರದಂತೆ ಆಗಲೇ ಧರೆಗುರುಳಿದನು. ॥55॥ ಅವನ ಪುಡಿಯಾದ ಮಸ್ತಕದಿಂದ, ಶರೀರದಿಂದ, ಪರ್ವತದಿಂದ ಹರಿಯುವ ನೀರಿನ ಝರಿಯಂತೆ ರಕ್ತ ಹರಿಯತೊಡಗಿತು. ॥ 56 ॥ ನೀಲನಿಂದ ಪ್ರಹಸ್ತನು ಹತನಾದಾಗ ದುಃಖಿತರಾದ ರಾಕ್ಷಸರ ಮಹಾಸೈನ್ಯವು ಲಂಕೆಗೆ ಹಿಂದಿರುಗಿತು. ॥57॥ ಸೇನಾ ಪತಿಯು ಸತ್ತು ಹೋದಾಗ ಆಣೆಕಟ್ಟೆಯು ಒಡೆದುಹೋದಾಗ ನದಿಯ ನೀರನ್ನು ತಡೆಯಲಾರದಂತೆ, ಆ ಸೈನ್ಯವು ನಿಲ್ಲಲಾರದೆ ಓಡಿತು. ॥58॥ ಸೇನಾನಾಯಕನು ಮರಣ ಹೊಂದಿದಾಗ ರಾಕ್ಷಸರೆಲ್ಲರೂ ಯುದ್ಧೋತ್ಸಾಹವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡು, ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರ ರಾವಣನ ಭವನಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಚಿಂತೆಯಿಂದಾಗಿ ಸುಮ್ಮನೆ ನಿಂತುಕೊಂಡಿದ್ದರು. ತೀವ್ರ ಶೋಕಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ್ದರಿಂದ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಸತ್ತಂತೇ ಆಗಿದ್ದರು. ॥59-60॥ ಅನಂತರ ವಿಜಯೀ ಸೇನಾಪತಿ ಮಹಾಬಲಿ ನೀಲನು ತನ್ನ ಮಹಾಕರ್ಮದಿಂದ ಪ್ರಶಂಸಿತನಾಗಿ ಶ್ರೀರಾಮ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು, ಭಾರಿ ಹರ್ಷಪಟ್ಟನು. ॥61॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಐವತ್ತೆಂಟನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥58॥

ಐವತ್ತೊಂಭತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ

ಪ್ರಹಸ್ತನು ಸತ್ತುಹೋದುದರಿಂದ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ರಾವಣನ ಪ್ರಸ್ತಾನ, ಅವನ ಜೊತೆಗಾರರ ಪರಿಚಯ, ರಾವಣನ ಪ್ರಹಾರದಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನ ಮೂರ್ಛೆ, ಲಕ್ಷ್ಮಣ-ರಾವಣರ ಯುದ್ಧ, ಹನುಮಂತ-ರಾವಣರ ಮುಷ್ಟಿಯುದ್ಧ, ನೀಲ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಮೂರ್ಛೆ, ಶ್ರೀರಾಮನಿಂದ ಪರಾಜಿತನಾಗಿ ರಾವಣನು ಲಂಕಾಭಿಗಮನ

ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠ ನೀಲನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸ ಸೇನಾಪತಿ ಪ್ರಹಸ್ತನನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿದಾಗ, ಸಮುದ್ರದಂತೆ ವೇಗಶಾಲೀ, ಭಯಾನಕ ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ ರಾಕ್ಷಸರಾಜನ ಸೈನ್ಯವು ಓಡಿಹೋಯಿತು. ॥1॥ ರಾಕ್ಷಸರು ನಿಶಾಚರರಾಜ ರಾವಣನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಅಗ್ನಿಪುತ್ರ ನೀಲನಿಂದ ಪ್ರಹಸ್ತನು ಮರಣಿಸಿದ ಸಮಾಚಾರ ತಿಳಿಸಿದರು. ಅವರ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾವಣನಿಗೆ ಭಾರೀ ಕ್ರೋಧ ಉಂಟಾಯಿತು. ॥ 2 ॥ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಪ್ರಹಸ್ತನು ಸತ್ತುಹೋದ ಎಂದು ಕೇಳುತ್ತಲೇ ರಾವಣನು ಸಿಟ್ಟಿನಿಂದ ಉರಿದೆದ್ದನು. ಆದರೆ ಸ್ವಲ್ಪ ಹೊತ್ತಿನಲ್ಲೇ ಅವನ ಚಿತ್ತ ಪ್ರಹಸ್ತನಿಗಾಗಿ ಶೋಕಾಕುಲವಾದನು. ಪ್ರಧಾನ ದೇವತೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಮಾತುಕತೆ ನಡೆಸುವ ಇಂದ್ರನಂತೆ ರಾಕ್ಷಸ ಸೈನ್ಯದ ಮುಖ್ಯ ಅಧಿಕಾರಿಗಳಲ್ಲಿ ಇಂತೆದನು- ॥3॥ ಶತ್ರುಗಳು ಅಗಣ್ಯರೆಂದು ತಿಳಿದು ಅವರ ಅವಹೇಳನ ಮಾಡಬಾರದು. ನಾನು ಅಲ್ಪರೆಂದು ತಿಳಿದ ಶತ್ರುಗಳೇ ಇಂದ್ರನ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಸಂಹರಿಸಲು ಸಮರ್ಥನಾಗಿದ್ದ ನನ್ನ ಸೇನಾಪತಿಯನ್ನು, ಸೇವಕರನ್ನು, ಆನೆಗಳ ಸಹಿತ ಕೊಂದುಹಾಕಿದರು. ॥4॥ ಈಗ ನಾನು ಶತ್ರುಗಳ ಸಂಹಾರ ಮತ್ತು ವಿಜಯಕ್ಕಾಗಿ ಯಾವುದೇ ವಿಚಾರ ಮಾಡದೆ ಸ್ವತಃ ಅದ್ಭುತ ಯುದ್ಧಭೂಮಿಗೆ ಹೋಗುವೆನು. ॥5॥ ಪ್ರಜ್ವಲಿತ ಅಗ್ನಿಯು ವನವನ್ನು ಸುಟ್ಟುಬಿಡುವಂತೆ ಇಂದು ನನ್ನ ಬಾಣಸಮೂಹಗಳಿಂದ ವಾನರ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಹಾಗೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣಸಹಿತ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ನಾನು ಸುಟ್ಟುಬಿಡುವೆನು. ವಾನರರ ರಕ್ತದಿಂದ ಇಂದು ಪೃಥ್ವಿಯನ್ನು ತೃಪ್ತಪಡಿಸುವೆನು. ॥6॥ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ದೇವರಾಜ ಶತ್ರು ರಾವಣನು ಅಗ್ನಿಯಂತಹ ಪ್ರಕಾಶಮಾನ ರಥವನ್ನು ಹತ್ತಿದನು. ಅವನ ರಥಕ್ಕೆ ಉತ್ತಮ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಹೂಡಿದ್ದವು. ಅವುಗಳ ಶರೀರಕಾಂತಿಯು ಉರಿಯುವ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಜಾಜಲ್ಯಮಾನವಾಗಿತ್ತು.
॥7॥ ಅವನು ಹೊರಟಾಗ ಶಂಖ, ಭೇರಿ, ಪಣವ ಮುಂತಾದ ವಾದ್ಯಗಳು ಮೊಳಗಿದುವು. ಯೋಧರ ಚಪ್ಪಾಳೆ ತಟ್ಟಿ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಾ ಸಿಂಹನಾದ ಮಾಡತೊಡಗಿದರು. ವಂದಿಗಳು ಪವಿತ್ರಸ್ತುತಿಗಳಿಂದ ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠ ರಾವಣನನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಸುತ್ತಿಸ ತೊಡಗಿದರು. ಹೀಗೆ ಅವನು ಪ್ರಯಾಣ ಮಾಡಿದನು. ॥ 8 ॥ ಪರ್ವತ ಮತ್ತು ಮೇಘಗಳಂತೆ ಕಪ್ಪಾದ ವಿಶಾಲ ರೂಪವುಳ್ಳ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಪ್ರಜ್ವಲಿತ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ನೇತ್ರಗಳುಳ್ಳ ಮಾಂಸಾಹಾರೀ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಸುತ್ತುವರೆದು ರಾಕ್ಷಸರಾಜ ರಾವಣನು, ಭೂತಗಣಗಳಿಂದ ಪರಿವೃತನಾದ ದೇವೇಶ್ವರ ರುದ್ರನಂತೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ॥ 9 ॥ ಮಹಾ ತೇಜಸ್ವೀ ರಾವಣನು ಲಂಕೆಯಿಂದ ಹೊರಟು, ಮಹಾಸಾಗರ ಮತ್ತು ಮೇಘಗಳಂತೆ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿರುವ ಕೈಗಳಲ್ಲಿ ಪರ್ವತಶಿಖರ, ವೃಕ್ಷಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧರಾದ ಆ ಭಯಂಕರ ವಾನರ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ನೋಡಿದನು. ॥ 10 ॥ ಆ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಚಂಡ ರಾಕ್ಷಸ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ನೋಡಿ, ನಾಗರಾಜ ಶೇಷನಂತೆ ಭುಜಗಳುಳ್ಳ, ವಾನರ ಸೈನ್ಯದಿಂದ ಸುತ್ತುವರೆದ ಶೋಭಾಸಂಪನ್ನನಾದ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಶಸ್ತ್ರಧಾರಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ವಿಭೀಷಣನಲ್ಲಿ ಕೇಳಿದನು- ॥11॥ ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಧ್ವಜ-ಪತಾಕೆಗಳಿಂದ, ಛತ್ರಗಳಿಂದ ಸುಶೋಭಿತವಾದ, ಪ್ರಾಸ, ಖಡ್ಗ, ಶೂಲ ಆದಿ ಅಸ್ತ್ರ-ಶಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ಸಂಪನ್ನವಾದ, ಅಜೇಯ ನಿರ್ಭೀತ ಯೋಧರಿಂದ ಸೇವಿತ, ಮಹೇಂದ್ರ ಪರ್ವತದಂತೆ ವಿಶಾಲಕಾಯ ಆನೆಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಈ ಸೈನ್ಯ ಯಾರದಾಗಿದೆ? ॥12॥ ಇಂದ್ರನಂತೆ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿ ವಿಭೀಷಣನು ಶ್ರೀರಾಮನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಮಹಾತ್ಮಾ ರಾಕ್ಷಸ ಶ್ರೇಷ್ಠನ ಬಲ ಹಾಗೂ ಸೈನಿಕರ ಶಕ್ತಿಯ ಪರಿಚಯ ಮಾಡಿಸುತ್ತಾ ಹೇಳಿದನು - ॥13॥ ರಾಜನೇ! ಆನೆಯ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತಿರುವ ಉದಯಿಸುತ್ತಿರುವ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಕೆಂಪಾದ ಬಣ್ಣುವುಳ್ಳ ತನ್ನ ಭಾರದಿಂದ ಆನೆಯ ಮಸ್ತಕವನ್ನು ನಡುಗಿಸುತ್ತಾ ಇತ್ತಬರುತ್ತಿರುವ ಮಹಾಮನಸ್ವೀ ವೀರನು ಅಕಂಪನನೆಂದು ತಿಳಿ. ॥14॥*

* ಹನುಮಂತನಿಂದ ಹತಾನದ ಆ ಅಕಂಪನಿಂದ ಇವನು ಬೇರೆ.

ರಥಾರೂಢನಾಗಿ, ಸಿಂಹಧ್ವಜದಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು, ಆನೆಯಂತೆ ಕೊರೆದಾಡೆಗಳು ಹೊರಗೆ ಚಾಚಿಕೊಂಡಿರುವೆಯೋ, ಇಂದ್ರಧನುಸ್ಸಿನಂತೆ ಕಾಂತಿಯುಕ್ತ ಧನುಷ್ಯವನ್ನು ಓಲಾಡಿಸುತ್ತಿರುವನೋ, ಅವನ ಹೆಸರು ಇಂದ್ರಜಿತು. ಇವನು ವರಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಭಾರೀ ಪ್ರಬಲನಾಗಿರುವನು. ॥15॥ ವಿಂಧ್ಯಾಚಲ, ಅಸ್ತಾಚಲ, ಮಹೇಂದ್ರಗಿರಿಯಂತೆ ವಿಶಾಲ ಕಾಯನೂ, ಅತಿರಥ, ಅತಿಶಯ ವೀರನು ಧನುರ್ಧಾರಿಯಾಗಿ ರಥದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿರುವನೋ, ತನ್ನ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಪದೇ ಪದೇ ಸೆಳೆಯುತ್ತಿರುವನೋ ಇವನ ಹೆಸರು ಅತಿಕಾಯ. ಇವನ ಶರೀರ ಹೆಸರಿನಂತೆ ಬಹಳ ದೊಡ್ಡದಾಗಿದೆ. ॥16॥ ಯಾರ ನೇತ್ರಗಳು ಉದಯಿ ಸುತ್ತಿರುವ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಕೆಂಪಾಗಿದೆಯೋ, ಯಾರ ದನಿಯು ಘಂಟೆಯ ದನಿಗಿಂತಲೂ ಉತ್ಕೃಷ್ಟವಾಗಿದೆಯೋ, ಕ್ರೂರ ಸ್ವಭಾವವುಳ್ಳ ಆನೆಯ ಮೇಲೆ ಆರೂಢನಾಗಿ ಜೋರಾಗಿ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿರುವನೇ ಮಹಾಮನಸ್ವೀ ವೀರ ಮಹೋದರನೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ॥17॥ ಯಾರು ಸಂಧ್ಯಾಕಾಲದ ಮೇಘ ಯುಕ್ತ ಪರ್ವತದಂತೆ ಬೆಳಗುತ್ತಿರುವನೋ, ಸ್ವರ್ಣಮಯ ಆಭೂಷಣಗಳಿಂದ ಭೂಷಿತನಾಗಿ ಕುದುರೆಯನ್ನು ಹತ್ತಿ, ಹೊಳೆಯುವ ಭಲ್ಲೆಯನ್ನು ಹಿಡಿದು ಇತ್ತ ಬರುತ್ತಿರುವನೋ ಅವನೇ ಪಿಶಾಚನೆಂಬ ರಾಕ್ಷಸನು. ಇವನು ವಜ್ರದಂತೆ ವೇಗ ಶಾಲೀ ಯೋಧನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ॥18॥ ಅವನು ವಜ್ರಾಯುಧದ ವೇಗದಂತೆ ವೇಗವುಳ್ಳವನೂ, ಸಿಡಿಲಿನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ನಿಶಿತವಾದ ತ್ರಿಶೂಲವನ್ನು ಧರಿಸಿರುವನೂ, ಚಂದ್ರನಂತಹ ಶ್ವೇತಗೂಳಿಯ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತು ಯುದ್ಧಭೂಮಿಗೆ ಬರುತ್ತಿರು ವವನೂ, ಯಶಸ್ವೀ ವೀರ ತ್ರಿಶಿರನೆಂಬುವನು. ॥19॥ ಯಾವನ ರೂಪವು ಮೇಘದಂತೆ ಕಪ್ಪಾಗಿದೆಯೋ, ವಕ್ಷಃಸ್ಥಳವು ಉಬ್ಬಿಕೊಂಡು, ಅಗಲವಾಗಿದೆಯೋ, ಧ್ವಜದಲ್ಲಿ ವಾಸುಕಿಯ ಚಿಹ್ನೆ ಇದೆಯೋ, ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತನಾಗಿ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಅಲುಗಾಡಿ ಸುತ್ತಾ, ಸೆಳೆಯುತ್ತಾ ಬರುತ್ತಿರುವನೋ, ಅವನು ಕಂಭನೆಂಬ ಯೋಧನು. ॥ 20 ॥ ಸುವರ್ಣ, ವಜ್ರಖಚಿತ ಪ್ರಕಾಶವುಳ್ಳ ಹಾಗೂ ಇಂದ್ರನೀಲಮಣಿಯಂತೆ ಧೂಮಯುಕ್ತ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿರುವ ಪರಿಘವನ್ನು ಧರಿಸಿ, ರಾಕ್ಷಸರ ಸೈನ್ಯದ ಧ್ವಜದಂತೆ ಬರುತ್ತಿರುವವನೇ ನಿಕುಂಭನೆಂಬುದನು. ಇವನ ಪರಾಕ್ರಮ ಅದ್ಭುತವಾಗಿದೆ. ॥21॥ ಧನುಸ್ಸು, ಖಡ್ಗ, ಬಾಣ ತುಂಬಿದ ಬತ್ತಳಿಕೆಯೊಂದಿಗೆ ಧ್ವಜಪತಾಕೆಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತ ಹಾಗೂ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ದೇದೀಪ್ಯಮಾನ ರಥಾರೂಢನಾಗಿ ಅತಿಶಯ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿರುವ ಎತ್ತರನಾದ ಯೋಧನೇ ನರಾಂತಕನು. ಇವನು ಪರ್ವತ ಶಿಖರಗಳಿಂದ ಯುದ್ಧಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ॥ 22 ॥ ಇವನು ಹುಲಿ, ಒಂಟೆ, ಆನೆ, ಜಿಂಕೆ, ಕುದುರೆ ಮುಂತಾದ ಮುಖಗಳುಳ್ಳ, ಹುಬ್ಬನ್ನೇರಿಸಿಕೊಂಡ ಅನೇಕ ರೀತಿಯ ಭಯಂಕರ ರೂಪವುಳ್ಳ ಭೂತಗಳಿಂದ ಪರಿವೃತಗಾಗಿ, ದೇವತೆಗಳ ದರ್ಪವನ್ನು ದಮನ ಮಾಡುವ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಚಂದ್ರನಂತೆ ಬೆಳ್ಳಗಾದ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಶಲಾಕೆ ಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಶ್ವೇತಛತ್ರವಿದೆಯೇ, ಅವನೇ ಭೂತಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾದ ರುದ್ರನಂತೆ ಸುಶೋಭಿತನಾದ ರಾಕ್ಷಸರಾಜ ಮಹಾಮನಾ ರಾವಣನು. ॥23-24॥ ಇವನು ತಲೆಯಲ್ಲಿ ಕಿರೀಟ ಧರಿಸಿರುವನು. ಕಿವಿಗಳಲ್ಲಿ ಓಲಾಡುವ ಕುಂಡಲಗಳಿವೆ. ಇವನ ಶರೀರ ಗಿರಿರಾಜ ಹಿಮಾಲಯ, ವಿಂದ್ಯಾಚಲದಂತೆ ವಿಶಾಲ ಹಾಗೂ ಭಯಂಕರವಾಗಿದೆ. ಇವನು ಇಂದ್ರ, ಯಮರ ಗರ್ವವನ್ನು, ಚೂರು ಮಾಡುವವನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ನೋಡು, ಈ ರಾಕ್ಷಸರಾಜನು ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ॥25॥ ಆಗ ಶತ್ರುದಮನ ಶ್ರೀರಾಮನು ವಿಭೀಷಣನಲ್ಲಿ ಇಂತೆಂದನು- ಅಬ್ಬಾ! ರಾಕ್ಷಸರಾಜ ರಾವಣನು ಎಷ್ಟು ದೇದಿಪ್ಯಮಾನವಾದ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಬೆಳಗುತ್ತಿದ್ದಾನೆ! ॥26॥ ರಾವಣನು ತನ್ನ ಪ್ರಭೆಯಿಂದ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತಾ, ಅವನ ಕಡೆಗೆ ನೋಡಲೂ ಕಠಿಣವಾಗಿದೆ. ತೇಜೋಮಂಡಲದಿಂದ ವ್ಯಾಪ್ತ ನಾದ್ದರಿಂದ ಇವನ ರೂಪವು ನನಗೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. ॥27॥ ಈ ರಾಕ್ಷಸರಾಜನ ಶರೀರ ಬೆಳಗುವಂತೆ ದೇವತೆಗಳ, ದಾನವರ ವೀರರ ದೇಹಗಳೂ ಬೆಳಗುವುದಿಲ್ಲ. ॥ 28 ॥ ಈ ಮಹಾಕಾಯ ರಾಕ್ಷಸನ ಎಲ್ಲ ಯೋಧರು ಪರ್ವತದಂತೆ ವಿಶಾಲರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಎಲ್ಲರೂ ಪರ್ವತದೊಂದಿಗೆ ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವವರಾಗಿದ್ದು, ಹೊಳೆಯುತ್ತಿರುವ ಅಸ್ತ್ರ-ಶಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿರುವರು. ॥ 29 ॥ ಭಯಂಕರ ಪ್ರಭೆಯಿಂದ ತೋರುವ, ತೀಕ್ಷ್ಣ ಸ್ವಭಾವದ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಈ ರಾಕ್ಷಸರಾಜ ರಾವಣನು ದೇಹಧಾರೀ ಭೂತಗಳಿಂದ ಪರಿವೃತನಾದ ಯಮನಂತೆ ಕಂಡುಬರುವನು. ॥ 30 ॥ ಈ ಪಾಪಾತ್ಮಾ ನನ್ನ ಕಣ್ಮುಂದೆ ಬಂದುದು ಸೌಭಾಗ್ಯದ ಮಾತಾಗಿದೆ. ಸೀತಾಪಹರಣದಿಂದಾಗಿ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಮಡುಗಟ್ಟಿದ ಕ್ರೋಧವನ್ನು ಇಂದೇ ಇವನ ಮೇಲೆ ಪ್ರಯೋಗಿಸುವೆನು. ॥31॥ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಬಲ-ವಿಕ್ರಮಶಾಲಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ಧನುಸ್ಸನ್ನೆತ್ತಿಕೊಂಡು, ಉತ್ತಮ ಬಾಣವನ್ನು ತೆಗೆದು ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಸಿದ್ಧನಾಗಿ ನಿಂತನು. ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ ಈ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಹಯೋಗಿ ಯಾದನು. ॥ 32 ॥ ಅನಂತರ ಮಹಾಮನಸ್ವಿಯಾದ ರಾವಣನು ತನ್ನೊಡನೆ ಬಂದಿರುವ ಮಹಾಬಲಿ ರಾಕ್ಷಸರಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು - ನೀವು ನಿರ್ಭಯರಾಗಿ, ಯಾವುದೇ ಆತಂಕವಿಲ್ಲದೆ ನಗರದ್ವಾರಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ರಾಜಮಾರ್ಗದ ಗೃಹಗೋಪುರಗಳ ಮೇಲೆ ನಿಂತುಕೊಳ್ಳಿ. ॥33॥ ಏಕೆಂದರೆ ನೀವೆಲ್ಲರೂ ನನ್ನೊಡನೆ ಬಂದಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ವಾನರರು ಇದು ಒಳ್ಳೆಯ ಸಮಯವೆಂದರಿತು ಎಲ್ಲರೂ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಸೇರಿ, ಒಳಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಲು ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ಬಹಳ ಕಷ್ಟಕರವಾದ ಶೂನ್ಯವಾದ ಲಂಕೆಯೊಳಗೆ ನುಗ್ಗಿ ಸರ್ವನಾಶ ಮಾಡಿಬಿಡುವರು. ॥34॥ ಹೀಗೆ ತನ್ನ ಮಂತ್ರಿಗಳನ್ನು ಬೀಳ್ಕೊಟ್ಟಾಗ ಆ ರಾಕ್ಷಸರು ಅವನಪ್ಪಣೆಯಂತೆ ಆಯಾಯಾ ಸ್ಥಾನಗಳಿಗೆ ಹೊರಟುಹೋದರು. ಆಗ ತಿಮಿಂಗಿಲವು ಮಹಾ ಸಾಗರವನ್ನು ಅಲ್ಲೋಲ ಕಲ್ಲೋಲಗೊಳಿಸುವಂತೆ ರಾವಣನು ಸಮುದ್ರದಂತಿದ್ದ ವಾನರ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ವಿದೀರ್ಣಗೊಳಿಸತೊಡಗಿದನು. ॥35॥ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿರುವ ಧನುರ್ಬಾಣ ಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರ ರಾವಣನು ಯುದ್ಧರಂಗಕ್ಕೆ ಬಂದಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಸುಗ್ರೀವನು ಒಂದು ಭಾರೀ ಪರ್ವತವನ್ನೆತ್ತಿಕೊಂಡು ನಿಶಾಚರ ರಾಜನ ಮೇಲೆ ಆಕ್ರಮಣ ಮಾಡಿದನು. ॥36॥ ಅನೇಕ ವೃಕ್ಷ ಶಿಖರಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಆ ಮಹಾಶೈಲವನ್ನು ಸುಗ್ರೀವನು ರಾವಣ ಮೇಲೆ ಎಸೆದನು. ಆ ಪರ್ವತವು ತನ್ನ ಕಡೆಗೆ ಬರುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ರಾವಣನು ಸುವರ್ಣ ಪಂಖಗಳುಳ್ಳ ಅನೇಕ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿ ಅದನ್ನು ನುಚ್ಚುನೂರಾಗಿಸಿದನು. ॥37॥ ವೃಕ್ಷಗಳು ಮತ್ತು ಶಿಖರಗಳುಳ್ಳ ಆ ಮಹಾಪರ್ವತವು ಪುಡಿಪುಡಿಯಾಗಿ ಬಿದ್ದಾಗ ರಾಕ್ಷಸರ ಸ್ವಾಮಿ ರಾವಣನು ಯಮರಾಜನಂತಿದ್ದ ಒಂದು ಭಯಂಕರ ಸರ್ಪಬಾಣವನ್ನು ಧನುಸ್ಸಿಗೆ ಹೂಡಿದನು. ॥38॥ ಆ ಬಾಣದ ವೇಗ ವಾಯುವಿನಂತಿದ್ದು, ಅದರಿಂದ ಕಿಡಿಗಳು ಹಾರುತ್ತಾ ಉರಿಯುವ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಪ್ರಕಾಶ ಹರಡಿತ್ತು. ಇಂದ್ರನ ವಜ್ರದಂತೆ ಭಯಂಕರ ವೇಗವುಳ್ಳ ಬಾಣವನ್ನು ರಾವಣನು ದುಷ್ಟನಾಗಿ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದನು. ॥39॥ ರಾವಣನು ಬಿಟ್ಟ ಆ ಸಾಯಕವು ಇಂದ್ರನ ವಜ್ರದಂತೆ, ಕಾರ್ತೀಕ ಸ್ವಾಮಿಯು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದ ಭಯಾನಕ ಶಕ್ತಿಯು ಕ್ರೌಂಚಪರ್ವತವನ್ನು ವಿದೀರ್ಣ ಗೊಳಿಸಿದಂತೆ, ಕಾಂತಿಯುಕ್ತ ಶರೀರವುಳ್ಳ ಸುಗ್ರೀವನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು ಅವನನ್ನು ಘಾಸಿಗೊಳಿಸಿತು. ॥40॥ ಆ ಬಾಣದ ಏಟಿನಿಂದ ವೀರ ಸುಗ್ರೀವನು ಆರ್ತನಾದ ಮಾಡುತ್ತಾ ಮೂರ್ಛಿತನಾಗಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದುಬಿಟ್ಟನು. ಸುಗ್ರೀವನು ನಿಶ್ಚೇಷ್ಟಿತನಾಗಿ ಬಿದ್ದಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಬಂದ ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರು ಹರ್ಷದಿಂದ ಸಿಂಹನಾದ ಮಾಡಿದರು. ॥41॥ ಆಗ ಗವಾಕ್ಷ, ಗವಯ, ಸುಷೇಣ, ಋಷಭ, ಜ್ಯೋತಿರ್ಮುಖ, ನಲ ಮುಂತಾದ ವಿಶಾಲಕಾಯ ವಾನರರು ಪರ್ವತ ಶಿಖರಗಳನ್ನು ಕಿತ್ತು ರಾವಣನಮೇಲೆ ಆಕ್ರಮಿಸಿದರು. ॥42॥ ಆದರೆ ನಿಶಾಚರ ರಾಜಾರಾವಣನು ನೂರಾರು ಹರಿತವಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಅವರ ಪ್ರಹಾರಗಳನ್ನು ವ್ಯರ್ಥಗೊಳಿಸಿದನು. ಆ ವಾನರೇಶ್ವರರಿಗೂ ಚಿನ್ನದ ಗರಿಗಳುಳ್ಳ ಬಾಣಸಮೂಹದಿಂದ ಕ್ಷತ-ವಿಕ್ಷತಗೊಳಿಸಿದನು. ದೇವದ್ರೋಹಿ ರಾವಣನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಗಾಯಗೊಂಡ ಭೀಮಕಾಯ ವಾನರೇಂದ್ರರು ಭೂಮಿಗೆ ಬಿದ್ದುಬಿಟ್ಟರು. ॥43॥ ಮತ್ತೆ ರಾವಣನು ತನ್ನ ಬಾಣಸಮೂಹದಿಂದ ಭಯಂಕರ ವಾನರರನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಬಿಟ್ಟನು. ರಾವಣನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಪೀಡಿತರಾಗಿ, ಭಯಗೊಂಡ ವಾನರರು ಬಾಣಗಳ ಪೆಟ್ಟುತಿಂದು ಜೋರಾಗಿ ಕಿರಿಚುತ್ತಾ ಧರಾಶಾಯಿಯಾದವು. ॥44॥ ರಾವಣನ ಅಂಬುಗಳಿಂದ ಪೀಡಿತರಾದ ಅನೇಕ ವಾನರರು ಶರಣಾಗತವತ್ಸಲ ಶ್ರೀರಾಮನಲ್ಲಿ ಶರಣರಾದರು. ಆಗ ಧನುರ್ಧರ ಮಹಾತ್ಮಾ ಶ್ರೀರಾಮನು ಧನುಸ್ಸನ್ನೆತ್ತಿಕೊಂಡು ಮುಂದರಿದನು. ಆಗಲೇ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಅವನ ಎದುರಿಗೆ ಬಂದು ಕೈಮುಗಿದು ಅವನಲ್ಲಿ ಅರ್ಥಯುಕ್ತ ಮಾತನ್ನಾಡಿದನು. ॥45-46॥ ಆರ್ಯನೇ! ಈ ದುರಾತ್ಮನನ್ನು ವಧಿಸಲು ನಾನೊಬ್ಬನೇ ಸಾಕು. ಪ್ರಭೋ! ನಾನು ಇವನನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವೆನು, ನೀನು ನನಗೆ ಅಪ್ಪಣೆ ಕೊಡು. ॥47॥ ಅವನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಮಹಾ ತೇಜಸ್ವೀ, ಸತ್ಯಪರಾಕ್ರಮಿ ಶ್ರೀರಾಮನು-ಸರಿ, ಲಕ್ಷ್ಮಣ! ಹೋಗು! ಆದರೋ ಸಂಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ವಿಜಯ ಪಡೆಯಲು ಪೂರ್ಣಪ್ರಯತ್ನ ಶೀಲನಾಗಿರಬೇಕು. ॥48॥ ಏಕೆಂದರೆ ರಾವಣನು ಮಹಾ ಬಲ-ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ಸಂಪನ್ನನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಇವನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅದ್ಭುತ ಪರಾಕ್ರಮ ತೋರುವನು. ರಾವಣನು ಹೆಚ್ಚು ಕುಪಿತನಾಗಿ ಯುದ್ಧಮಾಡತೊಡಗಿದರೆ, ಮೂರು ಲೋಕಗಳೂ ಇವನ ವೇಗವನ್ನು ಸಹಿಸಲು ಕಷ್ಟವಾಗಬಹುದು. ॥ 49 ॥ ನೀನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಛಿದ್ರವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿರು, ಅವನ ದೌರ್ಬಲ್ಯದ
ಲಾಭಪಡೆ. ತನ್ನ ಛಿದ್ರಗಳ ಕಡೆಗೆ ಗಮನವಿರಲಿ. ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತನಾಗಿ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದಲೂ, ಧನುಸ್ಸಿನಿಂದಲೂ ನಿನ್ನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಿಕೋ. ॥ 50 ॥ ಶ್ರೀರಘುನಾಥನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಸೌಮಿತ್ರಿಯು ಅವನನ್ನು ಬಿಗಿದಪ್ಪಿಕೊಂಡನು. ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಪೂಜಿಸಿ, ಅಭಿವಾದನ ಮಾಡಿ ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಹೊರಟನು. ॥ 51 ॥

ರಾವಣನ ಭುಜಗಳು ಆನೆಯ ಸೊಂಡಿಲನಂತಿದ್ದು, ದೊಡ್ಡದಾದ ಭಯಂಕರ ಪ್ರಕಾಶಮಾನ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಧರಿಸಿ, ಬಾಣಗಳ ಮಳೆಗರೆದು ವಾನರರನ್ನು ಹಿಮ್ಮೆಟಿಸ್ಸುತ್ತಾ, ಅವರ ಶರೀರಗಳನ್ನು ಭಿನ್ನ ಭಿನ್ನಗೊಳಿಸುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ನೋಡದನು. ॥52॥ ಹೀಗೆ ಪರಾಕ್ರಮ ತೋರುವ ರಾವಣನನ್ನು ನೋಡಿ ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ವಾಯುನಂದನ ಹನುಮಂತನು ಅವನ ಬಾಣ ಸಮೂಹವನ್ನು ನಿವಾರಿಸುತ್ತಾ ಅವನ ಕಡೆಗೆ ಓಡಿದನು. ॥53॥ ಅವನ ರಥದ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಬಲ ಕೈಯನ್ನೆತ್ತಿ ಬುದ್ಧಿವಂತ ಹನುಮಂತನು ರಾವಣನನ್ನು ಭಯಪಡಿಸುತ್ತಾ ಹೇಳಿದನು- ॥54॥ ಎಲೈ ನಿಶಾಚರನೇ! ನೀನು ದೇವತೆಗಳಿಂದ, ದಾನವರಿಂದ, ಗಂಧರ್ವ-ಯಕ್ಷರಿಂದ, ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಸಾಯದಂತಿರುವ ವರ ಪಡೆದಿರುವೆ. ಆದರೆ ವಾನರರಿಂದ ನಿನಗೆ ಭಯ ಇದ್ದೇ ಇದೆ. ॥55॥ ನೋಡು, ಐದು ಬೆರಳುಗಳುಳ್ಳ ಈ ನನ್ನ ಬಲಕೈ ಎತ್ತಿರುವೆನು. ನಿನ್ನ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಚಿರಕಾಲದಿಂದ ಇದ್ದ ಜೀವಾತ್ಮನನ್ನು ನಾನು ಇಂದು ದೇಹದಿಂದ ಬೇರ್ಪಡಿಸುವೆನು. ॥56॥ ಹನುಮಂತನ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಭಯಾನಕ ಪರಾಕ್ರಮಿ ರಾವಣನ ಕಣ್ಣುಗಳು ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಕೆಂಪಾದವು. ಅವನು ರೋಷಗೊಂಡು ಹೇಳಿದನು- ॥57॥ ವಾನರನೇ! ನೀನು ಯಾವುದೇ ಅಳುಕುವಿಲ್ಲದೆ ನನ್ನನ್ನು ಪ್ರಹರಿಸಿ ಸುಸ್ಥಿರ ಯಶವನ್ನು ಪಡೆ. ನಿನ್ನಲ್ಲಿರುವ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ನೋಡಿದ ಬಳಿಕ ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ನಾಶಪಡಿಸುವೆನು. ॥58॥ ರಾವಣನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಪವನಪುತ್ರ ಹನುಮಂತನು ನುಡಿದನು- ನಾನಾದರೋ ಮೊದಲೇ ನಿನ್ನ ಪುತ್ರ ಅಕ್ಷನನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿಬಿಟ್ಟಿರುವೆ. ಇದನ್ನು ಸ್ವಲ್ಪ ನೆನೆಸಿಕೋ. ॥59॥ ಇಷ್ಟು ಹೇಳುತ್ತಲೇ ಬಲವಿಕ್ರಮ ಸಂಪನ್ನ ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ರಾಕ್ಷಸ ರಾವಣನು ಆ ವಾಯುನಂದನನ ಎದೆಗೆ ಅಂಗೈಯಿಂದ ಪ್ರಹರಿಸಿದನು. ॥60॥ ಆ ಏಟಿನಿಂದ ಹನುಮಂತನು ಸ್ವಲ್ಪ ಹೊತ್ತು ತತ್ತರಿಸಿದನು. ಆದರೆ ಬುದ್ಧಿವಂತ, ತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಅವನು ಮುಹೂರ್ತ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸುಸ್ಥಿರವಾಗಿ ನಿಂತುಕೊಂಡನು. ಮತ್ತೆ ಅವನು ಅತ್ಯಂತ ಕುಪಿತನಾಗಿ ಆ ದೇವದ್ರೋಹಿಯನ್ನು ಅಂಗೈಯಿಂದ ಪ್ರಹರಿಸಿದನು. ॥61॥ ಆ ಮಹಾತ್ಮಾ ವಾನರನ ಏಟು ತಿಂದು ದಶಮುಖ ರಾವಣನು ಭೂಕಂಪವಾದಾಗ ಪರ್ವತಗಳು ನಡುಗುವಂತೆಯೇ ನಡುಗಿ ಹೋದನು. ॥62॥ ರಣಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ರಾವಣನು ಏಟು ತಿಂದುದನ್ನು ನೋಡಿ ಋಷಿಗಳು, ವಾನರರು, ಸಿದ್ಧರು, ದೇವತೆಗಳು, ಅಸುರರು ಹೀಗೆ ಎಲ್ಲರೂ ಹರ್ಷಧ್ವನಿ ಮಾಡತೊಡಗಿದರು. ॥63॥ ಅನಂತರ ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ರಾವಣನು ಸಾವರಿಸಿಕೊಂಡು ಭಲೇ ವಾನರ! ಶಹಬಾಸ್! ಪರಾಕ್ರಮದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನೀನು ನನಗೆ ಪ್ರಶಂಸನೀಯ ಪ್ರತಿದ್ವಂದ್ವಿ ಆಗಿರುವೆ. ॥64॥ ರಾವಣನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಪವನಕುಮಾರ ಹನುಮಂತನು ಹೇಳಿದರು- ರಾವಣನೇ! ನೀನಿನ್ನೂ ಜೀವಿಸಿ ಇರುವೆಯಲ್ಲ! ನನ್ನ ಪರಾಕ್ರಮಕ್ಕೆ ಧಿಕ್ಕಾರವಿರಲಿ. ॥65॥ ದುರ್ಬುದ್ಧಿಯೇ ಸುಮ್ಮನೆ ಏಕೆ ಹರಟುತ್ತಿರುವೆ? ನನ್ನನ್ನು ಇನ್ನೊಮ್ಮೆ ಪ್ರಹರಿಸು. ಬಳಿಕ ನನ್ನ ಮುಷ್ಟಿಯು ನಿನ್ನನ್ನು ಯಮಲೋಕಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸಿಬಿಡುತ್ತದೆ. ॥66॥ ಹನುಮಂತನ ಈ ಮಾತಿನಿಂದ ರಾವಣನ ಕ್ರೋಧ ಉರಿದೆದ್ದಿತು. ಅವನ ಕಣ್ಣು ಕೆಂಪಾದವು. ಆ ಪರಾಕ್ರಮಿ ರಾಕ್ಷಸನು ಬಲಗೈ ಮುಷ್ಟಿ ಬಿಗಿದು ಹನುಮಂತನ ಎದೆಗೆ ವೇಗವಾಗಿ ಹೊಡೆದನು. ॥67-68॥ ವಕ್ಷಃಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದ ಏಟಿನಿಂದ ಹನುಮಂತನು ಪುನಃ ವಿಚಲಿತನಾದನು. ಮಹಾಬಲಿ ಹನುಮಂತನು ಆಗ ವಿಹ್ವಲನಾದುದನ್ನು ನೋಡಿ ಅತಿರಥಿ ರಾವಣನು ರಥದಿಂದ ನೀಲನ ಆಕ್ರಮಣ ಮಾಡಿದನು. ॥69॥ ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರ ಪ್ರತಾಪಿ ದಶಗ್ರೀವನು ಶತ್ರುವಿನ ಮರ್ಮವನ್ನು
ವಿದೀರ್ಣಗೊಳಿಸುವ ಸರ್ಪದಂತಹ ಭಯಂಕರ ಬಾಣಗಳಿಂದ ವಾನರ ಸೇನಾಪತಿಯನ್ನು ಸಂತಾಪಗೊಳಿಸಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದನು. ॥70-71॥ ರಾವಣನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಪೀಡಿತನಾದ ವಾನರ ಸೇನಾಪತಿ ನೀಲನು ಅವನ ಮೇಲೆ ಒಂದೇ ಕೈಯಿಂದ ಪರ್ವತವೊಂದನ್ನು ಎತ್ತಿ ರಭಸದಿಂದ ಎಸೆದನು. ॥72॥ ಅಷ್ಟರಲ್ಲಿ ಮಹಾತ್ಮನಾದ, ತೇಜಸ್ವೀ ಹನುಮಂತನು ಸುಧಾರಿಸಿ ಕೊಂಡು ಪುನಃ ಯುದ್ಧದ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ರಾವಣನ ಕಡೆಗೆ ನೋಡತೊಡಗಿದನು. ಆಗ ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರ ರಾವಣನು ನೀಲನೊಂದಿಗೆ ಕಾದಾಡುತ್ತಿದ್ದನು. ಹನುಮಂತನು ರೋಷಗೊಂಡು ಅವನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು - ಎಲವೋ ನಿಶಾಚರನೇ! ಈಗ ನೀನು ಬೇರೊಬ್ಬನ ಜೊತೆಗೆ ಯುದ್ಧ ಮಾಡುತ್ತಿರುವೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ನಿನ್ನ ಮೇಲೆ ಆಕ್ರಮಣ ಮಾಡುವುದು ಉಚಿತವಾಗಲಾರದು. ॥73-74॥ ಅತ್ತ ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ರಾವಣನು ಎಸೆದಿರುವ ಪರ್ವತವನ್ನು ಹರಿತವಾದ ಏಳು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಚೂರು ಚೂರಾಗಿಸಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬೀಳಿಸದನು. ॥75॥ ಆ ಪರ್ವತವು ಪುಡಿಯಾದುದನ್ನು ನೋಡಿ ಶತ್ರುವೀರರನ್ನು ಸಂಹಾರ ಮಾಡುವ ವಾನರ ಸೇನಾಪತಿ ನೀಲನು ಪ್ರಳಯಕಾಲದ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಉರಿದೆದ್ದನು. ॥76॥ ಅವನು ಅಶ್ವಕರ್ಣ, ತಾಲ, ಅರಳಿದ ಮಾವಿನಮರವನ್ನು ಹಾಗೂ ಇತರ ನಾನಾ ವಿಧದ ವೃಕ್ಷಗಳನ್ನು ಕಿತ್ತು-ಕಿತ್ತು ರಾವಣನ ಮೇಲೆ ಎಸೆಯಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದನು. ॥77॥ ರಾವಣನು ತನ್ನ ಕಡೆಗೆ ಬರುತ್ತಿರುವ ಅವೆಲ್ಲ ವೃಕ್ಷಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿ ಹಾಕಿ, ಅಗ್ನಿಪುತ್ರ ನೀಲನಮೇಲೆ ಬಾಣಗಳ ಭಯಾನಕ ಮಳೆ ಮೋಡಗಳು ಮಹಾಪರ್ವತದ ಮೇಲೆ ನೀರನ್ನು ಸುರಿಸು ವಂತೆಯೇ ರಾವಣನು ನೀಲನ ಮೇಲೆ ಬಾಣಗಳ ವರ್ಷ ಮಾಡಿದಾಗ ಅವನು ಸಣ್ಣರೂಪತಾಳಿ ರಾವಣನ ಧ್ವಜದಲ್ಲಿ ಹತ್ತಿ ಕುಳಿತನು. ॥79॥ ತನ್ನ ಧ್ವಜದ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತಿರುವ ಅಗ್ನಿಪುತ್ರ ನೀಲನನ್ನು ನೋಡಿ ರಾವಣನು ಕ್ರೋಧಗೊಂಡನು ಹಾಗೂ ಅತ್ತ ನೀಲನು ಜೋರಾಗಿ ಗರ್ಜಿಸತೊಡಗಿದನು. ॥80॥ ನೀಲನು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ರಾವಣನ ಧ್ವಜದಲ್ಲಿ, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಧನುಸ್ಸಿನ ಮೇಲೆ, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಕಿರೀಟದ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಶ್ರೀರಾಮ, ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಹನುಮಂತ ಇವರಿಗೆ ಭಾರೀ ಆಶ್ಚರ್ಯವಾಯಿತು. ॥81॥ ವಾನರ ನೀಲನ ಆ ಲಾಘವವನ್ನು ನೋಡಿ ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ರಾವಣನಿಗೂ ಆಶ್ಚರ್ಯವಾಯಿತು ಹಾಗೂ ಅವನು ಅದ್ಭುತ ತೇಜಸ್ವೀ ಅಗ್ನೆಯಾಸವನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡನು. ॥82॥ ನೀಲನ ಲಾಘವದಿಂದ ರಾವಣನು ಗಾಬರಿಗೊಂಡಿರುವನೆಂದು ನೋಡಿ ಹರ್ಷಪಡುವ ಅವಕಾಶ ದೊರೆತು ವಾನರರೆಲ್ಲರೂ ಸಂತೋಷದಿಂದ ಕಿಲಕಿಲನೆ ಕೂಗತೊಡಗಿದರು. ॥83॥ ವಾನರರ ಹರ್ಷೋದ್ಗಾರದಿಂದ ರಾವಣನಿಗೆ ಭಾರೀ ಸಿಟ್ಟುಬಂತು. ಜೊತೆಗೆ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಗಾಬರಿಯೂ ಆವರಿಸಿತು. ಅದರಿಂದ ಅವನು ಕಿಂಕರ್ತವ್ಯ ಮೂಢನಾದನು. ॥84॥ ಅನಂತರ ನಿಶಾಚರ ರಾವಣನು ಆಗ್ನೆಯಾಸ್ತ್ರದಿಂದ ಅಭಿಮಂತ್ರಿಸಿ ಬಾಣವನ್ನು ಕೈಗೆತ್ತಿಕೊಂಡು ಧ್ವಜದ ತುದಿಯಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿರುವ ನೀಲನನ್ನು ನೋಡಿದನು. ॥85॥ ಅವನನ್ನು ನೋಡಿ ಮಹಾ ತೇಜಸ್ವೀ ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರನು ಅವನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು- ಎಲೈ ವಾನರನೇ! ನೀನು ಉತ್ಕೃಷ್ಟವಾದ ಮಾಯೆಯನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದಲ್ಲದೆ, ಲಾಘವವನ್ನೂ ಹೊಂದಿರುವೆ. ॥86॥ ವಾನರನೇ ! ನೀನು ಶಕ್ತಿಶಾಲಿಯಾಗಿದ್ದರೆ ನನ್ನ ಬಾಣದಿಂದ ರಕ್ಷಿಸಿಕೋ. ನೀನು ತನ್ನ ಪರಾಕ್ರಮಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯವಾದ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ರೀತಿಯ ಕರ್ಮ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ನಾನು ಬಿಟ್ಟಿರುವ ಈ ದಿವ್ಯಾಸಪ್ರೇರಿತ ಬಾಣವು ಬದುಕಲು ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡಿದರೂ ನಿನ್ನನ್ನು ಪ್ರಾಣಹೀನವಾಗಿಸುವುದು. ॥87-88॥ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಮಹಾಬಾಹು ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರನು ಆಗ್ನೇಯಾಸದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಬಾಣವನ್ನು ಧನುಸ್ಸಿಗೆ ಹೂಡಿ ಅದನ್ನು ಸೇನಾಪತಿ ನೀಲನ ಮೇಲೆ ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದನು. ॥89॥ ಅವನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದ ಬಾಣವು ನೀಲನ ಎದೆಯನ್ನು ಸೀಳಿಬಿಟ್ಟಿತು. ಅವನು ಆ ಬಾಣದ ಉರಿಯಿಂದ ಉರಿಯುತ್ತಾ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದುಬಿಟ್ಟನು. ॥90॥ ನೀಲನು ಪೃಥಿವಿಯಲ್ಲಿ ಮಂಡಿಯೂರಿದ್ದರೂ ತಂದೆ ಅಗ್ನಿದೇವನ ಮಹಿಮೆಯಿಂದ ಮತ್ತು ತೇಜದ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಅವನ ಪ್ರಾಣಗಳು ಹೋಗಲಿಲ್ಲ. ॥91॥ ವಾನರ ನೀಲನು ಮೂರ್ಛಿತನಾದುದನ್ನು ನೋಡಿ ರಣೋತ್ಸುಕ ರಾವಣನು ಮೇಘದಂತೆ ಗಂಭೀರವಾಗಿ ಗರ್ಜಿಸಿ, ರಥದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ಸುಮಿತ್ರಾಕುಮಾರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸಿದನು. ॥92॥ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ವಾನರ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಮುಂದೆ ಹೋಗಲು ತಡೆಯುತ್ತಾ ರಾವಣನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ, ಪ್ರಜ್ವಲಿತ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಎದುರಿಗೆ ನಿಂತು ಪ್ರತಾಪಿ ರಾವಣನು ಧನುಷ್ಟಂಕಾರ ಮಾಡತೊಡಗಿದನು. ॥93॥ ಆಗ ತನ್ನ ಅನುಪಮ ಧನುಷ್ಯವನ್ನು ಸೆಳೆಯುತ್ತಾ ಉದಾರ ಶಕ್ತಿಶಾಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ರಾವಣನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು- ನಿಶಾಚರ ರಾಜನೇ! ನಾನು ಬಂದಿರುವೆನೆಂದು ತಿಳಿ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈಗ ವಾನರರೊಂದಿಗೆ ನೀನು ಯುದ್ಧಮಾಡಬಾರದು. ॥94॥ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಗಂಭೀರ ಧ್ವನಿಯಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದ ಮಾತನ್ನು, ನಾಣಿನ ಉಗ್ರವಾದ ಶಬ್ದವನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾವಣನು ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಉಪಸ್ಥಿತನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು ರೋಷದಿಂದ ಇಂತೆಂದನು- ॥95॥ ರಘುವಂಶೀ ರಾಜಕುಮಾರನೇ! ನೀನು ನನ್ನ ಕಣ್ಣೆದುರಿಗೆ ಬಂದುದು ಸೌಭಾಗ್ಯದ ಮಾತಾಗಿದೆ. ಬೇಗನೇ ನಿನ್ನ ಅಂತ್ಯವಾಗಲಿದೆ. ಅದರಿಂದ ನಿನ್ನ ಬುದ್ಧಿ ವಿಪರೀತ ವಾಗಿದೆ. ಈಗ ನೀನು ನನ್ನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಪೀಡಿತನಾಗಿ ಈ ಕ್ಷಣ ಯಮಲೋಕದ ಯಾತ್ರೆ ಮಾಡುವೆ. ॥96॥ ಅವನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಸೌಮಿತ್ರಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಆಶ್ಚರ್ಯವಾಗಲಿಲ್ಲ. ರಾವಣನ ಹಲ್ಲುಗಳು ತೀಕ್ಷ್ಣವಾಗಿ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಉಬ್ಬಿಕೊಂಡಿದ್ದು ಜೋರಾಗಿ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಆಗ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಹೇಳಿದನು- ರಾಜನೇ! ಮಹಾಪ್ರಭಾವಶಾಲಿ ಪುರುಷರು ನಿನ್ನಂತೆ ಕೇವಲ ಗರ್ಜಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಪಾಪಾಚಾರಿಗಳಲ್ಲಿ ಅಗ್ರಗಣ್ಯನೇ! ನೀನು ಬರೆ ಬಡಾಯಿಕೊಚ್ಚಿಕೊಳ್ಳುವೆ. ॥97॥ ರಾಕ್ಷಸರಾಜನೇ! ನೀನು ಯಾರೂ ಇಲ್ಲದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಕಳ್ಳತನದಿಂದ ಓರ್ವ ಅಸಹಾಯಕ ನಾರಿಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದಾಗಲೇ ನಿನ್ನ ಬಲ, ವೀರ್ಯ, ಪರಾಕ್ರಮ ನಾನು ತಿಳಿದಿರುವೆ. ಅದರಿಂದ ಧನುರ್ಧಾರಿಯಾಗಿ ಎದುರಿಗೆ ನಿಂತಿರುವೆನು. ಮುಂದೆ ಬಾ! ಯುದ್ಧ ಮಾಡು. ವ್ಯರ್ಥವಾದ ಮಾತಿನಿಂದ ಏನಾಗುವುದು? ॥98॥ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಕುಪಿತನಾದ ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪನು ಅವನ ಮೇಲೆ ಸುಂದರ ರೆಕ್ಕೆಗಳುಳ್ಳ ಏಳು ಬಾಣಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟನು; ಆದರೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಚಿನ್ನದ ಪಂಖಗಳಿಂದ ಸುಶೋಭಿತ ಹರಿತವಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಅವುಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿ ಹಾಕಿದನು. ॥99॥ ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ಸರ್ಪಗಳನ್ನು ತುಂಡು ತುಂಡು ಮಾಡುವಂತೆ ತನ್ನ ಎಲ್ಲ ಬಾಣಗಳು ಖಂಡಿತವಾದುದನ್ನು ನೋಡಿ ಲಂಕಾಧಿಪತಿ ರಾವಣನು ಕ್ರೋಧವಿಷ್ಟನಾಗಿ ಬೇರೆ ಹರಿತವಾದ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದನು. ॥100॥ ಆದರೆ ರಾಮಾನುಜ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಇದರಿಂದ ವಿಚಲಿತನಾಗದೆ, ತನ್ನ ಧನುಸ್ಸಿನಿಂದ ಬಾಣಗಳ ಭಯಂಕರ ಮಳೆಗರೆದನು ಹಾಗೂ ಕ್ಷುರ, ಅರ್ಧಚಂದ್ರ, ಉತ್ತಮಕರ್ಣಿ, ಭಲ್ಲ ಜಾತಿಯ ಬಾಣಗಳಿಂದ ರಾವಣನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದ ಎಲ್ಲ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿ ಹಾಕಿದನು. ॥101॥ ತನ್ನ ಎಲ್ಲ ಬಾಣಗಳು ನಿಷ್ಫಲವಾದುದನ್ನು ನೋಡಿ ರಾವಣನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಕೈಚಳಕದಿಂದ ಆಶ್ಚರ್ಯ ಚಕಿತನಾದನು. ಮತ್ತೆ ಅವನ ಮೇಲೆ
ತೀಕ್ಷ್ಣ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಎಸೆಯತೊಡಗಿದನು. ॥102॥ ದೇವೇಂದ್ರನಂತೆ ಪರಾಕ್ರಮಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ ಕೂಡ ರಾವಣನ ವಧೆಗಾಗಿ ವಜ್ರದಂತೆ ಭಯಾನಕ ವೇಗವುಳ್ಳ, ಹರಿತವಾದ, ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಧನುಸ್ಸಿಗೆ ಹೂಡಿ ಅವನ ಮೇಲೆ ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದನು. ॥103॥ ಆದರೆ ರಾಕ್ಷಸರಾಜನು ಅವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಕತ್ತರಿಸಿ ಹಾಕಿದನು. ಬ್ರಹ್ಮದೇವರು ಕೊಟ್ಟ ಕಾಲಾಗ್ನಿಯಂತೆ ತೇಜಸ್ವೀ ಬಾಣದಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಹಣೆಗೆ ಪ್ರಹರಿಸಿದನು. ॥104॥ ರಾವಣನ ಆ ಬಾಣದಿಂದ ಪೀಡಿತನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ವಿಚಲಿತನಾದನು. ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದ ಧನುಸ್ಸಿನ ಹಿಡಿತ ಸಡಿಲ ವಾಯಿತು. ಮತ್ತೆ ಅವನು ಸಾವರಿಸಿಕೊಂಡು ದೇವದ್ರೋಹಿ ರಾವಣನ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿಬಿಟ್ಟನು. ॥105॥ ಧನುಸ್ಸು ತುಂಡಾದಾಗ ರಾವಣನಿಗೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಬಹಳ ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ ಮೂರು ಬಾಣಗಳನ್ನು ಹೊಡೆದನು. ಆ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಪೀಡಿತನಾದ ರಾವಣನು ವ್ಯಾಕುಲಗೊಂಡನು; ಮತ್ತೆ ಕಷ್ಟದಿಂದ ಅವನು ಎಚ್ಚರಗೊಂಡನು. ॥106॥ ಧನುಷ್ಯ ತುಂಡಾಯಿತು, ಬಾಣಗಳ ಆಳವಾದ ಏಟು ತಿನ್ನಬೇಕಾಯಿತು, ಆಗ ರಾವಣನ ಶರೀರ ಮೇದಸ್ಸು ಮತ್ತು ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದು ಹೋಯಿತು. ಆ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಭಯಂಕರ ಶಕ್ತಿಶಾಲೀ ದೇವದ್ರೋಹಿ ರಾಕ್ಷಸನು ಬ್ರಹ್ಮದೇವರು ಕೊಟ್ಟಿರುವ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡನು. ॥107॥ ಆ ಶಕ್ತಿಯು ಧೂಮಯುಕ್ತ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿತ್ತು ಹಾಗೂ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ವಾನರರನ್ನು ಭಯಪಡಿಸುವಂತಿತ್ತು. ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರ ರಾವಣನು ಆ ಉರಿಯುವ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ವೇಗವಾಗಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮೇಲೆ ಪ್ರಯೋಗಸಿದನು. ॥108॥ ತನ್ನ ಕಡೆಗೆ ಬರುತ್ತಿರುವ ಶಕ್ತಿಯ ಮೇಲೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಅಗ್ನಿತುಲ್ಯ ತೇಜಸ್ವೀ ಅನೇಕ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಹಾಗೂ ಅಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ಪ್ರಹರಿಸಿದನು. ಆದರೂ ಆ ಶಕ್ತಿಯು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ವಿಶಾಲ ವಕ್ಷಃಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಹೊಕ್ಕಿತು. ॥109॥ ರಘುಕುಲದ ಪ್ರಧಾನವೀರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಭಾರೀ ಶಕ್ತಿಶಾಲಿಯಾಗಿದ್ದರೂ ಆ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಆಹತನಾಗಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದು ಉರಿಯತೊಡಗಿದನು. ವಿಹ್ವಲನಾದ ಅವನನ್ನು ನೋಡಿ ರಾವಣನು ಕೂಡಲೇ ಅವನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ತನ್ನೆರಡೂ ಭುಜಗಳಿಂದ ಅವನನ್ನು ಎತ್ತತೊಡಗಿದನು. ॥110॥ ಯಾವ ರಾವಣನಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳ ಸಹಿತ ಹಿಮಾಲಯವನ್ನು, ಮಂದರಾಚಲ, ಮೇರುಗಿರಿ, ಅಥವಾ ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನು ಭುಜಗಳಿಂದ ಎತ್ತುವ ಶಕ್ತಿ ಇತ್ತೋ, ಅವನು ಭರತಾನುಜ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಎತ್ತಲು ಅಸಮರ್ಥನಾದನು. ॥111॥ ಬ್ರಹ್ಮನು ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ವಕ್ಷಃಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಏಟುಬಿದ್ದರೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಭಗವಾನ್ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಅಚಿಂತ್ಯ ಅಂಶರೂಪದಿಂದ ತಾನಾರೆಂದು ಚಿಂತಿಸಿದನು. ॥112॥ ಆದ್ದರಿಂದ ದೇವಶತ್ರು ರಾವಣನು ದಾನವರ ದರ್ಪವನ್ನು ಚೂರ್ಣ ಮಾಡುವವನಾಗಿದ್ದರೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ತನ್ನೆರಡು ಭುಜಗಳಿಂದ ಅಲ್ಲಾಡಿಸಲೂ ಸಮರ್ಥ ನಾಗಲಿಲ್ಲ. ॥113॥ ಆಗಲೇ ಕ್ರೋಧಗೊಂಡ ವಾಯುಪುತ್ರ ಹನುಮಂತನು ರಾವಣನ ಕಡೆಗೆ ಓಡಿಹೋಗಿ, ತನ್ನ ವಜ್ರ ದಂತಹ ಮುಷ್ಟಿಯಿಂದ ರಾವಣನ ಎದೆಗೆ ಪ್ರಹರಿಸಿದನು. ॥114॥ ಆ ಮುಷ್ಟಿಯ ಆಘಾತದಿಂದ ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರನು ತತ್ತರಿಸುತ್ತಾ ಮೊಣಕಾಲೂರಿ ನಡುಗುತ್ತಾ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದನು. ॥115॥ ಅವನ ಬಾಯಿ, ಕಣ್ಣು, ಕಿವಿಗಳಿಂದ ರಕ್ತಹರಿಯ ತೊಡಗಿತು. ತೂರಾಡುತ್ತಾ ಹೋಗಿ ರಥದಲ್ಲಿ ನಿಶ್ಚೇಷ್ಟಿತನಾಗಿ ಕುಳಿತುಬಿಟ್ಟನು. ॥116॥ ಅವನು ಮೂರ್ಛಿತನಾಗಿ ಸಂಜ್ಞಾ ಹೀನನಾಗಿ, ಒಂದೇ ಸ್ಥಿರವಾಗಿರಲಾರದೆ ಚಡಪಡಿಸುತ್ತಾ ಹೊರಳಾಡುತ್ತಿದ್ದನು. ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ಭಯಂಕರ ಪರಾಕ್ರಮಿ ರಾವಣನು ಸಂಜ್ಞಾಹೀನನಾದುದನ್ನು ನೋಡಿ ಋಷಿಗಳು, ದೇವತೆಗಳೂ, ಅಸುರರೂ, ವಾನರರೂ ಹರ್ಷಧ್ವನಿ ಮಾಡಿದರು. ॥117॥ ಅನಂತರ ತೇಜಸ್ವೀ ಹನುಮಂತನು ರಾವಣನಿಂದ ಪೀಡಿತನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಎರಡೂ ಕೈಗಳಿಂದ ಎತ್ತಿ ಶ್ರೀರಘುನಾಥನ ಬಳಿಗೆ ತಂದನು. ॥118॥ ಹನುಮಂತನ ಸೌಹಾರ್ದ ಮತ್ತು ಉತ್ಕಟ ಭಕ್ತಿಭಾವದಿಂದಾಗಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಅವನಿಗಾಗಿ ಹಗುರವಾದನು. ಶತ್ರುಗಳಿಗೆ ಆಗಲೂ ಅವನು ಅಂಕಪನೀಯನಾಗಿದ್ದನು. ಯಾರೂ ಅಲ್ಲಾಡಿಸಲಾರರು. ॥119॥ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಪರಾಜಿತನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಬಿಟ್ಟ ಆ ಶಕ್ತಿಯು ಪುನಃ ರಾವಣನ ರಥಕ್ಕೆ ಮರಳಿತು. ॥120॥ ಸ್ವಲ್ಪ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಎಚ್ಚರಗೊಂಡ ರಾವಣನು ಮತ್ತೆ ವಿಶಾಲ ಧನುಸ್ಸನ್ನೆತ್ತಿ, ಹರಿತ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡನು. ॥121॥ ಶತ್ರುಸೂದನ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ ಕೂಡ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಅಚಿಂತನೀಯ ಅಂಶರೂಪದಿಂದ ತನ್ನನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಿಕೊಂಡು ಸ್ವಸ್ಥನಾಗಿ ನಿರೋಗಿಯಾದನು. ॥122॥ ವಿಶಾಲವಾದ ವಾನರರ ಸೈನ್ಯದ ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ವೀರರು ಹತರಾಗುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀರಘುನಾಥನು ರಾವಣನನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸಲು ಧಾವಿಸಿದನು. ॥123॥ ಆಗ ಹನುಮಂತನು ಅವನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು ಹೇಳಿದನು- ಪ್ರಭೋ! ಭಗವಾನ್ ವಿಷ್ಣು ಗರುಡಾರೂಢನಾಗಿ ದೈತ್ಯರನ್ನು ಸಂಹರಿಸುವಂತೆಯೇ ನೀನು ನನ್ನ ಹೆಗಲೇರಿ ಈ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ದಂಡಿಸಿರಿ. ॥124॥ ಪವನನಂದನನು ಹೇಳಿದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ಕೂಡಲೇ ಆ ಮಹಾಕಪಿಯ ಹೆಗಲೇರಿದನು. ॥125॥ ಮಹಾರಾಜಾ ಶ್ರೀರಾಮನು ಸಮರಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ರಾವಣನು ರಥದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿರುವುದನ್ನು ನೋಡುತ್ತಲೇ ಮಹಾ ತೇಜಸ್ವೀ ಶ್ರೀರಾಮನು ಕುಪಿತನಾದ ಭಗವಾನ್ ವಿಷ್ಣು ಚಕ್ರವನ್ನೆತ್ತಿಕೊಂಡು ವೀರೋಚನಕುಮಾರ ಬಲಿಯ ಬಳಿಗೆ ಧಾವಿಸಿ ಹೋದಂತೆ ರಾವಣನ ಕಡೆಗೆ ಓಡಿದನು. ॥126-127॥ ಅವನು ಸಿಡಿಲಿನ ಶಬ್ದಕ್ಕಿಂತಲು ಕಠೋರವಾಗಿ ಧನುಷ್ಟಂಕಾರ ಮಾಡಿದನು. ಬಳಿಕ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ರಾಕ್ಷಸರಾಜ ರಾವಣನಲ್ಲಿ ಗಂಭೀರವಾಣಿಯಲ್ಲಿ ನುಡಿದನು - ॥128॥ ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ನಿಲ್ಲು, ನಿಲ್ಲು! ನನ್ನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಇಷ್ಟೊಂದು ಅಪರಾಧ ಮಾಡಿ ನೀನು ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗಿ ಪ್ರಾಣಸಂಕಟ ದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದುವೆ? ॥ 129 ॥ ನೀನು ಇಂದ್ರ, ಯಮ, ಸೂರ್ಯನ ಬಳಿಗೆ, ಬ್ರಹ್ಮಾ, ಅಗ್ನಿ ಅಥವಾ ಶಂಕರನ ಬಳಿಗೆ ಇಲ್ಲವೇ ದಶದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿ ಓಡಿ ಹೋದರೂ ಈಗ ನನ್ನ ಕೈಯಿಂದ ಬದುಕಿರಲಾರೆ. ॥130॥ ನೀನು ಇಂದು ತನ್ನ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಪ್ರಹರಸಿದೆ. ಅದರಿಂದ ಅವನು ಮೂರ್ಛಿತನಾಗಿದ್ದನು; ಅದಕ್ಕೆ ತಕ್ಕ ಪ್ರತಿಕಾರ ಮಾಡಲು ನಾನು ಈಗ ಬಂದಿರುವೆನು. ರಾಕ್ಷಸರಾಜನೇ! ಪುತ್ರ-ಪೌತ್ರಸಹಿತ ನಿನ್ನ ಮೃತ್ಯುವಾಗಿ ಬಂದಿರುವೆನು. ॥131॥ ರಾವಣನೇ! ನಿನ್ನ ಎದುರಿಗೆ ನಿಂತಿರುವ ಈ ರಘುವಂಶೀ ರಾಜಕುಮಾರನೇ ತನ್ನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಜನಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದ್ದ ಅದ್ಭುತವಾಗಿ ಕಾಣುವ ಉತ್ತಮೋತ್ತಮ ಅಸ್ತ್ರ-ಶಸ್ತ್ರ ಸಂಪನ್ನರಾದ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿದುದು. ॥132॥ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಮಹಾಬಲಿ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರ ರಾವಣನು ಮಹಾರೋಷಗೊಂಡನು. ಅವನಿಗೆ ಹಿಂದಿನ ವೈರ ನೆನಪಾಯಿತು. ಅದರಿಂದ ಅವನು ಕಾಲಾಗ್ನಿ ಶಿಖೆಯಂತಿರುವ ಹೊಳೆಯುವ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಶ್ರೀರಘುನಾಥನ ವಾಹನನಾಗಿದ್ದ ಮಹಾವೇಗಶಾಲೀ ವಾಯುಪುತ್ರ ಹನುಮಂತನನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ಗಾಯಗೊಳಿಸಿದನು. ॥133-134॥ ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ಆ ರಾಕ್ಷಸನ ಸಾಯಕಗಳಿಂದ ಆ ಹತನಾದರೂ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ತೇಜನಿಂದ ಸಂಪನ್ನನಾದ ಮಾರುತಿಯ ಶೌರ್ಯ ಇನ್ನಷ್ಟು ವೃದ್ಧಿಗೊಂಡಿತು. ॥135॥ ವಾನರ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಹನು ಮಂತನನ್ನು ರಾವಣನು ಗಾಯಗೊಳಿಸಿದನ್ನು ನೋಡಿ ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ಶ್ರೀರಾಮನು ಕ್ರೋಧವಶನಾದನು. ॥136॥ ಮತ್ತೆ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನು ಆಕ್ರಮಣಮಾಡಿ, ರಥಚಕ್ರ, ಕುದುರೆ, ಧ್ವಜ, ಪತಾಕೆ, ಸಾರಥಿ, ರಥದಲ್ಲಿದ್ದ ವಜ್ರಾಯುಧ, ಶೂಲ, ಖಡ್ಗಸಹಿತ ಅವನ ರಥವನ್ನು ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ನುಚ್ಚುನೂರಾಗಿಸಿದನು. ॥137॥ ದೇವೇಂದ್ರನು ವಜ್ರದಂತೆ ಮೇರುಪರ್ವತದ ಮೇಲೆ ಆಘಾತಮಾಡಿದಂತೆ ಪ್ರಭು ಶ್ರೀರಾಮನು ವಜ್ರಾಯುಧ ಮತ್ತು ಸಿಡಿಲಿನಂತಿದ್ದ ತೇಜಸ್ವೀ ಬಾಣದಿಂದ ಇಂದ್ರಶತ್ರು ರಾವಣನ ವಿಶಾಲ ವಕ್ಷಃಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ವೇಗವಾಗಿ ಪ್ರಹರಿಸಿದನು. ॥138॥ ವಜ್ರಾಯುಧ, ಸಿಡಿಲಿನ ಆಘಾತದಿಂದಲೂ ಎಂದೂ ವಿಚಲಿತನಾಗದ ಆ ವೀರ ರಾಜಾರಾವಣನು ಆಗ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ಬಾಣದಿಂದ ಗಾಯಗೊಂಡು ಅತ್ಯಂತ ಆರ್ತನಾಗಿ ನಡುಗಿಹೋದನು. ಕೈಯಲ್ಲಿದ್ದ ಧನುಸ್ಸು ಜಾರಿಬಿತ್ತು. ॥139॥ ರಾವಣನು ವ್ಯಾಕುಲನಾಗಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಮಹಾತ್ಮಾ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಒಂದು ಹೊಳೆಯುತ್ತಿರುವ ಅರ್ಧ ಚಂದ್ರಾಕಾರ ಬಾಣವನ್ನೆತ್ತಿಕೊಂಡು, ಅದರಿಂದ ರಾಕ್ಷಸ ರಾಜನ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ದೇದೀಪ್ಯಮಾನವಾದ ಕಿರೀಟವನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿಹಾಕಿದನು. ॥140॥ ಆಗ ಧನುಸ್ಸು ಇಲ್ಲದಿರುವುದರಿಂದ ರಾವಣನು ವಿಷಹೀನ ಸರ್ಪದಂತೆ ಪ್ರಭಾವ ಕಳೆದುಕೊಂಡಿದ್ದನು. ಸಾಯಂಕಾಲ ಶಾಂತವಾದ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ನಿಸ್ತೇಜನಾಗಿದ್ದನು. ಕಿರೀಟಗಳು ನಾಶವಾದ ಕಾರಣ ಶ್ರೀಹೀನನಾಗಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿದ್ದನು. ಆ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ರಾಕ್ಷಸರಾಜನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು - ॥141॥ ರಾವಣ! ನೀನು ಇಂದು ದೊಡ್ಡ ಭಯಂಕರ ಕರ್ಮ ಮಾಡಿರುವೆ. ನನ್ನ ಸೈನ್ಯದ ಮುಖ್ಯ ಮುಖ್ಯ ವೀರರನ್ನು ಕೊಂದುಹಾಕಿದೆ. ಇಷ್ಟಾದರೂ ಬಳಲಿರುವೆ ಎಂದು ತಿಳಿದು ನಿನ್ನನ್ನು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಕೊಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ. ॥142॥ ನಿಶಾಚರನೇ! ನೀನು ಯುದ್ಧದಿಂದ ಪೀಡಿತನಾಗಿರುವೆ ಎಂದು ನಾನು ತಿಳಿದಿರುವೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಲಂಕೆಗೆ ಹೋಗಿ ಸ್ವಲ್ಪ ಸಮಯ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಮಾಡು ಎಂದು ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ಮತ್ತೆ ರಥ, ಧನುಸ್ಸಿನೊಂದಿಗೆ ಬಾ, ಆಗ ರಥಾರೂಢನಾಗಿ ನೀನು ಪುನಃ ನನ್ನ ಬಲವನ್ನು ನೋಡುವಿಯಂತೆ. ॥143॥ ಶ್ರೀರಾಮನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ರಾವಣನು ಕೂಡಲೇ ಲಂಕೆಗೆ ತೆರಳಿದನು. ಅವನ ಹರ್ಷ, ಅಭಿಮಾನ ಮಣ್ಣುಪಾಲಾಗಿತ್ತು, ಧನುಸ್ಸು ತುಂಡಾಗಿತ್ತು, ಸಾರಥಿ ಸತ್ತುಹೋಗಿದ್ದನು. ಅವನು ಸ್ವತಃ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಪೀಡಿತನಾಗಿದ್ದನು. ॥144॥ ದೇವ-ದಾನವರ ಶತ್ರು ಮಹಾಬಲಿ ನಿಶಾಚರ ರಾಜಾ ರಾವಣನು ಲಂಕೆಗೆ ತೆರಳಿದ ಬಳಿಕ ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಸಹಿತ ಶ್ರೀರಾಮನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಗಾಯಗೊಂಡ ವಾನರರ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಶರೀರದಿಂದ ಕಿತ್ತು ಹಾಕಿದನು. ॥ 145 ॥ ದೇವೇಂದ್ರನ ಶತ್ರು ರಾವಣನು ಯುದ್ಧ ಸ್ಥಳದಿಂದ ಓಡಿಹೋದಾಗ, ಅವನ ಪರಾಭವವನ್ನು ಯೋಚಿಸಿ ದೇವತೆಗಳು, ಅಸುರರು, ಭೂತ, ದಿಕ್ಕುಗಳು, ಸಮುದ್ರ, ಋಷಿಗಡಣ, ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ನಾಗಗಳು ಹಾಗೂ ಭೂಚರ, ಜಲಚರ ಹೀಗೆ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಸಂತೋಷಗೊಂಡವು. ॥146॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಐವತ್ತೊಂಭತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥59॥

ಅರವತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ

ಪರಾಜಯದಿಂದ ದುಃಖಿತನಾದ ರಾವಣನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಮಲಗಿದ್ದ ಕುಂಭಕರ್ಣನನ್ನು ಎಚ್ಚರಿಸಿದುದು, ಅವನನ್ನು ನೋಡಿ ವಾನರರು ಭಯಗೊಂಡುದು

ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನ ಬಾಣಗಳ ಭಯದಿಂದ ಪೀಡಿತನಾದ ರಾವಣನು ಲಂಕೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದಾಗ ಅವನ ಅಭಿಮಾನ ನುಚ್ಚುನೂರಾಗಿಸಿತ್ತು. ಅವನ ಸರ್ವೇಂದ್ರಿಯಗಳು ವ್ಯಥೆಯಿಂದ ವ್ಯಾಕುಲವಾದುವು. ॥1॥ ಸಿಂಹನಿಂದ ಆನೆಯು ಮತ್ತು ಗರುಡನಿಂದ ದೊಡ್ಡ ನಾಗವು ಪರಾಜಿತವಾದಂತೆ ಮಹಾತ್ಮಾ ರಘುನಾಥನು ರಾಜಾ ರಾವಣನನ್ನು ಪರಾಜಿತಗೊಳಿಸಿದ್ದನು. ॥2॥ ಶ್ರೀರಾಮನ ಬಾಣಗಳು ಬ್ರಹ್ಮದಂಡದಂತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿದ್ದವು. ಅವುಗಳ ದೀಪ್ತಿ ವಿದ್ಯುಲ್ಲತೆಯಂತೆ ಚಂಚಲವಾಗಿತ್ತು. ಅವುಗಳನ್ನು ನೆನೆದು ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರ ರಾವಣನು ಆಗ ಹೀಗೆ ಹೇಳ ತೊಡಗಿದನು - ॥3॥ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಸ್ವರ್ಣ ಸಿಂಹಾಸನದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ರಾಕ್ಷಸರ ಕಡೆಗೆ ನೋಡುತ್ತಾ ರಾವಣನು ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿದನು. ॥4॥ ನಾನು ಮಾಡಿದ ಭಾರೀ ತಪಸ್ಸು ಖಂಡಿತವಾಗಿ ವ್ಯರ್ಥವಾಯಿತು; ಏಕೆಂದರೆ ಇಂದು ಮಹೇಂದ್ರತಲ್ಯ ಪರಾಕ್ರಮಿ ರಾವಣನಾದ ನನ್ನನ್ನು ಒಬ್ಬ ಮನುಷ್ಯನು ಸೋಲಿಸಿಬಿಟ್ಟನು. ॥5॥ ‘ನಿನಗೆ ಮನುಷ್ಯರಿಂದ ಭಯ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಬಹುದು ಇದು ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೋ’ ಎಂದು ಬ್ರಹ್ಮದೇವರು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ್ದರು. ಅವರು ನುಡಿದ ಆ ಘೋರ ವಚನವು ಈಗ ಸಲವಾಗಿ ನನ್ನ ಎದುರಿಗೆ ಬಂದು ನಿಂತಿದೆ. ॥6॥ ನಾನಾದರೋ ದೇವತೆ, ದಾನವ, ಗಂಧರ್ವ, ಯಕ್ಷ, ರಾಕ್ಷಸ, ಸರ್ಪ ಇವರಿಂದಲೇ ಅವಧ್ಯನಾಗುವ ವರವನ್ನು ಬೇಡಿದ್ದೆ, ಮನುಷ್ಯರಿಂದ ನಿರ್ಭಯನಾಗಿರುವ ವರವನ್ನು ಕೇಳಿರಲಿಲ್ಲ. ॥7॥ ಹಿಂದೆ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವಂಶೀ ರಾಜಾ ಅನರಣ್ಯನು ನನಗೆ ಶಾಪ ಕೊಡುವಾಗ - ‘ಎಲೈ ರಾಕ್ಷಸಾಧಮಾ! ಕುಲಾಂಗಾರ, ದುರ್ಮತೇ! ನಿನ್ನ ಪುತ್ರ, ಮಂತ್ರಿ, ಸೈನ್ಯ, ಅಶ್ವ ಸಾರಥಿ ಸಹಿತ ಯುದ್ಧರಂಗದಲ್ಲಿ ಸಂಹರಿಸುವ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪುರುಷನು ನನ್ನ ವಂಶದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿ ನಿನ್ನನ್ನು ಕೊಂದುಬಿಡುವನು’. ಅನರಣ್ಯನು ಯಾವುದನ್ನು ಸಂಕೇತ ಮಾಡಿದ್ದನೋ ಅವನೇ ಈ ದಶರಥಕುಮಾರ ಮನುಷ್ಯ ರಾಮನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ॥8-9॥ ಇದಲ್ಲದೆ ಹಿಂದೆ ವೇದವತಿಯೂ ನನಗೆ ಶಾಪಕೊಟ್ಟದ್ದಳು; ಏಕೆಂದರೆ ನಾನು ಆಕೆಯನ್ನು ಬಲಾತ್ಕಾರ ಮಾಡಿದ್ದೆ. ಆಕೆಯೇ ಈ ಮಹಾ ಭಾಗಾ ಜನಕನಂದಿನಿ ಸೀತೆಯಾಗಿ ಪ್ರಕಟವಾಗಿರುವಂತೆ ಅನಿಸುತ್ತದೆ. ॥10॥ ಇದೇ ರೀತಿ ಉಮಾ, ನಂದೀಶ್ವರ, ರಂಭೆ, ವರುಣ ಕನ್ಯೆ ಹೇಳಿದಂತೆಯೇ ಪರಿಣಾಮ ನನಗೆ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಯಿತು.*

* ಕೈಲಾಸವನ್ನು ಎತ್ತಿದಾಗ ರಾವಣನಿಗೆ ಭಯಗೊಂಡ ಉಮೆಯು- ‘ಸ್ತ್ರೀ ನಿಮಿತ್ತದಿಂದಲೇ ನಿನ್ನ ಮೃತ್ಯುವಾಗುವುದು’ ಎಂದು ಶಪಿಸಿದ್ದಳು. ನಂದೀಶ್ವರನ ವಾನರಮೂರ್ತಿಯನ್ನು ನೋಡಿ ರಾವಣನು ನಕ್ಕಿದ್ದನು, ಅದರಿಂದ ಅವನು- ‘ನನ್ನಂತೆಯೇ ರೂಪ-ಪರಾಕ್ರಮವುಳ್ಳವರೇ ನಿನ್ನ ಕುಲವನ್ನು ನಾಶಗೊಳಿಸುವರು’ ಎಂದು ಶಪಿಸಿದ್ದರು. ರಂಭೆಯ ನಿಮಿತ್ತದಿಂದ ನಳಕೂಬರರು ಹಾಗೂ ವರುಣ ಕನ್ಯೆ ಪುಂಜಿಕಸ್ಥಲೆಯ ನಿಮಿತ್ತದಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರು- ‘ಆಕೆ ಬಯಸದೇ ಯಾವುದೇ ಸ್ತ್ರೀಯೊಡನೆ ಸಂಭೋಗಮಾಡಿದಾಗ ನಿನ್ನ ಮೃತ್ಯುವಾಗುವುದು’ ಎಂದು ಶಪಿಸಿದ್ದರು.

ಋಷಿಗಳ ಮಾತು ಎಂದೂ ಸುಳ್ಳಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇದು ನಿಜವೇ ಆಗಿದೆ. ॥11॥ ಈ ಶಾಪಗಳೇ ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಭಯ, ಸಂಕಟ ತಂದೊಡ್ಡಲು ಕಾರಣವಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ತಿಳಿದು ನೀವೆಲ್ಲರೂ ಬಂದಿರುವ ಸಂಕಟವನ್ನು ನಿವಾರಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿರಿ. ರಾಕ್ಷಸರು ರಾಜಮಾರ್ಗ ಹಾಗೂ ಗೋಪುರ ಶಿಖರಗಳ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಸಿದ್ಧರಿರಲಿಲ್ಲ. ॥12॥ ಜೊತೆಗೆ ಯಾರ ಗಾಂಭಿರ್ಯದ ತುಲನೆಯೇ ಇಲ್ಲವೋ, ದೇವತೆಗಳ, ದಾನವರ ದರ್ಪವನ್ನು ಅರೆಯಬಲ್ಲನೋ, ಬ್ರಹ್ಮದೇವರ ಶಾಪದಿಂದ ಪ್ರಾಪ್ತವಾದ ನಿದ್ರೆಯಲ್ಲೆ ಸದಾ ಮುಳುಗಿರುತ್ತಾನೋ, ಆ ಕುಂಭಕರ್ಣನನ್ನು ಎಚ್ಚರಿಸಲಾಗುವುದು. ॥13॥ ಪ್ರಹಸ್ತನು ಸತ್ತುಹೋದನು, ನಾನೂ ಸಮರಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ಸೋತು ಹೋದೆ, ಹೀಗೆ ತಿಳಿದ ಮಹಾಬಲಿ ರಾವಣನು ರಾಕ್ಷಸರ ಭಯಾನಕ ಸೈನ್ಯಕ್ಕೆ ನೀವು ಪ್ರಾಕಾರಗಳ ಮೇಲೆ ಹತ್ತಿ ನಿಂತುಕೊಳ್ಳಿ, ನಗರದ ಮಹಾದ್ವಾರಗಳಲ್ಲಿ ನಿಂತು ಅವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡಿರಿ ಹಾಗೂ ನಿದ್ರೆಗೆ ಅಧೀನನಾದ ಕುಂಭಕರ್ಣನನ್ನು ಎಚ್ಚರಿಸಿರಿ. ॥14-15॥ ನಾನಾದರೋ ದುಃಖಿ, ಚಿಂತಿತ ಮತ್ತು ಅಪೂರ್ಣಕಾಮನಾಗಿ ನಿದ್ರಾಹೀನನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ಕಾಮಭೋಗದಿಂದ ನಿಶ್ಚೇಷ್ಟಿತನಾಗಿ, ನಿಶ್ಚಿಂತೆಯಿಂದ ಸುಖವಾಗಿ ಮಲಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಒಂಭತ್ತು, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಏಳು, ಹತ್ತು, ಎಂಟು ತಿಂಗಳುವರೆಗೆ ಮಲಗಿಯೇ ಇರುತ್ತಾನೆ. ಇಂದಿನಿಂದ ಒಂಭತ್ತು ತಿಂಗಳುಗಳ ಮೊದಲು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಸಲಹೆ ಕೇಳಿ ಮಲಗಿದ್ದನು. ॥16-17॥ ಆದ್ದರಿಂದ ನೀವು ಮಹಾಬಲಿ ಕುಂಭಕರ್ಣನನ್ನು ಬೇಗನೆ ಎಬ್ಬಿಸಿರಿ. ಮಹಾಬಾಹು ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ವಾನರರನ್ನು ಮತ್ತು ರಾಜಕುಮಾರರನ್ನು ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಕೊಲ್ಲುವನು. ॥18॥ ಸಮಸ್ತ ರಾಕ್ಷಸರಲ್ಲಿ ಪ್ರಧಾನನಾದ ಈ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ನಮಗಾಗಿ ಸರ್ವೋತ್ತಮ ವಿಜಯ ವೈಜಯಂತೆ ಇದ್ದಾನೆ; ಆದರೆ ಆ ಮೂರ್ಖನು ಗ್ರಾಮ್ಯಸುಖದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತನಾಗಿ ಸದಾ ಮಲಗಿಯೇ ಇರುವುದು ಅತ್ಯಂತ ಖೇದದ ಮಾತಾಗಿದೆ. ॥19॥ ಕುಂಭಕರ್ಣನನ್ನು ಎಚ್ಚರಿಸಿದರೆ ಈ ಭಯಂಕರ ಸಂಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ರಾಮನಿಂದ ಪರಾಜಿತನಾದ ಶೋಕ ಆಗಲಾರದು. ॥20॥ ಈ ಘೋರ ಸಂಕಟ ಸಮಯದಲ್ಲಿಯೂ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ನನಗೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡಲು ಅಸಮರ್ಥನಾದರೆ ಇಂದ್ರತುಲ್ಯ ಬಲಶಾಲಿಯಾಗಿದ್ದರೂ ಅವನಿಂದ ನನಗೇನು ಪ್ರಯೋಜನ? ಅವನನ್ನು ಇಟ್ಟುಕೊಂಡು ಏನು ಮಾಡಲಿ? ॥21॥ ರಾಕ್ಷಸ ರಾಜಾ ರಾವಣನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಸಮಸ್ತ ರಾಕ್ಷಸರು ಗಾಬರಿಗೊಂಡು ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಮನೆಗೆ ಹೋದರು. ॥22॥ ರಕ್ತ-ಮಾಂಸದ ಭೋಜನ ಮಾಡುವ ಆ ರಾಕ್ಷಸರು ರಾವಣನ ಅಪ್ಪಣೆಯಂತೆ ಗಂಧ, ಮಾಲ್ಯ ಹಾಗೂ ಹೆಚ್ಚಾದ ಖಾದ್ಯ-ಪಾನೀಯ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳನ್ನೆತ್ತಿಕೊಂಡು ಕೂಡಲೇ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಬಳಿಗೆ ಹೋದರು. ॥23॥ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಒಂದು ಸುಂದರವಾದ ಗುಹೆಯಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತಿದ್ದನು. ಅದರಲ್ಲಿ ಹೂವುಗಳ ಪರಿಮಳ ಪಸರಿಸಿತ್ತು. ಅದು ಒಂದು ಯೋಜನ ಉದ್ದ- ಅಗಲವಿದ್ದು, ಬಾಗಿಲು ಬಹಳ ದೊಡ್ಡದಾಗಿತ್ತು. ಅದರಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಲೇ ಮಹಾಬಲಿ ರಾಕ್ಷಸರು ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಬಿಟ್ಟ ಉಸಿರಿನಿಂದ ಹಿಂದಕ್ಕೆ ತಳ್ಳಲ್ಪಟ್ಟರು. ಮತ್ತೆ ಕಷ್ಟದಿಂದ ಪೂರ್ಣ ಪ್ರಯತ್ನಪೂರ್ವಕ ಆ ಗುಹೆಯೊಳಗೆ ಹೊಕ್ಕರು. ॥24-25॥ ಆ ಗುಹೆಯ ನೆಲಕ್ಕೆ ರತ್ನಗಳನ್ನು, ಸುವರ್ಣವನ್ನು ಹಾಸಿದ್ದರು, ಅದರಿಂದ ಅದರ ರಮಣೀಯತೆ ಹೆಚ್ಚಾಗಿತ್ತು. ಅದರೊಳಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಆ ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠರು ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಮಲಗಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿದರು. ॥26॥

ಮಹಾನಿದ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಹರಡಿದ ಪರ್ವತದಂತೆ ವಿಕೃತಾವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಮಲಗಿ ಗೊರಕೆ ಹೊಡೆಯುತ್ತಿದ್ದನು. ಆ ರಾಕ್ಷಸರೆಲ್ಲ ಒಂದಾಗಿ ಅವನನ್ನು ಎಚ್ಚರಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸತೊಡಗಿದರು. ॥27॥ ಅವನ ಶರೀರದ ರೋಮಗಳೆಲ್ಲ ನಿಮಿರಿನಿಂತಿದ್ದವು, ಸರ್ಪದಂತೆ ಉಸಿರಾಡುತ್ತಾ ಆ ಗಾಳಿಯಿಂದ ಬಳಿಯಲಿದ್ದ ಜನರನ್ನು ಅಲ್ಲಿಂದಿಲ್ಲಿಗೆ ಸುತ್ತಾಡಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಅಲ್ಲಿ ಮಲಗಿದ್ದ ಆ ಭಯಾನಕ ರಾಕ್ಷಸನು ಬಲ-ವಿಕ್ರಮ ಸಂಪನ್ನನಾಗಿದ್ದನು. ॥28॥ ಅವನ ಮೂಗಿನ ಹೊಳ್ಳೆಗಳು ಭಾರೀ ಭಯಂಕರವಾಗಿದ್ದವು. ಬಾಯಿ ಪಾತಾಳದಂತೆ ವಿಶಾಲವಾಗಿತ್ತು. ಶಯ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಮಲಗಿದ್ದ ಅವನ ದೇಹದಿಂದ ರಕ್ತ ಮತ್ತು ಮೇದಸ್ಸಿನ ವಾಸನೆ ಹೊರಸೂಸುತ್ತಿತ್ತು. ॥29॥ ಭುಜಗಳಲ್ಲಿ ತೋಳ್ಬಂದಿಗಳು ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದವು, ತಲೆಯಲ್ಲಿ ತೇಜಸ್ವೀ ಕಿರೀಟ ಧರಿಸಿದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಪುಂಜನಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದನು. ಹೀಗೆ ರಾಕ್ಷಸ ಶ್ರೇಷ್ಠರು ಶತ್ರುದಮನ ಕುಂಭಕರ್ಣನನ್ನು ನೋಡಿದರು. ॥30॥ ಬಳಿಕ ಆ ಮಹಾಕಾಯ ನಿಶಾಚರರು ಕುಂಭಕರ್ಣನಿಗೆ ಅತ್ಯಂತ ತೃಪ್ತಿಪಡಿಸುವ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಮೇರುಪರ್ವತದಂತೆ ಅವನು ಮುಂದೆ ರಾಶಿ ಹಾಕಿದರು. ॥31॥ ಆ ಶ್ರೇಷ್ಠರಾಕ್ಷಸರು ಅಲ್ಲಿ ಜಿಂಕೆ, ಕೋಣ, ಹಂದಿಗಳ ಸಮೂಹಗಳನ್ನೇ ತಂದುಬಿಟ್ಟಿದ್ದರು ಹಾಗೂ ಅನ್ನವನ್ನು ಕೂಡ ಅದ್ಭುತ ರಾಶಿಯನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿದರು. ॥32॥ ಇಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲದೆ ದೇವದ್ರೋಹಿಗಳು ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಮುಂದೆ ರಕ್ತದಿಂದ ತುಂಬಿದ ಬಹಳಷ್ಟು ಗಡಿಗೆಗಳನ್ನು ಹಾಗೂ ನಾನಾ ವಿಧದ ಮಾಂಸವನ್ನು ಇರಿಸಿದರು. ॥33॥ ಬಳಿಕ ಅವರು ಶತ್ರುಸಂತಾಪಿ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಅಮೂಲ್ಯ ಚಂದನವನ್ನು ಲೇಪಿಸಿದರು. ದಿವ್ಯ ಸುಗಂಧಿತ ಪುಷ್ಪ, ಚಂದನವನ್ನು ಮೂಗಿಗೆ ತುರುಕಿದರು. ಧೂಪದ ಹೊಗೆ ಹಾಕಿದರು. ಆ ಶತ್ರುದಮನ ವೀರನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸಿ, ಸುತ್ತಲೂ ನಿಂತು ಮೇಘಗಂಭೀರ ಧ್ವನಿಯಿಂದ ಸಿಂಹ ಗರ್ಜನೆ ಮಾಡತೊಡಗಿದರು. ॥34-35॥ ಆಗಲೂ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಎಚ್ಚರಗೊಳ್ಳದಿರಲು ಅಸಹನೆಯಿಂದ ರಾಕ್ಷಸರು ಚಂದ್ರನಂತಿದ್ದ ಬಿಳಿಯ ಶಂಖಗಳನ್ನು ಊದಿದರು ಹಾಗೂ ಎಲ್ಲರೂ ಒಟ್ಟಾಗಿ ತುಮುಲವಾಗಿ ಜೋರಾಗಿ ಬೊಬ್ಬಿಟ್ಟರು. ॥36॥ ಆ ನಿಶಾಚರರು ಸಿಂಹನಾದ ಮಾಡುತ್ತಾ, ಚಪ್ಪಾಳೆ ತಟ್ಟಿ, ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಅವಯವಗಳನ್ನು ಚುಚ್ಚತೊಡಗಿದರು. ಕುಂಭಕರ್ಣನನ್ನು ಎಬ್ಬಿಸಲು ಗಟ್ಟಿಯಾದ ಗಂಭೀರಧ್ವನಿ ಮಾಡಿದರು. ॥37॥ ಶಂಖ, ಭೇರಿ, ಪಣವ ಬಾರಿಸಿದರು, ಚಪ್ಪಾಳೆಯ, ಸಿಂಹನಾದದ ಶಬ್ದ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸಿತು. ಆ ತುಮುಲನಾದ ಕೇಳಿ ಪಕ್ಷಿಗಳು ದಿಕ್ಕಾಪಾಲಾಗಿ ಓಡುತ್ತಾ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಹಾರತೊಡಗಿದವು. ಹಾರಿ ಹಾರಿ ಅವು ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದುಬಿಡುತ್ತಿದ್ದವು. ॥38॥ ಆ ಮಹಾ ಕೋಲಾಹಲದಿಂದಲೂ ಮಲಗಿದ್ದ ವಿಶಾಲಕಾಯ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಎಚ್ಚರಗೊಳ್ಳದಿದ್ದಾಗ ಆ ಸಮಸ್ತ ರಾಕ್ಷಸರು ಕೈಗಳಲ್ಲಿ ಭುಶಂಡೀ, ಒನಕೆ, ಗದೆಗಳನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡರು. ॥39॥ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ನೆಲದಲ್ಲೇ ಸುಖವಾಗಿ ಮಲಗಿದ್ದನು. ಅದೇ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಆ ಪ್ರಚಂಡ ರಾಕ್ಷಸರು ಆಗ ಎದೆಯ ಮೇಲೆ ಪರ್ವತಶಿಖರಗಳಿಂದ, ಒನಕೆಗಳಿಂದ, ಮುದ್ಗರ, ಮುಷ್ಟಿಗಳಿಂದ ಹೊಡೆಯಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು. ॥40॥ ಆದರೆ ರಾಕ್ಷಸರ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಉಸಿರಾಟದಿಂದಾಗಿ ಆ ನಿಶಾಚರರೆಲ್ಲ ಅವನ ಮುಂದೆ ನಿಲ್ಲದಾದರು. ॥41॥ ಅನಂತರ ಭಯಾನಕ ಪರಾಕ್ರಮಿ ಹತ್ತು ಸಾವಿರ ರಾಕ್ಷಸರು ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಬಿಗಿಯಾಗಿ ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡು ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಸುತ್ತಲೂ ಬಂದು ನಿಂತರು. ಕಪ್ಪಾದ ಇದ್ದಿಲಿನ ರಾಶಿಯಂತೆ ಬಿದ್ದುಕೊಂಡಿದ್ದ ನಿಶಾಚರನನ್ನು ಎಬ್ಬಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದರು. ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಮೃದಂಗ, ಪಣವ, ಭೇರಿ, ಶಂಖ, ಕುಂಭವಾದ್ಯ ನುಡಿಸಲುತೊಡಗಿದರು. ॥42-43॥ ಹೀಗೆ ಆ ರಾಕ್ಷಸರು ವಾದ್ಯಗಳನ್ನು ಬಾರಿಸುತ್ತಾ, ಗರ್ಜಸುತ್ತಿರುವಾಗಲೂ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ನಿದ್ರೆಯಿಂದ ಎಚ್ಚರಗೊಳ್ಳದಿರಲು, ಅವನನ್ನು ಎಚ್ಚರಿಸಲಾರದೆ ಅವರು ಮೊದಲಿಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚಾದ ಪ್ರಯತ್ನ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು. ॥44॥ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು, ಒಂಟೆಗಳನ್ನು, ಕತ್ತೆಗಳನ್ನು, ಆನೆಗಳನ್ನು ಮುಳ್ಳಿನ ದೊಣ್ಣೆಗಳಿಂದ, ಅಂಕುಶದಿಂದ ಹೊಡೆದೊಡೆದು ಕುಂಭಕರ್ಣನ ದೇಹದ ಮೇಲೆ ಹತ್ತಿಸಿದರು. ಶಕ್ತಿಮೀರಿ ಭೇರಿ, ಮೃದಂಗ, ಶಂಖಗಳನ್ನು ನುಡಿಸಿದರು. ಹಾಗೆಯೇ ಕಷ್ಟಪಟ್ಟು ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ಮುಳ್ಳಿನ ಕೋಲುಗಳಿಂದ, ಮುದ್ಗರಗಳಿಂದ, ಒನಕೆಗಳಿಂದ ಅವನನ್ನು ಪ್ರಹರಿಸತೊಡಗಿದರು. ಆ ಮಹಾ ಕೋಲಾಹಲದಿಂದ ಪರ್ವತ, ವನಗಳ ಸಹಿತ ಇಡೀ ಲಂಕೆಯು ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸಿತು, ಆದರೂ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಎಚ್ಚರಗೊಂಡಿಲ್ಲ. ॥45-47॥ ಅನಂತರ ಸುತ್ತಲೂ ಸುಂದರವಾದ ಸುವರ್ಣಮಯ ಕೋಲುಗಳಿಂದ ಒಂದು ಸಾವಿರ ಭೇರಿಗಳನ್ನು ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಬಾರಿಸಿದರು. ॥48॥ ಇಷ್ಟಾದರೂ ಶಾಪಗ್ರಸ್ತನಾದ ಅವನು ಅತಿನಿದ್ರಿತವಾದ ನಿಶಾಚರನು ಏಳಲಿಲ್ಲ. ಇದರಿಂದ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿರುವ ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರಿಗೂ ಬಹಳ ಕ್ರೋಧಬಂದಿತು. ॥49॥ ರೋಷಗೊಂಡ ಭಯಾನಕ ನಿಶಾಚರರೆಲ್ಲರು ಆ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ಎಚ್ಚರಿಸಲು ಪುನಃ ಪರಾಕ್ರಮ ಪ್ರಕಟಿಸಿದರು. ॥50॥ ಕೆಲವರು ಭೇರಿಗಳನ್ನು ಬಾರಿಸಿದರೆ, ಕೆಲವರು ಮಹಾಕೋಲಾಹಲ ಎಬ್ಬಿಸಿದರು, ಕೆಲವರು ಕುಂಭಕರ್ಣನ ತಲೆಯ ಕೂದಲನ್ನು ಕಿತ್ತರು, ಕೆಲವರು ಹಲ್ಲುಗಳಿಂದ ಕಿವಿಗಳನ್ನು ಕಚ್ಚುತ್ತಿದ್ದರು. ॥51॥ ಬೇರೆ ರಾಕ್ಷಸರು ಎರಡೂ ಕಿವಿಗಳಲ್ಲಿ ನೂರಾರು ಗಡಿಗೆ ನೀರು ಸುರಿದರೂ ಮಹಾನಿದ್ರೆಗೆ ವಶನಾದ ಆ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಕೊಂಚವೂ ಕದಲಲಿಲ್ಲ. ॥ 52 ॥ ಇತರ ಬಲಿಷ್ಠರಾಕ್ಷಸರು ಮುಳ್ಳಿನ ಮುದ್ಗರಗಳನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲೆತ್ತಿಕೊಂಡು ಅವನ ತಲೆಗೆ, ಎದೆಗೆ ಹಾಗೂ ಇತರ ಅಂಗಾಂಗಗಳಿಗೆ ಹೊಡೆಯತೊಡಗಿದರು. ॥53॥ ಅನಂತರ ಹಗ್ಗಗಳಿಂದ ಕಟ್ಟಿದ ಶತಘ್ನಿಗಳಿಂದ ಸುತ್ತಲು ಅವನನ್ನು ಪ್ರಹರಿಸ ತೊಡಗಿದರು; ಹೀಗಾದರೂ ಆ ಮಹಾಕಾಯ ರಾಕ್ಷಸನ ನಿದ್ದೆ ಹರಿದಿಲ್ಲ. ॥ 54 ॥ ಅನಂತರ ಅವನ ಶರೀರದ ಮೇಲೆ ಸಾವಿರಾರು ಆನೆಗಳನ್ನು ಓಡಿಸಿದರು. ಆಗ ಅವನಿಗೆ ಏನೋ ತಗಲಿದಂತಾಗಿ ಎಚ್ಚರಗೊಂಡನು. ॥ 55 ॥ ಅವನ ಮೇಲೆ ಪರ್ವತ ಶಿಖರ ಮತ್ತು ವೃಕ್ಷಗಳನ್ನು ಬೀಳಿಸುತ್ತಿದ್ದರೂ ಅವನು ಆ ಭಾರೀ ಪ್ರಹಾರಗಳನ್ನು ಎಣಿಸಿರಲಿಲ್ಲ. ಆನೆಗಳ ಸ್ಪರ್ಶದಿಂದ ಅವನ ನಿದ್ದೆ ಹರಿದಾಗ ಅವನು ಹಸಿವಿನಿಂದ ಪೀಡಿತನಾಗಿ ಆಕಳಿಸುತ್ತಾ, ಕೂಡಲೇ ಮೇಲೆದ್ದು ಕುಳಿತನು. ॥56॥ ಅವನ ಎರಡೂ ಭುಜಗಳೂ ಮಹಾನಾಗಗಳಂತೆ, ಪರ್ವತ ಶಿಖರದಂತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿದ್ದವು. ವಜ್ರಾಯುಧವನ್ನು ಗೆದ್ದಿದ್ದ ಅವನು ಎರಡೂ ತೋಳುಗಳನ್ನು ಚಾಚಿ, ಬಾಯಿತೆರೆದು ಆಕಳಿಸತೊಡಗಿದಾಗ ಅವನ ಮುಖವು ವಡವಾಗ್ನಿಯಂತೆ ವಿಕರಾಳವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು. ॥57॥ ಆಕಳಿಸಿದಾಗ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಪಾತಾಳದಂತಹ ಮುಖ ಮೇರುಪರ್ವತ ಶಿಖರದಲ್ಲಿ ಉದಯಿಸಿದ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿತ್ತು. ॥ 58 ॥ ಹೀಗೆ ಆಕಳಿಸುತ್ತಾ ಆ ಅತ್ಯಂತ ಬಲಶಾಲಿ ನಿಶಾಚರನು ಎಚ್ಚರವಾದಾಗ ಅವನ ಬಾಯಿಯಿಂದ ಹೊರಟ ಉಸಿರು ಪರ್ವತದಿಂದ ಹೊರಟ ಗಾಳಿಯಂತೆ ಅನಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ॥59॥ ನಿದ್ದೆಯಿಂದ ಎದ್ದ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಆ ರೂಪವು ಪ್ರಳಯ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಸಂಹರಿಸುವ ಕಾಲನಂತೆ ಇತ್ತು. ॥60॥ ಅವನ ಎರಡು ಕಣ್ಣುಗಳು ಉರಿಯುವ ಬೆಂಕಿ ಮತ್ತು ಸಿಡಿಲಿನಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು. ಅವು ಎರಡು ಗ್ರಹರು ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿವೆಯೇ ಎಂಬಂತಿತ್ತು. ॥61॥ ಅನಂತರ ರಾಕ್ಷಸರು ತಿಂದು-ಕುಡಿಯುವ ವಸ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಿ ಇರಿಸಿದ್ದರೋ ಅವೆಲ್ಲವನ್ನು ಕುಂಭಕರ್ಣನಿಗೆ ತೋರಿಸಿದರು. ಆ ಮಹಾಬಲಿ ರಾಕ್ಷಸನು ಕ್ಷಣಮಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಕೋಣಗಳನ್ನು, ಹಂದಿಗಳನ್ನು ನುಂಗಿಬಿಟ್ಟನು. ॥62॥ ಅವನಿಗೆ ತುಂಬಾ ಹಸಿವಾಗಿತ್ತು. ಆದ್ದರಿಂದ ಹೊಟ್ಟೆತುಂಬಾ ಮಾಂಸತಿಂದು, ಬಾಯಾರಿಕೆಗಾಗಿ ರಕ್ತವನ್ನು ಕುಡಿದನು. ಬಳಿಕ ಮೆದಸ್ಸಿನಿಂದ ತುಂಬಿದ ಎಷ್ಟೋ ಗಡಿಗೆಗಳನ್ನು, ಎಷ್ಟೋ ಮದ್ಯದ ಗಡಿಗೆಗಳನ್ನು ನುಂಗಿಬಿಟ್ಟನು. ॥63॥ ಅವನು ತೃಪ್ತನಾದನೆಂದು ತಿಳಿದ ರಾಕ್ಷಸರು ಕುಣಿಯುತ್ತಾ ಅವನ ಎದುರಿಗೆ ಬಂದು ತಲೆಬಾಗಿ ವಂದಿಸಿ ಅವನ ಸುತ್ತಲೂ ನಿಂತುಕೊಂಡರು. ॥64॥ ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅವನ ಕಣ್ಣುಗಳು ನಿದ್ದೆಯಿಂದಾಗಿ ಅಪ್ರಸನ್ನ-ಮಲಿನವಾಗಿದ್ದವು. ಅವನು ಎಲ್ಲ ಕಡೆ ದೃಷ್ಟಿಬೀರಿ ಅಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುವ ನಿಶಾಚರರನ್ನು ನೋಡಿದನು. ॥65॥ ನಿಶಾಚರರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಅವರೆಲ್ಲರನ್ನು ಸಾಂತ್ವನಪಡಿಸಿ, ತನ್ನನ್ನು ಎಚ್ಚರಿಸಿದ ಕಾರಣವನ್ನು ವಿಸ್ಮಿತನಾಗಿ ಕೇಳಿದನು. ॥66॥ ನೀವು ಹೀಗೆ ಆದರಿಸಿ ನನ್ನನ್ನು ಏಕೆ ಎಚ್ಚರಿಸಿದಿರಿ? ರಾಕ್ಷಸರಾಜಾ ರಾವಣನು ಕುಶಲ ತಾನೇ? ಇಲ್ಲಿ ಯಾರಿಂದಲಾ1ದರೂ ಭಯವು ಇಲ್ಲ ತಾನೆ? ॥67॥ ಅಥವಾ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿಯೂ ಇಲ್ಲಿ ಬೇರೆಯವರಿಂದ ಯಾವುದೋ ಮಹಾಭಯ ಉಪಸ್ಥಿತವಾಗಿರಬೇಕು. ಅದರ ನಿವಾರಣೆಗಾಗಿ ನೀವು ಇಷ್ಟು ಅವಸರದಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ಎಬ್ಬಿಸಿರಬೇಕು. ॥68॥ ಸರಿ, ಇಂದೇ ನಾನು ರಾಕ್ಷಸರಾಜನ ಭಯವನ್ನು ಕಿತ್ತೆಸೆಯುವೆನು. ಮಹೇಂದ್ರ (ಇಂದ್ರ ಅಥವಾ ಪರ್ವತ)ನನ್ನು ಸೀಳಿ ಹಾಕುವೆನು ಹಾಗೂ ಬೆಂಕಿಯನ್ನು ಶೀತಲಗೊಳಿಸುವೆನು. ॥69॥ ನನ್ನಂತಹ ಪುರುಷನನ್ನು ಸಣ್ಣ ಪುಟ್ಟ ಕಾರಣಗಳಿಂದ ನಿದ್ದೆಯಿಂದ ಎಚ್ಚರಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ಎಚ್ಚರಿಸಿದ ಕಾರಣವನ್ನು ನೀವು ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿಸಿರಿ. ॥70॥ ಶತ್ರುಸೂದನ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ರೋಷಗೊಂಡು ಹೀಗೆ ಕೇಳಿದಾಗ ರಾಜಾರಾವಣನ ಸಚಿವ ಯೂಪಾಕ್ಷನು ಕೈಮುಗಿದು ಇಂತೆಂದರು- ॥71॥ ಮಹಾರಾಜಾ! ನಮಗೆ ದೇವತೆಗಳಿಂದ ಯಾವುದೇ ಭಯ ಉಂಟಾಗಲಾರದು. ಈಗ ಕೇವಲ ಒಬ್ಬ ಮನುಷ್ಯನಿಂದ ತುಮುಲ ಭಯ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಿ ನಮ್ಮನ್ನು ಬಾಧಿಸುತ್ತಿದೆ. ॥72॥ ರಾಜನೇ! ಈಗ ಓರ್ವ ಮನುಷ್ಯನಿಂದ ನಮಗೆ ಉಪಸ್ಥಿತವಾದ ಭಯದಂತಹ ಭಯವು ದೈತ್ಯರಿಂದ ದಾನವರಿಂದ ಎಂದೂ ಉಂಟಾಗಲಿಲ್ಲ. ॥73॥ ಪರ್ವತಾಕಾರ ವಾನರರು ಬಂದು ಈ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಸುತ್ತಲೂ ಆಕ್ರಮಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಸೀತಾಹರಣದಿಂದ ಸಂತಪ್ತನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನ ಕಡೆಯಿಂದ ನಮಗೆ ಘೋರವಾದ ಭಯಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಿದೆ. ॥74॥ ಮೊದಲು ಒಂದೇ ವಾನರನು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದು ಈ ಮಹಾಪುರಿಯನ್ನು ಸುಟ್ಟುಹಾಕಿದ್ದನು ಹಾಗೂ ಆನೆಗಳ ಮತ್ತು ಸಾರಥಿಸಹಿತ ರಾಜಕುಮಾರ ಅಕ್ಷನನ್ನು ಕೊಂದು ಹಾಕಿದ್ದನು. ॥75॥ ಶ್ರೀರಾಮನು ಸೂರ್ಯನಂತೆ ತೇಜಸ್ವಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನು ದೇವಶತ್ರು ಪುಲಸ್ತ್ಯಕುಲನಂದನ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ರಾಕ್ಷಸರಾಜ ರಾವಣನನ್ನು ಸೋಲಿಸಿ, ಜೀವಂತವಾಗಿ ಬಿಟ್ಟು ‘ಲಂಕೆಗೆ ಮರಳಿ ಹೋಗು’ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ॥76॥ ಮಹಾರಾಜನ ಈ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ದೇವ-ದಾನವ-ದೈತ್ಯರೂ ಮಾಡದಿದ್ದುದು ರಾಮನು ಮಾಡಿಬಿಟ್ಟಿರುವನು. ಅವನ ಪ್ರಾಣಗಳು ದೊಡ್ಡ ಸಂಕಟದಿಂದ ಉಳಿದಿವೆ. ॥77॥ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅಣ್ಣನ ಪರಾಜಯದ ಮಾತನ್ನು ಯೂಪಾಕ್ಷನಿಂದ ಕೇಳಿ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಕಣ್ಣುಬಿಟ್ಟು ನೋಡುತ್ತಾ, ಯೂಪಾಕ್ಷನಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು- ॥78॥ ಯೂಪಾಕ್ಷನೇ! ನಾನು ಈಗಲೇ ವಾನರರ ಎಲ್ಲ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಹಾಗೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಸಹಿತ ರಾಮನನ್ನು ಕೂಡ ರಣಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಜಯಿಸಿ ರಾವಣನನ್ನು ದರ್ಶಿಸುವೆನು. ॥79॥ ಇಂದೇ ವಾನರರ ರಕ್ತ-ಮಾಂಸದಿಂದ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ತೃಪ್ತಿಪಡಿಸುವೆನು ಮತ್ತು ಸ್ವತಃ ರಾಮ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ರಕ್ತವನ್ನು ಕುಡಿಯುವೆನು. ॥80॥ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಹೆಚ್ಚಿದ ರೋಷ-ದೋಷದಿಂದ ಕೂಡಿ ಅಹಂಕಾರಪೂರ್ಣ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ, ರಾಕ್ಷಸ ಯೋಧರಲ್ಲಿ ಪ್ರಧಾನನಾದ ಮಹೋದನು ಕೈಮುಗಿದು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು-॥81॥ ಮಹಾಬಾಹೋ! ಮೊದಲು ಹೋಗಿ ಮಹಾರಾಜ ರಾವಣನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿಕೊಳ್ಳಿ. ಮತ್ತು ಗುಣ-ದೋಷಗಳ ವಿಚಾರಮಾಡಿ ಅನಂತರ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಪರಾಜಯಗೊಳಿಸಿರಿ. ॥82॥ ಮಹೋದರನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಸುತ್ತುವರೆದ ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ, ಮಹಾಬಲಿ ಕುಂಭ ಕರ್ಣನು ಅಲ್ಲಿಂದ ಹೊರಡುವ ಸಿದ್ಧತೆ ಮಾಡತೊಡಗಿದನು. ॥83॥ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಭಯಾನಕ ನೇತ್ರ ಮತ್ತು ಪರಾಕ್ರಮವುಳ್ಳ ಕುಂಭಕರ್ಣನನ್ನು ನಿದ್ದೆಯಿಂದ ಎಚ್ಚರಗೊಳಿಸಿ ಆ ರಾಕ್ಷಸರು ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ದಶಮುಖ ರಾವಣನ ಅರಮನೆಗೆ ಹೋದರು. ॥84॥ ಉತ್ತಮ ಸಿಂಹಾಸನದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿರುವ ದಶಗ್ರೀವನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ನಿಶಾರರೆಲ್ಲರೂ ಕೈಮುಗಿದು ನಿಂತುಕೊಂಡನು. ॥85॥ ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರನೇ! ನಿಮ್ಮ ಸಹೋದರ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಎಚ್ಚರಗೊಂಡಿರುವನು. ಅವರು ಏನು ಮಾಡುವುದು ಎಂದು ತಿಳಿಸಿರಿ. ನೇರವಾಗಿ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಹೋಗುವುದೇ ಅಥವಾ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದು ಅವರನ್ನು ನೀವು ನೋಡಲು ಬಯಸುವಿರಾ? ॥86॥ ಆಗ ರಾವಣನು ಭಾರೀ ಹರ್ಷದಿಂದ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದ ರಾಕ್ಷಸರಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು- ನಾನು ಕುಂಭಕರ್ಣನನ್ನು ಇಲ್ಲೇ ನೋಡಲು ಬಯಸುವೆನು. ಅವನನ್ನು ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ ಸತ್ಕರಿಸಲಾಗುವುದು. ॥87॥ ‘ಹಾಗೇ ಆಗಲಿ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ರಾವಣನು ಕಳಿಸಿದ ಆ ರಾಕ್ಷಸರೆಲ್ಲರೂ ಪುನಃ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು ಈ ಪ್ರಕಾರ ಹೇಳಿದರು- ॥ 88 ॥ ಪ್ರಭೋ! ಸರ್ವರಾಕ್ಷಸ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮಹಾರಾಜ ರಾವಣನು ನಿಮ್ಮನ್ನು ನೋಡಬಯಸುವನು. ಆದ್ದರಿಂದ ನೀವು ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗುವ ವಿಚಾರಮಾಡಿರಿ ಹಾಗೂ ಆಗಮಿಸಿ ನಿಮ್ಮ ಅಣ್ಣನನ್ನು ಹರ್ಷಗೊಳಿಸಿರಿ. ॥89॥ ಅಣ್ಣನ ಈ ಆದೇಶ ಪಡೆದ ಮಹಾಪರಾಕ್ರಮಿ ದುರ್ಜಯ ವೀರ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಸರಿ, ಎಂದು ಹೇಳಿ ಹಾಸಿಗೆಯಿಂದ ಎದ್ದು ನಿಂತುಕೊಂಡನು. ॥90॥ ಅವನು ಹರ್ಷದಿಂದ, ಮುಖ ತೊಳೆದು ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ, ಕೂಡಲೇ ಬಲವರ್ಧಕ ಪಾನೀಯ ಕುಡಿಯುವ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಅದನ್ನು ತರಲು ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದನು. ॥91॥ ಆಗ ರಾವಣನ ಆದೇಶದಂತೆ ಆ ರಾಕ್ಷಸರೆಲ್ಲರೂ ಕೂಡಲೇ ಮದ್ಯ ಹಾಗೂ ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಭಕ್ಷ್ಯಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಬಂದರು. ॥92॥ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಎರಡು ಸಾವಿರ ಮದ್ಯದ ಗಡಿಗೆಗಳನ್ನು ಕುಡಿದು ಹೊರಟನು. ಇದರಿಂದ ಅವನು ಸ್ವಲ್ಪ ಉತ್ಕಟನೂ, ಮತ್ತನೂ, ತೇಜೋಬಲ ಸಮಾಯುಕ್ತನಾದನು. ॥93॥ ಮತ್ತೆ ರಾಕ್ಷಸ ಸೈನ್ಯದೊಂದಿಗೆ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಅಣ್ಣನ ಅರಮನೆಗೆ ಹೋಗುವಾಗ ಅವನು ರೋಷಗೊಂಡ ಪ್ರಳಯಕಾಲದ ವಿನಾಶಕಾರೀ ಯಮನಂತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿದ್ದನು. ಅವನು ತನ್ನ ಪಾದಾಘಾತದಿಂದ ಇಡೀ ಪೃಥಿವಿಯನ್ನು ನಡುಗಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ॥94॥ ಸೂರ್ಯನು ತನ್ನ ಕಿರಣಗಳಿಂದ ಭೂತಳವನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಿತಗೊಳಿಸುವಂತೆಯೇ ಅವನು ತನ್ನ ತೇಜಸ್ವೀ ಶರೀರದಿಂದ ರಾಜಮಾರ್ಗವನ್ನು ಬೆಳಗುತ್ತಾ ಕೈಮುಗಿದುಕೊಂಡು, ದೇವೇಂದ್ರನು ಬ್ರಹ್ಮದೇವರ ಧಾಮಕ್ಕೆ ಹೋಗುವಂತೆಯೇ ಅಣ್ಣನ ಭವನಕ್ಕೆ ಹೋದನು. ॥95॥ ರಾಜಬೀದಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವಾಗ ಶತ್ರುಘಾತಿ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಪರ್ವತಶಿಖರದಂತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿದ್ದನು. ನಗರದ ಹೊರಗೆ ನಿಂತಿದ್ದ ವಾನರರು ಆ ವಿಶಾಲಕಾಯ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ನೋಡಿ ಸೇನಾಪತಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಭಯಗೊಂಡರು. ॥96॥ ಅವರಲ್ಲಿ ಕೆಲವರು ಶರಣಾಗತ ವತ್ಸಲ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನಲ್ಲಿ ಶರಣಾದರು. ಕೆಲವರು ವ್ಯಥಿತರಾಗಿ ಕೆಳಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದರು. ಕೆಲವರು ಪೀಡಿತರಾಗಿ ದಶದಿಕ್ಕುಗಳಿಗೆ ಓಡಿಹೋದರು, ಕೆಲವರು ಅಲ್ಲಲ್ಲೇ ಧರಾಶಾಯಿಯಾದರು. ಎಷ್ಟೋ ವಾನರರು ಭಯಪೀಡಿತರಾಗಿ ನೆಲಕ್ಕುರುಳಿದರು. ॥ 97 ॥ ಕುಂಭ ಕರ್ಣನು ಪರ್ವತದಂತೆ ಎತ್ತರವಾಗಿದ್ದನು. ತಲೆಯಲ್ಲಿ ಕಿರೀಟ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಅವನು ತನ್ನ ಜೇತದಿಂದ ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಸ್ಪರ್ಧಿಸುವಂತಿತ್ತು. ಆ ವಿಶಾಲಕಾಯ ಹಾಗೂ ಅದ್ಭುತ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ನೋಡಿ ಎಲ್ಲ ವನವಾಸೀ ವಾನರರು ಭಯದಿಂದ ಪೀಡಿತರಾಗಿ ಕಂಡ ಕಂಡಲ್ಲಿಗೆ ಓಡತೊಡಗಿದರು. ॥ 98 ॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಅರವತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥60॥

ಅರವತ್ತೊಂದನೆಯ ಸರ್ಗ

ವಿಭೀಷಣನು ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಕುಂಭಕರ್ಣನನ್ನು ಪರಿಚಯ ಮಾಡಿಸಿದುದು, ಶ್ರೀರಾಮನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ವಾನರರು ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಲಂಕೆಯದ್ವಾರಗಳನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸಿದುದು

ಅನಂತರ ಬಲವಿಕ್ರಮ ಸಂಪನ್ನ, ಧನುರ್ಧಾರೀ ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ಶ್ರೀರಾಮನು ಕಿರೀಟಧಾರಿ ಮಹಾಕಾಯ ರಾಕ್ಷಸ ಕುಂಭಕರ್ಣನನ್ನು ನೋಡಿದನು. ॥1॥ ಅವನು ರಾಕ್ಷಸರಲ್ಲಿ ಬಹಳ ದೊಡ್ಡವನಾಗಿದ್ದು, ಪರ್ವತದಂತೆ ಕಂಡು ಬರುತ್ತಿದ್ದನು. ಹಿಂದೆ ಭಗವಾನ್ ನಾರಾಯಣನು ಆಕಾಶವನ್ನು ಅಳೆಯಲು ಪಾದ ಬೆಳೆಸಿದಂತೆ, ಹೆಜ್ಜೆ ಇಡುತ್ತಾ ಹೋಗು ತ್ತಿದ್ದನು. ನೀರು ತುಂಬಿದ ಮೇಘದಂತೆ ಕಪ್ಪಾದ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಸ್ವರ್ಣಭುಜಕೀರ್ತಿಯಿಂದ ವಿಭೂಷಿತನಾಗಿದ್ದನು. ಅವನನ್ನು ನೋಡಿ ವಾನರರ ವಿಶಾಲ ಸೈನ್ಯವು ಪುನಃ ಜೋರಾಗಿ ಓಡತೊಡಗಿತು. ॥ 2-3 ॥ ತನ್ನ ಸೈನ್ಯವು ಓಡುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಹಾಗೂ ರಾಕ್ಷಸ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಮುಂದುವರಿಯುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನಿಗೆ ಬಹಳ ಆಶ್ಚರ್ಯವಾಗಿ, ಅವನು ವಿಭೀಷಣನಲ್ಲಿ ಕೇಳಿದನು- ॥4॥ ಲಂಕಾಪುರಿಯಲ್ಲಿ ಈ ಪರ್ವತದಂತೆ ವಿಶಾಲಕಾಯ ವೀರನು ಯಾರು? ಇವನ ತಲೆಯಮೇಲೆ ಕಿರೀಟವಿದ್ದು, ಕಣ್ಣುಗಳು ಕಂದು ಬಣ್ಣದ್ದಾಗಿದ್ದು, ಸಿಡಿಲು ಸಹಿತ ಮೋಡದಂತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿರುವ ಇವನಾರು? ॥5॥ ಈ ಭೂತಳದಲ್ಲಿ ಇವನೊಬ್ಬನೇ ಧ್ವಜದಂತೆ ತೋರುತ್ತಿರುವನು. ಇವನನ್ನು ನೋಡಿ ವಾನರರೆಲ್ಲರೂ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಓಡಿಹೋಗುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ॥6॥ ವಿಭೀಷಣ! ಈ ಮಹಾ ಪುರುಷನಾರು? ಇವನೇನು ರಾಕ್ಷಸನೋ, ಅಸುರನೋ? ಇಂತಹ ಅದ್ಭುತವಾದ ಪ್ರಾಣಿಯನ್ನು ನಾನಿದುವರೆಗೂ ನೋಡಿಯೇ ಇಲ್ಲ. ॥7॥ ಆಯಾಸವಿಲ್ಲದೆ ಮಹತ್ಕಾರ್ಯ ಮಾಡುವ ರಾಜ ಕುಮಾರ ಶ್ರೀರಾಮನು ಹೀಗೆ ಕೇಳಿದಾಗ, ಪರಮ ಬುದ್ಧಿವಂತ ವಿಭೀಷಣನು ಆ ಕಕುತ್ಸ್ಥಕುಲಭೂಷಣ ರಘುನಾಥನಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು- ॥8॥ ಭಗವಂತ! ಯಾರು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ವೈವಸ್ವತ ಯಮ ಮತ್ತು ದೇವೇಂದ್ರನನ್ನು ಪರಾಜಿತಗೊಳಿಸಿರುವನೋ, ಇವನೇ ಆ ವಿಶ್ವವಸ್ಸುವಿನ ಪ್ರತಾಪಿ ಪುತ್ರ ಕುಂಭಕರ್ಣನು. ಇವನಿಗೆ ಸರಿಯಾದ ಬೇರೆ ರಾಕ್ಷಸನೇ ಇಲ್ಲ. ॥9॥ ರಘುನಂದನ! ಇವನು ದೇವತೆ, ದಾನವ, ಯಕ್ಷ, ನಾಗ, ರಾಕ್ಷಸ, ಗಂಧರ್ವ, ವಿದ್ಯಾಧರ, ಕಿನ್ನರ ಹೀಗೆ ಇವರೆಲ್ಲರನ್ನು ಸಾವಿರಾರು ಬಾರಿ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸೋಲಿಸಿ ಬಿಟ್ಟಿರುವನು. ॥10॥ ಇವನ ಕಣ್ಣುಗಳು ಭಯಂಕರವಾಗಿವೆ. ಈ ಮಹಾಬಲಿ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಶೂಲ ಹಿಡಿದು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನಿಂತಾಗ ದೇವತೆಗಳೂ ಇವನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಸಮರ್ಥರಾಗಲಿಲ್ಲ. ಇವನು ಕಾಲರೂಪನೆಂದೇ ತಿಳಿದು ಎಲ್ಲರೂ ಮೋಹಿತರಾಗಿದ್ದರು. ॥11॥ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೇ ತೇಜಸ್ವಿಯೂ, ಮಹಾಬಲವಂತನೂ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಇತರ ರಾಕ್ಷಸರಲ್ಲಿ ಇರುವ ಬಲವನ್ನೆಲ್ಲ ಇವನು ವರಬಲದಿಂದ ಪಡೆದಿರುವನು. ॥12॥ ಈ ಮಹಾಕಾಯ ರಾಕ್ಷಸನು ಹುಟ್ಟಿದಾಗಲೇ ಬಾಲ್ಯದಲ್ಲೇ ಹಸಿವಿನಿಂದ ಪೀಡಿತನಾಗಿ ಅನೇಕ ಸಾವಿರ ಪ್ರಜಾಜನರನ್ನು ತಿಂದುಹಾಕಿದ್ದನು. ॥13॥ ಸಾವಿರಾರು ಪ್ರಜಾಜನರು ಇವನ ಆಹಾರವಾದಾಗ ಭಯದಿಂದ ಪೀಡಿತರಾದ ಎಲ್ಲರೂ ದೇವೇಂದ್ರನಲ್ಲಿ ಶರಣಾಗಿ, ಅವನಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಕಷ್ಟವನ್ನು ತೋಡಿಕೊಂಡರು. ॥14॥ ಇದರಿಂದ ವಜ್ರಧಾರೀ ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಭಾರೀ ಕ್ರೋಧ ಉಂಟಾಗಿ, ಅವನು ತನ್ನ ತೀಕ್ಷ್ಣ ವಜ್ರಾಯುಧದಿಂದ ಕುಂಭಕರ್ಣನನ್ನು ಗಾಯಗೊಳಿಸಿದನು. ಇಂದ್ರನ ವಜ್ರದ ಏಟು ತಿಂದು ಈ ಮಹಾಕಾಯ ರಾಕ್ಷಸನು ಕ್ಷುಬ್ಧನಾದನು ಹಾಗೂ ರೋಷದಿಂದ ಜೋರಾಗಿ ಸಿಂಹನಾದ ಮಾಡತೊಡಗಿದನು. ॥15॥ ರಾಕ್ಷಸ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಪದೇ ಪದೇ ಗರ್ಜಿಸಿದಾಗ, ಅವನ ಸಿಂಹನಾದ ಕೇಳಿ ಪ್ರಜಾವರ್ಗವು ಇನ್ನೂ ಭಯಗೊಂಡರು. ॥16॥ ಅನಂತರ ಕುಪಿತನಾದ ಮಹಾಬಲಿ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಇಂದ್ರನ ಐರಾವತದ ಒಂದು ದಾಡೆಯನ್ನು ಮುರಿದು, ಅದರಿಂದ ದೇವೇಂದ್ರನ ಎದೆಗೆ ಪ್ರಹರಿಸಿದನು. ॥17॥ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಪ್ರಹಾರದಿಂದ ಇಂದ್ರನು ವ್ಯಾಕುಲನಾಗಿ, ಉರಿಯತೊಡಗಿದನು. ಇದನ್ನು ನೋಡಿದ ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳು, ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಗಳು, ದಾನವರೂ ವಿಷಾದಗ್ರಸ್ತರಾದರು. ॥18॥ ಅನಂತರ ಇಂದ್ರನ ಆ ಪ್ರಜಾಜನರೊಂದಿಗೆ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರ ಧಾಮಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಎಲ್ಲರೂ ಪ್ರಜಾಪತಿಯಲ್ಲಿ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ದುಷ್ಟತೆಯನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವಿವರಿಸಿದರು. ॥19॥ ಇವನು ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ಭಕ್ಷಿಸಿದುದು, ದೇವತೆಗಳನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸಿದುದು, ಋಷಿಗಳ ಆಶ್ರಮ ಹಾಳುಗೆಡಹಿದುದು, ಪರಸ್ತ್ರೀಯರನ್ನು ಪದೇ ಪದೇ ಅಪಹರಿಸಿದುದು, ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ತಿಳಿಸಿದರು. ॥20॥ ಇಂದ್ರನು ಹೇಳಿದನು- ಪೂಜ್ಯರೇ! ಇವನು ಪ್ರತಿದಿನ ಹೀಗೆ ಪ್ರಜಾಜನರನ್ನು ಭಕ್ಷಿಸಿದರೆ ಸ್ವಲ್ಪ ಸಮಯದಲ್ಲೇ ಇಡೀ ಜಗತ್ತು
ಬರಿದಾಗಿ ಹೋದೀತು. ॥21॥ ಇಂದ್ರನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಸರ್ವಲೋಕ ಪಿತಾಮಹ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರು ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಕರೆಸಿ, ಅವರಲ್ಲಿ ಕುಂಭಕರ್ಣನನ್ನು ನೋಡಿದನು. ॥22॥ ಕುಂಭಕರ್ಣನನ್ನು ನೋಡುತ್ತಲೇ ಸ್ವಯಂಭೂ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರು ನಡುಗಿಹೋದರು. ಮತ್ತೆ ಸಾವರಿಸಿಕೊಂಡು ಆ ರಾಕ್ಷಸನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದರು- ॥23॥ ಕುಂಭಕರ್ಣನೇ! ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಈ ಜಗತ್ತನ್ನು ವಿನಾಶಗೊಳಿಸಲೆಂದೇ ವಿಶ್ರವಸ್ಸುವಿನಿಂದ ನೀನು ಹುಟ್ಟಿರುವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ‘ಇಂದಿನಿಂದ ನೀನು ಮಲಗಿಯೇ ಇರು’ ಎಂದು ನಾನು ಶಾಪಕೊಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ॥24॥ ಬ್ರಹ್ಮನ ಶಾಪದಿಂದ ತಿರಸ್ಕೃತನಾಗಿ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಅಣ್ಣನ ಕಾಲುಗಳಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದನು. ಇದಿರಂದ ರಾವಣನು ಗಾಬರಿಗೊಂಡು ಹೇಳಿದನು- ॥25॥ ಪ್ರಜಾಪತಿಯೇ! ಚೆನ್ನಾಗಿ ನೆಟ್ಟು, ಬೆಳೆಸಿದ ಸ್ವರ್ಣಮಯ ವೃಕ್ಷವನ್ನು ಫಲಕೊಡುವ ಸಮಯದಲ್ಲೆ ಕತ್ತರಿಸಿ ಹಾಕುವುದಿಲ್ಲ. ಇವನು ನಿನ್ನ ಮೊಮ್ಮಗನೇ ಆಗಿದ್ದು, ಹೀಗೆ ಶಪಿಸುವುದು ಉಚಿತವಲ್ಲ. ॥26॥ ನಿಮ್ಮ ಮಾತು ಎಂದಿಗೂ ಸುಳ್ಳಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅದರಿಂದ ಈಗ ಇವನು ಮಲಗಲೇಬೇಕಾಗುವುದು, ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವೇ ಇಲ್ಲ. ಆದರೆ ಅವನು ಮಲಗುವ ಮತ್ತು ಎಚ್ಚರಗೊಳ್ಳುವ ಸಮಯವನ್ನು ನೀನೇ ನಿಗದಿಪಡಿಸು. ॥27॥ ರಾವಣನ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರು ಹೇಳಿದರು - ಇವನು ಆರು ತಿಂಗಳವರೆಗೆ ಮಲಗಿಯೇ ಇರುವನು ಹಾಗೂ ಒಂದು ದಿನ ಎಚ್ಚರವಾಗಿರುವನು. ॥ 28 ॥ ಆ ಒಂದು ದಿನವೇ ಈ ವೀರನು ಹಸಿವಿನಿಂದ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಾ ಪ್ರಜ್ವಲಿತ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ
ಬಾಯಿ ತೆರೆದು ಅನೇಕ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ತಿಂದುಹಾಕುವನು. ॥29॥ ಶ್ರೀರಾಮಾ! ಈಗ ಆಪತ್ತಿಗೆ ಸಿಲುಸಿದ ರಾಜಾರಾವಣನು ನಿನ್ನ ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ಭಯಗೊಂಡು ಕುಂಭಕರ್ಣನನ್ನು ನಿದ್ದೆಯಿಂದ ಎಚ್ಚರಿಸಿರುವನು. ॥30॥ ಈ ಭಯಾನಕ ಪ್ರರಾಕ್ರಮಿ ವೀರನು ತನ್ನ ಶಿಬಿರದಿಂದ ಹೊರಟು, ಅತ್ಯಂತ ಕುಪಿತನಾಗಿ ವಾನರರನ್ನು ತಿಂದುಹಾಕಲು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಓಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ॥31॥ ಕುಂಭಕರ್ಣನನ್ನು ನೋಡಿಯೇ ಇಂದು ವಾನರರೆಲ್ಲ ಓಡುತ್ತಿರುವಾಗ, ನಾಳೆ ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ಕಂಪತನಾದ ಈ ವೀರನನ್ನು ಹೇಗೆ ತಾನೇ ತಡೆಯಬಲ್ಲರು? ॥32॥ ಎಲ್ಲ ವಾನರಿಗೆ ‘ಇದು ಯಾವುದೇ ವ್ಯಕ್ತಿಯಲ್ಲ, ಅಲ್ಲೊಂದು ಪರ್ವತೋಪಮ ಮಂತ್ರದ ಸ್ಥಾಪನೆಯಾಗಿದೆ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದರೆ ಇದನ್ನು ತಿಳಿದು ಅವರು ನಿರ್ಭಯರಾಗುವರು. ॥33॥ ವಿಭೀಷಣನು ಆಡಿದ ಯುಕ್ತಿಯುಕ್ತ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ಸೇನಾಪತಿ ನೀಲನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು- ॥34॥ ಅಗ್ನಿನಂದನ! ಹೋಗು, ವಾನರಸೈನ್ಯವನ್ನು ಸಂಘಟಿಸಿ, ವ್ಯೂಹಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲಿಸು, ಲಂಕೆಯ ಮಹಾದ್ವಾರಗಳಲ್ಲಿ, ರಾಜಬೀದಿಗಳನ್ನು ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಂಡು ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಸಿದ್ಧರಾಗಿ ನಿಲ್ಲಲಿ. ॥35॥ ಪರ್ವತ ಶಿಖರಗಳನ್ನು, ವೃಕ್ಷ, ಶಿಲೆಗಳನ್ನು ಜೊತೆ ಸೇರಿಸಿಕೊಳ್ಳಿ. ಎಲ್ಲ ವಾನರರು ಅಸ್ತ್ರ-ಶಸ್ತ್ರ ಹಾಗೂ ಬಂಡೆಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿ ಸಿದ್ಧರಾಗಲಿ. ॥36॥ ಶ್ರೀರಘುನಾಥನ ಈ ಆಜ್ಞೆಪಡೆದು ವಾನರಸೇನಾಪತಿ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠ ನೀಲನು ತನ್ನ ಸೈನ್ಯಕ್ಕೆ ಯಥೋಚಿತ ಕಾರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಆದೇಶ ನೀಡಿದನು. ॥37॥ ಅನಂತರ ಗವಾಕ್ಷ, ಶರಭ, ಹನುಮಂತ, ಅಂಗದ ಮೊದಲಾದ ಪರ್ವತಾಕಾರದ ವಾನರರು ಪರ್ವತ ಶಿಖರಗಳನ್ನೆತ್ತಿಕೊಂಡು ಲಂಕೆಯ ಮಹಾದ್ವಾರಗಳನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸಿದರು. ॥38॥ ವಿಜಯೋಲ್ಲಾಸದಿಂದ ಸುಶೋಭಿತರಾದ ವೀರ ವಾನರರು ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ಅಪ್ಪಣೆ ಪಡೆದು ವೃಕ್ಷಗಳಿಂದ ಶತ್ರುಸೈನ್ಯವನ್ನು ಸದೆಬಡಿಯತೊಡಗಿದರು. ॥39॥ ಅನಂತರ ಕೈಗಳಲ್ಲಿ ಶೈಲ-ಶಿಖರ ಮತ್ತು ವೃಕ್ಷಗಳನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡ ವಾನರರ ಆ ಭಯಂಕರ ಸೈನ್ಯವು ಪರ್ವತದ ಮೇಲೆ ಕವಿದ ಭಾರೀ ಮೇಘಗಳಂತೆ ಶೋಭಿಸತೊಡಗಿದರು. ॥ 40 ॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಅರವತ್ತೊಂದನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥61॥

ಅರವತ್ತೆರಡನೆಯ ಸರ್ಗ

ಅರಮನೆಗೆ ಬಂದ ಕುಂಭಕರ್ಣನಿಗೆ ರಾವಣನು ರಾಮನಿಂದ ಉಂಟಾದ ಭಯವನ್ನು ತಿಳಿಸಿ, ಶತ್ರುಸೈನ್ಯವನ್ನು ವಿನಾಶಗೊಳಿಸಲು ಅವನನ್ನು ಪ್ರೇರೇಪಿಸಿದನು

ಮಹಾಪರಾಕ್ರಮಿ ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ನಿದ್ದೆಯಿಂದಲೂ, ಮದದಿಂದಲೂ ಉನ್ಮತ್ತನಂತಾಗಿ ಸಂಪದ್ಯುಕ್ತ ವಾದ ರಾಜಬೀದಿಯಲ್ಲಿ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದನು. ॥1॥ ಅ ಪರಮದುರ್ಜಯ ವೀರನು ಸಾವಿರಾರು ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಪರಿವೃತನಾಗಿ ಸಾಗುತ್ತಿದ್ದನು. ರಾಜಬೀದಿಯ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿದ್ದ ಮನೆಗಳಿಂದ ಅವನ ಮೇಲೆ ಹೂವುಗಳನ್ನು ಚೆಲ್ಲುತ್ತಿದ್ದರು. ॥2॥ ಸ್ವರ್ಣಮಯ ಜಾಲರಿಗಳಿಂದ ಆಚ್ಛಾದಿತವಾದ, ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಬೆಳಗುತ್ತಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸರಾಜ ರಾವಣನ ರಮಣೀಯ ವಿಶಾಲ ಅರಮನೆಯನ್ನು ನೋಡಿದನು. ॥3॥ ಸೂರ್ಯನು ಮೇಘಮಂಡಲವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವಂತೆ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ರಾವಣನ ಅರಮನೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ, ದೇವೇಂದ್ರನು ದಿವ್ಯ ಕಮಲಾಸನದಲ್ಲಿ ವಿರಾಜಮಾನನಾದ ಸ್ವಯಂಭೂ ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು ದರ್ಶಿಸಿದಂತೆ ರಾಜ ಸಿಂಹಾಸನದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿರುವ ತನ್ನಣ್ಣನನ್ನು ದೂರದಿಂದಲೇ ನೋಡಿದನು. ॥4॥ ರಾಕ್ಷಸರೊಂದಿಗೆ ಕುಂಭಕನು ತನ್ನಣ್ಣನ ಭವನವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವಾಗ ಅವನ ಪಾದಾಘಾತದಿಂದ ಭೂಮಿಯು ನಡುಗುತ್ತಿತ್ತು. ॥5॥ ಅಣ್ಣನ ಭವನದ ಒಳ ಕಕ್ಷೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದಾಗ ಪುಷ್ಪಕವಿಮಾನದಲ್ಲಿ ವಿರಾಜನಾದ ರಾವಣನು ಉದ್ವಿಗ್ನ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿದನು. ॥6॥ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಬಂದಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ದಶಕಂಠ ರಾವಣನು ಕೂಡಲೇ ಎದ್ದು ನಿಂತು, ಬಹಳ ಹರ್ಷದೊಂದಿಗೆ ಅವನನ್ನು ಬಳಿಗೆ ಕರೆದನು. ॥7॥ ಮಹಾಬಲಿ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಸಿಂಹಾಸನದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿರುವ ಅಣ್ಣನ ಪಾದಗಳಲ್ಲಿ ವಂದಿಸಿಕೊಂಡು- ‘ಯಾವ ಕಾರ್ಯ ಉಪಸ್ಥಿತವಾಗಿದೆ? ನನ್ನಿಂದೇನಾಗಬೇಕು?’ ಎಂದು ಕೇಳಿದನು. ॥8॥ ರಾವಣನು ನೆಗೆದು ಮುಂದೆ ಬಂದು ಸಂತೋಷದಿಂದ ಕುಂಭಕರ್ಣನನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡನು. ರಾವಣನು ಅವನನ್ನು ಆಲಂಗಿಸಿಕೊಂಡು ಅಭಿನಂದಿಸಿದನು. ॥9॥ ಬಳಿಕ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಸುಂದರ ದಿವ್ಯಸಿಂಹಾಸನದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು, ಮಹಾ ಬಲಿ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಕಣ್ಣುಕೆಂಪಗಾಗಿಸಿ ರಾವಣನಲ್ಲಿ ಕೇಳಿದನು. ॥10॥ ರಾಜನೇ! ಯಾವುದಕ್ಕಾಗಿ ನೀನು ತುಂಬಾ ಆದರದೊಂದಿಗೆ ನನ್ನನ್ನು ಏಕೆ ಎಚ್ಚರಿಸಿದೆ? ನಿನಗೆ ಯಾರಿಂದ ಭಯ ಉಂಟಾಗಿದೆ? ಎಂದು ಹೇಳು. ಯಾರು ಪರಲೋಕದ ಪಥಿಕನಾಗುವನು? ॥11॥ ಆಗ
ರಾವಣನು ತನ್ನ ಬಳಿ ಕುಪಿತನಾಗಿ ಕುಳಿತಿರುವ ಕುಂಭಕರ್ಣನಲ್ಲಿ ರೋಷದಿಂದ ಉರಿಯುವ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಹೇಳಿದ- ॥12॥ ಮಹಾಬಲಿ ವೀರನೇ! ನೀನು ಮಲಗಿ ಬಹಳ ಸಮಯ ಕಳೆಯಿತು. ನೀನು ಗಾಢನಿದ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ್ದರಿಂದ ರಾಮನಿಂದ ನನಗೆ ಭಯ ಉಂಟಾದುದು ನಿನಗೆ ತಿಳಿಯದೆ ಹೋಯಿತು. ॥13॥ ಈ ದಶರಥಕುಮಾರ ಬಲಿಷ್ಠ ಶ್ರೀಮಾನ್ ರಾಮನು ಸುಗ್ರೀವನೊಂದಿಗೆ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ದಾಟಿ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿರುವನು ಹಾಗೂ ನಮ್ಮ ಕುಲವನ್ನು ವಿನಾಶಗೊಳಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ॥14॥ ಅಯ್ಯೋ! ನೋಡು, ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ಸೇತುವೆ ಕಟ್ಟಿ ಸುಖವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿರುವ ವಾನರರು ಲಂಕೆಯ ಸಮಸ್ತ ವನ, ಉಪವನಗಳನ್ನು ಸಮುದ್ರಮಯವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಬಿಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ. ಇಲ್ಲಿ ವಾನರರೂಪೀ ಸಮುದ್ರವೇ ಉಂಟಾದಂತಿದೆ. ॥15॥ ನಮ್ಮ ಮುಖ್ಯ ಮುಖ್ಯ ವೀರ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ವಾನರರು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕೊಂದುಹಾಕಿದರು. ಆದರೆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ವಾನರ ಸಂಹಾರವಾಗುವುದನ್ನು ನಾನು ನೋಡಿಲ್ಲ. ರಣದಲ್ಲಿ ಯಾವ ವಾನರರೂ ಪರಾಜಿತರಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ॥16-17॥ ಮಹಾಬಲಿ ವೀರನೇ! ಈಗ ನಮ್ಮ ಮೇಲೆ ಇದೇ ಭಯ ಬಂದೆರಗಿದೆ. ನೀನು ಇದರಿಂದ ನಮ್ಮನ್ನು ರಕ್ಷಿಸು. ಇಂದೇ ಈ ವಾನರರನ್ನು ನಾಶಗೊಳಿಸು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನಿನ್ನನ್ನು ಎಬ್ಬಿಸಿರುವುದು. ॥18॥ ನಮ್ಮ ಭಂಡಾರವೆಲ್ಲ ಬರಿದಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ಗಮನಿಸಿ ಬಾಲಕರು ಮತ್ತು ವೃದ್ಧರೇ ಉಳಿದುಕೊಂಡಿರುವ ಈ ಲಂಕಾಪಟ್ಟಣವನ್ನು ನೀನು ರಕ್ಷಿಸು. ॥19॥ ಮಹಾಬಾಹೋ! ನಿನ್ನ ಈ ಅಣ್ಣನಿಗಾಗಿ ಅತ್ಯಂತ ದುಷ್ಕರ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ತೋರು, ಪರಂತಪ! ಈ ಮೊದಲ ಎಂದಿಗೂ ಯಾವುದೇ ತಮ್ಮನಲ್ಲಿ ನಾನು ಇಂತಹ ಬೇಡಿಕೆ ಮಾಡಲಿಲ್ಲ. ॥20॥ ನಿನ್ನ ಮೇಲೆ ಅತ್ಯಧಿಕ ಸ್ನೇಹವಿದ್ದು, ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಭಾರೀ ಆಸೆ ಇಟ್ಟಿದ್ದೇನೆ. ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ನೀನು ದೇವಾಸುರ ಸಂಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಬಾರಿ ಶತ್ರುಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ನಿಂತು ದೇವಾಸುರರನ್ನು ಪರಾಜಯಗೊಳಿಸಿರುವೆ. ॥21-22॥ ಭಯಂಕರ ಪರಾಕ್ರಮಿ ವೀರನೇ ! ನೀನೇ ಈ ಪರಾಕ್ರಮ ಪೂರ್ಣಕಾರ್ಯವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಬೇಕು. ಏಕೆಂದರೆ

ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ನಿನ್ನಂತಹ ಬಲವಂತನು ನನಗೆ ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. ॥23॥ ನೀನು ಯುದ್ಧ ಪ್ರಿಯನೇ ಆಗಿರುವೆ. ತನ್ನ ಬಂಧು-ಬಾಂಧವರನ್ನು ಪ್ರೀತಿಸುವವನಾಗಿರುವೆ. ಈಗ ನೀನು ನನ್ನ ಈ ಉತ್ತಮವಾದ ಪ್ರಿಯ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡು. ತನ್ನ ತೇಜದಿಂದ ಶತ್ರು ಸೈನ್ಯವನ್ನು ವೇಗವಾಗಿ ಬೀಸಿದ ಪ್ರಚಂಡವಾಯು ಶರದ್ ಋತುವಿನ ಮೋಡಗಳನ್ನು ಭಿನ್ನಭಿನ್ನ ಮಾಡುವಂತೆ, ವ್ಯಥಿತಗೊಳಿಸು. ॥ 24 ॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಅರವತ್ತೆರಡನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥62॥

ಅರವತ್ತಮೂರನೆಯ ಸರ್ಗ

ರಾವಣನ ಕುತ್ಸಿತ ಕಾರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ನಿಂದನೆ, ಆದರೂ ಯುದ್ಧದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸಿದುದು

ರಾಕ್ಷಸರಾಜನಾದ ರಾವಣನ ಈ ವಿಲಾಪವನ್ನು ಕೇಳಿ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಗಹಗಹಿಸಿ ನಗುತ್ತಾ ಹೇಳಿದನು - ॥1॥ ಅಣ್ಣಾ! ಮೊದಲು ವಿಭೀಷಣಾದಿಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆ ಮಾಡುವಾಗ ನಾವು ನೋಡಿದ ದೋಷವೇ ಈಗ ನಿನಗೆ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗದೆ. ಏಕೆಂದರೆ ನೀನು ಹಿತೈಷಿಗಳ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಸವಿಡುವುದಿಲ್ಲ. ॥2॥ ನಿನಗೆ ಬೇಗನೇ ತನ್ನ ಪಾಪ ಕರ್ಮದ ಫಲ ದೊರಕಿದೆ. ಕೆಟ್ಟ ಕಾರ್ಯಮಾಡುವವನು ನರಕದಲ್ಲಿ ಬೀಳುವುದು ನಿಶ್ಚಿತವಿರುವಂತೆ ನಿನಗೂ ಕೂಡ ತನ್ನ ದುಷ್ಕರ್ಮದ ಫಲ ಸಿಗುವುದು ಖಂಡಿತ. ॥3॥ ಮಹಾರಾಜಾ! ಕೇವಲ ಬಲಗರ್ವದಿಂದ ನೀನು ಈ ಪಾಪಕರ್ಮದ ಪರಿವೆ ಮಾಡಲಿಲ್ಲ. ಇದರ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ಯೋಚಿಸಿಯೇ ಇಲ್ಲ. ॥4॥ ಐಶ್ವರ್ಯದ ಅಭಿಮಾನದಿಂದ ಮೊದಲು ಮಾಡಬೇಕಾದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಕಡೆಗೂ, ಕಡೆಗೆ ಮಾಡಬೇಕಾದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮೊದಲಿಗೆ ಮಾಡುವವನು ನೀತಿ-ಅನೀತಿಗಳನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ॥5॥ ಯಾವ ಕಾರ್ಯವು ಉಚಿತವಾದ ದೇಶ-ಕಾಲವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ವಿಪರೀತ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾಗುವುದೋ, ಅದು ಸಂಸ್ಕಾರಹೀನ ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಹೋಮಿಸಿದ ಹವಿಸ್ಸಿನಂತೆ ನಿಷ್ಫಲವಾಗಿ ಕೇವಲ ದುಃಖಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ. ॥6॥ ಯಾವ ರಾಜನು ಸಚಿವರೊಂದಿಗೆ ವಿಚಾರ ಮಾಡಿ ಕ್ಷಯ, ವೃದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಸ್ಥಾನರೂಪದಿಂದ ಉಪಲಕ್ಷಿತನಾದ ಸಾಮ, ದಾನ, ದಂಡ ಈ ಮೂರು ಕರ್ಮಗಳ ಐದು1 ರೀತಿಯಿಂದ ಪ್ರಯೋಗದಲ್ಲಿ ತರುವನೋ, ಅವನೇ ಉತ್ತಮ ನೀತಿ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಇದ್ದಾನೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ॥7॥ ಯಾವ ಅರಸನು ನೀತಿಶಾಸ್ತ್ರಕ್ಕನುಸಾರ ಮಂತ್ರಿಗಳೊಂದಗೆ ಕ್ಷಯಾ2ದಿಗಳ ಕುರಿತು ಉಪಯುಕ್ತ ಸಮಯದ ವಿಚಾರ ಮಾಡಿ ಅದರಂತೆ ಕಾರ್ಯಮಾಡುವನೋ, ತನ್ನ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಸಹೃದರನ್ನು ಗುರುತಿಸುತ್ತಾನೋ, ಅವನೇ ಕರ್ತವ್ಯ-ಅಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿಯಬಲ್ಲನು. ॥8॥ ರಾಕ್ಷಸರಾಜನೇ! ನೀತಿಜ್ಞ ಪುರುಷನು ಧರ್ಮಾ, ಅರ್ಥ, ಕಾಮ ಅಥವಾ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಸಮಯಕ್ಕನುಸಾರ ಸೇವಿಸಬೇಕು. ಇಲ್ಲವೇ ಮೂರು ದ್ವಂದ್ವಗಳನ್ನು-ಧರ್ಮ-ಅಧರ್ಮ, ಅರ್ಥ-ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಕಾಮ-ಅರ್ಥ ಇವೆಲ್ಲವನ್ನು ಉಪಯುಕ್ತ ಸಮಯದಲ್ಲೇ ಸೇವಿಸಬೇಕು.3 ॥9॥

1. ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಲು- ಉಪಾಯ, ಪುರುಷ ಮತ್ತು ಸಂಪತ್ತು, ದೇಶಕಾಲದ ವಿಭಾಗ, ವಿಪತ್ತನ್ನು ತಪ್ಪಿಸುವ ಉಪಾಯ ಮತ್ತು ಕಾರ್ಯದ ಸಿದ್ಧಿ ಈ ಐದು ಪ್ರಕಾರದ ಸಾಧನಗಳಿವೆ.

2. ತನ್ನ ವೃದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಶತ್ರುವಿನ ಹಾನಿಯ ಸಮಯ ಇದ್ದಾಗ ದಂಡೋಪಯೋಗಿ ಯಾನ (ಯುದ್ಧಯಾತ್ರೆ) ಉಚಿತವಾಗಿದೆ. ತನ್ನ ಮತ್ತು ಶತ್ರುವಿನ ಸ್ಥಿತಿ ಸಮಾನವಾಗಿದ್ದರೆ ಸಾಮದಿಂದ ಸಂಧಿ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಉಚಿತವಾಗಿದೆ. ತನ್ನ ಹಾನಿ ಮತ್ತು ಶತ್ರುವಿನ ವೃದ್ಧಿಯ ಸಮಯ ಇದ್ದರೆ ಆಗ ಅವನಿಗೆ ಏನಾದರೂ ಕೊಟ್ಟು ಅವನ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆಯುವುದು ಉಚಿತವಾಗಿದೆ.

3. ಶಾಸ್ತ್ರಕ್ಕನುಸಾರ ಪ್ರಾತಃಕಾಲ ಧರ್ಮವನ್ನು, ಮಧ್ಯಾಹ್ನಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅರ್ಥವನ್ನು ಮತ್ತು ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಮಸೇನೆಯ ವಿಧಾನವಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಆಯಾಯಾ ಕಾಲದಲ್ಲೇ ಧರ್ಮಾದಿಗಳನ್ನು ಸೇವಿಸಬೇಕು. ಅಥವಾ ಪ್ರಾತಃಕಾಲದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮ-ಅರ್ಥರೂಪೀ ದ್ವಂದ್ವವನ್ನು, ಮಧ್ಯಾಹ್ನದಲ್ಲಿ ಅರ್ಥ-ಧರ್ಮವನ್ನು ಮತ್ತು ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಮ-ಅರ್ಥಗಳನ್ನು ಸೇವಿಸಬೇಕು. ಎಲ್ಲ ಹೊತ್ತಿನಲ್ಲಿಯೂ ಕಾಮಸೇವನೆ ಮಾಡುವವನು ಅಧಮನಾಗಿದ್ದಾನೆ.

ಧರ್ಮ, ಅರ್ಥ ಮತ್ತು ಕಾಮ ಈ ಮೂರರಲ್ಲಿ ಧರ್ಮವೇ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ವಿಶೇಷ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಅರ್ಥ ಮತ್ತು ಕಾಮವನ್ನು ಉಪೇಕ್ಷೆ ಮಾಡಿ ಧರ್ಮವನ್ನೇ ಸೇವನ ಮಾಡಬೇಕು. ಇದನ್ನು ವಿಶ್ವಾಸಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯರಾದವರಿಂದ ಕೇಳಿಯೂ ಯಾವ ರಾಜನು ಅಥವಾ ರಾಜಪುರುಷನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಅಥವಾ ತಿಳಿದರೂ ಸ್ವೀಕಾರ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅವನು ಮಾಡಿದ ಅನೇಕ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ಅಧ್ಯಯನ ವ್ಯರ್ಥವಾಗಿದೆ. ॥ 10 ॥ ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠನೇ ! ಯಾವ ರಾಜನು ಮಂತ್ರಿಗಳಿಂದ ಚೆನ್ನಾದ ಸಲಹೆ ಪಡೆದು ಸಮಯಾನುಸಾರ ದಾನ, ಭೇದ ಮತ್ತು ಪರಾಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿದ ಐದು ಪ್ರಕಾರದ ಯೋಗಗಳನ್ನು ಆಚರಣೆಯಲ್ಲಿ ಇರಿಸುವನೋ, ನೀತಿ-ಅನೀತಿ ತಿಳಿದು ಆಯಾ ಕಾಲಗಳಲ್ಲಿ ಧರ್ಮ, ಅರ್ಥ ಕಾಮಗಳನ್ನು ಸೇವಿಸುವನೋ, ಅವನು ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಎಂದಿಗೂ ದುಃಖ ಅಥವಾ ವಿಪತ್ತಿಗೆ ಭಾಗಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ॥11-12॥ ರಾಜನು ಅರ್ಥತತ್ತ್ವಜ್ಞ ಹಾಗೂ ಬುದ್ಧಿಜೀವಿಗಳಾದ ಮಂತ್ರಿಗಳಿಂದ ಸಲಹೆ ಪಡೆದು, ತನಗೆ ಪರಿಣಾಮದಲ್ಲಿ ಹಿತಕರವಾಗಿ ಕಾಣುವ ಕಾರ್ಯವನ್ನೇ ಮಾಡಬೇಕು. ॥13॥ ಪಶುವಿನಂತೆ ಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳ, ಪುರುಷರು ಶಾಸ್ತ್ರಾರ್ಥವನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿಯದೆ ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆ ಯಲ್ಲಿ ದಿಟ್ಟತನದಿಂದ ಬೇಕಾದ ಹಾಗೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾರೆ. ॥14॥ ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞಾನಶೂನ್ಯರಾದ, ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ತಿಳಿಯದ, ಹೇರಳ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಬಯಸುವ ಅಯೋಗ್ಯಮಂತ್ರಿಗಳು ಹೇಳಿದ ಮಾತನ್ನು ಎಂದೂ ಕೇಳಬಾರದು. ॥15॥ ಯಾರು ನಾಚಿಕೆಯಿಲ್ಲದೆ ಅಹಿತವಾದುದನ್ನೇ ಹಿತವೆಂದೂ ಹೇಳುವವರು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಸಲಹೆ ಕೊಡಲು ಯೋಗ್ಯರಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರನ್ನು ಈ ರಾಜಕಾರ್ಯದಿಂದ ದೂರವಿಡಬೇಕು. ಅವರಿಂದ ಕಾರ್ಯಹಾನಿಯೇ ಆಗುವುದು. ॥16॥ ಕೆಲವು ಕೆಟ್ಟಮಂತ್ರಿಗಳು ಸಾಮ-ದಾನಾದಿ ಉಪಾಯಗಳನ್ನು ತಿಳಿದ ಶತ್ರುಗಳೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿ, ತನ್ನ ಒಡೆಯನ ವಿನಾಶಮಾಡಲೆಂದೇ ಅವನಿಂದ ವಿಪರೀತವಾದ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಮಾಡಿಸುತ್ತಾರೆ. ॥17॥ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತುವಿನ ಅಥವಾ ಕಾರ್ಯದ ನಿಶ್ಚಯಕ್ಕಾಗಿ ಮಂತ್ರಿಗಳ ಸಲಹೆ ಪಡೆಯುವಾಗ ರಾಜನು ವ್ಯಾವಹಾರಿಕವಾಗಿಯೋ, ಅವನು ಲಂಚ ಪಡೆದು ಶತ್ರುಗಳೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿದ್ದಾನೋ, ರಾಜನ ಮಿತ್ರನಂತೆ ಇದ್ದು ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಶತ್ರುವಿನ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿರುವನೋ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ॥18॥ ಚಂಚಲ ಚಿತ್ತನಾದ ರಾಜನು ಬಣ್ಣದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಸಂತುಷ್ಟನಾಗುವನೋ, ಯಾವುದೇ ವಿಚಾರ ಮಾಡದೆ ಒಮ್ಮೆಗೆ ಯಾವುದಾದರೂ ಕಾರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಓಡುವನೋ, ಅವನ ಆ ಛಿದ್ರ (ದೌರ್ಬಲ್ಯ)ವನ್ನು, ಕ್ರೌಂಚಪರ್ವತದ ಛಿದ್ರವನ್ನು, ಪಕ್ಷಿಗಳು ತಿಳಿಯುವಂತೆ, ಶತ್ರುಗಳು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವರು. (ಕ್ರೌಂಚಪರ್ವದ ಛೇದದಿಂದ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಆ ಕಡೆ ಈ ಕಡೆ ಬಂದು ಹೋಗುವಂತೆ ಶತ್ರುವೂ ಕೂಡ ರಾಜನ ಛಿದ್ರದ ಅಥವಾ ದೌರ್ಬಲ್ಯದ ಲಾಭ ಪಡೆಯುವರು) ॥19॥ ಯಾವ ರಾಜನು ಶತ್ರುವಿನ ಅವಹೇಳನ ಮಾಡಿ, ತನ್ನ ರಕ್ಷಣೆಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಅವನು ಅನೇಕ ಅನರ್ಥಗಳಿಗೆ ಗುರಿಯಾಗಿ, ತನ್ನ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ॥20॥ ನಿನ್ನ ಪ್ರಿಯ ಪತ್ನಿ ಮಂದೋದರೀ ಮತ್ತು ತಮ್ಮ ವಿಭೀಷಣನು ಹಿಂದೆ ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದುದೇ ನಮಗಾಗಿ ಹಿತಕರವಾಗಿತ್ತು. ಇನ್ನು ನಿನ್ನ ಇಚ್ಛೆ ಇದ್ದಂತೆ ಮಾಡು. ॥21॥ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ದಶಗ್ರೀವ ರಾವಣನು ಹುಬ್ಬೇರಿಸಿಕೊಂಡು ಕುಪಿತನಾಗಿ ನುಡಿದನು. ॥22॥ ನೀನು ಮಾನ್ಯ ಗುರು, ಆಚಾರ್ಯನಂತೆ ನನಗೆ ಉಪದೇಶ ಏಕೆ ಕೊಡುತ್ತಿರುವೆ? ಈರೀತಿ ಭಾಷಣ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಏನು ಲಾಭವಿದೆ? ಈಗ ಉಚಿತವಾದ ಹಾಗೂ ಆವಶ್ಯಕವಾದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡು. ॥23॥ ನಾನು ಭ್ರಮೆಯಿಂದ, ಮೋಹಪರವಶತೆಯಿಂದ, ಬಲ-ಪರಾಕ್ರಮದ ಭರವಸೆಯಿಂದ, ನಿಮ್ಮ ಮಾತನ್ನು ಮಾನ್ಯಮಾಡಲಿಲ್ಲವೆಂಬುದು ನಿಜ. ಅದನ್ನು ಪುನಃ ಪುನಃ ಚರ್ಚಿಸುವುದು ವ್ಯರ್ಥವಾಗಿದೆ. ॥24॥ ಕಳೆದುಹೋದ ಮಾತು ಮರೆತುಬಿಡು. ಕಳೆದುಹೋದ ಮಾತಿಗಾಗಿ ಬುದ್ಧಿವಂತರು ಶೋಕಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಈಗ ನಾವು ಏನು ಮಾಡಬೇಕೆಂಬುದನ್ನು ಯೋಚಿಸು. ನಿನ್ನ ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ನನ್ನ ಅನೀತಿ ಜನಿತ ದುಃಖವನ್ನು ಶಾಂತಗೊಳಿಸು. ॥25॥ ನನ್ನ ಮೇಲೆ ನಿನಗೆ ಸ್ನೇಹವಿದ್ದರೆ, ನಿನ್ನೊಳಗೆ ಯಥೇಷ್ಟ ಪರಾಕ್ರಮವಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಿರುವೆಯಾದರೆ, ನನ್ನ ಈ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಪರಮ ಕರ್ತವ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿಯುವೆಯಾದರೆ, ಯುದ್ಧಮಾಡು. ॥26॥ ಎಲ್ಲ ಕಾರ್ಯನಾಶವಾದಾಗ ದುಃಖಿತನಾದ ಸ್ವಜನನ ಮೇಲೆ ಅನುಗ್ರಹ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಸಹಾಯ ಮಾಡುವವನೇ ಸುಹೃದನು. ಅನೀತಿಯಿಂದ ಸಂಕಟದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿರುವವನಿಗೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡುವವನೇ ಬಂಧು ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ॥27॥ ರಾವಣನು ಹೀಗೆ ದಾರುಣವಾದ ಮಾತುಗಳನ್ನಾಡುವುದನ್ನು ನೋಡಿ, ಅಣ್ಣನಿಗೆ ಸಿಟ್ಟು ಬಂದಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿದು ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಮೆಲ್ಲನೆ ಮಧುರವಾಣಿಯಿಂದ ಹೇಳತೊಡಗಿದನು. ॥28॥ ಅಣ್ಣನ ಇಂದ್ರಿಯವೆಲ್ಲ ಅತ್ಯಂತ ಕ್ಷುಬ್ಧವಾಗಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ, ಕುಂಭಕರ್ಣನು ನಿಧಾನವಾಗಿ ಅವನಿಗೆ ಸ್ವಾಂತನ ನೀಡುತ್ತಾ ಹೇಳಿದನು. ॥ 29 ॥ ಶತ್ರುದಮನ ಮಹಾರಾಜನೇ! ಸಾವಧಾನವಾಗಿ ನನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳು. ಸಂತಾಪಪಡುವುದು ವ್ಯರ್ಥವಾಗಿದೆ. ಈಗ ನೀನು ರೋಷವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಸ್ವಸ್ಥನಾಗಬೇಕು. ॥30-31॥ ಪೃಥಿವೀಪತೇ! ನಾನು ಬದುಕಿರುವಾಗ ಇಂತಹ ಭಾವನೆ ಇರಬಾರದು. ನೀನು ಯಾರಿಗಾಗಿ ಸಂತಪ್ತನಾಗಿರುವೆಯೋ ಅವನನ್ನು ನಾನು ನಾಶಮಾಡಿಬಿಡುವೆನು. ॥32॥ ಮಹಾರಾಜನೇ! ಎಲ್ಲ ಅವಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಹಿತದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುವುದು ನನಗೆ ಆವಶ್ಯಕವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಬಂಧುಭಾವದಿಂದ ಮತ್ತು ಭ್ರಾತೃಸ್ನೇಹದಿಂದಾಗಿಯೇ ಈ ಮಾತನ್ನು ನಾನು ಹೇಳಿದೆ. ॥33॥ ಈಗ ಒಬ್ಬ ಸಹೋದರನು ಸ್ನೇಹವಶವಾಗಿ ಏನು ಮಾಡುವುದು ಉಚಿತವೋ ಅದನ್ನೇ ಮಾಡುವೆನು. ಇನ್ನು ರಣಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ನಾನು ಮಾಡುವ ಶತ್ರುಸಂಹಾರವನ್ನು ನೋಡುವೆ. ॥34॥ ಮಹಾಬಾಹೋ! ಇಂದು ಯುದ್ಧರಂಗದಲ್ಲಿ ಸಹೋದರ ಸಹಿತ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ನಾನು ಕೊಂದುಹಾಕಿದಾಗ ವಾನರಸೈನ್ಯವು ಹೇಗೆ ಓಡಿಹೋಗುವುದೋ ಅದನ್ನು ನೀನು ನೋಡುವೆಯಂತೆ. ॥35॥ ಇಂದು ನಾನು ಸಂಗ್ರಾಮಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ರಾಮನ ತಲೆ ಕತ್ತರಿಸಿ ತರುವೆನು. ಅದನ್ನು ನೋಡಿ ನೀನು ಸುಖೀಯಾಗುವೆ ಹಾಗೂ ಸೀತೆ ದುಃಖದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿಹೋಗುವಳು. ॥36॥ ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ಯಾವ ರಾಕ್ಷಸರ ಬಂಧುಗಳು ಸತ್ತುಹೋಗಿರುವರೋ, ಅವರೂ ಕೂಡ ಇಂದು ರಾಮನ ಮೃತ್ಯುವನ್ನು ನೋಡಲಿ. ಇದು ಅವರಿಗೆ ಬಹಳ ಪ್ರಿಯವಾದೀತು. ॥37॥ ತಮ್ಮ ಸಹೋದರ ಬಂಧುಗಳು ಸತ್ತುಹೋಗಿರುವುದರಿಂದ ಯಾವ ಜನರು ಅತ್ಯಂತ ಶೋಕದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿರುವರೋ, ಇಂದು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಶತ್ರುವಿನ ನಾಶಗೊಳಿಸಿ ಅವರ ಕಣ್ಣೀರು ಒರೆಸುವೆನು. ॥38॥ ಇಂದು ಪರ್ವತದಂತೆ ವಿಶಾಲಕಾಯ ವಾನರರಾಜ ಸುಗ್ರೀವನು ಸಮರಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದು ನರಳುತ್ತಾ ಇರುವುದನ್ನು ಸೂರ್ಯನೊಡ ಗೂಡಿದ ಮೇಘದಂತೆ ಕಾಣುವುದನ್ನು ನೋಡುವೆ. ॥39॥ ಅನಘನೇ ಈ ರಾಕ್ಷಸರೆಲ್ಲರೂ ಹಾಗೂ ನಾನು ದಶರಥ ಪುತ್ರರಾಮನನ್ನು ಸಂಹರಿಸುವ ಇಚ್ಛೆಯುಳ್ಳವರಾಗಿದ್ದೇವೆ. ನಿನಗೆ ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಆಶ್ವಾಸನೆ ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದೇವೆ, ಹೀಗಿದ್ದರೂ ನೀನು ಏಕೆ ವ್ಯಥಿತನಾಗಿರುವೆ? ॥40॥ ರಾಕ್ಷಸರಾಜನೇ! ಮೊದಲು ನನ್ನನ್ನು ವಧಿಸಿಯೇ ರಾಮನು ನಿನ್ನನ್ನು ಕೊಲ್ಲ ಬಲ್ಲನು. ಆದರೆ ನನ್ನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ರಾಮನಿಂದ ನಾನು ಭಯಪಡುವುದಿಲ್ಲ. ॥41॥ ಪರಂತಪ ಪರಾಕ್ರಮೀ ವೀರನೇ! ಈಗ ನೀನು ನಿನ್ನ ಇಚ್ಛೆಗನುಸಾರ ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ನನಗೆ ಅಪ್ಪಣೆ ಕೊಡು. ಶತ್ರುಗಳೊಡನೆ ಕಾದಾಡಲು ಬೇರೆ ಯಾರ ಕಡೆಗೂ ನೋಡುವ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಈಗಿಲ್ಲ. ॥42॥ ನಿನ್ನ ಮಹಾಬಲಿ ಶತ್ರು ಇಂದ್ರ, ಯಮ, ಅಗ್ನಿ, ವಾಯು, ಕುಬೇರ, ವರುಣ ಮೊದಲಾದವರಾಗಿದ್ದರೂ ನಾನು ಅವರೊಡನೆ ಯುದ್ಧಮಾಡುವೆನು ಹಾಗೂ ಅವರೆಲ್ಲರನ್ನು ಕಿತ್ತು ಎಸೆದುಬಿಡುವೆನು. ॥43॥ ಪರ್ವತದಂತೆ ನನಗೆ ವಿಶಾಲ ಶರೀರವಿದ್ದು, ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹರಿತವಾದ ತ್ರಿಶೂಲವನ್ನು ಧರಿಸಿರುವೆನು. ನನ್ನ ಕೋರೆದಾಡೆಗಳೂ ತೀಕ್ಷ್ಣವಾಗಿವೆ. ನನ್ನ ಸಿಂಹನಾದದಿಂದ ಇಂದ್ರನು ಭಯದಿಂದ ನಡುಗಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ॥44॥ ನಾನು ಶಸ್ತ್ರತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ವೇಗದಿಂದ ಶತ್ರು ಗಳನ್ನು ಅರೆಯುತ್ತಾ ಸಂಚರಿಸತೊಡಗಿದರೆ, ಬದುಕುಳಿಯುವ ಇಚ್ಛೆಯುಳ್ಳ ಯಾವ ಪ್ರಾಣಿಯೂ ಎದುರಿಗೆ ನಿಲ್ಲಲಾರನು. ॥45॥ ನಾನು ಗದೆಯಿಂದ, ಶಕ್ತಿಯಿಂದ, ಖಡ್ಗದಿಂದ, ಹರಿತ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ರೋಷ ಗೊಂಡು ಕೇವಲ ಎರಡೇ ಕೈಗಳಿಂದಲೇ ವಜ್ರಧಾರೀ ಇಂದ್ರನಂತಹ ಶತ್ರುವನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿಬಿಡುವೆನು. ॥46॥ ಇಂದು ರಾಮನು ನನ್ನ ಮುಷ್ಟಿಯ ವೇಗವನ್ನು ಸಹಿಸಿಕೊಂಡರೆ ನನ್ನ ಬಾಣ ಸಮೂಹಗಳು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಅವನ ರಕ್ತಪಾನ ಮಾಡುವುವು. ॥47॥ ರಾಜನೇ! ನಾನಿರುವಾಗ ನೀನು ಏಕೆ ಚಿಂತೆಯ ಬೆಂಕಿಯಿಂದ ಸುಡುತ್ತಿರುವೆ? ನಾನು ನಿನ್ನ ಶತ್ರುವನ್ನು ವಿನಾಶ ಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಈಗಲೇ ರಣಭೂಮಿಗೆ ಹೊರಡುವೆನು. ॥48॥ ರಾಮನಿಂದ ಇರುವ ನಿನ್ನ ಘೋರ ಭಯವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿಬಿಡು. ನಾನು ರಣಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ರಾಮ ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಮತ್ತು ಮಹಾಬಲಿ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಕೊಂದುಹಾಕುವೆನು. ॥49॥ ಯುದ್ಧ ಉಪಸ್ಥಿತವಾದಾಗ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಸಂಹಾರಮಾಡುವ, ಲಂಕೆಯನ್ನು ಸುಟ್ಟಿರುವ ಆ ಹನುಮಂತನನ್ನು ನಾನು ಜೀವಂತವಾಗಿ ಬಿಡಲಾರೆನು. ಜೊತೆಗೆ ಇತರ ವಾನರರನ್ನು ತಿಂದುಹಾಕುವೆನು. ಇಂದು ನಾನು ನಿನಗೆ ಅಲೌಕಿಕ ಹಾಗೂ ಮಹಾಯಶಸ್ಸನ್ನು ತಂದುಕೊಡಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ. ॥50-51॥ ರಾಜನೇ! ನಿನಗೆ ಇಂದ್ರ ಅಥವಾ ಸ್ವಯಂಭೂ ಬ್ರಹ್ಮನಿಂದಲೂ ಭಯ ವಿದ್ದರೆ, ಆ ಭಯವನ್ನು ಸೂರ್ಯನು ಅಂಧಕಾರವನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವಂತೆ ನಾನು ನಾಶಮಾಡಿಬಿಡುವೆನು. ॥52॥ ನಾನು ಕುಪಿತನಾದರೆ ದೇವತೆಗಳೂ ಧರಾಶಾಯಿಯಾಗುವರು. ಹಾಗಿರುವಾಗ ಮನುಷ್ಯರ, ವಾನರರ ಮಾತೇನಿದೆ? ನಾನು ಯಮರಾಜನನ್ನು ಕೊಂದುಬಿಡುವೆನು. ಸರ್ವಭಕ್ಷಿ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ತಿಂದು ಬಿಡುವೆನು. ॥53॥ ನಕ್ಷತ್ರಗಳ ಸಹಿತ ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಭೂಮಿಗೆ ಕೆಡಹುವೆನು. ಇಂದ್ರನನ್ನೂ ವಧಿಸಿಬಿಡುವೆನು. ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಕುಡಿದು ಬಿಡುವೆನು. ॥54॥ ಪರ್ವತಗಳನ್ನು ನುಚ್ಚುನೂರಾಗಿಸುವೆನು. ಭೂಮಂಡಲವನ್ನು ಸೀಳಿ ಹಾಕುವೆನು. ಇಂದು ನಾನು ತಿಂದು ಹಾಕುವ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ದೀರ್ಘಕಾಲ ಮಲಗಿ ಎದ್ದ ಕುಂಭಕರ್ಣನಾದ ನನ್ನ ಪರಾಕ್ರಮ ನೋಡಲಿ. ಇಡೀ ತ್ರಿಲೋಕವೇ ಆಹಾರವಾದರೂ ನನ್ನ ಹೊಟ್ಟೆ ತುಂಬಲಾರದು. ॥55-56॥ ದಶರಥಕುಮಾರ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ವಧಿಸಿ ನಾನು ನಿನಗೆ ಉತ್ತರೋತ್ತರ ಸುಖದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಡುವಂತಹ ಸುಖ-ಸೌಭಾಗ್ಯವನ್ನು ಕೊಡಲು ಬಯಸುತ್ತಿರುವೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಸಹಿತ ರಾಮನನ್ನು ವಧಿಸಿ ಎಲ್ಲ ಮುಖ್ಯ ಮುಖ್ಯ ವಾನರ ಸೇನಾಪತಿಗಳನ್ನು ತಿಂದುಹಾಕುವೆನು. ॥57॥ ರಾಜನೇ! ಇಂದು ನೀನು ಯಥೇಚ್ಛವಾಗಿ ವಿಹರಿಸು, ಮದ್ಯ ಕುಡಿ. ಮಾನಸಿಕ ದುಃಖವನ್ನು ಮರೆತು ಬಿಡು. ಇಂದು ನಾನು ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರನ್ನು ಯಮಲೋಕಕ್ಕೆ ಕಳಿಸಿಬಿಡುವೆ. ಮತ್ತೆ ಸೀತೆ ಚಿರಕಾಲ ನಿನ್ನ ಅಧೀನವಾಗುವಳು. ॥ 58 ॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಅರವತ್ತಮೂರನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥63॥

ಅರವತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಸರ್ಗ

ಮಹೋದರನು ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಮಾತಿಗೆ ಆಕ್ಷೇಪವನ್ನೆತ್ತಿ ಯುದ್ಧ ಮಾಡದೆಯೇ ಇಷ್ಟಾರ್ಥವನ್ನು ಪಡೆಯುವ ಉಪಾಯ ತಿಳಿಸಿದುದು

ಮಹಾಕಾಯನಾದ, ಮಹಾಬಾಹುವಾದ, ಬಲಿಷ್ಠ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಮಹೋದರನೆಂಬ ಮಂತ್ರಿಯು
ಹೇಳಿದನು - ॥1॥ ಕುಂಭಕರ್ಣ! ನೀನು ಉತ್ತಮ ಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ್ದರೂ, ಧೂರ್ತನೂ, ಕ್ಷುದ್ರ ಬುದ್ಧಿಯವನೂ ಗರ್ವಿತನೂ ಆಗಿರುವೆ. ಎಲ್ಲ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ನೀನು ತಿಳಿಯಲಾರೆ. ॥2॥ ನಮ್ಮ ರಾಜನು ನೀತಿ-ಅನೀತಿಗಳನ್ನು ತಿಳಿಯದವನನಲ್ಲ. ನೀನು ಮಾತ್ರ ಬಾಲಿಶವಾಗಿ ಧೂರ್ತತನದ ಇಂತಹ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಆಡುತ್ತಿರುವೆ. ॥3॥ ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠ ರಾವಣನು ದೇಶ-ಕಾಲಕ್ಕನುಸಾರವಾದ ಕರ್ತವ್ಯಗಳನ್ನು ತಿಳಿದಿರುವನು. ತನ್ನ ಶತ್ರುವಿನ ಸ್ಥಾನ, ವೃದ್ಧಿ, ಕ್ಷಯವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿಯುತ್ತಿರುವನು. ॥4॥ ಬಲಿಷ್ಠನಾಗಿದ್ದರೂ ವೃದ್ಧರನ್ನು ಸೇವಿಸದಿರುವ ಗ್ರಾಮ್ಯ ಬುದ್ಧಿಯವನು ಮಾಡುವ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ವಿದ್ವಾಂಸ ನಾದವನು ಹೇಗೆ ತಾನೇ ಮಾಡಬಲ್ಲನು? ॥5॥ ಯಾವ ಧರ್ಮಾರ್ಥಕಾಮಗಳನ್ನು ಬೇರೆ ಬೇರೆಯಾಗಿರ ಬೇಕೆಂದು ನೀನು ಹೇಳುತ್ತಿರುವೆಯೋ, ಅವನ್ನು ಯಥಾವತ್ತಾಗಿ ತಿಳಿಯುವ ಶಕ್ತಿ ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ. ॥6॥ ಸುಖದ ಸಾಧನಭೂತ ಧರ್ಮ, ಅರ್ಥ, ಕಾಮಗಳ ಇವೆಲ್ಲವುಗಳ ಏಕಮಾತ್ರ ಸಾಧನೆ ಕರ್ಮವೇ ಪ್ರಯೋಜನ ವಾಗಿದೆ. (ಏಕೆಂದರೆ ಕರ್ಮಾನುಷ್ಠಾನ ರಹಿತನಾದವನ ಧರ್ಮ, ಅರ್ಥ, ಕಾಮಗಳು ಸಫಲವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.) ಹೀಗೆಯೇ ಪುರುಷ ಪ್ರಯತ್ನದಿಂದ ಸಿದ್ಧವಾಗುವ ಎಲ್ಲ ಶುಭಾಶುಭ ಕರ್ಮಗಳ ಲವು ಇಲ್ಲೇ ಒಬ್ಬ ಕರ್ತನಿಗೇ ಸಿಗುತ್ತದೆ. (ಹೀಗೆ ಪರಸ್ಪರ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿದ್ದರೂ ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಕಾಮದ ಅನುಷ್ಠಾನ ಒಬ್ಬನೇ ಮಾಡುವುದನ್ನು ನೋಡುತ್ತೇವೆ. ಹಾಗಿರುವಾಗ ಕೇವಲ ಧರ್ಮದ ಅನುಷ್ಠಾನವೇ ಮಾಡ ಬೇಕು, ಧರ್ಮವಿರೋಧಿ ಕಾರ್ಯವಲ್ಲ ಎಂದು ನೀನು ಹೇಳಿದುದು ಹೇಗೆ ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ?) ॥7॥ ನಿಷ್ಕಾಮ ಭಾವದಿಂದ ಮಾಡಿದ ಧರ್ಮವೂ (ಜಪ-ಧ್ಯಾನಾದಿಗಳು), ಅರ್ಥವೂ (ಅರ್ಥಸಾಧ್ಯವಾದ ಯಜ್ಞಯಾಗಾದಿಗಳು) ಚಿತ್ತಶುದ್ಧಿಯ ಮೂಲಕ ಮೋಕ್ಷಫಲವನ್ನೇ ಕೊಡುತ್ತವೆ. ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವನೆ ಇಲ್ಲದೆ ಐಹಿಕ ಆಮುಷ್ಮಿಕ ಫಲಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದರೂ ಸ್ವರ್ಗಾದಿ ಗಳು, ಅಭ್ಯುದಯವೂ, ಸಂಕಲ್ಪಿಸಿದ ಇತರ ಫಲಗಳೂ ಲಭಿಸುತ್ತವೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಅಧರ್ಮ, ಅನರ್ಥ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದರೂ ವಿಪರೀತ ಫಲವೇ ಲಭಿಸುತ್ತದೆ. ॥8॥ ಧರ್ಮ, ಅಧರ್ಮಗಳ ಫಲಗಳು ಜೀವಿಗೆ ಇಹಲೋಕ ಮತ್ತು ಪರಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅನುಭವಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಕಾಮನಾವಿಶೇಷದಿಂದ ಪ್ರಯತ್ನಪೂರ್ವಕ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಅನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡುವವನಿಗೆ ಇಲ್ಲಿಯೂ ಸುಖ-ಮನೋರಥಗಳು ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತವೆ. ಧರ್ಮಾದಿಗಳ ಫಲದಂತೆ ಅವನಿಗಾಗಿ ಕಾಲಾಂತರದಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಲೋಕಾಂತದ ಅಪೇಕ್ಷೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. (ಹೀಗೆ ಕಾಮ, ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಅರ್ಥದಿಂದ ವಿಲಕ್ಷಣ ಸಿದ್ಧನಾಗುತ್ತಾನೆ.) ॥9॥ ಇಲ್ಲಿ ರಾಜನಿಗಾಗಿ ಕಾಮರೂಪೀ ಪುರುಷಾರ್ಥದ ಸೇವನವೇ ಉಚಿತವಾಗಿದೆ.* ಹೀಗೆಯೇ ರಾಕ್ಷಸರಾಜನು ತನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿರುವನು ಹಾಗೂ ಮಂತ್ರಿಗಳಾದ ನಮ್ಮ ಸಮ್ಮತಿಯೂ ಆಗಿದೆ. ಶತ್ರುವಿನ ಕುರಿತು ಸಾಹಸಕಾರ್ಯ ಮಾಡುವುದು ಎಂತಹ ಅನೀತಿಯಾಗಿದೆ? (ಆದ್ದರಿಂದ ಇವರು ಮಾಡಿದುದು ಉಚಿತವೇ ಆಗಿದೆ.) ॥10॥ ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಒಬ್ಬನೇ ಹೋಗುವುದಾಗಿ ನೀನು ಮಹಾಬಲದಿಂದ ಶತ್ರುವನ್ನು ಸೋಲಿಸುವುದಾಗಿ ಮಾಡಿದ ಘೋಷಣೆ ಯಲ್ಲಿಯೂ ಇರುವ ಅಸಂಗತ ಅನುಚಿತ ಮಾತನ್ನು ನಾನು ನಿನ್ನೆದುರಿಗೆ ಇಡುತ್ತೇನೆ. ॥11॥

* ಇಲ್ಲಿ ಮಹೋದರನು ರಾವಣನನ್ನು ಹೊಗಳಲೆಂದೇ ‘ಕಾಮವಾದ’ವನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಇದು ಆದರ್ಶಮತವಲ್ಲ. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಧರ್ಮ, ಅರ್ಥ, ಕಾಮಗಳಲ್ಲಿ ಧರ್ಮವೇ ಪ್ರಧಾನವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ್ನು ಸೇವಿಸಿದರೇನೇ ಪ್ರಾಣಿ ಮಾತ್ರರ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ಆಗಬಲ್ಲದು.

ಮೊದಲು ಜನ್ಮಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಅತ್ಯಂತ ಬಲಶಾಲಿ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಕೊಂದ ಆ ರಘುವಂಶೀ ವೀರ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ನೀನೊಬ್ಬನೆ ಹೇಗೆ ಸೋಲಿಸಬಲ್ಲೆ? ॥12॥ ಜನಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಹಿಂದೆ ಹೊಡೆದು ಓಡಿಸಿದ ನಿಶಾಚರರು ಇಂದೂ ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ಇದ್ದಾರೆ. ಅವರ ಭಯ ಇನ್ನೂ ದೂರವಾಗಲಿಲ್ಲ. ನೀನು ಆ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ನೋಡಿಲ್ಲವೇ? ॥13॥ ದಶರಥಕುಮಾರ ಶ್ರೀರಾಮನು ಅತ್ಯಂತ ಕುಪಿತವಾದ ಸಿಂಹದಂತೆ ಭಯಂಕರ ಪರಾಕ್ರಮಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನೊಡನೆ ಕಾದಾಡಲು ನೀನು ಸಾಹಸ ಮಾಡುವೆಯಾ? ಮಲಗಿರುವ ಸರ್ಪವನ್ನು ತಿಳಿದು ತಿಳಿದು ಎಚ್ಚರಗೊಳಿಸುವೆಯಾ? ನಿನ್ನ ಮೂರ್ಖತೆಯ ಕುರಿತು ಆಶ್ಚರ್ಯವಾಗುತ್ತಿದೆ. ॥14॥ ಶ್ರೀರಾಮನು ಸದಾ ತನ್ನ ತೇಜದಿಂದ ಬೆಳಗುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಅವನು ಕ್ರೋಧಗೊಂಡಾಗ ಅತ್ಯಂತ ದುರ್ಜಯ ಮತ್ತು ಮೃತ್ಯುವಿನಂತೆ ಅಸಹ್ಯವಾಗುತ್ತಾನೆ. ಯಾವ ಯೋಧನು ತಾನೇ ಅವನನ್ನು ಎದುರಿಸಬಲ್ಲನು? ॥15॥ ನಮ್ಮ ಎಲ್ಲ ಸೈನ್ಯವು ಆ ಅಜೇಯ ಶತ್ರುವನ್ನು ಎದುರಿಸಲು ಮುಂದಾದರೆ ಅವರ ಜೀವನವೂ ಸಂಶಯದಲ್ಲಿ ಬೀಳಬಲ್ಲದು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅಯ್ಯಾ! ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ನೀನೊಬ್ಬನೇ ಹೋಗುವುದು ನನಗೆ ಸರಿಬೀಳುವುದಿಲ್ಲ. ॥16॥ ಸಹಾಯಕರಿಂದೊಡಗೂಡಿ, ಪ್ರಾಣದ ಹಂಗುತೊರೆದು ಶತ್ರುಗಳ ಸಂಹಾರಕ್ಕಾಗಿ ನಿಶ್ಚಿತ ವಿಚಾರವುಳ್ಳ ಶತ್ರುವನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ಸಾಧಾರಣವೆಂದು ತಿಳಿದು ಯಾವ ಅಸಹಾಯ ಯೋಧನು ವಶಪಡಿಸಲು ಇಚ್ಚಿಸಬಲ್ಲನು? ॥17॥ ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ಯಾರ ಸಮಾನವಾಗಿ ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಯಾರು ಇಲ್ಲವೋ, ಇಂದ್ರ, ಸೂರ್ಯನಂತೆ ತೇಜಸ್ವಿಯೋ ಆ ಶ್ರೀರಾಮನೊಡನೆ ಯುದ್ಧಮಾಡಲು ನೀನು ಹೇಗೆ ತಾನೇ ಬಯಸುವೆ? ॥18॥ ರೋಷಾವೇಶಯುಕ್ತ ಕುಂಭಕರ್ಣನಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಮಹೋದರನು ಸಮಸ್ತರಾಕ್ಷಸರ ನಡುವೆ ಕುಳಿತಿರುವ ಲೋಕಗಳನ್ನು ಅಳಿಸುವ ರಾವಣನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು- ॥19॥ ಮಹಾರಾಜಾ! ನೀವು ವಿದೇಹಕುಮಾರಿಯನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದರೂ ಏಕೆ ವಿಳಂಬಿಸುತ್ತಿರುವೆ? ನೀನು ಬಯಸಿದಾಗ ಸೀತೆಯು ನಿನಗೆ ವಶಳಾಗುವಳು. ॥20॥ ರಾಕ್ಷಸರಾಜನೆ! ಸೀತೆಯು ನಿನ್ನ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ಉಪಸ್ಥಿತಳಾಗುವಂತಹ ಒಂದು ಉಪಾಯ ನನಗೆ ತೋಚಿದೆ. ಅದನ್ನು ಕೇಳು. ಕೇಳಿ ನಿನ್ನ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ವಿಚಾರಮಾಡಿ, ಸರಿಕಂಡರೆ ಅದನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸು. ॥21॥ ಮಹೋದರ, ದ್ವಿಜಿಹ್ವ, ಸಂಹ್ರಾದೀ, ಕುಂಭಕರ್ಣ ಮತ್ತು ವಿತರ್ದನ ಹೀಗೆ ಐದು ರಾಕ್ಷಸರು ರಾಮನನ್ನು ವಧಿಸಲು ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ನಗರದಲ್ಲಿ ಡಂಗುರ ಹೊಡೆಸು. ॥22॥ ನಾವು ರಣಭೂಮಿಗೆ ಹೋಗಿ ಪ್ರಯತ್ನಪೂರ್ವಕ ಶ್ರೀರಾಮನೊಂದಿಗೆ ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವೆವು. ನಿಮ್ಮ ಶತ್ರುವನ್ನು ನಾವು ಗೆದ್ದರೆ, ನಮಗೆ ಸೀತೆಯನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಬೇರೆ ಉಪಾಯದ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಬೀಳಲಾರದು. ॥23॥ ನಮ್ಮ ಶತ್ರು ಅಜೇಯನಾಗಿ ಜೀವಿಸಿ ಉಳಿದರೆ ಹಾಗೂ ನಾವೂ ಯುದ್ಧಮಾಡುತ್ತಾ ಮಾಡುತ್ತಾ ಬದುಕಿ ಉಳಿದರೆ, ನಾನು ಯೋಚಿಸಿದ ಉಪಾಯವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸ ಬಹುದು.॥24॥ ರಾಮನಾಮಾಂಕಿತ ಬಾಣಗಳಿಂದ ನಮ್ಮ ಶರೀರ ಗಾಯಗೊಂಡು ರಕ್ತತೊಯ್ದು ಹೋಗಿ, ಯುದ್ಧಭೂಮಿ ಯಿಂದ ಮರಳಿ- ‘ನಾವು ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರನ್ನು ತಿಂದು ಹಾಕಿದೆವು’ ಎಂದು ಹೇಳುವೆವು. ಆಗ ನಿಮ್ಮ ಕಾಲಿಗೆ ಬಿದ್ದು ನಾವು ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಕೊಂದುಹಾಕಿದೆವು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನೀವು ನಮ್ಮ ಇಚ್ಛೆಪೂರ್ಣಮಾಡಿರೆಂದು ಹೇಳುವೆವು ॥ 25-26 ॥ ಪೃಥಿವೀಪತೇ! ಆಗ ನೀವು ಆನೆಯ ಬೆನ್ನಮೇಲೆ ಯಾರನ್ನಾದರೂ ಕುಳ್ಳಿರಿಸಿ - ‘ಸಹೋದರ ಮತ್ತು ಸೈನ್ಯಸಹಿತ ರಾಮನು ಹತನಾದನು’ ಎಂಬ ಡಂಗುರ ಸಾರಿಸಿ ಬಿಡಿ. ॥27॥ ಶತ್ರುದಮನ! ಇಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ನೀವು ಪ್ರಸನ್ನರಾಗಿ ತಮ್ಮ ವೀರ ಸೇವಕರಿಗೆ ಅವರು ಬಯಸಿದ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ವಿಧವಿಧದ ಭೋಗಸಾಮಗ್ರಿಗಳನ್ನು, ದಾಸ-ದಾಸೀ, ಧನ-ರತ್ನ, ಆಭೂಷಣ, ವಸ್ತ್ರ, ಅನುಲೇಪನ ಕೊಡಿಸಿರಿ. ಇತರ ಯೋಧರಿಗೂ ಅನೇಕ ಉಡುಗೊರೆ ಕೊಟ್ಟು, ನೀವು ಸ್ವತಃ ಮದ್ಯಪಾನ ಮಾಡಿ ಸಂತೋಷವನ್ನು ಆಚರಿಸಿರಿ. ॥28-29॥ ಅನಂತರ ರಾಮನು ತನ್ನ ಸುಹೃದರೊಂದಿಗೆ ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ಆಹಾರವಾದನು ಎಂಬ ವದಂತಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಹಬ್ಬಿ, ಸೀತೆಯ ಕಿವಿಗೂ ಈ ಸುದ್ದಿ ಮುಟ್ಟಿದಾಗ, ಸೀತೆಯನ್ನು ಸಮಜಾಯಿಸಲು ನೀವು ಏಕಾಂತದಲ್ಲಿ ಅವಳ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಬಗೆ ಬಗೆಯಾಗಿ ಧೈರ್ಯಹೇಳಿ, ಆಕೆಗೆ ಧನ-ಧಾನ್ಯ, ನಾನಾರೀತಿಯ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ರತ್ನಗಳ ಪ್ರಲೋಭನೆ ಯನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಿರಿ. ॥30-31॥ ರಾಜನೇ! ಹೀಗೆ ವಂಚಿಸುವುದರಿಂದ ಪತಿಯನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡ ಅನಾಥಳಾದ ಸೀತೆಯ ಶೋಕಹೆಚ್ಚಿ, ಅವಳು ಇಚ್ಛೆ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ನಿನಗೆ ಅಧೀನಳಾಗುವಳು. ॥32॥ ರಮಣಿಯ ತನ್ನ ಪತಿಯ ವಿನಾಶವನ್ನು ತಿಳಿದು ಆಕೆಯು ನಿರಾಶಳಾಗಿ ಸೀಸಹಜ ಚಪಲತೆಯಿಂದ ನಿನ್ನ ವಶಳಾಗುವಳು. ॥33॥ ಅವಳು ಮೊದಲು ಸುಖದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದವಳು, ಸುಖ- ಭೋಗಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯಳಾಗಿದ್ದು, ಈ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ದುಃಖದಿಂದ ದುರ್ಬಲಳಾಗಿದ್ದಾಳೆ. ಇಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಇನ್ನು ನಿಮ್ಮ ಅಧೀನದಲ್ಲೇ ತನ್ನ ಸುಖವೆಂದು ತಿಳಿದು ನಿಮ್ಮ ಸೇವೆಗೆ ಅನುವಾಗುವಳು. ॥34॥ ನನ್ನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಇದೆ ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಸುಂದರ ನೀತಿಯಾಗಿದೆ. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀರಾಮನ ದರ್ಶನವಾಗುತ್ತಲೇ ನಿಮಗೆ ಮೃತ್ಯುಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಬಲ್ಲದು; ಆದ್ದದರಿಂದ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಹೋಗಲು ಉತ್ಸುಕರಾಗಬೇಡಿ. ಇಲ್ಲೇ ನಿಮ್ಮ ಅಭೀಷ್ಟದ ಸಿದ್ಧಿಯಾಗುವುದು. ಯುದ್ಧವಿಲ್ಲದೆಯೇ ನಿಮಗೆ ಮಹಾಸುಖದ ಲಾಭವಾಗುವುದು. ॥35॥ ಮಹಾರಾಜಾ! ಯುದ್ಧವಿಲ್ಲದೆಯೇ ಶತ್ರುವನ್ನು ಗೆಲ್ಲುವ ರಾಜನ ಸೈನ್ಯನಾಶವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನ ಜೀವನ ಸಂಶಯದಲ್ಲಿಯೂ ಬೀಳುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನು ಪವಿತ್ರ ಮಹಾಯಶವನ್ನು ಪಡೆದು ದೀರ್ಘಕಾಲ ಲಕ್ಷ್ಮೀ ಮತ್ತು ಉತ್ತಮ ಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ. ॥36॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಅರವತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥64॥

ಅರವತ್ತೈದನೆಯ ಸರ್ಗ

ಕುಂಭಕರ್ಣನ ರಣಯಾತ್ರೆ

ಮಹೋದರನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಅವನನ್ನು ಗದರಿಸಿ, ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠ ತನ್ನಣ್ಣ ರಾಮಣನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು- ॥1॥ ರಾಜನೇ! ಇಂದೇ ನಾನು ಆ ದುರಾತ್ಮಾ ರಾಮನನ್ನು ವಧಿಸಿ ನಿನ್ನ ಭಯವನ್ನು ದೂರಗೊಳಿಸುವೆನು. ನೀನು ವೈರಭಾವದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗಿ ಸುಖವಾಗಿರು. ॥2॥ ಶೂರವೀರರು ನೀರಿಲ್ಲದ ಮೋಡಗಳಂತೆ ವ್ಯರ್ಥವಾಗಿ ಗರ್ಜಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಈಗ ಯುದ್ಧರಂಗದಲ್ಲಿ ನಾನು ನನ್ನ ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ಗರ್ಜಿಸುವುದನ್ನು ನೀನು ನೋಡುವಿಯಂತೆ. ॥3॥ ಶೂರರಾದವರು ತಮ್ಮನ್ನು ಹೊಗಳಿಕೊಳ್ಳುವುದನ್ನು ಇಷ್ಟಪಡುವುದಿಲ್ಲ. ಅವರು ಮಾತಿನಿಂದ ಪ್ರದರ್ಶಿಸದೆ ತಮ್ಮ ದುಷ್ಕರವಾದ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾರೆ. ॥4॥ ಮಹೋದರನೇ ! ಹೇಡಿ, ಮೂರ್ಖ, ಸುಳ್ಳುಸುಳ್ಳೇ ತಮ್ಮನ್ನು ಪಂಡಿತನೆಂದು ತಿಳಿಯುವ ರಾಜರಿಗೆ ಮಾತ್ರ ನೀನು ಹೇಳಿದ ಈ ನಯವಾದ ಮಾತು ರುಚಿಸೀತು. ॥5॥ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಹೇಡಿಗಳಂತೆ ವರ್ತಿಸುವ ನಿನ್ನಂತಹ
ಚಾಡಿಕೋರರೇ ರಾಜನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಸಹಮತರಾಗಿ ಎಲ್ಲ ಕಾರ್ಯ ಕೆಡಿಸಿಬಿಡುವರು. ॥6॥ ಈಗ ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ರಾಜನೇ ಉಳಿದಿರುವನು. ಭಂಡಾರ ಬರಿದಾಗಿದೆ, ಸೈನ್ಯ ಅಳಿದುಹೋಗಿದೆ. ಇಂತಹ ರಾಜನನ್ನು ಪಡೆದ ನೀವು ಮಿತ್ರರೂಪ ದಲ್ಲಿ ಶತ್ರುಗಳ ಕಾರ್ಯ ಮಾಡಿರುವಿರಿ. ॥7॥ ನೋಡು, ನೀವು ಇದುವರೆಗೆ ಅನುಸರಿಸಿಕೊಂಡು ಬಂದ ದುರ್ನೀತಿ ಯನ್ನು ಸರಿಪಡಿಸಲೆಂದೇ ನಾನೀಗ ಶತ್ರುವನ್ನು ಜಯಿಸಲು ರಣರಂಗಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ॥8॥ ಬುದ್ಧಿವಂತ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಹೀಗೆ ವೀರೋಚಿತ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದಾಗ ರಾಕ್ಷಸರಾಜ ರಾವಣನು ನಗುತ್ತಾ ಉತ್ತರಿಸಿದನು - ॥9॥ ಯುದ್ಧವಿಶಾರನೇ! ಈ ಮಹೋದರನು ರಾಮನಿಂದ ಬಹಳ ಹೆದರಿರುವನು, ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವೇ ಇಲ್ಲ. ಅದರಿಂದ ಅವನು ಈ ಯುದ್ಧವನ್ನು ಮೆಚ್ಚುವುದಿಲ್ಲ. ॥10॥ ಕುಂಭಕರ್ಣನೇ! ನನ್ನ ಆತ್ಮೀಯ ಜನರಲ್ಲಿ ಸೌಹಾರ್ದ ಮತ್ತು ಬಲದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನಿನ್ನನ್ನು ಸರಿಗಟ್ಟುವವನು ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ. ನೀನು ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ವಧಿಸಿ, ವಿಜಯಪಡೆಯಲು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಹೋಗು. ॥11॥ ಶತ್ರುದಮನ ವೀರನೇ! ನೀನು ಮಲಗಿದ್ದೆ. ನೀನು ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ನಾಶಮಾಡಲೆಂದೇ ನಿನ್ನನ್ನು ನಾನೇ ಎಚ್ಚರಿಸಿದುದು. ರಾಕ್ಷಸರ ಯುದ್ಧಯಾತ್ರೆಗಾಗಿ ಇದೇ ಸರ್ವೋತ್ತಮ ಸಮಯವಾಗಿದೆ. ॥12॥ ಪಾಶಹಸ್ತನಾಗಿ ಯಮರಾಜನಂತೆ ಶೂಲವನ್ನೆತ್ತಿಕೊಂಡು ನೀನು ಹೋಗು ಹಾಗೂ ಸೂರ್ಯಸದೃಶ ತೇಜಸ್ವೀ ಆ ಇಬ್ಬರೂ ರಾಜಕುಮಾರರನ್ನು ಮತ್ತು ವಾನರರನ್ನು ಕೊಂದು ತಿಂದುಬಿಡು. ॥13॥ ವಾನರರು ನಿನ್ನ ರೂಪ ನೋಡುತ್ತಲೇ ಓಡಿಹೋಗುವರು ಹಾಗೂ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಹೃದಯ ಒಡೆದು ಹೋದೀತು. ॥14॥ ಮಹಾಬಲಿ ಕುಂಭಕರ್ಣನಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ರಾಕ್ಷಸರಾಜಾ ರಾವಣನು ತನಗೆ ಮರುಹುಟ್ಟು ಲಭಿಸಿತೆಂದೇ ತಿಳಿದನು. ॥15॥ ರಾವಣನು ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಬಲವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿದಿದ್ದನು. ಅವನ ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದಲೂ ಪೂರ್ಣಪರಿಚನಾಗಿದ್ದನು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ನಿರ್ಮಲಚಂದ್ರನಂತೆ ಪರಮಾಹ್ಲಾದಗೊಂಡನು. ॥16॥ ರಾವಣನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಮಹಾಬಲಿ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಪರಮಸಂತೋಷಗೊಂಡು ರಾವಣನ ಮಾತಿನಂತೆ ಆಗ ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಸಿದ್ಧನಾಗಿ ಲಂಕೆಯಿಂದ ಹೊರಗೆ ಹೊರಟನು. ॥17॥ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಸಂಹರಿಸು ಆ ವೀರನು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಉಕ್ಕಿನಿಂದ ಮಾಡಿದ ಪುಟಕ್ಕಿಟ್ಟ ಚಿನ್ನದಂತೆ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿರುವ ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ ತ್ರಿಶೂಲವನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದನು. ॥18॥ ಅದರ ಕಾಂತಿಯು ಇಂದ್ರನ ವಜ್ರದಂತೆ ಇತ್ತು. ಅದು ವಜ್ರಾಯುಧದಂತೆ ಇದ್ದು, ದೇವತೆ, ದಾನವರು, ಗಂಧರ್ವ, ಯಕ್ಷ, ನಾಗ ಇವರನ್ನು ಸಂಹರಿಸುವಂತಹುದಾಗಿತ್ತು. ॥19॥ ಅದರಲ್ಲಿ ಕೆಂಪಾದ ದೊಡ್ಡ ಹೂವಿನಮಾಲೆ ನೇತಾಡುತ್ತಿತ್ತು. ಅದರಿಂದ ಬೆಂಕಿಯ ಕಿಡಿಗಳು ಸಿಡಿಯುತ್ತಿದ್ದವು. ಶತ್ರುಗಳ ರಕ್ತದಿಂದ ಬಣ್ಣಗೊಂಡ ಆ ವಿಶಾಲಶೂಲವನ್ನು ಕೈಗೆತ್ತಿಕೊಂಡು ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ರಾವಣನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು - ‘ನಾನೊಬ್ಬನೇ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಹೋಗುವೆ. ನಮ್ಮ ಸೈನ್ಯ ಇಲ್ಲೇ ಇರಲಿ’. ॥20-21॥ ಇಂದು ನಾನು ಹಸಿದಿದ್ದೇನೆ, ನನ್ನ ಕ್ರೋಧವು ಮಿತಿಮೀರಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸಮಸ್ತ ವಾನರರನ್ನು ಭಕ್ಷಿಸಿ ಬಿಡುವೆನು. ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾವಣನು ಹೇಳಿದನು- ॥22॥ ಕುಂಭಕರ್ಣನೇ! ನೀನು ಕೈಗಳಲ್ಲಿ ಶೂಲ, ಮುದ್ಗರಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ ಸೈನಿಕರಿಂದ ಸುತ್ತುವರೆದು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಹೋಗು; ಏಕೆಂದರೆ ಮಹಾಮನಸ್ವೀ ವಾನರರು ಭಾರೀ ವೀರರೂ ಹಾಗೂ ಅತ್ಯಂತ ಉದ್ಯೋಗಿ ಆಗಿದ್ದಾರೆ. ಅವರು ಒಬ್ಬಂಟಿಗನಾದ ಅಥವಾ ಪ್ರಮತ್ತಾನಾದ ನಿನ್ನನ್ನು ಹಲ್ಲುಗಳಿಂದಲೇ ಕಚ್ಚಿಕಚ್ಚಿ ಕೊಂದುಹಾಕುವರು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸೈನ್ಯದೊಂದಿಗೆ ಸುರಕ್ಷಿತನಾಗಿ ಹೋಗು. ಆಗ ನಿನ್ನನ್ನು ಗೆಲ್ಲುವುದು ಶತ್ರುಗಳಿಗೆ ಕಷ್ಟವಾಗಬಹುದು. ನೀನು ರಾಕ್ಷಸರ ಅಹಿತ ಮಾಡುವ ಸಮಸ್ತ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಸಂಹರಿಸು. ॥23-24॥ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ರಾವಣನು ಆಸನದಿಂದ ಎದ್ದು ಮಣಿಗಳನ್ನು ಪೋಣಿಸಿದ ಒಂದು ಸ್ವರ್ಣಮಾಲಿಕೆಯನ್ನು ಕುಂಭಕರ್ಣ ಕೊರಳಿಗೆ ತೊಡಿಸಿದನು. ॥25॥ ತೋಳ್ಬಂದಿ, ಉಂಗುರಗಳು, ಒಳ್ಳೊಳ್ಳೆಯ ಒಡವೆಗಳನ್ನು, ಚಂದ್ರನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಹಾರವನ್ನು ಮಹಾಕಾಯ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಅಂಗಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಿಸಿದನು. ॥26॥ ಅಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ರಾವಣನು ಅವನ ವಿಭಿನ್ನ ಅವಯವಗಳಲ್ಲಿ ಸುಗಂಧಿತ ಹೂವುಗಳನ್ನು ಮಾಲೆಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಕಿವಿಗಳಲ್ಲಿ ಕುಂಡಲಗಳನ್ನು ತೊಡಿಸಿದನು. ॥27॥ ಸ್ವರ್ಣ ಕೇಯೂರ, ಅಂಗದ, ಪದಕ ಮುಂತಾದ ಆಭೂಷಣಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಿ, ಗಡಿಗೆಯಂತೆ ಕಿವಿಗಳುಳ್ಳ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ತುಪ್ಪ ಸುರಿದ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಪ್ರಜ್ವಲಿತನಾದನು. ॥28॥ ಅವನ ಸೊಂಟದಲ್ಲಿ ಕಪ್ಪಾದ ಒಂದು ಉಡಿದಾರವಿತ್ತು. ಅದರಿಂದ ಅವನು ಸಮುದ್ರಮಂಥನದ ಸಮಯ ನಾಗರಾಜ ವಾಸುಕಿಯು ಸುತ್ತಿಕೊಂಡ ಮಂದರಾಚಲದಂತೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ॥29॥ ಅನಂತರ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಎದೆಗೆ ಸ್ವರ್ಣಕವಚ ಕಟ್ಟಲಾಯಿತು. ಅದು ಭಾರೀ ಆಘಾತ ಸಹಿಸಲು ಸಮರ್ಥವಾಗಿತ್ತು, ಅಸ್ತ್ರ-ಶಸ್ತ್ರಗಳಿಗೆ ಅಭೇದ್ಯವಾಗಿದ್ದು, ವಿದ್ಯುತ್ತಿನಂತೆ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿತ್ತು. ಅದನ್ನು ಧರಿಸಿದ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಸಂಜೆಯ ಕೆಂಪಾದ ಮೋಡಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಗಿರಿರಾಜ ಅಸ್ತಾಚಲದಂತೆ ಶೋಭಿಸಿದನು. ॥30॥ ಎಲ್ಲ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಆವಶ್ಯಕ ಆಭರಣಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿ, ಕೈಯಲ್ಲಿ ಶೂಲಹಿಡಿದು ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಮುಂದುವರಿದಾಗ ತ್ರಿಲೋಕಗಳನ್ನು ಅಳೆಯಲು ಉತ್ಸಾಹಿತನಾದ ವಾಮನನಂತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿದ್ದನು. ॥31॥ ಅಣ್ಣನನ್ನು ಬಿಗಿದಪ್ಪಿ, ಅವನಿಗೆ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಬಂದು, ಆ ಮಹಾಬಲಿ ವೀರನು ತಲೆಬಾಗಿ ವಂದಿಸಿ, ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಹೊರಟನು. ॥32॥ ಆ ರಾವಣನು ಉತ್ತಮ ಆಶೀರ್ವಾದ ಕೊಟ್ಟು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಆಯುಧಗಳಿಂದ ಸುಸಜ್ಜಿತ ಸೈನ್ಯದೊಂದಿಗೆ ಅವನನ್ನು ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಬೀಳ್ಕೊಟ್ಟನು. ಆಗ ಶಂಖ, ದುಂದುಭಿಗಳು ಮೊಳಗಿದವು. ॥33॥ ಆನೆ, ಕುದುರೆ ಗಳಮೇಲೆ, ಮೇಘಗರ್ಜನೆಯಂತೆ ಸದ್ದುಮಾಡುವ ರಥಗಳ ಮೇಲೆ ಹತ್ತಿ, ಅನೇಕಾನೇಕ ಮಹಾಮನಸ್ವೀ ವೀರರಥಿಗಳು, ರಥಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಜೊತೆಗೆ ಹೊರಟನು. ॥34॥ ಎಷ್ಟೋ ರಾಕ್ಷಸರು ಹಾವು, ಒಂಟೆ, ಕತ್ತೆ, ಸಿಂಹ, ಆನೆ, ಜಿಂಕೆ ಮತ್ತು ಪಕ್ಷಿಗಳ ಮೇಲೆ ಹತ್ತಿ ಆ ಭಯಂಕರ ಮಹಾಬಲಿ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಹಿಂದೆ ಹಿಂದೆ ನಡೆದರು. ॥35॥ ಆಗ ಅವನ ಮೇಲೆ ಹೂವಿನ ಮಳೆಗರೆಯುತ್ತಿದ್ದರು. ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಶ್ವೇತಚ್ಛತ್ರ ಹಿಡಿದಿತ್ತು. ಕೈಯಲ್ಲಿ ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ ತ್ರಿಶೂಲವನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದದನು. ಹೀಗೆ ದೇವ-ದಾನವರ ಶತ್ರು ಹಾಗೂ ರಕ್ತದ ಗಂಧದಿಂದ ಉನ್ಮತ್ತನಾದ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಮದದಿಂದ ಉನ್ಮತ್ತನಾಗಿ ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಹೊರಟನು. ॥36॥ ಅವನೊಂದಿಗೆ ಬಲಿಷ್ಠವಾಗಿ ಜೋರಾಗಿ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿರುವ, ಭೀಷಣ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ, ಭಯಾನಕ ರೂಪವುಳ್ಳ ಅನೇಕ ಕಾಲಾಳು ರಾಕ್ಷಸರು ಕೈಗಳಲ್ಲಿ ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಅಸ್ತ್ರ-ಶಸ್ತ್ರ ಹಿಡಿದು ಹೊರಟರು. ॥37॥ ಅವರೆಲ್ಲರ ಕಣ್ಣುಗಳು ಕೋಪದಿಂದ ಕೆಂಪಾಗಿದ್ದವು. ಅನೇಕ ಮಾರುಗಳಷ್ಟು ಎತ್ತರ ವಾಗಿದ್ದು, ಕಾಡಿಗೆಯ ರಾಶಿಯಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದರು. ಅವರು ತಮ್ಮ ಕೈಗಳಲ್ಲಿ ಶೂಲ, ಖಡ್ಗ, ಹರಿತವಾದ ಗಂಡು ಕೊಡಲಿ, ಭಿಂದಿಪಾಲ, ಪರಿಘ, ಗದೆ, ಮುಸಲ, ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ತಾಳೆ ಮರದ ರೆಂಬೆಗಳು ಹಾಗೂ ಯಾರಿಂದಲೂ ಕತ್ತರಿಸಲಾಗದ ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದರು. ॥38-39॥ ಅನಂತರ ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ಮಹಾಬಲಿ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ನೋಡಿದರೆ ಭಯಗೊಳ್ಳುವಂತಹ ಉಗ್ರರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿದನು. ಇಂತಹ ರೂಪಧರಿಸಿ ಅವನು ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಹೊರಟನು. ॥40॥ ಆಗ ಅವನು ಆರೂ ನೂರು ಧನುಸ್ಸಿನಷ್ಟು ಅಗಲ ಮತ್ತು ನೂರು ಧನುಸ್ಸಿನಷ್ಟು ಎತ್ತರವಾದನು. ಅವನ ಕಣ್ಣುಗಳು ಗಾಡಿಯ ಚಕ್ರದಂತೆ ಅನಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಅವನು ವಿಶಾಲ ಪರ್ವತದಂತೆ ಭಯಂಕರವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದನು. ॥41॥ ಮೊದಲಿಗೆ ಅವನು ರಾಕ್ಷಸ ಸೈನ್ಯದ ವ್ಯೂಹ ರಚಿಸಿ, ದಾವಾನಲದಿಂದ ಸುಟ್ಟ ಪರ್ವತದಂತಹ ಮಹಾಕಾಯ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ತನ್ನ ವಿಶಾಲ ಬಾಯಿ ತೆರೆದು ಅಟ್ಟಹಾಸ ಮಾಡುತ್ತಾ ನುಡಿದನು - ॥42॥ ರಾಕ್ಷಸರೇ! ಬೆಂಕಿಯು ಪತಂಗಗಳನ್ನು ಸುಡುವಂತೆ ನಾನೂ ಕುಪಿತನಾಗಿ ಇಂದು ಮುಖ್ಯ ಮುಖ್ಯ ವಾನರರ ಒಂದೊಂದು ಪಂಗಡವನ್ನು ಭಸ್ಮಮಾಡಿ ಬಿಡುವೆ. ॥43॥ ಕಾಡಾಡಿಗಳಾದ ವಾನರರು ಸ್ವೇಚ್ಛೆಯಿಂದ ನನಗೆ ಯಾವ ಅಪರಾಧವನ್ನು ಮಾಡಿಲ್ಲ. ಅವರು ವಧೆಗೆ ಯೋಗ್ಯರಲ್ಲ. ವಾನರ ಜಾತಿಯು ನಮ್ಮ ನಗರೋದ್ಯಾನದ ಆಭೂಷಣವಾಗಿದೆ. ॥44॥ ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸಿದ ಪ್ರಧಾನ ಕಾರಣ ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಸಹಿತ ರಾಮನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಮೊಟ್ಟಮೊದಲಿಗೆ ನಾನು ಅವನನ್ನೇ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕೊಲ್ಲುವೆನು. ಅವನು ಮಡಿದರೆ ಎಲ್ಲ ವಾನರ ಸೈನ್ಯ ಸತ್ತಂತೆ ಆಗುವುದು. ॥45॥ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ರಾಕ್ಷಸರು ಸಮುದ್ರವನ್ನೇ ಕಂಪಿತಗೊಳಿಸುವಂತಹ ಭಯಾನಕ ಗರ್ಜನೆ ಮಾಡಿದರು. ॥46॥ ಬುದ್ಧಿವಂತ ರಾಕ್ಷಸ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ರಣಭೂಮಿಯ ಕಡೆಗೆ ಹೊರಟಾಗ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಘೋರ ಅಪಶಕುನಗಳಾಗತೊಡಗಿದವು. ॥47॥ ಕತ್ತೆಯ ಬಣ್ಣದಂತೆ ಬೂದು ಬೂದು ಮೇಘಗಳು ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡವು. ಜೊತೆಗೆ ಉಲ್ಕಾಪಾತವಾಗಿ, ಸಿಡಿಲು ಬೀಳತೊಡಗಿತು. ಸಮುದ್ರ ಮತ್ತು ವನಗಳ ಸಹಿತ ಪೃಥಿವಿಯು ನಡುಗತೊಡಗಿತು. ॥48॥ ಭಯಾನಕ ಗುಳ್ಳೆನರಿಗಳು ಬೆಂಕಿಯನ್ನು ಉಗುಳುತ್ತಾ, ಅಮಂಗಳ ದನಿಯಿಂದ ಕೂಗುತ್ತಿದ್ದವು. ಪಕ್ಷಿಗಳು ಕುಂಭಕರ್ಣನನ್ನು ಅಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆಯಾಗಿ ಮಂಡಲಾಕಾರ ಸುತ್ತತೊಡಗಿದವು. ॥49॥ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಹೋಗುವಾಗ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಶೂಲದ ಮೇಲೆ ರಣಹದ್ದು ಬಂದು ಕುಳಿತುಕೊಂಡಿತು. ಅವನ ಎಡಕಣ್ಣು ಮತ್ತು ಎಡಭುಜ ಅದುರತೊಡಗಿತು. ॥50॥ ಆಗಲೇ ಉರಿಯುತ್ತಿರುವ ಉಲ್ಕೆಯು ಭಯಂಕರ ಶಬ್ದ ಮಾಡುತ್ತಾ ಬಿದ್ದಿತು. ಸೂರ್ಯನು ಕಾಂತಿಹೀನನಾದನು. ವಾಯುವು ಸುಖಕರವಾಗಿ ಬೀಸುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ॥51॥ ಹೀಗೆ ರೋಮಾಂಚಕ ಅನೇಕ ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ಉತ್ಪಾತಗಳು ಪ್ರಕಟಗೊಂಡವು. ಆದರೆ ಅದನ್ನು ಲೆಕ್ಕಿಸದೆ ಕಾಲಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಪ್ರೇರಿತನಾದ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಹೊರಟನು. ॥ 52 ॥ ಅವನು ಪರ್ವತದಂತೆ ಎತ್ತರನಾಗಿದ್ದು, ಲಂಕೆಯ ಪ್ರಾಕಾರವನ್ನು ದಾಟಿ, ದಟ್ಟವಾದ ಮೇಘಗಳಂತಿದ್ದ ಪರಮಾದ್ಭುತ ವಾನರ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ನೋಡಿದನು. ॥53॥ ಆ ಪರ್ವತಾಕಾರ ಶ್ರೇಷ್ಠ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ನೋಡುತ್ತಲೇ ಸಮಸ್ತ ವಾನರರು ಬಿರುಗಾಳಿಯಿಂದ ಮೋಡಗಳು ಚೆಲ್ಲಾಪಿಲ್ಲಿಯಾಗುವಂತೆ ದಿಕ್ಕಾಪಾಲಾಗಿ ಓಡಿದರು. ॥54॥ ಭಿನ್ನ ಭಿನ್ನವಾದ ಮೋಡಗಳ ಸಮೂಹದಂತೆ ಆ ಅತಿಶಯ ಪ್ರಚಂಡ ವಾನರ ವಾಹಿನಿಯು ದಿಕ್ಕಾಪಾಲಾಗಿ ಓಡುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಮೇಘದಂತಹ ಕಪ್ಪಾದ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಹರ್ಷದಿಂದ ನೀರು ತುಂಬಿದ ಮೇಘಗಳಂತೆ ಗಂಭೀರವಾಗಿ ಪದೇ ಪದೇ ಗರ್ಜಿಸ ತೊಡಗಿದನು. ॥55॥ ಮೇಘಗರ್ಜನೆಯಂತೆ ಆ ರಾಕ್ಷಸನ ಸಿಂಹನಾದವನ್ನು ಕೇಳಿ ಅನೇಕ ವಾನರರು ಬುಡಕಡಿದ ತಾಳೆಮರದಂತೆ ನೆಲದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದುಬಿಟ್ಟರು. ॥56॥ ಮಹಾಕಾಯ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಶೂಲದಂತಹ ವಿಶಾಲ ಪರಿಘವನ್ನು ಒಂದು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಧರಿಸಿದ್ದನು. ಅವನು ವಾನರರಿಗೆ ಘೋರ ಭಯವನ್ನುಂಟು ಮಾಡುತ್ತಾ ಪ್ರಳಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸಂಹಾರ ಸಾಧನಭೂತ ಕಾಲದಂಡದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಭಗವಾನ್ ಕಾಲ ರುದ್ರನಂತೆ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ವಿನಾಶ ಮಾಡಲು ಲಂಕೆಯಿಂದ ಹೊರಬಂದನು. ॥ 57 ॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಅರವತ್ತೈದನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥65॥

ಅರವತ್ತಾರನೆಯ ಸರ್ಗ

ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಭಯದಿಂದ ಓಡಿಹೋದ ವಾನರರಿಗೆ ಅಂಗದನಿಂದ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹ, ಕುಂಭಕರ್ಣನಿಂದ ವಾನರರ ಸಂಹಾರ, ಪುನಃ ವಾನರರ ಪಲಾಯನ, ಅಂಗದನು ಸಮಜಾಯಿಸಿ ಹಿಂದಿರುಗಿಸಿದುದು

ಮಹಾಪರ್ವತ ಶಿಖರದಂತೆ ಎತ್ತರನಾದ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಲಂಕೆಯ ಪ್ರಾಕಾರವನ್ನು ದಾಟಿಯೇ ವೇಗವಾಗಿ ಹೊರಟನು. ॥1॥ ಲಂಕೆಯಿಂದ ಹೊರಗೆ ಬಂದ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಸಿಡಿಲನ್ನೇ ಮೀರಿಸುವನೋ ಎಂಬಂತೆ, ಪರ್ವತಗಳನ್ನು ನಡುಗಿಸುತ್ತಾ, ಸಮುದ್ರದಲ್ಲೂ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸುವಂತೆ ಗಂಭೀರವಾಗಿ ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಗರ್ಜಿಸಿದನು. ॥2॥ ವರುಣ, ಇಂದ್ರ, ಯಮರಿಂದಲೂ ಅವಧ್ಯನಾದ ಭಯಂಕರ ಕಣ್ಣು ಗಳುಳ್ಳ ನಿಶಾಚರನು ಬರುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ವಾನರ ರೆಲ್ಲರೂ ಪಲಾಯನ ಮಾಡಿದರು. ॥3॥ ವಾನರರೆಲ್ಲರೂ ಓಡುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ರಾಜಕುಮಾರ ಅಂಗದನು ನಲ, ನೀಲ, ಗವಾಕ್ಷ ಮಹಾಬಲಿ ಕುಮುದ ಇವರನ್ನು ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ- ॥ 4 ॥ ವಾನರ ವೀರನೇ! ನಿಮ್ಮ ಉತ್ತಮ ಕುಲವನ್ನು, ಅಲೌಕಿಕ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಮರೆತು ಸಾಧಾರಣ ಕಪಿಗಳಂತೆ ಏಕೆ ಓಡಿಹೋಗುತ್ತಿರುವಿರಿ? ॥5॥ ಸೌಮ್ಯರೇ! ನೀವು ಎಲ್ಲರೂ ಹಿಂದಿರುಗಿರಿ. ಪ್ರಾಣ ಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಓಡುತ್ತಿರುವಿರಾ? ಈ ರಾಕ್ಷಸನು ನಮ್ಮೊಡನೆ ಯುದ್ಧಮಾಡಲು ಸಮರ್ಥನಲ್ಲ. ಇವನು ಮಾಯೆಯನ್ನಾಶ್ರಯಿಸಿ ನಮ್ಮನ್ನು ಭಯಪಡಿಸಲು ವಿಶಾಲ ರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿ ಬೆದರು ಬೊಂಬೆಯಂತೆ ಇದ್ದಾನೆ. ॥6॥ ನಮ್ಮ ಎದುರಿಗೆ ನಿಂತಿರುವ ರಾಕ್ಷಸರ ಈ ಭಾರೀ ಬೆದರುಬೊಂಬೆಯನ್ನು ನಾವು ನಮ್ಮ ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ನಾಶಮಾಡಿ ಬಿಡುವೆವು. ವಾನರ ವೀರರೇ ಮರಳಿ ಬನ್ನಿ. ॥7॥ ಆಗ ವಾನರರು ಬಹಳ ಕಷ್ಟದಿಂದ ಧೈರ್ಯಧರಿಸಿ ಎಲ್ಲೆಡೆಗಳಿಂದ ಒಂದಾಗಿ ಕೈಗಳಲ್ಲಿ ವೃಕ್ಷಗಳನ್ನೆತ್ತಿಕೊಂಡು ರಣಭೂಮಿಯ ಕಡೆಗೆ ಹೊರಟರು. ॥8॥ ಮರಳಿ ಬಂದ ಆ ಮಹಾಬಲಿ ವಾನರು ಮತ್ತಗಜರಂತೆ ಅತ್ಯಂತ ಕ್ರೋಧ ಮತ್ತು ರೋಷಗೊಂಡು, ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಮೇಲೆ ಎತ್ತರವಾದ ಪರ್ವತ ಶಿಖರಗಳಿಂದ, ಶಿಲೆಗಳಿಂದ, ಪುಷ್ಪಿತವಾದ ವೃಕ್ಷಗಳಿಂದ ಪ್ರಹರಿಸತೊಡಗಿದರು. ಅವರ ಏಟು ತಿಂದರೂ ಕುಂಭ ಕರ್ಣನು ವಿಚಲಿತನಾಗಲಿಲ್ಲ. ॥9-10॥ ಅವನ ಶರೀರಕ್ಕೆ ತಗುಲಿದ ಬಹಳಷ್ಟು ಶಿಲೆಗಳು ಪುಡಿಪುಡಿಯಾಗುತ್ತಿದ್ದವು. ಹೂವರಳಿದ ಮರಗಳೂ ಕೂಡ ಶರೀರಕ್ಕೆ ಢಿಕ್ಕಿಹೊಡೆದು ಚೂರು ಚೂರು ಆಗಿ ಬಿಡುತ್ತಿದ್ದರು. ॥11॥ ಆ ಕಡೆ ಕ್ರೋಧಗೊಂಡ ಕುಂಭಕರ್ಣನೂ ಕೂಡ ಮಹಾಬಲಿ ವಾನರರ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ದಾವಾನಲವು ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ಅರಣ್ಯಗಳನ್ನು ಸುಟ್ಟು ಬೂದಿಯಾಗಿಸುವಂತೆ ಅರೆದು ಹಾಕುತ್ತಿದ್ದನು. ॥12॥ ಅನೇಕ ಶ್ರೇಷ್ಠ ವಾನರರು ರಕ್ತತೊಯ್ದು ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದಿದ್ದರು. ಅವನು ಮೇಲಕ್ಕೆ ಎತ್ತಿ ಎಸೆದಿರುವ ವಾನರರು ಕೆಂಪುರೂಪುಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ವೃಕ್ಷಗಳಂತೆ ಕೆಳಕ್ಕೆ ಬೀಳುತ್ತಿದ್ದರು. ॥13॥ ವಾನರರು ಹಿಂದೆ ಮುಂದೆ ಅಕ್ಕ-ಪಕ್ಕ ನೋಡದೆ, ಎತ್ತರ-ತಗ್ಗು ಇರುವ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಜೋರಾಗಿ ಓಡತೊಡಗಿದರು. ಕೆಲವರು ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದರು, ಕೆಲವರು ಆಗಸದಲ್ಲೇ ಹಾರಾಡುತ್ತಾ ಇದ್ದರು. ॥14॥ ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ಲೀಲಾಜಾಲವಾಗಿ ಬಡಿಯುತ್ತಿದ್ದ ವಾನರರು ಸಮುದ್ರದಾಟಿ ಲಂಕೆಗೆ ಬಂದ ದಾರಿಯಿಂದಲೇ ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಓಡತೊಡಗಿದರು. ॥15॥ ಭಯದಿಂದಾಗಿ ವಾನರರ ಮುಖಗಳು ಮಂಕಾದವು. ಹಳ್ಳ ಕೊಳ್ಳಗಳನ್ನು ನೋಡಿ ಓಡಿ ಹೋಗಿ ಅಡಗಿದರು. ಎಷ್ಟೋ ಕರಡಿಗಳು ಮರಹತ್ತಿ ಕುಳಿತರೆ, ಕೆಲವರು ಪರ್ವತಗಳಲ್ಲಿ ಆಶ್ರಯಪಡೆದರು. ॥16॥ ಎಷ್ಟೋ ವಾನರರು, ಕರಡಿಗಳು ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿಹೋದರು. ಕೆಲವರು ಗುಹೆಗಳನ್ನು ಹೊಕ್ಕರು. ಎಷ್ಟೋ ವಾನರರು ಒಂದೆಡೆ ನಿಲ್ಲಲಾರದೆ ಓಡಿಹೋದರು. ಕೆಲವರು ಧರಾಶಾಯಿಯಾದರೆ, ಕೆಲವರು ಸತ್ತಂತೆ ಉಸಿರುಕಟ್ಟಿ ಬಿದ್ದಿದ್ದರು. ॥17॥ ಆ ವಾನರರು ಓಡುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಅಂಗದನು ಇಂತೆಂದನು- ವಾನರವೀರನೇ! ನಿಲ್ಲಿ! ನಿಲ್ಲಿ!! ಮರಳಿ ಬನ್ನಿ; ನಾವೆಲ್ಲರೂ ಸೇರಿ ಯುದ್ಧಮಾಡುವಾ. ॥18॥ ನೀವು ಓಡಿ ಹೋಗಿ ಇಡಿ ಭೂಮಂಡಲವನ್ನು ಸುತ್ತಿದರೂ ನಿಮಗೆ ನಿಲ್ಲಲು ಜಾಗ ಸಿಗಬಹುದು ಎಂದು ತೋರುವುದಿಲ್ಲ. (ಸುಗ್ರೀವನ ಅಪ್ಪಣೆ ಇಲ್ಲದೆ ನೀವು ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೋದರೂ ಬದುಕಿ ಉಳಿಯಲಾರಿರಿ.) ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಎಲ್ಲರೂ ಮರಳಿ ಬನ್ನಿ; ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ನಿಮ್ಮಿಂದ ಸಾಧ್ಯವಿದೆಯೇ? ॥19॥ ನಿಮ್ಮ ವೇಗ, ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಯಾರೂ ತಡೆಯಲಾರರು. ನೀವು ಅಸ್ತ್ರ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಓಡಿಹೋದರೆ ನಿಮ್ಮ ಪತ್ನಿಯರು ನಿಮ್ಮನ್ನು ಪರಿಹಾಸ್ಯ ಮಾಡುವರು. ಇಂತಹ ಬದುಕು ನಿಮಗೆ ಮೃತ್ಯುವಿನಂತೆ ದುಃಖದಾಯಕವಾದೀತು. ॥20॥ ನೀವೆಲ್ಲರೂ ಬಹಳ ದೂರದವರೆಗೆ ಹರಡಿಕೊಂಡು ಮಹಾಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿರುವಿರಿ. ಹಾಗಿರುವಾಗ ಸಾಧಾರಣ ಕಪಿಗಳಂತೆ ಭಯಗೊಂಡು ಓಡಿಹೋಗುತ್ತಿರುವಿಲ್ಲ? ನೀವು ಪರಾಕ್ರಮ ಬಿಟ್ಟು ಭಯದಿಂದ ಓಡಿ ಹೋದರೆ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಅನಾರ್ಯರಾಗುವಿರಿ. ॥21॥ ನೀವು ಜನಸಮುದಾಯದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ‘ನಾವು ಪ್ರಚಂಡವೀರರಾಗಿದ್ದೇವೆ. ಸ್ವಾಮಿಯ ಹಿತೈಷಿಯಾಗಿದ್ದೇವೆ’ ಎಂದು ಬಡಾಯಿಕೊಚ್ಚಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದೀರಲ್ಲ, ಅದೆಲ್ಲ ಇಂದು ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಯಿತು? ॥22॥ ಸತ್ಪುರುಷರಿಂದ ತಿರಸ್ಕೃತನಾಗಿ ಬದುಕಿರುವನಿಗೆ ಧಿಕ್ಕಾರವಿರಲಿ. ಇಂತಹ ನಿಂದಾತ್ಮಕ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಡಿಗಳು ಸದಾ ಕೇಳಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನೀವು ಭಯಬಿಟ್ಟು ಸತ್ಪುರುಷರ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿರಿ. ॥23॥ ನಾವು ಅಲ್ಪಜೀವಿಯಾಗಿದ್ದರೂ ಶತ್ರುವಿನಿಂದ ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ಸತ್ತುಹೋದರೆ, ಯುದ್ಧ ಪರಾಙ್ಮುಖನಿಗೆ ಪರಮದುರ್ಲಭವಾದ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುವುದು. ॥24॥ ವಾನರರೇ! ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನಾವು ಶತ್ರುವನ್ನು ಕೊಂದು ಹಾಕಿದರೆ ಉತ್ತಮ ಕೀರ್ತಿ ಸಿಗುವುದು; ಸ್ವತಃ ಸತ್ತುಹೋದರೆ ನಾವು ವೀರಲೋಕದ ವೈಭವವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವೆವು. ॥25॥ ಶ್ರೀರಘುನಾಥನ ಎದುರಿಗೆ ಹೋದಾಗ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಮರಳಿ ಬರಲಾರನು; ಉರಿಯುವ ಬೆಂಕಿಯ ಬಳಿಗೆ ಹೋದ ಪತಂಗಗಳು ಭಸ್ಮವಾಗುವಂತೆಯೇ ಅವನೂ ಉಳಿಯಲಾರನು. ॥26॥ ನಾವು ಪ್ರಖ್ಯಾತ ವೀರರಾಗಿಯೂ ಓಡಿಹೋಗಿ ಜೀವ ಉಳಿಸಿಕೊಂಡರೆ ಮತ್ತು ಹೆಚ್ಚು ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿದ್ದು ಓರ್ವ ಯೋಧನನ್ನು ಎದುರಿಸದಿದ್ದರೆ ನಮ್ಮ ಯಶ ಮಣ್ಣು ಪಾಲಾದೀತು. ॥27॥ ಸ್ವರ್ಣ ತೋಳ್ಬಂದಿ ಧರಿಸಿದ ಶೂರವೀರ ಅಂಗದನು ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿರುವಾಗ ಕಾರ್ಯಸಂಪನ್ನ ಯೋಧರು ಸದಾ ನಿಂದಿಸುತ್ತಿರುವ, ವಾನರರು ಓಡುತ್ತಾ ಹೀಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದರು. ॥28॥ ವಾನರರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ 1- ರಾಕ್ಷಸ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ನಮ್ಮನ್ನು ಘೋರವಾಗಿ ಸಂಹರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲುವುದು ಸರಿಯಲ್ಲ. ನಾವು ಹೋಗುತ್ತಾ ಇದ್ದೇವೆ ಏಕೆಂದರೆ ನಮಗೆ ನಮ್ಮ ಪ್ರಾಣಗಳು ಪ್ರಿಯವಾಗಿವೆ. ॥29॥ ಇಷ್ಟು ಹೇಳಿ ಭಯಾನಕ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ ಭೀಷಣ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಬರುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಎಲ್ಲ ವಾನರರು ಸೇನಾಪತಿ ಸಹಿತ ದಿಕ್ಕಾಪಾಲಾಗಿ ಪಲಾಯನ ಮಾಡಿದರು. ॥30॥ ಆಗ ಓಡುತ್ತಿರುವ ಆ ಎಲ್ಲ ವೀರ ವಾನರರನ್ನು ಅಂಗದನು ಸಾಂತ್ವನಪಡಿಸಿ, ಆದರ ಸಮ್ಮಾನದಿಂದ ಮರಳಿ ಕರೆತಂದನು. ॥31॥ ಬುದ್ಧಿವಂತ ವಾಲಿಪುತ್ರನು ಅವರೆಲ್ಲರನ್ನು ಸಂತೋಷಪಡಿಸಿದನು. ಆಗ ಎಲ್ಲ ಸೇನಾಪತಿಗಳು ಸುಗ್ರೀವನ ಅಪ್ಪಣೆಯನ್ನು ಪ್ರತೀಕ್ಷೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ನಿಂತುಕೊಂಡರು. ॥32॥ ಅನಂತರ ಋಷಭ, ಶರಭ, ಮೈಂದ, ಧೂಮ್ರ, ನೀಲ, ಕುಮುದ, ಸುಷೇಣ, ಗವಾಕ್ಷ, ರಂಭ, ತಾರ, ದ್ವಿವಿದ, ಪನಸ, ವಾಯುಪುತ್ರ ಹನುಮಂತ ಮುಂತಾದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ವಾನರ ವೀರರು ಕುಂಭ ಕರ್ಣನನ್ನು ಎದುರಿಸಲು ರಣಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕೆ ನಡೆದರು. ॥33॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಅರವತ್ತಾರನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥66॥

ಅರವತ್ತೇಳನೆಯ ಸರ್ಗ

ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಘೋರಯುದ್ಧ, ಶ್ರೀರಾಮನಿಂದ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ವಧೆ

ಅಂಗದನು ಆಡಿದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಆ ವಿಶಾಲಕಾಯ ವಾನರರೆಲ್ಲರೂ ಸಾಯಲು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಮರಳಿ ಬಂದರು. ॥1॥ ಮಹಾಬಲಿ ಅಂಗದನು ಅವರಲ್ಲಿ ಹಿಂದಿನ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿ, ಅವರನ್ನು ತನ್ನ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಸುದೃಢ ಹಾಗೂ ಬಲ-ವಿಕ್ರಮಸಂಪನ್ನರಾಗಿಸಿ ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಹುರಿದುಂಬಿಸಿದನು. ॥2॥ ಆಗ ಆ ವಾನರರು ಪ್ರಾಣಾರ್ಪಣೆಯನ್ನು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ, ಹರ್ಷದೊಂದಿಗೆ ಮುನ್ನುಗ್ಗಿದರು ಹಾಗೂ ಜೀವದ ಹಂಗನ್ನು ತೊರೆದು ಅತ್ಯಂತ ಭಯಂಕರ ಯುದ್ಧ ಮಾಡತೊಡಗಿದರು. ॥3॥ ಆ ವಿಶಾಲಕಾಯ ವಾನರವೀರರು ವೃಕ್ಷ ಹಾಗೂ ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ಪರ್ವತ ಶಿಖರಗಳನ್ನೆತ್ತಿ ಕೊಂಡು ವೇಗವಾಗಿ ಕುಂಭಕರ್ಣನನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸಿದರು. ॥4॥ ಆದರೆ ಅತ್ಯಂತ ಕ್ರೋಧಗೊಂಡು ವಿಕ್ರಮಶಾಲೀ ಮಹಾಕಾಯ ಕುಂಭ ಕರ್ಣನು ಗದೆಯನ್ನೆತ್ತಿಕೊಂಡು ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಘಾಸಿಪಡಿಸಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಚದುರಿಸಿಬಿಟ್ಟನು. ॥5॥ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಪ್ರಹಾರದಿಂದ ಎಂಟುಸಾವಿರ ಏಳುನೂರು ವಾನರರು ಧರಶಾಯಿಯಾದರು. ॥6॥ ಅವನು ಹದಿನಾರು, ಎಂಟು, ಹತ್ತು, ಇಪ್ಪತ್ತು, ಮೂವತ್ತು-ಮೂವತ್ತು ವಾನರರನ್ನು ಭುಜಗಳಿಂದ ಬಾಚಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದನು. ಗರುಡನು ಸರ್ಪಗಳನ್ನು ತಿನ್ನುವಂತೆ ಅತ್ಯಂತ ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಅವನ್ನು ತಿಂದುಹಾಕುತ್ತಾ, ಎಲ್ಲೆಡೆ ಓಡುತ್ತಾ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ॥7॥ ಆಗ ವಾನರರು ಕಷ್ಟದಿಂದ ಧೈರ್ಯವಹಿಸಿ ಎಲ್ಲೆಡೆಗಳಿಂದ ಒಟ್ಟಿಗಾಗಿ, ವೃಕ್ಷ ಪರ್ವತ ಶಿಖರಗಳನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲೆತ್ತಿಕೊಂಡು ಸಂಗ್ರಾಮ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುತ್ತಿದ್ದರು. ॥8॥ ಅನಂತರ ಮೇಘದಂತೆ ವಿಶಾಲಕಾಯ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠ ದ್ವಿವಿದನು ಒಂದು ಪರ್ವತವನ್ನು ಕಿತ್ತು ಪರ್ವತ ಶಿಖರದಂತೆ ಎತ್ತರನಾದ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಮೇಲೆ ಆಕ್ರಮಿಸಿದನು. ॥9॥ ಆ ಪರ್ವತವನ್ನು ಎತ್ತಿ ದ್ವಿವಿದನು ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಮೇಲೆ ಎಸೆದನು. ಆದರೆ ಅದು ಅವನ ಮೇಲೆ ಬೀಳದೆ ಅವನ ಸೈನ್ಯದ ಮೇಲೆ ಬಿತ್ತು. ॥10॥ ಆ ಪರ್ವತ ಶಿಖರವು ರಾಕ್ಷಸ ಸೈನ್ಯದ ಎಷ್ಟೋ ಕುದುರೆ, ಆನೆ, ರಥಗಳನ್ನು, ಗಜರಾಜಗಳನ್ನು ಹಾಗೂ ಇತರ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಮರ್ದಿಸಿಬಿಟ್ಟಿತು. ॥11॥ ಶೈಲ-ಶಿಖರಗಳ ವೇಗದಿಂದ ಎಷ್ಟು ಕುದುರೆ, ಸಾರಥಿಗಳು, ಜಜ್ಜಿಹೋದ ರಣರಂಗವು ರಾಕ್ಷಸರ ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದುಹೋಯಿತು. ॥12॥ ಆಗ ಭಯಂಕರ ಸಿಂಹನಾದ ಮಾಡುವ ರಾಕ್ಷಸಸೇನೆಯ ರಥಿಕರು ಪ್ರಳಯಕಾಲದ ಯಮನಂತೆ ಭಯಂಕರ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿರುವ ವಾನರ ಸೇನಾಪತಿಗಳ ತಲೆಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸತೊಡಗಿದನು. ॥13॥ ಮಹಾತ್ಮರಾದ ವಾನರರೂ ಕೂಡ ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ವೃಕ್ಷಗಳನ್ನು ಕಿತ್ತು ಶತ್ರುಸೈನ್ಯದ ರಥ, ಕುದುರೆ, ಆನೆ, ಒಂಟೆ ಮತ್ತು ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಸಂಹರಿಸತೊಡಗಿದರು. ॥14॥ ಹನುಮಂತನು ಆಕಾಶದಿಂದ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಪರ್ವತ ಶಿಖರಗಳನ್ನು, ಶಿಲೆಗಳನ್ನು, ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ವೃಕ್ಷಗಳನ್ನು ಮಳೆಗರೆಯತೊಡಗಿದನು. ॥15॥ ಆದರೆ ಮಹಾಬಲಿ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ತನ್ನ ಶೂಲದಿಂದ ಆ ಪರ್ವತ ಶಿಖರಗಳನ್ನು ಒಡೆದು ಹಾಕಿದನು ಹಾಗೂ ಸುರಿಯುವ ವೃಕ್ಷಗಳನ್ನು ತುಂಡುತುಂಡಾಗಿ ಕತ್ತರಿಸಿಹಾಕಿದನು. ॥16॥ ಅನಂತರ ಅವನು ತನ್ನ ತೀಕ್ಷ್ಣ ಶೂಲವನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಧರಿಸಿ ವಾನರರ ಆ ಭಯಂಕರ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸಿದನು. ಇದನ್ನು ನೋಡಿ ಹನುಮಂತನು ಒಂದು ಪರ್ವತವನ್ನೆತ್ತಿಕೊಂಡು ಆ ಆಕ್ರಮಣಕಾರಿ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ಎದುರಿಸಲು ನಿಂತುಕೊಂಡನು. ॥17॥ ಅವನು ಕುಪಿತನಾಗಿ ಶ್ರೇಷ್ಠಪರ್ವತದಂತೆ ಭಯಾನಕ ಶರೀರವುಳ್ಳ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಮೇಲೆ ವೇಗದಿಂದ ಪ್ರಹರಿಸಿದನು. ಅವನ ಆ ಏಟಿನಿಂದ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ವ್ಯಾಕುಲನಾಗಿ, ಅವನ ಶರೀರವಿಡೀ ಮೇದಸ್ಸಿನಿಂದ ನೆನೆದು ಹೋಗಿ ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದು ಹೋದನು. ॥18॥ ಮತ್ತೆ ಅವನೂ ಕೂಡ ಸಿಡಿಲಿನಂತೆ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿರುವ ಶೂಲವನ್ನು ತಿರುಗಿಸುತ್ತಾ, ಧಗ ಧಗನೆ ಉರಿಯುವ ಪರ್ವತದಂತಿದ್ದ ಹನುಮಂತನ ಎದೆಗೆ, ಕಾರ್ತಿಕೇಯನು ತನ್ನ ಭಯಾನಕ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಕ್ರೌಂಚ ಪರ್ವತವನ್ನು ಪ್ರಹರಿಸುವಂತೆ, ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದನು. ॥19॥ ಆ ಮಹಾಸಮರದಲ್ಲಿ ಶೂಲದ ಏಟಿನಿಂದ ಹನುಮಂತನ ವಕ್ಷಃಸ್ಥಳವು ವಿದೀರ್ಣವಾಯಿತು. ಅವನು ವ್ಯಾಕುಲನಾಗಿ ರಕ್ತವನ್ನೇ ಕಾರಿದನು. ಆಗ ಅವನು ನೋವಿನಿಂದ ಪ್ರಳಯ ಕಾಲದ ಮೇಘಗರ್ಜನೆಯಂತೆ ಭಯಂಕರ ಆರ್ತನಾದ ಮಾಡಿದನು. ॥20॥ ಹನುಮಂತನು ಆಘಾತದಿಂದ ಪೀಡಿತನಾದುದನ್ನು ನೋಡಿ ರಾಕ್ಷಸರು ಸಂತಸಗೊಂಡು ಹರ್ಷಧ್ವನಿಯಿಂದ ಕೋಲಾಹಲವನ್ನೇ ಎಬ್ಬಿಸಿದರು. ಇತ್ತ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಭಯದಿಂದ ವ್ಯಥಿತರಾದ ವಾನರರು ಯುದ್ಧಭೂಮಿಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಓಡತೊಡಗಿದರು. ॥21॥ ಇದನ್ನು ನೋಡಿ ಬಲವಂತ ನೀಲನು ವಾನರ ಸೈನ್ಯಕ್ಕೆ ಧೈರ್ಯ ತುಂಬಿ, ಸುಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸಿ, ಬುದ್ಧಿವಂತ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಮೇಲೆ ಒಂದು ಪರ್ವತ ಶಿಖರವನ್ನು ಎಸೆದನು. ॥22॥ ಪರ್ವತ ಶಿಖರವು ತನ್ನ ಮೇಲೆ ಬೀಳುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಕುಂಭ ಕರ್ಣನು ಅದನ್ನು ಮುಷ್ಟಿಯಿಂದ ಹೊಡೆದನು. ಅವನ ಗುದ್ದಿನಿಂದ ಆ ಪರ್ವತ ಶಿಖರವು ನುಚ್ಚು ನೂರಾಗಿ ಬೆಂಕಿಯ ಕಿಡಿಗಳು ಮತ್ತು ಅಗ್ನಿಜ್ವಾಲೆ ಹೊರಟು ಪೃಥಿವಿಯ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದುಹೋಯಿತು. ॥23॥ ಬಳಿಕ ಋಷಭ, ನೀಲ, ಗವಾಕ್ಷ, ಗಂಧಮಾದನ ಈ ಐದು ಪ್ರಮುಖ ವಾನರ ವೀರರು ಕುಂಭಕರ್ಣನನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸಿದರು. ॥24॥ ಆ ಮಹಾಬಲಿವೀರರೂ ನಾಲ್ಕು ಕಡೆಗಳಿಂದ ಮುತ್ತಿ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಮಹಾಕಾಯ ಕುಂಭಕರ್ಣನನ್ನು ಪರ್ವತಗಳಿಂದ, ವೃಕ್ಷಗಳಿಂದ, ಅಂಗೈ, ಆಘಾತದಿಂದ, ಒದೆಯಿಂದ, ಮುಷ್ಟಿ ಯಿಂದ ಪ್ರಹರಿಸತೊಡಗಿದರು. ॥25॥ ಇವರು ಜೋರಾಗಿ ಪ್ರಹರಿಸುತ್ತಿದ್ದರೂ ಯಾರೋ ಮೆಲ್ಲನೆ ಮುಟ್ಟುತ್ತಿರುವರು ಎಂದು ಅವನಿಗೆ ಅನಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಇವರ ಏಟಿನಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಕೊಂಚವೂ ನೋವು ಆಗಲಿಲ್ಲ. ಅವನು ಮಹಾವೇಗಶಾಲಿ ಋಷಭನನ್ನು ಎರಡೂ ಭುಜಗಳಿಂದ ಹಿಡಿದುಕೊಂಡನು. ॥26॥ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಭುಜಗಳಿಂದ ಅದುಮಿಕೊಂಡಿದ್ದು ಭಯಂಕರ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠ ಋಷಭನು ನೋವಿನಿಂದ ಬಾಯಿಯಲ್ಲಿ ರಕ್ತವನ್ನು ಉಗುಳುತ್ತಾ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದುಬಿಟ್ಟನು. ॥27॥ ಅನಂತರ ಆ ಸಮರಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರದ್ರೋಹಿ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಶರಭನನ್ನು ಗುದ್ದಿ, ನೀಲನನ್ನು ಮೊಣಕಾಲುಗಳಲ್ಲಿ ಅದುಮಿ, ಗವಾಕ್ಷನಿಗೆ ಅಂಗೈಯಿಂದ ಏಟುಕೊಟ್ಟನು. ಮತ್ತೆ ಕ್ರೋಧಗೊಂಡು ಅವನು ಗಂಧಮಾದನನ್ನು ಜೋರಾಗಿ ಒದ್ದುಬಿಟ್ಟನು. ॥28॥ ಅವನ ಪ್ರಹಾರದಿಂದ ವ್ಯಥಿತರಾದ ವಾನರರು ಮೂರ್ಛಿತರಾಗಿ ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದು ಹೋದರು. ಮತ್ತೆ ಕತ್ತರಿಸಿದ ಮುತ್ತಗದ ಮರದಂತೆ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದು ಬಿಟ್ಟರು. ॥29॥ ಆ ಮಹಾತ್ಮಾ ಪ್ರಮುಖ ವಾನರರು ಧರಾಶಾಯಿ ಆದಾಗ ಸಾವಿರಾರು ವಾನರರು ಒಟ್ಟಿಗೆ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಮೇಲೆ ಮುಗಿಬಿದ್ದರು. ॥30॥ ಪರ್ವತದಂತೆ ಕಾಣುವ ಆ ಸಮಸ್ತ ಮಹಾಬಲಿ ವಾನರ ಸೇನಾಪತಿಗಳು ಆ ಪರ್ವತಾಕಾರ ರಾಕ್ಷಸನ ಮೇಲೆ ಹತ್ತಿದರು ಹಾಗೂ ಹಲ್ಲುಗಳಿಂದ ಕಚ್ಚತೊಡಗಿದರು. ॥31॥ ಆ ವಾನರ ಶ್ರೇಷ್ಠರು ಉಗುರು, ಹಲ್ಲು, ಮುಷ್ಟಿ ಮತ್ತು ಅಂಗೈಯಿಂದ ಮಹಾಬಾಹು ಕುಂಭಕರ್ಣನನ್ನು ಹೊಡೆಯತೊಡಗಿದರು. ॥32॥ ವೃಕ್ಷಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಪರ್ವತದಂತೆ ಸಾವಿರಾರು ವಾನರರಿಂದ ವ್ಯಾಪ್ತವಾದ ಆ ಪರ್ವತಾಕಾರ ರಾಕ್ಷಸವೀರನು ಅದ್ಭುತವಾಗಿ ಶೋಭಿಸಿದನು. ॥33॥ ಗರುಡನು ಸರ್ಪಗಳನ್ನು ತಿನ್ನುವಂತೆ, ಅತ್ಯಂತ ಕುಪಿತನಾದ ಆ ಮಹಾಬಲಿ ರಾಕ್ಷಸನು ಸಮಸ್ತ ವಾನರರನ್ನು ಎರಡೂ ಕೈಗಳಿಂದ ಹಿಡಿದು ಹಿಡಿದು ಭಕ್ತಿಸತೊಡಗಿದನು. ॥34॥ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಪಾತಾಳದಂತೆ ಇದ್ದ ತನ್ನ ಬಾಯಿಯೊಳಗೆ ವಾನರರನ್ನು ತುಂಬುತ್ತಿದ್ದನು ಹಾಗೂ ಅವರು ಅವನ ಕಿವಿಗಳಿಂದ, ಮೂಗಿನಿಂದ ಹೊರಗೆ ಬರುತ್ತಿದ್ದರು. ॥35॥ ಅದರಿಂದ ಅತಿ ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ಪರ್ವತದಂತೆ ವಿಶಾಲಕಾಯನಾದ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ವಾನರರನ್ನು ಭಕ್ಷಿಸುವಾಗಲೇ ಹಲ್ಲುಗಳಿಂದ ಜಗಿದು ಬಿಡುತ್ತಿದ್ದನು. ॥36॥ ರಣಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ರಕ್ತ-ಮಾಂಸದ ಕೆಸರನ್ನೇ ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತಾ ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ಕಾಲಾಗ್ನಿಯೋಪಾದಿಯಲ್ಲಿ ವಾನರ ಸೈನ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸತೊಡಗಿದನು. ॥37॥ ಶೂಲವನ್ನೆತ್ತಿಕೊಂಡು ಯುದ್ಧಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ತಿರುಗಾಡುತ್ತಿರುವ ಮಹಾಬಲಿ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ವಜ್ರಧಾರೀ ಇಂದ್ರ ಮತ್ತು ಪಾಶಧಾರೀ ಯಮನಂತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿದ್ದನು. ॥ 38 ॥ ಗ್ರೀಷ್ಮಋತುವಿನಲ್ಲಿ ದಾನಾನಲವು ಒಣಗಿದ ಕಾಡನ್ನು ಸುಡುವಂತೆಯೇ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ವಾನರರನ್ನು ಸುಟ್ಟುಹಾಕಿದನು. ॥ 39 ॥ ಕುಂಭಕರ್ಣನಿಂದ ಸತತ ಹತರಾದ ವಾನರರು ಭಯದಿಂದ ಉದ್ವಿಗ್ನರಾಗಿ ವಿಕೃತ ಸ್ವರದಿಂದ ಚೀತ್ಕಾರ ಮಾಡಿದರು. ॥40॥ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಪೆಟ್ಟುತಿಂದ ವಾನರರು ಹತಾಶರಾಗಿ, ದುಃಖದಿಂದ ಶ್ರೀರಾಮನಲ್ಲಿ ಶರಣಾದರು. ॥41॥ ವಾನರರು ಓಡುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ವಾಲಿಪುತ್ರ ಅಂಗದನು ಆ ಮಹಾಸಮರದಲ್ಲಿ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಕಡೆಗೆ ವೇಗವಾಗಿ ಓಡಿದನು. ॥42॥ ಅವನು ಪದೇ ಪದೇ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಾ ಒಂದು ದೊಡ್ಡದಾದ ಪರ್ವತ ಶಿಖರವನ್ನೆತ್ತಿಕೊಂಡು ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಅನುಯಾಯಿಗಳನ್ನು ಭಯಪಡಿಸುತ್ತಾ ಆ ಪರ್ವತ ಶಿಖರವನ್ನು ಅವನ ತಲೆಗೆ ಅಪ್ಪಳಿಸಿದನು. ॥43॥ ತಲೆಗೆ ಬಿದ್ದ ಪರ್ವತದ ಏಟನ್ನು ಸಹಿಸಲಾರದೆ ಇಂದ್ರದ್ರೋಹಿ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಆಗ ಮಹಾಕ್ರೋಧಗೊಂಡು ವೇಗವಾಗಿ ವಾಲಿಪುತ್ರನ ಕಡೆಗೆ ಧಾವಿಸಿದನು. ॥44-45॥ ಜೋರಾಗಿ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿರುವ ಮಹಾಬಲಿ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಸಮಸ್ತ ವಾನರರನ್ನು ಭಯಪಡಿಸುತ್ತಾ ರೋಷದಿಂದ ಅಗಂದನ ಮೇಲೆ ಶೂಲವನ್ನು ಪ್ರಹರಿಸಿದನು. ॥46॥ ಆದರೆ ಯುದ್ಧದ ಮರ್ಮವನ್ನು ತಿಳಿದಿದ್ದ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠ ಅಂಗದನು ಲಾಘವದಿಂದ ಹಿಂದೆ ಸರಿದು ಆ ಶೂಲದಿಂದ ತನ್ನನ್ನು ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಂಡನು. ॥47॥ ಜೊತೆಗೆ ವೇಗವಾಗಿ ನೆಗೆದು ಅವನು ರಾಕ್ಷಸನ ಎದೆಗೆ ಒಂದು ಏಟುಕೊಟ್ಟನು. ಕ್ರೋಧಪೂರ್ವಕ ಹೊಡೆದ ಕೈಯ ಆಘಾತದಿಂದ ಪರ್ವತಾಕಾರದ ರಾಕ್ಷಸನು ಮೂರ್ಛಿತನಾದನು. ॥48॥ ಸ್ವಲ್ಪ ಹೊತ್ತಿನಲ್ಲೆ ಎಚ್ಚರಗೊಂಡ ಅತ್ಯಂತ ಬಲಶಾಲಿ ರಾಕ್ಷಸನೂ ಕೂಡ ಎಡಗೈಯ ಮುಷ್ಠಿಯಿಂದ ಅಂಗದನನ್ನು ಪ್ರಹರಿಸಲು, ಅದರಿಂದ ಅವನು ಮೂರ್ಛಿತನಾಗಿ ನೆಲಕ್ಕುರುಳಿದನು. ॥49॥ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠ ಅಂಗದನು ನಿಶ್ಚೇಷ್ಟಿತನಾಗಿ ಧರಾಶಾಯಿಯಾದಾಗ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಅದೇ ಶೂಲವನ್ನೆತ್ತಿಕೊಂಡು ಸುಗ್ರೀವನ ಕಡೆಗೆ ಓಡಿದನು. ॥50॥ ಮಹಾಬಲಿ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ತನ್ನ ಕಡೆಗೆ ಓಡಿಬರುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ವಾನರ ರಾಜಾ ಸುಗ್ರೀವನು ಛಂಗನೆ ಮೇಲಕ್ಕೆ ನೆಗೆದನು. ॥51॥ ಮಹಾಕಪಿ ಸುಗ್ರೀವನು ಒಂದು ಪರ್ವತಶಿಖರವನ್ನೆತ್ತಿಕೊಂಡು ಗರಗರನೆ ತಿರುಗಿಸುತ್ತಾ ಅದನ್ನು ಮಹಾಬಲಿ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಮೇಲೆ ಆಕ್ರಮಿಸಿದನು. ॥52॥ ವಾನರೇಂದ್ರ ಸುಗ್ರೀವನು ತನ್ನ ಮೇಲೆ ಆಕ್ರಮಣ ಮಾಡುವುದನ್ನು ಕಂಡು ಕುಂಭಕರ್ಣನು ತನ್ನ ಶರೀರವನ್ನು ಉಬ್ಬಿಸಿಕೊಂಡು ಅವನ ಎದುರಿಗೆ ನಿಂತನು. ॥53॥ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಇಡೀ ಶರೀರ ವಾನರರ ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದು ಹೋಗಿತ್ತು. ಅವನು ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ವಾನರರನ್ನು ತಿನ್ನುತ್ತಾ ಮುಂದೆ ನಿಂತಿದ್ದ ಅವನನ್ನು ನೋಡಿ ಸುಗ್ರೀವನು ಹೇಳಿದನು - ॥54॥ ರಾಕ್ಷಸನೇ! ನೀನು ಅನೇಕ ವಾನರರನ್ನು ಕೊಂದು, ಅತ್ಯಂತ ದುಷ್ಕರವಾದ ಕಾರ್ಯಮಾಡಿ ತೋರಿಸಿದೆ. ಎಷ್ಟೋ ಸೈನಿಕರನ್ನು ನುಂಗಿಬಿಟ್ಟಿರುವೆ. ಇದರಿಂದ ನಿನಗೆ ಮಹಾಯಶ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಿದೆ. ಈಗ ಈ ವಾನರ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಬಿಡು. ಸಾಧಾರಣ ಕಪಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಕಾದಾಡಿ ಏನು ಮಾಡುವೆ? ನಿನಗೆ ಶಕ್ತಿ ಇದ್ದರೆ ನಾನು ಎಸೆದಿರುವ ಈ ಪರ್ವತದ ಏಟನ್ನು ಸಹಿಸಿಕೋ. ॥55-56॥ ವಾನರರಾಜನ ಸತ್ತ್ವಯುಕ್ತ ಮತ್ತು ಧೈರ್ಯ ದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಕ್ಷಸ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ನುಡಿದನು- ॥57॥ ಎಲೈ ವಾನರನೇ! ನೀನು ಪ್ರಜಾಪತಿಯ ಮೊಮ್ಮಗ, ಋಕ್ಷರಾಜನ ಮಗ ಹಾಗೂ ಧೈರ್ಯ, ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ಸಂಪನ್ನನಾಗಿರುವೆ. ಅದರಿಂದ ಹೀಗೆ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿರುವೆ. ॥58॥ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಸುಗ್ರೀವನು ವಜ್ರ ಮತ್ತು ಸಿಡಿಲಿನಂತಿದ್ದ ಆ ಶೈಲಶಿಖರವನ್ನು ಬೀಸಿ ಅವನ ವಕ್ಷಃಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದನು. ಅದರಿಂದ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಎದೆಯಲ್ಲಿ ಆಳವಾದ ಏಟು ಬಿತ್ತು. ॥59॥ ಆದರೆ ಅವನ ವಿಶಾಲ ವಕ್ಷಃಸ್ಥಲಕ್ಕೆ ಡಿಕ್ಕಿ ಹೊಡೆದು ಆ ಪರ್ವತ ಶಿಖರ ನುಚ್ಚು ನೂರಾಯಿತು. ಇದನ್ನು ನೋಡಿ ವಾನರರು ವಿಷಾದಗೊಂಡರೆ, ರಾಕ್ಷಸರು ಹರ್ಷದಿಂದ ಗರ್ಜಿಸತೊಡಗಿದರು. ॥60॥ ಆ ಪರ್ವತದ ಏಟುತಿಂದು ಕುಂಭಕರ್ಣನಿಗೆ ಭಾರೀ ಕೋಪ ಬಂತು. ಅವನು ರೋಷದಿಂದ ಬಾಯಿ ತೆರೆದು ಜೋರಾಗಿ ಗರ್ಜಿಸತೊಡಗಿದನು. ಮತ್ತೆ ಅವನು ಸಿಡಿಲಿನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಶೂಲವನ್ನು ತಿರುಗಿಸುತ್ತಾ ಸುಗ್ರೀವನ ವಧೆಗಾಗಿ ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದನು. ॥61॥ ಚಿನ್ನದ ಲಾಡಿಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಆ ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ ಶೂಲವು ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಕೈಯಿಂದ ಸಿಡಿಯುತ್ತಲೇ ವಾಯುಪುತ್ರ ಹನುಮಂತನು ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ನೆಗೆದು ಅದನ್ನು ಎರಡು ಕೈಗಳಿಂದ ಹಿಡಿದು ಮುರಿದು ಹಾಕಿದನು. ॥62॥ ಆ ಮಹಾಶೂಲವು ಸಾವಿರ ಭಾರ ಕಪ್ಪಾದ ಕಬ್ಬಿಣದಿಂದ ಮಾಡಲಾಗಿತ್ತು. ಅದನ್ನು ಹನುಮಂತನು ಹರ್ಷದಿಂದ ಮೊಣಕಾಲಿನ ಮೇಲಿಟ್ಟು ಕೂಡಲೇ ಮುರಿದುಹಾಕಿದನು. ॥63॥ ಹನುಮಂತನು ಶೂಲವನ್ನು ಮುರಿದು ಹಾಕಿದುದನ್ನು ನೋಡಿ ವಾನರ ಸೈನ್ಯವು ಹರ್ಷಗೊಂಡು ಸಿಂಹನಾದ ಮಾಡುತ್ತಾ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಓಡತೊಡಗಿದರು. ॥64॥ ಆದರೆ ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ನಡುಗಿ ಹೋದನು. ಅವನ ಮುಖ ಖಿನ್ನವಾಯಿತು. ವನಚರ ವಾನರರು ಅತ್ಯಂತ ಸಂತೋಷಗೊಂಡು ಸಿಂಹನಾದ ಮಾಡತೊಡಗಿದರು. ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಶೂಲವು ಮುರಿದುಹೋದುದನ್ನು ನೋಡಿ ಪವನಕುಮಾರ ಹನುಮಂತನನ್ನು ಭೂರಿ ಭೂರಿ ಪ್ರಶಂಸಿಸಿದರು. ॥65॥ ಹೀಗೆ ಆ ಶೂಲವು ಭಗ್ನವಾದುದನ್ನು ನೋಡಿ ಮಹಾಕಾಯ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಭಾರೀ ಕ್ರೋಧಗೊಂಡು ಲಂಕೆಯ ಬಳಿ ಇರುವ ಮಲಯ ಪರ್ವತ ಶಿಖರವನ್ನು ಎತ್ತಿ ಸುಗ್ರೀವನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಅವನ ಮೇಲೆ ಅಪ್ಪಳಿಸಿದನು. ॥66॥ ಆ ಶೈಲಶಿಖರದಿಂದ ಅಹತನಾದ ವಾನರರಾಜ ಸುಗ್ರೀವನು ನಿಶ್ಚೇಷ್ಟಿತನಾಗಿ ಯುದ್ಧರಂಗದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದು ಹೋದನು. ಅವನು ಮೂರ್ಛಿತನಾಗಿ ಬಿದ್ದಿದನ್ನು ನೋಡಿ ನಿಶಾಚರರು ಸಂತೋಷದಿಂದ ಸಿಂಹನಾದ ಮಾಡಿದರು. ॥67॥ ಅನಂತರ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ಅದ್ಭುತ ಪರಾಕ್ರಮ ಪ್ರಕಟಿಸುವ ವಾನರರಾಜ ಸುಗ್ರೀವನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಪ್ರಚಂಡ ವಾಯುವು ಮೋಡಗಳನ್ನು ಹಾರಿಸಿಕೊಂಡು ಹೋಗುವಂತೆ ಅವನನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ಲಂಕೆಯ ಕಡೆಗೆ ಹೊರಟನು. ॥68॥ ಮಹಾಮೇಘದಂತೆ ರೂಪವುಳ್ಳ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಯುದ್ಧರಂಗದಿಂದ ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ಹೋಗುವಾಗ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಎತ್ತರವಾದ ಮತ್ತು ಭಯಂಕರವಾದ ಶಿಖರಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮೇರುಪರ್ವತದಂತೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ॥69॥ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನೆತ್ತಿಕೊಂಡು ವೀರರಾಕ್ಷಸರಾಜನು ಲಂಕೆಯ ಕಡೆಗೆ ಹೊರಟಾಗ ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸರೆಲ್ಲರೂ ಅವನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸತೊಡಗಿದ್ದರು. ವಾನರರಾಜನ ಸೆರೆಯಿಂದ ಆಶ್ಚರ್ಯಚಕಿತರಾದ ದೇವತೆಗಳು ದಃಖಜನಿತ ಶಬ್ದವು ಅವರಿಗೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕೇಳುತ್ತಿತ್ತು. ॥70॥ ಇಂದ್ರನಂತೆ ಪರಾಕ್ರಮಿ ಇಂದ್ರದ್ರೋಹಿ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಆಗ ದೇವೇಂದ್ರ ತುಲ್ಯ ತೇಜಸ್ವೀ ವಾನರರಾಜ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಸೆರೆಹಿಡಿದು - ‘ಇವನು ಸತ್ತುಹೋಗುವುದರಿಂದ ಶ್ರೀರಾಮನ ಸಹಿತ
ಇವೆಲ್ಲ ವಾನರ ಸೇನೆಯು ತಾನಾಗಿ ನಾಶವಾಗುವುದು’ ಎಂದು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಅಂದುಕೊಂಡನು. ॥71॥ ವಾನರ ಸೈನ್ಯವು ಓಡಿಹೋಗುತ್ತಿದೆ, ವಾನರರಾಜ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಕುಂಭ ಕರ್ಣನು ಸೆರೆಹಿಡಿದನು, ಇದನ್ನು ನೋಡಿ ಬುದ್ಧಿವಂತ ಪವನಕುಮಾರ ಹನುಮಂತನು ಈಗ ನಾನೇನು ಮಾಡಬೇಕು ಎಂದು ಯೋಚಿಸಿದನು. ॥72-73॥ ಈಗ ಉಚಿತವಾದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ನಾನು ನಿಃಸಂದೇಹವಾಗಿ ಮಾಡುವೆನು. ಪರ್ವತದಂತಹ ರೂಪವನ್ನು ತಾಳಿ ಈ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ನಾಶಮಾಡುತ್ತೇನೆ. ॥74॥ ಯುದ್ಧರಂಗದಲ್ಲಿ ಮುಷ್ಟಿಯಿಂದ ಗುದ್ದಿ ಗುದ್ದಿ ಮಹಾಬಲಿ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಶರೀರವನ್ನು ನುಚ್ಚುನೂರಾಗಿಸುವೆನು. ಹೀಗೆ ನನ್ನ ಕೈಯಿಂದ ಅವನು ಸತ್ತಾಗ ವಾನರರಾಜ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಅವನ ಸೆರೆಯಿಂದ ಬಿಡಿಸಿತರುವೆನು. ಆಗ ವಾನರರೆಲ್ಲ ಹರ್ಷಗೊಳ್ಳುವರು. ಹೀಗೆ ಮಾಡುವುದೇ ಸರಿಯಾಗಿದೆ. ॥75॥ ಅಥವಾ ಸುಗ್ರೀವನು ಸ್ವತಃ ಅವನ ಸೆರೆಯಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದುವನು. ದೇವತೆಗಳು ಅಸುರರು ಅಥವಾ ನಾಗಗಳೂ ಇವನನ್ನು ಸೆರೆಹಿಡಿದರೂ ತನ್ನ ಪ್ರಯತ್ನದಿಂದಲೇ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದುವನು. ॥76॥ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಶಿಲೆಯ ಪ್ರಹಾರದಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಆಳವಾದ ಹೊಡೆತ ಬಿದ್ದಿದೆ, ಅದರಿಂದ ಮೂರ್ಛಿತನಾದ ವಾನರರಾಜನು ಇನ್ನೂ ಎಚ್ಚರಗೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ ಎಂದು ನಾನು ತಿಳಿಯುತ್ತೇನೆ. ॥77॥ ಒಂದೇ ಮುಹೂರ್ತದಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವನು ಎಚ್ಚರಗೊಂಡಾಗ ಮಹಾಸಮರದಲ್ಲಿ ತನಗೆ ಮತ್ತು ವಾನರರಿಗೆ ಹಿತಕರವಾದ ಕರ್ಮವನ್ನೇ ಮಾಡುವನು. ॥78॥ ನಾನು ಇವನನ್ನು ಬಿಡಿಸಿದರೆ ಮಹಾತ್ಮಾ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಸಂತೋಷವಾಗಲಾರದು, ಬದಲಿಗೆ ದುಃಖವೇ ಆದೀತು. ಇದರಿಂದ ಅವನ ಯಶಸ್ಸು ನಾಶವಾಗಿಹೋದೀತು. ॥79॥ ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಬಿಡುಗಡೆಗಾಗಿ ಒಂದು ಮುಹೂರ್ತ ಕಾಯುವೆನು. ಮತ್ತೆ ಅವನು ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದಿದಾಗ ಅವನ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ನೋಡುವೆನು. ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ವಾನರ ಸೈನಿಕರಿಗೆ ಧೈರ್ಯತುಂಬವೆನು. ॥80॥ ಹೀಗೆ ವಿಚಾರ ಮಾಡಿ ಪವನನಂದನ ಮಾರುತಿಯು ವಾನರರ ವಿಶಾಲವಾಹಿನಿಗೆ ಆಶ್ವಾಸನೆಯನ್ನಿತ್ತು ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದನು. ॥ 81 ॥ ಅತ್ತ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಕೈ-ಕಾಲು ಆಡಿಸುತ್ತಾ ಮಹಾವಾನರ
ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ಲಂಕೆಯನ್ನು ಹೊಕ್ಕನು. ಆಗ ಬೀದಿಯ ಇಕ್ಕೆಡೆಗಳ ಮನೆಗಳ ಮಹಡಿಗಳಿಂದ ಸ್ತ್ರೀ-ಪುರುಷರು ಕುಂಭಕರ್ಣನನ್ನು ಸ್ವಾಗತ- ಸತ್ಕಾರ ಮಾಡುತ್ತಾ ಅವನ ಮೇಲೆ ಉತ್ತಮ ಹೂವುಗಳನ್ನು ಚೆಲ್ಲುತ್ತಿದ್ದರು. ॥82॥ ಅರಳು ಮತ್ತು ಪನ್ನೀರಿನ ಮಳೆಗರೆದು ಅಭಿಷಿಕ್ತನಾಗುತ್ತಿದ್ದಾಗ ರಾಜಬೀದಿಯ ಶೀತಲವಾದಾಗ ಮಹಾಬಲಿ ಸುಗ್ರೀವನು ನಿಧಾನವಾಗಿ ಎಚ್ಚರಗೊಂಡನು. ॥83॥ ಕಷ್ಟದಿಂದ ಸುಚೇತನಾಗಿ ಬಲಿಷ್ಠ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಭುಜಗಳಲ್ಲಿ ಅದುಮಿ ಹಿಡಿದದ್ದ ಮಹಾತ್ಮಾ ಸುಗ್ರೀವನು ನಗರ ಮತ್ತು ರಾಜಬೀದಿಯನ್ನು ನೋಡಿ ಯೋಚಿಸತೊಡಗಿದನು - ॥84॥ ಈ ರಾಕ್ಷಸನ ಸೆರೆಯಲ್ಲಿದ್ದು ನಾನು ಹೇಗೆ ಪ್ರತಿಕಾರ ಮಾಡಬಲ್ಲೆ? ವಾನರರಿಗೆ ಅಭೀಷ್ಟ ಮತ್ತು ಹಿತಕರವಾದ ಕಾರ್ಯವನ್ನೇ ಮಾಡುವೆನು. ॥ 85 ॥ ಹೀಗೆ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ ವಾನರರಾಜಾ ಸುಗ್ರೀವನ ಕೈಯಲ್ಲಿ ತೀಕ್ಷ್ಣ ಉಗುರುಗಳಿಂದ ಇಂದ್ರಶತ್ರು ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಎರಡೂ ಕಿವಿಗಳನ್ನು ಹರಿದುಹಾಕಿದನು. ಹಲ್ಲುಗಳಿಂದ ಮೂಗನ್ನು ಕಚ್ಚಿ, ಕಾಲುಗಳ ಉಗುರುಗಳಿಂದ ಆ ರಾಕ್ಷಸನ ಎರಡೂ ಪಕ್ಕೆಗಳನ್ನು ಸೀಳಿಹಾಕಿದನು. ॥86॥ ಸುಗ್ರೀವನ ಉಗುರು - ಹಲ್ಲುಗಳಿಂದ ಕಿವಿ - ಮೂಗನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡು, ಪಕ್ಕೆಗಳು ಹರಿದುಹೋದದ್ದರಿಂದ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಇಡೀ ಶರೀರ ರಕ್ತಸಿಕ್ತವಾಯಿತು. ಆಗ ಅವನಿಗೆ ಭಾರೀ ರೋಷಉಂಟಾಗಿ ಅವನು ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಗಿರಗಿರನೆ ತಿರುಗಿಸುತ್ತಾ ನೆಲಕ್ಕೆ ಅಪ್ಪಳಿಸಿ ಅವನನ್ನು ನೆಲದಲ್ಲಿ ತೀಡಲುತೊಡಗಿದನು. ॥87॥ ಭಯಾನಕ ಬಲಶಾಲಿ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಅವನನ್ನು ನೆಲದಲ್ಲಿ ಮರ್ದಿಸುತ್ತಿರುವಾಗ ಸುಗ್ರೀವನು ಚೆಂಡಿನಂತೆ ವೇಗವಾಗಿ ಮೇಲಕ್ಕೆ ನೆಗೆದು ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು ಸೇರಿದನು. ॥88॥ ಮಹಾಬಲಿ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಮೂಗು ಕಿವಿಗಳನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡಿದ್ದನು, ಅವನ ಶರೀರದಿಂದ ಪರ್ವತದ ಮೇಲಿನಿಂದ ಹರಿದು ಬರುವ ನೀರಿನ ಝರಿಯಂತೆ ರಕ್ತ ಹರಿಯುತ್ತಿತ್ತು. ಅವನು ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದು ಹೋಗಿ ಝರಿಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಶೈಲಶಿಖರದಂತೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ॥89॥ ಮಹಾಕಾಯ ರಾಕ್ಷಸನು ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದು ಹೋಗಿ ಇನ್ನು ಭಯಾನಕವಾಗಿ ಕಂಡು ಬರುತ್ತಿದ್ದನು. ಆ ನಿಶಾಚರನು ಪುನಃ ಶತ್ರುವಿನೊಡನೆ ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವುದಾಗಿ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದನು. ॥90॥ ರಕ್ತವನ್ನೇ ಕಾರುತ್ತಾ, ಕಾಡಿಗೆಯ ಬೆಟ್ಟದಂತೆ ಕಪ್ಪಾಗಿದ್ದ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಸಂಧ್ಯಾಕಾಲದ ಮೇಘದಂತೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ॥91॥ ಸುಗ್ರೀವನು ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಂಡು ಓಡಿಹೋದಾಗ ಇಂದ್ರದ್ರೋಹಿ ರಾಕ್ಷಸನು ಪುನಃ ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಓಡಿದನು. ನನ್ನ ಬಳಿ ಯಾವುದೇ ಆಯುಧವಿಲ್ಲ ವೆಂದು ಯೋಚಿಸಿ, ಅವನು ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ಭಯಂಕರ ಮುದ್ಗರವನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡನು. ॥92॥ ಅನಂತರ ಮಹಾ ಬಲಶಾಲಿ ರಾಕ್ಷಸ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಲಂಕೆ ಯಿಂದ ಹೊರಟು ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ಭಕ್ಷಿಸುವ ಪ್ರಳಯಕಾಲದ ಪ್ರಜ್ವಲಿತ ಅಗ್ನಿ ಯಂತೆ ಅವನು ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ಭಯಂಕರ ವಾನರ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ನುಂಗತೊಡಗಿದನು. ॥93॥ ಆಗ ಕುಂಭಕರ್ಣನಿಗೆ ಹಸಿವು ಸತಾಯಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಅದರಿಂದ ಅವನು ರಕ್ತಮಾಂಸಕ್ಕಾಗಿ ಹಾತೊರೆಯುತ್ತಿದ್ದನು. ಅವನು ಆ ಭಯಂಕರ ವಾನರ ಸೇನೆಯೊಳಗೆ ನುಗ್ಗಿ ಮೋಹವಶ ವಾನರರನ್ನು, ಕರಡಿ ಗಳನ್ನು, ಜೊತೆ ಜೊತೆಗೆ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಮತ್ತು ಪಿಶಾಚಿಗಳನ್ನು ತಿನ್ನತೊಡಗಿದನು. ಅವನು ಮುಖ್ಯ ಮುಖ್ಯ ವಾನರರನ್ನು ಪ್ರಳಯ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮೃತ್ಯುವು ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವಂತೆ ತುತ್ತಾಗಿಸಿದನು. ॥94॥ ಅವನು ಬಹಳ ಅವಸರದಿಂದ ಕ್ರೋಧಗೊಂಡು ಒಂದು ಕೈಯಿಂದ ಒಂದು, ಎರಡು, ಮೂರು ಹಾಗೂ ಅನೇಕ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಮತ್ತು ವಾನರರನ್ನು ಬಾಚಿ ತನ್ನ ಬಾಯೊಳಗೆ ತುರುಕಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ॥95॥ ಆಗ ಆ ಮಹಾಬಲಿ ನಿಶಾಚರನು ಪರ್ವತ ಶಿಖರಗಳ ಏಟು ತಿನ್ನುತ್ತಿದ್ದರೂ ಬಾಯಿಯಿಂದ ರಕ್ತ ಮೆದಸ್ಸು ಉಗುಳುತ್ತಾ ಅವರೆಲ್ಲರನ್ನು ಭಕ್ಷಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ॥96॥ ತಿಂದುಳಿದ ವಾನರರು ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಶರಣಾಗಲು ಓಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಅತ್ತ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಅತ್ಯಂತ ಕುಪಿತನಾಗಿ ವಾನರರನ್ನು ತಿನ್ನುತ್ತಾ ಮುಂದೆ ಮುಂದೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದನು. ॥97॥ ಅವನು ಏಳು, ಎಂಟು, ಇಪ್ಪತ್ತು, ಮೂವತ್ತು ಹಾಗೂ ನೂರು ನೂರು ವಾನರರನ್ನು ಎರಡೂ ಕೈಗಳಿಂದ ಬಾಚಿ ತಿಂದು ಹಾಕುತ್ತಾ ರಣಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಓಡುತ್ತಾ ತಿರುಗುತ್ತಿದ್ದನು. ॥98॥ ಅವನ ಶರೀರಕ್ಕೆ ಮೆದಸ್ಸು, ರಕ್ತ ಮೆತ್ತಿಕೊಂಡಿತ್ತು. ಅವನ ಕಿವಿಗಳಲ್ಲಿ ಕುರುಳ ಬಳ್ಳಿ ನೇತಾಡುತ್ತಿದ್ದವು. ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ ಕೊರೆದಾಡೆಯುಳ್ಳ ಅವನು ಮಹಾಪ್ರಳಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣಿ ಗಳನ್ನು ಸಂಹರಿಸುವ ವಿಶಾಲರೂಪಧಾರೀ ಕಾಲನಂತೆ ವಾನರರ ಮೇಲೆ ಶೂಲಗಳನ್ನು ಮಳೆಗರೆಯುತ್ತಿದ್ದನು. ॥99॥ ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಶತ್ರುಸೈನ್ಯ ಸಂಹಾರಕನಾದ ಸುಮಿತ್ರಾಕುಮಾರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಕುಪಿತನಾಗಿ ಆ ರಾಕ್ಷಸನೊಡನೆ ಯುದ್ಧ ಮಾಡತೊಡಗಿದನು. ॥100॥ ಆ ಪರಾಕ್ರಮಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಏಳು ಬಾಣಗಳನ್ನು ನೆಟ್ಟನು. ಮತ್ತೆ ಬೇರೆ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ಅವನ ಮೇಲೆ ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದನು. ॥101॥ ಅವುಗಳಿಂದ ಪೀಡಿತನಾದ ರಾಕ್ಷಸನು
ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಆ ಬಾಣಗಳನ್ನು ನಿರ್ವೀರ್ಯಗೊಳಿಸಿದನು. ಆಗ ಸುಮಿತ್ರಾನಂದವರ್ಧನ ಬಲವಂತ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಭಾರೀ ಕ್ರೋಧ ಉಂಟಾಯಿತು. ॥102॥ ಅವನು ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಸುವರ್ಣನಿರ್ಮಿತ ಸುಂದರ ಕವಚವನ್ನು ಚಂಡಮಾರುತವು ಸಂಧ್ಯಾಕಾಲದ ಮೋಡಗಳನ್ನು ಚದುರಿಸುವಂತೆ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಿಬಿಟ್ಟನು. ॥103॥ ಕಾಡಿಗೆಯ ಬೆಟ್ಟದಂತೆ ಕಪ್ಪಾದ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಸುವರ್ಣಭೂಷಿತ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಿಹೋಗಿ ಮೋಡಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಿಹೋದ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ॥ 104 ॥ ಆಗ ಆ ಭಯಂಕರ ರಾಕ್ಷಸನು ಮೇಘದಂತೆ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಾ ಗಂಭೀರ ವಾಣಿಯಿಂದ ಸುಮಿತ್ರಾನಂದನ
ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸುತ್ತಾ ನುಡಿದನು - ॥ 105 ॥ ಲಕ್ಷ್ಮಣಾ! ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಯಮರಾಜನನ್ನು ಕೂಡ ಸುಲಭವಾಗಿ ಗೆಲ್ಲುವ ಶಕ್ತಿವಂತನಾಗಿದ್ದೇವೆ. ನೀನು ನನ್ನೊಂದಿಗೆ ನಿರ್ಭಯವಾಗಿ ಯುದ್ಧಮಾಡುತ್ತಾ ತನ್ನ ಪರಾಕ್ರಮದ ಪರಿಚಯ ಮಾಡಿಸಿರುವೆ. ॥106॥ ನಾನು ಮಹಾಸಂಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಮೃತ್ಯುವಿನಂತೆ ಆಯುಧ ಪಿಡಿದು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ತೊಡಗಿದರೆ ಆಗ ನನ್ನ ಎದುರಿಗೆ ನಿಲ್ಲುವ ವೀರನೂ ಪ್ರಸಂಸೆಗೆ ಪಾತ್ರನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಹಾಗಿರುವಾಗ ನನ್ನೊಡನೆ ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವವನ ಕುರಿತು ಹೇಳುವುದೇನಿದೆ? ॥107॥ ಐರಾವತ ಆರೂಢನಾಗಿ ಸಮಸ್ತ ದೇವತೆಗಳಿಂದ ಪರಿವೃತನಾದ ಶಕ್ತಿಶಾಲೀ ಇಂದ್ರನೂ ಕೂಡ ಮೊದಲು ನನ್ನ ಎದುರಿಗೆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲಲಾರದೆ ಹೋದನು. ॥ 108 ॥ ಸುಮಿತ್ರಾನಂದನ! ನೀನು ಬಾಲಕನಾಗಿದ್ದರೂ ಇಂದು ತನ್ನ ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ಸಂತುಷ್ಟಗೊಳಿಸಿರುವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನಿನ್ನ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದು ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ರಾಮನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಲು ಬಯಸುವೆನು. ॥109॥ ನೀನು ನಿನ್ನ ಬಲ-ವೀರ್ಯ-ಉತ್ಸಾಹದಿಂದ ರಣಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ನನ್ನನ್ನು ಸಂತೋಷಪಡಿಸಿರುವೆ. ಅದರಿಂದ ಈಗ ನಾನು ಕೇವಲ ರಾಮನನ್ನೇ ವಧಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ. ಅವನು ಸತ್ತುಹೋದಾಗ ಎಲ್ಲ ಶತ್ರುಸೈನ್ಯ ತಾನಾಗಿ ಮಡಿದುಹೋದೀತು. ॥110॥ ನಾನು ರಾಮನನ್ನು ಕೊಂದ ಬಳಿಕ, ಬೇರೆ ಯೋಧರು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನಿಂತು ಎದುರಿಸಿದರೆ ಅವರೆಲ್ಲರ ಜೊತೆಗೆ ನನ್ನ ಸಂಹಾರಕಾರೀ ಬಲದಿಂದ ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವೆನು. ॥111॥ ರಾಕ್ಷಸನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಸುಮಿತ್ರಾಕುಮಾರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ರಣಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಗಹಗಹಿಸಿ ನಕ್ಕು ಅವನ ಪ್ರಶಂಸೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದ ಕಠೋರವಾಗಿ ನುಡಿದನು - ॥112॥ ವೀರ ಕುಂಭಕರ್ಣ! ನೀನು ಮಹಾಪೌರುಷ ಪಡೆದು ಇಂದ್ರಾದಿ ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ಅಸಹ್ಯನಾದ ನಿನ್ನ ಮಾತು ಸುಳ್ಳಲ್ಲ, ನಿಜವೇ ಆಗಿದೆ. ನಾನು ಸ್ವತಃ ಇಂದು ನಿನ್ನ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ನೋಡಿದೆ. ನೀನು ಯುದ್ಧಮಾಡಲು ಬಯಸುತ್ತಿರುವ ಶ್ರೀರಾಮನು ಇಲ್ಲೇ ಪರ್ವತದಂತೆ ಅವಿಚಲನಾಗಿ ನಿಂತಿರುವನು. ॥113॥ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಅದನ್ನು ಆದರಿಸದೆ ಮಹಾಬಲಿ ನಿಶಾಚರ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಸುಮಿತ್ರಾಕುಮಾರನನ್ನು ದಾಟಿ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸಿದನು. ಆಗ ಅವನು ಪದಾಘಾತದಿಂದ ಭೂಮಿ ನಡುಗುತ್ತಿತ್ತು. ॥114-115॥ ಅವನು ಬರುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ದಶರಥನಂದನ ಶ್ರೀರಾಮನು ರೌದ್ರಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಎದೆಗೆ ಅನೇಕ ಹರಿತವಾದ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಹೊಡೆದನು. ॥116॥ ಶ್ರೀರಾಮನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಘಾಸಿಗೊಂಡ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಕ್ರೋಧಗೊಂಡು ಬಾಯಿಯಿಂದ ಬೆಂಕಿಯನ್ನು ಉಗುಳುತ್ತಾ ರಾಮನ ಮೇಲೆ ಆಕ್ರಮಣ ಮಾಡಿದನು. ॥ 117 ॥ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನ ಅಸ್ತ್ರದಿಂದ ಪೀಡಿತನಾಗಿ ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಾ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ವಾನರರನ್ನು ಓಡಿಸುತ್ತಾ ಕ್ರೋಧಪೂರ್ವಕ ಅವನೆಡೆಗೆ ಧಾವಿಸಿದನು. ॥118॥ ನವಿಲುಗರಿಯುಕ್ತ ಶ್ರೀರಾಮನು ಬಾಣಗಳು ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಎದೆಯನ್ನು ಹೊಕ್ಕವು. ಅದರಿಂದ ವ್ಯಾಕುಲನಾಗಿ ಅವನ ಕೈಯಿಂದ ಗದೆಯು ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದುಹೋಯಿತು. ॥119॥ ಇಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲದೆ ಅವನ ಇತರ ಆಯುಧಗಳೆಲ್ಲ ಬಿದ್ದು ಹೋದುವು. ತನ್ನ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಆಯುಧಗಳು ಇಲ್ಲವೆಂದು ತಿಳಿದು ಮಹಾಬಲಿ ನಿಶಾಚರನು ಮುಷ್ಟಿಗಳಿಂದಲೇ ವಾನರರ ಸಂಹಾರ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದನು. ॥120॥ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಅವನ ಸರ್ವಾಂಗವೂ ಗಾಯಗೊಂಡಿತ್ತು. ಇದರಿಂದ ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದು ಪರ್ವತದಿಂದ ಹರಿಯುವ ನೀರಿನ ಸಲೆಗಳಂತೆ ಅವನ ಶರೀರದಿಂದ ರಕ್ತ ಹರಿಯತೊಡಗಿತು. ॥121॥ ರಕ್ತಪ್ರವಾಹದಿಂದ ದುಃಸಹ ಕ್ರೋಧದಿಂದ ವ್ಯಾಕುಲನಾಗಿ ವಾನರರನ್ನು, ಕರಡಿಗಳನ್ನು, ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ತಿಂದುಹಾಕುತ್ತಾ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಓಡತೊಡಗಿದನು. ॥122॥ ಆಗಲೇ ಯಮನಂತೆ ಕಾಣುವ ಆ ಬಲವಂತ, ಭಯಾನಕ ಪರಾಕ್ರಮೀ ನಿಶಾಚರನು ಒಂದು ಭಯಂಕರ ಪರ್ವತವನ್ನು ಎತ್ತಿ ಬೀಸಿ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ಮೇಲೆ ಎಸೆದನು. ॥123॥ ಆದರೆ ಶ್ರೀರಾಮನು ಬಾಣಾನುಸಂಧಾನಮಾಡಿ ನೇರವಾಗಿ ಹೋಗುವ ಏಳು ಬಾಣಗಳನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿ ಆ ಪರ್ವತವು ತನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಬರುವ ಮೊದಲೇ ಅದನ್ನು ನುಚ್ಚು ನೂರು ಮಾಡಿದನು. ॥124॥ ಭರತಾಗ್ರಜ ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ಶ್ರೀರಾಮನು ಸುವರ್ಣಭೂಷಿತ ವಿಚಿತ್ರ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಆ ಪರ್ವತವನ್ನು ಪುಡಿಗೈದಾಗ ತನ್ನ ಪ್ರಭೆಯಿಂದ ಬೆಳಗುವ ಆ ಮೇರುಪರ್ವತದ ಶೃಂಗದಶೃದ ಶಿಖರವು ಭೂಮಿಗೆ ಬೀಳುತ್ತಾ ಎರಡು ನೂರು ವಾನರರನ್ನು ಧರಾಶಾಯಿಯಾಗಿಸಿತು. ॥125-126॥ ಆಗ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ವಧೆಗೆ ನಿಯುಕ್ತನಾದ ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಅವನ ವಧೆಯ ಅನೇಕ ಯುಕ್ತಿಗಳನ್ನು ಯೋಚಿಸುತ್ತಾ ರಾಮನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು- ॥127॥ ಅಣ್ಣಾ! ಈ ರಾಕ್ಷಸನು ರಕ್ತದ ಸೊಗಡಿನಿಂದ ಉನ್ಮತ್ತನಾಗಿ ವಾನರರು ಯಾರು ರಾಕ್ಷಸರು ಯಾರು ಎಂಬುದನ್ನೂ ತಿಳಿಯುತ್ತಿಲ್ಲ. ತನ್ನ ಮತ್ತು ಶತ್ರುಪಕ್ಷದ ಎಲ್ಲ ಯೋಧರನ್ನು ತಿನ್ನುತ್ತಿರುವನು. ॥128॥ ಆದ್ದರಿಂದ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾನರ ದಳಪತಿಗಳನ್ನು ಪ್ರಧಾನರಾದ ವರೆಲ್ಲರೂ ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಿಂದ ಇವನ ಶರೀರದ ಮೇಲೆ ಹತ್ತಿ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳಲಿ. ॥129॥ ಹೀಗಾದರೆ ಈ ದುರ್ಬುದ್ಧಿ ನಿಶಾಚರನು
ಈಗ ಗುರುತರ ಭಾರದಿಂದ ಪೀಡಿತನಾಗಿ ರಣಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವಾಗ ಬೇರೆ ವಾನರರನ್ನು ಸಂಹರಿಸಲಾರನು. ॥130॥ ಬುದ್ಧಿವಂತ ರಾಜಕುಮಾರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಆ ಮಹಾಬಲಿ ವಾನರ ದಳಪತಿಗಳು ಹರ್ಷದಿಂದ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಮೇಲೆ ಹತ್ತಿ ಕುಳಿತರು. ॥ 131 ॥ ವಾನರರು ಹತ್ತಿಕುಳಿತಾಗ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಅತ್ಯಂತ ಕುಪಿತನಾಗಿ ಕೆರಳಿದ ಆನೆಯು ಮಾವುತನನ್ನು ಕೆಡವಿಹಾಕುವಂತೆ ಅವನು ವೇಗದಿಂದ ವಾನರರನ್ನು ತನ್ನ ದೇಹವನ್ನು ಅಲುಗಾಡಿಸಿ
ಬೀಳಿಸಿಬಿಟ್ಟನು. ॥132॥ ಅವರೆಲ್ಲರನ್ನು ಬೀಳಿಸಿದುದನ್ನು ನೋಡಿ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ದುಷ್ಟನಾಗಿದ್ದಾನೆಂದು ಶ್ರೀರಾಮನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡನು. ಮತ್ತೆ ಅವನು ಒಂದು ಉತ್ತಮ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಕೈಗೊಂಡು ವೇಗವಾಗಿ ನೆಗೆದು ಅವನೆಡೆಗೆ ಸಾಗಿದನು. ॥133॥ ಆ ಧೀರವೀರ ಶ್ರೀರಘುನಾಥನು ಕಣ್ಣುಕೆಂಪಾಗಿಸಿ ತನ್ನ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದಲೇ ಆತನನ್ನು ಸುಟ್ಟು ಬಿಡುವನೋ ಎಂಬಂತೆ ನೋಡಿದನು. ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಬಲದಿಂದ ಪೀಡಿತರಾದ ಸಮಸ್ತ ವಾನರ ದಳಪತಿಯವರ ಹರ್ಷವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಾ ವೇಗವಾಗಿ ಅವನ ಮೇಲೆ ಆಕ್ರಮಣಮಾಡಿದನು. ॥134॥ ಸುದೃಢವಾದ ನೇಣಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಸರ್ಪದಂತೆ ಭಯಂಕರವಾದ, ಸುವರ್ಣಜಟಿತವಾದ ವಿಚಿತ್ರ ಶೋಭಾಸಂಪನ್ನ ಉಗ್ರ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದು, ಶ್ರೀರಾಮನು ಉತ್ತಮ ಬತ್ತಳಿಕೆಯನ್ನು ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡು, ವಾನರರನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಿ, ಅವನು ಕುಂಭಕರ್ಣನನ್ನು ವೇಗವಾಗಿ ಆಕ್ರಮಿಸಿದನು. ॥ 135 ॥ ಆಗ ಅತ್ಯಂತ ದುರ್ಜಯ ವಾನರ ಸಮೂಹ ಅವನನ್ನು ಸುತ್ತಲೂ ಆವರಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದರು. ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ ಅವನ ಹಿಂದೆ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದನು. ಹೀಗೆ ಆ ಮಹಾಬಲಿ ವೀರರಾಮನು ಮುಂದರಿದನು. ॥136॥ ಶತ್ರುದಮನ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ತಲೆಯಲ್ಲಿ ಕಿರೀಟ ಧರಿಸಿದ್ದನು, ಶರೀರವೆಲ್ಲ ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದು ಹೋಗಿತ್ತು. ರೋಷಗೊಂಡ ದಿಗ್ಗಜರಂತೆ ಕ್ರೋಧದಿಂದ ವಾನರರನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಾ ಎಲ್ಲರ ಮೇಲೆ ಆಕ್ರಮಣ ಮಾಡುತ್ತಿರುವ, ಅನೇಕ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಸುತ್ತುವರೆದ ಮಹಾಕಾಯ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ಮಹಾಬಲಶಾಲೀ ಶ್ರೀರಾಮನು ನೋಡಿದನು. ॥137-138॥ ಅವನು ವಿಂಧ್ಯ, ಮಂದರಾಚಲದಂತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿದ್ದನು. ಸ್ವರ್ಣ ಭುಜಕೀರ್ತಿಗಳಿಂದ ಭೂಷಿತನಾಗಿ, ವರ್ಷಾಕಾಲದ ಜಲವರ್ಷಿ ಮೇಘಗಳಂತೆ ಬಾಯಿಯಿಂದ ರಕ್ತದ ಮಳೆಗರೆಯುತ್ತಿದ್ದನು. ॥139॥ ರಕ್ತ ಒಸರುತ್ತಿರುವ ತುಟಿಗಳನ್ನು ನೆಕ್ಕುತ್ತಿದ್ದನು. ಅವನು ಪ್ರಳಯಕಾಲದ ಸಂಹಾರಕಾರೀ ಯಮನಂತೆ ವಾನರರನ್ನು ಅರೆಯುತ್ತಿದ್ದನು. ॥140॥ ಹೀಗೆ ಪ್ರಜ್ವಲಿತ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ತೇಜಸ್ವೀ ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠ ಕುಂಭಕರ್ಣನನ್ನು ನೋಡಿ ಪುರುಷಪ್ರವರ ಶ್ರೀರಾಮನು ತತ್ಕಾಲ ತನ್ನ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಸೆಳೆದನು. ॥141॥ ಅವನ ಧನುಷ್ಟಂಕಾರ ಕೇಳಿ ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಕುಪಿತನಾದನು ಹಾಗೂ ಆ ಧನುಷ್ಟಂಕಾರವನ್ನು ಸಹಿಸದೆ ಶ್ರೀರಘುನಾಥನ ಕಡೆಗೆ ಓಡಿದನು.* ॥ 142 ॥

*ಆಗ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನಿಗಾಗಿ ಯುದ್ಧ ಮಾಡಲು ಗದಾಪಾಣಿಯಾಗಿ ವಿಭೀಷಣನು ಅವನ ಮುಂದೆ ಬಂದು ನಿಂತು, ಆ ಯುದ್ಧರಂಗದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮನಾಗಿದ್ದರೂ ಅಣ್ಣನನ್ನು ಎದುರಿಸಲು ವೇಗವಾಗಿ ಮುಂದೆ ಹೋದನು. ವಿಭೀಷಣನನ್ನು ಎದುರಿಗೆ ನೋಡಿ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು- ವತ್ಸ ! ನೀನು ಅಣ್ಣನೆಂಬ ಸ್ನೇಹಬಿಟ್ಟು ಶ್ರೀರಘುನಾಥನ ಪ್ರಿಯವನ್ನು ಮಾಡು ಹಾಗೂ ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಗದೆಯನ್ನೆತ್ತು. ಈಗ ನೀನು ಕ್ಷಾತ್ರಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ನಿಲ್ಲು. ನೀನು ಶ್ರೀರಾಮನಲ್ಲಿ ಶರಣಾಗಿ ನಮ್ಮೆಲ್ಲರ ಒಳಿತನ್ನು ಮಾಡಿರುವೆ. ಈ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಸತ್ಯ ಧರ್ಮವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವವನು ರಾಕ್ಷಸರಲ್ಲಿ ನೀನೊಬ್ಬನೇ ಇರುವಿ. ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಅನುರಕ್ತನಾದವನು ಎಂದಿಗೂ ಯಾವುದೇ ದುಃಖವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಈಗ ಏಕಮಾತ್ರ ನೀನೇ ಈ ಕುಲದ ಸಂತಾನಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿಡಲು ಬದುಕಿ ಇರುವೆ. ಶ್ರೀರಘುನಾಥನ ಕೃಪೆಯಿಂದಲೇ ನಿನಗೆ ರಾಕ್ಷಸರ ರಾಜ್ಯ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುವುದು. ದುರ್ಜಯವೀರನೇ! ನನ್ನ ಪ್ರಕೃತಿ ನಿನಗೆ ತಿಳಿದೇ ಇದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಬೇಗನೆ ನನ್ನ ದಾರಿ ಬಿಟ್ಟು ದೂರ ಹೊರಟುಹೋಗು. ಈಗ ಭ್ರಾಂತನಾಗಿ ನನ್ನ ವಿಚಾರಶಕ್ತಿ ನಾಶವಾಗಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ನನ್ನ ಮುಂದೆ ನಿಲ್ಲಬೇಡ. ನಿಶಾಚರನೇ! ಈಗ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತನಾದ ಕಾರಣ ನನಗೆ ತನ್ನವರ ಅಥವಾ ಪರರ ಪರಿಚಯವಾಗುತ್ತಿಲ್ಲ. ಆದರೂ ಮಗು! ನೀನು ನನಗಾಗಿ ರಕ್ಷಣೀಯನಾಗಿರುವೆ. ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ವಧಿಸಲು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ನಿಜವಾದ ಮಾತನ್ನೇ ನಿನಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ಬುದ್ಧಿವಂತ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಮಹಾಬಾಹು ವಿಭೀಷಣನು ಅವನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು - ‘ಶತ್ರುದಮನ ವೀರನೇ! ನಾನು ಈ ಕುಲದ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಬಹಳಷ್ಟು ಹೇಳಿದ್ದೆ; ಆದರೆ ಸಮಸ್ತ ರಾಕ್ಷಸರು ನನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಲಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ನಾನು ನಿರಾಶನಾಗಿ ಶ್ರೀರಾಮನಲ್ಲಿ ಶರಣಾದೆ. ಮಹಾಭಾಗನೇ! ಇದು ನನಗೆ ಪಾಪವೋ, ಪುಣ್ಯವೋ, ಅಂತೂ ಈಗ ನಾನು ಶ್ರೀರಾಮನ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆದಿರುವೆನು’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಗದಾಧಾರೀ ವಿಭೀಷಣನ ಕಣ್ಣುಗಳಲ್ಲಿ ನೀರು ತುಂಬಿ, ಅವನು ಏಕಾಂತವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಚಿಂತಿಸತೊಡಗಿದನು.

ನಾಗರಾಜ ವಾಸುಕಿಯಂತೆ ವಿಶಾಲ ಮತ್ತು ದುಂಡಾದ ಭುಜಗಳುಳ್ಳ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನು, ತನ್ನ ಮೇಲೆ ಆಕ್ರಮಿಸುತ್ತಿರುವ ವಾಯುಪ್ರೇರಿತ ಮೇಘದಂತೆ ಕಪ್ಪಾದ ಪರ್ವತೋಪಮ ಕುಂಭಕರ್ಣನಲ್ಲಿ ಹೀಗೆಂದನು- ॥ 143 ॥ ರಾಕ್ಷಸರಾಜನೇ ಬಾ, ವಿಷಾದಪಡಬೇಡ. ನಾನು ಧನುರ್ಧಾರಿಯಾಗಿ ನಿಂತಿರುವೆನು. ರಾಕ್ಷಸವಂಶವನ್ನು ಸಂಹರಿಸುವವನು ನಾನೆಂದು ತಿಳಿ. ಇನ್ನು ಎರಡು ಗಳಿಗೆಯಲ್ಲಿ, ನೀನು ಚೈತನ್ಯ ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುವೆ. ॥144॥ ಇವನೇ ರಾಮನು ಎಂದು ತಿಳಿದು ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ವಿಕೃತವಾಗಿ ಅಟ್ಟಹಾಸ ಮಾಡುತ್ತಾ, ಅತ್ಯಂತ ಕುಪಿತನಾಗಿ ರಣಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ವಾನರರನ್ನು ಅಟ್ಟುತ್ತಾ ಅವನೆಡೆಗೆ ಧಾವಿಸಿದನು. ॥145॥ ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಸಮಸ್ತ ವಾನರರ ಹೃದಯಗಳ್ನು ಸೀಳುತ್ತಾ ವಿಕೃತ ಸ್ವರದಿಂದ ಜೋರಾಗಿ ಅಟ್ಟಹಾಸ ಮಾಡಿ ಮೇಘಗಂಭೀರ ಹಾಗೂ ಭಯಂಕರವಾಣಿಯಿಂದ ಶ್ರೀರಾಮನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು - ರಾಮಾ! ನನ್ನನ್ನು ವಿರಾಧ, ಕಬಂಧ, ಖರನೆಂದು ತಿಳಿಯಬಾರದು. ನಾನು ಮಾರೀಚ, ವಾಲಿಯೂ ಅಲ್ಲ. ಈ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ನಿನ್ನೊಡನೆ ಕಾದಾಡಲು ಬಂದಿರುವನು. ॥146-147॥ ನನ್ನ ಈ ಭಯಂಕರ ವಿಶಾಲ ಮುದ್ಗರವನ್ನು ನೋಡು. ಇದು ಕಪ್ಪಾದ ಲೋಹದಿಂದ ಮಾಡಿದುದಾಗಿದೆ. ಇದರಿಂದಲೇ ನಾನು ಹಿಂದೆ ಸಮಸ್ತ ದೇವತೆಗಳನ್ನು, ದಾನವರನ್ನು ಸೋಲಿಸಿರುವೆನು. ॥148॥ ನನ್ನ ಮೂಗು-ಕಿವಿಗಳ ತುದಿಗಳು ಹರಿದು ಹೋಗಿದೆ, ಎಂದು ತಿಳಿದು ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ಅವಹೇಳನ ಮಾಡಬೇಡ. ಇವೆರಡೂ ನಾಶವಾದ್ದರಿಂದ ನನಗೆ ಯಾವ ನೋವೂ ಇಲ್ಲ. ॥149॥ ಅನಘ ರಘುನಂದನ! ನೀನು ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವಂಶದ ವೀರ ಪುರುಷನಾಗಿರುವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನನ್ನ ಮೇಲೆ ನಿನ್ನ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ತೋರು. ನಿನ್ನ ಪೌರುಷ, ಬಲ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ನೋಡಿಯೇ ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ತಿಂದುಬಿಡುವೆನು. ॥150॥ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ಅವನ ಮೇಲೆ ಸುಂದರ ಪಂಖಗಳುಳ್ಳ ಅನೇಕ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದನು. ವಜ್ರದಂತೆ ವೇಗವುಳ್ಳ ಆ ಬಾಣಗಳ ಏಟು ತಿಂದರೂ ಆ ದೇವದ್ರೋಹಿ ರಾಕ್ಷಸನು ವ್ಯಥಿತನಾಗಲಿಲ್ಲ. ಕ್ಷುಬ್ದನೂ ಆಗಲಿಲ್ಲ. ॥151॥ ಯಾವ ಬಾಣಗಳು ಶ್ರೇಷ್ಠ ತಾಲವೃಕ್ಷಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿದ್ದವೋ, ವಾನರರಾಜಾ ವಾಲಿಯನ್ನು ವಧಿಸಿದ್ದವೋ, ಅವೇ ವಜ್ರೋಪಮ ಬಾಣಗಳು ಆಗ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಶರೀರವನ್ನು ನೋಯಿಸಲಿಲ್ಲ. ॥152॥ ಮಹೇಂದ್ರ ಶತ್ರು ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಜಲಧಾರೆಯಂತಿರುವ ಶ್ರೀರಾಮನ ಬಾಣ ವರ್ಷವನ್ನು ಶರೀರದಿಂದ ಕುಡಿಯತೊಡಗಿ, ಭಯಂಕರ ವೇಗಶಾಲಿ ಮುದ್ಗರವನ್ನು ಬೀಸುತ್ತಾ ಬಾಣಗಳ ವೇಗವನ್ನು ನಾಶಗೊಳಿಸಿದನು. ॥153॥ ದೇವತೆಗಳ ವಿಶಾಲ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಭಯಪಡಿಸುವ ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ರಕ್ತದಿಂದ ತೋಯ್ದು ಹೋಗಿ ವೇಗಶಾಲೀ ಮುದ್ಗರವನ್ನು ತಿರುಗಿಸುತ್ತಾ ವಾನರ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಹಿಂದಕ್ಕಟ್ಟಿದನು. ॥154॥ ಇದನ್ನು ನೋಡಿದ ಶ್ರೀರಾಮನು ವಾಯವ್ಯ ಎಂಬ ಇನ್ನೊಂದು ಅಸ್ತ್ರವನ್ನು ಸಂಧಾನಗೈದು ಅದನ್ನು ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಮೇಲೆ ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದನು. ಇದರಿಂದ ಆ ನಿಶಾಚರನ ಮುದ್ಗರಸಹಿತ ಬಲತೋಳು ತುಂಡಾಯಿತು. ಭುಜ ತುಂಡಾದಾಗ ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ಭಯಾನಕವಾಗಿ ಚೀತ್ಕರಿಸತೊಡಗಿದನು. ॥155॥ ಪರ್ವತ ಶಿಖರದಂತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಬಾಹು ಶ್ರೀರಾಮನ ಬಾಣದಿಂದ ತುಂಡಾಗಿ ಮುದ್ಗರ ಸಹಿತ ವಾನರರ ಸೈನ್ಯದಲ್ಲಿ ಬಿತ್ತು. ಅದರ ಕೆಳಗೆ ಎಷ್ಟೋ ವಾನರ ಸೈನಿಕರು ಜಜ್ಜಿ ಸತ್ತು ಹೋದರು. ॥156॥ ಅಂಗ-ಭಂಗ ಅಥವಾ ಸಾವಿನಿಂದ ಉಳಿದ ವಾನರರು ಖಿನ್ನರಾಗಿ ಒಂದೆಡೆ ಹೋಗಿ ನಿಂತರು. ಅವರ ಶರೀರಗಳು ತುಂಬಾ ನೋಯುತ್ತಿದ್ದು, ಅವರು ಸುಮ್ಮನೆ ನಿಂತು ಮಹಾರಾಜಾ ಶ್ರೀರಾಮನ ಮತ್ತು ರಾಕ್ಷಸ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಸಂಗ್ರಾಮವನ್ನು ನೋಡತೊಡಗಿದರು. ॥157॥ ವಾಯವ್ಯಾಸದಿಂದ ಒಂದು ತೋಳು ತುಂಡಾದಾಗ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಶಿಖರಹೀನ ಪರ್ವತದಂತೆ ಕಂಡು ಬರುತ್ತಿತ್ತು. ಅವನು ಒಂದೇ ಕೈಯಿಂದ ಒಂದು ತಾಳೆಮರವನ್ನು ಕಿತ್ತು, ಅದನ್ನೆತ್ತಿಕೊಂಡು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಮಹಾರಾಜ ಶ್ರೀರಾಮನ ಮೇಲೆ ಆಕ್ರಮಣ ಮಾಡಿದನು. ॥158॥ ಆಗ ಶ್ರೀರಾಮನು ಒಂದು ಸ್ವರ್ಣಭೂಷಿತ ಬಾಣವನ್ನೆತ್ತಿಕೊಂಡು ಅದನ್ನು ಐಂದ್ರಾಸ್ತ್ರದಿಂದ ಅಭಿಮಂತ್ರಿಸಿ, ಅದರಿಂದ ಸರ್ಪದಂತೆ ಮೇಲಕ್ಕೆದ್ದ ರಾಕ್ಷಸನ ಇನ್ನೊಂದು ಬಾಹುವನ್ನು ವೃಕ್ಷಸಹಿತ ಕತ್ತರಿಸಿ ಹಾಕಿದನು. ॥159॥ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ತುಂಡಾದ ಆ ಬಾಹು ಪರ್ವತಶಿಖರದಂತೆ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದು, ಅತ್ತ-ಇತ್ತ ಚಲಿಸತೊಡಗಿತು. ಅದು ಎಷ್ಟೋ ವೃಕ್ಷಗಳನ್ನು, ಶೈಲಶಿಖರಗಳನ್ನು, ವಾನರ-ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಜಜ್ಜಿಹಾಕಿತು. ॥160॥ ಎರಡೂ ಭುಜಗಳು ತುಂಡಾಗಿ ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ಆರ್ತನಾದ ಮಾಡುತ್ತಾ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸಿದನು. ಅವನು ಆಕ್ರಮಿಸಿದನ್ನು ನೋಡಿ ಶ್ರೀರಾಮನ ಎರಡು ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ ಅರ್ಧ ಚಂದ್ರಾಕಾರ ಬಾಣಗಳನ್ನೆತ್ತಿಕೊಂಡು ಅವುಗಳಿಂದ ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ಆ ರಾಕ್ಷಸನ ಎರಡೂ ಕಾಲುಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿದನು. ॥161॥ ಅವನ ಎರಡೂ ಕಾಲುಗಳು, ದಶದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನು, ಪರ್ವತದ ಕಂದರಗಳನ್ನು, ಮಹಾಸಾಗರ, ಲಂಕೆಯನ್ನು, ವಾನರರ, ರಾಕ್ಷಸರ ಸೈನ್ಯಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸುತ್ತಾ ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದು ಹೋದುವು. ॥ 162 ॥ ಎರಡು ಭುಜಗಳು, ಎರಡೂ ಕಾಲುಗಳು ತುಂಡಾಗಿ ಅವನು ವಡವಾನಲದಂತೆ ತನ್ನ ವಿಕರಾಳ ಬಾಯಿಯನ್ನು ಅಗಲಿಸಿ ರಾಹುವು ಚಂದ್ರನನ್ನು ನುಂಗುವಂತೆ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ನುಂಗಿಹಾಕಲು ಭಯಾನಕ ಗರ್ಜನೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ಅವನಮೇಲೆ ಆಕ್ರಮಿಸಿದನು. ॥163॥ ಆಗ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಸುವರ್ಣಜಟಿತ ರೆಕ್ಕೆಗಳುಳ್ಳ ತನ್ನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಅವನ ಬಾಯಿಯನ್ನು ತುಂಬಿಬಿಟ್ಟನು. ಬಾಯಿ ಮುಚ್ಚಿದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಮಾತನಾಡಲೂ ಅಸಮರ್ಥನಾಗಿ, ಬಹಳ ಕಷ್ಟದಿಂದ ಆರ್ತನಾದ ಮಾಡುತ್ತಾ ಮೂರ್ಛಿತನಾದನು. ॥164॥ ಅನಂತರ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನು ಬ್ರಹ್ಮದಂಡ ಹಾಗೂ ವಿನಾಶಕಾರೀ ಕಾಲದಂತಹ ಭಯಂಕರ ಹರಿತವಾದ ಸೂರ್ಯಕಿರಣಗಳಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ, ಇಂದ್ರಾಸ್ತ್ರದಿಂದ ಅಭಿಮಂತ್ರಿತ, ಶತ್ರುನಾಶಕ, ತೇಜಸ್ವೀ ಸೂರ್ಯ ಮತ್ತು ಪ್ರಜ್ವಲಿತ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ದೇದೀಪ್ಯಮಾನವಾದ, ವಜ್ರ ಮತ್ತು ಸುವರ್ಣಭೂಷಿತ, ಸುಂದರ ರೆಕ್ಕೆಗಳುಳ್ಳ, ವಾಯು ಮತ್ತು ಇಂದ್ರನ ವಜ್ರದಂತೆ, ಸಿಡಿಲಿನಂತೆ ವೇಗವುಳ್ಳ ಬಾಣವನ್ನು ಕೈಗೆತ್ತಿಕೊಂಡು ಆ ನಿರಾಚರನಿಗೆ ಗುರಿಯಿಟ್ಟು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದನು. ॥165-166॥ ಶ್ರೀರಘುನಾಥನ ಬಾಹುಮುಕ್ತವಾದ ಆ ಬಾಣವು ತನ್ನ ಪ್ರಭೆಯಿಂದ ದಶದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಬೆಳಗುತ್ತಾ, ಇಂದ್ರನ ವಜ್ರಾಯುಧದಂತೆ ಅತ್ಯಂತ ವೇಗದಿಂದ ಹೊರಟಿತು. ಅದು ಹೊಗೆಯಿಲ್ಲದ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಭಯಾನಕವಾಗಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿತ್ತು. ॥167॥ ಹಿಂದೆ ದೇವೇಂದ್ರನು ವೃತ್ರಾಸುರನ ಮಸ್ತಕವನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿದಂತೆಯೇ ಆ ಬಾಣವು ರಾಕ್ಷಸರಾಜ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಮಹಾಪರ್ವತ ಶಿಖರದಂತೆ ಎತ್ತರವಾದ, ದುಂಡಾಗಿದ್ದ, ಓಲಾಡುತ್ತಿರುವ ಕುಂಡಲಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಮಸ್ತಕವನ್ನು ದೇಹದಿಂದ ಬೇರ್ಪಡಿಸಿತು. ॥168॥ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಕುಂಡಲಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತ ವಿಶಾಲಮಸ್ತಕವು ಪ್ರಾತಃಕಾಲ ಸೂರ್ಯೋದಯ ವಾದಾಗ ಆಕಾಶದ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಇರುವ ಚಂದ್ರನಂತೆ ನಿಸ್ತೇಜವಾಯಿತು. ॥169॥ ಶ್ರೀರಾಮನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ತುಂಡಾದ ರಾಕ್ಷಸನ ಆ ಪರ್ವತಾಕಾರ ಮಸ್ತಕವು ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ಹೋಗಿ ಬಿತ್ತು. ಅದರ ಢಿಕ್ಕಿಯಿಂದ ಬೀದಿಯ ಇಕ್ಕೆಲಗಳಲ್ಲಿದ್ದ
ಎಷ್ಟೋ ಮನೆಗಳು, ಎತ್ತರವಾದ ಪ್ರಾಕಾರಗಳು ನೆಲಸಮವಾದುವು. ॥170॥ ಹಾಗೆಯೇ ಹಿಮಾಲಯದಂತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸನ ವಿಶಾಲದೇಹವು ಸಮುದ್ರದ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದು, ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ಮೊಸಳೆ, ಮೀನು, ಹಾವು ಗಳನ್ನು ಮರ್ದಿಸುತ್ತಾ ಭೂಮಿಯೊಳಗೆ ಸೇರಿಕೊಂಡಿತು. ॥171॥ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಮತ್ತು ದೇವತೆಗಳ ಶತ್ರು ಮಹಾಬಲಿ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಮಡಿದುಹೋದಾಗ ಭೂಮಿಯು ತೂಗಾಡಿತು, ಪರ್ವತಗಳು ನಡುಗತೊಡಗಿದವು; ಸಮಸ್ತ ದೇವತೆಗಳು ಹರ್ಷತುಂಬಿ ತುಮುಲ ನಾದ ಮಾಡಿದರು. ॥172॥ ಆಗ ಆಗಸದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದ ದೇವರ್ಷಿ, ಮಹರ್ಷಿ, ಸರ್ಪ, ದೇವತಾ, ಭೂತಗಣ, ಗರುಡ, ಗುಹ್ಯಕ, ಯಕ್ಷ, ಗಂಧರ್ವರು ಶ್ರೀರಾಮನ ಪರಾಕ್ರಮ ನೋಡಿ ಬಹಳ ಸಂತೋಷ ಗೊಂಡರು. ॥173॥ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ವಧೆಯಿಂದ ರಾಕ್ಷಸರಾಜ ರಾವಣನ ಬಂಧುಗಳಿಗೆ ಬಹಳ ದುಃಖವಾಯಿತು. ಅವರು ರಘುಕುಲತಿಲಕ ಶ್ರೀರಾಮನ ಕಡೆಗೆ ನೋಡುತ್ತಾ, ಸಿಂಹವನ್ನು ಕಂಡ ಆನೆಯು ಘೀಳಿಡುವಂತೆಯೇ ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಅಳತೊಡಗಿದರು. ॥174॥ ದೇವತಾ ಸಮೂಹಕ್ಕೆ ದುಃಖ ಕೊಡುವ ಕುಂಭಕರ್ಣನನ್ನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ವಧಿಸಿ, ವಾನರರ ಸೈನ್ಯದ ನಡುವೆ ನಿಂತಿದ್ದ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನು ರಾಹುವಿನ ಬಾಯಿಯಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದಿದ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಅಂಧಕಾರವನ್ನು ನಾಶಮಾಡಿ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ॥175॥ ಭಯಾನಕ ಬಲಶಾಲೀ ಶತ್ರುವಿನ ಸಂಹಾರದಿಂದ ಅಸಂಖ್ಯ ವಾನರರಿಗೆ ಬಹಳ ಸಂತೋಷವಾಯಿತು. ಅವರ ಮುಖಗಳು ಅರಳಿದ ಕಮಲದಂತೆ ಹರ್ಷೋಲ್ಲಾಸದಿಂದ ಅರಳಿದವು. ಅವರು ಸಲಮನೋರಥನಾದ ರಾಜಕುಮಾರ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಭೂರಿ-ಭೂರಿಯಾಗಿ ಪ್ರಶಂಸಿಸಿದರು. ॥176॥ ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ಯುದ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ಸೋಲದ ದೇವತೆಗಳ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಮರ್ಧಿಸುವ ಆ ಮಹಾರಾಕ್ಷಸ ಕುಂಭಕರ್ಣನನ್ನು ವಧಿಸಿದಾಗ, ವೃತ್ರಾಸುರನನ್ನು ವಧಿಸಿ ದೇವೇಂದ್ರನಿಗೆ ಆದ ಸಂತೋಷ ದಂತೆ ರಘುನಾಥನು ಆನಂದ ತುಂದಿಲನಾದನು.॥177॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಅರವತ್ತೇಳನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥67॥

ಅರವತ್ತೆಂಟನೆ ಸರ್ಗ

ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಮರಣದಿಂದ ರಾವಣನ ದುಃಖ

ಮಹಾತ್ಮಾ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಕುಂಭಕರ್ಣನನ್ನು ವಧಿಸಿದುದನ್ನು ನೋಡಿ ರಾಕ್ಷಸರು ಹೋಗಿ ರಾಜಾ ರಾವಣನ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದರು- ॥ 1 ॥ ಮಹಾರಾಜಾ! ಕಾಲನಂತಿದ್ದ ಭಯಂಕರ ಪರಾಕ್ರಮಿ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ವಾನರ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಓಡಿಸಿ, ಅನೇಕ ವಾನರರನ್ನು ತನ್ನ ತುತ್ತಾಗಿಸಿಕೊಂಡು ಸ್ವತಃ ಕಾಲನಿಗೆ ಕವಳವಾದನು. ॥2॥ ಅವನು ಎರಡು ಘಳಿಗೆ ತನ್ನ ಪ್ರತಾಪದಿಂದ ಬೆಳಗಿ ಕೊನೆಗೆ ಶ್ರೀರಾಮನ ತೇಜದಿಂದ ಶಾಂತನಾದನು. ಅರ್ಧಶರೀರ ಭಯಾನಕವಾದ ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದುಹೋಯಿತು ಹಾಗೂ ಅರ್ಧ ಶರೀರ (ಮಸ್ತಕ)ವು ಕಿವಿ, ಮೂಗು ತುಂಡಾದ್ದರಿಂದ ರಕ್ತ ಸುರಿಯುತ್ತಾ ಲಂಕೆಯ ದ್ವಾರದಲ್ಲಿ ಬಿತ್ತು. ನಿಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಪರ್ವತಾಕಾರ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಆ ಮಸ್ತಕವು ಲಂಕೆಯ ದ್ವಾರವನ್ನು ತಡೆದು ಬಿದ್ದಿದೆ. ಅವನು ಶ್ರೀರಾಮನ ಬಾಣ ಗಳಿಂದ ಘಾಸಿಗೊಂಡು ಅಗಂಡಭೂತವಾಗಿ (ಕೈ-ಕಾಲು, ಮಸ್ತಕ ಹೀನನಾಗಿ) ದಾವಾನಲದಿಂದ ದಗ್ಧವಾದ ಮರದಂತೆ ನಾಶವಾಗಿ ಹೋದನು. ॥3-5॥ ‘ಮಹಾಬಲೀ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸತ್ತುಹೋದನು’ ಎಂದು ಕೇಳಿ ರಾವಣನು ಶೋಕಸಂತಪ್ತನಾಗಿ ಮೂರ್ಛಿತನಾಗಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದು ಬಿಟ್ಟನು. ॥6॥ ತಮ್ಮ ಚಿಕ್ಕಪ್ಪನ ನಿಧನದ ವಾರ್ತೆ ಕೇಳಿ, ದೇವಾಂತಕ, ನರಾಂತಕ, ತ್ರಿಶಿರ ಮತ್ತು ಅತಿಕಾಯ ಇವರು ದುಃಖದಿಂದ ನೊಂದು ಬಿಕ್ಕಿಬಿಕ್ಕಿ ಅಳತೊಡಗಿದರು. ॥7॥ ಅನಾಯಾಸವಾಗಿ ಮಹತ್ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಮಾಡುವ ಶ್ರೀರಾಮನು ಕುಂಭಕರ್ಣನನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿದನೆಂಬ ವಾರ್ತೆ ಕೇಳಿ, ಅವನ ಸೋದರರಾದ ಮಹೋದರ ಮತ್ತು ಮಹಾ ಪಾರ್ಶ್ವರೂ ಶೋಕಾಕ್ರಾಂತರಾದರು. ॥8॥ ಅನಂತರ ಬಹಳ ಕಷ್ಟದಿಂದ ಎಚ್ಚರಗೊಂಡ ರಾವಣನು ಕುಂಭಕರ್ಣನ ವಧೆಯಿಂದ ದುಃಖಿತನಾಗಿ ವಿಲಾಪಿಸುತ್ತಾ, ಅವನ ಇಂದ್ರಿಯಗಳೆಲ್ಲ ಶೋಕದಿಂದ ವ್ಯಾಕುಲಗೊಂಡವು. ॥9॥ ಅವನು ಅಳುತ್ತಾ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ- ಅಯ್ಯೋ! ಮಹಾಬಲಿ ವೀರನೇ! ಶತ್ರುಗಳ ದರ್ಪ ವಿಧ್ವಂಶಕನೇ! ಕುಂಭಕರ್ಣನೇ! ದೈವವಶದಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ಅಸಹಾಯಕನಾಗಿಸಿ ನೀನು ಯಮಾಲಯಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದೆಯಲ್ಲ! ॥10॥ ಮಹಾಬಲೀ ವೀರನೇ! ನೀನು ನನ್ನ ಹಾಗೂ ಈ ಬಂಧು-ಬಾಂಧವರ ಕಂಟಕ ದೂರಮಾಡದೆಯೇ ಶತ್ರು ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಸಂತಪ್ತಗೊಳಿಸಿ ನನ್ನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಒಬ್ಬನೇ ಹೊರಟು ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದೆಯಲ್ಲ! ॥11॥

ಈಗ ನಾನು ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಶೂನ್ಯನಾಗಿ ಬಿಟ್ಟೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಯಾರು ನನ್ನ ಬಲಭುಜದಂತಿದ್ದನೋ, ಯಾರ ಭರವಸೆಯಿಂದ ನಾನು ದೇವಾಸುರರಿಗೂ ಹೆದರುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲವೋ ಆ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಧರಾಶಾಯಿ ಆದನು. ॥12॥ ಕಾಲಾಗ್ನಿ ಯಂತೆ ಕಂಡುಬರುವ ದೇವ-ದಾನವರ ದರ್ಪವನ್ನು ಮುರಿಯುತ್ತಿದ್ದ ವೀರನು ಇಂದು ರಣಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಕೈಯಿಂದ ಹೇಗೆ ಹತನಾದನು? ॥13॥ ತಮ್ಮನೇ! ನಿನಗೆ ವಜ್ರಾಯುಧದ ಪ್ರಹಾರವೂ ಏನೂ ಮಾಡುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಅಂತಹ ನೀನು ಇಂದು ರಾಮನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಪೀಡಿತನಾಗಿ ಭೂತಲದಲ್ಲಿ ಏಕೆ ಮಲಗಿರುವೆ? ॥14॥ ಇಂದು ಸಮರಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ನೀನು ಸತ್ತಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುವ ಈ ಋಷಿಗಳ ಸಹಿತ ದೇವತೆಗಳು ಹರ್ಷನಾದ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ॥15॥ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಈಗ ಇಂತಹ ಸಂದರ್ಭನೋಡಿ ಹರ್ಷಗೊಂಡ ವಾನರರು ಇಂದೇ ಲಂಕೆಯ ಸಮಸ್ತ ದುರ್ಗಮ ದ್ವಾರಗಳನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸುವರು. ॥16॥ ಈಗ ನನಗೆ ರಾಜ್ಯದಿಂದ ಯಾವ ಪ್ರಯೋಜನವೂ ಇಲ್ಲ, ಸೀತೆಯನ್ನು ಪಡೆದು ನಾನೇನು ಮಾಡಲಿ? ಕುಂಭಕರ್ಣನಲ್ಲದೆ ಬದುಕುಳಿಯುವ ಮನಸ್ಸೇ ನನಗಿಲ್ಲ. ॥17॥ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನನ್ನ ತಮ್ಮನನ್ನು ವಧೆಮಾಡಿದ ರಾಮನನ್ನು ಕೊಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ನಾನು ಸಾಯುವುದೇ ಒಳಿತು. ಈ ನಿರರ್ಥಕ ಜೀವನವನ್ನು ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿಡುವುದು ಎಂದಿಗೂ ಒಳ್ಳೆಯದಲ್ಲ. ॥18॥ ನನ್ನ ತಮ್ಮ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಹೋದ ಊರಿಗೇ ನಾನು ಇಂದೇ ಹೊರಟುಹೋಗುವೆನು. ನಾನು ನನ್ನ ತಮ್ಮಂದಿರನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಕ್ಷಣಕಾಲವೂ ಬದುಕುಳಿಯಲು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ. ॥19॥ ನಾನು ಮೊದಲು ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಅಪಮಾನಪಡಿಸಿದ್ದೆ,
ಈಗ ಅವರು ನನ್ನನ್ನು ನೋಡಿ ನಗುವರು. ಅಯ್ಯೋ! ಕುಂಭಕರ್ಣನೇ! ನೀನು ಸತ್ತು ಹೋದ ಮೇಲೆ ಈಗ ನಾನು ಇಂದ್ರನನ್ನು ಹೇಗೆ ಜಯಿಸಲಿ? ॥20॥ ಮಹಾತ್ಮಾ ವಿಭೀಷಣನು ಹೇಳಿದ ಉತ್ತಮ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಅಜ್ಞಾನವಶ ಸ್ವೀಕರಿಸಲಿಲ್ಲ. ಅದು ಇಂದು ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ಬಂದೊದಗಿದೆ. ॥ 21 ॥ ಕುಂಭಕರ್ಣ ಮತ್ತು ಪ್ರಹಸ್ತರ ಈ ದಾರುಣ ವಿನಾಶ ಉತ್ಪನ್ನವಾದಾಗಿನಿಂದ ವಿಭೀಷಣನ ಮಾತು ನೆನಪಾಗಿ ನನ್ನನ್ನು ಲಜ್ಜಿತವನ್ನಾಗಿಸಿದೆ. ॥ 22 ॥ ಧರ್ಮಪರಾಯಣ ಶ್ರೀಮಾನ್ ವಿಭೀಷಣನನ್ನು ನಾನು ಮನೆಯಿಂದ ಹೊರಹಾಕಿದ್ದೇನೋ, ಅದೇ ಕರ್ಮದ ಈ ಶೋಕದಾಯಕ ಪರಿಣಾಮ ಈಗ ನನಗೆ ಭೋಗಿಸಬೇಕಾಯಿತು. ॥23॥ ಹೀಗೆ ಬಗೆಬಗೆಯಾಗಿ ದೀನನಾಗಿ ಅತ್ಯಂತ ವಿಲಾಪ ಮಾಡಿ ವ್ಯಾಕುಲಚಿತ್ತನಾದ ದಶಮುಖ ರಾವಣನು ತನ್ನ ತಮ್ಮ ಇಂದ್ರಶತ್ರು ಕುಂಭಕರ್ಣನ ವಧೆಯನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾ ಬಹಳ ವ್ಯಥಿತವಾಗಿ ಪುನಃ ಭೂಮಿಗೆ ಬಿದ್ದು ಬಿಟ್ಟನು. ॥ 24 ॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಅರವತ್ತೆಂಟನೆ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥68॥

ಅರವತ್ತೊಂಭತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ

ರಾವಣನ ಮಕ್ಕಳು ಮತ್ತು ಸಹೋದರರು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಹೋದುದು, ಅಂಗದನಿಂದ ನರಾಂತಕನ ಸಂಹಾರ

ದುರಾತ್ಮನಾದ ರಾವಣನು ಶೋಕಪೀಡಿತನಾಗಿ ಹೀಗೆ ವಿಲಾಪ ಮಾಡುತ್ತಿರುವಾಗ ಶ್ರಿಶಿರನು ಹೇಳಿದನು-॥1॥ ರಾಜನೇ! ನಮ್ಮ ಚಿಕ್ಕಪ್ಪನಾದ ಮಹಾವೀರ್ಯವಂತನಾಗಿದ್ದರೂ ಈಗ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಹತನಾದುದರಲ್ಲಿ ಸಂದೇಹವಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ನೀವು ಅಳುತ್ತಾ ಪ್ರಲಾಪಿಸಿದಂತೆ ಶ್ರೇಷ್ಠಪುರುಷರು ವಿಲಾಪ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ॥ 2 ॥ ಪ್ರಭೋ! ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನು ಎದುರಿಸಿ ನಿಲ್ಲುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ನಿಮ್ಮಲ್ಲಿದೆ. ಹಾಗಿರುವಾಗ ಹೀಗೆ ಸಾಧಾರಣ ಪುರುಷರಂತೆ ಏಕೆ ಶೋಕಿಸುತ್ತಿರುವಿರಿ? ॥3॥ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರು ಕೊಟ್ಟಿರುವ ಶಕ್ತಿ, ಕವಚ, ಧನುರ್ಬಾಣಗಳು ನಿಮ್ಮಲ್ಲಿವೆ; ಜೊತೆಗೆ ಮೇಘಗರ್ಜನೆಯಂತೆ ಶಬ್ದ ಮಾಡುವ ರಥವೂ ಇದೆ. ಅದಕ್ಕೆ ಒಂದು ಸಾವಿರ ಕತ್ತೆಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟಲಾಗುತ್ತದೆ. ॥4॥ ನೀವು ಒಂದೇ ಶಸ್ತ್ರದಿಂದ ದೇವ-ದಾನವರನ್ನು ಅನೇಕ ಸಲ ಪರಾಜಯಗೊಳಿಸಿರುವಿರಿ. ಆದ್ದರಿಂದ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದ ಅಸ್ತ್ರ-ಶಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ಸುಸಜ್ಜಿತನಾದ್ದರಿಂದ ನೀವು ರಾಮನನ್ನು ದಂಡಿಸಬಲ್ಲಿರಿ. ॥5॥ ಮಹಾರಾಜ! ಅಥವಾ ನಿಮಗೆ ಇಚ್ಛೆ ಇದ್ದರೆ ಇಲ್ಲೇ ಇರಿ. ನಾನು ಸ್ವತಃ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಹೋಗುವೆನು ಹಾಗೂ ಗರುಡನು ಸರ್ಪಗಳನ್ನು ಸಂಹರಿಸುವಂತೆ ನಮ್ಮ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಬೇರುಸಹಿತ ಕಿತ್ತು ಬಿಸುಡುವೆನು. ॥6॥ ಇಂದ್ರನು ಶಂಬರಾಸುರನನ್ನು ಮತ್ತು ವಿಷ್ಣು ನರಕಾಸುರನನ್ನು* ಕೊಂದಿರುವಂತೆಯೇ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಇಂದು ನನ್ನಿಂದ ಹತನಾದ ರಾಮನು ಎಂದೆಂದಿಗೂ ಮಲಗಿಬಿಡುವನು. ॥7॥

* ಇಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ನರಕಾಸುರನು ವಿಪ್ರಚಿತ್ತಿ ಎಂಬ ದಾನವನಿಂದ ಸಿಂಹಿಕೆಯ ಗರ್ಭದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿರುವ ವಾತಾಪಿ, ನಮೂಚಿ, ಇಲ್ವಲ, ಸೃಮರ, ಅಂಧಕ, ನರಕ ಮತ್ತು ಕಾಲನಾಭ ಎಂಬ ಏಳು ಪುತ್ರರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬನು. ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ದ್ವಾಪರದಲ್ಲಿ ವಧಿಸಿದ ಭೂಮಿಪುತ್ರ ನರಕಾಸುರನು ಬೇರೆಯಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನು ತ್ರಿಶಿರಾ ಮತ್ತು ರಾವಣನ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅವನು ಹುಟ್ಟಿರಲೇ ಇಲ್ಲ.

ತ್ರಿಶಿರನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಕ್ಷಸರಾಜ ರಾವಣನಿಗೆ ತನ್ನ ಪುನರ್ಜನ್ಮವಾದಷ್ಟು ಸಂತೋಷವಾಯಿತು. ಕಾಲಪ್ರೇರಿತನಾಗಿ ಅವನ ಬುದ್ಧಿ ಹೀಗಾಗಿತ್ತು. ॥8॥ ತ್ರಿಶಿರನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ದೇವಾಂತಕ, ನರಾಂತಕ ಮತ್ತು ತೇಜಸ್ವೀ ಅತಿಕಾಯ ಈ ಮೂವರೂ ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಉತ್ಸಾಹಿತರಾದರು. ॥9॥ ನಾನು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಹೋಗುವೆ, ನಾನು ಹೋಗುವೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾ, ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಾ ಆ ಮೂವರೂ ನಿಶಾಚರರು ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಸಿದ್ಧರಾದರು. ರಾವಣನ ಆ ವೀರಪುತ್ರರು ಇಂದ್ರನಂತೆ ಪರಾಕ್ರಮಿಯಾಗಿದ್ದರು. ॥10॥ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಅಂತರಿಕ್ಷ ಚರರೂ, ಮಾಯಾವಿಶಾರದರೂ, ರಣದುರ್ಮದರೂ, ದೇವತೆಗಳ ದರ್ಪವನ್ನು ದಮನ ಮಾಡುವವರಾಗಿದ್ದರು. ॥11॥ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಉತ್ತಮ ಬಲವಂತರಾಗಿದ್ದು, ಅವರ ಕೀರ್ತಿ ಮೂರುಲೋಕಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಹರಡಿತ್ತು. ಸಮರ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಗಂಧರ್ವರಿಂದ, ಕಿನ್ನರರಿಂದ, ನಾಗಗಳಿಂದ, ದೇವತೆಗಳಿಂದ ಇವರು ಎಂದೂ ಸೋತಿರಲಿಲ್ಲ. ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಅಸ್ತ್ರವೇತ್ತರೂ, ವೀರರೂ, ಯುದ್ಧ ಕಲೆಯಲ್ಲಿ ನಿಪುಣರಾಗಿದ್ದರು. ಅವರೆಲ್ಲರಿಗೂ ಅಸ್ತ್ರ-ಶಸ್ತ್ರಗಳ ಉತ್ತಮ ಜ್ಞಾನವಿದ್ದು, ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ವರವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿದ್ದರು. ॥12-13॥ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ತೇಜಸ್ವಿಗಳೂ, ಶತ್ರುಸೈನ್ಯದ ವಿಜಯಶ್ರೀಯನ್ನು ಧ್ವಂಸಮಾಡುವವರೂ ಆದ ಆ ಪುತ್ರರಿಂದ ಪರಿವೃತನಾದ ರಾವಣನು ದೊಡ್ಡದೊಡ್ಡ ದಾನವರ ದರ್ಪವನ್ನು ನುಚ್ಚುನೂರಾಗಿಸುವ ದೇವತೆಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರೆದ ಇಂದ್ರ ನಂತೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ॥14॥ ರಾವಣನು ತನ್ನ ಪುತ್ರರನ್ನು ಆಲಿಂಗಿಸಿಕೊಂಡು, ನಾನಾ ರೀತಿಯ ಭೂಷಣಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಿ, ಪ್ರಶಸ್ತವಾದ ಆಶೀರ್ವಾದಗಳಿಂದ ಹರಸಿ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಕಳಿಸಿಕೊಟ್ಟನು. ॥15॥ ರಾವಣನ ಅನುಜರಾದ ಯುದ್ಧೋನ್ಮತ್ತ ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವ ಮತ್ತು ಮಹೋದರ ಇಬ್ಬರನ್ನೂ ತನ್ನ ಮಕ್ಕಳ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಕಳಿಸಿಕೊಟ್ಟನು. ॥16॥ ಆ ಮಹಾಕಾಯರಾದ ರಾಕ್ಷಸರೆಲ್ಲರೂ ಮಹಾಮನಾ ಲೋಕ ರಾವಣನನ್ನು ವಂದಿಸಿ, ಅವನಿಗೆ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಬಂದು ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಹೊರಟರು. ॥17॥ ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯ ಔಷಧಿಗಳನ್ನು, ಗಂಧಗಳನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸಿ ಯುದ್ಧಾಭಿಲಾಷಿಗಳಾದ ತ್ರಿಶಿರಾ, ಅತಿಕಾಯ, ದೇವಾಂತಕ, ನರಾಂತಕ, ಮಹೋದರ ಮತ್ತು ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವ ಈ ಆರು ಮಹಾಬಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ನಿಶಾಚರರು ಕಾಲಪ್ರೇರಿತರಾಗಿ ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಲಂಕೆಯಿಂದ ಹೊರಟರು. ॥ 18-19 ॥ ಆಗ ಮಹೋದರನು ಐರಾವತ ಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ, ಕಪ್ಪು ಮೇಘದಂತೆ ಬಣ್ಣದ ‘ಸುದರ್ಶನ’ ಎಂಬ ಆನೆಯನ್ನೇರಿದನು. ॥20॥ ಸಮಸ್ತ ಆಯುಧಗಳಿಂದ, ಬತ್ತಳಿಕೆಗಳಿಂದ ಸಜ್ಜಾದ ಮಹೋದರನು ಆ ಆನೆಯ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತು ಅಸ್ತಾಚಲದ ಶಿಖರದ ಮೇಲೆ ವಿರಾಜಮಾನ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ॥21॥ ರಾವಣಕುಮಾರ ತ್ರಿಶಿರನು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದ ಶಸ್ತ್ರಾಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ, ಉತ್ತಮ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಹೂಡಿದ ಒಂದು ಉತ್ತಮ ರಥದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತುಕೊಂಡನು. ॥22॥ ಆ ರಥದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಧರಿಸಿದ ತ್ರಿಶಿರನು ವಿದ್ಯುತ್, ಉಲ್ಕೆ ಜ್ವಾಲೆ ಹಾಗೂ ಕಾಮನಬಿಲ್ಲಿನಿಂದ ಮೂಡಿದ ಮೇಘದಂತೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ॥23॥ ಉತ್ತಮ ರಥದಲ್ಲಿ ಆರೂಢನಾಗಿ ಮೂರು ಕಿರೀಟಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ತ್ರಿಶಿರಾನು ಮೂರು ಸುವರ್ಣ ಶಿಖರಗಳಿಂದ ಯುಕ್ತವಾದ ಗಿರಿರಾಜ ಹಿಮಾಲಯದಂತೆ ಶೋಭಿಸಿದನು. ॥24॥ ರಾಕ್ಷಸರ ರಾಜಾ ರಾವಣನ ಪುತ್ರರಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ತೇಜಸ್ವೀ ಅತಿಕಾಯನು ಎಲ್ಲ ಧನುರ್ಧಾರಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನೂ ಕೂಡ ಆಗ ಉತ್ತಮ ರಥವೊಂದನ್ನು ಏರಿದನು. ॥25॥ ಅತಿಕಾಯನ ರಥವು ಸುಂದರವಾದ ಚಕ್ರಗಳಿಂದಲೂ, ಅಚ್ಚುಮಣೆಯಿಂದಲೂ, ಉತ್ತಮವಾದ ಕುದುರೆಗಳಿಂದಲೂ ಕೂಡಿತ್ತು. ತೋರು ಮರದಿಂದಲೂ (ನೊಗದ ಕೆಳಗಿನ ಮರ) ಸುಂದರವಾದ ಮೂಕಿಯಿಂದಲೂ ಯುಕ್ತವಾಗಿತ್ತು. ಬತ್ತಳಿಕೆ, ಬಾಣ ಮತ್ತು ಧನುಸ್ಸು, ಪ್ರಾಸ, ಖಡ್ಗ, ಪರಿಘಗಳಿಂದ ಆ ರಥವು ತುಂಬಿ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿದ್ದಿತು. ॥26॥ ಅವನು ಹೊಳೆಯುತ್ತಿರುವ ವಿಚಿತ್ರ ಸ್ವರ್ಣ ಕಿರೀಟ ಹಾಗೂ ಇತರ ಆಭರಣಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತನಾಗಿದ್ದನು. ತನ್ನ ಪ್ರಭೆಯಿಂದಲೇ ಎಲ್ಲವನ್ನು ಬೆಳಗುತ್ತಾ ಮೇರುಪರ್ವತ ದಂತೆ ಸುಶೋಭಿತನಾಗಿದ್ದನು. ॥27॥ ಆ ರಥದಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ನಿಶಾಚರರಿಂದ ಸುತ್ತುವರೆದು ಕುಳಿತಿರುವ ಮಹಾಬಲಿ ರಾಜಕುಮಾರನು ದೇವತೆಗಳಿಂದ ಪರಿವೃತನಾದ ವಜ್ರಪಾಣಿ ಇಂದ್ರನಂತೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ॥28॥ ನರಾಂತಕನು ಉಚ್ಚೈಃಶ್ರವಕ್ಕೆ ಸಮವಾದ ಬಿಳಿಯ ಸುವರ್ಣಭೂಷಿತ ವಿಶಾಲಕಾಯ, ಮನೋವೇಗದಂತೆ ವೇಗಶಾಲಿಯಾದ ಕುದುರೆ ಯನ್ನು ಹತ್ತಿದನು. ॥29॥ ಉಲ್ಕೆಯಂತೆ ಬೆಳಗುವ ಪ್ರಾಸವನ್ನೆತ್ತಿಕೊಂಡು ತೇಜಸ್ವೀ ನರಾಂತಕನು ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಧರಿಸಿ ನವಿಲಿನ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತುಕೊಂಡ ತೇಜಃಪುಂಜ ಕುಮಾರ ಕಾರ್ತಿಕೇಯನಂತೆ ಸುಶೋಭಿತನಾಗಿದ್ದನು. ॥30॥ ಸಮುದ್ರ ಮಂಥನ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಎರಡೂ ಕೈಗಳಿಂದ ಮಂದರಾಚಲವನ್ನೆತ್ತಿಕೊಂಡ ವಿಷ್ಣುವಿನಂತೆ ದೇವಾಂತಕನು ಸ್ವರ್ಣಭೂಷಿತ ಪರಿಘವನ್ನೆತ್ತಿಕೊಂಡು ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ॥31॥ ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ಮತ್ತು ಪರಾಕ್ರಮಿ ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಗದೆ ಹಿಡಿದು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಗದಾಧಾರಿ ಕುಬೇರನಂತೆ ಶೋಭಿಸತೊಡಗಿದನು. ॥32॥ ಅಮರಾವತಿಯಿಂದ ಹೊರಟ ದೇವತೆಗಳಂತೆ ಅವರೆಲ್ಲ ಮಹಾಕಾಯ ನಿಶಾಚರರು ಲಂಕೆಯಿಂದ ಹೊರಟರು. ಅವರ ಹಿಂದೆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಆಯುಧ ಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ ರಾಕ್ಷಸರು, ಆನೆ, ಕುದುರೆ, ಮೇಘಗಳಂತೆ ಶಬ್ದಮಾಡುವ ರಥಗಳಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಹೊರಟರು. ॥33॥ ಸೂರ್ಯತುಲ್ಯ ತೇಜಸ್ವೀ, ಮಹಾಮನಸ್ವೀ ರಾಕ್ಷಸ ರಾಜಕುಮಾರರು ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಕಿರೀಟವನ್ನು ಧರಿಸಿ ಉತ್ತಮ ಶೋಭಾಸಂಪನ್ನರಾಗಿ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಬೆಳಗುವ ಗ್ರಹಗಳಂತೆ ಸುಶೋಭಿತರಾಗಿದ್ದರು. ॥34॥ ಅವರು ಧರಿಸಿದ ಅಸ್ತ್ರ-ಶಸ್ತ್ರಗಳ ಶ್ವೇತಪಂಕ್ತಿಯು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಶರದ್ಋತುವಿನ ಮೋಡಗಳಂತೆ, ಉಜ್ವಲ ಕಾಂತಿಯಿಂದ ಕೂಡಿದ ಹಂಸಗಳ ಸಾಲಿನಂತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿತ್ತು. ॥35॥ ಇಂದು ನಾವು ಒಂದೋ ಶತ್ರುವನ್ನು ಸೋಲಿಸುವೆವು, ಇಲ್ಲವೇ ನಾವು ಮರಣಶಯ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಮಲಗುವೆವು ಎಂದು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿಯೇ ಆ ವೀರ ರಾಕ್ಷಸರು ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದರು. ॥36॥ ಯುದ್ಧದುರ್ಮದ ಮಹಾಮನಸ್ವೀ ಆ ನಿಶಾಚರರು ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಾ, ಸಿಂಹನಾದ ಮಾಡುತ್ತಾ, ಬಾಣಗಳನ್ನು ಬತ್ತಳಿಕೆಯಿಂದ ತೆಗೆದು ಶತ್ರುಗಳ ಮೇಲೆ ಎಸೆಯುತ್ತಿದ್ದರು. ॥37॥ ಆ ರಾಕ್ಷಸರ ಗರ್ಜನೆಯಿಂದ, ಚಪ್ಪಾಳೆಗಳಿಂದ, ಸಿಂಹನಾದದಿಂದ ಭೂಮಿಯು ಕಂಪಿತವಾಗಿ, ಆಕಾಶವು ಸೀಳಿ ಹೋಗುವುದೋ ಎಂದೆನಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ॥38॥ ಮಹಾಬಲಿ ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠ ವೀರರು ಪ್ರಸನ್ನಚಿತ್ತರಾಗಿ ನಗರದಿಂದ ಹೊರಗೆ ಬಂದು, ಪರ್ವತ, ಶಿಖರಗಳನ್ನು, ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ವೃಕ್ಷಗಳನ್ನೆತ್ತಿಕೊಂಡು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧವಾದ ವಾನರ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ನೋಡಿದರು. ॥39॥ ಮಹಾಮನಾ ವಾನರರೂ ರಾಕ್ಷಸರ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ನೋಡಿದರು. ಅದು ಕೈಗಳಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿ, ಆನೆ, ಕುದುರೆ, ರಥಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ್ದು ಸಾವಿರಾರು ಗಂಟೆಗಳಿಂದ ನಿನಾದಿತವಾಗುತ್ತಾ ಕಪ್ಪಾದ ಮೋಡಗಳಂತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿತ್ತು. ॥40-41॥ ಉರಿಯುವ ಬೆಂಕಿಯಂತೆ ಮತ್ತು ಸೂರ್ಯನಂತೆ ತೇಜಸ್ವಿ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ವ್ಯಾಪ್ತವಾದ ನಿಶಾಚರರ ಆ ಸೈನ್ಯವು ಬರುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ವಾನರರು ಪ್ರಹಾರ ಮಾಡಲು ಸಂದರ್ಭಕಾಯುತ್ತಾ ಮಹಾಪರ್ವತ ಶಿರಗಳನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ಪದೇ ಪದೇ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಅವರು ರಾಕ್ಷಸರ ಸಿಂಹನಾದವನ್ನು ಸಹಿಸದೆ, ಬದಲಿಗೆ ಜೋರಾಗಿ ಸಿಂಹನಾದವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ॥42-43॥ ವಾನರ ಸೇನಾಪತಿಗಳ ಆ ಗಟ್ಟಿಯಾದ ಗರ್ಜನೆಯನ್ನು ಕೇಳಿದ ಭಯಂಕರ ಹಾಗೂ ಮಹಾಬಲ ಸಂಪನ್ನ ರಾಕ್ಷಸರು ಶತ್ರುಗಳ ಹರ್ಷವನ್ನು ಸಹಿಸದೆ, ತಾವೂ ಭೀಷಣ ಸಿಂಹನಾದ ಮಾಡತೊಡಗಿದರು. ॥44॥ ಆಗ ವಾನರ ದಳಪತಿಗಳು ರಾಕ್ಷಸರ ಆ ಭಯಂಕರ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಹೊಕ್ಕು, ಶೈಲ ಶೃಂಗವನ್ನೆತ್ತಿಕೊಂಡ ಶಿಖರಗಳುಳ್ಳ ಪರ್ವತಗಳಂತೆ ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸತೊಡಗಿದರು. ॥45॥ ವೃಕ್ಷಗಳನ್ನು, ಶಿಲೆಗಳನ್ನು ಆಯುಧವಾಗಿ ಧರಿಸಿದ ವಾನರಯೋಧರು ರಾಕ್ಷಸ ಸೈನಿಕರ ಮೇಲೆ ಅತ್ಯಂತ ಕ್ರುದ್ಧರಾಗಿ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸತೊಡಗಿದರು. ಎಷ್ಟೋ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರು ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ವೃಕ್ಷಗಳನ್ನೆತ್ತಿಕೊಂಡು ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ತಿರುಗುತ್ತಿದ್ದರು. ॥46॥ ಆಗ ರಾಕ್ಷಸರ ಮತ್ತು ವಾನರ ಯುದ್ಧವು ಘೋರ ರೂಪ ತಾಳಿತು. ರಾಕ್ಷಸರು ಬಾಣಗಳ ವರ್ಷದಿಂದ ವಾನರರನ್ನು ತಡೆದಾಗ, ಆ ಭಯಂಕರ ಪರಾಕ್ರಮಿಗಳಾದ ವಾನರರು ಅವರ ಮೇಲೆ ವೃಕ್ಷಗಳ, ಶಿಲೆಗಳ, ಪರ್ವತಶಿಖರಗಳ ಭಾರೀ ಮಳೆಯನ್ನೇ ಸುರಿಸಿದರು. ॥47-48॥ ರಾಕ್ಷಸರ ಮತ್ತು ವಾನರರ ಎರಡೂ ಸೈನ್ಯಗಳು ರಣಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಸಿಂಹದಂತೆ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಕುಪಿತರಾದ ವಾನರರು ಕಮಚ ಮತ್ತು ಆ ಭೂಷಣಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತರಾದ ಅನೇಕ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಶಿಲೆಗಳಿಂದ ಹೊಡೆದು ಕೊಂದುಹಾಕಿದರು. ॥49॥ ಆನೆ, ರಥ, ಕುದುರೆಗಳ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತಿರುವ ವೀರರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಎಷ್ಟೋ ವಾನರರು ನೆಗೆದು ನೆಗೆದು ಸಂಹರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ॥50॥

ಅಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯ ಮುಖ್ಯ ರಾಕ್ಷಸರ ಶರೀರಗಳು ಪರ್ವತಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಿಹೋದುವು. ವಾನರರ ಮುಷ್ಠಿಗಳ ಏಟು ತಿಂದು ಎಷ್ಟೋ ಜನರು ಕಣ್ಣುಗಳು ಹೊರಬಂದವು. ಆ ನಿಶಾಚರರು ಓಡುತ್ತಾ ಬೀಳುತ್ತಾ ಚೀತ್ಕಾರಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ॥51॥ ರಾಕ್ಷಸರೂ ಕೂಡ ಹರಿತವಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ವಾನರ ಶ್ರೇಷ್ಠರನ್ನು ಸೀಳಿ ಹಾಕಿದರು ಹಾಗೂ ಶೂಲ, ಮುದ್ಗರ, ಖಡ್ಗ, ಪ್ರಾಸಗಳಿಂದ, ಶಕ್ತಿಗಳಿಂದ ಅನೇಕರನ್ನು ಕೊಂದುಹಾಕಿದರು. ॥52॥ ಶತ್ರುಗಳ ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದು ವಾನರರು, ರಾಕ್ಷಸರು ಪರಸ್ಪರ ಗೆಲ್ಲುವ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಒಬ್ಬರು ಮತ್ತೊಬ್ಬರನ್ನು ಧರಾಶಾಯಿಯಾಗಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ॥53॥ ವಾನರರು, ರಾಕ್ಷಸರು ಎಸೆದಿರುವ ಪರ್ವತ ಶಿಖರಗಳಿಂದ, ಖಡ್ಗಗಳಿಂದ ಆ ಯುದ್ಧಭೂಮಿಯು ಮುಚ್ಚಿಹೋಗಿ ರಕ್ತದ ಪ್ರವಾಹದಿಂದ ನೆನೆದುಹೋಯಿತು. ॥54॥ ಯುದ್ಧೋನ್ಮತ್ತರಾದ ಪರ್ವತಾಕಾರ ರಾಕ್ಷಸರು ಶಿಲೆಗಳ ಏಟಿನಿಂದ ಜಜ್ಜಿಹೋಗಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಚೆಲ್ಲಿಹೋಗಿದ್ದರು. ಅದರಿಂದ ಅಲ್ಲಿಯ ಭೂಪ್ರದೇಶ ತುಂಬಿ ಹೋಗಿತ್ತು. ॥55॥ ವಾನರರ ಯುದ್ಧದ ಸಾಧನವಾದ ಪರ್ವತ ಶಿಖರಗಳನ್ನು ರಾಕ್ಷಸರು ಪುಡಿ ಮಾಡಿಬಿಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಅವರ ಪ್ರಹಾರದಿಂದ ವಿಚಲಿತರಾದ ವಾನರರು ರಾಕ್ಷಸರ ಹತ್ತಿರ ಹೋಗಿ ತಮ್ಮ ಕೈ-ಕಾಲುಗಳಿಂದ, ಶರೀರದಿಂದ ಯುದ್ಧಮಾಡತೊಡಗಿದರು. ॥56॥ ರಾಕ್ಷಸರ ಮುಖ್ಯ ಮುಖ್ಯ ವೀರರು ವಾನರರನ್ನು ಹಿಡಿದು ಬೇರೆ ಕಪಿಗಳ ಮೇಲೆ ಎಸೆಯುತ್ತಿದ್ದರು. ಹಾಗೆಯೇ ವಾನರರೂ ಕೂಡ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಬಡಿಯುತ್ತಿದ್ದರು. ॥57॥ ಆ ರಾಕ್ಷಸರು ತಮ್ಮ ಶತ್ರುಗಳ ಕೈಗಳಿಂದ ಶಿಲೆಗಳನ್ನು ಪರ್ವತಗಳನ್ನು ಕಿತ್ತು ಅವರ ಮೇಲೆಯೇ ಪ್ರಹರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ವಾನರರೂ ರಾಕ್ಷಸರ ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಕಿತ್ತುಕೊಂಡು ಅವುಗಳಿಂದಲೆ ಅವರನ್ನು ವಧಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ॥58॥ ಹೀಗೆ ರಾಕ್ಷಸ ಮತ್ತು ವಾನರಯೋಧರು ಒಬ್ಬರು ಮತ್ತೊಬ್ಬರನ್ನು ಪರ್ವತ ಶಿಖರಗಳಿಂದ, ಅಸ್ತ್ರ-ಶಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ಕೊಲ್ಲುತ್ತಾ ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ಸಿಂಹದಂತೆ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ॥59॥ ರಾಕ್ಷಸರ ಕವಚಾದಿಗಳು ಭಿನ್ನಭಿನ್ನರಾದುವು. ವಾನರರಿಂದ ಏಟು ತಿಂದ ರಾಕ್ಷಸರ ಶರೀರಗಳಿಂದ ಮರದ ರೆಂಬೆಗಳಿಂದ ಅಂಟು ಸುರಿಯುವಂತೆ ರಕ್ತಹರಿಯುತ್ತಿತ್ತು. ॥60॥ ಎಷ್ಟೋ ವಾನರರು ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ರಥದಿಂದ ರಥವನ್ನು, ಆನೆಯಿಂದ ಆನೆಯನ್ನು, ಕುದುರೆಯಿಂದ ಕುದುರೆಯನ್ನು ಹೊಡೆದು ಉರುಳಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ॥61॥ ವಾನರ ಸೇನಾನಾಯಕರು ಎಸೆದಿರುವ ವೃಕ್ಷ ಮತ್ತು ಶಿಲೆಗಳನ್ನು ರಾಕ್ಷಸರು ಯೋಧರು ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ ಕ್ಷುರಪ್ರ, ಅರ್ಧಚಂದ್ರ ಮತ್ತು ಭಲ್ಲವೆಂಬ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಒಡೆದು ಮುರಿದುಹಾಕುತ್ತಿದ್ದರು. ॥62॥ ಪುಡಿಯಾಗಿ ಬಿದ್ದಿರುವ ಪರ್ವತಗಳಿಂದ, ತುಂಡಾದ ವೃಕ್ಷಗಳಿಂದ, ರಾಕ್ಷಸರ ಮತ್ತು ವಾನರ ಹೆಣಗಳಿಂದ ಆ ಯುದ್ಧಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಲಿಡಲೂ ಕಷ್ಟವಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ॥63॥ ವಾನರರ ಎಲ್ಲ ಚೇಷ್ಟೆಗಳು ಹರ್ಷೋತ್ಸಾಹದಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದವು. ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ದೀನತೆ ಇಲ್ಲದೆ ಅವರು ರಾಕ್ಷಸರ ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಆಯುಧ ಗಳನ್ನು ಕಸಿದುಕೊಂಡಿದ್ದರು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಸಂಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಭಯಬಿಟ್ಟು ಕಾದಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ॥64॥
ಈ ಪ್ರಕಾರ ಭಯಂಕರ ಯುದ್ಧವಾದಾಗ ವಾನರರ ಕೈಮೇಲಾಗಿತ್ತು. ರಾಕ್ಷಸ ಸೈನಿಕರು ಸತ್ತು ಬೀಳುತ್ತಿದ್ದರು. ವಾನರರು ಆನಂದಭರಿತರಾದರು. ಆಗ ಮಹರ್ಷಿಗಳು, ದೇವತೆಗಳು ಹರ್ಷನಾದ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ॥65॥ ಬಳಿಕ ವಾಯುವಿನಂತೆ ವೇಗವುಳ್ಳ ಕುದುರೆಯನ್ನೇರಿ, ಕೈಯಲ್ಲಿ ತೀಕ್ಷ್ಣಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡ ನರಾಂತಕನು ವಾನರರ ಭಯಂಕರ ಸೈನ್ಯದಲ್ಲಿ ಮತ್ಸ್ಯವು ಮಹಾಸಾರದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದಂತೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ॥66॥ ಆ ಮಹಾಕಾಯ ಇಂದ್ರದ್ರೋಹಿ ವೀರ ನಿಶಾಚರನು ಹೊಳೆಯುತ್ತಿರುವ ಭಲ್ಲೆಯಿಂದ ಒಬ್ಬನೇ ಏಳು ನೂರು ವಾನರರನ್ನು ಕೊಂದು, ಕ್ಷಣಾರ್ಧ ದಲ್ಲಿ ವಾನರರ ದೊಡ್ಡದಾದ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಸಂಹಾರ ಮಾಡಿದನು. ॥67॥ ಕುದುರೆಯನ್ನೇರಿ ವಾನರ ಸೈನ್ಯದಲ್ಲಿ ವಿಚಾರಿಸುವ ಆ ಮಹಾಮನಸ್ವೀ ವೀರನನ್ನು ವಿದ್ಯಾಧರರು, ಮಹರ್ಷಿಗಳು ನೋಡಿದರು. ॥68॥ ಅವನು ಹೋದ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಧರಾಶಾಯಿಯಾದ ಪರ್ವತಾಕಾರದ ವಾನರರಿಂದ ಮುಚ್ಚಿಹೋಗುತ್ತಿತ್ತು ಹಾಗೂ ಅಲ್ಲಿ ರಕ್ತ-ಮಾಂಸದ ಕೆಸರೇ ಉಂಟಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ॥ 69 ॥ ವಾನರರ ಪ್ರಧಾನವೀರರು ಪರಾಕ್ರಮ ತೋರುವ ವಿಚಾರ ಮಾಡುವುದೊಳಗೆಯೇ ನರಾಂತಕನು ಇವರೆಲ್ಲರನ್ನು ದಾಟಿ ಭಲ್ಲೆಯಿಂದ ಗಾಯಗೊಳಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ॥70॥ ಕಾಡುಗಿಚ್ಚು ಕಾಡನ್ನು ಸುಡುವಂತೆಯೇ ಪ್ರಜ್ವಲಿತ ಪ್ರಾಸವನ್ನೆತ್ತಿಕೊಂಡ ನರಾಂತಕನು ವಾನರ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಭಸ್ಮಮಾಡುತ್ತಿದ್ದನು. ॥71॥ ವಾನರರು ವೃಕ್ಷ-ಪರ್ವತಗಳನ್ನು ಕೀಳುವಷ್ಟರಲ್ಲಿ ನರಾಂತನ ಭಲ್ಲೆಯ ಏಟು ತಿಂದು ವಜ್ರದ ಹೊಡೆತದಿಂದ ಪರ್ವತ ಪುಡಿ ಯಾಗುವಂತೆ ಸತ್ತುಹೋಗುತ್ತಿದ್ದರು. ॥72॥ ವರ್ಷಾಕಾಲದಲ್ಲಿ ಪ್ರಚಂಡವಾಯುವು ಎಲ್ಲ ವೃಕ್ಷಗಳನ್ನು ಮುರಿದು ಕಿತ್ತುಹಾಕುತ್ತಾ ಬೀಸುವಂತೆ ಬಲವಂತ ನರಾಂತಕನು ರಣಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ವಾನರರನ್ನು ಮರ್ದಿಸುತ್ತಾ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ॥73॥ ವಾನರ ವೀರರು ಭಯದಿಂದಾಗಿ ಓಡಲಾರದೆ, ನಿಂತುಕೊಳ್ಳಲಾರದೆ, ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ಚೇಷ್ಟೆಮಾಡಲಾಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಪರಾಕ್ರಮಿ ನರಾಂತಕನು ನೆಗೆಯುತ್ತಾ ಎಲ್ಲ ವಾನರರನ್ನು ಭಲ್ಲೆಯಿಂದ ಕೊಲ್ಲುತ್ತಿದ್ದನು. ॥74॥ ಆ ಭಲ್ಲೆಯು ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿತ್ತು ಹಾಗೂ ಯಮನಂತೆ ಭಯಂಕರವಾಗಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿತ್ತು. ಆ ಒಂದೇ ಭಲ್ಲೆಯ ಏಟಿನಿಂದ ಗುಂಪು ಗುಂಪಾದ ವಾನರರು ಧರಾಶಾಯಿಯಾದರು. ॥75॥ ವಜ್ರದ ಆಘಾತವನ್ನು ಎಣಿಸದ ಆ ಪ್ರಾಸದ ದಾರುಣ ಪ್ರಹಾರವನ್ನು ವಾನರರು ಸಹಿಸದಾದರು. ಅವರು ಜೋರಾಗಿ ಚೀತ್ಕರಿಸತೊಡಗಿದರು. ॥76॥ ವಜ್ರಾಯುಧದ ಆಘಾತದಿಂದ ಪರ್ವತ ಶಿಖರಗಳು ವಿದೀರ್ಣವಾದಂತೆ, ವಾನರರು ಧರಾಶಾಯಿಯಾಗಿ ವಾನರರೂಪೀ ಪರ್ವತದಂತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿತ್ತು. ॥77॥ ಮೊದಲು ಕುಂಭಕರ್ಣನು ರಣಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಬೀಳಿಸಿದ ಮಹಾಮನಸ್ವೀ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾನರರು ಈಗ ಸ್ವಸ್ಥರಾಗಿ ಸುಗ್ರೀವನ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ಉಪಸ್ಥಿತರಾದರು. ॥78॥ ಸುಗ್ರೀವನು ಸುತ್ತಲೂ ದೃಷ್ಟಿಹರಿಸಿದಾಗ ನರಾಂತಕನ ಭಯದಿಂದ ವಾನರ ಸೈನ್ಯವು ಅತ್ತ-ಇತ್ತ ಓಡುತ್ತಿತ್ತು. ॥79॥ ಓಡುತ್ತಿರುವ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ನೋಡಿ ಅವನು ನರಾಂತಕನ ಕಡೆಗೆ ದೃಷ್ಟಿ ಹರಿಸಿದನು. ಅವನು ಕುದುರೆಯನ್ನೇರಿ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಭಲ್ಲೆಯನ್ನೆತ್ತಿಕೊಂಡು ಬರುತ್ತಿದ್ದನು. ॥80॥ ಅವನನ್ನು ನೋಡಿ ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ವಾನರರಾಜ ಸುಗ್ರೀವನು ಇಂದ್ರತುಲ್ಯ ಪರಾಕ್ರಮಿ ಕುಮಾರ ಅಂಗದನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು- ॥81॥ ಮಗು! ಕುದುರೆಯನ್ನೇರಿ ವಾನರ ಸೈನ್ಯದಲ್ಲಿ ಕ್ಷೋಭೆಯನ್ನೆಬ್ಬಿಸುತ್ತಿರುವ ವೀರರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ಎದುರಿಸಲು ಹೋಗಿ ಅವನನ್ನು ಬೇಗನೆ ಸಂಹರಿಸಿಬಿಡು. ॥ 82 ॥ ಒಡೆಯನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ಪರಾಕ್ರಮಿ ಅಂಗದನು ಆಗ ಸೂರ್ಯನು ಮೋಡಗಳಿಂದ ಪ್ರಕಟನಾಗುವಂತೆ ಮೇಘಗಳಂತಿದ್ದ ವಾನರ ಸೈನ್ಯದಿಂದ ಹೊರಟರು. ॥83॥ ವಾನರ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಅಂಗದನು ಶೈಲ ಸಮೂಹ ದಂತೆ ವಿಶಾಲ ಕಾಯನಾಗಿದ್ದನು. ಅವನು ತೊಳ್ಬಂದಿಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದನು, ಅದರಿಂದ ಸುವರ್ಣಾದಿ ಧಾತುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಪರ್ವತದಂತೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ॥84॥ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ವಾಲಿಪುತ್ರ ಅಂಗದನ ಬಳಿ ಯಾವುದೇ ಆಯುಧಗಳಿರಲಿಲ್ಲ. ಕೇವಲ ಉಗುರು, ಕೊರೆದಾಡೆಯೇ ಅವನ ಅಸ್ತ್ರ-ಶಸ್ತ್ರಗಳಾಗಿದ್ದವು. ಅವನು ನರಾಂತಕನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಇಂತೆಂದನು- ॥85॥ ಎಲವೋ ನಿಶಾಚರನೇ! ನಿಲ್ಲು! ಈ ಸಾಧಾರಣ ಕಪಿಗಳನ್ನು ಕೊಂದು ಏನು ಮಾಡುವೆ? ನಿನ್ನ ಭಲ್ಲೆಯ ಏಟು ವಜ್ರದಂತೆ ಅಸಹ್ಯವಾಗಿದೆಯಲ್ಲ, ಅದರಿಂದ ನನ್ನ ಎದೆಗೆ ಹೊಡಿ ನೋಡುವಾ. ॥86॥ ಅಂಗದನ ಮಾತು ಕೇಳಿ ನರಾಂತಕನಿಗೆ ಭಾರೀ ಕ್ರೋಧ ಉಂಟಾಯಿತು. ಅವನು ಕುಪಿತನಾಗಿ ಅವುಡುಗಚ್ಚಿ ಸರ್ಪದಂತೆ ಬುಸುಗುಟ್ಟುತ್ತಾ ವಾಲಿಪುತ್ರ ಅಂಗದನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದನು. ॥87॥ ಅವನು ಹೊಳೆಯುತ್ತಿರುವ ಆ ಭಲ್ಲೆಯನ್ನು ತಿರುಗಿಸುತ್ತಾ ಅಂಗದನಿಗೆ ಹೊಡೆದನು. ಅಂಗದನ ವಕ್ಷಃಸ್ಥಳವು ವಜ್ರದಂತೆ ಕಠೋರವಾಗಿತ್ತು. ನರಾಂತಕನ ಭಲ್ಲೆ ಎದೆಗೆ ತಗುಲಿ ಮುರಿದು ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದುಹೋಯಿತು. ॥88॥
ಆ ಭಲ್ಲೆಯು ಗರುಡನು ಕೊಂದಿರುವ ಸರ್ಪದ ಶರೀರದಂತೆ ತುಂಡುತುಂಡಾಗಿ ಬಿದ್ದಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ವಾಲಿಪುತ್ರ ಅಂಗದನು ಅಂಗೈಯನ್ನು ಎತ್ತಿ ನರಾಂತಕನ ಕುದುರೆಯ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಜೋರಾಗಿ ಹೊಡೆದನು. ॥ 89 ॥ ಆ ಪ್ರಹಾರದಿಂದ ಕುದುರೆಯ ತಲೆ ಒಡೆದುಕಾಲುಗಳು ಜಾರಿದವು, ಕಣ್ಣುಗಳು ಒಡೆದುಹೋದವು, ನಾಲಿಗೆ ಹೊರಚಾಚಿ ಆ ಪರ್ವತಾಕಾರ ಕುದುರೆಯು ಪ್ರಾಣಹೀನವಾಗಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಉರುಳಿತು. ॥90॥ ಕುದುರೆಯು ಸತ್ತುಬಿದ್ದಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ನರಾಂತಕನು ಕೆಂಡಾಮಂಡಲನಾದನು. ಆ ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿ ನಿಶಾಚರನು ಮುಷ್ಟಿಬಿಗಿದು ವಾಲಿಕುಮಾರನ ತಲೆಗೆ ಹೊಡೆದನು. ॥91॥ ಮುಷ್ಟಿಯ ಆಘಾತದಿಂದ ಅಂಗದನ ತಲೆ ಒಡೆಯಿತು. ಅದರಿಂದ ಬಿಸಿ-ಬಿಸಿಯಾದ ರಕ್ತ ಹರಿಯತೊಡಗಿತು. ಅವನ ತಲೆ ಉರಿಯುತ್ತಿದ್ದು, ಮೂರ್ಛಿತನಾದನು. ಸ್ವಲ್ಪಹೊತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಮೂರ್ಛೆ ತಳೆದು, ಆ ರಾಕ್ಷಸನ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ನೋಡಿ ಆಶ್ಚರ್ಯಚಕಿತನಾದನು. ॥92॥ ಮತ್ತೆ ಅಂಗದನು ಪರ್ವತಶಿಖರದಂತೆ ಮೃತ್ಯುವಿಗೆ ಸಮಾನವಾದ ಮುಷ್ಟಿಬಿಗಿದು, ಮಹಾತ್ಮಾ ವಾಲಿಕುಮಾರನು ನರಾಂತಕನ ವಕ್ಷಃಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಪ್ರಹರಿಸಿದನು. ॥93॥ ಮುಷ್ಟಿಯ ಆಘಾತದಿಂದ ನರಾಂತಕನ ಹೃದಯಒಡೆದುಹೋಯಿತು. ಅವನು ಬಾಯಿಂದ ಬೆಂಕಿಯ ಜ್ವಾಲೆಗಳು ಹೊರಟವು. ಶರೀರವೆಲ್ಲ ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದು ಹೋಯಿತು. ವಜ್ರಾಘಾತ ತಗುಲಿದ ಪರ್ವತದಂತೆ ಅವನು ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದುಬಿಟ್ಟನು. ॥94॥ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ವಾಲಿಕುಮಾರನು ಉತ್ತಮ ಪರಾಕ್ರಮಿ ನರಾಂತನನ್ನು ವಧಿಸಿದಾಗ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳು ಮತ್ತು ಭುವಿಯಲ್ಲಿ ವಾನರರು ಜೋರಾಗಿ ಹರ್ಷನಾದ ಮಾಡಿದರು. ॥95॥ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಹರ್ಷತರುವ ಪರಮ ದುಷ್ಕರ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಅಂಗದನು ಮಾಡಿದ್ದನು. ಅದರಿಂದ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಭಾರೀ ವಿಸ್ಮಯವಾಯಿತು. ಬಳಿಕ ಭೀಷಣಕರ್ಮ ಮಾಡುವ ಅಂಗದನು ಪುನಃ ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಹರ್ಷೋತ್ಸಾಹದಿಂದ ತುಂಬಿಹೋದನು. ॥96॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಅರವತ್ತೊಂಭತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥69॥

ಎಪ್ಪತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ

ದೇವಾಂತಕ, ತ್ರಿಶಿರಸ, ಮಹೋದರ, ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವರ ಸಂಹಾರ

ನರಾಂತಕನು ವಧೆಯಾದುದನ್ನು ನೋಡಿ ದೇವಾಂತಕ, ಪುಲಸ್ತ್ಯನಂದನ ತ್ರಿಶಿರಾ ಮತ್ತು ಮಹೋದರ ಈ ಶ್ರೇಷ್ಠ ರಾಕ್ಷಸರು ಹಾಹಾಕಾರ ಮಾಡಿದರು. ॥1॥ ಮಹೋದರನು ಮೇಘದಂತಹ ಆನೆಯನ್ನೇರಿ ಮಹಾಪರಾಕ್ರಮಿ ಅಂಗದನ ಮೇಲೆ ವೇಗದಿಂದ ಆಕ್ರಮಣಮಾಡಿದನು. ॥2॥ ತಮ್ಮನು ಸತ್ತು ಹೋದುದರಿಂದ ಸಂತಪ್ತನಾದ ಬಲವಂತ ದೇವಾಂತಕನು ಭಯಾನಕ ಪರಿಘವನ್ನು ಕೈಯ್ಯಲ್ಲೆತ್ತಿಕೊಂಡು ಅಂಗದನನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸಿದನು. ॥3॥ ಹಾಗೆಯೇ ವೀರ ತ್ರಿಶಿರನು ಉತ್ತಮ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಹೂಡಿದ ಸೂರ್ಯತುಲ್ಯ ತೇಜಸ್ವೀ ರಥವನ್ನೇರಿ ವಾಲಿ ಕುಮಾರನನ್ನು ಎದುರಿಸಲು ಬಂದನು. ॥4॥ ದೇವತೆಗಳ ದರ್ಪವನ್ನು ಮುರಿಯುವ ಆ ಮೂವರು ನಿಶಾಚರರು ಆಕ್ರಮಣಮಾಡಿದಾಗ ವೀರ ಅಂಗದನು ವಿಶಾಲ ರೆಂಬೆಗಳುಳ್ಳ ಒಂದು ವೃಕ್ಷವನ್ನು ಕಿತ್ತು ಕೊಂಡು, ಇಂದ್ರನು ಪ್ರಜ್ವಲಿತ ವಜ್ರಾಯುಧವನ್ನು ಪ್ರಹರಿಸುವಂತೆ ವಾಲಿಕುಮಾರನು ಆ ಮಹಾವೃಕ್ಷದಿಂದ ದೇವಾಂತಕ ನನ್ನು ಪ್ರಹರಿಸಿದನು. ॥5-6॥ ಆದರೆ ತ್ರಿಶಿರನು ವಿಷಧರ ಸರ್ಪಗಳಂತಿರುವ ಭಯಂಕರ ಬಾಣವನ್ನು ಹೂಡಿ ಆ ವೃಕ್ಷವನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿಬಿಟ್ಟನು. ವೃಕ್ಷವು ಪುಡಿಯಾದುದನ್ನು ನೋಡಿ ಕಪಿಕುಂಜರ ಅಂಗದನು ತತ್ಕಾಲ ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ನೆಗೆದು ತ್ರಿಶಿರನ ಮೇಲೆ ವೃಕ್ಷಗಳ ಮತ್ತು ಶಿಲೆಗಳ ಮಳೆಗರೆದನು. ಆದರೆ ಕ್ರೋಧಗೊಂಡ ತ್ರಿಶಿರನು ಹರಿತ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಅವನ್ನು ತುಂಡರಿಸಿ ಬೀಳಿಸಿದನು. ॥7-8॥ ಮಹೋದರನು ತನ್ನ ಪರಿಘದಿಂದ ಆ ವೃಕ್ಷಗಳನ್ನು ಮುರಿದು ಹಾಕಿದನು. ಬಳಿಕ ಬಾಣಗಳ ಮಳೆಗರೆದು ಅಂಗದನನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸಿದನು. ॥9॥ ಜೊತೆಗೆ ಕುಪಿತನಾದ ಮಹೋದರನು ಆನೆಯ ಮೂಲಕ ಆಕ್ರಮಣ ಮಾಡಿ ವಾಲಿಕುಮಾರನ ಎದೆಗೆ ವಜ್ರತುಲ್ಯ ತೋಮರಗಳನ್ನು ಪ್ರಹರಿಸಿದನು. ॥10॥ ಹೀಗೆಯೇ ದೇವಾಂತಕನೂ ಅಂಗದನು ಬಳಿಗೆ ಬಂದು ಅತ್ಯಂತ ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಪರಿಘದಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಹೊಡೆದು ತತ್ಕ್ಷಣ ವೇಗವಾಗಿ ಅಲ್ಲಿಂದ ದೂರಹೋದನು. ॥11॥ ಆ ಮೂವರೂ ಪ್ರಮುಖ ನಿಶಾಚರರು ಒಟ್ಟಿಗೆ ಆಕ್ರಮಿಸಿದರೂ ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ, ಪ್ರತಾಪಿ ವಾಲಿಕುಮಾರ ಅಂಗದನ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಕೊಂಚವೂ ವ್ಯಥೆಯಾಗಲಿಲ್ಲ. ॥12॥ ಅಂಗದನು ಅತ್ಯಂತ ದುರ್ಜಯ, ವೇಗಶಾಲಿಯಾಗಿದ್ದನು. ಅವನು ಮಹೋದರನ ಮಹಾಗಜದ ಮೇಲೆ ಆಕ್ರಮಣ ಮಾಡಿ ಅದಕ್ಕೆ ವೇಗವಾಗಿ ಒಂದು ಅಂಗೈ ಏಟುಕೊಟ್ಟನು. ॥13॥ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಆ ಪ್ರಹಾರದಿಂದ ಆನೆಯ ಎರಡು ಕಣ್ಣು ಹೊರಬಂದು ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದು ಸತ್ತುಹೋಯಿತು. ॥14॥ ಮತ್ತೆ ಮಹಾಬಲಿ ವಾಲಿಕುಮಾರನು ಆ ಆನೆಯ ಒಂದು ದಂತವನ್ನು ಕಿತ್ತುಕೊಂಡು, ಧಾವಿಸಿಹೋಗಿ ಅದರಿಂದ ದೇವಾಂತಕನಿಗೆ ಪ್ರಹರಿಸಿದನು. ॥15॥ ತೇಜಸ್ವೀ ದೇವಾಂತಕನು ಆ ಪ್ರಹಾರದಿಂದ ವ್ಯಾಕುಲನಾಗಿ ವಾಯುವಿನಿಂದ ಕಂಪಿಸುವ ವೃಕ್ಷದಂತೆ ನಡುಗತೊಡಗಿದನು. ಅವನ ಶರೀರದಿಂದ ಲಾವಾರಸದಂತೆ ರಕ್ತದ ಹೊಳೆಯೇ ಹರಿಯಿತು. ॥16॥ ಅನಂತರ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ಬಲವಂತ ದೇವಾಂತಕನು ಕಷ್ಟದಿಂದ ತನ್ನನ್ನು ಸಾವರಿಸಿಕೊಂಡು, ಪರಿಘವನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ವೇಗವಾಗಿ ತಿರುಗಿಸಿ ಅಂಗದನ ಮೇಲೆ ಹೊಡೆದನು. ॥17॥ ಆ ಪರಿಘದ ಏಟಿನಿಂದ ವಾನರರಾಜಕುಮಾರ ಅಂಗದನು ನೆಲಕ್ಕೆ ಮಂಡಿ ಊರಿ, ಮತ್ತೆ ಕೂಡಲೇ ಮೇಲಕ್ಕೆ ನೆಗೆದನು. ॥18॥ ನೆಗೆಯುವಾಗ ತ್ರಿಶಿರನು ಹರಿತವಾದ ಭಯಂಕರ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಅಂಗದನ ಹಣೆಗೆ ಹೊಡೆದನು. ॥19॥ ಅನಂತರ ಅಂಗದನು ಮೂವರು ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದಿರುವನು ಎಂದು ತಿಳಿದು ಹನುಮಂತ ಮತ್ತು ನೀಲನು ಅವನ ಸಹಾಯಕ್ಕಾಗಿ ಧಾವಿಸಿದರು. ॥20॥ ಆಗ ನೀಲನು ತ್ರಿಶಿರನ ಮೇಲೆ ಒಂದು ಪರ್ವತವನ್ನು ಎಸೆದನು. ಆದರೆ ಬುದ್ಧಿವಂತ ಆ ರಾವಣಪುತ್ರನು ತೀಕ್ಷ್ಣಬಾಣಗಳಿಂದ ಅದನ್ನು ಪುಡಿಗೈದನು. ॥21॥ ಅವನ ನೂರಾರು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಪುಡಿಯಾದ ಪರ್ವತ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಚೆಲ್ಲಿಹೋಯಿತು. ಮತ್ತು ಆ ಪರ್ವತಶಿಖರವು ಕಿಡಿಗಳನ್ನು ಉಗುಳುತ್ತಾ ಬೆಂಕಿಯ ಜ್ವಾಲೆಯೊಂದಿಗೆ ಪೃಥಿವಿಯ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದುಹೋಯಿತು. ॥22॥ ತನ್ನ ತಮ್ಮನ ಹೆಚ್ಚಿದ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ನೋಡಿ ದೇವಾಂತಕನಿಗೆ ಬಹಳ ಹರ್ಷವಾಯಿತು. ಅವನು ಪರಿಘವನ್ನೆತ್ತಿಕೊಂಡು ಯುದ್ಧರಂಗದಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನ ಮೇಲೆ ಆಕ್ರಮಣಮಾಡಿದನು. ॥23॥ ಅವನು ಬರುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಕಪಿಕುಂಜರ ಹನುಮಂತನು ನೆಗೆದು ತನ್ನ ವಜ್ರದಂತಹ ಮುಷ್ಟಿಯಿಂದ ಅವನ ತಲೆಗೆ ಹೊಡೆದನು. ॥24॥ ಬಲವಂತ ವಾಯುನಂದನ ಮಹಾಕಪಿ ಹನುಮಂತನು ಆಗ ದೇವಾಂತಕನ ಮಸ್ತಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರಹಾರ ಮಾಡಿ, ಭೀಷಣ ಗರ್ಜನೆಯಿಂದ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ನಡುಗಿಸಿ ಬಿಟ್ಟನು. ॥25॥ ಅವನ ಮುಷ್ಟಿಯ ಆಘಾತದಿಂದ ದೇವಾಂತಕನ ತಲೆ ಒಡೆದುಹೋಗಿ ಪುಡಿಯಾಯಿತು. ಹಲ್ಲು, ಕಣ್ಣುಗಳು, ನಾಲಿಗೆ ಹೊರಬಂದು ಆ ರಾಕ್ಷಸ ರಾಜಕುಮಾರ ಪ್ರಾಣಶೂನ್ಯವಾಗಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದುಹೋದನು. ॥26॥ ರಾಕ್ಷಸಯೋಧರಲ್ಲಿ ಪ್ರಧಾನ ನಾದ ಮಹಾಬಲಿ ದೇವದ್ರೋಹಿ ದೇವಾಂತಕನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸತ್ತುಹೋದಾಗ ತ್ರಿಶಿರನಿಗೆ ಭಾರೀ ಕ್ರೋಧವುಂಟಾಗಿ ಅವನು ನೀಲನ ಎದೆಗೆ ಹರಿತವಾದ ಬಾಣಗಳ ಭಯಂಕರ ಮಳೆಗರೆದನು. ॥27॥ ಅನಂತರ ಅತ್ಯಂತ ಕ್ರೋಧಗೊಂಡ ಮಹೋದರನು ಪುನಃ ಒಂದು ಪರ್ವತಾಕಾರ ಆನೆಯ ಮೇಲೆ ಸೂರ್ಯನು ಮಂದರಾಚಲದಲ್ಲಿ ಆರೂಢನಾದಂತೆ ಏರಿ ಕುಳಿತನು. ॥28॥ ಆನೆಯನ್ನೇರಿ ಅವನು ನೀಲನ ಮೇಲೆ, ಕಾಮನ ಬಿಲ್ಲು ಹಾಗೂ ಸಿಡಿಲಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮೇಘಗಳು ಪರ್ವತದ ಮೇಲೆ ಮಳೆಗರೆಯುವಂತೆ ಬಾಣಗಳ ಮಳೆ ಸುರಿಸಿದನು. ॥29॥ ಬಾಣಗಳ ನಿರಂತರ ವರ್ಷಾದಿಂದ ವಾನರ ಸೇನಾಪತಿ ನೀಲನ ಶರೀರವೆಲ್ಲ ಕ್ಷತ-ವಿಕ್ಷತವಾಯಿತು. ಅವನ ಶರೀರ ಶಿಥಿಲವಾಯಿತು. ಹೀಗೆ ಮಹಾಬಲಿ ಮಹೋದರನು ಅವನನ್ನು ಮೂರ್ಛಿತಗೊಳಿಸಿ, ಅವನ ಬಲ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಕುಂಠಿತಗೊಳಿಸಿದನು. ॥30॥ ಅನಂತರ ಎಚ್ಚರಗೊಂಡ ನೀಲನು ವೃಕ್ಷಸಮೂಹಗಳಿಂದ ಒಂದು ಪರ್ವತ ಶಿಖರವನ್ನು ಕಿತ್ತುಕೊಂಡನು. ಮಹಾವೇಗಶಾಲಿಯಾದ ಅವನು ನೆಗೆದು ಮಹೋದರನ ಮಸ್ತಕದಲ್ಲಿ ಆ ವೃಕ್ಷವನ್ನು ಅಪ್ಪಳಿಸಿದನು. ॥ 31 ॥ ಆ ಪರ್ವತ ಶಿಖರದ ಆಘಾತದಿಂದ ಮಹೋದರನು ಆನೆಯೊಂದಿಗೆ ನುಚ್ಚುನೂರಾಗಿ, ಪ್ರಾಣಶೂನ್ಯನಾಗಿ ವಜ್ರದಿಂದ ಹೊಡೆದ ಪರ್ವತದಂತೆ ಪೃಥಿಯಲ್ಲಿ ಉರುಳಿಹೋದನು. ॥32॥ ಚಿಕ್ಕಪ್ಪನು ಸತ್ತು ಹೋದುದನ್ನು ನೋಡಿ ತ್ರಿಶಿರನು ಸಿಟ್ಟಿನಿಂದ ಕೆಂಡಾಮಂಡಲ ನಾದನು. ಅವನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಧನುಸ್ಸನ್ನೆತ್ತಿ ಕೊಂಡು ತೀಕ್ಷ್ಣ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಹನುಮಂತನನ್ನು ಹೊಡೆಯತೊಡಗಿದನು. ॥33॥ ಆಗ ಪವನನಂದನನು ಕುಪಿತನಾಗಿ ರಾಕ್ಷಸನ ಮೇಲೆ ಪರ್ವತಾಕಾರ ಶಿಲೆಯನ್ನು ಎಸೆದನು. ಆದರೆ ಬಲವಂತ ತ್ರಿಶಿರನು ತನ್ನ ಹರಿತ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಅದನ್ನು ಪುಡಿಮಾಡಿ ಬಿಟ್ಟನು. ॥34॥ ಆ ಪರ್ವತ ಪ್ರಹಾರ ವ್ಯರ್ಥವಾದುದನ್ನು ನೋಡಿ, ಕಪಿವರ ಹನುಮಂತನು ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ರಾವಣ ಪುತ್ರ ತ್ರಿಶಿರನ ಮೇಲೆ ವೃಕ್ಷಗಳ ಮಳೆಯನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದನು. ॥35॥ ಆದರೂ ಪ್ರತಾಪಿ ತ್ರಿಶಿರನು ಆಕಾಶದಿಂದ ಬೀಳುವ ವೃಕ್ಷಗಳ ಮಳೆಯನ್ನು ತನ್ನ ನಿಶಿತ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಭಿನ್ನಭಿನ್ನಗೊಳಿಸಿ ಜೋರಾಗಿ ಗರ್ಜಿಸಿದನು. ॥36॥ ಆಗ ಹನುಮಂತನು ಹಾರಿ ತ್ರಿಶಿರನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ, ಕುಪಿತವಾದ ಸಿಂಹವು ಆನೆಯನ್ನು ಸೀಳಿಹಾಕುವಂತೆ ರೋಷಗೊಂಡು ತ್ರಿಶಿರನ ಕುದುರೆಯನ್ನು ತನ್ನ ಹರಿತವಾದ ಉಗುರುಗಳಿಂದ ಸೀಳಿಹಾಕಿದನು. ॥37॥ ಇದನ್ನು ನೋಡಿ ರಾವಣಪುತ್ರ ತ್ರಿಶಿರನು-ಯಮರಾಜನ ಕಾಲರಾತ್ರಿಯನ್ನು ಜೊತೆಗಿರಿಸಿಕೊಂಡಂತೆ ಶಕ್ತಿಯೊಂದನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ಹನುಮಂತನ ಮೇಲೆ ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದನು. ॥38॥ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಉಲ್ಕಾ ಪಾತವಾದಂತೆ ಆ ಶಕ್ತಿಯ ಗತಿ ಕುಂಠಿತವಾಗದೆ ತನ್ನ ಕಡೆಗೆ ಬರುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಹನುಮಂತನು ಅದನ್ನು ಕೈಯಿಂದ ಹಿಡಿದುಮುರಿದು ಹಾಕಿ ಭಯಂಕರ ಗರ್ಜನೆ ಮಾಡಿದನು. ॥39॥ ಹನುಮಂತನು ಆ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಮುರಿದುದನ್ನು ನೋಡಿ ವಾನರರು ಹರ್ಷದಿಂದ ಉಲ್ಲಸಿತ ರಾಗಿ ಮೇಘಗಳಂತೆ ಗರ್ಜನೆ ಮಾಡಿದರು. ॥40॥ ಆಗ ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠ ತ್ರಿಶಿರನು ಖಡ್ಗವನ್ನೆತ್ತಿಕೊಂಡು ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠ ಹನುಮಂತನ ವಕ್ಷಃಸ್ಥದಲ್ಲಿ ಪ್ರಹರಿಸಿದನು. ॥41॥ ಖಡ್ಗದ ಏಟಿನಿಂದ ಗಾಯಗೊಂಡು ಪರಾಕ್ರಮಿ ವಾಯುನಂದನ ಹನುಮಂತನು ತ್ರಿಶರನ ಎದೆಗೆ ಒಂದು ಏಟು ಬಿಗಿದನು. ॥42॥ ಆ ಅಂಗೈ ಏಟು ತಗಲುತ್ತಲೇ ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ತ್ರಿಶಿರನು ನಿಶ್ಚೇಷ್ಟಿತನಾದನು. ಅವನ ಕೈಯಿಂದ ಆಯುಧ ಜಾರಿಬಿದ್ದು, ಭೂಮಿಗೊರಗಿದನು. ॥43॥ ರಾಕ್ಷಸನ ಖಡ್ಗವು ಬೀಳುತ್ತಿರುವಾಗ ಪರ್ವತಾಕಾರ ಮಹಾಕಪಿ ಮಾರುತಿಯು ಅದನ್ನು ಕಸಿದುಕೊಂಡು ರಾಕ್ಷಸರೆಲ್ಲರನ್ನು ಭಯಪಡಿಸತೊಡಗಿದನು. ॥44॥ ಅವನ ಆ ಗರ್ಜನೆಯನ್ನು ಸಹಿಸದೆ ನಿಶಾಚರನು ಕೂಡಲೇ ನೆಗೆದು ನಿಂತುಕೊಂಡನು. ಏಳುತ್ತಲೇ ಅವನು ಹನುಮಂತನಿಗೆ ಒಂದು ಗುದ್ದಿದನು. ॥45॥ ಅವನ ಮುಷ್ಠಿ ಆಘಾತದಿಂದ ಮಹಾಕಪಿ ಹನುಮಂತನಿಗೆ ಭಾರೀ ಕ್ರೋಧವುಂಟಾಯಿತು. ಕುಪಿತನಾಗಿ ಅವನು ಕಿರೀಟಸಹಿತ ರಾಕ್ಷಸನ ಮಸ್ತಕವನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡನು. ॥46॥ ಹಿಂದೆ ಇಂದ್ರನು ತ್ವಷ್ಟಾನ ಪುತ್ರ ವಿಶ್ವರೂಪನ ಮೂರು ಮಸ್ತಕಗಳನ್ನು ವಜ್ರದಿಂದ ಕತ್ತರಿಸಿದಂತೆ ಕುಪಿತನಾದ ಹನುಮಂತನು ರಾವಣ ಪುತ್ರ ತ್ರಿಶಿರನ ಕಿರೀಟ ಕುಂಡಲಗಳ ಸಹಿತ ಮೂರು ತಲೆಗಳನ್ನು ಹರಿತವಾದ ಖಡ್ಗದಿಂದ ಕತ್ತರಿಸಿ ಹಾಕಿದನು. ॥47॥ ಆ ಮಸ್ತಕಗಳ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ವಿಶಾಲವಾಗಿದ್ದ, ಕಣ್ಣುಗಳು ಉರಿಯುವ ಬೆಂಕಿಯಂತೆ ಇದ್ದವು. ಆ ಇಂದ್ರದ್ರೋಹಿ ತ್ರಿಶಿರನ ಮೂರು ತಲೆಗಳು ಆಕಾಶದಿಂದ ಬೀಳುವ ನಕ್ಷತ್ರಗಳಂತೆ ಪೃಥಿವಿಗೆ ಬಿದ್ದು ಬಿಟ್ಟವು. ॥48॥ ದೇವದ್ರೋಹಿ ತ್ರಿಶಿರನು ಇಂದ್ರತುಲ್ಯ ಹನುಮಂತನ ಕೈಯಿಂದ ಹತನಾದಾಗ ಸಮಸ್ತವಾನರು ಹರ್ಷನಾದ ಮಾಡತೊಡಗಿದರು. ಭೂಮಿ ನಡುಗಿತು, ರಾಕ್ಷಸರೆಲ್ಲರೂ ದಿಕ್ಕಾಪಾಲಾಗಿ ಓಡಿಹೋದರು. ॥49॥ ತ್ರಿಶಿರ ಮತ್ತು ಮಹೋದರನು ಸತ್ತುಹೋದುದನ್ನು ನೋಡಿ, ದುರ್ಜಯ ವೀರ ದೇವಾಂತಕ, ನರಾಂತಕರು ಕಾಲಕ್ಕೆ ತುತ್ತಾದುದನ್ನು ತಿಳಿದ ಅತ್ಯಂತ ಅಸಹನೆಯಿಂದ ರಾಕ್ಷಸ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮತ್ತ (ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವ)ನು ಕುಪಿತನಾದನು. ಅವನು ಒಂದು ಉಕ್ಕಿನ ತೇಜಸ್ವೀ ಗದೆಯನ್ನೆತ್ತಿಕೊಂಡನು. ॥50-51॥ ಅದನ್ನು ಚಿನ್ನದ ತಗಡಿನಿಂದ ಹೊದಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಶತ್ರುಗಳ ರಕ್ತ-ಮಾಂಸಗಳಿಂದ ಒದ್ದೆಯಾಗಿತ್ತು. ವಿಶಾಲ ಆಕಾರದ ಅದು ಸುಂದರ ಶೋಭೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು, ಶತ್ರುಗಳ ರಕ್ತ ದಿಂದ ತೃಪ್ತವಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ॥52॥ ಅದರ ಅಗ್ರಭಾಗ ತೇಜದಿಂದ ಪ್ರಜ್ವಲಿತವಾಗಿತ್ತು. ಕೆಂಪು ಹೂವುಗಳಿಂದ ಅದನ್ನು ಸಿಂಗರಿಸಿತ್ತು. ಅದು ಐರಾವತ, ಪುಂಡರೀಕ, ಸಾರ್ವಭೌಮ ಎಂಬ ದಿಗ್ಗಜರನ್ನು ಭಯಪಡಿಸುವಂತಹುದಾಗಿತ್ತು. ॥53॥ ಆ ಗದೆಯನ್ನೆತ್ತಿಕೊಂಡು ಕ್ರೋಧಗೊಂಡ ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠ ಮತ್ತ (ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವ)ನು ಪ್ರಳಯಕಾಲದ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಪ್ರಜ್ವಲಿತನಾಗಿ ವಾನರರ ಕಡೆಗೆ ಧಾವಿಸಿದನು. ॥54॥ ಆಗ ಋಷಿಭನೆಂಬ ಬಲವಂತ ವಾನರನು ನೆಗೆದು ರಾವಣನ ತಮ್ಮ ಮತ್ತಾನೀಕ (ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವ)ನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು ಅವನ ಎದುರಿಗೆ ನಿಂತುಕೊಂಡನು. ॥55॥ ಎದುರಿಗೆ ನಿಂತಿರುವ ಪರ್ವತಾಕಾರ ವಾನರವೀರ ಋಷನನನ್ನು ನೋಡಿ ಕುಪಿತನಾದ ಮಹಾಪಾಶ್ವನು ತನ್ನ ವಜ್ರದಂತಹ ಗದೆಯಿಂದ ಅವನ ಎದೆಗೆ ಪ್ರಹರಿಸಿದನು. ॥56॥ ಅವನ ಗದಾಘಾತ ದಿಂದ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠ ಋಷಭನ ವಕ್ಷಃಸ್ಥಳವು ಕ್ಷತ-ವಿಕ್ಷತವಾಯಿತು. ಅವನು ನಡುಗಿಹೋದನು. ಮತ್ತು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ರಕ್ತ ಹರಿಯತೊಡಗಿತು. ॥57॥ ಸ್ವಲ್ಪ ಹೊತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಎಚ್ಚರಗೊಂಡು ವಾನರರಾಜ ಋಷಭನು ಕುಪಿತನಾಗಿ ಮಹಾ ಪಾಶ್ವನ ಕಡೆಗೆ ನೋಡಿದನು. ಆಗ ಅವನು ತುಟಿಗಳು ಅದುರುತ್ತಿದ್ದವು. ॥58॥ ವಾನರವೀರರಲ್ಲಿ ಪ್ರಧಾನವಾದ ಋಷಭನ ರೂಪವು ಪರ್ವತದಂತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿತ್ತು. ವೇಗಶಾಲಿಯಾದ ಅವನು ವೇಗದಿಂದ ಆ ರಾಕ್ಷಸನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಮುಷ್ಟಿಬಿಗಿದು ಅವನ ಎದೆಗೆ ಪ್ರಹರಿಸಿದನು. ॥59॥ ಅದರಿಂದ ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವನು ಬೇರು ತುಂಡಾದ ವೃಕ್ಷದಂತೆ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದು ಬಿಟ್ಟನು. ಅವನ ಸರ್ವಾಂಗವು ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದು ಹೋಗಿತ್ತು. ಇತ್ತ ಋಷಭನು ಆ ನಿಶಾಚರನ ಯಮದಂಡದಂತೆ ಇದ್ದ ಭಯಂಕರ ಗದೆಯನ್ನು ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಕಿತ್ತುಕೊಂಡು ಜೋರಾಗಿ ಗರ್ಜಿಸತೊಡಗಿದನು. ॥60॥ ದೇವದ್ರೋಹಿ ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವನು ಮುಹೂರ್ತ ಮಾತ್ರ ಹೆಣದಂತೆ ಬಿದ್ದಿದ್ದನು. ಮತ್ತೆ ಎಚ್ಚರಗೊಂಡು ಅವನು ಕೂಡಲೇ ನೆಗೆದು ನಿಂತುಕೊಂಡನು. ಅವನ ರಕ್ತರಂಜಿತ ಶರೀರವು ಸಂಧ್ಯಾಕಾಲದ ಮೋಡದಂತೆ ಕೆಂಪಾಗಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿತ್ತು. ಅವನು ವರುಣಪುತ್ರ ಋಷಭನಿಗೆ ಬಲವಾಗಿ ಹೊಡೆದನು. ॥61॥ ಆ ಏಟಿನಿಂದ ಋಷಭನು ಮೂರ್ಛಿತನಾಗಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದನು. ಎರಡು ಗಳಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಎಚ್ಚರಗೊಂಡು ಅವನು ಪುನಃ ನೆಗೆದು ಮುಂದೆ ಬಂದು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಪರ್ವತದ ಬಂಡೆಯಂತಿದ್ದ ಮಹಾಪಾಶ್ವದ ಗದೆಯನ್ನು ಗರಗರನೆ ತಿರುಗಿಸುತ್ತಾ ಅವರಿಂದ ನಿರಾಚರನನ್ನು ಪ್ರಹರಿಸಿದನು. ॥62॥ ದೇವತೆ, ಯಜ್ಞ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಶತ್ರುವಾದ ಆ ರೌದ್ರ ರಾಕ್ಷಸನ ಶರೀರದ ಮೇಲೆ ಆ ಭಯಂಕರ ಗದೆಯಿಂದ ಹೊಡೆದು ವಕ್ಷಃಸ್ಥಳವನ್ನು ವಿದೀರ್ಣಗೊಳಿಸಿದನು. ಮತ್ತೆ ಪರ್ವತರಾಜ ಹಿಮಾಲಯವು ಗೈರಿಕಾದಿ ಧಾತುಗಳನ್ನು ಹರಿಸುವಂತೆ ರಾಕ್ಷಸನ ಶರೀರದಿಂದ ರಕ್ತ ಹರಿಯ ತೊಡಗಿತು. ॥63॥ ಆಗ ಆ ರಾಕ್ಷಸನನು ಮಹಾಮನಾ ಋಷಭನ ಕೈಯಿಂದ ತನ್ನ ಗದೆಯನ್ನು ಕಿತ್ತುಕೊಳ್ಳಲು ಅವನ ಮೇಲೆ ಆಕ್ರಮಣ ಮಾಡಿದನು. ಆದರೆ ಋಷಭನು ಆ ಭಯಾನಕ ಗದೆಯನ್ನು ಪದೇ ಪದೇ ತಿರುಗಿಸುತ್ತಾ, ವೇಗವಾಗಿ ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವನ ಮೇಲೆ ಆಕ್ರಮಣ ಮಾಡಿದನು. ಹೀಗೆ ಆ ಮಹಾಮನಸ್ವೀ ವಾನರವೀರನು ಅದೇ ಗದೆಯಿಂದ ಆ ನಿಶಾಚರನನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿಬಿಟ್ಟನು. ॥64॥ ತನ್ನ ಗದೆಯಿಂದಲೇ ಏಟು ತಿಂದು ಮಹಾಪಾಶ್ವನ ಹಲ್ಲುಮುರಿದು, ಕಣ್ಣು ಒಡೆದು ಹೋದವು. ಅವನು ವಜ್ರಪ್ರಹಾರದಿಂದ ಉರುಳುವ ಪರ್ವತ ಶಿಖರದಂತೆ ತತ್ಕಾಲ ಧರಾಶಾಯಿಯಾದನು. ॥65॥ ಕಣ್ಣುಗಳು ನಾಶವಾಗಿ, ಚೈತನ್ಯ ಉಡುಗಿ ಆ ರಾಕ್ಷಸ ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವನು ಸತ್ತು ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದಾಗ ರಾಕ್ಷಸರ ಸೈನ್ಯವು ದಿಕ್ಕಾಪಾಲಾಗಿ ಓಡಿಹೋಯಿತು. ॥66॥ ರಾವಣನ ತಮ್ಮ ಮಹಾಪಾಶ್ವನ ವಧೆಯಾದಾಗ ಸಮುದ್ರದಂತಹ ರಾಕ್ಷಸರ ವಿಶಾಲ ಸೈನ್ಯವು ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಎಸೆದು, ಪ್ರಾಣ ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು, ಆಣೆಕಟ್ಟು ಒಡೆದು ನೀರು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಹರಿಯುವಂತೆ ಕಂಡ ಕಂಡ ಕಡೆಗೆ ಓಡತೊಡಗಿದರು. ॥67॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಎಪ್ಪತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥70॥

ಎಪ್ಪತ್ತೊಂದನೆಯ ಸರ್ಗ

ಅತಿಕಾಯನ ಭಯಂಕರ ಯುದ್ಧ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಂದ ಅವನ ವಧೆ

ಭಯಂಕರವೂ ರೋಮಾಂಚನಕಾರಿಯೂ ಆದ ತನ್ನ ಸೈನ್ಯವು ವ್ಯಥಿತವಾಗಿರುವುದನ್ನು, ಇಂದ್ರತುಲ್ಯ ಪರಾಕ್ರಮಿ ಗಳಾದ ತನ್ನ ಸಹೋದರರು ಹತರಾಗಿರುವುದನ್ನೂ, ಚಿಕ್ಕಂಪ್ಪದಿರಾದ ರಾಕ್ಷಸ ಶ್ರೇಷ್ಠರಾದ ಮಹೋದರ, ಮಹಾಪಾಶ್ವರು ಹತರಾಗಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ, ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಬ್ರಹ್ಮನಿಂದ ವರಗಳನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದ, ಪರ್ವತಸದೃಶನಾದ, ದೇವತೆಗಳ ಮತ್ತು ದಾನವರ ದರ್ಪಧ್ವಂಸಕನಾದ ಅತಿಕಾಯನು ಕ್ರುದ್ಧನಾದನು. ॥1-3॥ ಇಂದ್ರಶತ್ರುವಾದ ಅವನು ಸಹಸ್ರ ಸೂರ್ಯರಂತಹ ದೇವೀಪ್ಯಮಾನವಾದ ತೇಜಸ್ವೀ ರಥದಲ್ಲಿ ಆರೂಢನಾಗಿ ವಾನರರನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸಿದನು. ॥4॥ ಅವನ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಕಿರೀಟ ಮತ್ತು ಕಿವಿಗಳಲ್ಲಿ ಅಪ್ಪಟ ಚಿನ್ನದ ಕುಂಡಲಗಳು ಓಲಾಡುತ್ತಿದ್ದವು. ಅವನು ಧನುಷ್ಟಾಂಕಾರ ಮಾಡಿ ತನ್ನ ನಾಮಧೇಯವನ್ನು ಘೋಷಿಸಿ, ಜೋರಾಗಿ ಗರ್ಜಿಸಿದನು. ॥5॥ ಆ ಸಿಂಹನಾದದಿಂದ, ನಾಮಘೋಷಣೆಯಿಂದ, ಭಯಾನಕ ಧನುಷ್ಟಂಕಾರದಿಂದ ಅವನು ವಾನರರನ್ನು ಭಯಗೊಳಿಸಿದನು. ॥6॥ ಅವನ ವಿಶಾಲ ಶರೀರವನ್ನು ನೋಡಿ, ಆ ವಾನರು ಕುಂಭಕರ್ಣನೇ ಪುನಃ ಎದ್ದು ನಿಂತಿರುವನೋ ಎಂದು ಯೋಚಿಸಿದರು. ಹೀಗೆ ಯೋಚಿಸಿ ಎಲ್ಲ ವಾನರರು ಭಯಗೊಂಡು ಒಬ್ಬರನ್ನೊಬ್ಬರ ಆಸರೆ ಪಡೆದರು. ॥7॥ ತ್ರಿವಿಕ್ರಮ ಅವತಾರದ ಸಮಯ ಬೆಳೆದಿರುವ ವಿಷ್ಣುವಿನ ವಿರಾಟ್ ರೂಪದಂತೆ ಅವನ ಶರೀರವನ್ನು ನೋಡಿ ಆ ವಾನರ ಸೈನಿಕರು ಭಯದಿಂದ ಅತ್ತ-ಇತ್ತ ಓಡತೊಡಗಿದರು. ॥8॥ ಅತಿಕಾಯನ ಹತ್ತಿರ ಹೋಗುತ್ತಲೇ ವಾನರರು ಭ್ರಾಂತಚಿತ್ತರಾದರು. ಅವರು ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣಾಗ್ರಜ ಶರಣಾಗತವತ್ಸಲ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನಲ್ಲಿ ಶರಣಾದರು. ॥9॥ ರಥದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿರುವ ಪರ್ವತಾಕಾರ ಅತಿಕಾಯನನ್ನು ಶ್ರೀರಾಮನೂ ನೋಡಿದರು. ಅವನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಧನುಸ್ಸು ಹಿಡಿದಿದ್ದು, ಸ್ವಲ್ಪ ದೂರದಲ್ಲಿ ಪ್ರಳಯಕಾಲದ ಮೇಘದಂತೆ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ॥10॥ ಆ ಮಹಾಕಾಯ ನಿಶಾಚರನನ್ನು ನೋಡಿ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನಿಗೂ ವಿಸ್ಮಯವಾಯಿತು. ಅವನು ವಾನರರನ್ನು ಸಾಂತ್ವನಪಡಿಸಿ ವಿಭೀಷಣನಲ್ಲಿ ಕೇಳಿದನು- ॥11॥ ವಿಭೀಷಣನೇ! ಸಾವಿರ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಹೂಡಿದ ವಿಶಾಲರಥದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿರುವ ಆ ಪರ್ವತಾಕಾರ ನಿಶಾಚರನು ಯಾರು? ಅವನ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಧನುಸ್ಸು ಇದ್ದು, ಕಣ್ಣುಗಳು ಸಿಂಹದಂತೆ ತೇಜಸ್ವಿಯಾಗಿವೆ. ॥12॥ ಇವನು ಭೂತಗಳಿಂದ ಪರಿವೃತನಾದ ಭೂತನಾಥ ಮಹಾದೇವನಂತೆ ತೀಕ್ಷ್ಣ ಶೂಲ ಹಾಗೂ ಅತ್ಯಂತ ಹರಿತವಾದ ಅಲಗು ಗುಳುಳ್ಳ ತೇಜಸ್ವಿ ಪ್ರಾಸಗಳಿಂದ, ತೋಮರಗಳಿಂದ ಅದ್ಭುತವಾಗಿ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿರುವನು. ॥13॥ ಇಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲದೆ ಕಾಲನ ಜಿಹ್ವೆಯಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿತವಾದ ರಥ ಶಕ್ತಿಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಈ ವೀರನಿಶಾಚರನು ವಿದ್ಯುನ್ಮಾಲೆಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾದ ಮೇಘ ದಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ॥14॥ ಬೆನ್ನಿಗೆ ಚಿನ್ನವನ್ನು ಹೊದಿಸಿದ ಅನೇಕಾನೇಕ ಸುಸಜ್ಜಿತ ಧನುಸ್ಸುಗಳು ಕಾಮನ ಬಿಲ್ಲು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಸುಶೋಭಿತವಾದಂತೆ ಅವನ ರಥದ ಶೋಭೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಿವೆ. ॥15॥ ಇವನು ರಾಕ್ಷಸರಲ್ಲಿ ಸಿಂಹದಂತೆ ಪರಾಕ್ರಮಿ ಮತ್ತು ರಥಿಕರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠವೀರನು ತನ್ನ ಸೂರ್ಯತುಲ್ಯ ತೇಜಸ್ವೀ ರಥದಿಂದ ರಣರಂಗದ ಶೋಭೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಾ ನನ್ನೆದುರಿಗೆ ಬರುತ್ತಿರುವನು. ॥16॥ ಇವನ ಧ್ವಜದಲ್ಲಿ ರಾಹುವಿನ ಚಿಹ್ನೆ ಅಂಕಿತವಾಗಿದೆ. ಅದರಿಂದ ರಥದ ಶೋಭೆ ಬಹಳ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ. ಇವನು ಸೂರ್ಯ ಕಿರಣಗಳಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಬಾಣಗಳಿಂದ ದಶದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಬೆಳಗುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ॥17॥ ಇವನ ಧನುಸ್ಸಿನ ಹಿಂಭಾಗ ಚಿನ್ನದಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾಗಿದೆ. ಅದು ಎರಡೂ ತುದಿಗಳಲ್ಲಿ, ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿಯೂ ಬಾಗಿಕೊಂಡಿದೆ. ಅದರ ಟಂಕಾರವು ಮೇಘಗರ್ಜನೆಯಂತಿದೆ. ಈ ನಿಶಾಚರನ ಧನುಸ್ಸು ಇಂದ್ರಧನುಸ್ಸಿನಂತೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದೆ. ॥18॥ ಇವನ ವಿಶಾಲ ರಥವು ಧ್ವಜ ಪತಾಕೆಗಳಿಂದಲೂ, ಮರದಿಂದಲೂ, ನಾಲ್ವರು ಸಾರಥಿಗಳಿಂದ ನಿಯಂತ್ರಿತವಾಗಿದ್ದು, ಇದರ ಗಡಗಡ ಶಬ್ದವು ಮೇಘಗರ್ಜನೆಯಂತೆ ಇವೆ. ॥19॥ ಇವನ ರಥದಲ್ಲಿ ಇಪ್ಪತ್ತು ಬತ್ತಳಿಕೆಗಳೂ, ಹತ್ತು ಭಯಂಕರ ಧನುಸ್ಸುಗಳೂ, ಪಿಂಗಲವರ್ಣದ ಎಂಟು ನಾಣಿಗಳನ್ನು ಇರಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ॥20॥ ಎರಡೂ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಥಳಥಳಿಸುತ್ತಿರುವ ಎರಡು ಖಡ್ಗಗಳು ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. ಅವುಗಳ ಹಿಡಿಕೆಗಳು ನಾಲ್ಕು ಗೇಣಿನಷ್ಟು ಅಗಲವೂ, ಹತ್ತು ಗೇಣುಗಳಷ್ಟು ಉದ್ದವಾಗಿಯೂ ಇದ್ದವು. ॥21॥ ಕತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಕೆಂಪುಬಣ್ಣದ ಮೂಲೆಯನ್ನು ಧರಿಸಿದ, ಮಹಾಪರ್ವತದಂತೆ ಆಕಾರವುಳ್ಳ, ಧೀರ ವೀರ ಈ ನಿಶಾಚರನು ಕಪ್ಪುಬಣ್ಣದವನಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದನು. ಇವನ ವಿಶಾಲಮುಖವು ಕಾಲನ ಮುಖದಂತೆ ಭಯಂಕರ ವಾಗಿದ್ದು, ಮೋಡದ ಮರೆಯಲ್ಲಿರುವ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಪ್ರಕಾಸಿತನಾಗಿದ್ದನು. ॥22॥ ಭುಜಗಳಲ್ಲಿ ಸುವರ್ಣದ ತೊಳ್ಬಳೆಗಳಿಂದ ಭೂಷಿತನಾಗಿರುವ ಈ ರಾಕ್ಷಸನು ಎತ್ತರವಾದ ಎರಡು ಶಿಖರಗಳಿಂದ ಕೂಡಿರುವ ಹಿಮವತ್ಪರ್ವತದಂತೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ॥23॥ ಅತ್ಯಂತ ಭೀಷಣ ಇವನು ಮುಖಮಂಡಲವು ಎರಡು ಕುಂಡಲಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾಗಿದ್ದು ಪುನರ್ವಸು ಎಂಬ ಎರಡು ನಕ್ಷಗಳ ನಡುವೆ ಸ್ಥಿತ ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರನಂತೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ॥24॥ ಮಹಾಬಾಹೋ! ಇವನನ್ನು ನೋಡುತ್ತಲೇ ವಾನರ ರೆಲ್ಲರೂ ಭಯಗೊಂಡು ದಿಕ್ಕಾಪಾಲಾಗಿ ಓಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ನೀನು ಈ ಶ್ರೇಷ್ಠ ರಾಕ್ಷಸನ ಪರಿಚಯವನ್ನು ನನಗೆ ಮಾಡಿಸು. ॥25॥ ಅಮಿತ ತೇಜಸ್ವೀ ರಾಜಕುಮಾರ ಶ್ರೀರಾಮನು ಹೀಗೆ ಕೇಳಿದಾಗ ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ವಿಭೀಷಣನು ರಘುನಾಥನಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು - ॥26॥ ಭಗವಂತ! ಕುಬೇರನ ತಮ್ಮನೂ, ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯೂ, ಮಹಾಕಾಯ, ಭಯಾನಕ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವವನೂ, ರಾಕ್ಷಸರ ಒಡೆಯನೂ ಆದ ದಶಮುಖ ರಾವಣನಿಗೆ ಒಬ್ಬ ದೊಡ್ಡ ಪರಾಕ್ರಮಿ ಪುತ್ರನು ಹುಟ್ಟಿದನು. ಅವನು ರಾವಣನಂತೆ ಬಲಶಾಲಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನು ವೃದ್ಧಸೇವಿಯೂ, ವೇದ-ಶಾಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲವನೂ ಹಾಗೂ ಸಮಸ್ತ ಅಸ್ತ್ರವೇತ್ತರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ॥27-28॥ ಆನೆ-ಕುದುರೆಗಳ ಸವಾರಿಯಲ್ಲಿ, ಕತ್ತಿವರಸೆಯಲ್ಲಿ, ಧನುರ್ವಿದ್ಯೆಯಲ್ಲಿ, ಸಾಮ, ದಾನಾದಿ ಪ್ರಯೋಗದಲ್ಲಿ, ನ್ಯಾಯಯುಕ್ತ ವರ್ತನೆಯಲ್ಲಿ, ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರಿಂದ ಸಮ್ಮಾನಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ॥29॥ ಇವನ ಬಾಹುಬಲದ ಆಶ್ರಯದಿಂದ ಲಂಕೆಯು ಸದಾ ನಿರ್ಭಯವಾಗಿದೆ. ಇವನು ರಾವಣನ ಇನ್ನೋರ್ವ ಪತ್ನೀ ಧಾನ್ಯ ಮಾಲಿನಿಯ ಪುತ್ರನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಇವನು ಅತಿಕಾಯನೆಂದು ಖ್ಯಾತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ॥30॥ ವಿಶುದ್ಧ ಅಂತಃಕರಣದಿಂದ ಅತಿಕಾಯನು ಬ್ರಹ್ಮದೇವರನ್ನು ಕುರಿತು ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿ, ಬ್ರಹ್ಮನಿಂದ ಅನೇಕ ದಿವ್ಯಾಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಪಡೆದಿರುವನು. ಇವನು ಅನೇಕ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಪರಾಜಿತಗೊಳಿಸಿರುವನು. ॥31॥ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರು ಇವನಿಗೆ ದೇವತೆಗಳಿಂದ ಹಾಗೂ ಅಸುರರಿಂದ ಸಾಯದಂತಹ ವರವನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿರುವನು. ಈ ದಿವ್ಯ ಕವಚ ಮತ್ತು ಸೂರ್ಯನಂತೆ ತೇಜಸ್ವೀ ರಥವನ್ನು ಅವನೇ ಕೊಟ್ಟಿರುವನು. ॥32॥ ಇವನು ದೇವ-ದಾನವರನ್ನು ಸಾವಿರಾರು ಬಾರಿ ಸೋಲಿಸಿ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಿರುವನು ಹಾಗೂ ಯಕ್ಷರನ್ನು ಹೊಡೆದು ಓಡಿಸಿರುವನು. ॥33॥ ಈ ಬುದ್ಧಿವಂತ ರಾಕ್ಷಸನು ತನ್ನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಇಂದ್ರನ ವಜ್ರವನ್ನು ಕುಂಠಿತಗೊಳಿಸಿರುವನು ಹಾಗೂ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಜಲದ ಸ್ವಾಮಿ ವರುಣನ ಪಾಶವನ್ನೂ ನಿಷ್ಫಲಗೊಳಿಸಿರುವನು. ॥34॥ ರಾಕ್ಷಸರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ
ಈ ಬುದ್ಧಿವಂತ ರಾವಣಕುಮಾರ ಅತಿಕಾಯನು ಭಾರೀ ಬಲಿಷ್ಠನಾಗಿದ್ದು, ದೇವ- ದಾನವರ ದರ್ಪವನ್ನು ವಿನಾಶಗೊಳಿಸಿರುವನು. ॥35॥ ಪುರುಷೋತ್ತಮನೇ! ತನ್ನ ಸಾಯಕಗಳಿಂದ ಇವನು ವಾನರ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಸಂಹಾರ ಮಾಡುವ ಮೊದಲೇ ಈ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವ ಪ್ರಯತ್ನ ಬೇಗನೇ ಮಾಡು. ॥36॥

ವಿಭೀಷಣ ಮತ್ತು ಶ್ರೀರಾಮನು ಹೀಗೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿರುವಾಗಲೇ ಬಲವಂತ ಅತಿಕಾಯನು ವಾನರ ಸೈನ್ಯ ದೊಳಗೆ ನುಗ್ಗಿ ಪದೇ ಪದೇ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಾ, ಧನುಷ್ಕಂಕಾರ ಮಾಡತೊಡಗಿದನು. ॥37॥ ರಥಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೂ, ಭಯಂಕರ ಶರೀರವುಳ್ಳ ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ರಥದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ಬರುತ್ತಿರುವವನನ್ನು ಕುಮುದ, ದ್ವಿವಿದ, ಮೈದ, ನೀಲ, ಶರಭ ಮುಂತಾದ ಮುಖ್ಯ ಮುಖ್ಯ ಮಹಾಮನಸ್ವೀ ವಾನರರು ವೃಕ್ಷ ಹಾಗೂ ಪರ್ವತ ಶಿಖರಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿಕೊಂಡು ಒಟ್ಟಿಗೆ ಅವನ ಮೇಲೆ ಮುಗಿದು ಬಿದ್ದರು. ॥38-39॥ ಆದರೆ ಅಸ್ತ್ರವೇತ್ತರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ಅತಿಕಾಯನು ಸ್ವರ್ಣಭೂಷಿತ ಬಾಣಗಳಿಂದ ವಾನರರು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದ ವೃಕ್ಷ-ಪರ್ವತ ಶಿಖರಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿ ಹಾಕಿದನು. ॥40॥ ಜೊತೆಗೆ ಆ ಬಲಂತ ಮತ್ತು ಭೀಮಕಾಯ ನಿಶಾಚರನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಎದುರಿಗೆ ಬಂದಿರುವ ಸಮಸ್ತ ವಾನರರನ್ನು ಲೋಹಬಾಣಗಳಿಂದ ಪ್ರಹರಿಸಿದನು. ॥41॥ ಅವನ ಬಾಣವರ್ಷದಿಂದ ಎಲ್ಲ ವಾನರರ ಶರೀರಗಳು ಕ್ಷತ-ವಿಕ್ಷತವಾದುವು. ಎಲ್ಲರೂ ಸೋಲನ್ನೊಪ್ಪಿಕೊಂಡು, ಆ ಮಹಾಸಮರದಲ್ಲಿ ಅತಿಕಾಯನನ್ನು ಎದುರಿಸಲು ಅಸಮರ್ಥರಾದರು. ॥42॥ ಯೌವನದಿಂದ ಗರ್ವಿತವಾದ ಕುಪಿತ ಸಿಂಹವು ಜಿಂಕೆಗಳ ಗುಂಪನ್ನು ಭಯಪಡಿಸುವಂತೆಯೇ ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ವಾನರವೀರರನ್ನು ಬಹಳವಾಗಿ ಪೀಡಿಸತೊಡಗಿದನು. ॥43 ॥ ವಾನರರ ಗುಂಪಿನಲ್ಲಿ ವಿಚರಿಸುತ್ತಾ ಅತಿಕಾಯನು ತನ್ನೊಡನೆ ಯುದ್ಧ ಮಾಡದ ಯಾವ ಯೋಧನನ್ನು ಕೊಂದಿಲ್ಲ. ಧನುರ್ಬಾಣಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ ಆ ನಿಶಾಚರನು ನೆಗೆದು ಶ್ರೀರಾಮನ ಹತ್ತಿರ ಬಂದು ಗರ್ವದಿಂದ ಇಂತೆಂದನು- ॥44॥ ನಾನು ಧನುರ್ಬಾಣಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿ ರಥದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿರುವೆನು. ಯಾವುದೇ ಸಾಧಾರಣ ಪ್ರಾಣಿಯೊಂದಿಗೆ ಯುದ್ಧಮಾಡುವ ವಿಚಾರ ನನಗಿಲ್ಲ. ಯಾರೊಳಗೆ ಶಕ್ತಿಯಿದೆಯೋ, ಸಾಹಸ, ಉತ್ಸಾಹವಿದೆಯೋ, ಅವನು ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ನನ್ನೆದುರಿಗೆ ಬಂದು ಯುದ್ಧದ ಅವಕಾಶ ಕೊಡಲಿ. ॥ 45 ॥ ಅವನ ಈ ಅಹಂಕಾರಪೂರ್ಣ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಶತ್ರುಹಂತಾ ಸಮಿತ್ರಾನಂದನ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಭಾರೀ ಕೋಪ ಬಂತು. ರಾಕ್ಷಸನ ಮಾತನ್ನು ಸಹಿಸದೆ ಅವನು ಮುಂದೆ ಬಂದು ಮುಗುಳ್ನಗುತ್ತಾ ತನ್ನ ಧನುಸ್ಸನ್ನೆತ್ತಿಕೊಂಡನು. ॥46॥ ಕುಪಿತನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಹಾರಿ ಮುಂದೆ ಬಂದು ಬತ್ತಳಿಕೆಯಿಂದ ಬಾಣವನ್ನು ಸೆಳೆದು ಅತಿಕಾಯನು ಎದುರಿಗೆ ಬಂದು ತನ್ನ ವಿಶಾಲ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಝೇವಡೆಗೈದನು. ॥47॥ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಧನುಷ್ಟಂಕಾರದ ಶಬ್ದ ಭಯಂಕರವಾಗಿತ್ತು. ಅದು ಭೂಮಿ, ಆಕಾಶ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸಿತು ಹಾಗೂ ನಿಶಾಚರನು ಸಹಿಸದಾದನು. ॥48॥ ಸುಮಿತ್ರಾಕುಮಾರನ ಧನುಸ್ಸಿನ ಆ ಭಯಾನಕ ಟಂಕಾರವನ್ನು ಕೇಳಿ ಆಗ ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ಬಲವಾನ್ ರಾಕ್ಷಸ ರಾಜಕುಮಾರ ಅತಿಕಾಯನಿಗೆ ವಿಸ್ಮಯ ಉಂಟಾಯಿತು. ॥49॥ ತನ್ನನ್ನು ಎದುರಿಸಲು ಬಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ನೋಡಿ ಅತಿಕಾಯನು ರೋಷದಿಂದ ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ ಬಾಣವನ್ನೆತ್ತಿಕೊಂಡು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು- ॥50॥ ಸುಮಿತ್ರಾಕುಮಾರ! ನೀನು ಇನ್ನು ಬಾಲಕನಾಗಿರುವೆ. ಪರಾಕ್ರಮ ತೋರಲು ಕುಶಲನಲ್ಲ, ಮರಳಿ ಹೋಗು. ನಾನು ನಿನಗೆ ಕಾಲನಂತೆ ಇದ್ದೇನೆ. ನನ್ನೊಡನೆ ಕಾದಲು ಏಕೆ ಬಯಸುತ್ತಿರುವೆ? ॥51॥ ನಾನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದ ಬಾಣಗಳ ವೇಗವನ್ನು ಗಿರಿರಾಜ ಹಿಮಾಲಯವೂ ಸಹಿಸಲಾರದು. ಪೃಥಿವಿ, ಆಕಾಶವೂ ಕೂಡ ಸಹಿಸಲಾರದು. ॥52॥ ನೀನು ಮಲಗಿರುವ (ಶಾಂತವಾದ) ಪ್ರಳಯಾಗ್ನಿಯನ್ನು ಏಕೆ ಎಚ್ಚರಿಸುವೆ? ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಇಲ್ಲೇ ಬಿಟ್ಟು ಹೊರಟುಹೋಗು. ನನ್ನೊಡನೆ ಕಾದಾಡಿ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳಬೇಡ. ॥53॥ ಇಲ್ಲವೇ ನೀನು ಭಾರೀ ಅಹಂಕಾರಿ ಯಾಗಿದ್ದು ಹಿಂದಿರುಗಿ ಹೋಗಲು ಬಯಸದಿದ್ದರೆ, ನಿಲ್ಲು. ಈಗಲೇ ಪ್ರಾಣ ಕಳಕೊಂಡು ಯಮಲೋಕದ ಯಾತ್ರೆ ಮಾಡುವೆ. ॥54॥ ಕುಪಿತವಾದ ಸಿಂಹವು ಆನೆಯ ರಕ್ತವನ್ನು ಕುಡಿಯುವಂತೆ, ಇವು ಸರ್ಪದಂತಹ ಭಯಂಕರ ಬಾಣಗಳು ನಿನ್ನ ರಕ್ತಪಾನ ಮಾಡುವವು. ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಅತಿಕಾಯನು ಕುಪಿತನಾಗಿ ಧನುಸ್ಸಿಗೆ ಬಾಣಸಂಧಾನ ಮಾಡಿದನು.॥56॥ ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ಅತಿಕಾಯನ ರೋಷ, ಗರ್ವದಿಂದ ತುಂಬಿದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಅತ್ಯಂತ ಬಲಶಾಲಿ ಮನಸ್ವೀ ರಾಜಕುಮಾರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಭಾರೀ ಸಿಟ್ಟು ಬಂತು. ಅವನು ಹೀಗೆ ಅರ್ಥಯುಕ್ತಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ॥57॥ ದುರಾತ್ಮನೇ! ಕೇವಲ ಮಾತು ಆಡುವುದರಿಂದ ನೀನು ದೊಡ್ಡವನಾಗಲಾರೆ. ಬಡಾಯಿಕೊಚ್ಚಿಕೊಂಡ ಮಾತ್ರದಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ಮನುಷ್ಯನಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ನಾನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಧನುರ್ಬಾಣಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ನಿನ್ನ ಮುಂದೆ ನಿಂತಿರುವೆನು. ನೀನು ನಿನ್ನ ಪೂರ್ಣಬಲವನ್ನು ತೋರು. ॥58॥ ಪರಾಕ್ರಮದ ಮೂಲಕ ತನ್ನ ಪರಿಚಯವನ್ನು ಕೊಡು. ಆತ್ಮಶ್ಲಾಘನೆ ನಿನಗೆ ಉಚಿತವಲ್ಲ. ಪುರಷಾರ್ಥ ಇರುವವನನ್ನೇ ಶೂರನೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ॥59॥ ನಿನ್ನ ಬಳಿ ಎಲ್ಲ ವಿಧದ ಆಯುಧಗಳು ಇವೆ. ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಹಿಡಿದು ರಥದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿರುವೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಹಾಗೂ ಇತರ ಶಸ್ತ್ರಾಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ಮೊದಲು ನಿನ್ನ ಪರಾಕ್ರಮ ತೋರು. ॥60॥ ಅನಂತರ ನಾನು ನನ್ನ ಹರಿತವಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ವಾಯುವು ಹಣ್ಣಾದ ತಾಳೆಯ ಹಣ್ಣನ್ನು ತೊಟ್ಟಿನಿಂದ ಕಳಚಿ ಬೀಳಿಸುವಂತೆ ನಿನ್ನ ಮಸ್ತಕವನ್ನು ಕೆಡಹುವೆನು. ॥ 61 ॥ ಕಾದ ಚಿನ್ನದಿಂದ ವಿಭೂಷಿತವಾದ ನನ್ನ ಬಾಣಗಳು ನಿನ್ನ ಶರೀರ ಹೊಕ್ಕು ಮೊನೆಯಿಂದ ನಿನ್ನ ರಕ್ತಪಾನ ಮಾಡುವವು. ॥62॥ ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ಬಾಲಕನೆಂದು ತಿಳಿದು ಅವಹೇಳನ ಮಾಡಬೇಡ. ನಾನು ಬಾಲಕನಿರಲಿ, ವೃದ್ಧನಿರಲೀ, ಸಂಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ಕಾಲನೆಂದೇ ತಿಳಿ. ॥63॥ ‘ವಾಮನರೂಪಧಾರಿ ವಿಷ್ಣುವು ನೋಡಲು ಬಾಲಕನಂತಿದ್ದರೂ ತನ್ನ ಮೂರು ಹೆಜ್ಜೆಗಳಿಂದ ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನೇ ಅಳೆದಿದ್ದನು’. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಯಥಾರ್ಥವಾದ ಯುಕ್ತಿಯುಕ್ತ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಅತಿಕಾಯನು ಕೋಪದಿಂದ ಕೆಂಡಾಮಂಡಲನಾಗಿ, ಒಂದು ಉತ್ತಮ ಬಾಣವನ್ನೆತ್ತಿಕೊಂಡನು. ॥64॥ ಆಗ ವಿದ್ಯಾಧರರು, ಭೂತಗಳು, ದೇವತೆಗಳು, ದೈತ್ಯರು, ಮಹರ್ಷಿಗಳು, ಗುಹ್ಯಕರು ಆ ಯುದ್ಧವನ್ನು ನೋಡಲು ಆಗಮಿಸಿದರು. ॥65॥ ಆಗ ಅತಿಕಾಯನು ಕುಪಿತನಾಗಿ ಧನುಸ್ಸಿಗೆ ಉತ್ತಮ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಹೂಡಿ, ಆಕಾಶವನ್ನೆ ನುಂಗಿ ಬಿಡುವುದೋ ಎಂಬಂತೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮೇಲೆ ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದನು. ॥66॥ ಆದರೆ ಶತ್ರುಸಂಹಾರಕನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಒಂದು ಅರ್ಧಚಂದ್ರಾಕಾರ ಬಾಣದಿಂದ ತನ್ನ ಕಡೆಗೆ ಬರುತ್ತಿರುವ ವಿಷದಂತಹ ಭಯಂಕರ ಬಾಣವನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿ ಹಾಕಿದನು. ॥67॥ ಸರ್ಪದ ಹೆಡೆ ತುಂಡಾದಂತೆ ಆ ಬಾಣವು ತುಂಡಾದುದನ್ನು ನೋಡಿ ಅತ್ಯಂತ ಕುಪಿತನಾದ ಅತಿಕಾಯನು ಐದು ಬಾಣಗಳನ್ನು ಧನುಸ್ಸಿಗೆ ಹೂಡಿದನು. ॥68 ॥ ಮತ್ತೆ ಆ ನಿಶಾಚರನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮೇಲೆ ಆ ಐದು ಬಾಣಗಳನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದನು. ಆ ಬಾಣಗಳನ್ನು ತನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಬರುವ ಮೊದಲೇ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಹರಿತವಾದ ಸಾಯಕಗಳಿಂದ ತುಂಡು ತುಂಡಾಗಿಸಿದನು. ॥69॥ ಶತ್ರುವೀರರನ್ನು ಸಂಹಾರ ಮಾಡುವ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಆ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಖಂಡಿಸಿ, ಒಂದು ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ ಬಾಣವನ್ನೆತ್ತಿಕೊಂಡನು. ಅದು ತನ್ನ ತೇಜದಿಂದ ಪ್ರಜ್ವಲಿತವಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ॥70॥ ಅದನ್ನು ತನ್ನ ಧನುಸ್ಸಿಗೆ ಹೂಡಿ, ನಾಣನ್ನು ಸೆಳೆದು, ವೇಗವಾಗಿ ಅತಿಕಾಯನಿಗೆ ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದನು. ॥71॥ ಆ ಕರ್ಣಾಂತವಾಗಿ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಸೆಳೆದು ಬಿಟ್ಟಿರುವ ಬಾಗಿದ ಗಂಟುಗಳುಳ್ಳ ಬಾಣದಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ರಾಕ್ಷಸ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಅತಿಕಾಯನ ಹಣೆಯನ್ನು ಒಡೆದು ಹಾಕಿದನು. ॥72॥ ಆ ಬಾಣವು ಆ ಭಯಾನಕ ರಾಕ್ಷಸನ ಲಲಾಟದಲ್ಲಿ ನೆಟ್ಟಿಹೋಯಿತು ಮತ್ತು ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದು ಪರ್ವತಕ್ಕೆ ಅಂಟಿಕೊಂಡಿರುವ ನಾಗರಾಜನಂತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿತ್ತು. ॥73॥ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಬಾಣದಿಂದ ಅತ್ಯಂತ ಪೀಡಿತನಾಗಿ ಭಗವಾನ್ ರುದ್ರನ ಬಾಣದಿಂದ ತ್ರಿಪುರನ ಭಯಂಕರ ಗೋಪುರ ಕಂಪಿಸಿದಂತೆ ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ನಡುಗಿಹೋದನು. ಸ್ವಲ್ಪ ಹೊತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಸುಧಾರಿಸಿಕೊಂಡು ಮಹಾಬಲಿ ಅತಿಕಾಯನು ಚಿಂತಾತುರನಾಗಿ ಏನೋ ಯೋಚಿಸತೊಡಗಿದನು. ॥74॥ ಭಲೇ ಲಕ್ಷ್ಮಣ! ಇಂತಹ ಅಮೋಘ ಬಾಣವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಲು ಸಮರ್ಥನಾದ್ದರಿಂದ ನೀನು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿಯೂ ಶ್ಲಾಘನೀಯ ಶತ್ರುವೇ ಆಗಿರುವೆ; ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಅತಿಕಾಯನು ಮುಖವನ್ನು ತಗ್ಗಿಸಿ ಭುಜಗಳನ್ನು ಕೆಳಕ್ಕೆ ಚೆಲ್ಲಿ ರಥದ ಹಿಂಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ಸ್ವಲ್ಪ ಮುಂದೆ ಹೋದನು. ॥75-76॥ ಆ ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠ ವೀರನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಒಂದು, ಮೂರು, ಐದು ಮತ್ತು ಏಳು ಸಾಯಕಗಳನ್ನು ಧನುಸ್ಸಿಗೆ ಹೂಡಿ ವೇಗವಾಗಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮೇಲೆ ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದನು. ॥77॥ ರಾಕ್ಷಸನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದ ಸುವರ್ಣಭೂಷಿತ, ಸೂರ್ಯತುಲ್ಯ, ತೇಜಸ್ವೀ, ಕಾಲನಂತೆ ಭಯಂಕರ ಬಾಣಗಳು ಆಕಾಶವನ್ನೇ ಬೆಳಗಿಸಿದವು. ॥78॥ ಆದರೆ ರಾಮಾನುಜ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಏನೂ ಗಾಬರಿಗೊಳ್ಳದೆ ನಿಶಾಚರನು ಬಿಟ್ಟ ಬಾಣಸಮೂಹವನ್ನು ಹರಿತವಾದ ಅನೇಕ ಸಾಯಕಗಳಿಂದ ಕತ್ತರಿಸಿ ಹಾಕಿದನು. ॥79॥ ಆ ಬಾಣಗಳು ತುಂಡಾದುದನ್ನು ನೋಡಿ ಇಂದ್ರದ್ರೋಹಿ ರಾವಣಕುಮಾರನು ಕ್ರೋಧಗೊಂಡು ಒಂದು ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ ಬಾಣವನ್ನು ಕೈಯ್ಯಲ್ಲೆತ್ತಿಕೊಂಡನು. ॥80॥ ಅದನ್ನು ಧನುಸ್ಸಿಗೆ ಹೂಡಿ ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ವೀರನು, ಎದುರಿಗೆ ಬರುತ್ತಿರುವ ಸುಮಿತ್ರಾಕುಮಾರನ ಎದೆಗೆ ಪ್ರಯೋಗಿಸಿ ಗಾಯಗೊಳಿಸಿದನು. ॥81॥ ಅತಿಕಾಯನ ಆ ಬಾಣದ ಏಟಿನಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ವಕ್ಷಃಸ್ಥಳದಿಂದ ಮತ್ತ ಗಜವು ಗಂಡಸ್ಥಳದಿಂದ ಮದವನ್ನು ಸುರಿಸುವಂತೆ ರಕ್ತ ಹರಿಯತೊಡಗಿತು. ॥82॥ ಮತ್ತೆ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಶಾಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಕೂಡಲೇ ತನ್ನ ಎದೆಯಿಂದ ಆ ಬಾಣವನ್ನು ಕಿತ್ತುಬಿಟ್ಟನು. ಮತ್ತೆ ಒಂದು ಹರಿತವಾದ ಸಾಯಕವನ್ನೆತ್ತಿಕೊಂಡು ಅದನ್ನು ಆಗ್ನೇಯಾಸದಿಂದ ಅಭಿಮಂತ್ರಿಸಿದನು. ॥83॥ ಆಗ್ನೇಯಾಸದಿಂದ ಅಭಿಮಂತ್ರಿಸಿದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ತನ್ನ ಆ ಸಾಯಕವನ್ನು ಧನುಸ್ಸಿಗೆ ಹೂಡುತ್ತಲೇ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಪ್ರಜ್ವಲಿತವಾಯಿತು. ॥84॥ ಅತ್ತ ಅತ್ಯಂತ ತೇಜಸ್ವೀ ಅತಿಕಾಯನೂ ಕೂಡ ಒಂದು ಸುವರ್ಣಮಯ ರೆಕ್ಕೆಗಳುಳ್ಳ, ವಿಷಧರ ಸರ್ಪದಂತಿರುವ ಬಾಣವನ್ನೆತ್ತಿಕೊಂಡು ಧನುಸ್ಸಿಗೆ ಹೂಡಿದನು. ॥85॥ ಆಗ್ನೇಯಾಸ್ತ್ರವು ತನ್ನ ಕಡೆಗೆ ಬರುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ, ನಿಶಾಚರ ಅತಿಕಾಯನು ಕೂಡಲೇ ಭಯಂಕರ ಬಾಣವೊಂದನ್ನು ಸೂರ್ಯಾಸ್ತ್ರದಿಂದ ಅಭಿಮಂತ್ರಿಸಿ ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದನು. ॥86॥ ಆ ಎರಡೂ ಅಸ್ತ್ರಗಳ ತುದಿಯು ಪ್ರಜ್ವಲಿತವಾಗುತ್ತಾ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಕುಪಿತವಾದ ಸರ್ಪಗಳು ಪರಸ್ಪರ ಕಾದಾಡುವಂತೆ, ಎರಡೂ ಢಿಕ್ಕಿ ಹೊಡೆದು ಒಂದು ಒಂದನ್ನು ದಗ್ಧಗೊಳಿಸಿ ಭೂಮಿಗೆ ಬಿದ್ದುಹೋದುವು. ॥88-89॥ ಅವೆರಡೂ ಬಾಣಗಳೂ ಉತ್ತಮ ಕೋಟಿಯದಾಗಿದ್ದು, ತಮ್ಮ ದೀಪ್ತಿಯಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಿತವಾಗುತ್ತಿದ್ದವು. ಆದರೂ ಒಂದು ಮತ್ತೊಂದರ ತೇಜದಿಂದ ಭಸ್ಮವಾಗಿ ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ತೇಜ ಕಳೆದುಕೊಂಡು ನಿಷ್ಫಲವಾದವು. ॥90॥ ಅನಂತರ ಅತಿಕಾಯನು ಅತ್ಯಂತ ಕುಪಿತನಾಗಿ ತ್ವಷ್ಟಾದೇವತೆಯ ಮಂತ್ರದಿಂದ ಅಭಿಮಂತ್ರಿಸಿದ ಒಂದು ಐಷಿಕಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಬಿಟ್ಟರೆ, ಪರಾಕ್ರಮಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಆ ಅಸ್ತ್ರವನ್ನು ಐಂದ್ರಾಸ್ತ್ರದಿಂದ ತುಂಡರಿಸಿದನು. ॥91॥ ಐಷಿಕಾಸ್ತ್ರವು ನಾಶವಾಗಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ರಾವಣಪುತ್ರ ಅತಿಕಾಯನಿಗೆ ಮಿತಿಮೀರಿದ ಕೋಪವುಂಟಾಯಿತು. ಆಗ ರಾಕ್ಷಸನು ಒಂದು ಸಾಯಕವನ್ನು ಯಾಮ್ಯಾಸ್ತ್ರದಿಂದ ಅಭಿಮಂತ್ರಿಸಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಗುರಿಯಿಟ್ಟು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದನು; ಆದರೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ವಾಯವ್ಯಾಸದಿಂದ ಅದನ್ನು ನಾಶಗೊಳಿಸಿದನು. ॥92-93॥ ಅನಂತರ ಮೇಘಗಳು ನೀರನ್ನು ಸುರಿಸುವಂತೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಅತ್ಯಂತ ಕುಪಿತನಾಗಿ ಅತಿಕಾಯನ ಮೇಲೆ ಬಾಣಗಳ ಮಳೆಗರೆಯಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದನು. ॥94॥ ಅತಿಕಾಯನು ಒಂದು ದಿವ್ಯ ಕವಚ ಧರಿಸಿದ್ದನು, ಅದಕ್ಕೆ ನವರತ್ನಗಳನ್ನು ಜೋಡಿಸಿದ್ದು, ಅಭೇದ್ಯವಾಗಿತ್ತು. ಇದರಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಬಾಣಗಳು ಕವಚಕ್ಕೆ ತಗಲುತ್ತಲೇ ತುದಿಗಳು ಮುರಿದು ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದುಹೋದವು. ॥95॥ ಆ ಬಾಣಗಳು ನಿಷ್ಫಲವಾಗಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಸಂಹಾರ ಮಾಡುವ ಮಹಾಯಶಸ್ವೀ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಪುನಃ ಸಾವಿರಾರು ಬಾಣಗಳ ಮಳೆಯನ್ನು ಸುರಿಸಿದನು. ॥96॥ ಮಹಾಬಲಿ ಅತಿಕಾಯನ ಕವಚವು ಅಭೇದ್ಯವಾದ್ದರಿಂದ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಬಾಣಗಳ ವರ್ಷವಾಗುತ್ತಿದ್ದರೂ ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ವ್ಯಥಿತನಾಗಲಿಲ್ಲ. ॥97॥ ಅವನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮೇಲೆ ವಿಷಧರ ಸರ್ಪದಂತಹ ಭಯಂಕರ ಬಾಣವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದನು. ಆ ಬಾಣದಿಂದ ಸುಮಿತ್ರಾಕುಮಾರನ ಮರ್ಮಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಏಟುಬಿತ್ತು. ॥98॥ ಅದರಿಂದ ಶತ್ರುತಾಪನ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಎರಡು ಗಳಿಗೆ ಮೂರ್ಛಿತನಾಗಿ ಬಿದ್ದಿದ್ದನು. ಮತ್ತೆ ಎಚ್ಚರಗೊಂಡು ಮಹಾಬಲಿ ಶತ್ರುದಮನ ವೀರನು ಬಾಣಗಳ ವರ್ಷದಿಂದ ಶತ್ರುವಿನ ರಥದ ಧ್ವಜವನ್ನು ನಾಶಮಾಡಿ ಉತ್ತಮ ನಾಲ್ಕು ಸಾಯಕಗಳಿಂದ ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ಅವನ ಕುದುರೆ ಹಾಗೂ ಸಾರಥಿಯನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿದನು. ॥99-100॥ ಬಳಿಕ ಗಾಬರಿ ಗೊಳ್ಳದಿರುವ ನರಶ್ರೇಷ್ಠ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಆ ರಾಕ್ಷಸನ ವಧೆಗಾಗಿ ಆರಿಸಿದ ಅನೇಕ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿಯೂ, ಅವು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನಿಶಾಚರನ ಶರೀರವನ್ನು ಗಾಯಗೊಳಿಸದಾದನು. ॥101॥ ಆಗ ವಾಯು ದೇವರು ಅವನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು ಹೇಳಿದನು-ಸುಮಿತ್ರಾನಂದನನೇ! ಈ ರಾಕ್ಷಸನಿಗೆ ಬ್ರಹ್ಮನ ವರ ದೊರೆತಿದೆ. ಈ ಅಭೇದ್ಯ ಕವಚದಿಂದ ರಕ್ಷಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇದನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರದಿಂದ ಒಡೆದು ಹಾಕು. ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಇವನು ಸಾಯಲಾರನು. ಈ ಕವಚಧಾರೀ ಬಲಿಷ್ಠ ನಿಶಾಚರನು. ಬೇರೆ ಅಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ಅವಧ್ಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ॥102-103॥ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಇಂದ್ರನಂತೆ ಪರಾಕ್ರಮಿಯಾಗಿದ್ದನು. ಅವನು ವಾಯುದೇವರ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಒಂದು ಭಯಂಕರ ವೇಗವುಳ್ಳ ಬಾಣವನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರದಿಂದ ಅಭಿಮಂತ್ರಿಸಿ ಧನುಸ್ಸಿಗೆ ಹೂಡಿದನು. ॥104॥ ಸುಮಿತ್ರಾ ಕುಮಾರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಹರಿತವಾದ ಆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಬಾಣದಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಸಂಯೋಜಿಸಿದಾಗ ಸಮಸ್ತ ದಿಕ್ಕುಗಳು, ಚಂದ್ರ-ಸೂರ್ಯರು ಹಾಗೂ ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ಗ್ರಹರು, ಅಂತರಿಕ್ಷ ಲೋಕದ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ನಡುಗಿಹೋದರು. ಭೂಮಂಡಲದಲ್ಲಿ ಮಹಾನ್ ಕೋಲಾಹಲವುಂಟಾಯಿತು. ॥105॥ ಸುಮಿತ್ರಾಕುಮಾರನು ಸುಂದರ ರೆಕ್ಕೆಗಳುಳ್ಳ ಯಮದೂತನಂತೆ ಭಯಂಕರ ವಜ್ರದಂತೆ ಅಮೋಘವಾಗಿದ್ದ ಬಾಣವನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರದಿಂದ ಅಭಿಮಂತ್ರಿಸಿ ಧನುಸ್ಸಿಗೆ ಹೂಡಿ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಆ ಬಾಣವನ್ನು ಇಂದ್ರ ದ್ರೋಹಿ ರಾವಣನ ಮಗ ಅತಿಕಾಯನಿಗೆ ಗುರಿಯಿಟ್ಟು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದನು. ॥106॥ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದ ಆ ಬಾಣದ ವೇಗ ಬಹಳ ಹೆಚ್ಚಾಗಿತ್ತು. ಅದಕ್ಕೆ ಗರುಡನ ರೆಕ್ಕೆಗಳಂತೆ ಪಂಖಗಳಿದ್ದವು. ಅದಕ್ಕೆ ವಜ್ರಗಳನ್ನು ಜೋಡಿಸಿದ್ದು, ವಿಚಿತ್ರವಾಗಿ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಸಮರಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ಅತಿಕಾಯನು ಆ ಬಾಣವು ವಾಯುವಿನಂತೆ ಭಯಂಕರ ವೇಗದಿಂದ ತನ್ನ ಕಡೆಗೆ ಬರುವುದನ್ನು ನೋಡಿದನು. ॥107॥ ಅದನ್ನು ನೋಡಿ ಅತಿಕಾಯನು ಅದಕ್ಕೆ ಅನೇಕ ಹರಿತವಾದ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟರೂ ಅದು ಗುರಡನಂತೆ ವೇಗಶಾಲಿ ಸಾಯಕವು ವೇಗವಾಗಿ ಅವನ ಬಳಿಗೆ ಬಂತು. ॥108॥ ಪ್ರಜ್ವಲಿಸುವ ಅಂತಕನಂತೆ, ಕಾಲನಂತೆ ಇದ್ದ ಆ ಬಾಣವು ಅತ್ಯಂತ ನಿಕಟವಾಗಿ ಬಂದುದನ್ನು ನೋಡಿಯೂ ಅತಿಕಾಯನು ಸುಮ್ಮನಿರದೆ ಶಕ್ತಿ, ಋಷ್ವಿ, ಗದೆ, ಕುಠಾರ, ಶೂಲ ಹಾಗೂ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಅದನ್ನು ನಾಶಪಡಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದನು. ॥109॥ ಆದರೆ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಪ್ರಜ್ವಲಿತ ಆ ಬಾಣವು ಆ ಅದ್ಭುತ ಅಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ವ್ಯರ್ಥಗೊಳಿಸಿ, ಅತಿಕಾಯನ ಮುಕುಟಸಹಿತ ಮಸ್ತಕವನ್ನು ತುಂಡರಿಸಿತು. ॥110॥ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಬಾಣದಿಂದ ತುಂಡಾದ ರಾಕ್ಷಸನ ಶಿರಸ್ತ್ರಾಣ ಸಹಿತ ಆ ಮಸ್ತಕವು ಹಿಮಾಲಯದ ಶಿಖರದಂತೆ ಕೂಡಲೇ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದುಹೋಯಿತು. ॥111॥ ಅವನ ವಸ್ತ್ರ-ಒಡವೆಗಳೆಲ್ಲ ಚೆಲ್ಲಿಹೋದುವು. ಅದನ್ನು ಭೂಮಿಗೆ ಬಿದ್ದಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ, ಬದುಕಿ ಉಳಿದ ನಿಶಾಚರರು ವ್ಯಥಿತರಾದರು. ॥112॥ ಅವರ ಮುಖಗಳಲ್ಲಿ ವಿಷಾದ ಆವರಿಸಿತು. ಅವರು ಪೆಟ್ಟು ತಿಂದು, ಬಳಲಿ ಇನ್ನೂ ದುಃಖಿತರಾಗಿದ್ದರು. ಆದ್ದರಿಂದ ಆ ಬಹುಸಂಖ್ಯೆಯ ರಾಕ್ಷಸರು ವಿಕೃತ ಸ್ವರದಿಂದ ಜೋರಾಗಿ ಅತ್ತು, ಚೀರತೊಡಗಿದರು. ॥113॥ ಸೇನಾಪತಿಯು ಹತನಾದಾಗ ನಿಶಾಚರರ ಯುದ್ಧೋತ್ಸಾಹ ಉಡುಗಿಹೋಗಿ ಕೂಡಲೇ ಲಂಕೆಯ ಕಡೆಗೆ ಓಡಿದರು. ॥114॥ ಇತ್ತ ಆ ಭಯಂಕರ ಬಲಶಾಲಿ ದುರ್ಜಯ ಶತ್ರುವು ಸತ್ತುಹೋದಾಗ ವಾನರರೆಲ್ಲ ಉತ್ಸಾಹಗೊಂಡರು. ಅವರ ಮುಖಗಳು ಪ್ರಫುಲ್ಲ ಕಮಲದಂತೆ ಅರಳಿದವು. ವಿಜಯೇಚ್ಛುಗಳಾದ ಅವರು ವೀರವರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಭೂರಿ ಭೂರಿ ಪ್ರಶಂಸಿಸಿದರು. ॥115॥ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಬಲಶಾಲಿ ಮತ್ತು ಮೇಘದಂತೆ ವಿಶಾಲ ಅತಿಕಾಯನನ್ನು ಧರಾಶಾಯಿ ಗೊಳಿಸಿದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಸಂತಸಗೊಂಡನು. ಅವನು ಆಗ ವಾನರ ಸಮೂಹದಿಂದ ಸಮ್ಮಾನಿತನಾಗಿ ಕೂಡಲೇ ಶ್ರೀರಾಮ ಚಂದ್ರನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದನು. ॥ 116 ॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಎಪ್ಪತ್ತೊಂದನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥71॥

ಎಪ್ಪತ್ತೆರಡನೆಯ ಸರ್ಗ

ರಾವಣನ ಚಿಂತೆ, ಲಂಕೆಯನ್ನು ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿಡಲು ಆದೇಶ

ಮಹಾತ್ಮಾ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಂದ ಅತಿಕಾಯನು ಹತನಾದನೆಂಬ ವಾರ್ತೆ ಕೇಳಿ ರಾವಣನು ಉದ್ವಿಗ್ನನಾಗಿ ಹೇಳಿದನು- ॥ 1 ॥ ಅತ್ಯಂತ ಕೋಪಿಷ್ಠನಾದ ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷ, ಸಮಸ್ತ ಶಸ್ತ್ರಧಾರಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಅಕಂಪನ, ಪ್ರಹಸ್ತ ಹಾಗೂ ಕುಂಭಕರ್ಣ ಇವರೆಲ್ಲ ಮಹಾಬಲಿ ವೀರರಾಕ್ಷಸರು ಸದಾ ಯುದ್ಧಾಭಿಲಾಷಿಯಾಗಿದ್ದರು. ಇವರೆಲ್ಲರೂ ಶತ್ರುಸೈನ್ಯವನ್ನು ಜಯಿಸುವವರೂ, ಶತ್ರುಗಳಿಂದ ಎಂದೂ ಪರಾಜಿತರಾಗದವರಾಗಿದ್ದರು. ॥2-3॥ ಆದರೆ ಅನಾಯಾಸದಿಂದ ಮಹತ್ಕಾರ್ಯ ಮಾಡುವ ರಾಮನು ನಾನಾರೀತಿಯ ಶಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ನಿಪುಣರಾದ ವಿಶಾಲಕಾಯ ವೀರ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಸೈನ್ಯ ಸಹಿತ ಸಂಹಾರಮಾಡಿಬಿಟ್ಟನು. ॥4॥ ಇನ್ನೂ ಅನೇಕ ಮಹಾಮನಸ್ವೀ ಶೂರವೀರ ರಾಕ್ಷಸರು ಅವನಿಂದ ಹತರಾದರು. ಬಲ-ಪರಾಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ವಿಖ್ಯಾತನಾದ ನನ್ನ ಮಗ ಇಂದ್ರಜಿತನು ಇಬ್ಬರೂ ಸಹೋದರರನ್ನು ನಾಗಪಾಶದಿಂದ ಬಂಧಿಸಿದ್ದನು. ಆ ಘೋರ ಬಂಧನವನ್ನು ಸಮಸ್ತ ದೇವತೆಗಳು, ಮಹಾಬಲೀ ಅಸುರರೂ ಬಿಚ್ಚಲಾರರು. ಯಕ್ಷ, ಗಂಧರ್ವ ಮತ್ತು ನಾಗಗಳಿಗೂ ಆ ಬಂಧನದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಇಲ್ಲ. ಹೀಗಿದ್ದರೂ ಈ ಸಹೋದರ ರಿಬ್ಬರೂ ಆ ಬಾಣ ಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತರಾದರು. ಯಾವ ಪ್ರಭಾವವೋ, ಮಾಯೆಯೋ, ಅಥವಾ ಯಾವ ಮೋಹಿನಿ ಔಷಧಿಯೋ ತಿಳಿಯದು, ಅದರ ಪ್ರಯೋಗದಿಂದ ಅವರು ಬಂಧನದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದಿದರು. ॥5-7॥ ನನ್ನ ಆಜ್ಞೆಯಿಂದ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಹೋದ ಶೂರವೀರ ಯೋಧರೆಲ್ಲರನ್ನು ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ಮಹಾಬಲಿ ವಾನರರು ಕೊಂದು ಹಾಕಿದರು. ॥8॥ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಸಹಿತ ರಾಮನನ್ನು ಮತ್ತು ವಾನರ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಸುಗ್ರೀವ ಸಹಿತ ವಿಭೀಷಣನನ್ನು ನಾಶ ಮಾಡುವ ಯಾವ ವೀರನನ್ನು ಇಂದು ನಾನು ನೋಡುವುದಿಲ್ಲ. ॥9॥ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ರಾಮನು ಬಲಿಷ್ಠನೇ ಸರಿ. ಅವನಿಗೆ ಮಹಾಸ್ತ್ರಗಳ ಬಲವೂ ಇದೆ. ಅವನ ಅತುಲ ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ಅಸಂಖ್ಯ ರಾಕ್ಷಸರು ಕಾಲವಶರಾದರು. ॥10॥ ಆ ವೀರ ರಘುನಾಥನನ್ನು ರೋಗ-ಶೋಕರಹಿತ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ನಾರಾಯಣನೆಂದೇ ನಾನು ತಿಳಿಯುತ್ತೇನೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಅವನ ಭಯದಿಂದಲೇ ಲಂಕೆಯ ಎಲ್ಲ ಹೆಬ್ಬಾಗಿಲುಗಳು, ಹೊರದ್ವಾರಗಳು ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟಿರುತ್ತವೆ. ॥11॥ ರಾಕ್ಷಸರೇ! ನೀವು ಎಲ್ಲ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಎಚ್ಚರವಾಗಿದ್ದು ಪುರಿಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಬೇಕು. ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಸೀತೆಯಿರುವ ಅಶೋಕವನವಂತೂ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ರಕ್ಷಿಸಿರಿ. ॥12॥ ಅಶೋಕವನದಲ್ಲಿ ಯಾರು ಯಾವಾಗ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ, ಯಾವಾಗ ಹೊರಗೆ ಬರುತ್ತಾರೆ ಇದನ್ನು ಸದಾ ಗಮನಿಸುತ್ತಾ ಇರಬೇಕು. ಸೈನಿಕರ ಶಿಬಿರಗಳು ಇರುವಲ್ಲಿ ಪದೇ ಪದೇ ಕಣ್ಣಿಡಬೇಕು. ಎಲ್ಲೆಡೆ ನಮ್ಮ ಸೈನಿಕರು ಕಾವಲು ಕಾಯಬೇಕು. ॥13-14॥ ನಿಶಾಚರರೇ! ಪ್ರದೋಷ ಕಾಲ, ಮಧ್ಯರಾತ್ರಿ, ಪ್ರಾತಃಕಾಲದಲ್ಲಿಯೂ ವಾನರರು ಬಂದು ಹೋಗುವುದನ್ನು ಗಮನಿಸುತ್ತಿರಬೇಕು. ॥15॥ ವಾನರರನ್ನು ಎಂದೂ ಉಪೇಕ್ಷಿಸಬಾರದು. ಶತ್ರುಗಳ ಸೈನ್ಯವು ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಉದ್ಯಮಶೀಲವಾಗಿಲ್ಲವಲ್ಲ ಎಂಬುದರ ಕಡೆಗೆ ದೃಷ್ಟಿ ಇಡಬೇಕು. ಆಕ್ರಮಣ ಮಾಡದೆ ಇದ್ದಲ್ಲೇ ಇದ್ದಾರೆಯೇ ಎಂಬುದನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು. ॥16॥ ಲಂಕಾಪತಿಯ ಈ ಆದೇಶವನ್ನು ಕೇಳಿ ಸಮಸ್ತ ಮಹಾಬಲಿ ರಾಕ್ಷಸರು ಅದೆಲ್ಲವನ್ನು ಯಥಾವತ್ತಾಗಿ ಪಾಲಿಸತೊಡಗಿದರು. ॥17॥ ಅವರೆಲ್ಲರಿಗೆ ಹೀಗೆ ಆದೇಶಕೊಟ್ಟು ರಾವಣನು ತನ್ನ ಹೃದಯಕ್ಕೆ ಚುಚ್ಚಿದ ದುಃಖ ಮತ್ತು ಕ್ರೋಧರೂಪೀ ಮುಳ್ಳಿನ ನೋವನ್ನು ತುಂಬಿಕೊಂಡು ದೀನಭಾವದಿಂದ ತನ್ನ ಅಂತಃಪುರಕ್ಕೆ ಹೋದನು. ॥18॥ ಮಹಾಬಲಿ ನಿಶಾಚರ ರಾಜ ರಾವಣನ ಕ್ರೋದಾಗ್ನಿಯು ಉರಿದೆದ್ದಿತು. ಅವನು ತನ್ನ ಪುತ್ರನ ಮೃತ್ಯುವನ್ನು ನೆನೆದು, ಪದೇ ಪದೇ ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಡುತ್ತಿದ್ದನು. ॥ 19 ॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಎಪ್ಪತ್ತೆರಡನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥72॥

ಎಪ್ಪತ್ತಮೂರನೆಯ ಸರ್ಗ

ಇಂದ್ರಜಿತುವು ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರದಿಂದ ವಾನರ ಸೈನ್ಯ ಸಹಿತ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರನ್ನು ಮೂರ್ಛಿತಗೊಳಿಸಿದುದು

ರಣಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ಅಳಿದುಳಿದ ರಾಕ್ಷಸರು ರಾವಣನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು ದೇವಾಂತಕ, ತ್ರಿಶಿರಾ, ಅತಿಕಾಯ ಮೊದಲಾದ ರಾಕ್ಷಸ ಶ್ರೇಷ್ಠರು ಹತರಾದರೆಂಬ ವಾರ್ತೆಯನ್ನು ರಾಜನಿಗೆ ತಿಳಿಸಿದರು. ॥ 1 ॥ ಅವರ ವಧೆಯ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಜಾ ರಾವಣನ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಕಣ್ಣೀರಿನ ಕೋಡಿಯೇ ಹರಿಯಿತು. ತಮ್ಮಂದಿರ, ಮಕ್ಕಳ ಭಯಾನಕ ವಧೆಯ ಮಾತನ್ನು ಯೋಚಿಸಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಚಿಂತೆ ಉಂಟಾಯಿತು. ॥ 2 ॥ ಶೋಕ ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿ ದೀನನಾದ ರಾವಣನನ್ನು ನೋಡಿ ರಥಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ರಾಕ್ಷಸ ರಾಜಕುಮಾರ ಇಂದ್ರಜಿತನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು- ॥ 3 ॥ ತಂದೆಯೇ! ಇಂದ್ರಜಿತನು ಬದುಕಿರುವವರೆಗೆ ನೀವು ಚಿಂತೆ, ಶೋಕ ಮಾಡಬೇಡಿ. ಈ ಇಂದ್ರಶತ್ರುವಿನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಗಾಯಗೊಂಡು ಯಾರೂ ಸಮರಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ಬದುಕಿರಲಾರನು. ॥4॥ ಇಂದು ನಾನು ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಶರೀರಗಳನ್ನು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಛಿನ್ನಭಿನ್ನಗೊಳಿಸಿ ಅವರ ಸರ್ವಾಂಗವನ್ನು ಸಾಯಕಗಳಿಂದ ತುಂಬಿಬಿಡುವೆನು. ಮತ್ತೆ ಆ ಇಬ್ಬರೂ ಸಹೋದರರು ಅಸುನೀಗುವುದನ್ನು ನೀನು ನೋಡು. ॥5॥ ನನ್ನ ಪುರುಷಾರ್ಥದಿಂದ ಮತ್ತು ಬ್ರಹ್ಮದೇವರ ಕೃಪೆಯಿಂದ ಸಿದ್ಧ ವಾಗುವ ಇಂದ್ರಶತ್ರುವಾದ ನನ್ನ ಸುನಿಶ್ಚಿತ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೇಳಿರಿ- ‘‘ನಾನು ಇಂದೇ ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಸಹಿತ ರಾಮನನ್ನ ನನ್ನ ಅಮೋಘ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತೃಪ್ತಿಪಡಿಸುವೆನು. ಅವನ ಯುದ್ಧ ಪಿಪಾಸೆಯನ್ನು ತೀರಿಸುವೆನು. ॥6॥ ಬಲಿಚಕ್ರವರ್ತಿಯ ಯಜ್ಞಮಂಟಪದಲ್ಲಿ ತ್ರಿವಿಕ್ರಮರೂಪೀ ಮಹಾವಿಷುವಿನ ಉಗ್ರವಾದ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ನೋಡಿದಂತೆ ಇಂದು ನನ್ನ ಅತುಲವಾದ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಇಂದ್ರ, ಯಮ, ವಿಷ್ಣು, ರುದ್ರ, ಸಾಧ್ಯ, ಅಗ್ನಿ, ಸೂರ್ಯ ಮತ್ತು ಚಂದ್ರ ಇವರೆಲ್ಲರೂ ನೋಡುವರು’’. ॥7॥ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಉದಾರಚೇತಾ ಇಂದ್ರ ಶತ್ರು ಇಂದ್ರಜಿತನು ರಾವಣನಿಂದ ಆಜ್ಞೆ ಪಡೆದು ಒಳ್ಳೆಯ ಕತ್ತೆಗಳನ್ನು ಹೂಡಿದ ಯುದ್ಧ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳಿಂದ ಸುಸಜ್ಜಿತವಾದ, ವಾಯುವೇಗದಂತೆ ವೇಗಶಾಲೀ ರಥದಲ್ಲಿ ಆರೂಢನಾದನು. ॥ 8 ॥ ಅವನ ರಥವು ಇಂದ್ರನ ರಥದಂತೆ ಅನಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಅದರಲ್ಲಿ ಹತ್ತಿದ ಆ ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ನಿಶಾಚರನು ಯುದ್ಧ ನಡೆವಲ್ಲಿಗೆ ತಲುಪಿದನು. ॥9॥ ಆ ಮಹಾಮನಸ್ವೀ ವೀರನು ಪ್ರಸ್ಥಾನ ಮಾಡುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಅನೇಕ ಮಹಾಬಲಿ ರಾಕ್ಷಸರು ಕೈಗಳಲ್ಲಿ ಧನುಸ್ಸುಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ಹರ್ಷೋತ್ಸಾಹದಿಂದ ಅವನ ಹಿಂದೆ ಹಿಂದೆ ನಡೆದರು. ॥10॥ ಕೆಲವರು ಆನೆಯನ್ನೇರಿದರೆ, ಕೆಲವರು ಕುದುರೆ ಹತ್ತಿದರು. ಕೆಲವರು ಹುಲಿ, ಚೇಳು, ಬೆಕ್ಕು, ಕತ್ತೆ, ಒಂಟೆ, ಹಾವು, ಹಂದಿ ಹಾಗೂ ಇತರ ಹಿಂಸಕ ಸಿಂಹ ಪರ್ವತಾಕಾರ ಗುಳ್ಳೆನರಿ, ಕಾಗೆ, ಹಂಸ, ನವಿಲು ಮೊದಲಾದುವನ್ನು ವಾಹನವಾಗಿಸಿಕೊಂಡು ಭಯಾನಕ ಪರಾಕ್ರಮಿ ರಾಕ್ಷಸರು ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಬಂದಿದ್ದರು. ॥11-12॥ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಪ್ರಾಸ, ಪಟ್ಟಿಶ, ಖಡ್ಗ, ಕೊಡಲಿ, ಗದೆ, ಭುಶುಂಡೀ, ಮುದ್ಗರ, ದಂಡ, ಶತಘ್ನಿ ಮತ್ತು ಪರಿಘ ಮೊದಲಾದ ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದರು. ॥13॥ ಶಂಖ ಧ್ವನಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಭೇರಿಗಳ ಶಬ್ದಗಳೂ ಸೇರಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸಿತು. ಆ ತುಮುಲನಾದದೊಂದಿಗೆ ಇಂದ್ರದ್ರೋಹಿ ಪರಾಕ್ರಮಿ ಇಂದ್ರಜಿತು ವೇಗವಾಗಿ ಯುದ್ಧಭೂಮಿಗೆ ಪ್ರಸ್ಥಾನ ಮಾಡಿದನು. ॥14॥ ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರನಿಂದ ಆಕಾಶವು ಶೋಭಿಸುವಂತೆ, ಶಂಖ ಮತ್ತು ಚಂದ್ರನಂತೆ ವರ್ಣವುಳ್ಳ ಶ್ವೇತಚ್ಛತ್ರ ಅವನ ಮೇಲ್ಭಾಗದಲ್ಲಿದ್ದು ಶತ್ರುಸೂದನ ಇಂದ್ರಜಿತು ಸುಶೋಭಿತನಾಗಿದ್ದನು. ॥15॥ ಸ್ವರ್ಣ ಆಭೂಷಣಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತ, ಸಮಸ್ತ ಧನುರ್ಧರರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ವೀರ ನಿಶಾಚರನ ಇಕ್ಕೆಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಸುವರ್ಣ ನಿರ್ಮಿತ ಉತ್ತಮ, ಮನೋಹರ ಚಾಮರಗಳನ್ನು ಬೀಸುತ್ತಿದ್ದರು. ॥16॥ ವಿಶಾಲ ಸೈನ್ಯದಿಂದ ಪರಿವೃತನಾದ ತನ್ನ ಪುತ್ರ ಇಂದ್ರಜಿತು ಪ್ರಸ್ಥಾನ ಮಾಡು ವುದನ್ನು ನೋಡಿ ರಾಕ್ಷಸ ರಾಜಾ ಶ್ರೀಮಾನ್ ರಾವಣನು ಅವನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು- ॥17॥ ಮಗು! ನಿನ್ನನ್ನು ಎದುರಿಸುವ ಪ್ರತಿದ್ವಂದ್ವಿ ರಥಿಕ ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ. ನೀನು ಇಂದ್ರನನ್ನು ಗೆದ್ದಿರುವೆ. ಮತ್ತೆ ಸುಲಭವಾಗಿ ಮನುಷ್ಯರನ್ನು ಗೆಲ್ಲುವುದು ನಿನಗೆ ದೊಡ್ಡ ಮಾತಲ್ಲ. ನೀನು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ರಾಮನನ್ನು ಗೆಲ್ಲುವೆ. ॥18॥ ರಾವಣನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಇಂದ್ರಜಿತು ತಲೆಬಾಗಿ ಆ ಮಹಾ ಆಶೀರ್ವಾದವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದನು. ಅನುಪಮ ತೇಜಸ್ವೀ ಸೂರ್ಯನಿಂದ ಆಕಾಶ ಶೋಭಿಸುವಂತೆ ಸೂರ್ಯತುಲ್ಯ ತೇಜಸ್ವೀ ಇಂದ್ರಜಿತನಿಂದ ಲಂಕೆಯು ಶೋಭಿಸತೊಡಗಿತು. ॥19॥ ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ಶತ್ರುದಮನ ಇಂದ್ರಜಿತು ರಣರಂಗಕ್ಕೆ ಬಂದು, ತನ್ನ ರಥದ ಸುತ್ತಲೂ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಿದನು. ॥20॥ ಮತ್ತೆ ರಥದಿಂದ ಇಳಿದು ನೆಲದಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ, ಅಗ್ನಿತುಲ್ಯ ತೇಜಸ್ವೀ ಆ ರಾಕ್ಷಸವೀರನು ಚಂದನ, ಪುಷ್ಪ, ಅರಳು ಇತ್ಯಾದಿಗಳಿಂದ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಪೂಜಿಸಿದನು. ಮತ್ತೆ ಆ ಪ್ರತಾಪಿ ರಾಕ್ಷಸನು ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮಂತ್ರಗಳನ್ನು ಉಚ್ಚರಿಸುತ್ತಾ ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಆಹುತಿಗಳನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿದನು. ॥21-22॥ ಆಗ ಅಗ್ನಿಯ ಸುತ್ತಲು ದರ್ಭೆಗಳ ಬದಲು ಶಸ್ತ್ರಗಳನ್ನೇ ಇರಿಸಿದ್ದನು. ತಾರೆ ಗಿಡದ ಕಡ್ಡಿಗಳೇ ಸಮಿತ್ತುಗಳಿದ್ದವು. ಕೆಂಪು ಬಟ್ಟೆಯನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸಿ, ಆ ಅಭಿಚಾರಿಕ ಹೋಮದಲ್ಲಿ ಕಬ್ಬಿಣದ ಸ್ರುವೆಗಳಿದ್ದವು. ॥23॥ ಅವನು ಅಲ್ಲಿ ತೋಮರ ಸಹಿತ ಶಸಗಳನ್ನೇ ಪರಿಸ್ತರಣವಾಗಿ ಹಾಸಿ, ಹೋಮಕ್ಕಾಗಿ ಕಪ್ಪು ಬಣ್ಣದ ಜೀವಂತವಾದ ಮೇಕೆಯ ತಲೆಯನ್ನು ಹಿಡಿದನು.

॥24॥ ಮೇಕೆಯ ತಲೆಯನ್ನು ಒಂದೇ ಬಾರಿಗೆ ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಹೋಮಿಸಿದಾಕ್ಷಣ ಅಗ್ನಿಯು ಪ್ರಜ್ವಲಿತವಾಯಿತು. ಹೊಗೆ ಇಲ್ಲದೆ ಮಹಾಜ್ವಾಲೆಗಳು ಹೊರಡುತ್ತಿದ್ದವು. ಹಿಂದೆ ದೇವತೆಗಳೊಡನೆ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಹೊರಟಾಗಲೂ ಇದೇ ವಿಧವಾದ ವಿಜಯಸೂಚಕ ಚಿಹ್ನೆಗಳು ಅಗ್ನಿದೇವನಲ್ಲಿ ಕಂಡು ಬಂದಿದ್ದವು. ॥25॥ ಅಗ್ನಿದೇವನ ಜ್ವಾಲೆಗಳು ದಕ್ಷಿಣಾವರ್ತಕವಾಗಿ ಸುತ್ತುತ್ತಿದ್ದವು. ಪುಟಕ್ಕಿಟ್ಟ ಚಿನ್ನದಂತೆ ಅವನ ಬಣ್ಣವಾಗಿತ್ತು. ಈ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿಯು ಸ್ವತಃ ಪ್ರಕಟನಾಗಿ ಕೊಟ್ಟಿರುವ ಹವಿಸ್ಸನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ॥26॥ ಅನಂತರ ಅಸ್ತ್ರ ವಿದ್ಯಾವಿಶಾರದ ಇಂದ್ರಜಿತನು ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಆವಾಹನೆ ಮಾಡಿ, ತನ್ನ ಧನುಸ್ಸು, ರಥ ಇತ್ಯಾದಿ ಎಲ್ಲ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಸಿದ್ಧಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರದಿಂದ ಅಭಿಮಂತಿಸಿದನು. ॥27॥ ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಆಹುತಿಕೊಟ್ಟು ಅವನು ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಆವಾಹಿಸಿದಾಗ ಸೂರ್ಯ, ಚಂದ್ರ, ಗ್ರಹ ಹಾಗೂ ನಕ್ಷತ್ರಗಳ ಸಹಿತ ಅಂತರಿಕ್ಷದ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಭಯಭೀತರಾದರು. ॥28॥ ಯಾರ ತೇಜವು ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಉದೀಪ್ತವಾಗುತ್ತಿತ್ತೋ, ಯಾರು ದೇವೇಂದ್ರನಂತೆ ಅನುಪಮ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದನೋ, ಆ ಅಚಿಂತ್ಯ ಪರಾಕ್ರಮಿ ಇಂದ್ರಜಿತನು ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಆಹುತಿಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟು, ಧನುರ್ಬಾಣ, ರಥ, ಖಡ್ಗ, ಕುದುರೆ ಮತ್ತು ಸಾರಥಿಸಹಿತ ಅವನು ಅಂತರಿಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಅಂತರ್ಧಾನನಾದನು. ॥ 29 ॥ ಬಳಿಕ ಅವನು ಕುದುರೆ, ರಥಗಳಿಂದ ವ್ಯಾಪ್ತನಾದ, ಧ್ವಜ-ಪತಾಕೆಗಳಿಂದ ಸುಶೋಭಿತವಾದ, ಯುದ್ಧದ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿರುವ ರಾಕ್ಷಸರ ಸೈನ್ಯ ವಿರುವಲ್ಲಿಗೆ ಹೋದನು. ॥30॥ ಆ ರಾಕ್ಷಸರು ದುಃಸಹ ವೇಗವುಳ್ಳ, ಸ್ವರ್ಣಭೂಷಿತ, ವಿಚಿತ್ರ ಅಸಂಖ್ಯ ಬಾಣ, ತೋಮರ, ಅಂಕುಶಗಳಿಂದ ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ವಾನರರನ್ನು ಪ್ರಹರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ॥31॥ ರಾವಣಪುತ್ರ ಇಂದ್ರಜಿತನು ಶತ್ರುಗಳ ಕುರಿತು ಅತ್ಯಂತ ಕ್ರೋಧಗೊಂಡಿದ್ದನು. ಅವನು ನಿಶಾಚರರನ್ನು ನೋಡಿ ನೀವೆಲ್ಲರೂ ವಾನರರನ್ನು ಸಂಹರಿಸುವ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಉತ್ಸಾಹದಿಂದ ಯುದ್ಧಮಾಡಿರಿ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ॥32॥ ಅವನು ಹೀಗೆ ಪ್ರೇರೇಪಿಸಿದಾಗ ವಿಜಯದ ಇಚ್ಛೆಯುಳ್ಳ ಸಮಸ್ತ ರಾಕ್ಷಸರು ಜೋರಾಗಿ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಾ ವಾನರರ ಮೇಲೆ ಭಯಂಕರ ಬಾಣವರ್ಷ ಮಾಡತೊಡಗಿದರು. ॥33॥
ಆ ಯುದ್ಧರಂಗದಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಇಂದ್ರಜಿತನೂ ಕೂಡ ನಾಲೀಕ, ನಾರಾಚ, ಗದೆ, ಮುಸಲ ಮುಂತಾದ ಅಸ್ತ್ರ-ಶಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ವಾನರರ ಸಂಹಾರಮಾಡಲಾರಂಭಿಸಿದನು. ॥ 34 ॥ ಸಮರಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸನ ಅಸ್ತ್ರ-ಶಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ಗಾಯಗೊಂಡ ವಾನರರೂ ವೃಕ್ಷಗಳನ್ನೇ ಆಯುಧಗಳಾಗಿಸಿಕೊಂಡು ಆ ರಾವಣಕುಮಾರನ ಮೇಲೆ ಶೈಲ-ಶಿಖರಗಳನ್ನು ಮಳೆಗರೆದರು. ॥35॥ ಆಗ ಕುಪಿತನಾದ ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ಮಹಾಬಲಿ ರಾವಣಪುತ್ರ ಇಂದ್ರಜಿತನು ವಾನರರ ಶರೀರಗಳನ್ನು ಛಿನ್ನಭಿನ್ನಗೊಳಿಸಿದನು. ॥36॥ ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸರ ಹರ್ಷವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಾ ಇಂದ್ರಜಿತನು ರೋಷಗೊಂಡು ಒಂದೊಂದೇ ಬಾಣದಿಂದ ಐದೈದು, ಏಳೇಳು, ಒಂಭತ್ತು, ಒಂಭತ್ತು ವಾನರರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತಿದ್ದನು. 37॥ ಆ ಅತ್ಯಂತ ದುರ್ಜಯ ವೀರನು ಸ್ವರ್ಣಭೂಷಿತ ಸೂರ್ಯತುಲ್ಯ ಸಾಯಕಗಳಿಂದ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ವಾನರರನ್ನು ಧ್ವಂಸ ಮಾಡತೊಡಗಿದನು. ॥38॥ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳಿಂದ ಪೀಡಿತರಾದ ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ಅಸುರರಂತೆ, ಇಂದ್ರಜಿತುವಿನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ವ್ಯಥಿತರಾದ ವಾನರರ ಶರೀರಗಳು ಭಿನ್ನ ಭಿನ್ನವಾದುವು. ಅವರ ವಿಜಯದ ಆಸೆಯ ಮೇಲೆ ಹಿಮಪಾತವಾಗಿ, ಅವರು ನಿಶ್ಚೇಷ್ಟಿತರಾಗಿ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದುಬಿಟ್ಟರು. ॥39॥ ಆಗ ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ಬಾಣರೂಪೀ ಭಯಂಕರ ಕಿರಣಗಳಿಂದ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಉರಿಯುವ ಇಂದ್ರಜಿತುವಿನ ಮೇಲೆ ಮುಖ್ಯ ಮುಖ್ಯ ವಾನರರು ರೋಷದಿಂದ ಆಕ್ರಮಣ ಮಾಡಿದರು. ॥40॥ ಆದರೆ ಅವನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಶರೀರ ಕ್ಷತ-ವಿಕ್ಷತವಾಗಿ ಅವರೆಲ್ಲ ವಾನರರೂ ನಿಶ್ಚೇಷ್ಟಿತರಂತಾಗಿ, ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದು ಹೋಗಿ, ನೋವಿನಿಂದ ಕಂಡ ಕಂಡಲ್ಲಿ ಓಡತೊಡಗಿದರು. ॥41॥ ವಾನರರು ಶ್ರೀರಾಮನಿಗಾಗಿ ತಮ್ಮ ಜೀವದ ಹಂಗನ್ನು ತೊರೆದಿದ್ದರು. ಅವರು ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಾ, ಕೈಗಳಲ್ಲಿ ಶಿಲೆಗಳನ್ನೆತ್ತಿಕೊಂಡು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟದೆ ಮುಂದೆ ನಡೆದರು. ॥42॥ ಸಮರಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುವ ಆ ವಾನರರು ರಾವಣಕುಮಾರನ ಮೇಲೆ ವೃಕ್ಷ, ಪರ್ವತ, ಶಿಲೆಗಳ ಮಳೆಯನ್ನೇ ಸುರಿಸಿದರು. ॥43॥ ವೃಕ್ಷ-ಶಿಲೆಗಳ ಆ ವೃಷ್ಟಿಯು ರಾಕ್ಷಸರ ಪ್ರಾಣಹರಣ ಮಾಡುವಂತಿದ್ದರೂ ಸಮರ ವಿಜಯೀ ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ರಾವಣಪುತ್ರನು ತನ್ನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಅದನ್ನು ನಿವಾರಿಸಿಬಿಟ್ಟನು. ॥44॥ ಬಳಿಕ ವಿಷಧರ ಸರ್ಪಗಳಂತೆ ಭಯಂಕರ ಅಗ್ನಿಯಂತಿರುವ ಬಾಣ ಗಳಿಂದ ಆ ಶಕ್ತಿಶಾಲಿ ವೀರನು ಸಮರಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ವಾನರ ಸೈನಿಕರನ್ನು ಸಂಹರಿಸತೊಡಗಿದನು. ॥45॥ ಅವನು ಹದಿನೆಂಟು ಹರಿತ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಗಂಧಮಾದನನನ್ನು ಗಾಯಗೊಳಿಸಿ, ದೂರದಲ್ಲಿ ನಿಂತ ನಳನ ಮೇಲೆಯೂ ಒಂಭತ್ತು ಬಾಣ ಗಳನ್ನು ಪ್ರಹರಿಸಿದನು. ॥46॥ ಬಳಿಕ ಮಹಾಪರಾಕ್ರಮಿ ಇಂದ್ರಜನಿತನು ಏಳು ಮರ್ಮಭೇದೀ ಸಾಯಕಗಳಿಂದ ಮೈಂದನನ್ನು ಮತ್ತು ಐದು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಗಜನನ್ನೂ ಗಾಯಗೊಳಿಸಿದನು. ॥47॥ ಮತ್ತೆ ಹತ್ತು ಅಂಬುಗಳಿಂದ ಅಂಗದನನ್ನು, ಮೂವತ್ತು ಸಾಯಕಗಳಿಂದ ನೀಲವನ್ನು ಗಾಯಗೊಳಿಸಿದನು. ವರದಾನದಿಂದ ದೊರಕಿದ ಅಸಂಖ್ಯ, ಭಯಾನಕ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಪ್ರಹರಿಸುತ್ತಾ ಆಗ ಅವನು ಸುಗ್ರೀವ, ಋಷಭ, ಅಂಗದ ಮತ್ತು ದ್ವಿವಿದ ಇವರನ್ನು ಘಾಸಿಗೊಳಿಸಿದನು. ॥48॥ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಹರಡಿದ ಪ್ರಳಯಾಗ್ನಿಯಂತೆ ಅತ್ಯಂತ ರೋಷಗೊಂಡ ಇಂದ್ರಜಿತನು ಇತರ ಶ್ರೇಷ್ಠ ವಾನರರನ್ನೂ ಅಸಂಖ್ಯ ಬಾಣಗಳಿಂದ ನೋಯಿಸಿದನು. ॥49॥ ಆ ಮಹಾಸಂಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ರಾವಣಕುಮಾರನು ಬಿಟ್ಟಿರುವ ಸೂರ್ಯತುಲ್ಯ ತೇಜಸ್ವೀ, ಶೀಘ್ರಗಾಮಿ ಸಾಯಕಗಳಿಂದ ವಾನರ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ನಾಶಮಾಡಿದನು. ॥50॥ ಅವನ ಬಾಣಜಾಲದಿಂದ ಪೀಡಿತವಾದ ವಾನರ ಸೈನ್ಯವು ವ್ಯಾಕುಲಗೊಂಡು, ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದುಹೋಯಿತು. ಶತ್ರುಸೈನ್ಯದ ಈ ದುರವಸ್ಥೆಯನ್ನು ನೋಡಿ ಅವನು ಹರ್ಷ, ಸಂತೋಷಗೊಂಡನು. ॥51॥ ಆ ರಾಕ್ಷಸ ರಾಜಕುಮಾರ ಇಂದ್ರಜಿತನು ಬಹಳ ತೇಜಸ್ವೀ, ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿ, ಬಲವಂತ ನಾಗಿದ್ದನು. ಅವನು ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಿಂದ ಬಾಣಗಳ, ಇತರ ಅಸ್ತ್ರಾಸ್ತ್ರಗಳ ಮಳೆ ಸುರಿಸಿ ವಾನರ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಮರ್ದನ ಮಾಡಿದನು. ॥52-53॥ ಅನಂತರ ಅವನು ತನ್ನ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು, ವಾನರ ಸೈನ್ಯದಲ್ಲಿ ಸೇರಿಕೊಂಡು ಅದೃಶ್ಯನಾಗಿ ಕಾರ್ಮುಗಿಲು ಮುಸಲಧಾರೆಯಾಗಿ ಮಳೆಗರೆಯುವಂತೆ ವಾನರ ಸೈನ್ಯದ ಮೇಲೆ ಭಯಾನಕ ಬಾಣಸಮೂಹಗಳ ಮಳೆ ಸುರಿಸತೊಡಗಿದನು. ॥54॥ ಇಂದ್ರನ ವಜ್ರಾಘಾತದಿಂದ ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ಪರ್ವತಗಳು ನೆಲಸಮವಾಗುವಂತೆ, ಆ ಪರ್ವತಾಕಾರ ವಾನರರು ರಣಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರ ಜಿತುವಿನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಶರೀರ ಕ್ಷತ-ವಿಕ್ಷತವಾಗಿ ವಿಕೃತ ಸ್ವರದಿಂದ ಚೀರುತ್ತಾ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದುಬಿಟ್ಟರು. ॥55॥ ರಣಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ವಾನರ ಸೈನ್ಯದ ಮೇಲೆ ಬೀಳುತ್ತಿರುವ ತೀಕ್ಷ್ಣ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಮಾತ್ರ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಮಾಯೆಯಿಂದ ಅಡಗಿದ್ದ ಆ ಇಂದ್ರದ್ರೋಹೀ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ॥56॥ ಆಗ ಆ ಮಹಾಕಾಯ ರಾಕ್ಷಸನು ಹರಿತವಾದ ಸೂರ್ಯತುಲ್ಯ ತೇಜಸ್ವೀ ಬಾಣ ಸಮೂಹದಿಂದ ಸಮಸ್ತ ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಮುಚ್ಚಿ, ವಾನರ ಸೇನಾಪತಿಗಳನ್ನು ವಿವೀರ್ಣಗೊಳಿಸಿದನು. ॥57॥ ಅವನು ವಾನರ ಸೈನ್ಯದ ಮೇಲೆ ಭುಗಿಲೆದ್ದ ಬೆಂಕಿಯಂತೆ ದೀಪ್ತವಂತ ಹಾಗೂ ಕಿಡಿಗಳ ಸಹಿತ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುವ ಶೂಲ, ಖಡ್ಗ, ಕೊಡಲಿ ಇವುಗಳ ದುಃಸಹ ವೃಷ್ಟಿ ಮಾಡತೊಡಗಿದನು. ॥58॥ ಇಂದ್ರಜಿತನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದ ಅಗ್ನಿತುಲ್ಯ ತೇಜಸ್ವೀ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಗಾಯಗೊಂಡು, ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದು ಎಲ್ಲ ವಾನರ ದಳಪತಿಗಳು ಅರಳಿನಿಂತ ಮುತ್ತುಗದ ಮರದಂತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿದ್ದರು. ॥59॥ ರಾಕ್ಷಸರಾಜ ಇಂದ್ರಜಿತನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ವಿದೀರ್ಣವಾದ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರು ಒಬ್ಬರು ಮತ್ತೊಬ್ಬರ ಮುಂದೆ ಹೋಗಿ ವಿಕೃತ ಸ್ವರದಿಂದ ಚೀತ್ಕರಿಸುತ್ತಾ ಧರಾಶಾಯಿಯಾಗುತ್ತಿದ್ದರು. ॥60॥ ಎಷ್ಟೋ ವಾನರರು ಆಕಾಶದತ್ತ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಆಗ ಅವರ ಕಣ್ಣುಗಳಿಗೆ ಬಾಣಗಳ ಏಟು ಬೀಳುತ್ತಿತ್ತು. ಇದರಿಂದ ಪರಸ್ಪರ ತಾಗಿಕೊಂಡು ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದು ಹೋದರು. ॥61॥ ರಾಕ್ಷಸ ಪ್ರವರ ಇಂದ್ರಜಿತು ದಿವ್ಯ ಮಂತ್ರಗಳಿಂದ ಅಭಿಮಂತ್ರಿಸಿ ಪ್ರಾಸ, ಶೂಲ, ಹರಿತವಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಹನುಮಂತ, ಸುಗ್ರೀವ, ಅಂಗದ, ಗಂಧಮಾದನ, ಜಾಂಬವಂತ, ಸುಷೇಣ, ವೇಗದರ್ಶಿ, ಮೈಂದ, ದ್ವಿವಿದ, ನೀಲ, ಗವಾಕ್ಷ, ಗವಯ, ಕೇಸರೀ ಹರಿಲೋಮಾ, ವಿದ್ಯುದ್ದಂಷ್ಟ್ರ, ಸೂರ್ಯಾನನ, ಜೋತಿರ್ಮುಖ, ದಧಿಮುಖ, ಪಾವಕಾಕ್ಷ, ನಳ ಮತ್ತು ಕುಮುದ ಮುಂತಾದ ಎಲ್ಲ ಶ್ರೇಷ್ಠ ವಾನರರನ್ನು ಗಾಯಗೊಳಿಸಿದನು. ॥62-65॥ ಗದೆಗಳಿಂದ, ಸುವರ್ಣದಂತಹ ಕಾಂತಿವಂತ ಬಾಣಗಳಿಂದ ವಾನರ ದಳಪತಿಗಳನ್ನು ಘಾಸಿಗೊಳಿಸಿ, ಅವನು ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಸಹಿತ ಶ್ರೀರಾಮನ ಮೇಲೆ ಸೂರ್ಯಕಿರಣಗಳಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಬಾಣಸಮೂಹಗಳನ್ನು ಮಳೆಗರೆದನು. ॥66॥ ಆ ಬಾಣ ವರ್ಷಕ್ಕೆ ಗುರಿಯಾದ ಪರಮಾದ್ಭುತ ಶೋಭಾಸಂಪನ್ನ ಶ್ರೀರಾಮನು ಜಲಧಾರೆಯಂತೆ ಬೀಳುವ ಆ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಲೆಕ್ಕಿಸದೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಕಡೆಗೆ ನೋಡಿ ಹೇಳಿದನು- ॥67॥ ಲಕ್ಷ್ಮಣ! ಆ ಇಂದ್ರದ್ರೋಹಿ ರಾಕ್ಷಸರಾಜ ಇಂದ್ರಜಿತು ಪ್ರಾಪ್ತವಾದ ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರದ ಆಶ್ರಯಪಡೆದು ವಾನರ ಸೈನಿಕರನ್ನು ಧರಾಶಾಯಿಗಿಸಿ, ಈಗ ಹರಿತಬಾಣಗಳಿಂದ ನಮ್ಮಿಬ್ಬರನ್ನು ಪೀಡಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ॥ 68 ॥ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರಿಂದ ವರವನ್ನು ಪಡೆದು ಸದಾ ಎಚ್ಚರವಾಗಿರುವ ಈ ಮಹಾಮನಸ್ವೀ ವೀರನು ತನ್ನ ಭೀಷಣ ಶರೀರವನ್ನು ಅದೃಶ್ಯಗೊಳಿಸಿಕೊಂಡಿರುವನು. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಈ ಇಂದ್ರಜಿತನ ಶರೀರ ಕಾಣುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ಆದರೆ ಇವನು ಶಸ್ತ್ರಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡುತ್ತಾ ಇದ್ದಾನೆ. ಹೀಗಿರುವಾಗ ನಾವು ಇವನನ್ನು ಹೇಗೆ ಕೊಲ್ಲುವುದು? ॥69॥ ಸ್ವಯಂಭೂ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರ ಸ್ವರೂಪ ಅಚಿಂತ್ಯವಾಗಿದೆ. ಅವರೇ ಈ ಜಗತ್ತಿನ ಆದಿಕಾರಣರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಅವರದೇ ಈ ಅಸ್ತ್ರವಾಗಿದೆ ಎಂದು ನಾನು ತಿಳಿಯುತ್ತೇನೆ. ಬುದ್ಧಿವಂತ ಸುಮಿತ್ರಾಕುಮಾರನೇ! ನೀನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಗಾಬರಿಪಡದೆ, ನನ್ನೊಂದಿಗೆ ಇಲ್ಲಿ ಸುಮ್ಮನೆ ನಿಂತುಕೊಂಡು ಬಾಣಗಳ ಏಟನ್ನು ಸಹಿಸಿಕೋ. ॥70॥ ಈ ರಾಕ್ಷಸರಾಜ ಇಂದ್ರಜಿತು ಈಗ ಬಾಣ ಸಮೂಹಗಳ ಮಳೆಗರೆದು ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಬಿಟ್ಟಿರುವನು. ವಾನರರಾಜ ಸುಗ್ರೀವನ ಈ ಸೈನ್ಯದ ಮುಖ್ಯ ಮುಖ್ಯ ಶೂರವೀರನು ಧರಾಶಾಯಿಯಾಗಿ, ಶೋಭೆಯನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡಿರುವರು. ॥71॥ ನಾವಿಬ್ಬರೂ ಹರ್ಷ-ರೋಷ ರಹಿತರಾಗಿ ಯುದ್ಧದಿಂದ ನಿವೃತ್ತರಾಗಿ ನಿಷ್ಚೇಷ್ಟಿತರಂತೆ ಬಿದ್ದುಬಿಟ್ಟಾಗ ನಮ್ಮನ್ನು ಆ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ನೋಡಿ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ವಿಜಯ ಪಡೆದು ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಈ ರಾಕ್ಷಸನು ಲಂಕೆಗೆ ಮರಳಿಹೋಗುವನು. ॥72॥ ಅನಂತರ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರಿಬ್ಬರೂ ಇಂದ್ರಜಿತುವಿನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಬಹಳ ಗಾಯಗೊಂಡರು. ಆಗ ಅವರಿಬ್ಬರನ್ನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಪೀಡಿತಗೊಳಿಸಿ ಆ ರಾಕ್ಷಸ ರಾಜನು ಜೋರಾಗಿ, ಹರ್ಷದಿಂದ ಗರ್ಜಿಸಿದನು. ॥73॥ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಸಂಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ವಾನರ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಮತ್ತು ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರನ್ನು ಮೂರ್ಛಿತಗೊಳಿಸಿ ಇಂದ್ರಜಿತು ಕೂಡಲೇ ರಾವಣಪಾಲಿತ ಲಂಕೆಗೆ ತೆರಳಿದನು. ಆಗ ಸಮಸ್ತ ನಿಶಾಚರರು ಅವನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಅವನು ತಂದೆಯ ಬಳಿ ಸಂತೋಷದಿಂದ ತನ್ನ ವಿಜಯದ ಸಮಾಚಾರ ತಿಳಿಸಿದನು. ॥74॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಎಪ್ಪತ್ತಮೂರನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥73॥

ಎಪ್ಪತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಸರ್ಗ

ಜಾಂಬವಂತನ ನಿರ್ದೇಶನದಂತೆ ಹನುಮಂತನು ಹಿಮವತ್ ಪರ್ವತಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಔಷಧಿ ಲತೆಗಳಿದ್ದ ಪರ್ವತವನ್ನೇ ತಂದುದು, ಔಷಧಿ ಲತೆಗಳ ವಾಸನೆಯಿಂದಲೇ ಶ್ರೀರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರೂ ವಾನರರೂ ಎಚ್ಚರಗೊಂಡುದು

ಯುದ್ಧಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರಿಬ್ಬರೂ ನಿಶ್ಚೇಷ್ಟಿರಾಗಿ ಬಿದ್ದಾಗ ವಾನರ ಸೇನಾಪತಿಗಳ ಸೈನ್ಯವು ಕಿಂಕರ್ತವ್ಯ ಮೂಢವಾಯಿತು. ಸುಗ್ರೀವ, ನೀಲ, ಅಂಗದ ಮತ್ತು ಜಾಂಬವಂತರಿಗೂ ಆಗ ಏನೂ ತೋಚಲಿಲ್ಲ. ॥ 1 ॥ ಆಗ ಎಲ್ಲರೂ ವಿಷಾದದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಬುದ್ಧಿವಂತರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠವಿಭೀಷಣನು ವಾನರರಾಜನು ಆ ವೀರ ಸೈನಿಕರಿಗೆ ಆಶ್ವಾಸನೆಯನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾ ಅನುಪಮ ವಾಣಿಯಿಂದ ನುಡಿದನು- ॥ 2 ॥ ವಾನರವೀರರೇ ! ನೀವು ಭಯ ಪಡಬೇಡಿರಿ. ಇದು ವಿಷಾದಿಸುವ ಸಮಯವಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಇವರಿಬ್ಬರೂ ಆರ್ಯಪುತ್ರರು ಬ್ರಹ್ಮದೇವರ ಮಾತನ್ನು ಆದರಿಸಿ, ಪಾಲಿಸಲು ಸ್ವತಃ ಆಯುಧವನ್ನು ಎತ್ತಲಿಲ್ಲ. ಇದರಿಂದ ಇಂದ್ರಜಿತನು ಇವರಿಬ್ಬರನ್ನು ತನ್ನ ಅಸ್ತ್ರಸಮೂಹದಿಂದ ಆಚ್ಛಾದಿತಗೊಳಿಸಿದ್ದನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಇವರಿಬ್ಬರು ಕೇವಲ ಮೂರ್ಛಿತರಾಗಿದ್ದಾರೆ. (ಇವರಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಾಣಸಂಕಟವಿಲ್ಲ.) ॥3॥ ಸ್ವಯಂಭೂ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರು ಈ ಉತ್ತಮ ಅಸ್ತ್ರವನ್ನು ಇಂದ್ರಜಿತುವಿಗೆ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದರು. ಇದು ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರವೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಇದರ ಬಲ ಅಮೋಘವಾಗಿದೆ. ಸಂಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಇದರ ಆದರ ಮರ್ಯಾದೆಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಾ ಇವರಿಬ್ಬರೂ ರಾಜಕುಮಾರರು ಮಲಗಿರುವರು; ಆದ್ದರಿಂದ ಇದರಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಖೇದದ ಮಾತಿಲ್ಲ. ॥4॥ ವಿಭೀಷಣನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಬುದ್ಧಿವಂತ ಮಾರುತಿಯು ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಸಮ್ಮಾನಿಸುತ್ತಾ ಅವನಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು -॥ 5 ॥ ರಾಕ್ಷಸ ರಾಜನೇ! ಈ ಅಸ್ತ್ರದಿಂದ ಗಾಯಗೊಂಡು ಬದುಕಿರುವ ವೇಗಶಾಲಿ ವಾನರ ಸೈನಿಕರಿಗೆ ನಾವು ಹೋಗಿ ಆಶ್ವಾಸನೆ ಯನ್ನು ನೀಡಬೇಕು. ॥6॥ ಆಗ ರಾತ್ರೆಯಾಗಿತ್ತು, ಅದರಿಂದ ಹನುಮಂತ ಮತ್ತು ರಾಕ್ಷಸಪ್ರವರ ವಿಭೀಷಣರಿಬ್ಬರೂ ವೀರರು ತಮ್ಮ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಪಂಜನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ಒಟ್ಟಿಗೆ ರಣಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ವಿಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ॥7॥ ಬಾಲ, ಕೈ-ಕಾಲು, ತೊಡೆ, ಬೆರಳು, ಕತ್ತು ಮುಂತಾದ ಅವಯವಗಳು ತುಂಡಾಗಿ, ಶರೀರದಿಂದ ರಕ್ತ ಹರಿಸುತ್ತಾ ಪರ್ವತಾಕಾರದ ವಾನರರು ಬಿದ್ದು ಅಲ್ಲಿಯ ಭೂಮಿಯೆಲ್ಲ ತುಂಬಿಹೋಗಿತ್ತು ಹಾಗೂ ಹೊಳೆಯುವ ಅಸ್ತ್ರ-ಶಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ಅಲ್ಲಿ ಮುಚ್ಚಿಹೋಗಿತ್ತು. ಈ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿದ್ದ ರಣಭೂಮಿಯನ್ನು ಹನುಮಂತ ಮತ್ತು ವಿಭೀಷಣರು ನೋಡಿದರು. ॥8-9॥ ಸುಗ್ರೀವ, ಅಂಗದ, ನೀಲ, ಶರಭ, ಗಂಧಮಾಧನ, ಜಾಂಬವಂತ, ಸುಷೇಣ, ವೇಗದರ್ಶಿ, ಮೈಂದ, ನಲ, ಜ್ಯೋತಿರ್ಮುಖ ಮತ್ತು ದ್ವಿವಿದ ಇವರೆಲ್ಲ ವಾನರರು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಗಾಯಗೊಂಡು ಬಿದ್ದಿರುವುದನ್ನು ಹನುಮಂತ, ವಿಭೀಷಣರು ನೋಡಿದರು. ॥10-11॥ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರ ಪ್ರಿಯ ಅಸ್ತ್ರ-ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರವು ಹಗಲಿನ ನಾಲ್ಕು ಭಾಗ ಕಳೆಯುವಷ್ಟರಲ್ಲಿ ಅರವತ್ತೇಳು ಕೋಟಿ ವಾನರರನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿತ್ತು. ಕೇವಲ ಐದನೆಯಭಾಗ ಸಾಯಾಹ್ಣಕಾಲ ಉಳಿದಿರುವಾಗ ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರದ ಪ್ರಯೋಗ ನಿಂತುಹೋಗಿತ್ತು. ॥12॥ ಸಮುದ್ರದಂತಿರುವ ವಿಶಾಲ ಹಾಗೂ ಭಯಂಕರ ವಾನರ ಸೈನಿಕರು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಪೀಡಿತರಾಗಿರುವುದನ್ನು ವಿಭೀಷಣ ಸಹಿತ ಹನುಮಂತನು ನೋಡಿ ಜಾಂಬವಂತನನ್ನು ಹುಡುಕತೊಡಗಿದನು. ॥13॥ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರ ಪುತ್ರ ವೀರ ಜಾಂಭವಂತನು ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಮುದುಕನಾಗಿದ್ದನು, ಅವನ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ನೂರಾರು ಬಾಣಗಳು ಚುಚ್ಚಿದ್ದವು; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಉಪಶಮನಗೊಂಡ ಅಗ್ನಿ ಯಂತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿದ್ದನು. ಅವನನ್ನು ನೋಡಿ ವಿಭೀಷಣನು ಅವನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಹೇಳಿದನು - ಆರ್ಯನೇ! ಈ ಹರಿತವಾದ ಬಾಣಗಳ ಪ್ರಹಾರದಿಂದ ನಿನ್ನ ಪ್ರಾಣಗಳು ವಿನಾಶಹೊಂದಿಲ್ಲವಲ್ಲ? ॥14-15॥ ವಿಭೀಷಣನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಋಕ್ಷರಾಜಾ ಜಾಂಬವಂತನು ಬಹಳ ಕಷ್ಟದಿಂದ ತಡವರಿಸುತ್ತಾ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಹೇಳಿದನು. ॥16॥ ಮಹಾಪರಾಕ್ರಮಿ ರಾಕ್ಷಸರಾಜನೇ! ನಾನು ಕೇವಲ ನಿನ್ನ ಸ್ವರದಿಂದ ಗುರುತಿಸಿದೆ. ನನ್ನ ಸರ್ವಾಂಗಕ್ಕೆ ಚೂಪಾದ ಬಾಣಗಳು ನೆಟ್ಟಿವೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ನಾನು ಕಣ್ಣುಬಿಟ್ಟು ನಿನ್ನನ್ನು ನೋಡಲಾರೆ. ॥17॥ ಸುವ್ರತನೇ! ವಿಭೀಷಣನೇ! ಅಂಜನಾದೇವಿಯ ಉತ್ತಮ ಪುತ್ರ ಹಾಗೂ ವಾಯುದೇವರ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪುತ್ರ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠ ಹನುಮಂತನು ಜೀವಿಸಿರುವನಲ್ಲ? ॥18॥ ಜಾಂಬವಂತನ ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ವಿಭೀಷಣನು ಕೇಳಿದನು - ಯಕ್ಷರಾಜನೇ! ಮಹಾರಾಜಕುಮಾರರಿಬ್ಬರನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ನೀನು ಕೇವಲ ಹನುಮಂತನನ್ನೇ ಏಕೆ ಕೇಳುತ್ತಿರುವೆ? ॥19॥ ಆರ್ಯನೇ! ನೀನು ಪವನಪುತ್ರ ಹನುಮಂತನ ಮೇಲೆ ಇರುವ ಪ್ರಗಾಧ ಪ್ರೇಮದಷ್ಟು, ಸುಗ್ರೀವನ ಮೇಲೆ, ಅಂಗದನ ಮೇಲೆ ಹಾಗೂ ಶ್ರೀರಾಮನ ಮೇಲೆಯೂ ಸ್ನೇಹ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. ॥20॥ ವಿಭೀಷಣನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಜಾಂಬವಂತ ಹೇಳಿದನು- ರಾಕ್ಷಸರಾಜನೇ! ನಾನು ಪವನಕುಮಾರ ಹನುಮಂತನನ್ನು ಏಕೆ ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದೇನೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ, ಕೇಳು. ॥21॥ ಈ ವೀರವರ ಹನುಮಂತನು ಬದುಕಿದ್ದರೆ ಈ ಸತ್ತಿರುವ ಸೈನ್ಯವೂ ಜೀವಿತವೇ ಆಗಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿ. ಅವನ ಪ್ರಾಣಗಳು ಹೊರಟುಹೋದರೆ ನಾವು ಬದುಕಿದ್ದರೂ ಸತ್ತಂತೆಯೇ ಸರಿ. ॥22॥ ಅಯ್ಯಾ! ವಾಯುವಿನಂತಹ ವೇಗಶಾಲಿ, ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಪರಾಕ್ರಮಿ ಪವನಕುಮಾರ ಹನುಮಂತನು ಜೀವಿಸಿದ್ದರೆ, ನಾವೆಲ್ಲರೂ ಬದುಕುಳಿಯಲು ಆಶಿಸಬಹುದು. ॥23॥ ವೃದ್ಧ ಜಾಂಬವಂತನು ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಲೇ ಪವನನಂದನ ಹನುಮಂತನು ಅವನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದನು ಮತ್ತು ವಿನೀತನಾಗಿ ಕಾಲಿಗೆ ಬಿದ್ದು ಪ್ರಣಾಮ ಮಾಡಿದನು. ॥24॥ ಹನುಮಂತನು ಧ್ವನಿ ಕೇಳುತ್ತಲೇ ಜಾಂಬವಂತನಿಗೆ ಎಲ್ಲ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಬಾಣಗಳ ಪ್ರಹಾರದಿಂದ ಪೀಡಿತವಾಗಿದ್ದರೂ, ತನ್ನ ಪುನರ್ಜನ್ಮವಾದಂತೆ ಅನಿಸಿತು. ॥25॥ ಮತ್ತೆ ಆ ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ಜಾಂಬವಂತನು ಹನುಮಂತನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು- ವಾನರಸಿಂಹನೇ! ಬಾ! ಸಮಸ್ತ ವಾನರರನ್ನು ರಕ್ಷಿಸು. ॥26॥ ನೀನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಪೂರ್ಣ ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ಕೂಡಿಲ್ಲ. ನೀನೇ ಇವರೆಲ್ಲರ ಸಹಾಯಕನಾಗು. ಈಗ ನಿನ್ನ ಪರಾಕ್ರಮದ ಸಮಯವಾಗಿದೆ. ಬೇರೆ ಯಾರನ್ನೂ ಇದಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯವಾಗಿ ನಾನು ನೋಡುವುದಿಲ್ಲ. ॥27॥ ನೀನು ಕರಡಿ ಮತ್ತು ವಾನರವೀರರ ಸೈನ್ಯಕ್ಕೆ ಹರ್ಷ ತಂದು ಕೊಟ್ಟು, ಬಾಣಗಳಿಂದ ಪೀಡಿತರಾದ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಶರೀರದಿಂದ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಕಿತ್ತು ಸ್ವಸ್ಥಗೊಳಿಸು. ॥28॥ ಹನುಮಂತ! ಸಮುದ್ರದ ಮೇಲಿನಿಂದ ಹಾರಿ ಬಹಳ ದೂರದ ದಾರಿ ಕ್ರಮಿಸಿ ನೀನು ಪರ್ವತಶ್ರೇಷ್ಠ ಹಿಮಾಲಯಕ್ಕೆ ಹೋಗಬೇಕು. ॥29॥ ಶತ್ರುಸೂದನ! ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋದಾಗ ನಿನಗೆ ಬಹಳ ಎತ್ತರ ಸುವರ್ಣಮಯ ಉತ್ತಮ ಋಷಭಪರ್ವತ ಹಾಗೂ ಕೈಲಾಸ ಶಿಖರದ ದರ್ಶನವಾಗುವುದು. ॥30॥ ವೀರನೇ! ಆ ಎರಡು ಪರ್ವತದ ನಡುವೆ ಒಂದು ಔಷಧಿಯ ಅತ್ಯಂತ ದೀಪ್ತಿಮಂತ ಪರ್ವತ ಕಂಡು ಬಂದೀತು. ಅದು ಎಣಿಸಲಾರದಷ್ಟು ಹೊಳೆಯುತ್ತಿದೆ. ಆ ಪರ್ವತವು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದ ಔಷಧಿಗಳಿಂದ ಯುಕ್ತವಾಗಿದೆ. ॥31॥ ವಾನರಸಿಂಹನೇ! ಅದರ ಶಿಖರದಲ್ಲಿ ಉತ್ಪನ್ನವಾದ ನಾಲ್ಕು ಔಷಧಿಗಳು ನಿನಗೆ ಕಂಡುಬಂದೀತು. ಅವು ತನ್ನ ಪ್ರಭೆಯಿಂದ ದಶದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಿತಗೊಳಿಸುತ್ತಿರುತ್ತವೆ. ॥32॥ ಅವುಗಳ ಹೆಸರು- ಮೃತಸಂಜೀವಿನೀ, ವಿಶಲ್ಯಕರಣೀ, ಸುವರ್ಣ ಕರಣೀ, ಸಂಧಾನಿ ಎಂದು ಇವೆ. ॥33॥ ಪವನಕುಮಾರ ಹನುಮಂತನೇ! ನೀನು ಆ ಎಲ್ಲ ಔಷಧಿಗಳನ್ನು ಬೇಗನೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಬಾ ಹಾಗೂ ವಾನರರಿಗೆ ಪ್ರಾಣದಾನ ಕೊಟ್ಟು, ಆಶ್ವಾಸನೆ ಕೊಡು. ॥34॥

ಜಾಂಬವಂತನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ವಾಯುನಂದನ ಹನುಮಂತನು ಮಹಾಸಾಗರವು ವಾಯುವೇಗದಿಂದ ವ್ಯಾಪ್ತ ವಾಗುವಂತೆ, ಆಸೀಮ ಬಲದಿಂದ ತುಂಬಿಕೊಂಡನು. ॥35॥ ವೀರ ಮಾರುತಿಯು ಒಂದು ಪರ್ವತದ ಶಿಖರದಲ್ಲಿ ನಿಂತು, ಆ ಉತ್ತಮ ಪರ್ವತವನ್ನು ಕಾಲಿನಿಂದ ಒತ್ತುತ್ತಾ ಇನ್ನೊಂದು ಪರ್ವತದಂತೆ ಕಂಡುಬಂದನು. ॥36॥ ಹನುಮಂತನು ಚರಣಗಳ ಭಾರದಿಂದ ಆ ಪರ್ವತವು ಭೂಮಿಯೊಳಗೆ ಸೇರಿಹೋಯಿತು. ಹನುಮಂತನ ಹೆಚ್ಚಾದ ಪಾದಪೀಡನೆಯಿಂದ ಆ ಪರ್ವತವು ತನ್ನ ಇರುವಿಕೆಯನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ. ॥37॥ ಹನುಮಂತನ ಭಾರದಿಂದ ಪೀಡಿತವಾದ ಆ ಪರ್ವತದ ವೃಕ್ಷಗಳು ಅದರ ವೇಗದಿಂದ ತುಂಡಾಗಿ ಭೂಮಿಗೆ ಬಿದ್ದುಹೋದವು. ಎಷ್ಟೋ ಉರಿದು ಹೋಯಿತು. ಜೊತೆಗೆ ಆ ಪರ್ವತದ ಶಿಖರಗಳು ಕುಸಿದು ಹೋದುವು. ॥38॥ ಹನುಮಂತನು ಒತ್ತಿದಾಗ ಆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪರ್ವತ ನಡುಗತೊಡಗಿತು. ಅದರ ವೃಕ್ಷ ಮತ್ತು ಶಿಲೆಗಳು ಒಡೆದು ತುಂಡಾಗಿ ಬೀಳತೊಡಗಿತು. ಆದ್ದರಿಂದ ವಾನರರು ಅಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲಲಾರದಾದರು. ॥39॥ ಲಂಕೆಯ ವಿಶಾಲ ಎತ್ತರವಾದ ದ್ವಾರವೂ ನಡುಗಿಹೋಯಿತು. ಮನೆಗಳು ಕುಸಿದು ಹೋದುವು. ಇಡೀ ನಗರಿಯೇ ಭಯ ದಿಂದ ವ್ಯಾಕುಲವಾಗಿ ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಕುಣಿಯುತ್ತಿದೆಯೇ ಎಂದೆನಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ॥40॥ ಪರ್ವತಾಕಾರ ಮಾರುತಿಯು ಆ ಪರ್ವತವನ್ನು ಒತ್ತಿದಾಗ ಪೃಥವಿ ಮತ್ತು ಸಮುದ್ರಗಳೂ ಅಲ್ಲೋಲಕಲ್ಲೋಲವಾದುವು. ॥41॥ ಅನಂತರ ಅಲ್ಲಿಂದ ಮುಂದರಿದು ಅವನು ಮೇರು ಮಂದರಾಚಲದಂತೆ ಎತ್ತರವಾದ ಅನೇಕ ಜಲಪಾತಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದ ಮಲಯಾ ಚಲವನ್ನು ಹತ್ತಿದನು. ॥42॥ ಅಲ್ಲಿ ಬಗೆ ಬಗೆಯ ವೃಕ್ಷಲತೆಗಳು ಹಬ್ಬಿದ್ದವು. ಕಮಲ ಕುಮುದಗಳು ಅರಳಿದ್ದವು. ಅರವತ್ತು ಯೋಜನ ಎತ್ತರವಾದ ಆ ಪರ್ವತವನ್ನು ದೇವತೆಗಳು ಗಂಧರ್ವರು ಸೇವಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ॥43॥ ವಿದ್ಯಾಧರರು, ಋಷಿ-ಮುನಿ, ಅಪ್ಸರೆಯರು ಅಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಅನೇಕ ರೀತಿಯ ಮೃಗಪಕ್ಷಿಗಳು ಎಲ್ಲೆಡೆ ವ್ಯಾಪಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದವು. ಅನೇಕ ಕಂದರಗಳಿಂದ ಆ ಪರ್ವತ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ॥44॥ ಮಾರುತಾತ್ಮಜನು ಅಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ಯಕ್ಷ, ಗಂಧರ್ವ, ಕಿನ್ನರ ಮುಂತಾದವರನ್ನು ವ್ಯಾಕುಲಗೊಳಿಸುತ್ತಾ ಮೇಘ ದಂತೆ ಬೆಳೆಯತೊಡಗಿದನು. ॥45॥ ಅವನು ಎರಡೂ ಕಾಲುಗಳಿಂದ ಆ ಪರ್ವತವನ್ನು ಅದುಮಿ, ವಡವಾನಲದಂತೆ ತನ್ನ ಭಯಂಕರ ಬಾಯಿಯನ್ನು ಅಗಲಿಸಿ, ನಿಶಾಚರರನ್ನು ಹೆದರಿಸುತ್ತಾ ಜೋರಾಗಿ ಗರ್ಜಿಸತೊಡಗಿದನು. ॥46॥ ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಪದೇ ಪದೇ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿರುವ ಹನುಮಂತನ ಆ ಮಹಾ ಸಿಂಹನಾದವನ್ನು ಕೇಳಿ ಲಂಕೆಯ ನಿವಾಸಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ರಾಕ್ಷಸರು ಭಯದಿಂದಾಗಿ ಸ್ತಬ್ಧರಾದರು. ॥47॥ ಭಯಾನಕ ಪರಾಕ್ರಮಿ ಪರಂತಪ ಪವನನಂದನ ಹನುಮಂತನು ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ವಂದಿಸಿ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗಾಗಿ ಮಹಾಪುರುಷಾರ್ಥವನ್ನು ಮಾಡಲು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದನು. ॥48॥ ಅವನು ತನ್ನ ಸರ್ಪಾಕಾರ ಬಾಲವನ್ನು ಮೇಲಕ್ಕೆತ್ತಿ, ಬೆನ್ನುಬಗ್ಗಿಸಿ, ಎರಡೂ ಕಿವಿಗಳನ್ನು ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಮಡಚಿ, ಮಡವಾಮುಖ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಬಾಯ್ದೆರೆದು ಪ್ರಚಂಡ ವೇಗದಿಂದ ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ನೆಗೆದನು. ॥49॥ ಹನುಮಂತನು ತನ್ನ ತೀವ್ರವೇಗದಿಂದ ಎಷ್ಟೋ ವೃಕ್ಷ, ಪರ್ವತ ಶಿಖರ, ಶಿಲೆಗಳನ್ನು ಹಾಗೂ ಅಲ್ಲಿ ಇದ್ದ ಸಾಧಾರಣ ವಾನರರನ್ನು ತನ್ನೊಂದಿಗೆ ಹಾರಿಸಿಕೊಂಡು ಹೋದನು. ಅವನ ಭುಜಗಳ, ತೊಡೆಗಳ ವೇಗದಿಂದ ದೂರಕ್ಕೆ ಎಸೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಕಾರಣ ಅವುಗಳ ವೇಗ ಶಾಂತವಾಗಿ ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದುಹೋದವು. ॥50॥ ಮಹಾಸರ್ಪಗಳಂತೆ ಕಂಡುಬರುವ ಎರಡು ಭುಜಗಳನ್ನು ಚಾಚಿ, ಗರುಡನಂತಹ ಪರಾಕ್ರಮಿ ವಾಯುಸುತನು ಸಮಸ್ತ ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನೇ ಸೆಳೆಯುತ್ತಿರುವನೋ ಎಂಬಂತೆ ಹಿಮಾಲಯದ ಕಡೆಗೆ ಸಾಗಿದನು. ॥51॥ ಸುತ್ತುತ್ತಿದ್ದ ಅಲೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದ, ಅಲೆಗಳ ಹೊಡೆತಕ್ಕೆ ಅತ್ತ-ಇತ್ತ ದೂಡಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ಜಲ ಜಂತುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ ಮಾರುತಿಯು ಮಹಾವಿಷ್ಣು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದ ಚಕ್ರದಂತೆ ಮುಂದರಿದನು. ॥52॥ ಅವನ ವೇಗ ತಂದೆ ವಾಯುದೇವರಂತೆ ಇತ್ತು. ಅವನು ಅನೇಕಾನೇಕ ಪರ್ವತ, ಪಕ್ಷಿಗಳನ್ನು, ನದಿಗಳನ್ನು, ಸರೋವರ, ನಗರಗಳನ್ನು ಸಮೃದ್ಧಶಾಲಿ ಪಟ್ಟಣಗಳನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ ವೇಗವಾಗಿ ಮುಂದರಿಯುತ್ತಿದ್ದನು. ॥53॥ ವೀರ ಮಾರುತಿಯು ತಂದೆಯಂತೆ ಪರಾಕ್ರಮಿ ಹಾಗೂ ತೀವ್ರಗಾಮಿಯಾಗಿದ್ದನು. ಅವನು ಸೂರ್ಯಪಥವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಆಯಾಸ ಬಳಲಿಕೆ ಇಲ್ಲದೆ ಪ್ರಯಾಣ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದನು. ॥54॥ ವಾನರಸಿಂಹ ಮಾರುತಿಯು ಮಹಾವೇಗದಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು, ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸುತ್ತಾ ವಾಯುವೇಗದಿಂದ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದನು. ॥55॥ ಭಯಂಕರ ಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ಹನುಮಂತನು ಜಾಂಬವಂತನ ಮಾತನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾ ಸ್ವಲ್ಪ ಸಮಯದಲ್ಲೆ ಹಿಮವತ್ವರ್ವತವನ್ನು ದರ್ಶಿಸಿದನು. ॥56॥ ಆ ಪರ್ವತವು ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಗಿರಿ ನದಿಗಳಿಂದಲೂ, ಚಿಲುಮೆಗಳಿಂದಲೂ, ಗುಹೆಗಳಿಂದಲೂ ಕೂಡಿದ್ದ ಬಿಳಿಯ ಮೋಡಗಳಂತಿದ್ದ ಸುಂದರವಾದ ಶಿಖರಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುವ, ವಿಧ ವಿಧವಾದ ವೃಕ್ಷಗಳಿಂದಲೂ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿರುವ ಹಿಮಾಲಯ ಪರ್ವತಕ್ಕೆ ಮಾರುತಿಯು ಹೋದನು. ॥57॥ ಆ ಮಹಾಪರ್ವತರಾಜನ ಅತಿ ಎತ್ತರವಾದ ಸುವರ್ಣಮಯ ಶಿಖರವನ್ನು ನೋಡಿ, ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗಿ ಹನುಮಂತನು ದೇವರ್ಷಿಗಳು ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಪರಮ ಪವಿತ್ರ ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ಆಶ್ರಮಗಳನ್ನು ನೋಡಿದನು. ॥58॥ ಅಲ್ಲಿ ಮಾರುತಿಯು ಬ್ರಹ್ಮನ ನಿವಾಸ ಸ್ಥಾನವನ್ನೂ, ರಜತನಾಭಿಯ ಸ್ಥಾನವಾದ ಕೈಲಾಸ ಶಿಖರವನ್ನು, ಇಂದ್ರಾಲಯವನ್ನೂ, ರುದ್ರನು ತ್ರಿಪುರಾಸುರನ ಮೇಲೆ ಬಾಣಬಿಟ್ಟ ಸ್ಥಳವನ್ನೂ, ಹಯಗ್ರೀವನ ಸ್ಥಾನವನ್ನು, ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾದ ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರ ದೇವತೆಯ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ನೋಡಿದನು. ಜೊತೆಗೆ ಯಮಕಿಂಕರರ ಸ್ಥಾನವೂ ದೃಷ್ಟಿ ಗೋಚರವಾಯಿತು. ॥59॥ ಇಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲದೆ ಅಗ್ನಿಯ, ಕುಬೇರನ ಮತ್ತು ಸೂರ್ಯತುಲ್ಯ ತೇಜಸ್ವೀ ದ್ವಾದಶ ಸೂರ್ಯರ ಸಮಾವೇಶ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ನೋಡಿದನು. ಚತುರ್ಮುಖ ಬ್ರಹ್ಮನ ಆಸನವನ್ನು, ಶಂಕರನ ಪಿನಾಕ ಧನುಸ್ಸನ್ನು, ಭೂಮಿಯ ನಾಭಿ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ನೋಡಿದನು. ॥ 60 ॥ ಅನಂತರ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಕೈಲಾಸ ಪರ್ವತ, ಹಿಮಾಲಯ ಶಿಲಾ, ಶಿವನ ವಾಹನನಾದ ವೃಷಭನನ್ನು, ಸುವರ್ಣಮಯ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಋಷಭ ಪರ್ವತವನ್ನು ನೋಡಿದನು. ಬಳಿಕ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದ ದೀಪ್ತಿಮತಿ ಔಷಧಿಗಳಿಂದ ಹೊಳೆಯುವ ಔಷಧಿಗಳ ಉತ್ತಮ ಪರ್ವತವನ್ನು ನೋಡಿದನು. ॥61॥ ಅಗ್ನಿ ಯಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿತವಾಗುವ ಆ ಪರ್ವತವನ್ನು ನೋಡಿ ಪವನಕುಮಾರ ಹನುಮಂತನಿಗೆ ಬಹಳ ವಿಸ್ಮಯವಾಯಿತು. ಅವನು ಹಾರಿ ಔಷಧಿಗಳು ತುಂಬಿದ ಪರ್ವತವನ್ನು ಹತ್ತಿದನು. ಅಲ್ಲಿ ಆ ನಾಲ್ಕು ಔಷಧಿಗಳನ್ನು ಹುಡುಕತೊಡಗಿದನು. ॥62॥ ಮಹಾಕಪಿ ಪವನಪುತ್ರ ಹನುಮಂತನು ಸಾವಿರಾರು ಯೋಜನಗಳನ್ನು ದಾಟಿ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿದ್ದನು. ದಿವ್ಯ ಔಷಧಿಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ
ಆ ಶೈಲ-ಶಿಖರದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ॥63॥ ಆ ಉತ್ತಮ ಪರ್ವತದ ಮೇಲೆ ಇರುವ ಔಷಧಿಗಳೆಲ್ಲ ಯಾರೋ ನಮ್ಮನ್ನು ಕೊಂಡು ಹೋಗಲು ಬಂದಿರುವನು ಎಂದು ತಿಳಿದು ತತ್ಕಾಲ ಅದೃಶ್ಯವಾದುವು. ॥64॥ ಔಷಧಿಗಳು ಕಾಣಸಿಗದಿದ್ದಾಗ ಹನುಮಂತನು ಕುಪಿತನಾಗಿ ರೋಷದಿಂದ ಜೋರಾಗಿ ಗರ್ಜಿಸತೊಡಗಿದನು. ಔಷಧಿಗಳು ಅಡಗಿರುವುದು ಅವನಿಗೆ ಸಹನೆಯಾಗಲಿಲ್ಲ. ಅವನ ಕಣ್ಣುಗಳು ಕೆಂಪಾಗಿ ಆ ಪರ್ವತನ ಬಳಿ ಇಂತೆಂದನು. ॥65॥ ನಗೇಂದ್ರನೇ! ರಘುನಾಥನ ಮೇಲೆ ಕೃಪೆ ಮಾಡಬಾರದೆಂದು ಯಾವ ಬಲದಿಂದ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದೆ? ಇಂದು ನನ್ನ ಬಾಹುಬಲದಿಂದ ಪರಾಜಿತನಾಗಿ ನೀನು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಚೆಲ್ಲಿಹೋಗುವೆ. ॥66॥ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಅವನು ವೃಕ್ಷಗಳಿಂದ, ಆನೆಗಳಿಂದ, ಸುವರ್ಣ ಹಾಗೂ ಇತರ ಸಾವಿರಾರು ಧಾತುಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಆ ಪರ್ವತ ಶಿಖರವನ್ನು ವೇಗವಾಗಿ ಹಿಡಿದು ಕಿತ್ತುಬಿಟ್ಟನು. ವೇಗದಿಂದ ಕಿತ್ತಿದ್ದರಿಂದ ಅದರ ಮೇಲ್ಭಾಗವು ಪ್ರಜ್ವಲಿತವಾಗಿದ್ದ ಅನೇಕ ಶಿಖರಗಳು ಚೆಲ್ಲಾಪಿಲ್ಲಿಯಾದುವು. ॥67॥ ಅದನ್ನು ಕಿತ್ತು ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ಹನುಮಂತನು ದೇವೇಶ್ವರರನ್ನು, ಅಸುರೇಶ್ವರನನ್ನು, ಸಮಸ್ತ ಲೋಕಗಳನ್ನು ಭಯಗೊಳಿಸಿ, ಗರುಡನಂತೆ ಭಯಂಕರ ವೇಗದಿಂದ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಹಾರುತ್ತಾ ಸಾಗಿದನು. ಆಗ ಅನೇಕ ಆಕಾಶಚರೀ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಅವನನ್ನು ಸುತ್ತಿಸತೊಡಗಿದರು. ॥68॥ ಸೂರ್ಯನ ಪಥವನ್ನು ಸೇರಿ ಸೂರ್ಯಪ್ರಕಾಶದಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾಗಿದ್ದ ಪರ್ವತಶಿಖರವನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ಹೊರಟ ಭಾಸ್ಕರಸದೃಶನಾದ ಮಾರುತಿಯು ಸೂರ್ಯದೇವನ ಸನ್ನಿಧಿಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತೊಬ್ಬ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಕಂಗೊಳಿ ಸುತ್ತಿದ್ದನು. ॥69॥ ಪರ್ವತೋಸಮನಾದ ವಾಯುಪುತ್ರನು ಆಗ ಸಾವಿರ ಅರೆಗಳುಳ್ಳ, ಅಗ್ನಿಜ್ವಾಲೆಗಳಿಂದ ಯುಕ್ತವಾದ ಸುದರ್ಶನ ಚಕ್ರವನ್ನು ಧರಿಸಿದ ಮಹಾವಿಷ್ಣುವಿನಂತೆ ರಾರಾಜಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ॥70॥ ಪರ್ವತವನ್ನು ಹೊತ್ತುತಂದ ಹನುಮಂತನನ್ನು ನೋಡಿ ವಾನರರೆಲ್ಲರೂ ಜೋರಾಗಿ ಗರ್ಜಿಸತೊಡಗಿದರು. ಅವನೂ ಅವರೆಲ್ಲರನ್ನು ನೋಡಿ ಹರ್ಷದಿಂದ ಸಿಂಹನಾದ ಮಾಡಿದನು. ಇವರ ತುಮುಲ ನಾದವನ್ನು ಕೇಳಿ ಲಂಕಾನಿವಾಸಿಗಳಾದ ನಿಶಾಚರರು ಭಯದಿಂದ ಚೀತ್ಕಾರ ಮಾಡಿದರು. ॥71॥ ಅನಂತರ ಹನುಮಂತನು ಉತ್ತಮ ತ್ರಿಕೂಟ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಇಳಿದು, ವಾನರ ಸೈನ್ಯದೊಳಗೆ ಬಂದು ಎಲ್ಲ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾನರರನ್ನು ವಂದಿಸಿ ವಿಭೀಷಣನನ್ನು ಬಿಗಿದಪ್ಪಿಕೊಂಡನು. ॥72॥ ಬಳಿಕ ಆ ರಾಜಕುಮಾರ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಆ ಮಹೌಷಧಿಗಳನ್ನು ಆಘ್ರಾಣಿಸಿ ಸ್ವಸ್ಥರಾದರು. ಅವರ ಶರೀರಗಳಿಂದ ಬಾಣಗಳು ಬಿದ್ದು ಹೋಗಿ, ಗಾಯ ತುಂಬಿ ಬಂದವು. ಹೀಗೆಯೇ ಇತರ ಪ್ರಮುಖ ವಾನರ ವೀರರೆಲ್ಲರೂ ಔಷಧಿಗಳ ಸುಗಂಧದಿಂದ ರಾತ್ರಿಯ ಕೊನೆಯ ಜಾವದಲ್ಲಿ ಮಲಗಿ ಎದ್ದಂತೆ ಕ್ಷಣಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ನಿರೋಗಿಗಳಾಗಿ ಎದ್ದುನಿಂತರು. ಅವರ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಹೊಕ್ಕಿದ್ದ ಬಾಣಗಳೆಲ್ಲ ಕಳಚಿಬಿದ್ದು, ಎಲ್ಲ ನೋವು ಮಾಯವಾಯಿತು. ॥73-74॥ ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ವಾನರರಿಗೂ, ರಾಕ್ಷಸರಿಗೂ ಯುದ್ಧ ಪ್ರಾರಂಭವಾದಾಗಿನಿಂದ ವಾನರರಿಂದ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ
ಸತ್ತಿರುವ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ರಾವಣನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ಎಸೆಯುತ್ತಿದ್ದರು. ಬಹಳಷ್ಟು ರಾಕ್ಷಸರು ಸತ್ತುಹೋದರೆಂದು ವಾನರರಿಗೆ ತಿಳಿಯ ಬಾರದೆಂದು ಹೀಗೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ॥75-76॥ ಅನಂತರ ಪ್ರಚಂಡ ವೇಗಶಾಲಿ ಹನುಮಂತನು ಪುನಃ ಔಷಧಿಗಳ ಆ ಪರ್ವತವನ್ನು ವೇಗವಾಗಿ ಹಿಮಾಲಯಕ್ಕೆ ತಲುಪಿಸಿದನು ಮತ್ತು ಮರಳಿ ಬಂದು ಶ್ರೀರಾಮನೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿಕೊಂಡನು. ॥ 77 ॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಎಪ್ಪತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥74॥

ಎಪ್ಪತ್ತೈದನೆಯ ಸರ್ಗ

ಲಂಕಾದಹನ, ರಾಕ್ಷಸರ ಮತ್ತು ವಾನರರ ಭಯಂಕರ ಯುದ್ಧ

ಬಳಿಕ ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ವಾನರರಾಜ ಸುಗ್ರೀವನು ಹನುಮಂತನಲ್ಲಿ ಮುಂದಿನ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸಲು ತಿಳಿಸಿದನು- ॥1॥ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಸತ್ತುಹೋದನು, ರಾಕ್ಷಸರಾಜನ ಪುತ್ರರ ಸಂಹಾರವೂ ಆಯಿತು. ಆದ್ದರಿಂದ ಈಗ ರಾವಣನು ಲಂಕೆಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ಯಾವುದೇ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮಾಡಲು ಅಸಮರ್ಥನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ॥2॥ ಆದುದರಿಂದ ನಮ್ಮ ಸೈನ್ಯದಲ್ಲಿರುವ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಗಳಾದ, ಶೀಘ್ರಗಾಮಿಗಳಾದ ವಾನರರೆಲ್ಲರೂ ಪಂಜುಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸಲಿ. ॥3॥ ಸುಗ್ರೀವನ ಆಜ್ಞೆಗನುಸಾರ ಸೂರ್ಯಾಸ್ತವಾದಾಕ್ಷಣ ಭಯಂಕರ ಪ್ರದೋಷಕಾಲದಲ್ಲಿ ಆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ವಾನರರೆಲ್ಲರೂ ಪಂಜುಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ಲಂಕೆಯ ಕಡೆಗೆ ಹೊರಟರು. ॥4॥ ಪಂಜುಗಳಿಂದ ಸಮಸ್ತ ವಾನರರು ಸುತ್ತಲಿಂದ ಆಕ್ರಮಣ ಮಾಡಿದಾಗ ದ್ವಾರರಕ್ಷಕರಾದ ವಿರೂಪ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ ರಾಕ್ಷಸರೆಲ್ಲರೂ ಪಲಾಯನ ಮಾಡಿದರು. ॥5॥ ಒಳಗೆ ನುಗ್ಗಿದ ವಾನರರು ಮಹಾದ್ವಾರಗಳಲ್ಲಿ, ಮಹಡಿ ಮನೆಗಳಿಗೆ, ರಾಜಬೀದಿಗಳಲ್ಲಿ, ಓಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಭವನಗಳಲ್ಲಿ ಬೆಂಕಿಯಿಟ್ಟರು. ॥6॥ ವಾನರರು ಹಚ್ಚಿದ ಬೆಂಕಿಯು ಸಾವಿರಾರು ಮನೆಗಳನ್ನು ಸುಟ್ಟುಹಾಕಿತು, ಪರ್ವತಾಕಾರ ಪ್ರಾಸಾದಗಳು ಧರಾಶಾಯಿಯಾದವು. ॥7॥ ಕೆಲವೆಡೆ ಅಗರುಗಳೂ, ಉತ್ತಮ ಚಂದನಗಳೂ, ಮುತ್ತುಗಳೂ, ಸುಂದರಮಣಿ, ವಜ್ರ, ಹವಳ ಹೀಗೆ ಸುಟ್ಟುಭಸ್ಮವಾಗಿ ಹೋದುವು. ॥8॥ ಮಹಾಸೌಧಗಳಲ್ಲಿದ್ದ ಪೀತಾಂಬರಗಳೂ, ರೇಶ್ಮೆವಸ್ತ್ರಗಳೂ, ಕಂಬಳಿಗಳೂ, ಉಣ್ಣೆಯ ಬಟ್ಟೆಗಳೂ, ಸುವರ್ಣದ ಆಭರಣಗಳೂ, ಅಸ್ತ್ರ-ಶಸ್ತ್ರಗಳೂ ಸುಟ್ಟುಹೋದುವು. ॥ 9 ॥ ಹಲವಾರು ಆಕಾರಗಳಲ್ಲಿದ್ದ ಕುದುರೆಗಳ ಜೀನು, ಕಡಿವಾಣ ಮುಂತಾದ ಉಪಕರಣಗಳು, ಆನೆಗಳ ಕಂಠಾಭರಣ, ಅವುಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟುವ ಹಗ್ಗಗಳು, ಸುಂದರವಾದ ರಥದ ಉಪಕರಣಗಳು ಇವೆಲ್ಲವೂ ಭಸ್ಮವಾದುವು. ॥10॥ ಯೋಧರ ಮತ್ತು ಆನೆ-ಕುದುರೆಗಳ ಕವಚಗಳು, ಖಡ್ಗ, ಧನುಸ್ಸು, ನಾಣಿಗಳು, ಬಾಣಗಳು, ತೋಮರ, ಅಂಕುಶ, ಶಕ್ತ್ಯಾಯುಧ, ಕಂಬಳಿಗಳು, ಚಾಮರಗಳು, ಆಸನೋಪಯೋಗೀ ವ್ಯಾಘ್ರಾಜಿನ, ಕಸ್ತೂರಿಯೇ ಮೊದಲಾದ ಸುಗಂಧ ದ್ರವ್ಯಗಳು, ಮುತ್ತು-ಮಣಿಗಳಿಂದ ನಿರ್ಮಿತ ಪ್ರಾಸಾದಗಳು, ವಿಧವಿಧವಾದ ಅಸ್ತ್ರ ಸಮೂಹಗಳು ಇವೆಲ್ಲವನ್ನು ಹರಡಿಕೊಂಡಿರುವ ಬೆಂಕಿಯು ಸುಟ್ಟುಹಾಕಿತು. ॥11-12॥ ಆಗ ಅಗ್ನಿಯು ನಾನಾ ವಿಧವಾದ ವಿಚಿತ್ರ ಮನೆಗಳನ್ನು ಸುಡಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿತು. ಮನೆಯಲ್ಲೇ ಆಸಕ್ತರಾಗಿದ್ದ ಸುವರ್ಣಮಯ ಕವಚಗಳನ್ನು ತೊಟ್ಟಿದ್ದ, ವಸ್ತ್ರಾಭರಣಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತರಾಗಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಅವರ ಮನೆಗಳನ್ನು ಅಗ್ನಿಯು ದಹಿಸಿಬಿಟ್ಟಿತು. ॥13-14॥ ಮದ್ಯಪಾನ ದಿಂದ ಕಣ್ಣುಗಳು ಚಂಚಲರಾಗಿದ್ದ, ಅಮಲಿನಲ್ಲಿ ವಿಹ್ವಲರಾಗಿ ತೂರಾಡುತ್ತಿದ್ದ, ಯಾರ ವಸಗಳನ್ನು ಅವನ ಪ್ರೇಯಸಿ ಹಿಡಿದೆಳೆಯುತ್ತಿದ್ದಳೋ, ಶತ್ರುಗಳ ಮೇಲೆ ಕುಪಿತರಾಗಿದ್ದ, ಯಾರ ಕೈಗಳಲ್ಲಿ ಗದೆ, ಖಡ್ಗ, ಶೂಲಗಳು ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದವೋ, ಯಾರು ಭಕ್ಷ-ಭೋಜ್ಯಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ್ದರೋ, ಯಾರು ಅಮೂಲ್ಯ ಶಯ್ಯೆಗಳಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಪ್ರಾಣವಲ್ಲಭೆಯರ ಸಂಗದಲ್ಲಿ ಇದ್ದರೋ, ಅಗ್ನಿಯ ಭಯದಿಂದ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ಓಡುತ್ತಿದ್ದರೋ, ಇಂತಹ ಲಕ್ಷಾಂತರ ಲಂಕಾ ನಿವಾಸಿಗಳನ್ನು ಬೆಂಕಿಯು ಸುಟ್ಟು ಭಸ್ಮವಾಗಿಸುತ್ತಾ, ಪುನಃ ಪುನಃ ಪ್ರಜ್ವಲಿಸುತ್ತಲೇ ಇತ್ತು. ॥15-17॥ ಬಹಳ ಭದ್ರವಾಗಿದ್ದ ಬಹುಮೂಲ್ಯದ, ಗಾಂಭೀರ್ಯದಿಂದ ಸಂಪನ್ನರಾಗಿದ್ದ, ಅನೇಕ ಕೊಠಡಿಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು ಅತ್ಯಂತ ಗಹನವಾಗಿದ್ದ, ಸುಂದರ ಸುವರ್ಣಮಯವಾಗಿದ್ದ, ಅರ್ಧಚಂದ್ರಾ ಕಾರದಲ್ಲಿಯೂ, ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರಾಕಾರದಲ್ಲಿಯೂ ಇದ್ದ, ಶಿರೋಗೃಹಗಳಿಂದ ಎತ್ತರವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದ, ಹಾಸಿಗೆ ಪೀಠೋಪಕರಣ ಮುಂತಾದ ಗೃಹೋಪಯೋಗಿ ವಸ್ತುಗಳಿಂದ ಸಂಪನ್ನವಾಗಿದ್ದ, ಮಣಿಗಳಿಂದಲೂ, ಹವಳಗಳಿಂದಲೂ ಚಿತ್ರಿತವಾಗಿದ್ದ, ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸುವವೋ ಎಂಬಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದ, ಕ್ರೌಂಚ-ನವಿಲುಗಳಿಂದಲೂ, ವೀಣೆಯ ಸುಮಧುರ ಧ್ವನಿಯಿಂದಲೂ, ಒಡವೆಗಳ ಝಣಝಣ ಶಬ್ದದಿಂದಲೂ ತುಂಬಿದ್ದ, ಪರ್ವತೋಪಮ ಮಹಾಸೌಧಗಳನ್ನು ಪ್ರಜ್ವಲಿತ ಅಗ್ನಿಯು ಸುಟ್ಟುಹಾಕಿತು. ॥18-20॥ ಜ್ವಾಲೆಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರೆದ ಲಂಕೆಯ ಮಹಾದ್ವಾರಗಳು ಗ್ರೀಷ್ಮಋತುವಿನ ಮಿಂಚಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮೇಘಸಮೂಹಗಳಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. ॥21॥ ಮಹಾಪರ್ವತದ ಶಿಖರಗಳು ಕಾಡ್ಗಿಚ್ಚಿನಿಂದ ಪ್ರಜ್ವಲಿಸುವಂತೆ ಅಗ್ನಿಯ ಜ್ವಾಲೆಯಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಲಂಕೆಯ ಮನೆಗಳು ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. ॥22॥ ಏಳು ಅಂತಸ್ತಿನ ಭವನಗಳಲ್ಲಿ ಮಲಗಿದ್ದ ಸುಂದರಿಯರು ಬೆಂಕಿಯಿಂದ ದಹಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿರುವಾಗ ಮೈಮೇಲಿನ ಆಭೂಷಣಗಳನ್ನು ಕಿತ್ತೆಸೆದು ಅಯ್ಯೋ! ಶಿವನೇ! ಎಂದು ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಬೊಬ್ಬಿಟ್ಟರು. ॥23॥ ಇಂದ್ರನ ವಜ್ರಾಯುಧದಿಂದ ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಪರ್ವತ ಶಿಖರಗಳು ಕೆಳಕ್ಕೆ ಬೀಳುತ್ತಿರುವಂತೆ, ಅಗ್ನಿಯಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಅನೇಕ ಭವನಗಳು ಕುಸಿದುಬಿದ್ದವು. ॥24॥ ಧಗಧಗನೆ ಉರಿಯುತ್ತಿದ್ದ ಗಗನಚುಂಬಿ ಭವನಗಳು ದೂರದಿಂದ ನೋಡಿದವರಿಗೆ ಹಿಮಾಲಯದ ಶಿಖರವೇ ಎಲ್ಲೆಡೆಗಳಿಂದ ಉರಿಯುತ್ತಿದೆಯೋ ಎಂದು ಅನಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ॥25॥ ಜ್ವಾಲೆಗಳಿಂದ ಪ್ರಜ್ವಲಿಸುತ್ತಿದ್ದ, ಉರಿಯುತ್ತಿರುವ ಭವನಗಳ ಮೇಲ್ಭಾಗದಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದ ಲಂಕೆಯು ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಅರಳಿ ನಿಂತ ಮುತ್ತುಗದ ಪುಷ್ಪಗಳಂತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿತ್ತು. ॥26॥ ಗಜದಳದ ಮುಖ್ಯಸ್ಥರು ಆನೆಗಳನ್ನು, ಅಶ್ವದಳದ ಮುಖ್ಯಸ್ಥರು ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಬಿಚ್ಚಿಬಿಟ್ಟರು. ಅವು ಭಯದಿಂದ ದಿಕ್ಕಾಪಾಲಾಗಿ ಓಡುತ್ತಿದ್ದವು. ಇದರಿಂದ ಲಂಕೆಯು ಪ್ರಳಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ಭ್ರಾಂತರಾದ ಮೊಸಳೆಗಳು ಅಲೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಸಮುದ್ರದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು. ॥27॥ ಕೆಲವೆಡೆ ಬಿಚ್ಚಿ ಓಡುತ್ತಿದ್ದ ಕುದುರೆ ಯನ್ನು ನೋಡಿ ಆನೆಗಳು, ಕೆಲವೆಡೆ ಆನೆಯನ್ನು ನೋಡು ಕುದುರೆಗಳು ಹೆದರಿ ಓಡತೊಡಗಿದವು. ॥28॥ ಲಂಕೆಯು ಹತ್ತಿ ಉರಿಯುವಾಗ ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಬೆಂಕಿಯ ಜ್ವಾಲೆಗಳ ಪ್ರತಿಬಿಂಬ ಬಿದ್ದಿತ್ತು. ಅದರಿಂದ ಆ ಮಹಾಸಾಗರವು ಕೆಂಪು ನೀರಿನಿಂದ ತುಂಬಿದ ಕೆಂಪುಸಮುದ್ರದಂತೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ॥29॥ ವಾನರರು ಹಚ್ಚಿದ ಬೆಂಕಿಯಿಂದ ಲಂಕೆಯು ಎರಡೇ ಗಳಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಜಗತ್ತಿನ ಘೋರ ಸಂಹಾರದ ಸಮಯ ದಗ್ಧವಾದ ಪೃಥಿವಿಯಂತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿತ್ತು. ॥30॥ ಹೊಗೆಯಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ ಮತ್ತು ಬೆಂಕಿಯಿಂದ ಸಂತಪ್ತರಾಗಿ ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಆರ್ತನಾದ ಮಾಡುವ ಲಂಕೆಯ ನಾರಿಯರ ಕರುಣಕ್ರಂದನ ನೂರು ಯೋಜನದವರೆಗೆ ಕೇಳಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ॥31॥ ಸುಟ್ಟುಹೋದ ಶರೀರಗಳಿಂದ ನಗರದಿಂದ ಹೊರ ಬರುತ್ತಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸರ ಮೇಲೆ ಯುದ್ಧದ ಇಚ್ಛೆಯುಳ್ಳ ವಾನರರು ಧಾಳಿ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ॥32॥ ವಾನರರ ಗರ್ಜನೆ ಮತ್ತು ರಾಕ್ಷಸರ ಆರ್ತನಾದದಿಂದ ದಶದಿಕ್ಕುಗಳು, ಸಮುದ್ರ, ಪೃಥಿವಿ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸಿತು. ॥33॥ ಇತ್ತ ಬಾಣಗಳು ಬಿದ್ದುಹೋಗಿ ಸ್ವಸ್ಥರಾದ ಮಹಾತ್ಮರಾದ ಶ್ರೀರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಯಾವುದೇ ಗಾಬರಿ ಪಡದೆ ತಮ್ಮ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಧನುಸ್ಸುಗಳನ್ನು ಕೈಗೊಂಡರು. ॥34॥ ಆಗ ಶ್ರೀರಾಮನು ತನ್ನ ಧನುಷ್ಯವನ್ನು ಸೆಳೆದಾಗ ಭಯಂಕರ ಟಂಕಾರ ಧ್ವನಿ ಉಂಟಾಯಿತು. ಅದರಿಂದ ರಾಕ್ಷಸರು ಭಯಗೊಂಡರು. ॥35॥ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ತನ್ನ ವಿಶಾಲ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಸೆಳೆಯುವಾಗ, ತ್ರಿಪುರಾಸುರನ ಮೇಲೆ ಕುಪಿತನಾದ ಶಂಕರನು ತನ್ನ ವೇದಮಯ ಧನುಸ್ಸಿನ ಟಂಕಾರ ಮಾಡಿದಾಗ ಶೋಭಿಸುವಂತೆ ಶೋಭಿಸಿದನು. ॥36॥ ವಾನರರ ಗರ್ಜನೆ, ರಾಕ್ಷಸರ ಕೋಲಾಹಲ ಇವೆರಡೂ ಶಬ್ದಗಳನ್ನು ಮೀರಿ ಶ್ರೀರಾಮನ ಧನುಷ್ಟಂಕಾರ ಕೇಳಿಸಿತು. ॥37॥ ವಾನರರ ಗರ್ಜನೆ, ರಾಕ್ಷಸರ ಬೊಬ್ಬೆ ಮತ್ತು ಶ್ರೀರಾಮನ ಧನುಷ್ಟಂಕಾರ ಈ ಮೂರು ಪ್ರಕಾರದ ಶಬ್ದಗಳು ದಶದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪ್ತವಾದವು. ॥38॥ ಶ್ರೀರಾಮನ ಧನುಸ್ಸಿನಿಂದ ಚಿಮ್ಮಿದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಕೈಲಾಸ ಶಿಖರದಂತೆ ಎತ್ತರವಾಗಿದ್ದ ಲಂಕಾನಗರಿಯ ಮಹಾದ್ವಾರಗಳು ಭಿನ್ನಭಿನ್ನವಾಗಿ ನೆಲದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದುಹೋದುವು. ॥39॥ ಏಳು ಅಂತಸ್ತಿನ ಮನೆಗಳ ಮೇಲೆ ಹಾಗೂ ಇತರ ಮನೆಗಳ ಮೇಲೆ ಬೀಳುತ್ತಿರುವ ಶ್ರೀರಾಮನ ಬಾಣಗಳನ್ನು ನೋಡಿ ರಾಕ್ಷಸರು ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಭಯಂಕರ ಸಿದ್ಧತೆ ಮಾಡಿದರು. ॥40॥ ನಡುಬಿಗಿದು, ಕವಚಾದಿಗಳನ್ನು ತೊಟ್ಟು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧರಾಗಿ ಸಿಂಹನಾದ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ಆ ರಾತ್ರಿಯು ಕಾಲರಾತ್ರಿಯಂತೆ ಬಂದೊದಗಿತು. ॥41॥ ಆಗ ಮಹಾತ್ಮಾ ಸುಗ್ರೀವನು ಮುಖ್ಯ ಮುಖ್ಯ ವಾನರರಿಗೆ ವಾನರವೀರರೇ! ನೀವೆಲ್ಲರೂ ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಸಮೀಪದ್ಲಲಿರುವ ದ್ವಾರಗಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಯುದ್ಧಮಾಡಿರಿ, ಎಂದು ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದನು. ॥42॥ ನಿಮ್ಮಲ್ಲಿ ಯಾರಾದರೂ ಯುದ್ಧಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಉಪಸ್ಥಿತನಾಗಿ, ಯುದ್ಧದಿಂದ ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಿ ಓಡಿಹೋದರೆ ಅವನನ್ನು ನೀವು ಹಿಡಿದು ಕೊಂದುಹಾಕಿರಿ; ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ರಾಜಾಜ್ಞೆ ಯನ್ನು ಉಲ್ಲಂಘಿಸಿರುವವನು. ॥43॥ ಈ ಸುಗ್ರೀವಾಜ್ಞೆಗನುಸಾರ ಮುಖ್ಯಮುಖ್ಯರಾದ ವಾನರರುಗಳು ಉರಿಯುವ ಪಂಜನ್ನು ಹಿಡಿದು ನಗರದ್ವಾರಗಳಲ್ಲಿ ನಿಂತುಕೊಂಡಾಗ, ರಾವಣನಿಗೆ ಭಾರೀ ಕೋಪಬಂತು. ॥44॥ ಅವನು ಆಕಳಿಸುತ್ತಾ ಮೈಮುರಿದಾಗ ದಶದಿಕ್ಕುಗಳು ವ್ಯಾಕುಲಗೊಂಡವು. ಅವನು ಕಾಲರುದ್ರನಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾದ ಮೂರ್ತಿಮಂತ ಕ್ರೋಧದಂತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿದ್ದನು. ॥45॥ ಕ್ರೋಧಗೊಂಡ ರಾವಣನು ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಮಕ್ಕಳಾದ ಕುಂಭ ಮತ್ತು ನಿಕುಂಭರನ್ನು ಅನೇಕ ರಾಕ್ಷಸರೊಂದಿಗೆ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಕಳಿಸಿದನು. ॥46॥ ರಾವಣನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಯೂಪಾಕ್ಷ, ಶೋಣಿತಾಕ್ಷ, ಪ್ರಜಂಘ ಮತ್ತು ಕಂಪನ ಇವರೂ ಕೂಡ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಇಬ್ಬರು ಪುತ್ರರೊಂದಿಗೆ ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಹೊರಟರು. ॥47॥ ಆಗ ಸಿಂಹದಂತೆ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಾ- ‘ವೀರನಿಶಾಚರರೇ! ಇದೇ ರಾತ್ರೆ ನೀವು ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಹೋಗಿರಿ’ ಎಂದು ಸಮಸ್ತ ಮಹಾಬಲಿ ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ಆದೇಶ ಕೊಟ್ಟನು. ॥48॥ ರಾವಣನ ಆಜ್ಞೆ ಪಡೆದು ಆ ವೀರ ರಾಕ್ಷಸರು ಕೈಗಳಲ್ಲಿ ಹೊಳೆಯುವ ಅಸ್ತ್ರ-ಶಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿ ಪದೇಪದೇ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಾ ಲಂಕೆ ಯಿಂದ ಹೊರಟರು. ॥49॥ ರಾಕ್ಷಸರು ತಮ್ಮ ಆಭೂಷಣಗಳಿಂದ ಮತ್ತು ತಮ್ಮ ಪ್ರಭೆಯಿಂದ, ವಾನರರ ಪಂಜಿನ ಬೆಳಕಿನಿಂದ ಅಲ್ಲಿಯ ಆಕಾಶವನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಮಯವಾಗಿಸಿದರು. ॥50॥ ಚಂದ್ರನ, ನಕ್ಷತ್ರಗಳ ಮತ್ತು ಎರಡೂ ಸೈನ್ಯಗಳ ಆಭೂಷಣಗಳ ಪ್ರಜ್ವಲಿತ ಪ್ರಭೆಯಿಂದ ಆಕಾಶವನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಿತಗೊಳಿಸಿತು. ॥51॥ ಚಂದ್ರನ ಬೆಳದಿಂಗಳು, ಆಭರಣಗಳ ಪ್ರಭೆ, ಪ್ರಕಾಶಮಾನ ಗ್ರಹಗಳ ದೀಪ್ತಿಯಿಂದ ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಿಂದ ರಾಕ್ಷಸ ಮತ್ತು ವಾನರರ ಸೈನ್ಯಗಳನ್ನು ಬೆಳಗುತ್ತಿದ್ದವು. ॥52॥ ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ಅರ್ಧಸುಟ್ಟ ಗೃಹಗಳ ಪ್ರಭೆಯು ಜಲದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿತವಾಗಿ ಚಂಚಲವಾದ ಸಮುದ್ರವು ಹೆಚ್ಚು ಶೋಭಿಸತೊಡಗಿತು. ॥53॥ ರಾಕ್ಷಸರ ಆ ಭಯಂಕರ ಸೈನ್ಯವು ಧ್ವಜ-ಪತಾಕೆಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಸೈನಿಕರ ಕೈಗಳಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮ ಖಡ್ಗ, ಕೊಡಲಿಗಳು ಹೊಳೆಯುತ್ತಿದ್ದವು. ಭಯಾನಕ ಕುದುರೆ, ಆನೆ ಹಾಗೂ ನಾನಾ ರೀತಿಯ ಪದಾತಿ ಗಳಿಂದ ಅದು ಸಂಪನ್ನವಾಗಿತ್ತು. ಹೊಳೆಯುವ ಶೂಲ, ಗದೆ, ಕತ್ತಿ, ಗುರಾಣಿ, ತೋಮರ, ಧನುಸ್ಸು ಮುಂತಾದವು ಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಆ ಸೈನ್ಯವು ಭಯಾನಕ ವಿಕ್ರಮ ಮತ್ತು ಪುರುಷಾರ್ಥ ಪ್ರಕಟಿಸುವಂತಹುದಾಗಿತ್ತು. ॥54-55॥ ಆ ಸೈನ್ಯದಲ್ಲಿ ಭಲ್ಲೆಗಳು ಹೊಳೆಯುತ್ತಿದ್ದವು. ಸಾವಿರಾರು ಗೆಜ್ಜೆಗಳ ಝೇಂಕಾರ ಕೇಳಿ ಬರುತ್ತಿತ್ತು. ಸೈನಿಕರು ಭುಜಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ವರ್ಣ ಆಭೂಷಣಗಳು ಧರಿಸಿದ್ದರು. ಕೊಡಲಿಗಳನ್ನು ಬೀಸುತ್ತಾ, ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ಶಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ತಿರುಗಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಚಂದನ, ಪುಷ್ಪಮಾಲೆ ಮತ್ತು ಮಧುವಿನಿಂದಾಗಿ ಅಲ್ಲಿಯ ವಾತಾವರಣದಲ್ಲಿ ಅನುಪಮ ಪರಿಮಳವು ಪಸರಿಸಿತ್ತು. ಆ ಸೈನ್ಯವು ಶೂರವೀರರಿಂದ ವ್ಯಾಪ್ತ ಹಾಗೂ ಮೇಘಗರ್ಜನೆಯಂತಹ ಸಿಂಹನಾದದಿಂದ ಭಯಂಕರವಾಗಿ ಕಂಡು ಬರುತ್ತಿತ್ತು. ॥56-57॥ ರಾಕ್ಷಸರ ಆ ದುರ್ಜಯ ಸೈನ್ಯವು ಬಂದಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ವಾನರ ಸೈನ್ಯವು ಮುಂದುವರಿದು ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಗರ್ಜಿಸತೊಡಗಿತು. ॥58॥ ರಾಕ್ಷಸರ ವಿಶಾಲ ಸೈನ್ಯವೂ ವೇಗವಾಗಿ ನಗೆಯುತ್ತಾ ಪತಂಗವು ಬೆಂಕಿಯ ಮೇಲೆ ಮುಗಿಬೀಳುವಂತೆ ಶತ್ರುಸೈನ್ಯದ ಕಡೆಗೆ ಮುಂದಡಿ ಇಟ್ಟಿತು. ॥59॥ ಭುಜಗಳ ಕಂಪನದಿಂದಾಗಿ ಪರಸ್ಪರ ಸಂಘರ್ಷಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಪರಿಘ, ವಜ್ರಾಯುಧಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದ ಆ ರಾಕ್ಷಸರ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಸೈನ್ಯವು ಅತ್ಯಂತ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ॥60॥ ಯುದ್ಧದ ಇಚ್ಛೆಯುಳ್ಳ ವಾನರರು ಉನ್ಮತ್ತರಂತಾಗಿ ವೃಕ್ಷಗಳಿಂದ, ಬಂಡೆಗಳಿಂದ, ಮುಷ್ಠಿಗಳಿಂದ ನಿಶಾಚರರನ್ನು ಪ್ರಹರಿಸುತ್ತಾ ಅವರನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸಿದರು. ॥61॥ ಹೀಗೆಯೇ ಭಯಾನಕ ಪರಾಕ್ರಮಿ ನಿಶಾಚರರೂ ಕೂಡ ತಮ್ಮ ತೀಕ್ಷ್ಣ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಮುಂದೆ ಬಂದ ವಾನರರ ಮಸ್ತಕಗಳನ್ನು ಕಡಿದು ಬೀಳಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ॥62॥ ವಾನರರೂ ಕೂಡ ಹಲ್ಲುಗಳಿಂದ ನಿಶಾಚರರ ಕಿವಿಗಳನ್ನು ಕಚ್ಚಿ ಹರಿದುಬಿಟ್ಟರು. ಮುಷ್ಟಿಗಳಿಂದ ಹೊಡೆದು ತಲೆಯನ್ನು ಒಡೆದುಹಾಕಿದರು. ಶಿಲಾಪ್ರಹಾರದಿಂದ ಅಂಗಭಂಗಗೊಳಿಸಿದರು. ಈ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸರು ಅಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ॥63॥ ಹಾಗೆಯೇ ಘೋರರೂಪಧಾರಿ ನಿಶಾಚರರೂ ಮುಖ್ಯ ಮುಖ್ಯ ವಾನರ ರನ್ನು ತಮ್ಮ ಹರಿತವಾದ ಖಡ್ಗಗಳಿಂದ ಗಾಯಗೊಳಿಸಿದರು. ॥64॥ ಒಬ್ಬ ವೀರನು ಶತ್ರುಪಕ್ಷದ ಯೋಧನನ್ನು ಕೊಲ್ಲ ತೊಡಗಿದಾಗ ಇನ್ನೊಬ್ಬನು ಬಂದು ಅವನನ್ನು ಹೊಡೆಯುತ್ತಿದ್ದನು. ಹೀಗೆ ಒಬ್ಬನು ಬೀಳಿಸುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಇನ್ನೊಬ್ಬನು ಬಂದು ಅವನನ್ನು ಧರಾಶಾಯಿಯಾಗಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಒಬ್ಬನನ್ನು ನಿಂದಿಸುವವನನ್ನು ಇನ್ನೊಬ್ಬನು ನಿಂದಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಒಬ್ಬನನ್ನು ಹಲ್ಲಿನಿಂದ ಕಡಿದಾಗ ಇನ್ನೊಬ್ಬನು ಬಂದು ಕಚ್ಚುತ್ತಿದ್ದನು. ॥65॥ ಒಬ್ಬನು ಬಂದು ‘ನನಗೆ ಯುದ್ಧ ಮಾಡಲು ಬಿಡು’ ಎಂದು ಹೇಳಿದಾಗ ಇನ್ನೊಬ್ಬನು ಯುದ್ಧದ ಅವಕಾಶ ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದನು. ಮೂರನೆಯವನು ಬಂದು ‘ನೀನೇಕೆ ಕಷ್ಟಪಡುವೆ’ ನಾನು ಇವನೊಂದಿಗೆ ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವೆನು, ಹೀಗೆ ಪರಸ್ಪರ ಮಾತುಗಳನ್ನಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ॥66॥ ಆಗ ವಾನರರಿಗೂ, ರಾಕ್ಷಸರಿಗೂ ಭಯಂಕರ ಯುದ್ಧ ನಡೆಯಿತು. ಆಯುಧಗಳು ಬೀಳುತ್ತಿದ್ದವು. ಕವಚ ಅಸ್ತ್ರ-ಶಸ್ತ್ರಗಳು ಕಳಚಿ ಬೀಳುತ್ತಿದ್ದವು. ಎತ್ತಿ ಹಿಡಿದ ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ಭಲ್ಲೆಗಳು ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದವು. ಮುಷ್ಟಿಗಳಿಂದ, ಶೂಲ, ಖಡ್ಗಗಳಿಂದ ಪ್ರಹಾರ ನಡೆಯುತ್ತಿತ್ತು. ಆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸರು ಹತ್ತು ಹತ್ತು, ಏಳೇಳು ವಾನರರನ್ನು ಒಟ್ಟಿಗೆ ಕೊಲ್ಲುತ್ತಿದ್ದರು ಹಾಗೂ ವಾನರರೂ ಹತ್ತತ್ತು, ಏಳೇಳು ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಒಟ್ಟಿಗೆ ನೆಲಸಮ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ॥67-68॥ ರಾಕ್ಷಸರ ವಸಗಳು ಕಳಚಿದ, ಕವಚ, ಧ್ವಜ ತುಂಡಾದ ಆ ರಾಕ್ಷಸ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ತಡೆದು ವಾನರರು ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಿಂದ ಆಕ್ರಮಣ ಮಾಡಿದರು. ॥69॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಎಪ್ಪತ್ತೈದನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥75॥

ಎಪ್ಪತ್ತಾರನೆಯ ಸರ್ಗ

ಅಂಗದನಿಂದ ಕಂಪನ ಮತ್ತು ಪ್ರಜಂಘನ ಸಂಹಾರ, ದ್ವಿವಿದನಿಂದ ಶೋಣಿತಾಕ್ಷನ, ಮೈಂದನಿಂದ ಯೂಪಾಕ್ಷನ ಮತ್ತು ಸುಗ್ರೀವನಿಂದ ಕುಂಭನ ಸಂಹಾರ

ವೀರಜನರ ವಿನಾಶಕವಾದ ಆ ಘೋರ ಸಂಗ್ರಾಮ ನಡೆಯುತ್ತಿರುವಾಗ ರಣೋತ್ಸಾಹಿಯಾದ ಅಂಗದನು ವೀರ ಕಂಪನನ್ನು ಎದುರಿಸಲು ಬಂದನು. ॥1॥ ಕಂಪನನು ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಅಂಗದನನ್ನು ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಆಹ್ವಾನಿಸಿ ಅತ್ಯಂತ ವೇಗವಾಗಿ ಅವನ ಮೇಲೆ ಗದೆಯಿಂದ ಪ್ರಹರಿಸಿದನು. ಇದರಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಭಾರೀ ಏಟು ಬಿದ್ದು, ತತ್ತರಿಸುತ್ತಾ ಮೂರ್ಛಿತನಾದನು. ॥ 2 ॥ ಮತ್ತೆ ಎಚ್ಚರಗೊಂಡ ತೇಜಸ್ವೀ ವೀರ ಅಂಗದನು ಒಂದು ಪರ್ವತ ಶಿಖರವನ್ನೆತ್ತಿ ರಾಕ್ಷನನ್ನು ಪ್ರಹರಿಸಿದನು. ಆ ಪ್ರಹಾರದಿಂದ ಪೀಡಿತನಾದ ಕಂಪನನು ಅಸುನೀಗಿ ಕೆಳಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದನು. ॥3॥ ಕಂಪನನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಹತನಾದುದನ್ನು ನೋಡಿ ಶೋಣಿತಾಕ್ಷನು ರಥಾರೂಢನಾಗಿ ಬಂದು ನಿರ್ಭಯನಾಗಿದ್ದ ಅಂಗದನನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸಿದನು. ॥4॥ ಅವನು ಶರೀರವನ್ನು ವಿದೀರ್ಣಗೊಳಿಸುವ, ಕಾಲಾಗ್ನಿಯಂತೆ ಆಕಾರವುಳ್ಳ ತೀಕ್ಷ್ಣ ಬಾಣಗಳಿಂದ ವೇಗವಾಗಿ ಅಂಗದನನ್ನು ಗಾಯಗೊಳಿಸಿದನು. ॥5॥ ಕ್ಷುರ, ಕ್ಷುರಪ್ರ, ನಾರಾಚ, ವತ್ಸದಂತ, ಶಿಲೀಮುಖ, ಕರ್ಣಿ, ಶಲ್ಯ, ವಿಪಾಠ ಮುಂತಾದ ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಬಾಣವಿಶೇಷಗಳಿಂದ ಶೋಣಿತಾಕ್ಷನು ಪ್ರತಾಪೀ ವಾಲಿಪುತ್ರ ಅಂಗದನನ್ನು ಪ್ರಹರಿಸಿ ಗಾಯಗೊಳಿಸಿದನು. ಆಗ ಆ ಬಲವಂತ ವೀರನು ವೇಗದಿಂದ ಆ ರಾಕ್ಷಸನ ಭಯಂಕರ ಧನುಸ್ಸು, ರಥ, ಬಾಣಗಳನ್ನು ಧ್ವಂಸಗೊಳಿಸಿದನು. ॥6-7॥ ಅನಂತರ ವೇಗಶಾಲಿ ನಿಶಾಚರ ಶೋಣಿತಾಕ್ಷನು ಕುಪಿತನಾಗಿ ಕತ್ತಿ-ಗುರಾಣಿ ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ಏನನ್ನೂ ಯೋಚಿಸದೆ ರಥದಿಂದ ಭೂಮಿಗೆ ಹಾರಿದನು. ॥8॥ ಅಷ್ಟರಲ್ಲಿ ಬಲವಂತ ಅಂಗದನು ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ನೆಗೆದು ಅವನನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ಅವನ ಕೈಯಿಂದ ಖಡ್ಗವನ್ನು ಕಿತ್ತುಕೊಂಡು ಜೋರಾಗಿ ಸಿಂಹನಾದ ಮಾಡಿದನು. ॥ 9 ॥ ಮತ್ತೆ ಕಪಿಕುಂಜರ ಅಂಗದನು ಅವನ ಹೆಗಲಿನಿಂದ ಹಿಡಿದು ಯಜ್ಯೋಪವೀತ ಹಾಕಿದಂತೆ ಶರೀರವನ್ನು ಸೀಳಿಸಿದನು. ॥10॥ ಬಳಿಕ ವಾಲಿಪುತ್ರನು ಆ ವಿಶಾಲ ಖಡ್ಗವನ್ನೆತ್ತಿಕೊಂಡು ಪದೇ ಪದೇ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಾ ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಇತರ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸಿದನು. ॥11॥ ಅಷ್ಟರಲ್ಲಿ ಪ್ರಜಂಘನನ್ನು ಜೊತೆಗಿರಿಸಿಕೊಂಡು ವೀರ ಯೂಪಾಕ್ಷನು ಕುಪಿತನಾಗಿ ರಥದಿಂದ ಮಹಾಬಲಿ ವಾಲಿಪುತ್ರನನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸಿದನು. ॥12॥ ಆಗಲೇ ಸ್ವರ್ಣ ಭುಜಕೀರ್ತಿ ತೊಟ್ಟಿರುವ ವೀರ ಶೋಣಿತಾಕ್ಷನು ಸಾವರಿಸಿಕೊಂಡು ಉಕ್ಕಿನ ಗದೆಯನ್ನೆತ್ತಿ ಕೊಂಡು ಅಂಗದನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದನು. ॥13॥ ಮತ್ತೆ ಯೂಪಾಕ್ಷನ ಸಹಿತ ಬಲವಂತ ಮಹಾವೀರ ಪ್ರಜಂಘನು ಕುಪಿತನಾಗಿ ಮಹಾಬಲಿ ವಾಲಿಪುತ್ರನ ಮೇಲೆ ಗದೆಯನ್ನೆತ್ತಿಕೊಂಡು ಏರಿ ಬಂದನು. ॥14॥ ಶೋಣಿತಾಕ್ಷ ಮತ್ತು ಪ್ರಜಂಘ ಇಬ್ಬರೂ ರಾಕ್ಷಸರ ನಡುವೆ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠ ಅಂಗದನು ಎರಡು ವಿಶಾಖಾ ನಕ್ಷತ್ರಗಳ ನಡುವೆ ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರನಿರುವಂತೆ ಶೋಭಿಸಿದನು. ॥15॥ ಆಗ ಮೈಂದ ಮತ್ತು ದ್ವಿವಿದರು ಅಂಗದನ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಅವನ ಬಳಿ ಬಂದು ನಿಂತರು. ಅವರಿಬ್ಬರೂ ತಮಗೆ ಯೋಗ್ಯನಾದ ಯೋಧನನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಿದ್ದರು. ॥16॥ ಅಷ್ಟರಲ್ಲಿ ಖಡ್ಗ, ಬಾಣ, ಗದೆ ಧರಿಸಿಕೊಂಡು ಅನೇಕ ಮಹಾಬಲಿ ವಿಶಾಲಕಾಯ ರಾಕ್ಷಸರು ರೋಷದಿಂದ ವಾನರರ ಮೇಲೆ ಎರಗಿದರು. ॥17॥ ಅಂಗದ, ಮೈಂದ, ದ್ವಿವಿದ ಈ ಮೂವರೂ ಪ್ರಮುಖ ರಾಕ್ಷಸರಾದ ಶೋಣಿತಾಕ್ಷ, ಯೂಪಾಕ್ಷ, ಪ್ರಜಂಘ ಈ ಮೂವರೊಂದಿಗೆ ರೋಮಾಂಚಕರವಾದ ಭಯಂಕರ ಯುದ್ಧ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು. ॥18॥ ಈ ಮೂವರೂ ವಾನರರು ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ವೃಕ್ಷಗಳನ್ನೆತ್ತಿ ನಿಶಾಚರರ ಮೇಲೆ ಎಸೆಯುತ್ತಿದ್ದರು, ಆದರೆ ಮಹಾಬಲಿ ಪ್ರಜಂಘನು ತನ್ನ ಖಡ್ಗದಿಂದ ಎಲ್ಲ ವೃಕ್ಷಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿಬಿಟ್ಟನು. ॥19॥ ಅನಂತರ ಅವರು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸರ ರಥ, ಕುದುರೆಗಳ ಮೇಲೆ ಪರ್ವತ ಶಿಖರಗಳನ್ನು ಎಸೆದರು. ಆದರೆ ಮಹಾ ಬಲಿ ಯೂಪಾಕ್ಷನು ತನ್ನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಅವನ್ನು ಪುಡಿಪುಡಿ ಮಾಡಿದನು. ॥20॥ ಮೈಂದ, ದ್ವಿವಿದರು ವೃಕ್ಷಗಳನ್ನು ಕಿತ್ತು ರಾಕ್ಷಸರ ಮೇಲೆ ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದುದನ್ನು ಬಲ ವಿಕ್ರಮಶಾಲಿ, ಪ್ರತಾಪಿ ಶೋಣಿತಾಕ್ಷನು ತನ್ನ ಗದೆಯಿಂದ ನಡುವೆಯೇ ಹೊಡೆದು ಉರುಳಿಸಿದನು. ॥21॥ ಅನಂತರ ಪ್ರಜಂಘನು ಶತ್ರುಗಳ ಮರ್ಮಭೇದೀ ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ಖಡ್ಗವನ್ನೆತ್ತಿಕೊಂಡು ವಾಲಿಪುತ್ರ ಅಂಗದನ ಮೇಲೆ ಆಕ್ರಮಣ ಮಾಡಿದನು. ॥22॥ ಅವನು ಹತ್ತಿರ ಬರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಅತಿಶಯ ಶಕ್ತಿಶಾಲಿ ಮಹಾಬಲಿ ವಾನರರಾಜ ಅಂಗದನು ಅಶ್ವಕರ್ಣ ಎಂಬ ವೃಕ್ಷದಿಂದ ಹೊಡೆದು, ಖಡ್ಗವನ್ನು ಧರಿಸಿದ ಬಾಹುವಿಗೆ ಒಂದು ಗದ್ದುಹೊಡೆದನು. ವಾಲಿಪುತ್ರನ ಆ ಆಘಾತದಿಂದ ಖಡ್ಗವು ಭೂಮಿಗೆ ಬಿದ್ದುಹೋಯಿತು. ॥23-24॥ ಒನಕೆಯಂತಿದ್ದ ಆ ಖಡ್ಗವು ಬಿದ್ದುಹೋದಾಗ ಮಹಾಬಲಿ ಪ್ರಜಂಘನು ತನ್ನ ವಜ್ರದಂತಹ ಭಯಂಕರ ಮುಷ್ಟಿಯನ್ನು ತಿರುಗಿಸಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದನು. ॥25॥ ಆ ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ನಿಶಾಚರನು ಮಹಾಪರಾಕ್ರಮಿ ವಾನರ ಶಿರೋಮಣಿ ಅಂಗದನ ಹಣೆಗೆ ಜೋರಾಗಿ ಗುದ್ದಿದನು; ಇದರಿಂದ ಅಂಗದನಿಗೆ ಎರಡು ಘಳಿಗೆ ತಲೆ ಸುತ್ತತೊಡಗಿತು. ॥26॥ ಅನಂತರ ಸುಧಾರಿಸಿಕೊಂಡ ತೇಜಸ್ವೀ, ಪ್ರತಾಪಿ, ವಾಲಿಕುಮಾರನು ಪ್ರಜಂಘನಿಗೆ ಬಲವಾಗಿ ಮುಷ್ಟಿಪ್ರಹಾರ ಮಾಡಿ ರುಂಡ-ಮುಂಡ ಬೇರ್ಪಡಿಸಿದನು. ॥27॥ ರಣಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಚಿಕ್ಕಪ್ಪ ಪ್ರಜಂಘನು ಹತನಾದಾಗ ಯೂಪಾಕ್ಷನು ಕಣ್ಣುಗಳಲ್ಲಿ ನೀರೂರಿತು. ಅವನ ಬಾಣಗಳು ನಾಶವಾಗಿದ್ದವು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಕೂಡಲೇ ರಥದಿಂದ ಕೆಳಗಿಳಿದು ಖಡ್ಗವನ್ನೆತ್ತಿಕೊಂಡನು. ॥28॥ ಯೂಪಾಕ್ಷನು ಆಕ್ರಮಿಸಿದುದನ್ನು ಬಲವಂತ ವೀರ ದ್ವಿವಿದನು ಕುಪಿತನಾಗಿ ವೇಗವಾಗಿ ಅವನ ಎದೆಗೆ ಹೊಡೆದು, ಬಲವಂತವಾಗಿ ಅವನನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡನು. ॥29॥ ತಮ್ಮನನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡಿದ್ದ ದ್ವಿವಿದನ ಎದೆಗೆ ಮಹಾ ತೇಜಸ್ವೀ ಬಲಿಷ್ಠ ಶೋಣಿತಾಕ್ಷನು ಗದೆಯಿಂದ ಪ್ರಹರಿಸಿದನು. ॥30॥ ಶೋಣಿತಾಕ್ಷನ ಏಟಿನಿಂದ ಮಹಾಬಲಿ ದ್ವಿವಿದನು ವಿಚಲಿತನಾದನು. ಬಳಿಕ ಅವನು ಪುನಃ ಗದೆಯನ್ನೆತ್ತಿದಾಗ ದ್ವಿವಿದನು ಅದನ್ನು ಸಟ್ಟನೆ ಕಿತ್ತುಕೊಂಡನು. ॥31॥ ಅಷ್ಟರಲ್ಲಿ ಪರಾಕ್ರಮಿ ಮೈಂದನೂ ದ್ವಿವಿದನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು ಯೂಪಾಕ್ಷನ ಎದೆಗೆ ಅಂಗೈಯಿಂದ ಜೋರಾಗಿ ಥಳಿಸಿದನು. ॥32॥ ವೇಗವಂತರಾದ ವೀರ ಶೋಣಿತಾಕ್ಷನ ಮತ್ತು ಯೂಪಾಕ್ಷರಿಬ್ಬರೂ ವಾರನ ಮೈಂದ-ದ್ವಿವಿದರೊಡನೆ ಪರಸ್ಪರ ಎಳೆದಾಡುತ್ತಾ ಸೆಣಸಾಡತೊಡಗಿದರು. ॥33॥ ಪರಾಕ್ರಮಿ ದ್ವಿವಿದನು ತನ್ನ ಉಗುರುಗಳಿಂದ ಶೋಣಿತಾಕ್ಷನ ಮುಖವನ್ನು ಪರಚಿ, ಅವನನ್ನು ಬಲಪೂರ್ವಕ ನೆಲಕ್ಕೆ ಅಪ್ಪಳಿಸಿ ಜಜ್ಜಿಹಾಕಿದನು. ॥34॥ ಪರಮಕ್ರುದ್ಧನಾದ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠ ಮೈಂದನು ಯೂಪಾಕ್ಷನನ್ನು ತನ್ನ ಎರಡು ತೋಳುಗಳಿಂದ ಬಲವಾಗಿ ಅಮುಕಿದಾಗ ಅವನು ಪ್ರಾಣಹೀನನಾಗಿ ನೆಲಕ್ಕುರುಳಿದನು. ॥35॥ ಈ ಪ್ರಮುಖ ವೀರರು ಹತರಾದಾಗ ರಾಕ್ಷಸ ರಾಜನ ಸೈನ್ಯವು ವ್ಯಥಿತವಾಗಿ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಪುತ್ರನು ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವಲ್ಲಿಗೆ ಓಡಿಹೋಯಿತು. ॥36॥ ವೇಗವಾಗಿ ಬರುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಸೈನ್ಯಕ್ಕೆ ಸಾಂತ್ವನ ನೀಡಿದನು. ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ ಮಹಾಪರಾಕ್ರಮಿ ವಾನರರು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸಫಲರಾದ್ದರಿಂದ ಜೋರಾಗಿ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ॥37॥ ರಾಕ್ಷಸ ಸೈನ್ಯದ ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ವೀರರು ಸತ್ತುಹೋಗಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ, ತೇಜಸ್ವೀ ಕುಂಭನು ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ದುಷ್ಕರ ಕರ್ಮ ಮಾಡಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದನು. ॥38॥ ಧನುರ್ಧರರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಅವನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತನಾಗಿದ್ದನು. ಅವನು ಧನುಸ್ಸನ್ನೆತ್ತಿ ದೇಹವನ್ನು ವಿದೀರ್ಣಗೊಳಿಸುವಂತಹ ಸರ್ಪದಂತೆ ವಿಷದ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಮಳೆಗರೆಯತೊಡಗಿದನು. ॥39॥ ಅವನ ಆ ಬಾಣಸಹಿತ ಉತ್ತಮ ಧನುಸ್ಸು ಮಿಂಚಿ ನಂತೆ ಮತ್ತು ಐರಾವತದ ಪ್ರಭೆಯಿಂದ ಕೂಡಿ ಇನ್ನೊಂದು ಇಂದ್ರನ ಧನುಸ್ಸಿನಂತೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ॥40॥ ಅವನು ಸ್ವರ್ಣರೆಕ್ಕೆಗಳುಳ್ಳ ಬಾಣವನ್ನು ಆಕರ್ಣಾಂತ ಸೆಳೆದು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿ ದ್ವಿವಿದನನ್ನು ಗಾಯಗೊಳಿಸಿದನು. ॥41॥ ಅವನ ಬಾಣದಿಂದ ತ್ರಿಕೂಟ ಪರ್ವತದಂತೆ ವಿಶಾಲಕಾಯ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠ ದ್ವಿವಿದನು ತತ್ತರಿಸುತ್ತಾ ಕೆಕ-ಕಾಲು ಚೆಲ್ಲಿ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದುಬಿಟ್ಟನು. ॥42॥ ಆ ಮಹಾಸಂಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ತಮ್ಮನು ಗಾಯಗೊಂಡು ಬಿದ್ದಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಮೈಂದನು ದೊಡ್ಡದಾದ ಶಿಲಾಖಂಡ ವನ್ನೆತ್ತಿಕೊಂಡು ವೇಗವಾಗಿ ಓಡಿ ಬಂದನು. ॥43॥ ಮಹಾಬಲಿ ವಾನರವೀರನು ಆ ಶಿಲೆಯನ್ನು ರಾಕ್ಷಸನ ಮೇಲೆ ಎಸೆದನು, ಆದರೆ ಕುಂಭನು ಐದು ಹೊಳೆಯುತ್ತಿರುವ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಆ ಶಿಲೆಯನ್ನು ಪುಡಿ ಪುಡಿ ಮಾಡಿದನು. ॥ 44 ॥ ಮತ್ತೆ ವಿಷಧರ ಸರ್ಪದಂತಹ ಭಯಂಕರ ಮತ್ತು ಸುಂದರವಾದ ತುದಿಯುಳ್ಳ ಇನ್ನೊಂದು ಬಾಣವನ್ನು ಧನುಸ್ಸಿಗೆ ಹೂಡಿ, ಅದರಿಂದ ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ವೀರ ಮೈಂದನ ಎದೆಯಲ್ಲಿ ಆಳವಾಗಿ ಗಾಯಗೊಳಿಸಿದನು. ॥45॥ ಅವನ ಆ ಪ್ರಹಾರದಿಂದ ವಾನರ ದಳಪತಿ ಮೈಂದನ ಮರ್ಮಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಭಾರೀ ಆಘಾತವುಂಟಾಗಿ ಅವನು ಮೂರ್ಛಿತನಾಗಿ ಭೂಮಿಗೆ ಬಿದ್ದನು. ॥46॥ ಮೈಂದ-ದ್ವಿವಿದರು ಅಂಗದನ ಮಾವರಾಗಿದ್ದರು. ಮಹಾಬಲಿಗಳಾದ ಅವರಿಬ್ಬರೂ ವೀರರು ಗಾಯಗೊಂಡಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಅಂಗದನು ಧನುಸ್ಸನ್ನೆತ್ತಿಕೊಂಡು ಎದುರಿಗೆ ನಿಂತಿದ್ದ ಕುಂಭನ ಮೇಲೆ ವೇಗವಾಗಿ ಆಕ್ರಮಣ ಮಾಡಿದನು. ॥47॥ ಅಂಗದನು ಬರುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಕುಂಭನು ಐದು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಅವನನ್ನು ಘಾಸಿಗೊಳಿಸಿ ಪುನಃ ಮೂರು ಬಾಣಗಳನ್ನು ಹೊಡೆದನು. ಮಾವುತನ ಅಂಕುಶದಿಂದ ಮತ್ತಗಜವನ್ನು ಚುಚ್ಚುವಂತೆ ಪರಾಕ್ರಮಿ ಕುಂಭನು ಅನೇಕ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಅಂಗದನನ್ನು ಗಾಯಗೊಳಿಸಿದನು. ॥48॥ ಮೊಂಡಾಗದ, ಸ್ವರ್ಣಭೂಷಿತ ತೀಕ್ಷ್ಣ ಬಾಣಗಳಿಂದ ವಾಲಿಪುತ್ರ ಅಂಗದನ ಇಡೀ ಶರೀರ ಭಿನ್ನ ಭಿನ್ನವಾಗಿದ್ದರೂ ಅವನು ಕಂಪಿಸಲಿಲ್ಲ. ॥49॥ ಅವನು ಆ ರಾಕ್ಷಸನ ಮಸ್ತಕದ ಮೇಲೆ ಶಿಲೆಗಳ ಮತ್ತು ವೃಕ್ಷಗಳ ಮಳೆಯನ್ನೇ ಗರೆದನು. ಆದರೆ ಕುಂಭಕರ್ಣ ಪುತ್ರ ಕುಂಭನು ವಾಲಿಪುತ್ರನು ಎಸೆದಿರುವ ಎಲ್ಲ ವೃಕ್ಷಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿ, ಶಿಲೆಗಳನ್ನು ಒಡೆದು ಹಾಕಿದನು. ॥50॥ ಅನಂತರ ವಾನರ ಯೂಥಪತಿ ಅಂಗದನು ತನ್ನತ್ತ ಬರುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ, ಎರಡು ಉಲ್ಕೆಗಳಿಂದ ಆನೆಯನ್ನು ಹೊಡೆದಂತೆ, ಎರಡು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಅವನ ಹುಬ್ಬುಗಳಿಗೆ ಪ್ರಹರಿಸಿದನು. ॥51॥ ಅಂಗದನ ಹುಬ್ಬುಗಳಿಂದ ರಕ್ತಹರಿದು ಕಣ್ಣುಕಾಣದಾಯಿತು. ಆಗ ಅವನು ಒಂದು ಕೈಯಿಂದ ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದ ತನ್ನ ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಕೊಂಡು, ಇನ್ನೊಂದು ಕೈಯಿಂದ ಪಕ್ಕದಲ್ಲೆ ಇದ್ದ ತಾಲವೃಕ್ಷವನ್ನು ಹಿಡಿದು, ಎದೆಯಿಂದ ಒತ್ತಿ ಆ ವೃಕ್ಷವನ್ನು ಬಗ್ಗಿಸಿ ಆ ಸಮರದಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಕೈಯಿಂದ ಕಿತ್ತುಕೊಂಡನು. ॥52-54॥ ಆ ವೃಕ್ಷವು ಇಂದ್ರಧ್ವಜ ಹಾಗೂ ಮಂದರಾಚಲದಂತೆ ಎತ್ತರವಾಗಿತ್ತು. ಅದರಿಂದ ಅಂಗದನು ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರು ನೋಡುನೋಡುತ್ತಿರುವಂತೆ ವೇಗವಾಗಿ ಕುಂಭನ ಮೇಲೆ ಹೊಡೆದನು. ॥55॥ ಆದರೆ ಶರೀರವನ್ನು ವಿವೀರ್ಣಗೊಳಿಸುವಂತಹ ಏಳು ಹರಿತವಾದ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಹೊಡೆದು ಕುಂಭನು ಆ ತಾಲವೃಕ್ಷವನ್ನು ತುಂಡುತುಂಡಾಸಿದನು. ಇದರಿಂದ ಅಂಗದನಿಗೆ ಬಹಳ ವ್ಯಥೆಯಾಯಿತು. ಅವನು ಮೊದಲೇ ಗಾಯಗೊಂಡಿದ್ದನು. ಆಗ ಮೂರ್ಛಿತನಾದನು. ॥56॥ ದುರ್ಜಯ ವೀರ ಅಂಗದನು ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಬೀಳುವಂತೆ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ವಾನರರು ಶ್ರೀರಘುನಾಥನಿಗೆ ಇದನ್ನು ಸೂಚಿಸಿದರು. ॥57॥ ವಾಲಿಪುತ್ರ ಅಂಗದನು ಮಹಾಸಮರದಲ್ಲಿ ಮೂರ್ಛಿತನಾಗಿ ಬಿದ್ದಿರುವನೆಂದು ಕೇಳಿದಾಗ ಶ್ರೀರಾಮನು ಜಾಂಬವಂತ ಮೊದಲಾದ ಪ್ರಮುಖ ವಾನರವೀರರಿಗೆ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆಹೋಗಲು ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದನು. ॥58॥ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ಆದೇಶವನ್ನು ಕೇಳಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ವಾನರವೀರರು ಅತ್ಯಂತ ಕುಪಿತರಾಗಿ ಧನುಸ್ಸನ್ನೆತ್ತಿಕೊಂಡು ಕುಂಭನ ಮೇಲೆ ಸುತ್ತಲಿಂದಲೂ ಆಕ್ರಮಿಸಿದರು. ॥59॥ ಅವರೆಲ್ಲ ಪ್ರಮುಖ ವೀರರು ಅಂಗದನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಆದ್ದರಿಂದ ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಕಣ್ಣು ಕೆಂಪಾಗಿಸಿ, ಕೈಗಳಲ್ಲಿ ವೃಕ್ಷ, ಶಿಲೆಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ರಾಕ್ಷಸನ ಕಡೆಗೆ ಓಡಿದನು. ॥60॥ ಜಾಂಬವಂತರು, ಸುಷೇಣ ಮತ್ತು ವೇಗದರ್ಶಿ ಕುಪಿತರಾಗಿ ವೀರ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಪುತ್ರನ ಮೇಲೆ ಆಕ್ರಮಿಸಿದರು. ॥61॥ ಆ ಮಹಾಬಲಿ ವಾನರ ಯೂಥಪತಿಗಳ ಆಕ್ರಮಣ ಮಾಡುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಕುಂಭನು ತನ್ನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಅವರೆಲ್ಲರನ್ನು ಹರಿದುಬರುವ ಜಲಪ್ರವಾಹವನ್ನು ಪರ್ವತವು ತಡೆಯುವಂತೆ, ತಡೆಹಿಡಿದನು. ॥62॥ ಅವನ ಬಾಣಗಳು ಬರುತ್ತಿರುವಾಗ ಆ ಮಹಾಮನಸ್ವೀ ವಾನರ ಸೇನಾಪತಿಗಳು ಮುಂದೆ ಹೋಗುವುದಿರಲಿ, ಅವನ ಕಡೆಗೆ ಕಣ್ಣೆತ್ತಿಯೂ ನೋಡಲಾಗಲಿಲ್ಲ. ಮಹಾಸಾಗರವು ತನ್ನ ಎಲ್ಲೆಯನ್ನೂ ಮೀರಿ ಮುಂದೆ ಹೋಗದಂತೆ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಅಲ್ಲೇ ನಿಂತುಬಿಟ್ಟರು. ॥63॥ ಆ ವಾನರ ರೆಲ್ಲರೂ ಕುಂಭನ ಬಾಣದಿಂದ ಪೀಡಿತರಾಗಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ವಾನರರಾಜ ಸುಗ್ರೀವನು ತನ್ನ ಅಣ್ಣನ ಮಗನಾದ ಅಂಗದನನ್ನು ಹಿಂದಕ್ಕಿಟ್ಟು ಸ್ವತಃ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕುಂಭ ಕರ್ಣನ ಮಗನ ಮೇಲೆ ಪರ್ವತ ಶಿಖರದಲ್ಲಿ ವಿಚರಿಸುವ ಆನೆಯ ಮೇಲೆ ಸಿಂಹವೂ ವೇಗವಾಗಿ ಆಕ್ರಮಣ ಮಾಡು ವಂತೆ ಆಕ್ರಮಿಸಿದನು. ॥64-65॥ ಮಹಾಕಪಿ ಸುಗ್ರೀವನು ಅಶ್ವಕರ್ಣವೇ ಆದಿ ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ವೃಕ್ಷಗಳನ್ನು ಹಾಗೂ ಇತರ ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ವೃಕ್ಷಗಳನ್ನು ಕಿತ್ತು ಆ ರಾಕ್ಷಸನ ಮೇಲೆ ಎಸೆಯತೊಡಗಿದನು. ॥66॥ ನಿವಾರಿಸಲು ಅತ್ಯಂತ ಕಷ್ಟಕರವಾದ ಆ ವೃಕ್ಷಗಳ ವರ್ಷವನ್ನು ಶ್ರೀಮಾನ್ ಕುಂಭನು ತನ್ನ ಹರಿತವಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಎಲ್ಲ ಮರಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿ ಹಾಕಿದನು. ॥67॥ ಗುರಿಯಲ್ಲಿ ನಿಷ್ಣಾತನಾದ, ತೀವ್ರವೇಗಶಾಲಿ ಕುಂಭನು ತೀಕ್ಷ್ಣಬಾಣಗಳಿಂದ ವ್ಯಾಪ್ತವಾದ ಆ ವೃಕ್ಷಗಳು ಭಯಾನಕ ಶತಘ್ನಿಗಳಂತೆ ಸುಶೋಭಿತವಾಗಿದ್ದವು. ಆ ವೃಕ್ಷವೃಷ್ಟಿಯು ಕುಂಭನಿಂದ ಖಂಡಿತವಾದುದನ್ನು ನೋಡಿ ಮಹಾಶಕ್ತಿಶಾಲಿ ಪರಾಕ್ರಮಿ ವಾನರರಾಜ ಸುಗ್ರೀವನು ವ್ಯಥಿತನಾಗಲಿಲ್ಲ. ॥68॥ ಅವನು ಅಸುರನ ಬಾಣಗಳ ಏಟನ್ನು ಸಹಿಸುತ್ತಾ ತತ್ಕ್ಷಣ ನೆಗೆದು ಅವನ ರಥವನ್ನಡರಿ, ಇಂದ್ರಧನುಸ್ಸಿಗೆ ಸಮಾನವಾದ ಕುಂಭನ ಧನುಷ್ಯವನ್ನು ಕಿತ್ತುಕೊಂಡು ಮುರಿದು ಹಾಕಿದನು. ಅನಂತರ ಅವನು ಅಲ್ಲಿಂದ ಕೆಳಗೆ ಹಾರಿದನು. ಈ ದುಷ್ಕರ ಕರ್ಮಮಾಡಿದ ಬಳಿಕ ದಂತಮುರಿದ ಆನೆಯಂತೆ ಕುಪಿತನಾಗಿ ಕುಂಭನಲ್ಲಿ ಇಂತೆಂದನು. ॥69-70॥ ನಿಕುಂಭನ ಅಣ್ಣನಾದ ಕುಂಭನೇ! ನಿನ್ನ ಪರಾಕ್ರಮ ಮತ್ತು ಬಾಣಗಳ ವೇಗ ಅದ್ಭುತವಾಗಿದೆ. ವಿನಯ ಮತ್ತು ಪ್ರಭಾವಗಳು ರಾವಣನಲ್ಲಿರುವಂತೆಯೇ ನಿನ್ನಲ್ಲೂ ಇವೆ. ನೀನು ಪ್ರಹ್ಲಾದ- ಬಲಿ-ಇಂದ್ರ-ಕುಬೇರ-ವರುಣರಿಗೆ ಸಮಾನನಾಗಿರುವೆ. ॥71-72॥ ಅತ್ಯಂತ ಬಲಿಷ್ಠನಾಗಿದ್ದ ನಿನ್ನ ತಂದೆ ಕುಂಭ ಕರ್ಣನಿಗೆ ಅನುರೂಪನಾಗಿ ನೀನೊಬ್ಬನು ಮಾತ್ರ ಹುಟ್ಟಿರುವೆ. ಜಿತೇಂದ್ರಿಯನಾದವನನ್ನು ಮಾನಸಿಕವಾದ ಚಿಂತೆಗಳು ಬಾಧೆಪಡಿಸದಂತೆ-ಮಹಾಬಾಹುವಾದ, ಶೂಲಪಾಣಿಯಾದ, ಶತ್ರುದಮನನಾದ ನೀನೊಬ್ಬನನ್ನು ದೇವತೆಗಳೂ ಅತಿಕ್ರಮಿಸಲಾರರು. ಮಹಾಮತಿಯೇ! ನೀನು ನಿನ್ನ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸು, ಹಾಗೆಯೇ ನನ್ನ ಸಾಹಸಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ನೋಡು. ॥73-74॥ ನಿನ್ನ ದೊಡ್ಡಪ್ಪನಾದ ರಾವಣನು ಕೇವಲ ವರದಾನದ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ದೇವತೆಗಳ ಮತ್ತು ದಾನವರ ವೇಗವನ್ನು ಸಹಿಸಿಕೊಳ್ಳುವನು. ನಿನ್ನ ತಂದೆ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ತನ್ನ ಬಲ-ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಅಸುರರನ್ನು ಎದುರಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. (ಆದರೆ ನೀನು ವರದಾನ ಮತ್ತು ಪರಾಕ್ರಮ ಎರಡರಿಂದಲೂ ಸಂಪನ್ನನಾಗಿರುವೆ.) ॥75॥ ನೀನು ಧನುರ್ವಿದ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಜಿತನಿಗೆ ಸಮನೂ, ಪ್ರತಾಪದಲ್ಲಿ ರಾವಣನಿಗೆ ಸಮನೂ ಆಗಿರುವೆ. ರಾಕ್ಷಸರ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಈಗ ಬಲ-ಪರಾಕ್ರಮದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಕೇವಲ ನೀನೇ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾಗಿರುವೆ. ॥76॥ ಇಂದು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರ ಮತ್ತು ಶಂಬರಾಸುರರಂತೆ ನನ್ನ ಹಾಗೂ ನಿನ್ನ ಅದ್ಭುತ ಮಹಾಯುದ್ಧ ನೋಡಲಿ. ॥77॥ ನೀನು ಮಾಡಿದ ಪರಾಕ್ರಮಕ್ಕೆ ತುಲನೆಯೇ ಇಲ್ಲ. ನೀನು ತನ್ನ ಅಸ್ತ್ರಕೌಶಲ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸಿದೆ. ನಿನ್ನೊಡನೆ ಯುದ್ಧಮಾಡಿ ಈ ಭಯಂಕರ ಪರಾಕ್ರಮಿ ವಾನರವೀರರು ಧರಾಶಾಯಿಯಾದರು. ॥78॥ ವೀರನೇ! ನಾನು ಅಪವಾದದ ಭಯದಿಂದ ಇದುವರೆಗೆ ನಿನ್ನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲಿಲ್ಲ. ‘ಕುಂಭನು ಯುದ್ಧಮಾಡಿ ಆಯಾಸಗೊಂಡಿದ್ದಾಗ ಮಹಾಪರಾಕ್ರಮಿಯೆನಿಸಿದ ಸುಗ್ರೀವನು ಅವನನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿದನು’ ಎಂಬ ಅಪವಾದಕ್ಕೆ ನಾನು ಗುರಿಯಾಗಬಾರದು. ಆದ್ದರಿಂದ ಈಗ ನೀನು ಸ್ವಲ್ಪ ವಿಶ್ರಮಿಸಿ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಬಾ, ಮತ್ತೆ ನನ್ನ ಬಲವನ್ನು ನೋಡುವೆ. ॥79॥ ಹೀಗೆ ಸುಗ್ರೀವನ ಅಪಮಾನದ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಸಮ್ಮಾನಿತನಾಗಿ ಕುಂಭನು ಆಜ್ಯಾಹುತಿ ಪಡೆದ ಅಗ್ನಿಯು ಪ್ರಜ್ವಲಿಸುವಂತೆ, ತೇಜಸ್ವಿನಿಂದ ಪ್ರಜ್ವಲಿಸಿದನು. ॥80॥ ಮರುಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ ಕುಂಭನು ತನ್ನೆರಡು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡನು. ಬಳಿಕ ಆ ವೀರರಿಬ್ಬರೂ ಮತ್ತಗಜಗಳಂತೆ ಕಾಳಗವಾಡುತ್ತಾ ದೀರ್ಘವಾಗಿ ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಡುತ್ತಾ ಪರಸ್ಪರ ಮಲ್ಲಯುದ್ಧ ಮಾಡುತ್ತಾ ಗಾಯಗೊಳಿಸಿದರು. ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಪರಿಶ್ರಮದಿಂದಾಗಿ ಹೊಗೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದ ಬೆಂಕಿಯನ್ನು ಮುಖಗಳಿಂದ ಉಗುಳತೊಡಗಿದರು. ॥81-82॥ ಅವರಿಬ್ಬರ ಪಾದಾಘಾತದಿಂದ ನೆಲ ಕುಸಿಯತೊಡಗಿತು. ಕಂಪಿಸುತ್ತಿತರುವ ಅಲೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಸಮುದ್ರವು ಅಲ್ಲೋಲಕಲ್ಲೋಲವಾಯಿತು. ॥83॥ ಅಷ್ಟರಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವನು ಕುಂಭನನ್ನು ಮೇಲಕ್ಕೆತ್ತಿ ಸಮುದ್ರದ ತಳದಲ್ಲಿ ತೋರಿಸುವನೋ ಎಂಬಂತೆ ರಭಸದಿಂದ ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ಎಸೆದನು. ॥84॥ ಕುಂಭನು ಬಿದ್ದಾಗ ಸಮುದ್ರದ ನೀರು, ವಿಂಧ್ಯ ಮತ್ತು ಮದರಾಚಲದಂತೆ ಎತ್ತರಕ್ಕೆ ಚಿಮ್ಮಿತು ಹಾಗೂ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಹರಡಿಹೋಯಿತು. ॥85॥ ಅನಂತರ ಕುಂಭನು ಪುನಃ ನೆಗೆದು ಮೇಲಕ್ಕೆ ಬಂದು ಕ್ರೋಧಪೂರ್ವಕ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ತುಡುಕಿ ಅವನ ವಕ್ಷಃಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ವಜ್ರದಂತೆ ಮುಷ್ಟಿಯಿಂದ ಪ್ರಹರಿಸಿದನು. ॥86॥ ಇದರಿಂದ ವಾನರನ ಕವಚ ಪುಡಿಪುಡಿಯಾಗಿ ಎದೆಯಿಂದ ರಕ್ತಹರಿಯತೊಡಗಿತು. ಅಸುರನ ಮಹಾವೇಗಶಾಲಿ ಗುದ್ದು ಸುಗ್ರೀವನ ಮೂಳೆಗಳು ಮುರಿದವು. ॥87॥ ಅದರ ವೇಗದಿಂದ ಮೇರುಪರ್ವತ ಶಿಖರದ ಮೇಲೆ ವಜ್ರಾಘಾತದಿಂದ ಏಳುವ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ, ಆಮುಷ್ಟಿ ಪ್ರಹಾರದಿಂದ ಅಗ್ನಿಜ್ವಾಲೆಗಳು ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡವು. ॥88॥ ಕುಂಭನಿಂದ ಹೀಗೆ ಅಹತನಾದ ವಾನರರಾಜ ಮಹಾಬಲಿ, ಪರಮಪರಾಕ್ರಮಿ ಸುಗ್ರೀವನೂ ಕೂಡ ತನ್ನ ವಜ್ರಾಯುಧದಂತಹ ಮುಷ್ಟಿಯನ್ನು ಬಿಗಿದು ಸಾವಿರ ಕಿರಣಗಳಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಿತವಾದ ಸೂರ್ಯಮಂಡಲದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಮುಷ್ಟಿಯನ್ನು ಕುಂಭನ ಎದೆಗೆ ವೇಗವಾಗಿ ಪ್ರಹರಿಸಿದನು. ॥89॥ ಆ ಪ್ರಹಾರದಿಂದ ಬಹಳ ಪೀಡಿತನಾದ ಕುಂಭನು ವ್ಯಾಕುಲಗೊಂಡು ಆರಿ ಹೋದ ಬೆಂಕಿಯಂತೆ ನಿಸ್ತೇಜನಾಗಿ ನೆಲಕ್ಕುರುಳಿದನು. ॥91॥ ಸುಗ್ರೀವನ ಮುಷ್ಟಿಪ್ರಹಾರದಿಂದ ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ಅಕಸ್ಮಾತ್ತಾಗಿ ಆಕಾಶದಿಂದ ಬೀಳುವ ಮಂಗಳಗ್ರಹದಂತೆ ತತ್ಕಾಲ ಧರಾಶಾಯಿಯಾದನು. ॥92॥ ಮುಷ್ಟಿಯ ಹೊಡೆತದಿಂದ ವಕ್ಷಃಸ್ಥಳವು ಭಗ್ನವಾದ ಕುಂಭನು ನೆಲಕ್ಕೆ ಬೀಳುವಾಗ ಅವನರೂಪ ರುದ್ರದೇವರಿಂದ ಪರಾಜಿತನಾದ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಕಂಡುಬಂತು. ॥93॥ ಭಯಂಕರ ಪರಾಕ್ರಮಿ ವಾನರರಾಜ ಸುಗ್ರೀವನಿಂದ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಆ ನಿಶಾಚರನು ಹತನಾದಾಗ ಪರ್ವತ, ವನಗಳ ಸಹಿತ ಸಮಸ್ತ ಪೃಥಿವಿಯು ಕಂಪಿಸಿತು ಹಾಗೂ ರಾಕ್ಷಸರ ಮನಸಿನಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಭಯ ಆವರಿಸಿತು. ॥94॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಎಪ್ಪತ್ತಾರನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥76॥

ಎಪ್ಪತ್ತೇಳನೆಯ ಸರ್ಗ

ಹನುಮಂತನಿಂದ ನಿಕುಂಭನ ವಧೆ

ಸುಗ್ರೀವನಿಂದ ತನ್ನ ಅಣ್ಣನು ಹತನಾದುದನ್ನು ನೋಡಿ ನಿಕುಂಭನು ವಾನರರಾಜನನ್ನು ತನ್ನ ಕ್ರೋಧದಿಂದಲೇ ಸುಟ್ಟುಬಿಡುವನೋ ಎಂಬಂತೆ ನೋಡಿದನು. ॥1॥ ಆ ಧೀರ-ವೀರನು ಮಹೇಂದ್ರಪರ್ವತ ಶಿಖರದಂತಹ ಸುಂದರ ಹಾಗೂ ವಿಶಾಲವಾದ ಒಂದು ಪರಿಘವನ್ನು ಕೈಗೆತ್ತಿಕೊಂಡನು. ಅದು ಹೂವಿನ ಮಾಲೆಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾಗಿ, ಅದರಲ್ಲಿ ಐದೈದು ಅಂಗುಲಗಳಿಗೆ ಕಬ್ಬಿಣದ ಬಳೆಗಳನ್ನು ಜೋಡಿಸಿದ್ದರು. ॥2॥ ಆ ಪರಿಘದಲ್ಲಿ ಬಂಗಾರದ ಹಾಳೆಗಳನ್ನು ಮುಚ್ಚಿದ್ದರು. ವಜ್ರ ಹವಳಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಿದ್ದರು. ಆ ಪರಿಘವು ಯಮದಂಡದಂತೆ ಭಯಂಕರವಾಗಿದ್ದು, ರಾಕ್ಷಸರ ಭಯವನ್ನು ನಾಶಮಾಡು ವಂತಹುದಾಗಿತ್ತು. ॥3॥ ಇಂದ್ರಧ್ವಜದಂತೆ ತೇಜಸ್ವೀಯಾದ ಪರಿಘವನ್ನು ತಿರುಗಿಸುತ್ತಾ ಆ ಮಹಾ ತೇಜಸ್ವೀ ಭಯಾನಕ ಪರಾಕ್ರಮಿ ರಾಕ್ಷಸ ನಿಕುಂಭನು ಬಾಯಿಯನ್ನು ಅಗಲಿಸಿ ಜೋರಾಗಿ ಗರ್ಜಿಸತೊಡಗಿದನು. ॥4॥ ಅವನ ವಕ್ಷಃಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಸ್ವರ್ಣಪದಕವಿತ್ತು. ಬಾಹುಗಳಲ್ಲಿ ತೋಳ್ಬಂದಿಗಳು ಶೋಭಿ ಸುತ್ತಿದ್ದವು. ಕಿವಿಗಳಲ್ಲಿ ವಿಚಿತ್ರ ಕುಂಡಲಗಳು ಓಲಾಡುತ್ತಿದ್ದವು. ಕೊರಳಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರಿತ ಮಾಲೆ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿತ್ತು. ಇವೆಲ್ಲ ಆಭೂಷಣಗಳಿಂದ ಹಾಗೂ ಪರಿಘದಿಂದ ವಿದ್ಯುತ್ ಮತ್ತು ಗರ್ಜನೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದ ಕಾಮನ ಬಿಲ್ಲಿನಂತೆ ನಿಕುಂಭನು ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ॥5-6॥ ಆ ಮಹಾಕಾಯ ರಾಕ್ಷಸನ ಪರಿಘದ ತುದಿಯು ತಗುಲಿ ವಾತಗ್ರಂಥಿಯು (ಪ್ರವಹ- ಆವಹ ಮೊದಲಾದ ಎಳು ವಾಯುಗಳ ಸಂಧಿ ಬಂಧವು) ಒಡೆದುಹೋಗಿ, ಹೊಗೆಯಿಲ್ಲದೆ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಪರಿಘಾಯುಧವು ಮಹಾಶಬ್ದದೊಡನೆ ಪ್ರಜ್ವಲಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ॥7॥ ನಿಕುಂಭನು ಪರಿಘವನ್ನು ತಿರುಗಿಸುತ್ತಿರುವಾಗ ಕುಬೇರನ ಅಲಕಾವತಿ, ಗಂಧರ್ವರ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಭವನಗಳು, ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ಗ್ರಹ-ನಕ್ಷತ್ರಗಳೊಂದಿಗೆ ಚಂದ್ರನ ಸಹಿತ ಸಮಸ್ತ ಆಕಾಶ ಮಂಡಲವೇ ನಡುಗುತ್ತಿರುವಂತಾಯಿತು. ॥8॥ ಪರಿಘ ಮತ್ತು ಆ ಭೂಷಣಗಳೇ ಪ್ರಭೆಯಿದ್ದ, ಕ್ರೋಧವೆ ಉರುವಲಾದ ಆ ನಿಕುಂಭನೆಂಬ ಅಗ್ನಿಯು ಪ್ರಳಯಕಾಲದ ಬೆಂಕಿಯಂತೆ ಎದ್ದು, ಅತ್ಯಂತ ದುರ್ಜಯವಾಯಿತು. ॥9॥ ಆಗ ರಾಕ್ಷಸ ಮತ್ತು ವಾನರರು ಭಯದಿಂದ ಸ್ತಬ್ಧರಾದರು. ಕೇವಲ ಮಹಾಬಲಿ ಹನುಮಂತನೇ ತನ್ನ ಎದೆಯನ್ನು ಮುಂದೆ ಮಾಡಿ ರಾಕ್ಷಸನ ಎದುರು ನಿಂತುಕೊಂಡನು. ॥10॥ ನಿಕುಂಭನ ಭುಜಗಳು ಪರಿಘದಂತೆ ಇದ್ದವು. ಆ ಮಹಾಬಲಿ ರಾಕ್ಷಸನು ಸೂರ್ಯತುಲ್ಯವಾದ ತೇಜಸ್ವೀ ಪರಿಘವನ್ನು ಬಲವಂತ ವೀರ ಮಾರುತಿಯ ಎದೆಗೆ ಹೊಡೆದನು. ॥11॥ ಹನುಮಂತನು ಎದೆ ಭಾರೀ ಸುದೃಢವಾಗಿದ್ದು ವಿಶಾಲವಾಗಿತ್ತು. ಅದಕ್ಕೆ ತಗಲುತ್ತಲೇ ಆ ಪರಿಘವು ನೂರಾರು ತುಂಡುಗಳಾಗಿ ಆಕಾಶದಿಂದ ನೂರಾರು ಉಲ್ಕೆಗಳು ಒಮ್ಮೆಲೇ ಬೀಳುವಂತೆ ಚೆಲ್ಲಿಹೋದುವು. ॥12॥ ಮಹಾಕಪಿ ಹನುಮಂತನು ಪರಿಘದಿಂದ ಅಹತನಾದರೂ ಕೂಡ ವಿಚಲಿತನಾಗದೆ ಭೂಕಂಪವಾದಾಗಲೂ ಪರ್ವತವು ಬೀಳದಂತೆ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ನಿಂತಿದ್ದನು. ॥13॥ ಅತ್ಯಂತ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾನರ ಹನುಮಂತನು ಹೀಗೆ ಪರಿಘದ ಏಟು ತಿಂದು ಬಲವಾಗಿ ತನ್ನ ಮುಷ್ಟಿಯನ್ನು ಬಿಗಿದನು. ॥14॥ ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ, ಪರಾಕ್ರಮಿ, ವೇಗವಂತ, ವಾಯುವಿನಂತೆ ಬಲ-ವಿಕ್ರಮ ಸಂಪನ್ನನಾದ ಹನುಮಂತನು ಮುಷ್ಟಿಯನ್ನು ಬೀಸಿ ವೇಗವಾಗಿ ನಿಕುಂಭನ ಎದೆಗೆ ಹೊಡೆದನು. ॥15॥ ಆ ಮುಷ್ಟಿಯ ಏಟಿನಿಂದ ಅವನ ಕವಚ ಒಡೆದುಹೋಗಿ, ವಕ್ಷಃಸ್ಥಳದಿಂದ ಮೋಡದಲ್ಲಿ ಮಿಂಚು ಹೊಳೆದಂತೆ ರಕ್ತ ಹರಿಯತೊಡಗಿತು. ॥16॥ ಆ ಪ್ರಹಾರದಿಂದ ನಿಕುಂಭನು ವಿಚಲಿತನಾದನು; ಮತ್ತೆ ಸ್ವಲ್ಪ ಹೊತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಸಾವರಿಸಿಕೊಂಡು ಮಹಾಬಲಿ ಹನುಮಂತನನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡನು. ॥17॥ ಆಗ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನಿಕುಂಭನು ಮಹಾಬಲಿ ಹನುಮಂತನನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದುದನ್ನು ನೋಡಿ ಲಂಕಾನಿವಾಸೀ ರಾಕ್ಷಸರು ಭಯಾನಕ ಸ್ವರದಲ್ಲಿ ವಿಜಯಸೂಚಕ ಗರ್ಜಿಸ ತೊಡಗಿದರು. ॥18॥ ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ಹೀಗೆ ಹನುಮಂತನನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ಹೋಗುವಾಗಲೂ ಅವನು ತನ್ನ ವಜ್ರದಂತಹ ಮುಷ್ಟಿಯಿಂದ ಪ್ರಹಾರ ಮಾಡಿದನು. ॥19॥ ಮತ್ತೆ ಅವನು ರಾಕ್ಷಸನಿಂದ ಬಿಡಿಸಿಕೊಂಡು ನಿಂತುಕೊಂಡು, ಹನುಮಂತನು ನಿಕುಂಭನನ್ನು ಎತ್ತಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಅಪ್ಪಳಿಸಿದನು. ॥20॥ ಬಳಿಕ ವೇಗಶಾಲಿಯಾದ ವಾನರವೀರನು ಕಷ್ಟದಿಂದ ನಿಕುಂಭನನ್ನು ನೆಲಕ್ಕೆ ಕೆಡವಿ ಹೊಸಕಿ ಹಾಕಿದನು. ಮತ್ತೆ ವೇಗವಾಗಿ ನೆಗೆದು ಅವನ ಎದೆಯ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತು ಎರಡೂ ಕೈಗಳಿಂದ ಕತ್ತನ್ನು ಹಿಸುಕಿ ತಲೆಯನ್ನು ಕಿತ್ತುಬಿಟ್ಟನು. ಕತ್ತು ಹಿಸುಕುವಾಗ ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ಭಯಂಕರ ಆರ್ತನಾದ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದನು. ॥21-22॥ ರಣಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ವಾಯುಪುತ್ರ ಹನುಮಂತನು ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿದ್ದ ನಿಕುಂಭನನ್ನು ಕೊಂದುಹಾಕಿದಾಗ, ಅತ್ಯಂತ ಕುಪಿತರಾದ ಶ್ರೀರಾಮ ಮತ್ತು ಮಕರಾಕ್ಷ ಇವರಿಬ್ಬರ ಭಯಂಕರವಾದ ಯುದ್ಧ ನಡೆಯಿತು. ॥23॥ ನಿಕುಂಭನು ಪ್ರಾಣತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿದಾಗ ವಾನರರೆಲ್ಲರೂ ಬಹಳ ಹರ್ಷದಿಂದ ಗರ್ಜಿಸತೊಡಗಿದರು. ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿ ಕೋಲಾಹಲ ತುಂಬಿ ಹೋಯಿತು. ಭೂಮಿ ನಡುಗಿದಂತಾಯಿತು. ಆಕಾಶವೇ ಹರಿದುಹೋಗುವುದೋ ಎಂದೆನಿಸಿತು. ರಾಕ್ಷಸರ ಸೈನ್ಯದಲ್ಲಿ ಭಯವು ಆವರಿಸಿತು. ॥24॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಎಪ್ಪತ್ತೇಳನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥77॥

ಎಪ್ಪತ್ತೆಂಟನೆಯ ಸರ್ಗ

ರಾವಣನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಮಕರಾಕ್ಷಸನು ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಹೊರಟಿದುದು.

ಕುಂಭ-ನಿಕುಂಭರು ಹತರಾದುದನ್ನು ಕೇಳಿ, ರಾವಣನಿಗೆ ಭಾರಿ ಕೋಪ ಬಂದು ಬೆಂಕಿಯಂತೆ ಉರಿಯತೊಡಗಿದನು. ॥1॥ ರಾವಣನು ಕ್ರೋಧ-ಶೋಕದಿಂದ ವ್ಯಾಕುಲನಾಗಿ ವಿಶಾಲಾಕ್ಷ ಖರಪುತ್ರ ಮರಕಾರ್ಷನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು- ॥2॥ ಮಗು! ನನ್ನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ವಿಶಾಲ ಸೈನ್ಯದೊಂದಿಗೆ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ವಾನರರ ಸಹಿತ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರಿಬ್ಬರನ್ನೂ ಕೊಂದು ಹಾಕು. ॥3॥ ರಾವಣನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ತನ್ನನ್ನು ಮಹಾಶೂರನೆಂದು ತಿಳಿದ ಖರಪುತ್ರ ಮಕರಾಕ್ಷನು ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಆ ವೀರ ನಿಶಾಚರನು ರಾವಣನಿಗೆ ಪ್ರಣಾಮಗೈದು, ಅವನಿಗೆ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಬಂದು ಅವನಿಂದ ಬೀಳ್ಕೊಂಡು ಅವನು ಉಜ್ವಲ ಅರಮನೆಯಿಂದ ಹೊರಟನು. ॥4-5॥ ಪಕ್ಕದಲ್ಲೇ ನಿಂತಿದ್ದ ಸೇನಾಪತಿಯಬಳಿ ಸೇನಾಪತಿಯೇ ! ಬೇಗನೆ ರಥವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಬಾ ಹಾಗೂ ಕೂಡಲೇ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಕರೆಸು ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ॥6॥ ಮಕರಾಕ್ಷನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ನಿಶಾಚರ ಸೇನಾಪತಿಯು ರಥ ಮತ್ತು ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಅವನ ಬಳಿ ಕರೆತಂದನು. ॥7॥ ಆಗ ಮಕರಾಕ್ಷನು ರಥಕ್ಕೆ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಬಂದು, ರಥಾರೂಢನಾಗಿ ಸಾರಥಿಗೆ. ರಥವನ್ನು ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಕೊಂಡು ಹೋಗು ಎಂದು ಆದೇಶಕೊಟ್ಟನು. ॥8॥ ಬಳಿಕ ಸಮಸ್ತ ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ - ‘ನಿಶಾಚರರೇ! ನೀವು ನನ್ನ ಮುಂದೆ ನಿಂತು ಯುದ್ಧಮಾಡಿರಿ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ॥9॥ ಮಹಾಮನಾ ರಾಕ್ಷಸ ರಾಜಾ ರಾವಣನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರಿಬ್ಬರನ್ನೂ ಕೊಲ್ಲುವಂತೆ ನನಗೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿರುವನು. ॥10॥ ರಾಕ್ಷಸರೇ ಇಂದು ನಾನು ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ವಾನರ ರಾಜ ಸುಗ್ರೀವ ಹಾಗೂ ಇತರ ವಾನರರನ್ನು ಉತ್ತಮ ಬಾಣಗಳಿಂದ ವಧಿಸಿಬಿಡುವೆನು. ॥11॥ ಬೆಂಕಿಯು ಒಣಗಿದ ಕಟ್ಟಿಗೆಯನ್ನು ಸುಡುವಂತೆ ಇಂದು ನಾನು ಶೂಲಗಳಿಂದ ಎದುರಿಗೆ ಬಂದ ವಾನರರ ವಿಶಾಲವಾಹಿನಿಯನ್ನು ಬೂದಿ ಮಾಡಿಬಿಡುವೆನು. ॥12॥ ಮಕರಾಕ್ಷನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ನಾನಾ ರೀತಿಯ ಅಸ್ತ್ರ-ಶಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಸಮಸ್ತ ಬಲಿಷ್ಠ ರಾಕ್ಷಸರು ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಸಿದ್ಧರಾದರು. ॥13॥ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಕಾಮ ರೂಪಿಯಾಗಿದ್ದು, ಕ್ರೂರಸ್ವಭಾವದವರಾಗಿದ್ದರು. ಅವರ ಕೊರೆದಾಡೆಗಳು ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡದಾಗಿದ್ದು, ಪಿಂಗಳವರ್ಣದ ಕಣ್ಣುಗಳಿದ್ದು, ಕೂದಲು ಕೆದರಿಕೊಂಡಿದ್ದವು, ಇದರಿಂದ ಅವರು ಭಯಾನಕರಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದರು. ಆನೆಯಂತೆ ಅರಚುತ್ತಾ ಆ ವಿಶಾಲಕಾಯ ನಿಶಾಚರರು ಖರಪುತ್ರ ಮಹಾಕಾಯ ಮಕರಾಕ್ಷನನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿದು ಭೂಮಿಯನ್ನು ನಡುಗಿಸುತ್ತಾ ಹರ್ಷದಿಂದ ರಣರಂಗದ ಕಡೆಗೆ ಹೊರಟರು. ॥14-15॥ ಆಗ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಶಂಖಧ್ವನಿಗಳು ಮೊಳಗುತ್ತಿದ್ದವು. ಸಾವಿರಾರು ಭೇರಿ ನಿನಾದಗಳೊಂದಿಗೆ, ತಾಳತಟ್ಟುತ್ತಾ ಯೋಧರ ಗರ್ಜನೆಯ ಶಬ್ದವು ಸೇರಿಕೊಂಡಿತ್ತು. ಹೀಗೆ ಭಾರೀ ಕೋಲಾಹಲ ಉಂಟಾಯಿತು. ॥ 16 ॥ ಆಗ ಮಕರಾಕ್ಷಸನ ಸಾರಥಿಯ ಚಾವಟಿಗೆ ಕೆಳಗೆ ಬಿತ್ತು, ದೈವವಶ ಆ ರಾಕ್ಷಸನ ಧ್ವಜ ಮುರಿದು ಬಿದ್ದು ನೆಲಸಮವಾಯಿತು. ॥17॥ ಅವನ ರಥಕ್ಕೆ ಹೂಡಿದ ಕುದುರೆಗಳು ನಿರುತ್ಸಾಹಿಗಳಾಗಿ ಸರಿಯಾಗಿ ನಡೆಯದಾದವು. ಮೊದಲಿಗೆ ಸ್ವಲ್ಪ ದೂರ ಎಡವುತ್ತಾ ತಡುವುತ್ತಾ ನಡೆದು, ಮತ್ತೆ ಸರಿಯಾಗಿ ನಡೆಯತೊಡಗಿದವು. ಆದರೂ ಅವು ಬಹಳ ದುಃಖಿತರಾಗಿ ಕಣ್ಣೀರು ಹರಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. ॥18॥ ದುಷ್ಟಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳ ಆ ಭಯಂಕರ ರಾಕ್ಷಸ ಮಕರಾಕ್ಷಸ ಪ್ರಯಾಣದ ಸಮಯ ಧೂಳು ತುಂಬಿದ ದಾರುಣ ಪ್ರಚಂಡ ಗಾಳಿ ಬೀಸುತ್ತಿತ್ತು. ॥19॥ ಅವೆಲ್ಲ ಅಪಶಕುನಗಳು ನೋಡಿಯೂ ಮಹಾಬಲ ಶಾಲಿ ರಾಕ್ಷಸನು ಅದರ ಪರಿವೆ ಇಲ್ಲದೆ ಎಲ್ಲರೂ ಶ್ರೀರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರಿದ್ದಲ್ಲಿಗೆ ಹೋದರು. ॥20॥ ಆ ರಾಕ್ಷಸರು ಮೋಡ, ಆನೆ, ಕೋಣದಂತೆ ಕಪ್ಪಾದ ಶರೀರದವರಾಗಿದ್ದರು. ಅವರು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಸಲ ಗದೆ-ಖಡ್ಗಗಳಿಂದ ಗಾಯಗೊಂಡಿದ್ದರು. ಅವರಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧಕೌಶಲ್ಯ ತುಂಬಿತ್ತು. ಆ ನಿಶಾಚರರು ನಾನು ಮೊದಲು ಕಾಡುವೆ, ಮೊದಲು ಯುದ್ಧ ನಾನು ಮಾಡುವೆ ಎಂದು ಪದೇ ಪದೇ ಹೇಳುತ್ತಾ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಸಂಚರಿಸತೊಡಗಿದರು. ॥ 21 ॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಎಪ್ಪತ್ತೆಂಟನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥78॥

ಎಪ್ಪತ್ತೊಂಭತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ

ಶ್ರೀರಾಮನಿಂದ ಮಕರಾಕ್ಷನ ವಧೆ

ಮಕರಾಕ್ಷನು ನಗರದಿಂದ ಹೊರಟು ಬಂದಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಮುಖ್ಯ ಮುಖ್ಯ ವಾನರರೆಲ್ಲರೂ ಛಂಗನೆ ನೆಗೆಯುತ್ತಾ ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಸಿದ್ಧರಾಗಿ ನಿಂತರು. ॥1॥ ಮತ್ತೆ ದೇವ ದಾನವರ ರೋಮಾಂಚಕರ ಸಂಗ್ರಾಮದಂತೆ ವಾನರರಿಗೂ, ನಿಶಾಚರರಿಗೂ ಭಾರೀ ಯುದ್ಧವು ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು. ॥2॥ ವಾನರರು ಮತ್ತು ನಿಶಾಚರರು ವೃಕ್ಷ, ಶೂಲ, ಗದೆ, ಪರಿಘಗಳಿಂದ ಒಬ್ಬರನ್ನೊಬ್ಬರು ಮರ್ದಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ॥3॥ ನಿಶಾಚರರು ಶಕ್ತಿ, ಖಡ್ಗ, ಭಲ್ಲೆ, ತೋಮರ, ಪಟ್ಟಿಶ, ಭಿಂದಿಪಾಲ, ಬಾಣಪ್ರಹಾರ, ಪಾಶ, ಮುದ್ಗರ, ದಂಡ ಹಾಗೂ ಇತರ ಶಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ವಾನರರನ್ನು ಸಂಹರಿಸತೊಡಗಿದರು. ॥4-5॥ ಖರಪುತ್ರ ಮಕರಾಕ್ಷನು ತನ್ನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ವಾನರರನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ಗಾಯಗೊಳಿಸಿದನು. ಅವರು ಗಾಬರಿಗೊಂಡು, ಎಲ್ಲರೂ ಭಯದಿಂದ ಪೀಡಿತರಾಗಿ ಕಂಡ ಕಂಡ ಕಡೆಗೆ ಓಡತೊಡಗಿದರು. ॥6॥ ವಾನರರೆಲ್ಲರೂ ಓಡುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು ವಿಜಯೋಲ್ಲಾಸದಿಂದ ಸುಶೋಭಿತ ಸಮಸ್ತ ರಾಕ್ಷಸರು ದರ್ಪದಿಂದ ಸಿಂಹದಂತೆ ಗರ್ಜಿಸತೊಡಗಿದರು. ॥7॥ ಎಲ್ಲ ವಾನರರು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಓಡಿಹೋಗಲು ತೊಡಗಿದಾಗ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಬಾಣಗಳ ಮಳೆ ಸುರಿಸಿ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ತಡೆದು ನಿಲ್ಲಿಸಿದನು. ॥8॥ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ತಡೆದುದನ್ನು ನೋಡಿದ ನಿಶಾಚರ ಮಕರಾಕ್ಷನು ಕ್ರೋಧಾಗ್ನಿಯಿಂದ ಉರಿದೆದ್ದು ಹೇಳಿದನು- ॥9॥ ರಾಮ ನಿಲ್ಲು, ನನ್ನೊಡನೆ ನಿನ್ನ ದ್ವಂದ್ವಯುದ್ಧ ನಡೆಯಲಿ. ಇಂದು ನಾನು ಹರಿತವಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ನಿನ್ನ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಅಪಹರಿಸುವೆನು. ॥10॥ ಹಿಂದೆ ದಂಡಕಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ನೀನು ನನ್ನ ತಂದೆಯನ್ನ ವಧಿಸಿದ್ದೆ, ಅಂದಿನಿಂದ ಇಂದಿನವರೆಗೆ ನೀನು ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ವಧಿಸುವ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲೇ ತೊಡಗಿರುವೆ. ಹಾಗೆ ನಿನ್ನ ಸ್ಮರಣೆಯಿಂದ ನನ್ನರೋಷ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಾ ಇದೆ. ॥11॥ ದುರಾತ್ಮ ರಾಘವನೇ! ಆಗ ವಿಶಾಲ ದಂಡಕಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ನೀನು ನನ್ನ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಬಿದ್ದಿಲ್ಲ. ಇದರಿಂದ ನನ್ನ ಶರೀರ ರೋಷದಿಂದ ಉರಿಯುತ್ತಿದ್ದೆ. ॥ 12 ॥ ಆದರೆ ರಾಮ! ಇಂದು ನೀನು ಇಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಕಣ್ಣೆದುರಿಗೆ ಬಂದುದು ಸೌಭಾಗ್ಯದ ಮಾತಾಗಿದೆ. ಹಸಿದಿರುವ ಸಿಂಹವು ಬೇರೆ ವನ್ಯಜಂತುಗಳ ಅಭಿಲಾಷೆ ಇರಿಸುವಂತೆ ನಾನೂ ನಿನ್ನನ್ನು ಪಡೆಯುವೆ ಇಚ್ಛಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ॥13॥ ಇಂದು ನನ್ನ ಬಾಣಗಳ ವೇಗದಿಂದ ಯಮನಾಲಯಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ, ನಿನ್ನಿಂದ ಹತರಾದ ನಿಶಾಚರರೊಂದಿಗೆ ನೀನು ವಾಸಿಸಬೇಕಾಗುವುದು. ॥14॥ ರಾಮ! ಹೆಚ್ಚು ಹೇಳುವುದರಿಂದ ಏನು ಲಾಭ? ನನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳು. ಎಲ್ಲ ಜನರು ಈ ರಣಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ನಿಂತು ಕೇವಲ ನಿನ್ನನ್ನು ಮತ್ತು ನನ್ನನ್ನು ನೋಡಲಿ. ನಿನ್ನ ಮತ್ತು ನನ್ನ ಯುದ್ಧವನ್ನು ಅವಲೋಕಿಸಲಿ. ॥15॥ ರಾಮ! ನಿನಗೆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ, ಗದೆಯಿಂದ ಅಥವಾ ಬಾಹುಗಳಿಂದ ಯಾವ ಅಭ್ಯಾಸವಿದೆಯೋ ಅದರಿಂದ ಇಂದು ನಿನ್ನೊಡನೆ ಯುದ್ಧ ನಡೆಯಲಿ. ॥16॥ ಮಕರಾಕ್ಷನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ದಶರಥನಂದನ ಶ್ರೀರಾಮನು ಜೋರಾಗಿ ನಗುತ್ತಾ ಉತ್ತರೋತ್ತರ ಮಾತುಗಳನ್ನಾಡುತ್ತಿರುವ ಆ ರಾಕ್ಷಸನಲ್ಲಿ ನುಡಿದನು- ॥17॥ ನಿಶಾಚರನೇ! ಏಕೆ ವ್ಯರ್ಥ ಬಡಾಯಿಕೊಚ್ಚಿಕೊಳ್ಳುವೆ? ನೀನು ಬಹಳ ಮಾತನಾಡಿದೆ, ಅದು ವೀರಪುರುಷರಿಗೆ ಯೋಗ್ಯವಸಲ್ಲ. ಸಂಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧ ಮಾಡದೆ ಒಣ ಮಾತುಗಳಿಂದ ವಿಜಯಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ॥18॥ ಪಾಪೀ ರಾಕ್ಷಸನೇ! ದಂಡಕಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ ರಾಕ್ಷಸರ ಜೊತೆಗೆ ನಿನ್ನ ತಂದೆ ಖರ, ತ್ರಿಶಿರ, ದೂಷಣರನ್ನು ನಾನು ವಧಿಸಿದ್ದೆ. ಆಗ ಚೂಪಾದ ಕೊಕ್ಕುಗಳುಳ್ಳ, ಅಂಕುಶದಂತಹ ರೆಕ್ಕೆಗಳುಳ್ಳ ಅನೇಕ ಹದ್ದುಗಳು, ಗುಳ್ಳೆನರಿಗಳು, ಕಾಗೆಗಳು ಅವರ ಮಾಂಸದಿಂದ ಚೆನ್ನಾಗಿ ತೃಪ್ತಿಪಡಿಸಿದ್ದೆ. ಇಂದು ಈಗ ನಿನ್ನ ಮಾಂಸದಿಂದ ಹೊಟ್ಟೆ ತುಂಬಿಸಿಕೊಳ್ಳುವವು. ॥19-20॥ ಶ್ರೀರಾಮನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಮಹಾಬಲಿ ಮಕರಾಕ್ಷನು ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಮೇಲೆ ಬಾಣಗಳ ಮಳೆ ಸುರಿಸಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದನು. ॥21॥ ಆದರೆ ಶ್ರೀರಾಮನು ಬಾಣಗಳನ್ನು ಸುರಿಸಿ ಆ ರಾಕ್ಷಸನ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿ ಹಾಕಿದನು. ಆ ತುಂಡಾದ ಸ್ವರ್ಣರೆಕ್ಕೆಗಳುಳ್ಳ ಸಾವಿರಾರು ಬಾಣಗಳು ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದು ಹೋದುವು. ॥22॥ ದಶರಥನಂದನ ಶ್ರೀರಾಮ ಮತ್ತು ರಾಕ್ಷಸ ಖರಪುತ್ರ ಮಕರಾಕ್ಷ ಇಬ್ಬರೂ ಹತ್ತಿರ ಬಂದು ಬಲಪೂರ್ವಕ ಯುದ್ಧನಡೆಯಿತು. ॥23॥ ಅವರಿಬ್ಬರ ಕೈಚಳಕದ, ಧನುಷ್ಠಂಕಾರದ ಶಬ್ದ ಪರಸ್ಪರ ಒಂದಾಗಿ, ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಮೇಘಗಳು ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿರುವಂತೆ ಕೇಳಿ ಬರುತ್ತಿತ್ತು. ॥24॥ ದೇವತೆಗಳು, ದಾನವರು, ಗಂಧರ್ವ, ಕಿನ್ನರ, ದೊಡ್ಡ ನಾಗಗಳು ಹೀಗೆ ಎಲ್ಲರೂ ಆ ಅದ್ಭುತ ಯುದ್ಧವನ್ನು ನೋಡಲು ಅಂತರಿಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಬಂದು ನೆರೆದರು. ॥25॥ ಇಬ್ಬರ ಶರೀರಗಳೂ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಗಾಯಗೊಂಡು ಅವರ ಬಲ ಇಮ್ಮಡಿಸಿತ್ತು. ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಸಂಗ್ರಾಮ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರು ಇನ್ನೊಬ್ಬರ ಅಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಖಂಡಿಸುತ್ತಾ ಕಾದಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ॥26॥ ಶ್ರೀರಾಮನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದ ಬಾಣಗಳನ್ನು ರಾಕ್ಷಸನು ತುಂಡರಿಸುತ್ತಿದ್ದರೆ, ರಾಕ್ಷಸನು ಬಿಟ್ಟ ಅಂಬುಗಳನ್ನು ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ತನ್ನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಕತ್ತರಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ॥27॥ ಬಾಣಗಳ ಸಮೂಹದಿಂದ ದಶದಿಕ್ಕುಗಳು ಮುಚ್ಚಿಹೋಗಿದ್ದವು, ಇಡೀ ಭೂಮಿ ಆಚ್ಛಾದಿತವಾಗಿ, ಸುತ್ತಲೂ ಏನೂ ಕಾಣುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ॥28॥ ಅನಂತರ ಮಹಾಬಾಹು ಶ್ರೀರಾಮನು ಕ್ರೋಧಗೊಂಡು ಆ ರಾಕ್ಷಸನ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ತುಂಡರಿಸಿ, ಎಂಟು ನಾರಾಚಗಳಿಂದ ಸಾರಥಿಯನ್ನೂ ಕೊಂದು ಹಾಕಿದನು. ॥29॥ ಮತ್ತೆ ಅನೇಕ ಶರಗಳಿಂದ ರಥವನ್ನು ನುಚ್ಚುನೂರಾಗಿಸಿ, ಶ್ರೀರಾಮನು ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಕೊಂದು ಹಾಕಿದನು. ರಥಹೀನನಾದ ನಿಶಾಚರ ಮಕರಾಕ್ಷನು ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ನಿಂತುಕೊಂಡನು. ॥30॥ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ನಿಂತ ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ಪ್ರಳಯಕಾಲದ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾದ, ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಭಯಗೊಳಿಸುವ ಒಂದು ಶೂಲವನ್ನೆತ್ತಿಕೊಂಡನು. ॥31॥ ಪರಮ ದುರ್ಲಭವಾದ, ಭಯಂಕರವಾದ ಆ ಮಹಾಶೂಲವನ್ನು, ಭಗವಾನ್ ಶಂಕರನು ಕೊಟ್ಟಿದ್ದನು. ಅದು ಬೇರೆ ಸಂಹಾಸದಂತೆ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಪ್ರಜ್ವಲಿಸಿತು. ॥32॥ ಅದನ್ನು ನೋಡಿದ ದೇವತೆಗಳೆಲ್ಲರೂ ಭಯದಿಂದ ದಿಕ್ಕಾಪಾಲಾಗಿ ಓಡದರು. ಆ ನಿಶಾಚರನು ಪ್ರಜ್ವಲಿತವಾದ ಆ ಮಹಾ ಶೂಲವನ್ನು ತಿರುಗಿಸುತ್ತಾ ಮಹಾತ್ಮಾ ಶ್ರೀರಾಮನ ಮೇಲೆ ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಎಸೆದನು. ॥33॥ ಖರಪುತ್ರ ಮಕರಾಕ್ಷನು ಎಸೆದಿರುವ ಆ ಪ್ರಜ್ವಲಿತ ಶೂಲವು ತನ್ನ ಕಡೆಗೆ ಬರುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ನಾಲ್ಕು ಬಾಣಗಳನ್ನು ಹೊಡೆದು ಆಕಾಶದಲ್ಲೇ ಅದನ್ನು ತುಂಡರಿಸಿದನು. ॥34॥ ದಿವ್ಯ ಸುವರ್ಣಭೂಷಿತ ಆ ಶೂಲವು ಶ್ರೀರಾಮನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಅನೇಕ ಚೂರುಗಳಾಗಿ ಉಲ್ಕಾಪಾತದಂತೆ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಚೆಲ್ಲಿಹೋಯಿತು. ॥35॥ ಅನಾಯಾಸವಾಗಿ ಮಹತ್ ಕರ್ಮಮಾಡುವ ಶ್ರೀರಾಮನು ಆ ಶೂಲವನ್ನು ತುಂಡರಿಸಿದುದನ್ನು ನೋಡಿ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತರಾದವರೆಲ್ಲರೂ ಸಾಧು! ಸಾಧು! ರಾಘವ! ಎಂದು ಪ್ರಶಂಸಿಸಿದರು. ॥36॥ ಆ ಶೂಲವು ನುಚ್ಚುನೂರಾಗಿ ಹೋದುದನ್ನು ನೋಡಿ ಮಕರಾಕ್ಷನು ಮುಷ್ಟಿ ಬಿಗಿದು ಶ್ರೀರಾಮನಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲು! ನಿಲ್ಲು! ಎಂದು ಬೊಬ್ಬಿರಿದನು. ॥37॥ ಅವನು ಆಕ್ರಮಿಸಿದುದನ್ನು ನೋಡಿ ಶ್ರೀರಾಮ ಚಂದ್ರನು ನಗುತ್ತಾ ಧನುಸ್ಸಿಗೆ ಆಗ್ನೇಯಾಸವನ್ನು ಹೂಡಿದನು. ॥38॥ ಆ ಅಸ್ತ್ರದಿಂದಾಗಿ ಅವನು ರಣಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸನ ಮೇಲೆ ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದನು. ಬಾಣದ ಆಘಾತದಿಂದ ರಾಕ್ಷಸನ ಹೃದಯ ಒಡೆದುಹೋಗಿ, ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದು ಸತ್ತುಹೋದನು. ॥39॥ ಮಕರಾಕ್ಷನು ಧರಾಶಾಯಿಯಾದುದನ್ನು ನೋಡಿ ರಾಕ್ಷಸರೆಲ್ಲರೂ ಶ್ರೀರಾಮನ ಬಾಣಗಳ ಭಯದಿಂದ ವ್ಯಾಕುಲರಾಗಿ ಲಂಕೆಗೆ ಓಡಿಹೋದರು. ॥40॥ ವಜ್ರಾಯುಧದ ಹೊಡೆತದಿಂದ ಪರ್ವತವು ಚೆಲ್ಲಿಹೋಗುವಂತೆ ಖರನ ಪುತ್ರ ಮಕರಾಕ್ಷನು ದಶರಥನಂದನ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಬಾಣಗಳ ವೇಗದಿಂದ ಸಂಹರಿಸಿದುದನ್ನು ನೋಡಿದ ದೇವತೆಗಳು ಸಂತೋಷಗೊಂಡರು. ॥ 41 ॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಎಪ್ಪತ್ತೊಂಭತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥79॥

ಎಂಭತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ

ರಾವಣನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಇಂದ್ರಜಿತುವಿನ ಘೋರಯುದ್ಧ, ಅವನ ವಧೆಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಸಮಾಲೋಚನೆ

ಮಕರಾಕ್ಷನು ಹತನಾದನೆಂದು ಕೇಳಿ ಸಮರ ವಿಜಯಿ ರಾವಣನು ಮಹಾ ಕೋಪಗೊಂಡು ಕಟಕಟನೆ ಹಲ್ಲು ಕಡಿಯ ತೊಡಗಿದನು. ॥1॥ ಕುಪಿತನಾದ ನಿಶಾಚರನು ಈಗೇನು ಮಾಡಬೇಕು ಎಂಬ ಚಿಂತೆಗೊಳಗಾದನು. ಅವನು ಅತ್ಯಂತ ಕ್ರೋಧಗೊಂಡು ತನ್ನ ಪುತ್ರ ಇಂದ್ರಜಿತನನ್ನು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಹೋಗಲು ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದನು. ॥2॥ ವೀರನೇ! ನೀನು ಮಹಾಪರಾಕ್ರಮಿ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರನ್ನು ಅಡಗಿಕೊಂಡು ಅಥವಾ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ಕೊಂದುಹಾಕು; ಏಕೆಂದರೆ ನೀನು ಹೆಚ್ಚು ಬಲಶಾಲಿಯಾಗಿರುವೆ. ॥3॥ ಅಪ್ರತಿಮ ಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ಇಂದ್ರನನ್ನೇ ನೀನು ಜಯಿಸಿರುವೆ; ಹಾಗಿರುವಾಗ ಆ ಇಬ್ಬರು ಸಾಮಾನ್ಯ ಮನುಷ್ಯರನ್ನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ವಧಿಸಲಾರೆಯಾ? ॥4॥ ತಂದೆಯ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಶಿರಸಾವಹಿಸಿ, ಯಜ್ಞಶಾಲೆಗೆ ಹೋಗಿ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಹೋಮಮಾಡಿದನು. ॥5॥ ರಾವಣ ಪುತ್ರ ಹವನ ಮಾಡುವಲ್ಲಿಗೆ ಕೆಂಪು ಬಟ್ಟೆಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ ಅನೇಕ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಗಾಬರಿಗೊಂಡು ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದರು. ॥6॥ ಇಂದ್ರಜಿತು ಹೋಮಮಾಡುವಾಗ ಶಸಗಳನ್ನೇ ಪರಿಸ್ತರಣಗಳಾಗಿಸಿದ್ದನು, ತಾರೆಯ ಗಿಡದ ಕಡ್ಡಿಗಳ ಸಮಿಧೆಗಳಾಗಿದ್ದು, ಕೆಂಪು ವಸ್ತ್ರವನ್ನುಟ್ಟು ಕಬ್ಬಿಣದ ಸ್ರುಕ್-ಸ್ರುವೆಗಳನ್ನು ಬಳಸಿದ್ದನು. ॥7॥ ಅವನು ತೋಮರ ಸಹಿತ ಶಸ್ತ್ರರೂಪೀ ದರ್ಭೆಗಳನ್ನು ಅಗ್ನಿಯ ಸುತ್ತಲೂ ಹರಡಿದನು. ಬಳಿಕ ಕಪ್ಪು ಬಣ್ಣದ ಮೆಕೆಯ ಕತ್ತನ್ನು ಹಿಡಿದು ಅದನ್ನು ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಹೋಮಿಸಿದನು. ॥8॥ ಒಂದೇ ಆಹುತಿಯಿಂದಲೇ ಹೋಮದಿಂದ ಹೊಗೆಯಿಲ್ಲದ ಅಗ್ನಿಯ ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ಜ್ವಾಲೆಗಳು ಎದ್ದವು. ಆ ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ವಿಜಯಸೂಚಕ ಚಿಹ್ನೆಗಳು ಪ್ರಕಟಗೊಂಡವು. ॥9॥ ಆಗ ಕಾದಸ್ವರ್ಣದಂತೆ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ ಯಜ್ಞೇಶ್ವರನು ಪ್ರಕಟನಾಗಿ ಸ್ವತಃ ಹವಿಸ್ಸನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದನು. ಅಗ್ನಿಯ ಜ್ವಾಲೆಗಳು ದಕ್ಷಿಣಾವರ್ತವಾಗಿ ಉರಿಯುತ್ತಿದ್ದವು.
॥10॥ ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಆಹುತಿಕೊಟ್ಟು ಅಭಿಚಾರಿಕ ಯಜ್ಞಸಂಬಂಧಿ ದೇವತಾ, ದಾನವ, ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ತೃಪ್ತಿಪಡಿಸಿ, ಇಂದ್ರಜಿತು ಅಂತರ್ಧಾನನಾಗುವ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿ ಸುಂದರವಾದ ರಥದಲ್ಲಿ ಆರೂಢನಾದನು. ॥11॥ ನಾಲ್ಕು ಕುದುರೆಗಳಿಂದ, ಹರಿತವಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ವಿಶಾಲ ಧನುಸ್ಸುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಆ ಉತ್ತಮ ರಥವು ಬಹಳ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿತ್ತು.
॥12॥ ಎಲ್ಲ ವಸ್ತುಗಳೂ ಚಿನ್ನದಿಂದ ತಯಾರಿಸಿದ್ದರಿಂದ ಆ ರಥವು ತನ್ನ ಕಾಂತಿಯಿಂದ ಪ್ರಜ್ವಲಿಸುವಂತೆ ಅನಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಅದರಲ್ಲಿ ಮೃಗ, ಅರ್ಧಚಂದ್ರ, ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರ ಅಂಕಿತವಾಗಿತ್ತು. ಅದರಿಂದ ಅದು ಆಕರ್ಷಕವಾಗಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿತ್ತು. ॥13॥ ಇಂದ್ರಜಿತುವಿನ ಧ್ವಜವು ಪ್ರಜ್ವಲಿತ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ದೀಪ್ತಿಮಂತವಾಗಿತ್ತು. ಅದರಲ್ಲಿ ಚಿನ್ನದ ಬಳೆಗಳಿದ್ದು, ಅವನ್ನು ನವರತ್ನಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಿದ್ದರು. ॥14॥ ಸೂಯತುಲ್ಯ ತೇಜಸ್ವಿ ರಥ ಮತ್ತು ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರದಿಂದ ಸುರಕ್ಷಿತನಾದ ಆ ಮಹಾಬಲಿ ರಾವಣಪುತ್ರ ಇಂದ್ರಜಿತು ಇತರರಿಗೆ ದುರ್ಜಯನಾಗಿದ್ದನು. ॥15॥ ಸಮರವಿಜಯಿ ಇಂದ್ರಜಿತು ನಗರದಿಂದ ಹೊರಟು ನಿಋತಿ ದೇವತಾ ಸಂಬಂಧೀ ಮಂತ್ರಗಳಿಂದ ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ, ಆಹುತಿ ಕೊಟ್ಟು ಅಂತರ್ಧಾನದ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಸಂಪನ್ನನಾಗಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು - ॥16॥ ವ್ಯರ್ಥವಾಗಿ ಅರಣ್ಯಕ್ಕೆ ದೂಡಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರಿಬ್ಬರನ್ನು ನಾನಿಂದು ಸಂಹರಿಸಿ ತಂದೆ ರಾವಣನಿಗೆ ಉತ್ತಮವಾದ ಜಯವನ್ನು ಸಮರ್ಪಿಸುವೆನು. ॥17॥ ಇಂದು ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರನ್ನು ಕೊಂದು ಪೃಥಿಯನ್ನು ವಾನರ ರಹಿತವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿ ನಾನು ತಂದೆಗೆ ಪರಮಸಂತೋಷಪಡಿಸುವೆನು; ಎಂದು ಹೇಳಿ ಅವನು ಅದೃಶ್ಯನಾದನು. ॥18॥ ಬಳಿಕ ದಶಕಂಠನಿಂದ ಪ್ರೇರಿತನಾಗಿ ಇಂದ್ರಶತ್ರು ಇಂದ್ರಜಿತು ಕುಪಿತನಾಗಿ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಧನುರ್ಬಾಣಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿ ರಣರಂಗಕ್ಕೆ ಬಂದನು. ॥19॥ ಯುದ್ಧಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಬಂದು ಆ ನಿಶಾಚರನು ವಾನರರ ನಡುವೆ ನಿಂತು, ಬಾಣ ಸಮೂಹಗಳನ್ನು ಮಳೆಗರೆಯುತ್ತಿದ್ದ, ಎತ್ತರವಾದ ಭುಜಗಳಿದ್ದುದರಿಂದ ಮೂರು ತಲೆಯ ನಾಗಗಳಂತೆ ಮಹಾಪರಾಕ್ರಮಿ ಶ್ರೀರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರನ್ನು ನೋಡಿದನು. ॥20॥ ಇವರೇ ಆ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಎಂದು ಇಂದ್ರಜಿತು ಯೋಚಿಸಿ ತನ್ನ ಧನುಸ್ಸಿಗೆ ನಾಣನ್ನೇರಿಸಿ, ನೀರನ್ನು ಸುರಿಯುವ ಮೋಡಗಳಂತೆ ಬಾಣಗಳ ಧಾರಾವರ್ಷದಿಂದ ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನು ತುಂಬಿಬಿಟ್ಟನು. ॥21॥ ಅವನ ರಥವು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಇತ್ತು ಹಾಗೂ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ ನಿಂತಿದ್ದರು. ಅವರಿಬ್ಬರ ದೃಷ್ಟಿಗೆ ಗೋಚರವಾಗದೆ ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ಹರಿತ ಬಾಣಗಳಿಂದ ನೋಯಿಸತೊಡಗಿದನು. ॥22॥ ಅವನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ವ್ಯಾಪ್ತರಾದ ಶ್ರೀರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರೂ ಕೂಡ ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಧನುಸ್ಸಿಗೆ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಅನುಸಂಧಾನ ಮಾಡಿ ದಿವ್ಯಾಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿದರು. ॥23॥ ಆ ಮಹಾಬಲಿ ಸಹೋದರರು ಸೂರ್ಯತುಲ್ಯ ಬಾಣಸಮೂಹಗಳಿಂದ ಆಕಾಶವನ್ನು ಆಚ್ಛಾದಿಸಿದರೂ ತಮ್ಮ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಇಂದ್ರಜಿತುವನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸದಾದರು. ॥24॥ ತೇಜಸ್ವೀ ರಾಕ್ಷಸನು ಮಾಯೆಯಿಂದ ಹೊಗೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದ ಕತ್ತಲೆಯನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿ, ಆಕಾಶವನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಬಿಟ್ಟನು. ಜೊತೆಗೆ ಹಿಮದಿಂದಲೂ ಅಂಧಕಾರವನ್ನು ಹರಡಿ ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಆವರಿಸಿಬಿಟ್ಟನು. ॥25॥ ಅವನ ಧನುಷ್ಟಂಕಾರವಾಗಲೀ, ರಥದ ಗಡಗಡ ಶಬ್ದ ಕುದುರೆಗಳ ಕಾಲಿನ ಸದ್ದು ಯಾವುದೂ ಕೇಳಿ ಬರುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಎಲ್ಲ ಕಡೆ ಸಂಚರಿಸುವ ಆ ರಾಕ್ಷಸನ ರೂಪವೂ ಕಂಡು ಬರುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ॥26॥ ದಟ್ಟವಾದ ಕವಿದಿದ್ದ ಕತ್ತಲಿನಲ್ಲಿ ಮಹಾಬಾಹು ಇಂದ್ರಜಿತು ಕಲ್ಲುಗಳ ಅದ್ಭುತ ಮಳೆಯಂತೆ ನಾರಾಚ ಎಂಬ ಬಾಣಗಳ ವರ್ಷಾ ಮಾಡತೊಡಗಿದನು. ॥27॥ ಸಮರಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ಕುಪಿತನಾದ ರಾವಣಿಯು ವರದಾನದಿಂದ ಪ್ರಾಪ್ತವಾದ ಸೂರ್ಯತುಲ್ಯ ತೇಜಸ್ವೀ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ಸರ್ಮಾಂಗವನ್ನು ಗಾಯಗೊಳಿಸಿದನು. ॥ 28 ॥ ಎರಡು ಪರ್ವತಗಳ ಮೇಲೆ ಸುರಿಯುತ್ತಿದ್ದ ಜಲಧಾರೆಯಂತೆ ಆ ಇಬ್ಬರು ನರಶ್ರೇಷ್ಠ ವೀರರ ಮೇಲೆ ನಾರಾಚಗಳ ಏಟು ಬೀಳುತ್ತಿತ್ತು. ಅದೇ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಇಬ್ಬರು ವೀರರು ಸ್ವರ್ಣಪಂಖದಿಂದ ಸುಶೋಭಿತ ಹರಿತವಾದ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಬಿಡತೊಡಗಿದರು. ॥29॥ ಆ ರಣಹದ್ದಿನ ಗರಿಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಬಾಣಗಳು ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ರಾವಣಿಯನ್ನು ಗಾಯಗೊಳಿಸಿ ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದು ಭೂಮಿಗೆ ಬೀಳುತ್ತಿದ್ದವು. ॥30॥ ಬಾಣಸಮೂಹಗಳಿಂದ ಅತ್ಯಂತ ದೇದೀಪ್ಯ ಮಾನವಾದ ಆ ಇಬ್ಬರೂ ನರಶ್ರೇಷ್ಠ ವೀರರು ತಮ್ಮ ಮೇಲೆ ಬೀಳುತ್ತಿರುವ ಸಾಯಕಗಳನ್ನು ಭಲ್ಲ ಎಂಬ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಕತ್ತರಿಸಿ ಹಾಕುತ್ತಿದ್ದರು. ॥31॥ ಯಾವ ದಿಕ್ಕಿನಿಂದ ಬಾಣಗಳು ಬರುತ್ತಿದ್ದವೋ ಅದೇ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ಶ್ರೀರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ತಮ್ಮ ಉತ್ತಮ ಅಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ॥ 32॥ ಅತಿರಥಿ ವೀರ ಇಂದ್ರಜಿತು ತನ್ನ ರಥದ ಮೂಲಕ ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳಿಗೆ ಓಡುತ್ತಾ ಬಹಳ ಚಾಕಚಕ್ಯತೆಯಿಂದ ಅಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿ, ತನ್ನ ನಿಶಿತ ಶರಗಳಿಂದ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರನ್ನು ಗಾಯಗೊಳಿಸಿದನು. ॥33॥ ಅವನ ಸ್ವರ್ಣಪಂಖಗಳಿದ್ದ ಸುದೃಢವಾದ ಸಾಯಕಗಳಿಂದ ಗಾಯಗೊಂಡ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಹೂ ಅರಳಿದ ಮುತ್ತುಗದ ಮರಗಳಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದರು. ॥34॥ ಇಂದ್ರಜಿತುವಿನ ವೇಗದ ಗತಿ, ರೂಪ, ಧನುಸ್ಸು ಮತ್ತು ಬಾಣಗಳನ್ನು ಯಾರೂ ನೋಡುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಮೋಡಗಳಲ್ಲಿ ಅಡಗಿದ್ದ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಅವನ ಸುಳಿವು ಯಾರಿಗೂ ತಿಳಿಯುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ॥35॥ ಅವನಿಂದ ಗಾಯಗೊಂಡು ಎಷ್ಟೋ ವಾನರರು ಪ್ರಾಣಕಳೆದುಕೊಂಡರು ಹಾಗೂ ನೂರಾರು ಯೋಧರು ಸತ್ತು ನೆಲದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದುಹೋದರು. ॥36॥ ಆಗ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಭಾರೀ ಕ್ರೋಧವುಂಟಾಯಿತು ಮತ್ತು ಅವನು ಅಣ್ಣನ ಬಳಿಗೆ ಹೋದನು - ಆರ್ಯನೇ! ಈಗ ನಾನು ಸಮಸ್ತ ರಾಕ್ಷಸರ ಸಂಹಾರಕ್ಕಾಗಿ ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸುವೆನು. ॥37॥ ಅವನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ಶುಭಲಕ್ಷಣ ಸಂಪನ್ನ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು - ತಮ್ಮ! ಒಬ್ಬನಿಂದಾಗಿ
ಭೂಮಂಡಲದ ಸಮಸ್ತ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ವಧಿಸುವುದು ನಿನಗೆ ಉಚಿತವಲ್ಲ. ॥38॥ ಮಹಾಬಾಹೋ! ಯುದ್ಧ ಮಾಡ ದಿರುವ, ಅಡಗಿರುವ, ಕೈಮುಗಿದು ಶರಣು ಬಂದವ, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಓಡುತ್ತಿರುವ, ಹುಚ್ಚನಾದ ಇಂತಹ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳನ್ನು ಕೊಲ್ಲಬಾರದು. ಈಗ ನಾನು ಈ ಇಂದ್ರಜಿತುವಿನ ವಧೆಗಾಗಿ ಪ್ರಯತ್ನಿಸುವೆ. ಬಾ! ನಾವು ವಿಷಸರ್ಪಗಳಂತಹ ಅತಿ ಭಯಂಕರ ಹಾಗೂ ಅತ್ಯಂತ ವೇಗಶಾಲೀ ಅಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸುವಾ. ॥39-40॥ ಈ ಮಾಯಾವೀ ರಾಕ್ಷಸನು ಬಹಳ ನೀಚನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಇವನು ಅಂತರ್ಧಾನ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ತನ್ನ ರಥವನ್ನು ಅಡಗಿಸಿರುವನು. ಇವನು ಕಂಡುಬಂದರೆ ವಾನರ ದಳಪತಿಗಳು ಈ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಕೊಂದು ಹಾಕುವರು. ॥41॥ ಇವನು ಭೂಮಿಯೊಳಗೆ ಸೇರಿಕೊಂಡರೂ, ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋದರೂ, ರಸಾತಳವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರೂ, ಅಥವಾ ಆಕಾಶದಲ್ಲೇ ಸ್ಥಿತನಾಗಿ ಹೀಗೇ ಅಡಗಿದ್ದರೂ ನನ್ನ ಅಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ದಗ್ಧನಾಗಿ ಪ್ರಾಣಶೂನ್ಯನಾಗಿ ಭೂಮಿಗೆ ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಬೀಳುವನು. ॥42॥ ಹೀಗೆ ಮಹಾರ್ಥಯುಕ್ತವಾದ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳಿ ವಾನರ ಶ್ರೇಷ್ಠರಿಂದ ಪರಿವೃತನಾದ ರಘುಕುಲದ ಪ್ರಮುಖ ವೀರ ಮಹಾತ್ಮಾ ಶ್ರೀರಾಮನು ಆ ಕ್ರೂರಕರ್ಮ ಭಯಾನಕ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ವಧಿಸಲು ಅತ್ತ ಇತ್ತ ನೋಡತೊಡಗಿದನು.॥43॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಎಂಭತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥80॥

ಎಂಭತ್ತೊಂದನೆಯ ಸರ್ಗ

ಇಂದ್ರಜಿತುವಿನಿಂದ ಮಾಯಾಸೀತೆಯ ವಧೆ

ಮಹಾತ್ಮಾ ರಘುನಾಥನ ಮನೋಭಾವವನ್ನು ತಿಳಿದು ಇಂದ್ರಜಿತು ಯುದ್ಧದಿಂದ ನಿವೃತ್ತನಾಗಿ ಲಂಕೆಗೆ ಹೊರಟು ಹೋದನು. ॥1॥ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋದ ಮೇಲೆ ಬಲಿಷ್ಠ ರಾಕ್ಷಸರ ವಧೆಯ ಸ್ಮರಣೆಯಾಗತ್ತಲೇ ವೀರ ರಾವಣನ ಕುಮಾರನ ಕಣ್ಣು ಕೆಂಪಾಗಿ, ಅವನು ಪುನಃ ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಹೊರಟನು. ॥2॥ ಪುಲಸ್ತ್ಯಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ಮಹಾಪರಾಕ್ರಮಿ ಇಂದ್ರಜಿತನು ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಕಂಟಕಪ್ರಾಯನಾಗಿದ್ದ. ಅವನು ರಾಕ್ಷಸರ ದೊಡ್ಡ ಸೈನ್ಯದೊಂದಿಗೆ ನಗರದ ಪಶ್ಚಿಮ ದ್ವಾರದಿಂದ ಪುನಃ ಹೊರಬಿದ್ದನು. ॥3॥ ಇಬ್ಬರೂ ಸಹೋದರರು ಶ್ರೀರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಉದ್ಯುಕ್ತರಾದುದನ್ನು ನೋಡಿ ಇಂದ್ರಜಿತನು ಆಗ ಮಾಯೆಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿದನು. ॥4॥ ಅವನು ಮಾಯಾಮಯ ಸೀತೆಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿ ಆಕೆಯನ್ನು ತನ್ನ ರಥದಲ್ಲಿ ಕುಳ್ಳಿರಿಸಿಕೊಂಡು, ವಿಶಾಲ ಸೈನ್ಯದ ನಡುವೆ ಇರಿಸಿ ಅವಳನ್ನು ವಧಿಸಲು ವಿಚಾರಮಾಡಿದನು. ॥5॥ ದುರ್ಬುದ್ಧಿಯಾದ ಅವನು ಎಲ್ಲರನ್ನು ಮಾಯೆಯಲ್ಲಿ ಕೆಡಹಲು ಯೋಚಿಸಿ ಮಾಯಾಸೀತೆಯನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ, ಇದೇ ಅಭಿಪ್ರಾಯದಿಂದ ಅವನು ವಾನರರ ಎದುರಿಗೆ ಬಂದನು. ॥6॥ ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಬಂದಿರುವ ಅವನನ್ನು ನೋಡಿ ವಾನರರೆಲ್ಲ ಕ್ರೋಧಗೊಂಡು ಕೈಗಳಲ್ಲಿ ಶಿಲೆಗಳನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ಅವನ ಮೇಲೆ ಆಕ್ರಮಿಸಿದರು. ॥7॥ ಕಪಿಕುಂಜರ ಹನುಮಂತನು ಎಲ್ಲರಿಗೆ ಮುಂದೆ ನಡೆದನು. ಬೇರೆಯವರಿಂದ ಎತ್ತಲು ಅಸಾಧ್ಯವಾಗಿದ್ದ ದೊಡ್ಡ ಪರ್ವತವೊಂದನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡಿದ್ದನು. ॥8॥ ಅವನು ಇಂದ್ರಜಿತುವಿನ ರಥದಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ನೋಡಿದನು. ಅವನ ಉತ್ಸಾಹ ಇಳಿದುಹೋಯಿತು. ಅವಳು ಏಕವೇಣಿ ಧರೆಯಾಗಿ ಬಹಳ ದುಃಖಿತೆಯಾಗಿದ್ದು, ಉಪವಾಸದಿಂದಾಗಿ ಮುಖ ಬಾಡಿಹೋಗಿತ್ತು. ॥9॥ ಆಕೆಯ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಮಲಿನ ಸೀರೆ ಇತ್ತು. ರಾಘವನ ಪ್ರಿಯೆ ಸೀತೆಯು ಅಂಗರಾಗವನ್ನು ಹಚ್ಚಿರಲಿಲ್ಲ. ಮೈಯೆಲ್ಲ ಧೂಳಿ ಧೂಸರಿತವಾಗಿದ್ದರೂ ಅವಳು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮತ್ತು ಸುಂದರಳಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದಳು. ॥10॥ ಹನುಮಂತನು ಸ್ವಲ್ಪ ಹೊತ್ತು ಆಕೆಯನ್ನೇ ನೋಡು ತ್ತಿದ್ದನು. ಕೊನೆಗೆ ಇವಳು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಮಿಥಿಲೇಶ ಕುಮಾರಿಯೇ ಆಗಿದ್ದಾಳೆ ಎಂದು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದನು. ಅವನು ಕೆಲವೇ ದಿನಗಳ ಹಿಂದೆ ನೋಡಿದ್ದನು, ಆದ್ದರಿಂದ ಬೇಗನೆ ಗುರುತಿಸಿದನು. ॥11॥ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನ ಪುತ್ರ ಇಂದ್ರಜಿತು ವಿನ ಬಳಿ ರಥದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿರುವ ತಪಸ್ವಿನೀ ಸೀತೆಯು ಶೋಕದಿಂದ ಪೀಡಿತಳಾಗಿ ದೀನ ಹಾಗೂ ಆನಂದಶೂನ್ಯಳಾಗಿದ್ದಳು. ॥12॥ ಸೀತೆಯನ್ನು ಅಲ್ಲಿ ನೋಡಿ, ಕೊನೆಗೆ ರಾಕ್ಷಸ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು ಎಂದು ಮಹಾಕಪಿ ಹನುಮಂತನು ಯೋಚಿಸಿದನು. ಮತ್ತೆ ಅವನು ಮುಖ್ಯ ವಾನರರೊಂದಿಗೆ ರಾವಣಿಯ ಕಡೆಗೆ ಧಾವಿಸಿದನು. ॥13॥ ವಾನರರು ತನ್ನ ಕಡೆಗೆ ಬರುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಇಂದ್ರಜಿತುವಿಗೆ ಅಸೀಮ ಕ್ರೋಧವುಂಟಾಯಿತು. ಅವನು ಖಡ್ಗವನ್ನು ಒರೆಯಿಂದ ತೆಗೆದು ಸೀತೆಯ ಕೂದಲನ್ನು ಹಿಡಿದು ಆಕೆಯನ್ನು ಎಳೆದಾಡಿದನು. ॥ 14 ॥ ಮಾಯೆಯಿಂದ ರಥದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತ ಆ ಸ್ತ್ರೀ ಹಾ ರಾಮ! ಹಾ ರಾಮ! ಎಂದು ಕೂಗುತ್ತಿದ್ದಳು. ಹಾಗೂ ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ಎಲ್ಲರೂ ನೋಡುತ್ತಿರುವಾಗಲೇ ಆ ಸ್ತ್ರೀಯನ್ನು ಹೊಡೆಯುತ್ತಿದ್ದನು. ॥15॥ ಸೀತೆಯ ಕೂದಲುಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಹನುಮಂತನಿಗೆ ಬಹಳ ದುಃಖವಾಯಿತು. ಮಾರುತಿಯ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ನೀರು ಹರಿಯತೊಡಗಿತು. ॥16॥ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ಪಟ್ಟದರಸಿ ಸರ್ವಾಂಗಸುಂದರೀ ಸೀತೆಯನ್ನು ಆ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ನೋಡಿ ಹನುಮಂತನು ಕುಪಿತನಾಗಿ ಆ ರಾಕ್ಷಸಕುಮಾರ ಇಂದ್ರಜಿತುವಿನಲ್ಲಿ ಕಠೋರವಾಗಿ ನುಡಿದನು- ॥17॥ ದುರಾತ್ಮನೇ! ನಿನ್ನ ವಿನಾಶಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಹೊರಟಿರುವೆ, ಅದರಿಂದಲೇ ಸೀತೆಯ ಕೇಶಗಳನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸಿರುವೆ. ನೀನು ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಗಳ ಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ್ದರೂ ರಾಕ್ಷಸ ಜಾತಿಯ ಸ್ವಭಾವವನ್ನೇ ಆಶ್ರಯಿಸಿರುವೆ. ॥18 ॥ ಎಲವೋ! ನಿನ್ನ ಬುದ್ಧಿಕೆಟ್ಟು ಹೋಗಿದೆ. ಪಾಪಾಚಾರೀ, ನಿಂದನೀಯ, ಅನಾರ್ಯನಾದ ನಿನಗೆ ಧಿಕ್ಕಾರವಿರಲಿ. ದೂರಾಚಾರೀ, ಪಾಪಪರಾಕ್ರಮ ತೋರುವ ನೀಚನೇ! ನೀನು ಮಾಡುವ ಈ ಕಾರ್ಯವು ನೀಚರಿಗೂ ಯೋಗ್ಯವಲ್ಲ. ನಿರ್ದಯಿ! ನಿನ್ನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಕೊಂಚವೂ ದಯೆ ಇಲ್ಲವಲ್ಲ? ॥19॥ ಬಡಪಾಯಿ ಮಿಥಿಲೇಶಕುಮಾರಿ ಮನೆಯಿಂದ, ರಾಜ್ಯದಿಂದ, ಶ್ರೀರಾಮನ ಕೈಯಿಂದಲೂ ಅಗಲಿರುವಳು. ನಿಷ್ಠುರನೇ! ನೀನು ಹೀಗೆ ನಿರ್ದಯನಾಗಿ ಹೊಡೆಯುತ್ತಿರುವೆಲ್ಲ? ಈಕೆ ನಿನಗೇನು ಅಪರಾಧ ಮಾಡಿದಳು? ॥20॥ ಸೀತೆಯನ್ನು ಹೊಡೆದು ನೀನು ಹೆಚ್ಚುಕಾಲ ಬದುಕಿರಲಾರೆ. ವಧಾರ್ಹನಾದ ನೀಚನೇ! ನೀನು ನಿನ್ನ ಪಾಪಕರ್ಮದಿಂದಾಗಿ ನನ್ನ ಕೈಗೆ ಸಿಕ್ಕಿರುವೆ; ಇನ್ನು ನೀನು ಜೀವಿಸಿ ಇರುವುದು ಕಷ್ಟವಾಗಿದೆ. ॥21॥ ನೀನೀಗ ಇಲ್ಲಿಯೇ ಈ ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ ಜೀವವನ್ನು ತೊರೆದು ಲೋಕವಧ್ಯರಾದ ಸ್ತ್ರೀಸಂಹಾರಕರಿಗೆ ಸಿಗುವ ಕುತ್ಸಿತವಾದ ಘೋರನರಕ ಲೋಕಗಳನ್ನು ಹೊಂದಲಿರುವೆ. ॥22॥ ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾ ಹನುಮಂತನು ಅತ್ಯಂತ ಕುಪಿತನಾಗಿ ಶಿಲೆಯೇ ಆದಿ ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ ವಾನರವೀರರೊಂದಿಗೆ ರಾಕ್ಷಸ ರಾಜಕುಮಾರನ ಮೇಲೆ ಆಕ್ರಮಣ ಮಾಡಿದನು. ॥23॥ ವಾನರರ ಆ ಮಹಾಪರಾಕ್ರಮಿ ಸೈನ್ಯ ಸಮುದಾಯವು ಆಕ್ರಮಿಸಿದುದನ್ನು ನೋಡಿ ಇಂದ್ರಜಿತನು ಭಯಾನಕ ಕ್ರೋಧವುಳ್ಳ ರಾಕ್ಷಸರಸೈನ್ಯದೊಂದಿಗೆ ಅವರನ್ನು ತಡೆಹಿಡಿದನು. ॥24॥ ಮತ್ತೆ ಸಾವಿರಾರು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಆ ವಾನರ ಸೈನ್ಯದಲ್ಲಿ ಕೋಲಾಹಲ ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತಾ ಇಂದ್ರಜಿತು ಹನುಮಂತನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು - ॥25॥ ವಾನರನೇ! ಸುಗ್ರೀವ, ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಮತ್ತು ನೀವೆಲ್ಲರು ಯಾರಿಗಾಗಿ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿರುವಿರೋ ಆ ವಿದೇಹಕುಮಾರಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ನೀನು ನೋಡುತ್ತಿರುವಾಗಲೇ ಈಗ ನಾನು ಕೊಂದು ಹಾಕುವೆನು. ಈಕೆಯನ್ನು ಕೊಂದು ನಾನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರನ್ನು, ನಿನ್ನನ್ನು, ಸುಗ್ರೀವ ಹಾಗೂ ಅನಾರ್ಯನಾದ ವಿಭೀಷಣನನ್ನು ವಧಿಸಿಬಿಡುವೆನು. ॥26-27॥ ಕಪಿಯೇ! ಸ್ತ್ರೀಯರನ್ನು ಕೊಲ್ಲಬಾರದೆಂದು ನೀನು ಹೇಳಿದುದಕ್ಕೆ ಉತ್ತರವಾಗಿ ಶತ್ರುಗಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಕಷ್ಟಕೊಡವುದೇ ಕರ್ತವ್ಯವಾಗಿದೆ ಎಂದು ನಾನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ. ॥28॥ ಹನುಮಂತನಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಇಂದ್ರಜಿತನು ಹರಿತವಾದ ಖಡ್ಗದಿಂದ ಅಳುತ್ತಿರುವ ಮಾಯಾಮಯಿ ಸೀತೆಯ ಮೇಲೆ ಆಘಾತ ಮಾಡಿದನು. ॥29॥ ಯಜ್ಞೋಪವೀತ ಧರಿಸುವಂತೆ ಖಡ್ಗದಿಂದ ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಮಾಯಾಸೀತೆಯ ಎರಡು ಹೋಳುಗಳಾಗಿ, ಆ ಸ್ಥೂಲಕಟಿಯುಳ್ಳ ಪ್ರಿಯದರ್ಶಿನೀ ತಪಸ್ವಿಯು ನೆಲಕ್ಕುರುಳಿದಳು. ॥30॥ ಆ ಸ್ತ್ರೀಯನ್ನು ವಧಿಸಿ ಇಂದ್ರಜಿತನು ಹನುಮಂತನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು - ನೋಡು, ನಾನು ರಾಮನ ಪ್ರಿಯ ಪತ್ನೀ ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ಖಡ್ಗದಿಂದ ತುಂಡರಿಸಿಬಿಟ್ಟಿರುವೆನು. ಇನ್ನು ನಿಮ್ಮ ಯುದ್ಧದ ಪರಿಶ್ರಮ ವ್ಯರ್ಥವಾಗಿದೆ.
॥31॥ ಹೀಗೆ ಇಂದ್ರಜಿತು ವಿಶಾಲ ಖಡ್ಗದಿಂದ ಆ ಮಾಯಾಮಯ ಸೀತೆಯನ್ನು ವಧಿಸಿ ರಥದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತುಕೊಂಡೇ ತುಂಬಾ ಹರ್ಷದಿಂದ ಜೋರಾಗಿ ಸಿಂಹನಾದ ಮಾಡತೊಡಗಿದನು. ॥32॥ ಅಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುವ ವಾನರರು ಆ ಗರ್ಜನೆಯನ್ನು ಕೇಳಿದರು. ಅವನು ಆ ದುರ್ಗಮ ರಥದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ಬಾಯಿಯನ್ನು ಅಗಲಿಸಿ ವಿಕಟವಾಗಿ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ॥33॥ ದುರ್ಬುದ್ಧಿಯಾದ ರಾವಣಿಯು ಹೀಗೆ ಮಯಾಸೀತೆಯನ್ನು ವಧಿಸಿ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಬಹಳ ಸಂತೋಷಗೊಂಡನು. ಹರ್ಷಗೊಂಡಿರುವ ಅವನನ್ನು ನೋಡಿ ವಾನರರು ಅತಿ ದುಃಖಿತರಾಗಿ ಪಲಾಯನ ಮಾಡಿದರು. ॥ 34 ॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಎಂಭತ್ತೊಂದನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥81॥

ಎಂಭತ್ತೆರಡನೆಯ ಸರ್ಗ

ಹನುಮಂತನ ಮುಂದಾಳುತನದಿಂದ ವಾನರ-ರಾಕ್ಷಸರ ಯುದ್ಧ, ಹನುಮಂತನು ಶ್ರೀರಾಮನ ಬಳಿಗೆ ಹೋದುದು, ಇಂದ್ರಜಿತು ನಿಕುಂಭಿಲಾ ಮಂದಿರಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಹೋಮ ಮಾಡಿದುದು

ಇಂದ್ರನ ವಜ್ರಾಯುಧದ ಶಬ್ದದಂತೆ ಅತ್ಯಂತ ಭಯಂಕರ ಸಿಂಹನಾದವನ್ನು ಕೇಳಿ ವಾನರ ಶ್ರೇಷ್ಠರು ಸುತ್ತಲೂ ನೋಡುತ್ತಾ ಪಲಾಯನ ಮಾಡತೊಡಗಿದರು. ॥1॥ ದೀನ, ವಿಷಾದ ಗ್ರಸ್ತರಾಗಿ ಭಯದಿಂದ ಓಡುತ್ತಿರುವ ವಾನರರೆಲ್ಲರನ್ನು ನೋಡಿ ಹನುಮಂತನು ಹೇಳಿದನು. ॥2॥ ವಾನರರೇ! ನೀವು ವಿಷಾದಪಟ್ಟು ಯುದ್ಧೋತ್ಸಾಹ ಬಿಟ್ಟು ಏಕೆ ಓಡಿಹೋಗು ತ್ತಿರುವಿರಿ? ನಿಮ್ಮಲ್ಲಿರುವ ಶೌರ್ಯವು ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಯಿತು? ॥3॥ ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ನಾನು ಮುಂದೆ ಹೋಗುತ್ತೇನೆ. ನೀವೆಲ್ಲ ನನ್ನ ಹಿಂದೆ ಬನ್ನಿರಿ. ಉತ್ತಮ ಕುಲೋತ್ಪನ್ನ ಶೂರವೀರರಿಗೆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಬೆನ್ನು ತೋರುವುದು ಅನುಚಿತವಾಗಿದೆ. ॥4॥ ಬುದ್ಧಿವಂತ ವಾಯುಪುತ್ರನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ವಾನರರು ಸಂತೋಷಗೊಂಡು ರಾಕ್ಷಸರ ಕುರಿತು ಅತ್ಯಂತ ಕುಪಿತರಾಗಿ ಕೈಗಳಲ್ಲಿ ಪರ್ವತಶಿಖರ, ವೃಕ್ಷಗಳನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡರು. ॥5॥ ಆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ವಾನರ ವೀರರು ಮಹಾಸಮರದಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನ ಸುತ್ತಲೂ ನೆರೆದು ಅವನ ಹಿಂದೆ ಹಿಂದೆಯೇ ನಡೆದರು. ಹಾಗೂ ಜೋರಾಗಿ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಾ ಅವರು ರಾಕ್ಷಸರ ಮೇಲೆ ಆಕ್ರಮಣ ಮಾಡಿದರು. ॥6॥ ಶ್ರೇಷ್ಠ ವಾನರರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟ ಮಹಾಕಪಿ ಹನುಮಂತನು ಜ್ವಾಲಾ ಮಾಲೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಪ್ರಜ್ವಲಿತ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಶತ್ರು ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಸುಡತೊಡಗಿದನು. ॥7॥ ವಾನರ ಸೈನಿಕರಿಂದ ಪರಿವೃತನಾದ ಮಹಾಕಪಿ ಹನುಮಂತನು ಪ್ರಳಯಕಾಲದ ಸಂಹಾರಕಾರೀ ಯಮರಾಜನಂತೆ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಸಂಹಾರ ಮಾಡತೊಡಗಿದನು. ॥8॥ ಸೀತೆಯ ವಧೆಯಿಂದ ಅವರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಬಹಳ ಶೋಕವಾಗುತ್ತಿತ್ತು ಹಾಗೂ ಇಂದ್ರ ಜಿತುವಿನ ಅತ್ಯಾಚಾರದಿಂದ ಅವರ ಕ್ರೋಧ ನೆತ್ತಿಗೇರಿತ್ತು. ಅದರಿಂದ ಹನುಮಂತನು ರಾವಣಿಯ ರಥದ ಮೇಲೆ ದೊಡ್ಡ ಶಿಲೆಯನ್ನು ಎಸೆದನು. ॥9॥ ತನ್ನ ಮೇಲೆ ಬೀಳುತ್ತಿರುವ ಶಿಲೆಯನ್ನು ನೋಡಿ ಕೂಡಲೇ ಆಜ್ಞಾಕಾರಿ ಸಾರಥಿಯು ಕುದುರೆ ಹೂಡಿದ ರಥವನ್ನು ದೂರ ಕೊಂಡು ಹೋದನು. ॥10॥ ಆದ್ದರಿಂದ ಸಾರಥಿಸಹಿತ ಕುಳಿತಿರುವ ಇಂದ್ರಜಿತುವಿನವರೆಗೆ ತಲುಪದೆ ಆ ಶಿಲೆಯು ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದು ಭೂಮಿಯೊಳಗೆ ಸೇರಿ ಹೋಯಿತು. ಹೀಗೆ ಅದು ವ್ಯರ್ಥವಾಗಿ ಹೋಯಿತು. ॥11॥ ಆ ಶಿಲೆಯು ರಾಕ್ಷಸ ಸೈನಿಕರ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದು ಅನೇಕ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಜಜ್ಜಿಹಾಕಿತು. ॥12॥ ಅನಂತರ ನೂರಾರು ವಿಶಾಲಕಾಯ ವಾನರರು ಕೈಗಳಲ್ಲಿ ವೃಕ್ಷ ಮತ್ತು ಪರ್ವತ ಗಳನ್ನೆತ್ತಿಕೊಂಡು ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಾ ಇಂದ್ರಜಿತನ ಮೇಲೆ ಆಕ್ರಮಣ ಮಾಡಿದರು. ॥13॥ ಆ ಭಯಾನಕ ಪರಾಕ್ರಮೀ ವಾನರ ವೀರ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಜಿತನ ಮೇಲೆ ಪರ್ವತ ಶಿಖರ ಹಾಗೂ ವೃಕ್ಷಗಳನ್ನು ಎಸೆಯತೊಡಗಿದರು. ವೃಕ್ಷ-ಪರ್ವತಗಳ ಭಾರೀ ವೃಷ್ಟಿ ಮಾಡುತ್ತಾ ಆ ವಾನರವೀರರು ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಸಂಹರಿಸುತ್ತಾ, ಬಗೆ ಬಗೆಯಾಗಿ ಗರ್ಜಿಸತೊಡಗಿದರು. ॥14॥ ಮಹಾಭಯಂಕರ ವಾನರರು ಘೋರರೂಪಧಾರೀ ನಿಶಾಚರರನ್ನು ಹೊಡೆದುರುಳಿಸಿದರು. ರಾಕ್ಷಸರು ರಣರಂಗ ದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದು ಚಡಪಡಿಸತೊಡಗಿದರು. ॥15॥ ತನ್ನ ಸೈನ್ಯವು ವಾನರರಿಂದ ಹತನಾದುದನ್ನು ನೋಡಿ ಇಂದ್ರಜಿತು ಕ್ರೋಧ ದಿಂದ ಅಸ್ತ್ರ-ಶಸ್ತ್ರ ಧರಿಸಿ ಶತ್ರುಗಳ ಎದುರಿಗೆ ಬಂದನು. ॥16॥ ತನ್ನ ಸೈನ್ಯದಿಂದ ಪರಿವೃತನಾದ ಆ ಸುದೃಢಪರಾಕ್ರಮೀ ವೀರ ನಿಶಾಚರನು ಬಾಣಸಮೂಹಗಳನ್ನು ಮಳೆಗರೆಯುತ್ತಾ, ಶೂಲ, ವಜ್ರ,ಖಡ್ಗ, ಪಟ್ಟಿಶ ಹಾಗೂ ಮುದ್ಗರಗಳಿಂದ ಅನೇಕ ವಾನರವೀರರನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿದನು. ॥17-18॥ ವಾನರರೂ ಕೂಡ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಜಿತನ ಅನುಚರರನ್ನು ವಧಿಸಿದರು. ಮಹಾಬಲಿ ಹನುಮಂತನು ಸುಂದರ ರೆಂಬೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ತಾಲವೃಕ್ಷ ಹಾಗೂ ಶಿಲೆಗಳಿಂದ ಭೀಮಕರ್ಮ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಸಂಹರಿಸತೊಡಗಿದನು. ॥19॥ ಹೀಗೆ ಶತ್ರುಗಳ ಸೈನ್ಯದ ವೇಗವನ್ನು ತಡೆದು ವಾನರರಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು - ಬಂಧುಗಳೇ! ಈಗ ನೀವು ಹಿಂದಿರುಗಿರಿ. ಇನ್ನು ಈ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಸಂಹರಿಸುವ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಉಳಿಯಲಿಲ್ಲ. ॥20॥ ನಾವು ಯಾರಿಗಾಗಿ ಶ್ರೀರಾಮನ ಪ್ರಿಯ ಮಾಡುವ ಇಚ್ಛೆ ಇರಿಸಿ ಪ್ರಾಣದ ಹಂಗನ್ನು ಬಿಟ್ಟು, ಪೂರ್ಣಪ್ರಯತ್ನದಿಂದ ಯುದ್ಧ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದೆವೋ ಆ ಜನಕಾತ್ಮಜೆ ಸೀತೆಯು ಸತ್ತುಹೋದಳು. ॥21॥ ಈಗ ಈ ಮಾತಿನ ಸೂಚನೆಯನ್ನು ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮ ಮತ್ತು ಸುಗ್ರೀವರಿಗೆ ತಿಳಿಸಬೇಕು. ಮತ್ತೆ ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಹೇಗೆ ಪ್ರತಿಕಾರ ಯೋಚಿಸುವರೋ ಅದನ್ನೇ ನಾವು ಮಾಡೋಣ. ॥22॥ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠ ಹನುಮಂತನು ಎಲ್ಲ ವಾನರರನ್ನು ಯುದ್ಧದಿಂದ ತಡೆದು, ನಿಧಾನವಾಗಿ ಎಲ್ಲ ಸೈನ್ಯದೊಂದಿಗೆ ನಿರ್ಭಯವಾಗಿ ಮರಳಿದನು. ॥23॥ ಹನುಮಂತನು ಶ್ರೀರಾಮನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ದುರಾತ್ಮಾ ಇಂದ್ರಜಿತನು ಹೋಮ ಮಾಡುವ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ನಿಕುಂಭಿಳಾದೇವಿಯ ಮಂದಿರಕ್ಕೆ ಹೋದನು ॥24॥ ನಿಕುಂಭಿಳಾ ಮಂದಿರಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಆ ನಿಶಾಚರ ಇಂದ್ರಜಿತನು ಅಗ್ನಿಗೆ ಆಹುತಿ ನೀಡಿದನು. ಅನಂತರ ಯಜ್ಞಶಾಲೆಗೆ ಹೋಗಿ ಅವನು ಯಜ್ಞೇಶ್ವರನನ್ನು ಹೋಮ ದಿಂದ ತೃಪ್ತಗೊಳಿಸಿದನು. ಆ ಹೋಮಶೋಣಿತ ಭೋಜೀ ಅಭಿಚಾರಿಕ ಅಗ್ನಿದೇವತೆ ಆಹುತಿ ಪಡೆಯುತ್ತಲೇ ಹೋಮ ಮತ್ತು ಶೋಣಿತದಿಂದ ತೃಪ್ತನಾಗಿ ಪ್ರಜ್ವಲಿತನಾಗಿ, ಜ್ವಾಲೆಗಳಿಂದ ಆವೃತನಾಗಿ ಕಂಡು ಬಂತು. ಆ ತೀವ್ರ ತೇಜಸ್ಸುಳ್ಳ ಅಗ್ನಿದೇವತೆ ಸಂಧ್ಯಾಕಾಲದ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಪ್ರಕಟನಾಗಿದ್ದನು. ॥25-27॥ ಇಂದ್ರಜಿತು ಯಜ್ಞವಿಧಾನವನ್ನು ಬಲ್ಲವನಾಗಿದ್ದನು. ಅವನು ಸಮಸ್ತ ರಾಕ್ಷಸರ ಅಭ್ಯುದಯಕ್ಕಾಗಿ ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಹವನ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದನು. ಆ ಹೋಮವನ್ನು ನೋಡಿ ಮಹಾಯುದ್ಧದ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ನೀತಿ-ಅನೀತಿ, ಕರ್ತವ್ಯಾಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿದ ರಾಕ್ಷಸರು ನಿಂತುಕೊಂಡರು. ॥ 28 ॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಎಂಭತ್ತೆರಡನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥82॥

ಎಂಭತ್ತಮೂರನೆಯ ಸರ್ಗ

ಸೀತೆಯು ಮೃತಳಾದಳೆಂಬ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಶ್ರೀರಾಮನ ಮೂರ್ಛೆ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಸಮಾಧಾನ

ಶ್ರೀರಾಮನು ವಾನರ-ರಾಕ್ಷಸರ ಯುದ್ಧದ ಕೋಲಾಹಲವನ್ನು ಕೇಳಿ ಜಾಂಬವಂತನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು. ॥1॥ ಸೌಮ್ಯನೇ! ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಹನುಮಂತನು ಅತ್ಯಂತ ದುಷ್ಕರ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿರುವನು. ಅವನ ಆಯುಧಗಳ ಮಹಾ ಭಯಂಕರ ಶಬ್ದ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕೇಳಿಸುತ್ತಿದೆ. ॥2॥ ಋಕ್ಷರಾಜನೇ! ನೀನು ತನ್ನ ಸೈನ್ಯದೊಂದಿಗೆ ಬೇಗನೇ ಹೋಗಿ ಕಾದಾಡು ತ್ತಿರುವ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠ ಹನುಮಂತನಿಗೆ ಸಹಾಯಮಾಡು. ॥3॥ ‘ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ತನ್ನ ಸೈನ್ಯವನ್ನುವೆರಿಸಿಕೊಂಡು ಋಕ್ಷರಾಜ ಜಾಂಬವಂತನು ವಾನರವೀರನು, ಹನುಮಂತ ನಿದ್ದ ಲಂಕೆಯ ಪಶ್ಚಿಮ ಬಾಗಿಲಿಗೆ ಹೋದನು. ॥4॥ ಯುದ್ಧ ಮಾಡಿ ನಿಟ್ಟುಸಿರು ಬಿಡುತ್ತಾ, ವಾನರರೊಂದಿಗೆ ಹನುಮಂತನು ಮರಳಿ ಬರುವುದನ್ನು ಜಾಂಬವನು ನೋಡಿದನು. ॥5॥

ಹನುಮಂತನೂ ದಾರಿಯಲ್ಲೇ ನೀಲಮೇಘದಂತೆ ಭಯಂಕರ ಋಕ್ಷ ಸೈನ್ಯವು ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಹೊರಟಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ, ಅದನ್ನು ತಡೆದು ಎಲ್ಲರೊಂದಿಗೆ ಮರಳಿಬಂದನು. ॥6॥ ಮಹಾಯಶಸ್ವೀ ಹನುಮಂತನು ಆ ಸೈನ್ಯದೊಂದಿಗೆ ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಶ್ರೀರಾಮನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು, ದುಃಖಿತನಾಗಿ ಹೇಳಿದನು - ॥7॥ ಪ್ರಭೋ! ನಾವು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ್ದಾಗ ಸಮರಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ರಾವಣಪುತ್ರ ಇಂದ್ರಜಿತನು ನಾವು ನೋಡುನೋಡುತ್ತಿರುವಾಗಲೇ ಅಳುತ್ತಿರುವ ಸೀತೆಯನ್ನು ಕೊಂದುಹಾಕಿದನು. ॥ 8 ॥ ಶತ್ರುದಮನನೇ! ಸೀತೆಯನ್ನು ಆ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ನೋಡಿ ನನ್ನ ಚಿತ್ತ ಭ್ರಾಂತವಾಯಿತು. ವಿಷಾದದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿಹೋದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನಿಮಗೆ ಈ ಸಮಾಚಾರ ತಿಳಿಸಲು ನಾನು ಬಂದಿರುವೆನು. ॥9॥ ಹನುಮಂತನ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಲೇ ಶ್ರೀರಾಮನು ಬೇರು ಕಡಿದ ಮರದದಂತೆ ತತ್ಕ್ಷಣ ಮೂರ್ಛಿತನಾಗಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದುಬಿಟ್ಟನು. ॥10॥ ದೇವತುಲ್ಯ ತೇಜಸ್ವೀ ಶ್ರೀರಘುನಾಥನು ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಸಮಸ್ತ ಶ್ರೇಷ್ಠ ವಾನರರು ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಿಂದ ನೆಗೆದು ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದರು. ॥11॥ ಅವರು ಕಮಲ ಮತ್ತು ಉತ್ಪಲದ ಸುಗಂಧಿತ ನೀರನ್ನು ತಂದು ಅವನ ಮೇಲೆ ಪ್ರೋಕ್ಷಿಸಿದರು. ಆಗ ಅವನು ಉರಿದೆದ್ದ ಬೆಂಕಿಯು ಸುಡುತ್ತಿರುವ, ಆರಿಸಲು ಅಸಾಧ್ಯವಾದ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿದ್ದನು. ॥12॥ ಅಣ್ಣನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ನೋಡಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಭಾರೀ ದುಃಖವಾಯಿತು. ತನ್ನೆರಡು ಬಾಹುಗಳಿಂದ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ತಬ್ಬಿಕೊಂಡು ಅಸ್ವಸ್ಥನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನಲ್ಲಿ ಯುಕ್ತಿಯುಕ್ತ ಮತ್ತು ಪ್ರಯೋಜನಕಾರೀ ಮಾತನ್ನಾಡತೊಡಗಿದನು. ॥13॥ ಆರ್ಯನೇ! ನೀನು ಸದಾ ಶುಭಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರನಾಗಿರುವವನೂ, ಜೀತೇಂದ್ರಿಯನೂ ಆಗಿರುವೆ. ಹೀಗಿದ್ದರೂ ಧರ್ಮವು ನಿನ್ನನ್ನು ಅನರ್ಥಗಳಿಂದ ರಕ್ಷಿಸಲಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅದು ನಿರರ್ಥವೆಂದೇ ತೋರುತ್ತದೆ. ॥14॥ ಸ್ಥಾವರಗಳಿಗೂ ಹಾಗೂ ಪಶುಗಳೇ ಆದಿ ಜಂಗಮ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೂ ಸುಖದ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಅವರ ಸುಖದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮಕಾರಣವಾಗಿಲ್ಲ. (ಏಕೆಂದರೆ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಧರ್ಮಾ ಚರಣದ ಶಕ್ತಿಯಾಗಲೀ, ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಅಧಿಕಾರವೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.) ಆದ್ದರಿಂದ ಧರ್ಮವು ಸುಖದ ಸಾಧನವಲ್ಲ ವೆಂಬುದೇ ನನ್ನ ವಿಚಾರವಾಗಿದೆ. ॥15॥ ಸ್ಥಾವರಗಳು ಧರ್ಮಾಧಿಕಾರಿಗಳಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಸುಖಿಯಾಗಿ ಇರುತ್ತವೋ ಹಾಗೆಯೇ ಜಂಗಮಪ್ರಾಣಿಗಳೂ (ಪಶು ಆದಿ) ಕೂಡ ಸುಖಿಯಾಗಿವೆ, ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ. ‘ಧರ್ಮವಿರುವಲ್ಲಿ ಸುಖವು ಅವಶ್ಯವಾಗಿದೆ’ ಎಂದೂ ಹೇಳಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಆ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ನಿಮ್ಮಂಥ ಧರ್ಮಾತ್ಮರು ವಿಪತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಬೀಳಬಾರದಾಗಿತ್ತು. ॥16॥ ಅಧರ್ಮದ ಸತ್ತೆ ಇದ್ದರೆ ಅರ್ಥಾತ್ ಅಧರ್ಮವು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ದುಃಖದ ಸಾಧನವಾಗಿದ್ದರೆ ರಾವಣನು ನರಕದಲ್ಲೇ ಬಿದ್ದಿರಬೇಕಾಗಿತ್ತು ಮತ್ತು ನಿಮ್ಮಂತಹ ಧರ್ಮಾತ್ಮರ ಮೇಲೆ ಸಂಕಟ ಬರಬಾರದಾಗಿತ್ತು. ॥17॥ ರಾವಣನ ಮೇಲೆ ಯಾವುದೇ ಸಂಕಟವಿಲ್ಲ ಹಾಗೂ ನೀನು ಸಂಕಟದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿರುವೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಅಧರ್ಮ ಎರಡೂ ಪರಸ್ಪರ ವಿರೋಧಿಗಳಾದವು. ಧರ್ಮಾತ್ಮನಿಗೆ ದುಃಖ ಮತ್ತು ಪಾಪಾತ್ಮನಿಗೆ ಸುಖ ಸಿಗಲು ತೊಡಗಿತು. ॥18॥ ಧರ್ಮದಿಂದ ಧರ್ಮದ ಫಲ (ಸುಖ) ಹಾಗೂ ಅಧರ್ಮದಿಂದ ಅಧರ್ಮದ ಫಲ (ದುಃಖ)ವೇ ಸಿಗುವ ನಿಯಮವಿದ್ದರೆ, ರಾವಣಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಅಧರ್ಮವೇ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತವಾಗಿದೆ, ಅವರು ಅಧರ್ಮದ ಫಲಭೂತ ದುಃಖದಿಂದ ಕೂಡಿರುತ್ತಿದ್ದರು ಮತ್ತು ಅಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ರುಚಿಯಿಲ್ಲದವರು ಧರ್ಮದ ಫಲ ರೂಪಿ ಸುಖದಿಂದಲೂ ಎಂದೂ ವಂಚಿತರಾಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಧರ್ಮ ಮಾರ್ಗದಿಂದ ನಡೆಯುವ ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ಪುರುಷರಿಗೆ ಕೇವಲ ಧರ್ಮದ ಫಲ-ಸುಖವೇ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ॥19-20॥ ಆದರೆ ಯಾರಲ್ಲಿ ಅಧರ್ಮವೇ ಇದೆಯೋ ಅವನ ಧನ ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತಾ ಇದೆ ಹಾಗೂ ಸ್ವಭಾವದಿಂದಲೇ ಧರ್ಮಾಚರಣ ಮಾಡುವವರು ಕ್ಲೇಶದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿರುವರು. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಅಧರ್ಮ ಎರಡು ನಿರರ್ಥಕವಾಗಿವೆ. ॥21॥ ರಘುನಂದನ! ಪಾಪಕರ್ಮಿಗಳನ್ನು ಅಧರ್ಮ ಮಾರ್ಗಿಗಳನ್ನು ಅಧರ್ಮದಿಂದಲೇ ಕೊಂದುದಾದರೆ ಈ ಹತ್ಯೆಯಿಂದ ನಿರಸನವಾಗಿ ಹೋದ ಅಧರ್ಮವು ಮುಂದೆ ಯಾರನ್ನು ತಾನೇ ಕೊಲ್ಲಬಲ್ಲುದು? ॥22॥ ಅಧರ್ಮ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಅವಲಂಭಿಸಿದುದರಿಂದ ಒಬ್ಬನು ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ. ಅಥವಾ ಅಧರ್ಮ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿರುವವನ್ನು ಒಬ್ಬನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತಾನೆ. ಈ ಎರಡು ಕಾರ್ಯಗಳಿಂದೂ ಕರ್ತೃವು ಪಾಪಲಿಪ್ತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ದೈವವೇ ಆ ಪಾಪದಲೇಪ ಹೊಂದುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅಧರ್ಮಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಇರುವವನನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದರಿಂದ ಕರ್ತೃವಿಗೆ ಯಾವ ವಿಧವಾದ ತಾಪವೂ ಇಲ್ಲ. ॥23॥ ಶತ್ರುಸೂದನ! ಯಾವುದು ಚೇತನವಲ್ಲದ್ದರಿಂದ ಪ್ರತೀಕಾರ ಜ್ಞಾನದಿಂದ ಶೂನ್ಯವಾಗಿದೆಯೋ ಅವ್ಯಕ್ತವಾಗಿದೆಯೋ ಮತ್ತು ಆಸತ್ತಿನಂತೆ ಇರುವ ಧರ್ಮದ ಮೂಲಕ ಬೇರೆ (ಪಾಪಾತ್ಮಾ) ಯವನನ್ನು ವಧ್ಯರೂಪದಿಂದ ಹೇಗೆ ಪಡೆಯುವುದು? ॥24॥ ಸತ್ಪುರುಷರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ರಘುವೀರನೇ! ಸತ್ಕರ್ಮಜನಿತ ಅದೃಷ್ಟ ಅಥವಾ ಶುಭವೇ ಆಗುವುದಾದರೆ, ನಿಮಗೆ ಯಾವುದೇ ಅಶುಭ ಅಥವಾ ದುಃಖ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಬಾರದು. ನಿಮಗೆ ಇಂತಹ ದುಃಖ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುವುದಾದರೆ ಸತ್ಕರ್ಮಜನಿತ ಅದೃಷ್ಟ ಸತ್ತೇ ಆಗಿರಬೇಕು. ಈ ಮಾತಿನ ಹೊಂದಾಣಿಕೆ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ.* ॥25॥

* ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ 14 ರಿಂದ 25ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಯಾವ ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಅಧರ್ಮದ ಖಂಡನೆ ಮಾಡಿರುವನೋ, ಅದು ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ದುಃಖಿತನಾಗಿ ನೋಡಿ ಸ್ವತಃ ಅವನೂ ಹೆಚ್ಚು ದುಃಖಿಯಾಗಿ ಮಾಡಿರುವನು. ಹೇಗೆ ಪರಾತ್ಪರ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ತನ್ನ ಪ್ರಿಯೆಯಮಾಯಾ ಮೂರ್ತಿಯ ವಧೆಯನ್ನು ನೋಡಿ ಶೋಕಪಡುವುದು ಕೇವಲ ಪ್ರೇಮದ ಲೀಲೆ ಮಾತ್ರವಾಗಿದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಪ್ರಿಯತಮ ಪ್ರಭುವಿನ ದುಃಖವನ್ನು ನೋಡಿ ದುಃಖಾವೇಶದ ಲೀಲೆಯಿಂದ ಈರೀತಿಯ ಅಸಂಗತವಾಗಿ ತೋರುವ ಮಾತು ಹೇಳುವುದೂ ಕೂಡ ಪ್ರೇಮಜನಿತ ಕಾತರತೆಯ ಪರಿಚಯವೇ ಆಗಿದೆ. ಮುಂದೆ ದುಃಖದ ಆವೇಶ ಕಡಿಮೆಯಾದಾಗ ಸ್ವತಃ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು 44ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀರಾಮನ ಶೋಕಾಪನೋದನ ಮಾಡಿ ಅವನನ್ನು ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರವೃತ್ತಗೊಳಿಸಲೆಂದೇ ಅವನು ಈ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದನೆಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ.

ದುರ್ಬಲ ಮತ್ತು ಹೇಡಿ (ಸ್ವತಃ ಕಾರ್ಯ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಅಸಮರ್ಥ)ಯಾದ್ದರಿಂದ ಧರ್ಮ ಪುರುಷಾರ್ಥದ ಅನುಸರಣ ಮಾಡಿದರೆ, ಆಗ ದುರ್ಬಲ ಮತ್ತು ಫಲದಾನದ ಮೇರೆರಹಿತ ಧರ್ಮದ ಸೇವನವೇ ಮಾಡಬಾರದು ಎಂಬುದು ನನ್ನ ಸ್ಪಷ್ಟ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ. ॥26॥ ಧರ್ಮವು ಬಲ ಅಥವಾ ಪುರುಷಾರ್ಥದ ಅಂಗ ಇಲ್ಲವೇ ಉಪಕರಣ ಮಾತ್ರವಾಗಿದ್ದರೆ ಧರ್ಮವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಪರಾಕ್ರಮಪೂರ್ಣ ವರ್ತಿಸಿರಿ. ನೀವು ಧರ್ಮವನ್ನು ಪ್ರಧಾನವೆಂದು ತಿಳಿದು ಧರ್ಮದಲ್ಲೆ ತೊಡಗಿರುವಂತೆಯೇ ಬಲವನ್ನು ಪ್ರಧಾನವೆಂದು ತಿಳಿದು ಬಲದಲ್ಲೇ ಅಥವಾ ಪುರುಷಾರ್ಥದಲ್ಲೇ ಪ್ರವೃತ್ತರಾಗಿರಿ. ॥27॥ ಪರಂತಪ! ನೀವು ಸತ್ಯಭಾಷಣರೂಪ ಧರ್ಮವನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಿದ್ದರೆ ಅರ್ಥಾತ್-ಪಿತನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ಅವರ ಸತ್ಯದ ರಕ್ಷಣರೂಪ ಧರ್ಮವನ್ನು ಅನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೆ, ಜೇಷ್ಠ ಪುತ್ರನಾದ ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಯುವರಾಜಪದಲ್ಲಿ ಪಟ್ಟಾಭಿಷಿಕ್ತವಾಗಿಸುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದ ಆ ತಂದೆಯ ಸತ್ಯದ ಪಾಲನೆ ಮಾಡದಿದ್ದಾಗ ತಂದೆಗೆ ಯಾವ ಅಸತ್ಯರೂಪೀ ಅಧರ್ಮ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಯಿತೋ, ಅದರ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವರು ನಿನ್ನಿಂದ ವಿಯುಕ್ತರಾಗಿ ಸತ್ತುಹೋದರು. ಇಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ರಾಜನು ಮೊದಲು ಹೇಳಿದ ಅಭಿಷೇಕ ಸಂಬಂಧೀ ಸತ್ಯವಚನದಿಂದ ನೀನು ಬಂಧಿತನಾಗಿರಲಿಲ್ಲವೇ? ಆ ಸತ್ಯವನ್ನು ಪಾಲಿಸಲು ಬಾಧ್ಯನಾಗಿರಲಿಲ್ಲವೇ? (ತಂದೆಯು ಮೊದಲು ಹೇಳಿದ ವಚನವನ್ನೇ ನೀನು ಪಾಲಿಸಿ ಯುವರಾಜನಾಗಿ ಅಭಿಷಿಕ್ತನಾಗಿದ್ದರೆ, ತಂದೆಯ ಮೃತ್ಯು ಆಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಸೀತಾಪಹಾರವೂ ಆಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಇದೆಲ್ಲ ಘಟಸಿಯೇ ಇರುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ.) ॥28॥ ಶತ್ರುದಮನ ಮಹಾರಾಜಾ! ಕೇವಲ ಧರ್ಮ ಅಥವಾ ಅಧರ್ಮವೇ ಪ್ರಧಾನವಾಗಿ ಅನುಷ್ಠಾನಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯವಾಗಿದ್ದರೆ ವಜ್ರಧರ ಇಂದ್ರನು ಪೌರುಷದಿಂದ ವಿಶ್ವರೂಪ ಮುನಿಯ ಹತ್ಯೆ (ಅಧರ್ಮ) ಮಾಡಿ ಮತ್ತೆ ಯಜ್ಞ (ಧರ್ಮ)ದ ಅನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ॥29॥ ರಘುನಂದನ! ಧರ್ಮದಿಂದ ಭಿನ್ನವಾದ ಪುರುಷಾರ್ಥದಿಂದ ದೊರಕಿರುವ ಧರ್ಮವೇ ಶತ್ರುಗಳ ನಾಶಮಾಡುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಕಾಕುತ್ಸನೇ! ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ಮನುಷ್ಯನು ಆವಶ್ಯಕತೆ ಹಾಗೂ ರುಚಿಗನುಸಾರ ಇವೆಲ್ಲದರ (ಧರ್ಮ ಹಾಗೂ ಪುರುಷಾರ್ಥ) ಅನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ॥30॥ ಅಯ್ಯಾ ರಾಘವ! ಹೀಗೆ ಸಮ ಯಾನುಸಾರ ಧರ್ಮ ಹಾಗೂ ಪುರುಷಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವು ದಾದರೊಂದರ ಆಶ್ರಯಿಸುವುದೇ ಧರ್ಮವಾಗಿದೆ; ಎಂಬುದೇ ನನ್ನ ಮತ ವಾಗಿದೆ. ನೀವು ಅಂದು ರಾಜ್ಯವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಧರ್ಮದ ಮೂಲಭೂತ ಅರ್ಥವನ್ನೇ ಕಿತ್ತುಹಾಕಿದಿರಿ. ॥31॥ ಪರ್ವತಗಳಿಂದ ನದಿಗಳು ಹೊರಡುವಂತೆಯೇ, ಎಲ್ಲಿಲ್ಲಿಂದಲೋ ಸಂಗ್ರಹಿಸಿ ತಂದ ಮತ್ತು ಬೆಳೆದ ಅರ್ಥದಿಂದಲೇ ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳು (ಬೇಕಾದರೆ ಯೋಗಪ್ರಧಾನವಿರಲೀ, ಭೋಗ ಪ್ರಧಾನವಿರಲಿ) ನೆರವೇರುತ್ತವೆ. (ನಿಷ್ಕಾಮ ಭಾವ ಉಂಟಾ ದಾಗ ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಯೋಗಪ್ರಧಾನವಾಗುತ್ತವೆ; ಸಕಾಮ ಭಾವ ಉಂಟಾದಾಗ ಭೋಗಪ್ರಧಾನವಾಗುತ್ತವೆ). ॥32॥ ಅರ್ಥದಿಂದ ವಂಚಿತನಾದ ಮಂದಬುದ್ಧಿ ಮಾನವನ ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಗ್ರೀಷ್ಮ ಋತುವಿನಲ್ಲಿ ಸಣ್ಣ ಸಣ್ಣ ನದಿಗಳು ಒಣಗಿ ಹೋಗುವಂತೆ ಭಿನ್ನ ಭಿನ್ನವಾಗುತ್ತವೆ. ॥33॥ ಸುಖದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದವನು ಪ್ರಾಪ್ತವಾದ ಅರ್ಥವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಸುಖವನ್ನು ಬಯಸಿದರೆ, ಆ ಅಭೀಷ್ಟ ಸುಖಕ್ಕಾಗಿ ಅನ್ಯಾಯಪೂರ್ವಕ ಅರ್ಥೋಪಾರ್ಜನ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನಿಗೆ ತಾಡನ, ಬಂಧನ, ಮೊದಲಾದ ದೋಷಗಳು ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುತ್ತವೆ. ॥34॥ ಧನವಿರುವವನಿಗೇ ಹೆಚ್ಚು ಮಿತ್ರರಿರುತ್ತಾರೆ. ಧನದ ಸಂಗ್ರಹವಿರುವವನಿಗೆ ಎಲ್ಲ ಜನರು ಬಂಧುಗಳಾಗುತ್ತಾರೆ. ಸಾಕಷ್ಟು ಧನ ಇರುವವನನ್ನೇ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಪುರುಷನೆಂದೂ ವಿದ್ವಾಂಸನೆಂದೂ ತಿಳಿಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ॥35॥ ಹೆಚ್ಚು ಧನವಿರುವವನೇ ಪರಾಕ್ರಮೀ, ಬುದ್ಧಿವಂತ ಎಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗುತ್ತವೆ. ಅರ್ಥ ಸಂಗ್ರಹ ಇರುವವನೇ ಭಾಗ್ಯಶಾಲೀ, ಸದ್ಗುಣೀ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ. ॥36॥ ಅರ್ಥವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದ್ದರಿಂದ ಮಿತ್ರರ ಅಭಾವ ಮುಂತಾದ ದೋಷಗಳು ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುತ್ತವೆ, ಅದನ್ನು ನಾನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಿರುವೆನು. ನೀನು ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಬಿಟ್ಟಾಗ ಯಾವ ಲಾಭವನ್ನು ಯೋಚಿಸಿ, ತನ್ನ ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಅರ್ಥ ತ್ಯಾಗದ ಭಾವನೆಗೆ ಸ್ಥಾನ ಕೊಟ್ಟಿರುವೆಯೋ ನಾನು ತಿಳಿಯು ವುದಿಲ್ಲ. ॥37॥ ಧನ ಇರುವವನ ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಕಾಮರೂಪ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಯೋಜನ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತವೆ. ಅವನಿಗೆ ಎಲ್ಲವೂ ಅನುಕೂಲವಾಗುತ್ತದೆ. ನಿರ್ಧನನಾದವನು ಅರ್ಥದ ಇಚ್ಛೆನ್ನಿರಿಸಿ ಅದರ ಅನುಸಂಧಾನ ಮಾಡಿದರೂ ಪುರುಷಾರ್ಥವಿಲ್ಲದೆ ಅದನ್ನು ಪಡೆಯಲಾರನು. ॥38॥ ನರೇಶ್ವರನೇ! ಹರ್ಷ, ಕಾಮ, ದರ್ಪ, ಧರ್ಮ, ಕ್ರೋಧ, ಶಮ, ದಮ - ಇವೆಲ್ಲವೂ ಧನದಿಂದಲೇ ಸಲವಾಗುತ್ತವೆ. ॥39॥ ಧರ್ಮಾಚರಣೆ ಮಾಡುವ ಹಾಗೂ ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವ ಪುರುಷರ ಈ ಲೋಕ (ಐಹಿಕ ಪುರುಷಾರ್ಥ) ಅರ್ಥಾಭಾವದಿಂದಾಗಿ ನಾಶವಾಗಿ ಹೋಗುವುದನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ನೋಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅದೇ ಅರ್ಥವು ಈ ದುರ್ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ನಿಮ್ಮ ಬಳಿ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಮೋಡಗಳು ಕವಿದಾಗ ಗ್ರಹಣ ದರ್ಶನವಾಗದಂತೆಯೇ, ಕಂಡು ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ॥40॥ ವೀರನೇ! ನೀನು ಪೂಜ್ಯ ಪಿತನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸಲು ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಕಾಡಿಗೆ ಬಂದೆ ಹಾಗೂ ಸತ್ಯದ ಪಾಲನೆಯಲ್ಲೇ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ನಿಂತೆ; ಆದರೆ ರಾಕ್ಷಸರು ನಿನಗೆ ಪ್ರಾಣಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಿಯಳಾದ ನಿನ್ನ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಕದ್ದೊಯ್ದರು. ॥41॥ ವೀರರಘುನಂದನ! ಇಂದು ನಮಗೆ ಮಹಾದುಃಖವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಇಂದ್ರಜಿತನನ್ನು ನಾನು ನನ್ನ ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ಇಲ್ಲವಾಗಿಸುವೆನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಚಿಂತೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಮೇಲೇಳು. ॥42॥ ನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ಸುವ್ರತನೇ! ಮಹಾಬಾಹೋ! ಏಳು, ನೀನು ಬುದ್ಧಿವಂತ ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮನಾಗಿರುವೆ. ಹೀಗೆ ನೀನು ನಿನ್ನನ್ನು ಏಕೆ ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ? ॥43॥ ಅನಘನೇ! ನಿನ್ನ ಪ್ರಿಯವನ್ನು ಮಾಡಲು, ನಿನ್ನ ಗಮನ ಶೋಕದಿಂದ ತೊಡೆದು ಪುರುಷಾರ್ಥದ ಕಡೆಗೆ ಅಕೃಷ್ಟ ಮಾಡಲೆಂದೇ ನಾನು ಇದೆಲ್ಲ ಹೇಳಿದುದು. ಈಗ ಜಾನಿಕಿಯ ಮೃತ್ಯುವಿನ ವೃತ್ತಾಂತ ತಿಳಿದು ನನ್ನ ರೋಷ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಇಂದು ನನ್ನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಆನೆ, ಕುದುರೆ, ರಥ, ರಾಕ್ಷಸರಾಜ ರಾವಣನ ಸಹಿತ ಇಡೀ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಧೂಳಿ ಪಟವಾಗಿಸುವೆನು. ॥44॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಎಂಭತ್ತಮೂರನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥83॥

ಎಂಭತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಸರ್ಗ

ವಿಭೀಷಣನು ಇಂದ್ರಜಿತುವಿನ ಮಾಯಾರಹಸ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿಸಿ ಸೀತೆಯು ಜೀವಿಸಿರುವಳೆಂಬ ವಿಶ್ವಾಸ ಹುಟ್ಟಿಸಿದುದು, ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಕಪಿಸೇನೆಯೊಡನೆ ನಿಕುಂಭಿಳಾಮಂದಿರಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸುವಂತೆ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿದುದು

ಭ್ರಾತೃವತ್ಸಲ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಆಶ್ವಾಸನೆ ಕೊಡುತ್ತಿರುವಾಗಲೇ ವಿಭೀಷಣನು ವಾನರ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಯಥಾ ಯಥಾ ಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿ, ರಾಮನಿದ್ದಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದನು. ॥1॥ ನಾನಾ ವಿಧವಾದ ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ, ಕಾಡಿಗೆಯ ರಾಶಿಯಂತೆ ಕಪ್ಪಾದ, ಮದಿಸಿದ ಸಲಗಗಳಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದ ನಾಲ್ವರು ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠರಿಂದ ವಿಭೀಷಣನು ಪರಿವೃತನಾಗಿದ್ದನು. ॥2॥ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದು ನೋಡುತ್ತಾನೆ - ಮಹಾತ್ಮಾ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಶೋಕಮಗ್ನನಾಗಿದ್ದನು. ಎಲ್ಲ ವಾನರರ ಕಣ್ಣೀರು ತುಂಬಿಕೊಂಡಿದ್ದರು. ॥3॥ ಜೊತೆಗೆ ಇಕ್ಷ್ವಾಕು ಕುಲನಂದನ ಮಹಾತ್ಮಾ ಶ್ರೀರಘುನಾಥನ ಕಡೆಗೆ ನೋಡಿದರೆ ಅವನು ಮೂರ್ಛಿತನಾಗಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ತೊಡೆಯಲ್ಲಿ ಮಲಗಿದ್ದನು. ॥4॥ ಶ್ರೀರಾಮನು ಲಜ್ಜಿತನಾಗಿ ಶೋಕ ಸಂತಪ್ತನಾಗಿ ರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ, ದುಃಖದಿಂದ ದೀನ ಹೃದಯನಾದ ವಿಭೀಷಣನು ‘ಇದೇನಿದು?’ ಎಂದು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದನು. ॥ 5 ॥ ಆಗ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ವಿಭೀಷಣನನ್ನು ಸುಗ್ರೀವ ಹಾಗೂ ಇತರ ವಾನರರ ಕಡೆಗೆ ದೃಷ್ಟಿಹರಿಸಿ ಕಣ್ಣೀರು ಸುರಿಸುತ್ತಾ ಮೆಲ್ಲಗೆ ವಿಭೀಷಣನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು- ॥6॥ ಸೌಮ್ಯನೇ! ‘ಇಂದ್ರಜಿತನು ಸೀತೆಯನ್ನು ಕೊಂದುಹಾಕಿದನು’ ಎಂದು ಹನುಮಂತನು ಹೇಳಿದಾಗ, ಅದನ್ನು ಕೇಳಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ಮೂರ್ಛಿತನಾಗಿರುವನು. ॥7॥ ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿರುವ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ತಡೆದು ವಿಭೀಷಣನು ನಿಶ್ಚೇಷ್ಟಿತನಾಗಿ ಬಿದ್ದಿದ್ದ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಟವಾದ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು- ॥8॥ ಮಹಾರಾಜಾ! ದುರಾತ್ಮಾ ರಾವಣನಿಗೆ ಸೀತೆಯ ಕುರಿತು ಇರುವ ಭಾವವನ್ನು ನಾನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿದಿದ್ದೇನೆ. ಅವನು ಆಕೆಯ ವಧೆಯನ್ನು ಮಾಡಲು ಎಂದೂ ಬಿಡಲಾರನು. ॥10॥ ನಾನು ಅವನ ಹಿತವನ್ನು ಮಾಡುವ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ‘ವಿದೇಹಕುಮಾರಿಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಬಿಡು’ ಎಂದು ಪದೇ ಪದೇ ಹೇಳಿದ್ದೆ; ಆದರೆ ಅವನು ನನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಲಿಲ್ಲ. ॥11॥ ಸೀತೆಯನ್ನು ಸಾಮ, ದಾನ, ಭೇದನೀತಿಯಿಂದಲೂ ಬೇರೆ ಯಾರೂ ನೋಡಲಾರನು. ಮತ್ತೆ ಯುದ್ಧದ ಮೂಲಕ ಹೇಗೆ ನೋಡಬಲ್ಲನು? ॥12॥ ಮಹಾಬಾಹೋ! ರಾಕ್ಷಸ ಇಂದ್ರಜಿತನು ವಾನರರನ್ನು ಮೋಹಗೊಳಿಸಿ ಹೊರಟುಹೋಗಿರುವನು. ಅವನು ವಧಿಸಿದುದು ಮಾಯಾಮಯ ಜಾನಕಿಯಾಗಿದ್ದಳು ಎಂಬುದನ್ನು ನಿಶ್ಚಿತವಾಗಿ ತಿಳಿಯಿರಿ. ॥13॥ ಅವನು ಈಗ ನಿಕುಂಭಿಲಾ ಮಂದಿರದಲ್ಲಿ ಹೋಗಿ ಹೋಮ ಮಾಡುತ್ತಿರಬಹುದು. ಹೋಮ ಮಾಡಿ ಮರಳಿದಾಗ ಆ ರಾವಣ ಕುಮಾರನನ್ನು ಸಂಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಸೋಲಿಸುವುದು ಇಂದ್ರನ ಸಹಿತ ಸಮಸ್ತ ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ಕಷ್ಟವಾಗಬಹುದು. ॥14॥ ಅವನು ನಮ್ಮನ್ನು ಮಾಯೆಯಲ್ಲಿ ಕೆಡಹಲೆಂದೇ ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಈ ಮಾಯೆಯ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಿರುವನು. ವಾನರ ಪರಾಕ್ರಮ ಮುಂದರಿದರೆ ನನ್ನ ಈ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ವಿಘ್ನ ಉಂಟಾದೀತೆಂದು ಯೋಚಿಸಿ ಹೀಗೆ ಮಾಡಿರುವನು. ॥15॥ ಅವನ ಹೋಮ ಕಾರ್ಯ ಸಮಾಪ್ತವಾಗುವ ಮೊದಲೇ ನಾವು ಸೈನ್ಯದೊಂದಿಗೆ ನಿಕುಂಭಿಳಾ ಮಂದಿರಕ್ಕೆ ಹೋಗೋಣ. ನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ಸುಳ್ಳಾದ ಈ ವಾರ್ತೆಯಿಂದ ಉಂಟಾದ ಸಂತಾಪವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿಬಿಡು. ॥16॥ ಪ್ರಭೋ! ನೀವು ಶೋಕದಿಂದ ಸಂತಪ್ತನಾಗಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಸೈನ್ಯವೆಲ್ಲ ದುಃಖಿತವಾಗಿದೆ. ನೀವು ಧೈರ್ಯದಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾಗಿರುವಿರಿ; ಆದ್ದರಿಂದ ಸ್ವಸ್ಥಚಿತ್ತರಾಗಿ ಇಲ್ಲೇ ಇರಿ. ಸೈನ್ಯದ ಜೊತೆಗೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ನಮ್ಮೊಂದಿಗೆ ಕಳಿಸಿಕೊಡಿ. ॥17-18॥ ಈ ನರಶ್ರೇಷ್ಠ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ತನ್ನ ಹರಿತವಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ರಾವಣಕುಮಾರನನ್ನು ಹೋಮ ತ್ಯಜಿಸಲು ವಿವಶಮಾಡುವನು. ಇದರಿಂದ ಅವನು ಸತ್ತುಹೋದಾನು. ॥19॥ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ನಿಶ್ಚಿತವಾದ ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ, ಪಕ್ಷಿಗಳ ರೆಕ್ಕೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಕ್ರೂರವಾದ ಬಾಣಗಳು ಗೃಧ್ರಗಳಂತೆ ಇಂದ್ರಜಿತುವಿನ ರಕ್ತಪಾನ ಮಾಡುವವು. ॥20॥ ವಜ್ರಧಾರೀ ಇಂದ್ರನು ದೈತ್ಯರ ವಧೆಗಾಗಿ ವಜ್ರಾಯುಧವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸುವಂತೆ, ನೀವು ಆ ರಾಕ್ಷಸನ ವಿನಾಶಕ್ಕಾಗಿ ಶುಭಲಕ್ಷಣ ಸಂಪನ್ನ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಆದೇಶವನ್ನು ನೀಡಿರಿ. ॥21॥ ನರೇಶ್ವರನೇ! ಶತ್ರುವಿನ ವಿನಾಶಕ್ಕಾಗಿ ಈಗ ಸಮಯ ಕಳೆಯುವುದು ಉಚಿತವಾಗಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನೀವು ಶತ್ರುವಧೆಗಾಗಿ ದೇವದ್ರೋಹಿ ದೈತ್ಯರ ವಿನಾಶಕ್ಕಾಗಿ ದೇವೇಂದ್ರನು ವಜ್ರವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸುವಂತೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಕಳಿಸಿರಿ. ॥22॥ ಆ ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠ ಇಂದ್ರಜಿತನು ತನ್ನ ಅನುಷ್ಠಾನ ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿದರೆ ಸಮರಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ದೇವಾಸುರರೂ ಅವನನ್ನು ನೋಡಲಾರರು. ತನ್ನ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿ ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ನಿಂತಾಗ ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ತಮ್ಮ ರಕ್ಷಣೆಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಸಂದೇಹ ಉಂಟಾದೀತು. ॥23॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಎಂಭತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥84॥

ಎಂಭತ್ತೈದನೆಯ ಸರ್ಗ

ವಿಭೀಷಣನ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯಂತೆ ಶ್ರೀರಾಮನು ಇಂದ್ರಜಿತುವಿನ ವಧೆಗಾಗಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಅನುಮತಿ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದು, ಸೈನ್ಯಸಹಿತ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ನಿಕುಂಭಿಳಾ ಮಂದಿರಕ್ಕೆ ಹೋದುದು

ಅತ್ಯಂತ ಶೋಕಮಗ್ನನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನು ವಿಭೀಷಣನ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ಗ್ರಹಿಸದಾದನು. ॥1॥ ಅನಂತರ ಪರಪುರಂಜಯನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನು ಧೈರ್ಯವಹಿಸಿ ಹನುಮಂತನ ಬಳಿ ಕುಳಿತಿರುವ ವಿಭೀಷಣನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು- ॥2॥ ರಾಕ್ಷಸರಾಜ ವಿಭೀಷಣನೇ! ನೀನು ಇದುವರೆಗೆ ಹೇಳಿದ ಮಾತುಗಳನ್ನು ನಾನು ಪುನಃ ಕೇಳಬೇಕೆಂದಿದ್ದೇನೆ. ಹೇಳು, ನೀನು ಏನನ್ನು ಹೇಳಲು ಬಯಸುವೆ? ॥3॥

ಶ್ರೀರಘುನಾಥನ ಮಾತನ್ನುಕೇಳಿ ವಾಕ್ಯವಿಶಾರದನಾದ ವಿಭೀಷಣನು ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿದ ಮಾತುಗಳನ್ನೇ ಪುನಃ ಹೇಳಲು ಉಪಕ್ರಮಿಸಿದನು. ॥4॥ ಮಹಾಬಾಹೋ! ನಿನ್ನ ಆದೇಶದಂತೆ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಯಥಾಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲಿಸಿ ಬಂದಿರುವೆನು. ವೀರನೇ ಆ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ನಿನ್ನ ಆಜ್ಞೆಯಾಗುತ್ತಲೇ ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿರುವೆನು. ॥5॥ ಎಲ್ಲ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಹಂಚಿ ಎಲ್ಲ ಕಡೆಯ ಬಾಗಿಲುಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ್ದೇನೆ. ಯಥೋಚಿತ ರೀತಿಯಿಂದ ಅಲ್ಲಿ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಯೂಥಪತಿಗಳನ್ನು ನಿಯುಕ್ತ ಗೊಳಿಸಿದ್ದೇನೆ. ॥6॥ ಮಹಾರಾಜನೇ! ಇದಲ್ಲದೆ ನಿಮ್ಮಲ್ಲಿ ವಿಜ್ಞಾಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಮತ್ತೊಂದು ವಿಷಯವನ್ನು ಕೇಳಿರಿ. ಕಾರಣವಿಲ್ಲದೆ ನೀವು ಸಂತಪ್ತರಾದ್ದರಿಂದ ನಮ್ಮ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಬಹಳ ಸಂತಾಪವಾಗುತ್ತಿದೆ. ॥7॥ ರಾಜನೇ! ಮಿಥ್ಯಾಪ್ರಾಪ್ತವಾದ ಶೋಕ- ಸಂತಾಪವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿರಿ. ಜೊತೆಗೆ ಈ ಚಿಂತೆಯನ್ನು ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ದೂರವಿಡಿ; ಏಕೆಂದರೆ ಇದು ಶತ್ರುಗಳ ಹರ್ಷವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವುದಾಗಿದೆ. ॥8॥ ವೀರನೇ! ನೀವು ಸೀತೆಯನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಮತ್ತು ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ವಧಿಸಬೇಕೆಂದಿದ್ದರೆ ಕಾರ್ಯಪ್ರವೃತ್ತರಾಗಿರಿ. ಹರ್ಷ-ಉತ್ಸಾಹವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿರಿ. ॥9॥ ರಘುನಂದನ! ನಾನೊಂದು ಆವಶ್ಯಕ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ. ನನ್ನ ಹಿತಕರ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿರಿ. ರಾವಣಿಯು ನಿಕುಂಭಿಳಾ ಮಂದಿರಕ್ಕೆ ಹೋಗಿದ್ದಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಸುಮಿತ್ರಾಕುಮಾರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ವಿಶಾಲ ಸೈನ್ಯದೊಂದಿಗೆ ಅವನ ಮೇಲೆ ಆಕ್ರಮಣ ಮಾಡಲಿ. ಆ ರಾವಣಪುತ್ರನನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸುವುದೇ ಒಳ್ಳೆಯದು. ॥10॥ ಯುದ್ಧವಿಜಯಿ ಮಹಾಧನುರ್ಧರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಮಂಡಲಾಕಾರ ಧನುಸ್ಸಿನಿಂದ ಬಿಟ್ಟ ವಿಷಧರ ಸರ್ಪದಂತಹ ಭಯಾನಕ ಬಾಣಗಳು ರಾವಣಿಯನ್ನು ವಧಿಸಲು ಸಮರ್ಥವಾಗಿವೆ. ॥11॥ ಇಂದ್ರಜಿತು ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರಿಂದ ವರಪಡೆದು ಬ್ರಹ್ಮಶಿರ ಎಂಬ ಅಸ್ತ್ರವನ್ನು ಹಾಗೂ ಮನೋವೇಗದಿಂದ ಓಡುವ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಪಡೆದಿರುವನು. ॥12॥ ಈಗ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಅವನ ಸೈನ್ಯಸಹಿತ ನಿಕುಂಭಿಳಿಗೆ ಹೋಗಿರುವನು. ಅಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಹವನವನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿ ಎದ್ದರೆ ನಾವೆಲ್ಲರೂ ಅವನ ಕೈಯಿಂದ ಸತ್ತಂತೆಯೇ ತಿಳಿಯಿರಿ. ॥13॥ ಮಹಾಬಾಹೋ! ಸರ್ವಲೋಕೇಶ್ವರ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರು ವರವನ್ನು ಕೊಡುವಾಗ- ಇಂದ್ರಶತ್ರೋ! ನಿಕುಂಭಿಳಾ ಎಂಬ ವಟವೃಕ್ಷದ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಹವನ ಕಾರ್ಯ ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸುವ ಮೊದಲೇ ಶಸಪಾಣಿ ಶತ್ರುವು ನಿನ್ನಮೇಲೆ ಆಕ್ರಮಣ ಮಾಡಿದರೆ, ಅವನಿಂದಲೇ ನೀನು ಹತನಾಗುವೆ, ಎಂದು ಹೇಳಿರುವರು. ರಾಜನೇ! ಹೀಗೇ ಬುದ್ಧಿವಂತ ಇಂದ್ರಜಿತುವಿನ ಮೃತ್ಯುವಿನ ವಿಧಾನ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ॥14-15॥ ಶ್ರೀರಾಮಾ! ಆದ್ದರಿಂದ ಇಂದ್ರಜಿತುವನ್ನು ವಧಿಸಲು ಮಹಾಬಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿರಿ. ಅವನ ವಧೆಯಾದರೆ ಸುಹೃದರೊಂದಿಗೆ ರಾವಣನು ಸತ್ತನೆಂದೇ ತಿಳಿಯಿರಿ. ॥16॥ ವಿಭೀಷಣನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಶೋಕವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಇಂತೆಂದನು - ಸತ್ಯಪರಾಕ್ರಮಿ ವಿಭೀಷಣನೇ! ಆ ಭಯಂಕರ ರಾಕ್ಷಸನ ಮಾಯೆಯನ್ನು ನಾನು ಬಲ್ಲೆ. ॥17॥ ಅವನು ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ತಿಳಿದಿರುವನೂ, ಬುದ್ಧಿವಂತನೂ, ದೊಡ್ಡ ಮಾಯಾವಿಯೂ, ಮಹಾಬಲಿಷ್ಠನೂ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ವರುಣಸಹಿತ ಸಮಸ್ತ ದೇವತೆಗಳನ್ನೂ ಅವನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಮೂರ್ಛಿತಗೊಳಿಸಬಲ್ಲನು. ॥18॥ ಮಹಾಯಶಸ್ವೀ ವೀರನೇ! ಇಂದ್ರಜಿತನು ರಥಸಹಿತ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸತೊಡಗಿದಾಗ ಮೋಡಗಳಲ್ಲಿ ಅಡಗಿದ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಅವನ ಗತಿಯನ್ನು ಯಾರೂ ತಿಳಿಯಲಾರರು. ವಿಭೀಷಣನಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ತನ್ನ ಶತ್ರು ದುರಾತ್ಮ ಇಂದ್ರಜಿತನ ಮಾಯಾಶಕ್ತಿಯನ್ನು ತಿಳಿದು, ಯಶಸ್ವೀ ವೀರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು - ॥19-20॥ ಲಕ್ಷ್ಮಣ! ವಾನರರಾಜ ಸುಗ್ರೀವನ ಸೈನ್ಯವೆಲ್ಲ ಜೊತೆಗೆ ತೆಗೆದು ಕೊಂಡು, ಹನುಮಂತನೇ ಮೊದಲಾದ ಸೇನಾನಾಯಕರನ್ನು, ಜಾಂಬವಂತ ಹಾಗೂ ಇತರ ಸೈನ್ಯದಿಂದ ಪರಿವೃತನಾಗಿ ಮಾಯಾಬಲ ಸಂಪನ್ನ ರಾಕ್ಷಸರಾಜಕುಮಾರ ಇಂದ್ರಜಿತುವಿನ ಸಂಹಾರಮಾಡು. ॥21-22॥ ಈ ಮಹಾತ್ಮಾ ರಾಕ್ಷಸರಾಜ ವಿಭೀಷಣನು ಅವನ ಮಾಯೆಯನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿದಿರುವನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಇವನೂ ತನ್ನ ಮಂತ್ರಿಗಳೊಂದಿಗೆ ನಿನ್ನ ಹಿಂದೆ ಹಿಂದೆ ಬರುವನು. ॥23॥ ಶ್ರೀರಘುನಾಥನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ವಿಭೀಷಣ ಸಹಿತ ಭಯಾನಕ ಪರಾಕ್ರಮಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ತನ್ನ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಕೈಯ್ಯಲ್ಲೆತ್ತಿಕೊಂಡನು. ॥24॥ ಅವನ ಯುದ್ಧದ ಎಲ್ಲ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಿದ್ಧನಾದನು. ಕವಚವನ್ನು ಧರಿಸಿ, ಖಡ್ಗವನ್ನು ಬಿಗಿದುಕೊಂಡನು. ಉತ್ತಮ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದು, ಶ್ರೀರಾಮನ ಚರಣಗಳನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸಿ ಹರ್ಷದಿಂದ ಸೌಮಿತ್ರಿಯು ಹೇಳಿದನು- ॥25॥ ಆರ್ಯನೇ! ಇಂದು ನನ್ನ ಧನುಸ್ಸಿನಿಂದ ಸಿಡಿದ ಬಾಣಗಳು ರಾವಣಕುಮಾರನನ್ನು ವಿದೀರ್ಣಗೊಳಿಸಿ, ಕವಲಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಸರೋವರದಲ್ಲಿ ಹಂಸಗಳು ಇಳಿಯುವಂತೆ ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ಹೋಗಿ ಬೀಳುವವು. ॥26॥ ಈ ವಿಶಾಲ ಧನುಸ್ಸಿಂದ ಹೊರಟ ಬಾಣಗಳು ಇಂದೇ ಆ ಭಯಂಕರ ರಾಕ್ಷಸನ ಶರೀರವನ್ನು ಸೀಳಿ ಅವನನ್ನು ಕಾಲಕ್ಕೆ ತುತ್ತಾಗಿಸುವವು. ॥27॥ ರಾವಣಿಯ ವಧೆಯ ಆಕಾಂಕ್ಷಿಯಾದ ತೇಜಸ್ವೀ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ತನ್ನಣ್ಣನ ಮುಂದೆ ಹೀಗೆ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿ ಕೂಡಲೇ ಅಲ್ಲಿಂದ ಹೊರಟನು. ॥28॥ ಮೊದಲಿಗೆ ಅಣ್ಣನ ಚರಣಗಳಲ್ಲಿ ವಂದಿಸಿಕೊಂಡು, ಅವನಿಗೆ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಬಂದು ರಾವಣ ಕುಮಾರನಿಂದ ಪಾಲಿತವಾದ ನಿಕುಂಭಿಳಾ ಮಂದಿರದ ಕಡೆಗೆ ಪ್ರಯಾಣ ಮಾಡಿದನು. ॥29॥ ಅಣ್ಣನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನು ಸ್ವಸ್ತಿವಾಚನ ಮಾಡಿದ ಬಳಿಕ ವಿಭೀಷಣ ಸಹಿತ ಪ್ರತಾಪಿ ರಾಜಕುಮಾರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಬಹಳ ಉತ್ಸಾಹದಿಂದ ಮುಂದರಿದನು. ॥30॥ ಎಷ್ಟೋ ಸಾವಿರ ವಾನರವೀರರೊಂದಿಗೆ ಹನುಮಂತ ಮತ್ತು ಮಂತ್ರಿಗಳ ಸಹಿತ ವಿಭೀಷಣನೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಹಿಂದೆ ತ್ವರಿತವಾಗಿ ಹೊರಟರು. ॥31॥ ವಿಶಾಲವಾನರ ಸೈನ್ಯ ಸಹಿತ ಸುತ್ತುವರೆದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ವೇಗವಾಗಿ ಮುಂದರಿದು ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದ ಋಕ್ಷರಾಜ ಜಾಂಬವಂತರ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ನೋಡಿದನು. ॥32॥ ದೂರದ ವರೆಗೆ ದಾರಿ ಸಾಗಿದಾಗ ಮಿತ್ರರನ್ನು ಆನಂದಗೊಳಿಸುವ ಸೌಮಿತ್ರಿಯು ರಾಕ್ಷಸರಾಜ ರಾವಣನ ಸೈನ್ಯ ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಸಿದ್ಧವಾಗಿ ನಿಂತಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿದನು. ॥33॥ ಶತ್ರುದವನ ರಘುಕುಲನಂದನ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಧರಿಸಿಕೊಂಡು, ಬ್ರಹ್ಮದೇವರು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದ ವಿಧಾನಕ್ಕನುಸಾರ ಆ ಮಾಯಾವೀ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ಗೆಲ್ಲಲು ನಿಕುಂಭಿಳಾ ಎಂಬ ಜಾಗಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ನಿಂತುಕೊಂಡನು. ॥34॥ ಆಗ ಪ್ರತಾಪಿ ರಾಜಕುಮಾರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಂದಿಗೆ ವಿಭೀಷಣ, ವೀರ ಅಂಗದ, ಪವನನಂದನ ಹನುಮಂತನೂ ಇದ್ದರು. ॥35॥ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿರುವ ಅಸ್ತ್ರ-ಶಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿರುವ, ಮಹಾರಥಿಗಳಿಂದ ಮತ್ತು ಧ್ವಜಗಳಿಂದ ಗಹನವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದ, ವೇಗದ ಅಂದಾಜು ಯಾರೂ ಮಾಡದ, ಅನೇಕ ವೇಷಭೂಷಣಗಳಿಂದ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದ ಅಂಧಕಾರದಂತೆ ಇದ್ದ ಆ ಶತ್ರು ಸೈನ್ಯದೊಳಗೆ ವಿಭೀಷಣಾದಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ॥36॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಎಂಭತ್ತೈದನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥85॥

ಎಂಭತ್ತಾರನೆಯ ಸರ್ಗ

ವಾನರ-ರಾಕ್ಷಸರ ಯುದ್ಧ, ಹನುಮಂತನಿಂದ ರಾಕ್ಷಸರ ಸಂಹಾರ, ಹನುಮಂತನು ಇಂದ್ರಜಿತುವನ್ನು ದ್ವಂದ್ವಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಆಹ್ವಾನ

ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ವಿಭೀಷಣನು ಶತ್ರುಗಳಿಗೆ ಅಹಿತಕರವಾದ ಹಾಗೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಅರ್ಥಸಿದ್ಧಿಗೆ ಕಾರಣವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು - ॥1॥ ಲಕ್ಷ್ಮಣ! ಕಪ್ಪಾದ ಮೋಡಗಳಂತೆ ಎದುರಿಗೆ ಕಾಣುವ ರಾಕ್ಷಸರ ಸೈನ್ಯದೊಂದಿಗೆ ಶಿಲಾರೂಪೀ ಆಯುಧ ಧರಿಸಿದ ವಾನರವೀರರು ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಯುದ್ಧ ಮಾಡಲಿ ಮತ್ತು ನೀನೂ ಈ ವಿಶಾಲವಾಹಿನಿಯ ವ್ಯೆಹವನ್ನು ಭೇದಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನಮಾಡು. ಅದನ್ನು ಭೇದಿಸಿದಾಗಲೇ ಇಂದ್ರಜಿತು ನಮಗೆ ಕಾಣಿಸುವನು. ॥2-3॥ ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ಈ ಹೋಮಕಾರ್ಯ ಮುಗಿಯುವ ಮೊದಲೇ ವಜ್ರದಂತಹ ಬಾಣಗಳ ಮಳೆಯನ್ನು ಸುರಿಸುತ್ತಾ ಶತ್ರುಗಳ ಮೇಲೆ ಆಕ್ರಮಣ ಮಾಡು. ॥4॥ ವೀರನೇ! ಈ ದುರಾತ್ಮ ರಾವಣಕುಮಾರನು ಭಾರೀ ಮಾಯಾವಿಯೂ, ಅಧರ್ಮಿಯೂ, ಕ್ರೂರಕರ್ಮ ಮಾಡುವವನೂ, ಸರ್ವ ಲೋಕಗಳಿಗೆ ಭಯಂಕರನೂ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇವನನ್ನು ವಧಿಸು. ॥5॥ ವಿಭೀಷಣನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಶುಭಲಕ್ಷ ಸಂಪನ್ನ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ರಾಕ್ಷಸರಾಜನ ಪುತ್ರನನ್ನು ಗುರಿಯಿಟ್ಟು ಬಾಣಗಳ ವರ್ಷವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದನು. ॥6॥ ಜೊತೆಗೆ ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ವೃಕ್ಷವನ್ನೆತ್ತಿಕೊಂಡ ವಾನರರೂ ಹಾಗೂ ಕರಡಿಗಳೂ ಅಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುವ ರಾಕ್ಷಸ ಸೈನ್ಯದ ಮೇಲೆ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಆಕ್ರಮಿಸಿದರು. ॥7॥ ಅತ್ತಕಡೆಯಿಂದ ರಾಕ್ಷಸರೂ ವಾನರ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಹರಿತವಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದ, ಖಡ್ಗಗಳಿಂದ, ಶಕ್ತಿ-ತೋಮರಗಳಿಂದ ಪ್ರಹಾರ ಮಾಡುತ್ತಾ ಎದುರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ॥8॥ ಹೀಗೆ ವಾನರರಿಗೂ, ರಾಕ್ಷಸರಿಗೂ, ಘನಘೋರ ಸಂಗ್ರಾಮ ನಡೆಯತೊಡಗಿತು. ಅದರ ಮಹಾ ಕೋಲಾಹಲವು ಇಡೀ ಲಂಕೆಯ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸಿತು. ॥9॥ ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಶಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ, ಹರಿತವಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದ, ಎಸೆದಿರುವ ವೃಕ್ಷಗಳಿಂದ, ಭಯಾನಕ ಪರ್ವತಗಳಿಂದ ಅಲ್ಲಿಯ ಆಕಾಶ ತುಂಬಿಹೋಯಿತು. ॥10॥ ವಿಕಟಮುಖ-ಬಾಹುಗಳುಳ್ಳ ರಾಕ್ಷಸರು ವಾನರ ಯೂಥಪತಿಗಳ ಮೇಲೆ ನಾನಾ ರೀತಿಯ ಶಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಪ್ರಹರಿಸುತ್ತಾ ಅವರಿಗೆ ಮಹಾ ಭಯವನ್ನು ತಂದೊಡ್ಡಿತು. ॥11॥ ಹಾಗೆಯೇ ವಾನರರೂ ಸಮರಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ವೃಕ್ಷಗಳಿಂದ ಮತ್ತು ಪರ್ವತ ಶಿಖರಗಳಿಂದ ಸಮಸ್ತ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಕೊಲ್ಲ ತೊಡಗಿದರು. ॥12॥ ಮುಖ್ಯ ಮುಖ್ಯ ಮಹಾಕಾಯ ಮಹಾಬಲಿ ಕರಡಿಗಳು ಮತ್ತು ವಾನರರು ಕಾದಾಡುತ್ತಿ ರುವಾಗ ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ಮಹಾಭಯ ಆವರಿಸಿತು. ॥13॥ ಇಂದ್ರಜಿತು ಭಾರೀ ದುರ್ಧರ್ಷವೀರನಾಗಿದ್ದನು. ತನ್ನ ಸೈನ್ಯವು ಶತ್ರುಗಳಿಂದ ಪೀಡಿತವಾಗಿ ದುಃಖಿತವಾಗಿರುವುದನ್ನು ಕೇಳಿದಾಗ ಅವನು ಅನುಷ್ಠಾನ ಮುಗಿಯುವ ಮೊದಲೇ ಅವನು ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಎದ್ದು ನಿಂತನು. ॥14॥ ಆಗ ಅವನು ಅತ್ಯಂತ ಕ್ರೋಧಗೊಂಡಿದ್ದನು. ಅವನು ವೃಕ್ಷಗಳ ಅಂಧಕಾರದಿಂದ ಹೊರಬಂದು ಒಂದು ಸುಸಜ್ಜಿತ ಮೊದಲೇ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿದ್ದ, ಬಹಳ ಸುದೃಢವಾದ ರಥಾರೂಢನಾದನು. ॥15॥ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಭಯಂಕರ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಧರಿಸಿದ ಇಂದ್ರಜಿತು ಕಾಡಿಗೆಯ ಬೆಟ್ಟದಂತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿದ್ದನು. ಆ ಭಯಂಕರ ರಾಕ್ಷಸನ ಕಣ್ಣು-ಮುಖ ಕೆಂಪಾಗಿದ್ದು, ವಿನಾಶಕಾರೀ ಮೃತ್ಯು ವಿನಂತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿದ್ದನು. ॥16॥ ಇಂದ್ರಜಿತನು ರಥದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿರುವನೆಂದು ನೋಡುತ್ತಲೇ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಂದಿಗೆ ಯುದ್ಧದ ಇಚ್ಛೆಯುಳ್ಳ ಭಯಂಕರ ವೇಗಶಾಲಿ ರಾಕ್ಷಸರ ಸೈನ್ಯವು ಅವನ ಸುತ್ತಲೂ ಬಂದು ನಿಂತುಕೊಂಡಿತು. ॥17॥ ಆಗ ಶತ್ರುದಮನನಾದ ಪರ್ವತಾಕಾರ ವಿಶಾಲಕಾಯ ಹನುಮಂತನು ಕೀಳಲು, ಪುಡಿಮಾಡಲು ಅತಿ ಕಷ್ಟಕರವಾದ ಬಹಳ ದೊಡ್ಡ ವೃಕ್ಷವನ್ನು ಕಿತ್ತುಕೊಂಡನು. ॥18॥ ಮತ್ತೆ ಆ ವಾನರ ವೀರನು ಪ್ರಳಯಾಗ್ನಿಯಂತೆ ಪ್ರಜ್ವಲಿತನಾಗಿ, ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸರ ಆ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ದಗ್ಧಗೊಳಿಸುತ್ತಾ ಅಸಂಖ್ಯ ವೃಕ್ಷಗಳ ಹೊಡೆತದಿಂದ ನಿಶ್ಚೇಷ್ಟಿತಗೊಳಿಸಿದನು. ॥19॥ ಪವನ ಕುಮಾರನು ವೇಗವಾಗಿ ರಾಕ್ಷಸ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ವಿಧ್ವಂಸಗೊಳಿಸುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ನೋಡುತ್ತಲೇ ಸಾವಿರಾರು ರಾಕ್ಷಸರು ಅವನ ಮೇಲೆ ಅಸ್ತ್ರ-ಶಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಮಳೆಗರೆದರು. ॥20॥ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿರುವ ಶೂಲಗಳಿಂದ, ಖಡ್ಗಗಳಿಂದ, ಶಕ್ತಿಗಳಿಂದ, ಪಟ್ಟಿಶಗಳಿಂದ ರಾಕ್ಷಸರು ಅವನ ಮೇಲೆ ಪ್ರಹಾರ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ॥21॥ ಅನೇಕ ಪರಿಘಗಳಿಂದ, ಗದೆಗಳಿಂದ, ಭಲ್ಲೆಗಳಿಂದ, ನೂರಾರು ಶತಘ್ನಿಗಳಿಂದ ಲೋಹ ಮುದ್ಗರಗಳಿಂದ ಭಯಾನಕ ಗಂಡುಕೊಡಲಿಗಳಿಂದ, ಭಿಂದಿಪಾಲಗಳಿಂದ, ವಜ್ರಸದೃಶ ಮುಷ್ಟಿಗಳಿಂದ, ಸಿಡಿಲಿನಂತಹ ಅಂಗೈ ಏಟುಗಳಿಂದ ಸಮಸ್ತ ರಾಕ್ಷಸರು ಹತ್ತಿರ ಬಂದು ಸುತ್ತಲಿನಿಂದ ಪರ್ವತಾಕಾರ ಹನುಮಂತನ ಮೇಲೆ ಪ್ರಹಾರ ಮಾಡತೊಡಗಿದರು. ಮಾರುತಿಯು ಕುಪಿತನಾಗಿ ಅವರೆಲ್ಲರನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿಬಿಟ್ಟನು. ॥22-24॥ ಕಪಿವರ ಪವನಕುಮಾರ ಹನುಮಂತನು ಪರ್ವತದಂತೆ ಅಚಲನಾಗಿ ನಿಃಶಂಕಭಾವದಿಂದ ತನ್ನ ಶತ್ರು ಗಳನ್ನು ಸಂಹರಿಸುವುದನ್ನು ಇಂದ್ರಜಿತು ನೋಡಿದನು. ॥25॥ ಆಗ ತನ್ನ ಸಾರಥಿಯಲ್ಲಿ ಈ ವಾನರನು ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವಲ್ಲಿಗೆ ನಡೆ, ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ಇವನನ್ನು ಉಪೇಕ್ಷೆಮಾಡಿದರೆ ಇವನು ನಮ್ಮೆಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರ ವಿನಾಶಮಾಡಿಬಿಡುವನು. ॥26॥ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಸಾರಥಿಯು ಅತ್ಯಂತ ದುರ್ಜಯ ವೀರ ಇಂದ್ರಜಿತುವನ್ನು ಪವನಕುಮಾರ ಹನುಮಂತನು ವಿರಾಜಿಸುತ್ತಿದ್ದಲ್ಲಿಗೆ ಕೊಂಡುಹೋದನು. ॥27॥ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಲೇ ಆ ದುರ್ಜಯ ರಾಕ್ಷಸನು ಹನುಮಂತನ ಮಸ್ತಕದಲ್ಲಿ ಬಾಣಗಳಿಂದ, ಖಡ್ಗಗಳಿಂದ, ಪಟ್ಟಿಶಗಳಿಂದ, ಕೊಡಲಿಗಳಿಂದ ಮಳೆಗರೆಯಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದನು. ॥28॥ ಆ ಭಯಾನಕ ಶಸ್ತ್ರಗಳು ತನ್ನ ಶರೀರದ ಮೇಲೆ ಬೀಳುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಹನುಮಂತನು ಮಹಾರೋಷಗೊಂಡು, ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು- ॥29॥ ದುರ್ಬುದ್ಧಿ ರಾವಣಕುಮಾರನೇ! ನೀನು ದೊಡ್ಡ ಶೂರನಾಗಿದ್ದರೆ ಬಾ, ನನ್ನೊಡನೆ ಮಲ್ಲಯುದ್ಧ ಮಾಡು. ಈ ವಾಯುಪುತ್ರನೊಂದಿಗೆ ಸೆಣಸಾಡಿ ಬದುಕಿ ಹೋಗಲಾರೆ. ॥30॥ ದುರ್ಮತಿಯೇ! ನಿನ್ನ ಭುಜಗಳಿಂದ ನನ್ನೊಡನೆ ಯುದ್ಧ ಮಾಡು. ಈ ಬಾಹುಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನನ್ನ ವೇಗವನ್ನು ಸಹಿಸಿದೆ ಯಾದರೆ ನಿನ್ನನ್ನು ರಾಕ್ಷಸರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೆಂದು ತಿಳಿಯುವೆನು. ॥31॥ ರಾವಣಕುಮಾರ ಇಂದ್ರಜಿತು ಧನಸ್ಸು ಎತ್ತಿ ಹನುಮಂತನನ್ನು ವಧಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಈ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ವಿಭೀಷಣನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಅವನ ಪರಿಚಯವನ್ನು ಮಾಡಿದನು. ॥32॥ ಸುಮಿತ್ರಾನಂದನ! ಇಂದ್ರನನ್ನು ಗೆದ್ದಿರುವ ರಾವಣನ ಪುತ್ರನೇ ರಥದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ಹನುಮಂತನನ್ನು ವಧಿಸಲು ಇಚ್ಛಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ವಿದಾರಣಗೊಳಿಸುವ, ಅನುಪಮ ಆಕಾರಪ್ರಕಾರಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಪ್ರಾಣಾಂತಕಾರೀ ಭಯಂಕರ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಈ ರಾವಣಿಯನ್ನು ಕೊಂದುಬಿಡು. ॥33-34॥ ಶತ್ರು ಗಳನ್ನು ಭಯಗೊಳಿಸುವ ವಿಭೀಷಣನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಮಹಾತ್ಮಾ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ರಥದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿರುವ ಆ ಭಯಂಕರ ಬಲಶಾಲೀ ಪರ್ವತಾಕಾರ ದುರ್ಜಯ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ನೋಡಿದನು. ॥ 35 ॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಎಂಭತ್ತಾರನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥86॥

ಎಂಭತ್ತೇಳನೆಯ ಸರ್ಗ

ಇಂದ್ರಜಿತು ಮತ್ತು ವಿಭೀಷಣರ ರೋಷಪೂರ್ಣ ಸಂಭಾಷಣೆ

ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಹರ್ಷಗೊಂಡ ವಿಭೀಷಣನು ಧನುರ್ಧರ ಸೌಮಿತ್ರಿಯನ್ನು ಜೊತೆಗೂಡಿ ಅತ್ಯಂತ ವೇಗವಾಗಿ ಇಂದ್ರಜಿತುವಿದ್ದೆಡೆ ಹೋದನು. ॥1॥ ಸ್ವಲ್ಪ ದೂರ ಹೋಗಿ ವಿಭೀಷಣನು ಒಂದು ಮಹಾವನವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಇಂದ್ರಜಿತುವಿನ ಕರ್ಮಾನುಷ್ಠಾನದ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ತೋರಿಸಿದನು. ॥2॥ ಅಲ್ಲೊಂದು ದೊಡ್ಡ ಆಲದ ಮರವು ಕಪ್ಪು ಮೋಡದಂತೆ ದಟ್ಟವಾಗಿ ಭಯಂಕರವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು. ತೇಜಸ್ವೀ ರಾವಣಾನುಜ ವಿಭೀಷಣನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಅಲ್ಲಿಯ ಎಲ್ಲ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ತೋರಿಸಿ ಹೇಳಿದನು- ॥3॥ ಸುಮಿತ್ರಾನಂದನ! ಈ ಬಲವಂತ ರಾವಣಕುಮಾರನು ಪ್ರತಿಸಲ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದು ಭೂತಗಳಿಗೆ ಬಲಿಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಯುದ್ಧಭೂಮಿಗೆ ಬರುತ್ತಾನೆ. ॥4॥ ಇದರಿಂದ ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ಈ ರಾಕ್ಷಸನು ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೆ ಅದೃಶನಾಗಿ, ಉತ್ತಮ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಶತ್ರುವನ್ನು ಬಂಧಿಸಿ ಸಂಹರಿಸಿಬಿಡುತ್ತಾನೆ. ॥5॥ ಆದ್ದರಿಂದ ಇಂದ್ರಜಿತು ಈ ವಟವೃಕ್ಷದ ಬಳಿಗೆ ಬರುವುದರೊಳಗೆ ನೀನು ತೇಜಸ್ವೀ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಅವನ ರಥಾಶ್ವ ಸಾರಥಿಯೊಂದಿಗೆ ನಾಶ ಮಾಡು. ॥6॥ ‘ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಮಿತ್ರರಿಗೆ ಆನಂದವನ್ನುಂಟುಮಾಡುವ ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ಸೌಮಿತ್ರಿಯು ತನ್ನ ಚಿತ್ರಿತವಾದ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಟೆಂಕರಿಸಿ ಅಲ್ಲಿ ನಿಂತುಕೊಂಡನು. ॥7॥ ಅಷ್ಟರಲ್ಲಿ ಬಲವಂತ ಇಂದ್ರಜಿತನು ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ತೇಜಸ್ವೀ ರಥದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತ, ಕವಚ-ಖಡ್ಗ ಮತ್ತು ಧ್ವಜದೊಂದಿಗೆ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡನು. ॥8॥ ಆಗ ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಅಪರಾಜಿತ ಪುಲಸ್ತ್ಯನಂದನ ಇಂದ್ರಜಿತನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು - ರಾಕ್ಷಸಕುಮಾರ! ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಆಹ್ವಾನಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ನೀನು ನನ್ನೊಡನೆ ನ್ಯಾಯೋಚಿತ ಯುದ್ಧಮಾಡು. ॥9॥ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ, ಮನಸ್ವೀ ರಾವಣಕುಮಾರನು ಅಲ್ಲಿ ವಿಭೀಷಣನು ಉಪಸ್ಥಿತನಾಗಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಕಠೋರವಾದ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದನು- ॥10॥ ರಾಕ್ಷಸನೇ! ಈ ಲಂಕೆಯಲ್ಲೇ ನೀನು ಹುಟ್ಟಿ ಬೆಳೆದೆ. ನೀನು ನನ್ನ ತಂದೆಯ ತಮ್ಮನು ಮತ್ತು ನನಗೆ ಚಿಕ್ಕಪ್ಪನಾಗಿರುವೆ. ಹಾಗಿರುವಾಗ ನೀನು ನಿನ್ನ ಮಗನಾದ ನನಗೆ ಹೇಗೆ ದ್ರೋಹ ಮಾಡುವೆ ? ॥11॥ ದುರ್ಮತಿಯೇ! ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಕುಟುಂಬದವರ ಕುರಿತು ಆತ್ಮೀಯತೆಯಾಗಲಿ, ಆತ್ಮೀಯ ಜನರಲ್ಲಿ ಸ್ನೇಹವಾಗಲೀ, ತನ್ನ ಜಾತಿಯ ಅಭಿಮಾನವಾಗಲೀ ಇಲ್ಲ. ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಕರ್ತವ್ಯ-ಅಕರ್ತವ್ಯದ ವಿವೇಚನೆ, ಭ್ರಾತೃಪ್ರೇಮ, ಧರ್ಮ ಏನೂ ಇಲ್ಲ. ನೀನು ರಾಕ್ಷಸ ಧರ್ಮವನ್ನು ಕಲಂಕಿತಗೊಳಿಸುವವನಾಗಿದ್ದೀಯ. ॥ 12 ॥ ದುರ್ಬುದ್ಧೇ! ನೀನು ಸ್ವಜನರನ್ನು ಪರಿತ್ಯಜಿಸಿ, ಇನ್ನೊಬ್ಬರ ದಾಸ್ಯವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿರುವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ಸತ್ಪುರುಷರ ನಿಂದೆ ಮತ್ತು ಶೋಕಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯ ನಾಗಿದ್ದೀಯೆ. ॥13॥ ನೀಚನಿಶಾಚರನೇ! ಸ್ವಜನರೊಡನೆ ಬಾಳಿ ಬದುಕುವುದೆಲ್ಲಿ? ನೀಚರಾದ ಇತರರನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸುವುದೆಲ್ಲಿ? ಒಂದಕ್ಕೊಂದು ಸಂಬಂಧವೇ ಇಲ್ಲ. ನಿನ್ನ ಶಿಥಿಲಬುದ್ಧಿಯಿಂದಾಗಿ ಇದರ ತಾರತಮ್ಯವನ್ನು ನೀನು ತಿಳಿದಿಲ್ಲ. ॥14॥ ಇತರರು ಎಷ್ಟೇ ಗುಣವಂತನಿರಲೇನು? ಸ್ವಜನರು ಗುಣಹೀನರಾಗಿದ್ದರೂ ಗುಣದಿಂದ ಸ್ವಜನನೇ ಇತರರಿಂದ ಶ್ರೇಷ್ಠನು. ಏಕೆಂದರೆ ಇತರರು ಬೇರೆಯೇ ಆಗಿರುತ್ತಾರೆ, ಅವರು ಎಂದೂ ನಮ್ಮವರಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ॥15॥ ತನ್ನ ಪಕ್ಷವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಶತ್ರುಪಕ್ಷವನ್ನು ಸೇವಿಸುವವನು ತನ್ನ ಪಕ್ಷ ನಾಶವಾದ ಮೇಲೆ ಅವನಿಂದಲೇ ಹತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ॥16॥ ರಾವಣಾನುಜನೇ! ನೀನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಕರೆತಂದು ನನ್ನ ವಧೆಗಾಗಿ ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದುದು ನಿರ್ದಯತೆಯೇ ಸರಿ. ಇಂತಹ ಕ್ರೂರ ಕಾರ್ಯಮಾಡಲು ಸ್ವಜನನಾದ ನಿನ್ನಂತಹವನಿಂದ ಮಾತ್ರ ಸಾಧ್ಯ. ॥ 17 ॥ ಅಣ್ಣನ ಮಗನು ಹೇಳಿದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ವಿಭೀಷಣನು ಉತ್ತರಿಸಿದನು - ನೀನು ಇಂದು ಹೀಗೆ ಹರಟುತ್ತಿರುವೆ? ನಿನಗೆ ನನ್ನ ಸ್ವಭಾವ ತಿಳಿದಿಲ್ಲ ಎಂದೇ ಅನಿಸುತ್ತದೆ. ॥18॥ ಅಧಮನೇ! ರಾಜಕುಮಾರ! ಹಿರಿಯರಲ್ಲಿ ಗೌರವತೋರಿ ನೀನು ಈ ಕಠೋರತೆಯನ್ನು ತ್ಯಜಿಸು. ನನ್ನ ಜನ್ಮ ಕ್ರೂರಕರ್ಮಾ ರಾಕ್ಷಸ ಕುಲದಲ್ಲಿ ಆದರೂ ನನ್ನ ಶೀಲ ಸ್ವಭಾವ ರಾಕ್ಷಸರಂತೆ ಇಲ್ಲ. ಸತ್ಪುರುಷರ ಪ್ರಧಾನವಾದ ಸತ್ವಗುಣವನ್ನೇ ನಾನು ಆಶ್ರಯಿಸಿರುವೆನು. ॥19॥ ಕ್ರೂರ ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸು ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ನನಗೆ ರುಚಿಯಿಲ್ಲ. ತನ್ನ ತಮ್ಮನ ಶೀಲಸ್ವಭಾವ ತನ್ನಿಂದ ವಿಪರೀತವಾಗಿದ್ದರೂ ಅಣ್ಣನಾದವನು ತಮ್ಮನನ್ನು ಹೇಗೆ ಮನೆಯಿಂದ ಹೊರ ಅಟ್ಟುವನು? (ಆದರೆ ನನ್ನನ್ನು ಮನೆಯಿಂದ ಹೊರಹಾಕಲಾಗಿದೆ, ಹಾಗಿರುವಾಗ ನಾನು ಬೇರೆ ಸತ್ಪುರುಷರನ್ನು ಏಕೆ ಆಶ್ರಯಿಸಬಾರದು? ॥20॥ ಯಾರ ಶೀಲಸ್ವಭಾವಗಳು ಧರ್ಮದಿಂದ ಭ್ರಷ್ಟನಾಗಿ ಹೋಗಿದೆಯೋ, ಯಾರು ಪಾಪವನ್ನೇ ಮಾಡಲು ದೃಢನಿಶ್ಚಯ ಮಾಡಿರುವನೋ, ಇಂತಹ ಪುರುಷನನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪ್ರಾಣಿಯು ಕೈಯ್ಯಮೇಲೆ ಕುಳಿತಿರುವ ವಿಷಸರ್ಪವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದಂತೆ ಮನುಷ್ಯ ನಿರ್ಭಯನಾದಂತೆ ಸುಖಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ. ॥21॥ ಬೇರೆಯವರ ಧನವನ್ನು ಅಪಹರಿಸುವವನನ್ನು, ಪರಸ್ತ್ರೀಯ ಮೇಲೆ ಕೈಯಿಡುವವನ್ನು ಅಂತಹ ದುರಾತ್ಮನನ್ನು, ಉರಿಯುವ ಮನೆಯನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದಂತೆ ಬಿಡುವುದೇ ಯೋಗ್ಯವಾಗಿದೆ. ॥22॥ ಪರಧನ ಅಪಹರಣ, ಪರಸ್ತ್ರೀ ಸಂಸರ್ಗ, ತನ್ನ ಹಿತೈಷಿ ಸುಹೃದರ ಮೇಲೆ ಅವಿಶ್ವಾಸ ಈ ಮೂರು ದೋಷಗಳು ವಿನಾಶಕಾರಿಗಳಾಗಿವೆ. ॥23॥ ಮಹರ್ಷಿಗಳ ಭಯಂಕರ ವಧೆ, ಸಮಸ್ತ ದೇವತೆಗಳಲ್ಲಿ ವಿರೋಧ, ಅಭಿಮಾನ, ರೋಷ, ವೈರ, ಧರ್ಮದ ಪ್ರತಿಕೂಲ ನಡೆಯುವುದು, ಈ ಪ್ರಾಣಗಳು ಮತ್ತು ಐಶ್ವರ್ಯಗಳನ್ನೂ ನಾಶ ಮಾಡುವಂತಹ ದೋಷಗಳು ನಮ್ಮ ಅಣ್ಣನಲ್ಲಿ ಇವೆ. ಮೋಡಗಳು ಪರ್ವತವನ್ನು ಆಚ್ಛಾದಿಸು ವಂತೆ ಈ ದೋಷಗಳು ಅಣ್ಣನ ಎಲ್ಲ ಗುಣಗಳನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಹಾಕಿವೆ. ॥24-25॥ ಈ ದೋಷಗಳಿಂದಾಗಿಯೇ ನಾನು ನನ್ನ ಅಣ್ಣನನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದೆ. ಈಗಲಾದರೋ ಈ ಲಂಕೆಯಾಗಲೀ, ನೀನಾಗಲಿ, ನಿನ್ನ ತಂದೆಯಾಗಲೀ ಉಳಿಯಲಾರದು. ॥26॥ ರಾಕ್ಷಸನೇ! ನೀನು ಅತ್ಯಂತ ಅಭಿಮಾನಿ, ಉದ್ದಂಡ ಮತ್ತು ಮೂರ್ಖನಾಗಿರುವೆ, ಕಾಲಪಾಶದಿಂದ ಬಂಧಿಸಿರುವೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನೇನು ಬಯಸುವೆಯೋ ಅದನ್ನು ನನಗೆ ಹೇಳು. ॥27॥ ನೀಚ ರಾಕ್ಷಸನೇ! ನೀನು ನನಗೆ ಕಠೋರವಾದ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದ ಫಲವೇ ಇಂದು ನಿನ್ನ ಮೇಲೆ ಘೋರ ಸಂಕಟ ಬಂದೊದಗಿದೆ. ಈಗ ನೀನು ವಟವೃಕ್ಷದವರೆಗೆ ಹೋಗಲಾರೆ. ॥28॥ ಕಕುತ್ಸ್ಥ ಕುಲಭೂಷಣ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸಿ ನೀನು ಬದುಕುಳಿಯಲಾರೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ನರದೇವ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ಯುದ್ಧಮಾಡು. ನೀನು ಇಲ್ಲಿ ಸತ್ತು ಯಮಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಸಂತೋಷಪಡಿಸುವೆ. ॥29॥ ಈಗ ನಿನ್ನಲ್ಲಿರುವ ಹೆಚ್ಚಿನ ಬಲವನ್ನು ತೋರು. ಸಮಸ್ತ ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಸಾಯಕಗಳನ್ನು ವ್ಯಯಮಾಡು. ಆದರೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಬಾಣಗಳಿಗೆ ಗುರಿಯಾಗಿ ನೀನು ಸೈನ್ಯ ಸಹಿತ ಬದುಕಿ ಹೋಗಲಾರೆ. ॥30॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಎಂಭತ್ತೇಳನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥87॥

ಎಂಭತ್ತೆಂಟನೆಯ ಸರ್ಗ

ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಜಿತು ಸಂವಾದ, ಘೋರವಾದ ಯುದ್ಧ

ವಿಭೀಷಣನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾವಣಿಯು ಅತಿ ಕ್ರುದ್ಧನಾದನು. ವಿಭೀಷಣನೊಡನೆ ಕಠೋರವಾಗಿ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾ ಮುನ್ನುಗ್ಗಿ ಬಂದನು. ॥1॥ ಕಪ್ಪಾದ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಹೂಡಿದ್ದೆ, ಅಲಂಕೃತರಥದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿರುವ ಇಂದ್ರಜಿತನು ಖಡ್ಗವೇ ಮುಂತಾದ ಇತರ ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿ ವಿನಾಶಕಾರಿ ಕಾಲನಂತೆ ಕಂಡು ಬರುತ್ತಿದ್ದನು. ॥2॥ ಆ ಭಯಂಕರ ಬಲಶಾಲೀ ನಿಶಾಚರನು ದೊಡ್ಡ ಆಕಾರದ ಉದ್ದವಾದ, ಗಟ್ಟಿಮುಟ್ಟಾದ, ಭಯಾನಕ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಹಾಗೂ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ನಾಶಗೊಳಿಸುವ ಸಮರ್ಥ ಬಾಣಗಳನ್ನೆತ್ತಿಕೊಂಡು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ತೊಡಗಿದ್ದನು. ॥3॥ ವಸ್ತ್ರಾಭೂಷಣಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತನಾಗಿ ರಥದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿರುವ ಮಹಾಧನುರ್ಧರ ಶತ್ರುನಾಶಕ ಬಲವಂತ ರಾವಣಕುಮಾರನು ಹನುಮಂತನ ಹೆಗಲೇರಿ ಕುಳಿತು ಉದಯಾ ಚಲದಲ್ಲಿ ವಿರಾಜಿಸುವ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿತನಾಗುತ್ತಾ, ತನ್ನ ತೇಜದಿಂದ ವಿಭೂಷಿತನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ನೋಡಿದನು. ॥4॥ ನೋಡುತ್ತಲೇ ಅವನು ಅತ್ಯಂತ ರೋಷಗೊಂಡು ವಿಭೀಷಣ ಸಹಿತ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ವಾನರಶಾರ್ದೂಲರಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು- ಶತ್ರುಗಳೇ! ಇಂದು ನನ್ನ ಪರಾಕ್ರಮ ನೋಡಿ, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನೀವೆಲ್ಲರೂ ನನ್ನ ಬಾಣಗಳ ದಃಸಹ ಮಳೆಯನ್ನು ಆಕಾಶದಿಂದ ಸುರಿಯುವ ಮುಸಲಧಾರೆಯನ್ನು ಭೂಮಿಯ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ತಮ್ಮ ಮೇಲೆ ಧರಿಸುವಂತೆ ನೀವು ತಮ್ಮ ಶರೀರಗಳಲ್ಲಿ ಧರಿಸುವಿರಿ. ॥5-6॥ ಹತ್ತಿಯ ರಾಶಿಯನ್ನು ಬೆಂಕಿಯು ಸುಟ್ಟುಹಾಕುವಂತೆ, ಈ ವಿಶಾಲಧನುಸ್ಸಿನಿಂದ ಚಿಮ್ಮಿದ ನನ್ನ ಬಾಣಗಳು ಇಂದು ನಿಮ್ಮ ಶರೀರಗಳನ್ನು ಛಿನ್ನಭಿನ್ನವಾಗಿಸುವುವು. ॥7॥ ಇಂದು ನನ್ನ ಶೂಲ, ಶಕ್ತಿ, ಋಷ್ಟಿ, ತೋಮರಗಳಿಂದ ಮತ್ತು ಸಾಯಕಗಳಿಂದ ಛಿನ್ನಭಿನ್ನಗೊಳಿಸಿ ನಿಮ್ಮೆಲ್ಲರನ್ನು ಯಮಲೋಕಕ್ಕೆ ಕಳಿಸುವೆನು. ॥8॥ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಮೇಘದಂತೆ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಾ ಕೈಚಳಕದಿಂದ ಬಾಣಗಳ ಮಳೆಯನ್ನು ಸುರಿಸಲು ಪ್ರಾರಂಭಮಾಡಿದಾಗ ಯಾರು ನನ್ನ ಎದುರಿಗೆ ನಿಲ್ಲಬಲ್ಲಿರೀ? ॥9॥ ಲಕ್ಷ್ಮಣ! ಅಂದು ರಾತ್ರಿ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನಾನು ವಜ್ರ ಮತ್ತು ಸಿಡಿಲಿನಂತಿದ್ದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ನಿಮ್ಮಿಬ್ಬರನ್ನು ಮಲಗಿಸಿಬಿಟ್ಟಿದ್ದೆ. ನೀವು ಪ್ರಧಾನ ಸೈನಿಕರ ಸಹಿತ ಮೂರ್ಛಿತರಾಗಿ ಬಿದ್ದಿರುವುದು ಈಗ ನಿನಗೆ ನೆನಪಿಲ್ಲ ಎಂದು ನಾನು ತಿಳಿಯುತ್ತೇನೆ. ವಿಷಧರ ಸರ್ಪದಂತೆ ರೋಷಗೊಂಡಿರುವ ಇಂದ್ರಜಿತುವಾದ ನನ್ನೊಡನೆ ಯುದ್ಧ ಮಾಡಲು ಉಪಸ್ಥಿತನಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಯಮಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋಗಲು ಸಿದ್ಧನಾಗಿರುವೆ ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಅನಿಸುತ್ತದೆ. ॥10-11॥ ರಾಕ್ಷಸರಾಜನ ಮಗನ ಆ ಗರ್ಜನೆ ಕೇಳಿ ರಘುಕುಲನಂದನ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಕುಪಿತಗೊಂಡನು. ಅವನ ಮುಖದಲ್ಲಿ ಭಯದ ಯಾವುದೇ ಛಾಯೆ ಇರದೆ, ಅವನು ಇಂದ್ರಜಿತುವಿನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು. ॥12॥ ನಿಶಾಚರನೇ! ನೀನು ಕೇವಲ ಮಾತಿನಿಂದ ತನ್ನ ಶತ್ರುವಧೆ ಮುಂತಾದ ಕಾರ್ಯಗಳ ಪೂರ್ಣತೆಯ ಘೋಷಣೆ ಮಾಡಿರುವೆ; ಆದರೆ ಆ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸುವುದು ನಿನಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಕಠಿಣವಾಗಿದೆ. ಕ್ರಿಯೆಯ ಮೂಲಕ ಕರ್ತವ್ಯ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ನೆರವೇರಿಸುವವನು ಅರ್ಥಾತ್ ಹೇಳದೆ ಕಾರ್ಯಪೂರ್ಣ ಮಾಡಿ ತೋರಿಸುವವನೇ ಬುದ್ಧಿವಂತ ಪುರುಷನು. ॥13॥ ದುರ್ಮತಿಯೇ! ನೀನು ನಿನ್ನ ಅಭೀಷ್ಟ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಸಿದ್ಧಗೊಳಿಸಲು ಅಸಮರ್ಥನಾಗಿರುವೆ. ಯಾವ ಕಾರ್ಯ ಯಾರಿಂದಲೂ ಸಿದ್ಧವಾಗುವುದು ಕಠಿಣವಾಗಿದೆಯೋ, ಅದನ್ನು ಕೇವಲ ಮಾತಿನಿಂದ ಹೇಳಿ ನೀನು ತನ್ನನ್ನು ಕೃತಾರ್ಥನೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಿರುವೆ. ॥14॥ ಅಂದು ಸಂಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ತಾನು ಅಡಗಿಕೊಂಡು ನೀನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದುದು ಕಳ್ಳರ ದಾರಿಯಾಗಿದೆ. ವೀರ ಪುರುಷರು ಅದನ್ನು ಸೇವಿಸು ವುದಿಲ್ಲ. ॥15॥ ರಾಕ್ಷಸನೇ! ಈಗ ನಾನು ನಿನ್ನ ಬಾಣಗಳ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಬಂದು ನಿಂತರುವೆನು. ಇಂದು ನಿನ್ನ ಆ ತೇಜವನ್ನು ತೋರಿಸು. ಕೇವಲ ಬಡಾಯಿ ಏಕೆ ಕೊಚ್ಚಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿರುವೆ? ॥16॥ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಸಂಗ್ರಾಮ ವಿಜಯಿ, ಮಹಾಬಲಿ, ಇಂದ್ರಜಿತು ತನ್ನ ಭಯಂಕರ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಬಿಗಿಯಾಗಿ ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ಹರಿತವಾದ ಬಾಣಗಳ ಮಳೆಯನ್ನೇ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದನು. ॥17॥ ಅವನು ಬಿಟ್ಟಿರುವ ಮಹಾವೇಗಶಾಲೀ ಬಾಣಗಳು ಸರ್ಪದ ವಿಷದಂತೆ ವಿಷಕಾರಿಯಾಗಿದ್ದವು. ಅವು ಬುಸುಗುಟ್ಟುತ್ತಾ ಸರ್ಪಗಳಂತೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಶರೀರದ ಮೇಲೆ ಬೀಳತೊಡಗಿದವು. ॥18॥ ವೇಗವಂತ ಇಂದ್ರಜಿತು ಆ ಅತ್ಯಂತ ವೇಗಶಾಲೀ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಶುಭ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಗಾಯಗೊಳಿಸಿದನು. ॥19॥ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಅವನ ಶರೀರ ಕ್ಷತ-ವಿಕ್ಷತವಾಯಿತು. ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದುಹೋದನು. ಆ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಮಾನ್ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಧೂಮರಹಿತ ಪ್ರಜ್ವಲಿತ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ॥ 20 ॥ ಇಂದ್ರಜಿತನು ತನ್ನ ಪರಾಕ್ರಮ ತೋರಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಜೋರಾಗಿ ಗರ್ಜಿಸಿ ಇಂತೆಂದನು. ॥21॥ ಸುಮಿತ್ರಾಕುಮಾರ! ನನ್ನ ಧನುಸ್ಸಿನಿಂದ ಜಿಗಿದ ಹರಿತವಾದ ಪಂಖಧಾರೀ ಬಾಣಗಳಿಂದ ನಿನ್ನ ಪ್ರಾಣಗಳು ಹೊರಟು ಹೋಗಿ, ಹೆಣದ ಮೇಲೆ ಹಿಂಡು ಹಿಂಡು ಗುಳ್ಳೆನರಿಗಳೂ ಹದ್ದುಗಳೂ, ಗಿಡಗ ಗಳೂ ಬಂದು ತಮ್ಮ ಹಸಿವನ್ನು ಇಂಗಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುವು. ॥23॥ ರಾಮನು - ನಿನ್ನಂತಹ ದುರ್ಮತಿಯಾದ, ಅನಾರ್ಯನೂ, ಕ್ಷತ್ರಿಯಧಮನೂ, ಭಕ್ತನಾದ ತಮ್ಮನೂ ಆದ ನೀನು ನನ್ನಿಂದ ಹತನಾಗಿರುವುದನ್ನು ನೋಡುವನು. ॥24॥ ಸುಮಿತ್ರಾ ಕುಮಾರ! ನಿನ್ನ ಕವಚ ಜಾರಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬೀಳುವುದು, ಧನುಸ್ಸು ದೂರ ಹೋಗಿ ಬೀಳಬಹುದು. ನಿನ್ನ ಮಸ್ತಕವೂ ತುಂಡರಿಸ ಲಾಗುವುದು. ಈ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಇಂದು ನನ್ನ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹತನಾದ ನಿನ್ನನ್ನು ರಾಮನು ನೋಡುವನು. ॥25॥ ಹೀಗೆ ಕಠೋರವಾಗಿ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿರುವ ಇಂದ್ರಜಿತುವಿನಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಪ್ರಯೋಜನವನ್ನು ಬಲ್ಲ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಕುಪಿತನಾಗಿ ಯುಕ್ತಿಯುಕ್ತವಾಗಿ ಹೀಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದನು - ॥26॥ ಕ್ರೂರಕರ್ಮಿ ದುರ್ಬುದ್ಧಿ ರಾಕ್ಷಸನೇ! ಬಡಾಯಿ ಕೊಚ್ಚಿಕೊಳ್ಳುವುದನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಬಿಡು. ನೀನು ಇವೆಲ್ಲ ಏಕೆ ಹೇಳುತ್ತಿರುವೆ? ಮಾಡಿತೋರು. ॥27॥ ನಿಶಾಚರನೇ! ಇಷ್ಟರವರೆಗೆ ಮಾಡದಿರುವ ಕೆಲಸದ ಕುರಿತು ಇಲ್ಲಿ ವ್ಯರ್ಥಾಲಾಪ ಏಕೆ ಮಾಡುತ್ತಿರುವೆ? ನೀನು ಹೇಳಿದುದನ್ನು ಪೂರ್ಣಮಾಡು. ಅದರಿಂದ ನಿನ್ನ ಈ ಆತ್ಮಶ್ಲಾಘನೆಯನ್ನು ನಂಬುವೆನು. ॥28॥ ಪುರುಷಾಧಮನೇ! ನಾನು ಯಾವುದೇ ಕಠೋರ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳದೆ, ನಿನ್ನ ಕುರಿತು ಯಾವುದೇ ಆಕ್ಷೇಪವೆತ್ತದೆ, ಆತ್ಮಪ್ರಶಂಸೆ ಮಾಡದೆಯೇ ನಿನ್ನನ್ನು ವಧಿಸುವೆನು. ॥29॥ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಆಕರ್ಣಾಂತ ಸೆಳೆದು ರಾಕ್ಷಸನ ಎದೆಗೆ ಐದು ಬಾಣಗಳನ್ನು ವೇಗವಾಗಿ ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದನು. ॥30॥ ಸುಂದರ ರೆಕ್ಕೆಗಳುಳ್ಳ, ವೇಗವಾಗಿ ಹೋಗುವ, ಪ್ರಜ್ವಲಿತ ಸರ್ಪಗಳಂತೆ ಕಾಣುವ ಆ ಬಾಣಗಳು ರಾಕ್ಷಸನ ಎದೆಯಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯಕಿರಣಗಳಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸಿದವು. ॥31॥ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಆಹತನಾದ ರಾವಣಕುಮಾರ ಕೋಪದಿಂದ ಕೆಂಡಾಮಂಡಲನಾದನು. ಅವನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದ ಮೂರು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಗಾಯಗೊಳಿಸಿ ಪ್ರತೀಕಾರ ಮಾಡಿದನು. ॥32॥ ಒಂದುಕಡೆ ಪುರುಷಸಿಂಹ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿದ್ದರೆ, ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ ರಾಕ್ಷಸಸಿಂಹ ಇಂದ್ರಜಿತು ಇದ್ದನು. ಇಬ್ಬರೂ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಪರಸ್ಪರ ವಿಜಯವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಅವರಿಬ್ಬರ ಆ ತುಮುಲ ಸಂಗ್ರಾಮ ಭಯಂಕರವಾಗಿತ್ತು. ॥33॥ ಆ ಇಬ್ಬರೂ ವೀರರು ಪರಾಕ್ರಮಿಗಳೂ, ಬಲಸಂಪನ್ನರೂ, ವಿಕ್ರಮಶಾಲಿಗಳೂ, ಪರಮ ದುರ್ಜಯರೂ, ಅನುಪಮ ಬಲ-ತೇಜದಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದರಿಂದ ಅತ್ಯಂತ ದುರ್ಜಯರಾಗಿದ್ದರು. ॥34॥ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಗ್ರಹರು ಢಿಕ್ಕಿ ಹೊಡೆದಂತೆ ಆ ವೀರರಿಬ್ಬರು ಕಾದಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಆ ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ಅವರು ಇಂದ್ರ-ವೃತ್ರಾಸುರರಂತೆ ದುರ್ಧಷಕರಾಗಿ ಕಂಡು ಬರುತ್ತಿದ್ದರು. ॥35॥ ಆ ಮಹಾಮನಸ್ವೀ ನರಶ್ರೇಷ್ಠ ಹಾಗೂ ರಾಕ್ಷಸ ಪ್ರವರ ವೀರರೂ ಎರಡು ಸಿಂಹಗಳು ಕಾದಾಡುತ್ತಿರುವಂತೆ ಯುದ್ಧ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಅಸಂಖ್ಯ ಬಾಣಗಳ ಮಳೆಗರೆದು ಯುದ್ಧಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ನಿಂತಿದ್ದರು. ಇಬ್ಬರೂ ಬಹಳ ಹರ್ಷೋತ್ಸಾಹದಿಂದ ಒಬ್ಬರು ಮತ್ತೊಬ್ಬರನ್ನು ಎದುರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ॥36॥ ಅನಂತರ ದಶರಥನಂದನ ಶತ್ರುಸೂದನ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಕುಪಿತನಾಗಿ ಸರ್ಪದಂತೆ ಬುಸುಗುಟ್ಟುತ್ತಾ ಅನೇಕ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಇಂದ್ರಜಿತುವಿನ ಮೇಲೆ ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದನು. ॥37॥ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಧನುಷ್ಟಂಕಾರ ಕೇಳಿ ರಾಕ್ಷಸರಾಜ ಇಂದ್ರಜಿತುವಿನ ಮುಖ ಬಾಡಿತು ಹಾಗೂ ಸುಮ್ಮನೇ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಕಡೆಗೆ ನೋಡುತ್ತಲೇ ಇದ್ದನು. ॥38॥ ರಾವಣಕುಮಾರ ಇಂದ್ರಜಿತುವಿನ ಉದಾಸವಾದ ಮುಖವನ್ನು ನೋಡಿ ವಿಭೀಷಣನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ್ದ ಸೌಮಿತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು- ॥39॥ ಮಹಾಬಾಹೋ! ಈಗ ರಾವಣಪುತ್ರ ಇಂದ್ರಜಿತುವಿನಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಅವನ ಉತ್ಸಾಹ ಭಂಗವಾದಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ಬೇಗನೇ ಇವನ ವಧೆ ಮಾಡು. ॥40॥ ಆಗ ಸುಮಿತ್ರಾಕುಮಾರನು ಮಹಾವಿಷದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಸರ್ಪಗಳಂತಿದ್ದ ಭಯಂಕರ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಇಂದ್ರಜಿತುವಿಗೆ ಗುರಿಯಿಟ್ಟು ಹೊಡೆದನು. ॥41॥ ಆ ಬಾಣಗಳ ಸ್ಪರ್ಶ ಇಂದ್ರನ ವಜ್ರಾಯುಧದಂತೆ ದುಃಸಹವಾಗಿತ್ತು. ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದ ಆ ಬಾಣಗಳ ಏಟಿನಿಂದ ಇಂದ್ರಜಿತು ಎರಡು ಘಳಿಗೆ ಮೂರ್ಛಿತನಾದನು. ಅವನ ಇಂದ್ರಿಯವೆಲ್ಲ ಕ್ಷುಬ್ಧಗೊಂಡವು. ॥42॥ ಸ್ವಲ್ಪಹೊತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಸ್ವಸ್ಥವಾಗಿ ಎಚ್ಚರಗೊಂಡಾಗ ಅವನು ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುವ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ನೋಡಿದನು. ನೋಡುತ್ತಲೆ ರೋಷದಿಂದ ಕಣ್ಣು ಕೆಂಪಾಗಿ ಸೌಮಿತ್ರಿಯ ಎದುರಿಗೆ ಬಂದನು. ॥43॥ ಅವನು ಕಠೋರವಾಣಿಯಿಂದ ನುಡಿಯುತ್ತಾ- ಸುಮಿತ್ರಾ ಕುಮಾರನೇ! ಮೊದಲು ನಾನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ತೋರಿದ ಪರಾಕ್ರಮ ಮರೆತುಬಿಟ್ಟೆಯಾ? ಅಂದು ನಿಮ್ಮಿಬ್ಬರನ್ನೂ ನಾನು ಬಂಧಿಸಿದ್ದೆ. ಆಗ ನೀನು ಯುದ್ಧಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಚಡಪಡಿಸುತ್ತಿದ್ದೆ. ॥44॥ ಆ ಮಹಾಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ವಜ್ರಾಯುಧ ಮತ್ತು ಸಿಡಿಲಿನಂತಹ ತೇಜಸ್ವೀ ಬಾಣಗಳಿಂದ ನಾನು ನಿಮ್ಮಿಬ್ಬರನ್ನು ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಮಲಗಿಸಿಬಿಟ್ಟಿದ್ದೆ. ನೀವಿಬ್ಬರೂ ಪ್ರಧಾನ ಸೈನಿಕರೊಂದಿಗೆ ಮೂರ್ಛೆ ಹೋಗಿದ್ದೀರಿ. ॥45॥ ಇಲ್ಲವೇ ಅವೆಲ್ಲ ಮಾತುಗಳು ನಿನಗೆ ನೆನಪಿಲ್ಲ ಎಂದೇ ತೋರುತ್ತದೆ. ನೀನು ಯಮಲೋಕಕ್ಕೆ
ಹೋಗಬೇಕೆಂದು ಬಯಸುತ್ತಿರುವೆ ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಅದರಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ಸೋಲಿಸಲು ಇಚ್ಛಿಸುತ್ತಿರುವೆ. ॥46॥ ಮೊದಲು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಪರಾಕ್ರಮ ನೋಡದಿದ್ದರೆ ಇಂದು ತೋರಿಸಿಕೊಡುವೆನು. ಈಗ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ನಿಂತುಕೊ. ॥47॥ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಹರಿತವಾದ ಏಳು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಘಾಸಿಪಡಿಸಿ, ಹತ್ತು ಉತ್ತಮ ಸಾಯಕ ಗಳಿಂದ ಹನುಮಂತನ ಮೇಲೆ ಪ್ರಹರಿಸಿದನು. ॥48॥ ಅನಂತರ ಇಮ್ಮಡಿ ರೋಷಗೊಂಡು ಆ ಪರಾಕ್ರಮೀ ನಿಶಾಚರನು ಚೆನ್ನಾಗಿರುವ ನೂರು ಬಾಣಗಳಿಂದ ವಿಭೀಷಣನನ್ನು ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಕ್ಷತ-ವಿಕ್ಷತಗೊಳಿಸಿದನು. ॥49॥ ಇಂದ್ರಜಿತನು ತೋರಿದ ಈ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ನೋಡಿ ರಾಮಾನುಜ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಅದನ್ನು ಗಣನೆಗೆ ತಾರದೆ, ನಗು ನಗುತ್ತಾ ಹೇಳಿದನು - ಇದು ಏನೂ ಇಲ್ಲ. ॥50॥ ಜೊತೆಗೇ ಆ ನರಶ್ರೇಷ್ಠ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮುಖದಲ್ಲಿ ಭಯದ ಛಾಯೆಯೂ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಅವನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕುಪಿತನಾಗಿ ಭಯಂಕರ ಬಾಣವನ್ನು ಕೈಗೆತ್ತಿಕೊಂಡು ರಾವಣಕುಮಾರ ನಿಗೆ ಗುರಿಯಿಟ್ಟು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದನು. ॥51॥ ಮತ್ತೆ ಹೇಳಿದ- ನಿಶಾಚರನೇ! ರಣರಂಗಕ್ಕೆ ಬಂದ ಯೋಧರು ಇಂತಹ ದುರ್ಬಲವಾದ, ಅಲ್ಪನಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಪ್ರಹಾರ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಇವುಗಳಿಂದ ಕಷ್ಟವಾಗದೆ ಸುಖವೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ॥52॥ ಯುದ್ಧದ ಇಚ್ಛೆಯುಳ್ಳ ವೀರರು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಈ ರೀತಿ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾ ಧನುರ್ಧರ ವೀರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಆ ರಾಕ್ಷಸನ ಮೇಲೆ ಬಾಣಗಳ ಮಳೆಗರೆದನು. ॥53॥

ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಆಕಾಶದಿಂದ ನಕ್ಷತ್ರಗಳ ಗುಂಪೇ ಧರೆಗೆ ಬೀಳುತ್ತಿವೆಯೋ ಎಂಬಂತೆ ಇಂದ್ರಜಿತನ ಸ್ವರ್ಣ ಕವಚವು ತುಂಡಾಗಿ ರಥದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದು ಚೆಲ್ಲಿಹೋಯಿತು. ॥54॥ ಕವಚ ಪುಡಿಯಾದಾಗ ನಾರಾಚಗಳ ಪ್ರಹಾರ ದಿಂದ ಇಂದ್ರಜಿತುವಿನ ಸರ್ವಾಂಗವೂ ಗಾಯಗೊಂಡಿತು. ಅವನು ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ರಕ್ತರಂಜಿತನಾಗಿ ಪ್ರಾತಃಕಾಲದ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಕಂಗೊಳಿಸತೊಡಗಿದನು. ॥55॥ ಆಗ ಭಯಾನಕ ಪರಾಕ್ರಮೀ ವೀರ ರಾವಣಕುಮಾರನು ಅತ್ಯಂತ ಕುಪಿತನಾಗಿ ಸಮರಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಸಾವಿರಾರು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಗಾಯಗೊಳಿಸಿದನು. ॥56॥ ಇದರಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ದಿವ್ಯ ವಿಶಾಲ ಕವಚವೂ ಛಿನ್ನಭಿನ್ನವಾಯಿತು. ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಶತ್ರುದಮನ ವೀರರು ಒಬ್ಬರು ಮತ್ತೊಬ್ಬರ ಪ್ರಹಾರದ ಉತ್ತರ ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದರು. ॥57॥ ಅವರು ಪದೇ ಪದೇ ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಡುತ್ತಾ ಭಯಾನಕ ಯುದ್ಧ ಮಾಡತೊಡಗಿದರು. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಬಾಣಾಘಾತಗಳಿಂದ ಇಬ್ಬರ ಶರೀರಗಳು ಕ್ಷತ-ವಿಕ್ಷತವಾಗಿದ್ದವು. ಇದರಿಂದ ಇಬ್ಬರೂ ರಕ್ಷಸಿಕ್ತರಾಗಿದ್ದರು. ॥58॥ ಇಬ್ಬರೂ ಬಹಳ ಹೊತ್ತು ಒಬ್ಬರು ಮತ್ತೊಬ್ಬರ ಮೇಲೆ ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಮಹಾತ್ಮರಿಬ್ಬರೂ ಯುದ್ಧ ಕಲೆಯಲ್ಲಿ ನಿಪುಣರಾಗಿದ್ದರು. ಇಬ್ಬರೂ ಭಯಂಕರ ಪರಾಕ್ರಮ ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾ ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ವಿಜಯಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಯತ್ನಶೀಲರಾಗಿದ್ದರು. ॥59॥ ಇಬ್ಬರ ಶರೀರಗಳು ಬಾಣಗಳಿಂದ ವ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿದ್ದವು. ಇಬ್ಬರ ಕವಚ ಮತ್ತು ಧ್ವಜಗಳು ತುಂಡಾಗಿದ್ದವು. ಎರಡು ತೊರೆಗಳು ಹರಿಯುವಂತೆ ಇಬ್ಬರ ಶರೀರಗಳಿಂದ ಬಿಸಿಬಿಸಿ ರಕ್ತ ಹರಿಯುತ್ತಿತ್ತು. ॥60॥ ಇಬ್ಬರೂ ಭಯಂಕರ ಗರ್ಜನೆಯೊಂದಿಗೆ ಬಾಣಗಳ ಮಳೆ ಸುರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಪ್ರಳಯಕಾಲದ ಎರಡು ಕಪ್ಪಾದ ಮೋಡಗಳು ನೀರು ಸುರಿಸುವಂತೆ ಅನಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ॥61॥ ಕಾದಾಡುತ್ತಾ ಬಹಳ ಸಮಯ ಕಳೆದರೂ ಇಬ್ಬರೂ ವೀರರೂ ಯುದ್ಧದಿಂದ ವಿಮುಖರಾಗಲಿಲ್ಲ. ಮತ್ತು ಬಳಲಿಕೆಯು ಕಂಡುಬರಲಿಲ್ಲ. ॥62॥ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಅಸ್ತ್ರವೇತ್ತರಾದ ಇಬ್ಬರೂ ಪದೇ ಪದೇ ಅಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಅವರು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಬಾಣಗಳಿಂದಲೇ ಬಲೆಯನ್ನು ನೆಯ್ದಿದ್ದರು. ॥63॥ ಆದಾನ-ಸಂಧಾನ-ಪ್ರಯೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ದೋಷವಿಲ್ಲದೆ, ಚಿತ್ರವಿಚಿತ್ರವಾಗಿ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಬಿಡುತ್ತಾ ಲಕ್ಷ್ಮಣ-ಇಂದ್ರಜಿತರು ಭಯಂಕರವಾಗಿ ಯುದ್ಧ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ॥64॥ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಬಿಡುತ್ತಾ ಇಬ್ಬರ ಅಂಗೈಶಬ್ದವು, ಪ್ರತ್ಯಂಚೆಯ ಭಯಂಕರ ತುಮುಲನಾದ ಬೇರೆ ಬೇರೆಯಾಗಿ ಕೇಳಿ ಬರುತ್ತಿತ್ತು. ಆ ಭಯಂಕರ ಶಬ್ದವು ಭಯಂಕರ ವಜ್ರಪಾತದಂತೆ ಶ್ರೋತೃಗಳ ಹೃದಯ ನಡುಗಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ॥65॥ ಅವರಿಬ್ಬರ ರಣೋನ್ಮತ್ತ ವೀರರ ಆ ಶಬ್ದವು ಭಯಂಕರ ವಜ್ರಪಾತದಂತೆ ಶ್ರೋತೃಗಳ ಹೃದಯ ನಡುಗಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ॥65॥ ಅವರಿಬ್ಬರ ರಣೋನ್ಮತ್ತ ವೀರರ ಆ ಶಬ್ದವು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಪರಸ್ಪರ ಢಿಕ್ಕಿ ಹೊಡೆಯುವ ಭಯಂಕರ ಮೇಘಗಳಂತೆ ಸುಶೋಭಿತವಾಗಿತ್ತು. ॥66॥ ಆ ಇಬ್ಬರೂ ಬಲವಂತ ಯೋಧರು ಸ್ವರ್ಣಪಂಖವುಳ್ಳ ನಾರಾಚಗಳಿಂದ ಗಾಯಗೊಂಡು ಶರೀರಗಳಿಂದ ರಕ್ತ ಹರಿಯುತ್ತಿತ್ತು. ಯಶಸ್ವೀ ಅವರಿಬ್ಬರೂ ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ವಿಜಯಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ॥67॥ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದ ಸುವರ್ಣ ಪಂಖಗಳುಳ್ಳ ಬಾಣಗಳು ಪರಸ್ಪರ ಶರೀರಗಳಲ್ಲಿ ನಾಟಿಕೊಂಡು ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದು ನೆಲಕ್ಕೆ ಬೀಳುತ್ತಿದ್ದವು. ॥68॥ ಅವರ ಸಾವಿರಾರು ಬಾಣಗಳು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ತೀಕ್ಷ್ಮ ಶಸ್ತ್ರಗಳೊಂದಿಗೆ ಡಿಕ್ಕಿಹೊಡೆದು, ಅವನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿ ತುಂಡು ತುಂಡುಗಳಾಗಿ ಸುತ್ತಿದ್ದವು. ॥69॥ ಹೀಗೆ ಭಯಂಕರ ಯುದ್ಧ ನಡೆಯುತ್ತಿತ್ತು. ಅವರಿಬ್ಬರ ಬಾಣ ಸಮೂಹವು ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಗಾರ್ಹಪತ್ಯ ಮತ್ತು ಆಹವನೀಯ ಎಂಬ ಪ್ರಜ್ವಲಿತ ಎರಡು ಅಗ್ನಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಹಾಸಿದ ದರ್ಭೆಗಳ ರಾಶಿಯಂತೆ ಅನಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ॥70॥ ಮಹಾಮನಸ್ವೀ ಆ ವೀರರಿಬ್ಬರ ಶರೀರಗಳು ಕ್ಷತ-ವಿಕ್ಷತವಾಗಿ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿನ ಎಲೆಗಳಿಲ್ಲದ ಕೆಂಪು ಹೂವು ಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಮುತ್ತುಗ ಮತ್ತು ಬೂರುಗದ ಮರಗಳಂತೆ ಸುಶೋಭಿತರಾಗಿದ್ದವು. ॥71॥ ಒಬ್ಬರು - ಮತ್ತೊಬ್ಬರನ್ನು ಜಯಿಸಬೇಕೆಂಬ ಇಚ್ಛೆಯುಳ್ಳ ಇಂದ್ರಜಿತು ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಕ್ಷಣಕ್ಷಣಕ್ಕೂ ಭಯಂಕರ ಪ್ರಹರಿಸುತ್ತಾ ಘೋರವಾದ ಯುದ್ಧ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ॥72॥ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ರಾವಣಿಯನ್ನು, ರಾವಣಿಯು ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನೂ ಪ್ರಹರಿಸು ತ್ತಿದ್ದರೂ ಯಾವ ವೀರನೂ ಆಯಾಸಗೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ. ॥73॥ ವೇಗಶಾಲೀ ವೀರರಿಬ್ಬರ ಶರೀರಗಳಲ್ಲಿ ಬಾಣಗಳು ನೆಟ್ಟಿದ್ದವು. ಅದರಿಂದ ಆ ಪರಾಕ್ರಮಿ ಯೋಧರಿಬ್ಬರೂ ವೃಕ್ಷಗಳು ತುಂಬಿರುವ ಎರಡು ಪರ್ವತಗಳಂತೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ॥74॥ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಿಹೋದ, ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದು ಹೋದ ಅವರಿಬ್ಬರ ಇಡೀ ಶರೀರಗಳು ಉರಿಯುವ ಬೆಂಕಿಯಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದವು. ॥75॥ ಹೀಗೆ ಯುದ್ಧ ಮಾಡುತ್ತಾ ಮಾಡುತ್ತಾ ಬಹಳ ಹೊತ್ತು ಕಳೆದುಹೋಯಿತು. ಆದರೆ ಅವರಿಬ್ಬರಲ್ಲಿ ಯಾರೂ ಯುದ್ಧದಿಂದ ವಿಮುಖರಾಗಲಿಲ್ಲ; ಆಯಾಸಗೊಳ್ಳಲೂ ಇಲ್ಲ. ॥76॥ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಪರಾಜಿತನಾಗದಿದ್ದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಯುದ್ಧದಿಂದಾದ ಶ್ರಮವನ್ನು ನಿವಾರಿಸಲು ಹಾಗೂ ಅವನ ಪ್ರಿಯವನ್ನೂ, ಹಿತವನ್ನೂ ಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ವಿಭೀಷಣನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದನು. ॥77॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಎಂಭತ್ತೆಂಟನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥88॥

ಎಂಭತ್ತೊಂಭತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ

ರಾಕ್ಷಸರೊಡನೆ ವಿಭೀಷಣನ ಯುದ್ಧ, ವಿಭೀಷಣನಿಗೆ ವಾನರ ಯೂಥಪತಿಗಳಿಂದ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಂದ ಇಂದ್ರಜಿತುವಿನ ಸಾರಥಿಯ ಸಂಹಾರ, ವಾನರರಿಂದ ಅವನ ಕುದುರೆಗಳ ಸಂಹಾರ

ನರ-ರಾಕ್ಷಸ ಶ್ರೇಷ್ಠರು ಮದಿಸಿದ ಆನೆಗಳಂತೆ ಒಬ್ಬರನ್ನೊಬ್ಬರು ಜಯಿಸುವ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಘೋರವಾದ ಯುದ್ಧ ದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ್ದಾಗ ಅವರಿಬ್ಬರನ್ನು ನೋಡುವ ಅಪೇಕ್ಷೆಯಿಂದ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಹಿಡಿದಿದ್ದ ಶೂರನಾದ ರಾವಣಾನುಜ ವಿಭೀಷಣನು ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ಬಂದು ನಿಂತುಕೊಂಡನು. ॥1-2॥ ಅಲ್ಲಿ ನಿಂತುಕೊಂಡು ಅವನು ತನ್ನ ದೊಡ್ಡದಾದ ಧನುಷ್ಯವನ್ನು ಟೆಂಕರಿಸಿ, ರಾಕ್ಷಸರ ಮೇಲೆ ಹರಿತವಾದ ಮಹಾಶರಗಳನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದನು. ॥3॥ ವಜ್ರಾಯುಧವು ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ಪರ್ವತಗಳನ್ನು ಪುಡಿ ಮಾಡುವಂತೆಯೇ ವಿಭೀಷಣನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದ ಬಾಣಗಳ ಸ್ಪರ್ಶವು ಬೆಂಕಿಯಂತೆ ಉರಿಯುತ್ತಿದ್ದು, ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಸೀಳಿ ಬಿಡುತ್ತಿದ್ದವು. ॥4॥ ವಿಭೀಷಣನ ಅನುಚರರೂ ಶ್ರೇಷ್ಠ ರಾಕ್ಷಸವೀರರಾಗಿದ್ದರು. ಅವರೂ ಕೂಡ ಸಮರಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ಶೂಲ, ಖಡ್ಗ, ಪಟ್ಟಿಶಗಳಿಂದ ವೀರ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಸಂಹರಿಸತೊಡಗಿದರು. ॥5॥ ಆ ನಾಲ್ವರು ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಪರಿವೃತನಾದ ವಿಭೀಷಣನು ಆನೆಯ ಮರಿಗಳ ನಡುವೆ ಇರುವ ಸಲಗದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದನು. ॥6॥ ಸಮಯೋಚಿತ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿದಿದ್ದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ವಿಭೀಷಣನು ರಾಕ್ಷಸರ ವಧೆಯಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತರಾದ ವಾನರರನ್ನು ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರೇರೇಪಿಸುತ್ತಾ ಸಮಯಾನುಸಾರ ಇಂತೆಂದನು- ॥7॥ ವಾನರೇಶ್ವರರೇ! ಹೀಗೆ ನಿಂತು ನೋಡುತ್ತಿರುವಿರಲ್ಲ? ನಿಮ್ಮ ಮುಂದೆ ನಿಂತಿರುವವನೇ ರಾವಣನ ಏಕಮಾತ್ರ ಆಸರೆಯಾಗಿದೆ. ರಾವಣನ ಇಷ್ಟೇ ಸೈನ್ಯ ಈಗ ಉಳಿದುಕೊಂಡಿದೆ. ॥8॥ ಈ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಈ ಪಾಪೀ ರಾಕ್ಷಸ ಇಂದ್ರಜಿತನು ಹತನಾದಾಗ ರಾವಣನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಅವನ ಎಲ್ಲ ಸೈನ್ಯವು ಸತ್ತುಹೋಯಿತೆಂದೇ ತಿಳಿಯಿರಿ. ॥9॥ ವೀರ ಪ್ರಹಸ್ತ ಹತನಾದನು, ಮಹಾಬಲಿ ನಿಕುಂಭ, ಕುಂಭಕರ್ಣ, ಕುಂಭ ಹಾಗೂ ನಿಶಾಚರ ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷನೂ ಕಾಲಕ್ಕೆ ತುತ್ತಾಗಿದ್ದಾರೆ. ॥10॥ ಜಂಬುಮಾಲೀ, ಮಹಾಮಾಲೀ, ತೀಕ್ಷ್ಣವೇಗ, ಅಶನಿಪ್ರಭ, ಸುಪ್ತಘ್ನ, ಯಜ್ಞಕೋಪ, ವಜ್ರದಂಷ್ಟ್ರ, ಸಂಹ್ರಾದೀ, ವಿಕಟ, ಅರಿಘ್ನ, ತಪನ, ಮಂದ, ಪ್ರಘಾಸ, ಪ್ರಘಸ, ಪ್ರಜಂಘ, ಜಂಘ, ದುರ್ಜಯ ಅಗ್ನಿಕೇತು, ರಶ್ಮಿಕೇತು, ವಿದ್ಯುಜ್ಜಿಹ್ವ, ದ್ವಿಜಿಹ್ವ, ಸೂರ್ಯಶತ್ರು, ಅಕಂಪನ, ಸುಪಾರ್ಶ್ವ, ಚಕ್ರಮಾಲೀ, ಕಂಪನ ಹಾಗೂ ಶಕ್ತಿಶಾಲೀ ವೀರ ದೇವಾಂತಕ-ನರಾಂತಕ ಇವರೆಲ್ಲರೂ ಸತ್ತುಹೋಗಿರುವರು. ॥11-14॥ ಅತ್ಯಂತ ಬಲಶಾಲೀ ಅಸಂಖ್ಯ ಶ್ರೇಷ್ಠ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ವಧಿಸಿ ನೀವು ಬಾಹುಬಲದಿಂದ ಅಪಾರ ಸಮರ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ದಾಟಿರುವಿರಿ. ಈಗ ಹಸುವಿನ ಗೊರಸಿನಷ್ಟು ಸಣ್ಣದಾದ ಈ ರಾಕ್ಷಸನು ಉಳಿದಿರುವನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಇವನನ್ನು ಮುಗಿಸಿಬಿಡಿ. ॥15॥ ವಾನರರೇ! ನಿಮಗೆ ಗೆಲ್ಲಲು ಇಷ್ಟೇ ರಾಕ್ಷಸ ಸೈನ್ಯ ಉಳಿದಿದೆ. ಬಲದರ್ಪಿತರಾದ ರಾಕ್ಷಸರು ಬಂದು ನಿಮ್ಮೊಡನೆ ಕಾದಾಡಿ ಅಸುನೀಗಿದರು. ॥16॥ ನಾನು ಇವನ ತಂದೆಯ ತಮ್ಮನಾಗಿದ್ದು, ಇವನು ನನಗೆ ಪುತ್ರನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನಾನು ಇವನನ್ನು ವಧಿಸುವುದು ಉಚಿತವಾಗಿಲ್ಲ. ಆದರೂ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗಾಗಿ ದಯೆಯನ್ನು ತಿಲಾಂಜಲಿ ಕೊಟ್ಟು, ಇವನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಮುಂದಾಗಿದ್ದೇನೆ. ॥17॥ ಸ್ವತಃ ನಾನು ಇವನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಆಯುಧವನ್ನೆತ್ತಿಕೊಂಡಾಗ, ಕಣ್ಣೀರು ನನ್ನ ದೃಷ್ಟಿ ಮಂಕಾಗಿಸುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಮಹಾಬಾಹು ಲಕ್ಷ್ಮಣನೇ ಇವನ ವಿನಾಶಮಾಡಲಿ. ॥18॥ ವಾನರರೇ! ನೀವು ಗುಂಪು ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡು ಇವನ ಹತ್ತಿರದ ಸೇವಕರನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸಿ ಕೊಂದುಹಾಕಿರಿ. ಹೀಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಯಶಸ್ವೀ ರಾಕ್ಷಸ ವಿಭೀಷಣನಿಂದ ಪ್ರೇರಿತರಾದ ವಾನರ ಯೂಥಪತಿಗಳು ಹರ್ಷಗೊಂಡು ಉತ್ಸಾಹಗೊಂಡು, ತಮ್ಮ ಬಾಲಗಳನ್ನು ಅಪ್ಪಳಿಸತೊಡಗಿದರು. ॥19॥ ಮತ್ತೆ ಅವರ ಸಿಂಹದಂತೆ ಪರಾಕ್ರಮೀ ವಾನರರು ಪದೇ ಪದೇ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಾ, ಮೋಡಗಳನ್ನು ನೋಡಿ ನವಿಲುಗಳು ಕೂಗುವಂತೆ ನಾನಾ ರೀತಿಯ ಶಬ್ದ ಮಾಡತೊಡಗಿದರು. ॥20॥ ತನ್ನ ಸಮಸ್ತ ಕರಡಿ ಸೇನಾಪತಿಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಜಾಂಬವಂತ ಹಾಗೂ ವಾನರರು ಬಂಡೆಗಳಿಂದ, ಉಗುರು-ಹಲ್ಲುಗಳಿಂದ ಅಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಬಡಿಯತೊಡಗಿದರು. ॥21॥ ತಮ್ಮ ಮೇಲೆ ಪ್ರಹರಿಸುತ್ತಿರುವ ಋಕ್ಷರಾಜ ಜಾಂಬವಂತನನ್ನು ಮಹಾಬಲಿ ರಾಕ್ಷಸರು ಭಯ ತೊರೆದು ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರಗಳ ಅಸ್ತ್ರ-ಶಸ್ತ್ರ ಧರಿಸಿ ನಾಲ್ಕೂ ಕಡೆಗಳಿಂದ ಆಕ್ರಮಿಸಿದರು. ॥22॥ ಆ ರಾಕ್ಷಸರು ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಸಂಹರಿಸುತ್ತಿರುವ ಜಾಂಬವಂತನ ಮೇಲೆ ಬಾಣಗಳಿಂದ, ಹರಿತವಾದ ಕೊಡಲಿಗಳಿಂದ, ಪಟ್ಟಿಶ, ದಂಡಗಳಿಂದ, ತೋಮರಗಳಿಂದ ಪ್ರಹರಿಸತೊಡಗಿದರು.॥23॥ ವಾನರರ ಮತ್ತು ರಾಕ್ಷಸರ ಆ ಮಹಾಯುದ್ಧವು ಕ್ರೋಧಗೊಂಡ ದೇವಾಸುರರ ಸಂಗ್ರಾಮದಂತೆ ಭಯಂಕರವಾಗಿ ನಡೆಯಿತು. ಅದರಲ್ಲಿ ಜೋರಾಗಿ ಕೋಲಾಹಲವಾಗ ತೊಡಗಿತು. ॥24॥ ಆಗ ಮಹಾತ್ಮಾ ಹನುಮಂತನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಹೆಗಲಿನಿಂದ ಇಳಿಸಿ, ಸ್ವತಃ ಅತ್ಯಂತ ಕುಪಿತನಾಗಿ ಒಂದು ತಾಲವೃಕ್ಷವನ್ನು ಕಿತ್ತುಕೊಂಡು ಸಾವಿರಾರು ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಸಂಹರಿಸತೊಡಗಿದನು. ಅವನನ್ನು ಸೋಲಿಸುವುದು ಶತ್ರುಗಳಿಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಕಠಿಣವಾಯಿತು. ॥25॥ ಶತ್ರುವೀರರನ್ನು ಸಂಹರಿಸುವ ಬಲಿಷ್ಠ ಇಂದ್ರಜಿತು ತನ್ನ ಚಿಕ್ಕಪ್ಪನಿಗೂ ಘೋರ ಯುದ್ಧದ ಅವಕಾಶ ಕೊಟ್ಟು ಪುನಃ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸಿದನು. ॥26॥ ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಜಿತು ವೀರರಿಬ್ಬರು ಆಗ ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ವೇಗವಾಗಿ ಕಾದಾಡತೊಡಗಿದರು. ಬಾಣಗಳ ಮಳಯನ್ನು ಸುರಿಸಿ ಇಬ್ಬರೂ ಪರಸ್ಪರ ಪ್ರಹಾರ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ॥27॥ ವರ್ಷಾಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯ-ಚಂದ್ರರು ಮೋಡಗಳಲ್ಲಿ ಮರೆಯಾಗುವಂತೆ ಆ ಮಹಾಬಲಿ ವೀರರು ಬಾಣಗಳ ಬಲೆಯನ್ನು ರಚಿಸಿ ಇನ್ನೊಬ್ಬನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಬಿಡುತ್ತಿದ್ದರು. ॥28॥ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ ವೀರರಿಬ್ಬರ ಕೈಚಳಕದಿದ ಬತ್ತಳಿಕೆ ಬಾಣವನ್ನು ತೆಗೆಯುವುದು, ಧನುಸ್ಸಿಗೆ ಹೂಡುವುದು, ದೃಢವಾಗಿ ಹಿಡಿದು ಆಕಣಾಂತ ಸೆಳೆಯುವುದು, ಬಾಣಗಳನ್ನು ವಿಭಾಗಿಸುವುದು, ಗುರಿಯಿಟ್ಟು ಬಿಡುವುದು ಇದ್ಯಾವುದೂ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ॥29-30॥ ಧನುಸ್ಸಿನಿಂದ ವೇಗವಾಗಿ ಬಿಟ್ಟ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಆಕಾಶ ವೆಲ್ಲ ಮುಚ್ಚಿಹೋಯಿತು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅದರಲ್ಲಿ ಸಾಕಾರ ವಸ್ತುಗಳು ಕಾಣದಾದವು. ॥31॥ ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಮತ್ತು ರಾವಣಿಯ ಪರಸ್ಪರ ಹತ್ತಿರ ಬಂದು ಕಾದಾಡತೊಡಗಿದರು. ಹೀಗೆ ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವಾಗ ಒಬ್ಬರು ಮತ್ತೊಬ್ಬರನ್ನು ಪ್ರಹರಿಸುತ್ತಿರುವಾಗ ಭಯಂಕರ ಅವ್ಯವಸ್ಥೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಇಂತಹವರ ಜಯವಾಗಬಹುದು ಎಂದು ನಿಶ್ಚಯಿಸುವುದು ಕ್ಷಣ ಕ್ಷಣಕ್ಕೂ ಕಠಿಣವಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ॥32॥ ಆ ವೀರರಿಬ್ಬರೂ ವೇಗವಾಗಿ ಬಿಟ್ಟ ತೀಕ್ಷ್ಣ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಆಕಾಶವು ದಟ್ಟವಾಗಿ ತುಂಬಿ ಹೋಗಿ ಅಲ್ಲಿ ಕತ್ತಲೆಯೇ ಆವರಿಸಿತು. ॥33॥ ಅಲ್ಲಿ ಬೀಳುತ್ತಿರುವ ಅಸಂಖ್ಯ ಅಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ, ನೂರಾರು ತೀಕ್ಷ್ಣ ಸಾಯಕಗಳಿಂದ ದಶ ದಿಕ್ಕುಗಳು, ವ್ಯಾಪ್ತವಾದುವು. ॥34॥ ಎಲ್ಲವೂ ಅಂಧಕಾರ ಆವರಿಸಿ, ಭಾರೀ ಭಯಾನಕ ದೃಶ್ಯ ಕಂಡು ಬರತೊಡಗಿತು. ಸೂರ್ಯಾಸ್ತವಾಯಿತು. ಎಲ್ಲೆಡೆ ಕತ್ತಲೆ ತುಂಬಿಹೋಯಿತು. ಸಾವಿರಾರು ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ರಕ್ತದ ಹೊಳೆಗಳೇ ಹರಿದವು. ॥35-36॥ ಮಾಂಸಾಹಾರೀ ಭಯಂಕರ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಭಯಾನಕ ಶಬ್ದ ಮಾಡುತ್ತಾ ಕೂಗುತ್ತಿದ್ದವು. ಆಗ ಗಾಳಿ ಬೀಸುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ, ಬೆಂಕಿ ಉರಿಯುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ॥37॥ ಲೋಕ ಕಲ್ಯಾಣವಾಗಲೀ ಎಂದು ಮಹರ್ಷಿಗಳು ನುಡಿದರು. ಗಂಧರ್ವರಿಗೆ ಭಾರೀ ದುಃಖವಾಯಿತು. ಅವರು ಚಾರಣರೊಂದಿಗೆ ಅಲ್ಲಿಂದ ಓಡಿ ಹೋದರು. ॥38॥ ಅನಂತರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ನಾಲ್ಕು ಬಾಣಗಳನ್ನು ಹೊಡೆದು ರಾಕ್ಷಸಸಿಂಹನ ಸ್ವರ್ಣಭೂಷಿತ ಕಪ್ಪಾದ ನಾಲ್ಕು ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಕೊಂದುಹಾಕಿದನು. ॥39॥ ಬಳಿಕ ರಘುಕುಲನಂದನ ಶ್ರೀಮಾನ್ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಸುಂದರವಾದ ರೆಕ್ಕೆಗಳುಳ್ಳ, ತೇಜಃ ಪುಂಜವಾದ, ಮಹೇಂದ್ರನ ವಜ್ರಾಯುಧದಂತಿದ್ದ, ಮತ್ತೊಂದು ನಿಶ್ಚಿತವಾದ ಬಾಣವನ್ನು ಧನುಸ್ಸಿಗೆ ಅನುಸಂಧಾನ ಮಾಡಿ, ಕಿವಿವರೆಗೆ ಸೆಳೆದು ಆ ವಜ್ರದಂತಹ ಬಾಣವನ್ನು ಚಪ್ಪಾಳೆಯ ಶಬ್ದದೊಡನೆ ಪ್ರಯೋಗಿಸಿ ಇಂದ್ರಜಿತನ ಸಾರಥಿಯ ಮಸ್ತಕವನ್ನು ಬೇರ್ಪಡಿಸಿದನು. ॥40-41॥ ಸಾರಥಿಯು ಹತನಾದಾಗ ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ಮಂದೋದರಿ ಕುಮಾರ ಇಂದ್ರಜಿತು ಸ್ವತಃ ಸಾರಥಿಯ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತಾ, ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಹತೋಟಿಯಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಬಾಣಗಳನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ತೋರಿದ ಅವನ ಕಾರ್ಯವು ನೋಡುಗರಿಗೆ ಅದ್ಬುತವಾಗಿ ಕಂಡಿತು. ॥42-43॥ ಇಂದ್ರಜಿತನು ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ತಡೆಯಲು ಕೈಚಾಚಿದಾಗ ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಅದನ್ನು ತೀಕ್ಷ್ಣ ಬಾಣದಿಂದ ಹೊಡೆಯುತ್ತಿದ್ದನು. ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಧನುಸ್ಸು ಎತ್ತಿದಾಗ ಅವನ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಪ್ರಹರಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ॥44॥ ಅವನ ದೌರ್ಬಲ್ಯವನ್ನು ನೋಡಿ ಶೀಘ್ರವಾದ ಕೈಚಳಕದಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಸಮರಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಭಯವಾಗಿ ಚರಿಸುವ ಇಂದ್ರಜಿತುವನ್ನು ತನ್ನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಅತ್ಯಂತ ಪೀಡಿತಗೊಳಿಸಿದನು. ॥45॥ ಸಂಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಸಾರಥಿಯು ಹತನಾದುದನ್ನು ನೋಡಿ ರಾವಣಕುಮಾರನು ಯುದ್ಧೋ ತ್ಸಾಹವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ವಿಷಾದದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದನು. ॥ 46 ॥ ಆ ರಾಕ್ಷಸನ ಮುಖದಲ್ಲಿ ವಿಷಾದ ಆವರಿಸಿದುದನ್ನು ನೋಡಿ ವಾನರ ಯೂಥಪತಿಗಳು ಬಹಳ ಪ್ರಸನ್ನ1ರಾಗಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಭೂರಿ ಭೂರಿ ಪ್ರಶಂಸಿಸಿದರು. ॥47॥ ಅನಂತರ ಪ್ರಮಾಥೀ, ಶರಭ, ರಭಸ, ಗಂಧಮಾದನ ಈ ನಾಲ್ವರು ವಾನರೇಶ್ವರರು ರಾಕ್ಷಸನ ಪರಾಕ್ರಮ ಸಹಿಸದೆ ತಮ್ಮ ಮಹಾವೇಗವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿದರು. ॥48॥ ಆ ನಾಲ್ವರು ವಾನರರು ಮಹಾಬಲಶಾಲಿ ಹಾಗೂ ಭಯಂಕರ ಪರಾಕ್ರಮಿಗಳಾಗಿದ್ದರು. ಅವರು ತತ್ಕ್ಷಣ ನೆಗೆದು ಇಂದ್ರಜಿತುವಿನ ನಾಲ್ಕು ಕುದುರೆಗಳ ಮೇಲೆ ಹಾರಿದರು. ॥49॥ ಆ ಪರ್ವತಾಕಾರ ವಾನರರ ಭಾರದಿಂದ ಜಜ್ಜಿಹೋದ ಕುದುರೆಗಳು ಬಾಯಿಗಳಿಂದ ರಕ್ತಕಾರಿದವು. ॥50॥ ಕಪಿನಾಯಕರ ಭಾರದಿಂದ ಮಧಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಕುದುರೆಗಳು ಪ್ರಾಣಹೀನರಾಗಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದುಬಿಟ್ಟವು. ಹೀಗೆ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಕೊಂದು ಇಂದ್ರಜಿತುವಿನ ವಿಶಾಲ ರಥವನ್ನು ಮುರಿದು ಹಾಕಿ ಆ ನಾಲ್ವರು ಪುನಃ ವೇಗವಾಗಿ ನೆಗೆದು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ ಬಂದು ನಿಂತರು. ॥51॥ ಸಾರಥಿಯು ಮೊದಲೇ ಸತ್ತುಹೋಗಿದ್ದ, ಕುದುರೆಗಳೂ ಹತರಾದಾಗ ರಾವಣಕುಮಾರನು ರಥದಿಂದ ಹಾರಿ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಮರಗರೆಯುತ್ತಾ ಸೌಮಿತ್ರಿಯ ಕಡೆಗೆ ಓಡಿದನು. ॥52॥ ಆಗ ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಸಮನಾದ ಪರಾಕ್ರಮಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಕುದುರೆಗಳು ಸತ್ತುಹೋದುದರಿಂದ ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಿಂದ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಹರಿತವಾದ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಸುರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಇಂದ್ರಜಿತುವನ್ನು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಅತ್ಯಂತ ಗಾಯಗೊಳಿಸಿದನು. ॥53॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಎಂಭತ್ತೊಂಭತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥89॥

ತೊಂಭತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ

ಇಂದ್ರಜಿತು ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಭಯಂಕರ ಯುದ್ಧ, ಇಂದ್ರಜಿತುವಿನ ವಧೆ

ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀಯಾದ ನಿಶಾಚರ ಇಂದ್ರಜಿತು ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡು ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ ನಿಂತು ಪರಮಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಉರಿಯುತ್ತಿದ್ದನು.॥1॥ ಧನುಷ್ಪಾಣಿಗಳಿಗೆ ವಿಜಯಕ್ಕಾಗಿ ಪರಸ್ಪರ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ್ದ ನರ ರಾಕ್ಷಸ ಶ್ರೇಷ್ಠರು ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಸೆಣಸಾಡುತ್ತಿರುವ ಎರಡು ಸಲಗಗಳಂತೆ ನಿಶಿತವಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಒಬ್ಬರು ಮತ್ತೊಬ್ಬರನ್ನು ಗಾಯಗೊಳಿ ಸುತ್ತಿದ್ದರು. ॥2॥ ವಾನರರು ಮತ್ತು ರಾಕ್ಷಸರೂ ಪರಸ್ಪರ ಸಂಹಾರ ಮಾಡುತ್ತಾ ಅತ್ತ ಇತ್ತ ಓಡಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ; ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ನಾಯಕರನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ದೂರ ಹೋಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ॥3॥ ಅನಂತರ ರಾವಣಿಯು ತನ್ನ ಅನುಯಾಯಿಗಳನ್ನು ಶ್ಲಾಘಿಸುತ್ತಾ ಅವರ ಹರ್ಷವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಾ ಹೇಳಿದನು-॥4॥ ಶ್ರೇಷ್ಠ ನಿಶಾಚರರೇ! ಸುತ್ತಲೂ ಕತ್ತಲೆ ಕವಿದಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ನಮ್ಮವರಾರು? ಶತ್ರುಗಳಾರು? ತಿಳಿಯುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ॥5॥ ನಾನೀಗ ಲಂಕೆಗೆ ಹೋಗಿ, ಬೇರೊಂದು ರಥದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಬರುವೆನು. ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ನೀವು ವಾನರರನ್ನು ವಿಮೋಹಗೊಳಿಸಿ ನಿರ್ಭಯವಾಗಿ ಯುದ್ಧಮಾಡುತ್ತಾ ಇರಿ. ಅದರಿಂದ ಅವರು ನನ್ನನ್ನು ಅಡ್ಡಗಟ್ಟಲಾರರು. ॥6-7॥ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಶತ್ರುಹಂತಾ ರಾವಣಕುಮಾರನು ವಾನರರನ್ನು ವಂಚಿಸಿ ರಥಕ್ಕಾಗಿ ಲಂಕೆಗೆ ನಡೆದನು. ॥8॥ ಅವನು ಒಂದು ಸುವರ್ಣಭೂಷಿತ ರಥವನ್ನು ಸಿದ್ಧಗೊಳಿಸಿ, ಅದರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಸ, ಖಡ್ಗ, ಬಾಣ ಮುಂತಾದ ಆವಶ್ಯಕ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳನ್ನು ತುಂಬಿ, ಉತ್ತಮ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಹೂಡಿ, ಅಶ್ವವಿದ್ಯೆಯನ್ನು ಬಲ್ಲ, ಹಿರಿಯರಿಂದ ಉಪದೇಶ ಪಡೆದಿದ್ದ ಸಾರಥಿಯನ್ನು ಒಡಗೂಡಿ, ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ಸಮರ ವಿಜಯಿ ಇಂದ್ರಜಿತು ರಥಾರೂಢನಾದನು.
॥9-10॥ ಮತ್ತೆ ಪ್ರಮುಖ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಜೊತೆ ಸೇರಿಸಿಕೊಂಡು ಮಂದೋದರಿ ಕುಮಾರನು ಕಾಲಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಪ್ರೇರಿತನಾಗಿ ನಗರದಿಂದ ಹೊರಟನು. ॥11॥ ನಗರದಿಂದ ಹೊರಟ ಇಂದ್ರಜಿತು ವೇಗಶಾಲಿ ಕುದುರೆಗಳ ಮೂಲಕ ಬಂದು ವಿಭೀಷಣಸಹಿತ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮೇಲೆ ಆಕ್ರಮಣ ಮಾಡಿದನು. ॥12॥ ರಾವಣಕುಮಾರನು ರಥದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ಬಂದಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ, ಸುಮಿತ್ರಾ ನಂದನ ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಮಹಾ ಪರಾಕ್ರಮಿ ವಾನರರು ಹಾಗೂ ರಾಕ್ಷಸರಾಜ ವಿಭೀಷಣ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಬಹಳ ವಿಸ್ಮಯವಾಯಿತು. ಆ ಬುದ್ಧಿವಂತ ನಿಶಾಚರನ ಚಮತ್ಕಾರವನ್ನು ನೋಡಿ ಎಲ್ಲರೂ ದಂಗಾದರು. ॥13॥ ಅನಂತರ ಕ್ರೋಧಗೊಂಡಿರುವ ರಾವಣ ಪುತ್ರನು ತನ್ನ ಬಾಣ ಸಮೂಹಗಳಿಂದ ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ಸಾವಿರಾರು ವಾನರ ಯೂಥಪತಿಗಳನ್ನು ಸಂಹರಿಸಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದನು.॥14॥ ಯುದ್ಧವಿಜಯೀ ರಾವಣಕುಮಾರನು ಕುಪಿತನಾಗಿ ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಮಂಡಲಾಕಾರ ಧನುಸ್ಸಿನಿಂದ ವಾನರರ ಸಂಹಾರ ಮಾಡತೊಡಗಿದನು.॥15॥ ಅವನ ನಾರಾಚಗಳ ಪೆಟ್ಟು ತಿಂದು ಭಯಾನಕ ಪರಾಕ್ರಮಿ ವಾನರು ಸುಮಿತ್ರಾಕುಮಾರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಲ್ಲಿ ಪ್ರಜೆಯು ಪ್ರಜಾಪತಿಗೆ ಶರಣಾಗುವಂತೆ ಶರಣಾದರು. ॥16॥ ಆಗ ಶತ್ರುವಿನ ಯುದ್ಧದಿಂದ ರಘುಕುಲನಂದನ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಕ್ರೋಧ ಉರಿದೆದ್ದಿತು. ಅವನು ತನ್ನ ಕೈಚಳಕವನ್ನು ತೋರುತ್ತಾ ರಾಕ್ಷಸನ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ತುಂಡರಿಸಿದನು. ॥17॥ ಇದನ್ನು ನೋಡಿ ಆ ನಿಶಾಚರನು ಕೂಡಲೇ ಇನ್ನೊಂದು ಧನುಸ್ಸಿಗೆ ನೇಣನ್ನರಿಸಿದನು, ಆದರೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಮೂರು ಬಾಣಗಳನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿ ಆ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿಬಿಟ್ಟನು. ॥18॥ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ತುಂಡರಿಸಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ವಿಷಧರ ಸರ್ಪದಂತೆ ಐದು ಭಯಂಕರ ಬಾಣಗಳಿಂದ ರಾವಣಪುತ್ರನ ವಕ್ಷಃಸ್ಥಳವನ್ನು ಭೇದಿಸಿದನು. ॥19॥ ಅವನ ವಿಶಾಲ ಧನುಸ್ಸಿನಿಂದ ಚಿಮ್ಮಿದ ಆ ಬಾಣಗಳು ಇಂದ್ರಜಿತುವಿನ ಶರೀರವನ್ನು ಛೇದಿಸಿ ಕೆಂಪುಬಣ್ಣದ ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ಸರ್ಪಗಳಂತೆ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದು ಹೋದವು. ॥20॥ ಧನುಸ್ಸು ತುಂಡಾದಾಗ ಆ ಬಾಣಗಳ ಏಟುತಿಂದು ಬಾಯಿಯಿಂದ ರಕ್ತವನ್ನು ಕಾರುತ್ತಾ ರಾವಣಪುತ್ರನು ಪುನಃ ದೃಢವಾದ ಪ್ರತ್ಯಂಚೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದ ಒಂದು ಗಟ್ಟಿಮುಟ್ಟಾದ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡನು. ॥21॥ ಮತ್ತೆ ಅವನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಗುರಿಯಾಗಿಸಿ ಅತಿಲಾಘವದಿಂದ ದೇವೇಂದ್ರನು ಮಳೆ ಸುರಿಸುವಂತೆ ಬಾಣಗಳ ವರ್ಷವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದನು. ॥22॥ ಇಂದ್ರಜಿತು ಸರಿಸಿದ ಬಾಣವರ್ಷವನ್ನು ತಡೆಯು ವುದು ಕಷ್ಟಕರವಾಗಿದ್ದರೂ ಶತ್ರುಸೂದನ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಯಾವುದೇ ಅಳುಕಿಲ್ಲದೆ ತಡೆದುಬಿಟ್ಟನು. ॥23॥ ರಘುಕುಲನಂದನ ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಕೊಂಚವೂ ಗಾಬರಿಯಾಗಲಿಲ್ಲ. ಅವನು ಆ ರಾವಣಕುಮಾರನಿಗೆ ತನ್ನ ಅದ್ಭುತ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ತೋರಿದನು. ॥24॥ ಅವನು ಅತ್ಯಂತ ಕುಪಿತನಾಗಿ ಶೀಘ್ರ ಅಸ್ತ್ರ ಸಂಚಲನೆಯ ತನ್ನ ಕಲೆಯನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸುತ್ತಾ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ರಾಕ್ಷಸರ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಮೂರು ಮೂರು ಬಾಣಗಳನ್ನು ಎಸೆದು ಗಾಯಗೊಳಿಸಿದನು ಹಾಗೂ ರಾಕ್ಷಸ ಪುತ್ರ ಇಂದ್ರಜಿತುವಿಗೂ ಬಾಣಸಮೂಹಗಳಿಂದ ಪ್ರಹರಿಸಿದನು. ॥25॥ ಶತ್ರುಹಂತಾ ಪ್ರಬಲ ಶತ್ರುವಿನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಅತ್ಯಂತ ಗಾಯಗೊಂಡ ಇಂದ್ರಜಿತನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮೇಲೆ ಒಂದೇ ಸಮನೆ ಅನೇಕ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದನು. ॥26॥ ಆದರೆ ಶತ್ರುವೀರರ ಸಂಹಾರ ಮಾಡುವ, ಶ್ರೇಷ್ಠ ರಥಿಯಾದ ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಬಾಣಗಳು ತನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಬರುವ ಮೊದಲೇ ತುಂಡರಿಸಿ, ರಣಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ರಥೀ ಇಂದ್ರಜಿತುವಿನ ಸಾರಥಿಯ ಮಸ್ತಕವನ್ನು ಹಾರಿಸಿ ಬಿಟ್ಟನು. ॥27॥ ಸಾರಧಿಯು ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಅವನ ಕುದುರೆಗಳು ವ್ಯಾಕುಲವಾಗಿಲ್ಲ. ಹಿಂದಿನಂತೆ ರಥವನ್ನು ಎಳೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತಾ ವಿಚಿತ್ರ ಪದಹತಿಯಿಂದ ಮಂಡಲಾಕಾರ ಗತಿಯಿಂದ ಓಡುತ್ತಿದ್ದವು. ಇದೊಂದು ಅದ್ಭುತವಾದ ಮಾತಾಗಿತ್ತು. ॥28॥ ಸುದೃಢ ಪರಾಕ್ರಮಿ ಸುಮಿತ್ರಾಕುಮಾರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಸಹನೆಯನ್ನು ಕಳಕೊಂಡು ರಾವಣಿಯ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಭಯಗೊಳಿಸುತ್ತಾ ಅವುಗಳಿಗೆ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸತೊಡಗಿದನು. ॥29॥ ರಾವಣ ಕುಮಾರ ಇಂದ್ರಜಿತು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಸಹಿಸಲಾರದೆ ಅವನು ಹತ್ತು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಅಸಹನಶೀಲನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಪ್ರಹರಿಸಿದನು. ॥30॥ ಅವನ ಆ ವಜ್ರದಂತಹ ಬಾಣಗಳು ವಿಷದಂತೆ ಪ್ರಾಣಘಾತಿಯಾಗಿದ್ದವು. ಆದರೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಬಂಗಾರದ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ ಕವಚಕ್ಕೆ ತಗುಲಿ ಅಲ್ಲೇ ನಾಶವಾದುವು. ॥31॥ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಕವಚವು ಅಭೇದ್ಯವಾಗಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿದು ಇಂದ್ರಜಿತನು ಅವನ ಹಣೆಗೆ ಸುಂದರ ರೆಕ್ಕೆಗಳುಳ್ಳ ಮೂರು ಬಾಣಗಳನ್ನು ಹೊಡೆದನು. ಅವನು ತನ್ನ ಅಸ್ತ್ರಚಲನೆಯ ಕೌಶಲ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾ ಅತ್ಯಂತ ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಅವನನ್ನು ಗಾಯಗೊಳಿಸಿದನು. ಹಣೆಯಲ್ಲಿ ನೆಟ್ಟ ಬಾಣಗಳಿಂದ ರಣಶ್ಲಾಘಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಮೂರು ಶಿಖರಗಳುಳ್ಳ ಪರ್ವತದಂತೆ ಶೋಭಿಸಿದನು. ॥32-33॥ ರಾಕ್ಷಸನಿಂದ ಹೀಗೆ ಪೀಡಿತನಾಗಿದ್ದರೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಆಗ ಕೂಡಲೇ ಐದು ಬಾಣಗಳನ್ನು ಅನುಸಂಧಾನ ಮಾಡಿ, ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಆಕರ್ಣಾಂತ ಸೆಳೆದು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಸುಂದರ ಕುಂಡಲಗಳಿಂದ ಸುಶೋಭಿತ ಇಂದ್ರ ಜಿತುವಿನ ಮುಖಮಂಡಲವು ಕ್ಷತ-ವಿಕ್ಷತವಾಯಿತು. ॥34-35॥ ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಹಾಗೂ ಇಂದ್ರಜಿತು ಇಬ್ಬರೂ ಬಲಿಷ್ಠ ವೀರರಾಗಿದ್ದು, ಅವರ ಧನುಸ್ಸುಗಳೂ ವಿಶಾಲವಾಗಿದ್ದವು. ಭಯಂಕರ ಪರಾಕ್ರಮ ತೋರುವ ಆ ಯೋಧರಿಬ್ಬರೂ ಪರಸ್ಪರ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಗಾಯಗೊಳಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ॥36॥ ಇದರಿಂದ ಅವರಿಬ್ಬರ ಶರೀರಗಳು ರಕ್ತಸಿಕ್ತವಾದವು. ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ಇಬ್ಬರೂ ವೀರರು ಹೂವರಳಿದ ಮುತ್ತುಗದ ಮರಗಳಂತೆ ಕಂಗೊಳಿಸಿದರು. ॥37॥ ಇಬ್ಬರೂ ಧನುರ್ಧರ ವೀರರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ವಿಜಯ ಪಡೆಯಲು ದೃಢಸಂಕಲ್ಪವಿತ್ತು; ಅದರಿಂದ ಅವರು ಪರಸ್ಪರ ಕಾದಾಡುತ್ತಾ ಒಬ್ಬರು ಮತ್ತೊಬ್ಬರನ್ನು ಗುರಿಯಾಗಿಸಿ ಭಯಂಕರ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಪ್ರಹರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು.॥38॥ ಇದರ ನಡುವೆ ಸಮರೋಚಿತ ಕ್ರೋಧಗೊಂಡ ರಾವಣಕುಮಾರನು ವಿಭೀಷಣನ ಸುಂದರ ಮುಖಕ್ಕೆ ಮೂರು ಬಾಣಗಳನ್ನು ಪ್ರಹರಿಸಿದನು.॥39॥ ಕಬ್ಬಿಣದ ತುದಿಯಿರುವ ಮೂರು ಬಾಣಗಳಿಂದ ರಾಕ್ಷಸರಾಜ ವಿಭೀಷಣನನ್ನು ಗಾಯಗೊಳಿಸಿ ಇಂದ್ರಜಿತನು ಎಲ್ಲ ವಾನರ ಯೂಥಪತಿಗಳ ಮೇಲೆ ಒಂದೊಂದು ಬಾಣವನ್ನು ಪ್ರಹರಿಸಿದನು.॥40॥ ಇದರಿಂದ ಮಹಾ ತೇಜಸ್ವೀ ವಿಭೀಷಣನಿಗೆ ಭಾರೀ ಕೋಪ ಬಂದು, ಅವನು ತನ್ನ ಗದೆಯಿಂದ ಆ ದುರಾತ್ಮ ರಾವಣಕುಮಾರನ ನಾಲ್ಕು ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಕೊಂದುಹಾಕಿದನು. ॥41॥ ಸಾರಥಿಯು ಮೊದಲೇ ಮಡಿದಿದ್ದ, ಈಗ ಕುದುರೆಗಳು ಸತ್ತುಹೋದುವು. ಆಗ ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ಇಂದ್ರಜಿತು ರಥದಿಂದ ಹಾರಿ ತನ್ನ ಚಿಕ್ಕಪ್ಪನ ಮೇಲೆ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಪ್ರಹರಿಸಿದನು.॥42॥ ಆ ಶಕ್ತಿಯು ಬರುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಸುಮಿತ್ರೆಯ ಆನಂದವರ್ಧನನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಹರಿತವಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಕತ್ತರಿಸಿ ಎರಡು ತುಂಡುಗಳಾಗಿಸಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬೀಳಿಸಿದನು. ॥43॥ ಅನಂತರ ಸುದೃಢ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಧರಿಸಿದ ವಿಭೀಷಣನು, ಕುದುರೆಗಳು ಮೊದಲೇ ಸತ್ತುಹೋದ ಇಂದ್ರಜಿತುವಿನ ಮೇಲೆ ಕುಪಿತನಾಗಿ ಅವನ ಎದೆಗೆ ವಜ್ರದಂತೆ ದುಃಸಹವಾದ ಐದು ಬಾಣಗಳನ್ನು ಹೊಡೆದನು. ॥44॥ ಬಂಗಾರದ ರೆಕ್ಕೆಗಳಿಂದ ಸುಶೋಭಿತ, ಗುರಿಯನ್ನು ತಲುಪುವ ಆ ಬಾಣಗಳು ಇಂದ್ರಜಿತನ ಶರೀರವನ್ನು ಸೀಳಿ ಅವನ ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದು, ಕೆಂಬಣ್ಣದ ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ಸರ್ಪಗಳಂತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿದ್ದವು. ॥45॥ ಆಗ ಮಹಾಬಲಿ ಇಂದ್ರಜಿತನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಚಿಕ್ಕಪ್ಪನ ಕುರಿತು ಭಾರೀ ಕ್ರೋಧವುಂಟಾಯಿತು. ಅವನು ರಾಕ್ಷಸರ ನಡುವೆ ಯಮರಾಜನು ಕೊಟ್ಟಿದ್ದ ಉತ್ತಮ ಬಾಣವನ್ನು ಕೈಗೆತ್ತಿಕೊಂಡನು. ॥46॥ ಆ ಮಹಾಬಾಣವನ್ನು ಇಂದ್ರಜಿತು ಧನುಸ್ಸಿಗೆ ಹೂಡಿದಾಗ ಭಯಾನಕ ಪರಾಕ್ರಮ ತೋರುವ ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ ಕೂಡ ಒಂದು ಬಾಣವನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡನು. ॥47॥ ಆ ಬಾಣದ ಉಪದೇಶ ಮಹಾತ್ಮಾ ಕುಬೇರನು ಸ್ವಪ್ನದಲ್ಲಿ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದನು. ಆ ಬಾಣ ಇಂದ್ರಾದಿ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಹಾಗೂ ಅಸುರರಿಗೂ ಅಸಹ್ಯ ಹಾಗೂ ದುರ್ಜಯವಾಗಿತ್ತು. ॥ 48 ॥ ಅವರಿಬ್ಬರ ಪರಿಘಗಳಂತೆ ಬಲಿಷ್ಠ, ದಪ್ಪವಾದ ಭುಜಗಳಿಂದ ಜೋರಾಗಿ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಸೆಳೆಯುವಾಗ ಉಂಟಾದ ಶಬ್ದವು ಕ್ರೌಂಚ ಪಕ್ಷಿಯ ಕೂಗಿನಂತಿತ್ತು. ॥49॥ ಆ ವೀರರು ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಧನುಸ್ಸಿಗೆ ಆ ಉತ್ತಮ ಸಾಯಕಗಳನ್ನು ಅನು ಸಂಧಾನ ಮಾಡಿ ಸೆಳೆದಾಗ ಅವು ಅತ್ಯಂತ ತೇಜದಿಂದ ಪ್ರಜ್ವಲಿಸತೊಡಗಿದವು. ॥50॥ ಇಬ್ಬರ ಬಾಣಗಳು ಒಟ್ಟಿಗೆ ಹೊರಟು ತನ್ನ ತೇಜದಿಂದ ಆಕಾಶವನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಿಸತೊಡಗಿದವು. ಎರಡೂ ಬಹಳ ವೇಗವಾಗಿ ಪರಸ್ಪರ ಢಿಕ್ಕಿಹೊಡೆದವು. ॥51॥ ಆ ಭಯಾನಕ ಬಾಣಗಳೆರಡೂ ಡಿಕ್ಕಿ ಹೊಡೆದಾಗ ಅವುಗಳಿಂದ ದಾರುಣ ಅಗ್ನಿ ಪ್ರಕಟವಾಯಿತು; ಅದರಿಂದ ಹೊಗೆ ಏಳುತ್ತಾ ಕಿಡಿಗಳು ಕಾರತೊಡಗಿದವು. ॥52॥ ಅವೆರಡೂ ಬಾಣಗಳೂ ಎರಡು ಮಹಾಗ್ರಹದಂತೆ ಪರಸ್ಪರ ಢಿಕ್ಕಿ ಹೊಡೆದು ನೂರಾರು ಚೂರು ಚೂರುಗಳಾಗಿ ಸಂಗ್ರಾಮಭೂಮಿಗೆ ಬಿದ್ದು ಹೋದುವು. ॥53॥ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅವೆರಡೂ ಬಾಣಗಳು ಒಂದಕ್ಕೊಂದು ತಗುಲಿ ಆಘಾತ-ಪ್ರತಿಘಾತದಿಂದ ವ್ಯರ್ಥವಾದುದನ್ನು ನೋಡಿ ಇಬ್ಬರೂ ನಾಚಿಕೊಂಡರು. ಮತ್ತೆ ಇಬ್ಬರೂ ಒಬ್ಬರು ಮತ್ತೊಬ್ಬರ ಕುರಿತು ಅತ್ಯಂತ ರೋಷಗೊಂಡರು. ॥54॥ ಸುಮಿತ್ರಾನಂದನನು ಕುಪಿತನಾಗಿ ವಾರುಣಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡನು. ಜೊತಗೆ ರಣಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದ ಇಂದ್ರಜಿತು ರೌದ್ರಾಸವನ್ನು ಎತ್ತಿ, ಅದನ್ನು ವಾರುಣಾಸ್ತ್ರದ ಪ್ರತಿಕಾರಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದನು.॥55॥ ಆ ರೌದ್ರಾಸ್ತ್ರದಿಂದ ಆಹತವಾಗಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಅತ್ಯಂತ ಅದ್ಭುತ ವಾರುಣಾಸ್ತ್ರವು ಶಾಂತವಾಯಿತು. ಅನಂತರ ಸಮರವಿಜಯಿ ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ಇಂದ್ರಜಿತನು ಕುಪಿತನಾಗಿ ಆಗ್ನೇಯಾಸವನ್ನು ಸಂಧಾನ ಮಾಡಿದನು. ಅದು ಸಮಸ್ತ ಲೋಕಗಳ ಪ್ರಳಯವನ್ನೇ ಮಾಡಲು ಬಯಸುತ್ತಿರುವಂತಿತ್ತು. ॥56॥ ಆದರೆ ವೀರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಸೂರ್ಯಾಸ್ತ್ರದ ಪ್ರಯೋಗದಿಂದ ಅದನ್ನು ಶಾಂತಗೊಳಿಸಿದನು. ತನ್ನ ಅಸ್ತ್ರವು ಪ್ರತಿಹತವಾದುದನ್ನು ನೋಡಿ ರಾವಣಕುಮಾರನು ನಿಶ್ಚೇಷ್ಟಿತನಂತೆ ಆದನು. ॥57॥ ಅವನು ಅಸುರ ಎಂಬ ಶತ್ರುನಾಶಕ ಹರಿತವಾದ ಬಾಣವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದನು. ಮತ್ತೆ ಅವನ ಧನುಸ್ಸಿನಿಂದ ಹೊಳೆಯುವ ಕೂಟ, ಮುದ್ಗರ, ಶೂಲ, ಭುಶುಂಡೀ, ಗದೆ, ಖಡ್ಗ, ಕೊಡಲಿಗಳು ಹೊರಟವು. ॥58॥ ರಣಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಆ ಭಯಂಕರ ಅಸುರಾಸ್ತ್ರವು ಪ್ರಕಟವಾದುದನ್ನು ನೋಡಿ ತೇಜಸ್ವೀ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಸಮಸ್ತ ಅಸ್ತ್ರ-ಶಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ವಿವೀರ್ಣಗೊಳಿಸುವ ಮಾಹೇಶ್ವರಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದನು. ಅದನ್ನು ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಸೇರಿದರೂ ನಿವಾರಿಸಲಾರರು. ಆ ಮಾಹೇಶ್ವರಾಸ್ತ್ರದಿಂದ ಅವನು ಆ ಅಸುರಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ನಾಶಮಾಡಿಬಿಟ್ಟನು. ॥59-60॥ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಅವರಿಬ್ಬರಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಅದ್ಭುತ, ರೋಮಾಂಚಕರ ಯುದ್ಧವು ನಡೆಯುತ್ತಿತ್ತು. ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಇರುವ ಅಸಂಖ್ಯಪ್ರಾಣಿಗಳು ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಸುತ್ತುವರೆದು ನಿಂತವು. ॥61॥ ಭೈರವ ಗರ್ಜನೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸುತ್ತಾ ವಾನರರ ರಾಕ್ಷಸರ ಆ ಭಯಾನಕ ಯುದ್ಧವು ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಆಶ್ಚರ್ಯಚಕಿತರಾದ ಅಸಂಖ್ಯಪ್ರಾಣಿಗಳು ಬಂದು ನಿಂತುಕೊಂಡರು. ಅವರಿಂದ ಆವರಿಸಿದ ಆಕಾಶವು ಅದ್ಭುತವಾಗಿ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ॥62॥ ಋಷಿ, ಪಿತೃಗಳು, ದೇವತೆಗಳು, ಗಂಧರ್ವ, ಗರುಡ, ನಾಗ ಇವರೆಲ್ಲ ಇಂದ್ರನನ್ನು ಮುಂದಿರಿಸಿಕೊಂಡು ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ಸುಮಿತ್ರಾಕುಮಾರನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸತೊಡಗಿದರು. ॥63॥ ಅನಂತರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಬೆಂಕಿಯಂತೆ ಸುಡುವ, ರಾವಣಕುಮಾರರನ್ನು ವಿದೀರ್ಣಗೊಳಿಸುವ ಶಕ್ತಿಯಿರುವ ಒಂದು ಉತ್ತಮ ಬಾಣವನ್ನು ಧನುಸ್ಸಿಗೆ ಹೂಡಿದನು. ॥64॥ ಅದಕ್ಕೆ ಸುಂದರವಾದ ರೆಕ್ಕೆಗಳಿದ್ದು, ಸುಂದರವಾದ ಗಿಣ್ಣುಗಳಿದ್ದವು. ಅದರ ಗಾತ್ರವು ದುಂಡಾಗಿತ್ತು. ಅದು ಅತ್ಯಂತ ದೃಢವಾಗಿದ್ದು ಚಿನ್ನದಿಂದ ಚಿತ್ರಿತವಾಗಿತ್ತು. ಶತ್ರುವಿನ ಜೀವನವನ್ನು ಅಂತ್ಯಗೊಳಿಸುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ನಿವಾರಿಸಲು ಅಥವಾ ಸಹಿಸಿ ಕೊಳ್ಳಲು ಅಸಾಧ್ಯವಾಗಿತ್ತು. ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ಭಯದಾಯಕವಾದ ಅದು ಸರ್ಪದ ವಿಷಯದಂತೆ ಶತ್ರುಗಳ ಪ್ರಾಣವನ್ನು ಅಪಹರಿಸುವುದಾಗಿತ್ತು. ದೇವತೆಗಳಿಂದ ಪೂಜಿತವಾದ, ಹಿಂದೆ ದೇವಾಸುರರಿಗೆ ನಡೆದ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಹಸುರು ಬಣ್ಣದ ಕುದುರೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ರಥದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ಪರಾಕ್ರಮಿ, ಶಕ್ತಿವಂತ ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ಇಂದ್ರನು ಇದೇ ಬಾಣದಿಂದ ದಾನವರನ್ನು ಗೆದ್ದಿದ್ದನು. ಅದು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಎಂದು ಪರಾಜಯವನ್ನು ಕಾಣದಿದ್ದ ಅಂತಹ ಪರಮಾದ್ಭುತವಾದ ಐಂದ್ರಾಸ್ತ್ರವೆಂಬ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಅಸ್ತ್ರವನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ತನ್ನ ಧನುಸ್ಸಿಗೆ ಹೂಡಿ ನಾಣನ್ನು ಸೆಳೆಯುತ್ತಾ ತನ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ಸಿದ್ಧಗೊಳಿಸುವಂತಹ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು- ‘‘ದಶರಥನಂದನ ಶ್ರೀರಾಮನು ಧರ್ಮಾತ್ಮನೂ, ಸತ್ಯಸಂಧನೂ, ಪೌರುಷದಲ್ಲಿ ಅದ್ವಿತೀಯನೂ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನ ಮಹಿಮೆಯಿಂದ ಎಲೈ ಐಂದ್ರಾಸ್ತ್ರವೇ! ನೀನು ಈ ರಾವಣಪುತ್ರನನ್ನು ಸಂಹರಿಸು’’.॥65-69॥ ಸಮರಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಸಂಹರಿಸುವ ವೀರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ನೇರವಾಗಿ ಹೋಗುವ ಆ ಬಾಣವನ್ನು ಕಿವಿಯವರೆಗೆ ಸೆಳೆದು ಐಂದ್ರಾಸ್ತ್ರದಿಂದ ಸಂಯುಕ್ತಗೊಳಿಸಿ ಇಂದ್ರಜಿತನ ಕಡೆಗೆ ಎಸೆದನು. ॥70॥ ಧನುಸ್ಸಿನಿಂದ ಹೊರಟ ಐಂದ್ರಾಸ್ತ್ರವು ಹೊಳೆಯುತ್ತಿರುವ ಕುಂಡಲಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಇಂದ್ರಜಿತುವಿನ ಶಿರಸ್ತ್ರಾಣ ಸಹಿತ ದೀಪ್ತಿದಂತ ಮಸ್ತಕವನ್ನು ಕಡಿದು ಭೂಮಿಗೆ ಬೀಳಿಸಿತು. ॥71॥ ರಾಕ್ಷಸಪುತ್ರ ಇಂದ್ರಜಿತುವಿನ ಆ ತುಂಡಾದ ವಿಶಾಲ ಶಿರವು ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದುಹೋಗಿತ್ತು. ಭೂಮಿಗೆ ಬಿದ್ದು ಸುವರ್ಣದಂತೆ ಕಂಡುಬರತೊಡಗಿತು.॥72॥ ಹೀಗೆ ಸತ್ತು ಕವಚ, ತಲೆ ಮತ್ತು ಶಿರಸ್ತ್ರಾಣ ಸಹಿತ ರಾವಣಕುಮಾರನು ಧರಾಶಾಯಿಯಾದನು. ಅವನ ಧನುಸ್ಸು ದೂರಹೋಗಿ ಬಿದ್ದಿತ್ತು. ॥73॥ ವೃತ್ರಾಸುರನ ವಧೆಯಾದಾಗ ದೇವತೆಗಳು ಪ್ರಸನ್ನರಾದಂತೆ ಇಂದ್ರಜಿತು ಹತನಾದಾಗ ವಿಭೀಷಣ ಸಹಿತ ಸಮಸ್ತ ವಾನರರು ಹರ್ಷಗೊಂಡು ಜೋರಾಗಿ ಸಿಂಹನಾದ ಮಾಡತೊಡಗಿದರು.॥74॥ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳು, ಮಹಾತ್ಮಾ ಋಷಿಗಳು, ಗಂಧರ್ವರು, ಅಪ್ಸರೆಯರೂ ಕೂಡ ಜಯ ಘೋಷ ಮಾಡಿದರು. ॥75॥ ಇಂದ್ರಜಿತನು ಧರಾಶಾಯಿಯಾಗಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ವಿಜಯೋತ್ಸಾಹದಿಂದ ವಾನರರ ಪೆಟ್ಟುತಿಂದು ರಾಕ್ಷಸರ ವಿಶಾಲ ಸೈನ್ಯವು ದಿಕ್ಕಾಪಾಲಾಗಿ ಓಡಿತು. ॥76॥ ವಾನರರಿಂದ ಏಟುತಿಂದು ರಾಕ್ಷಸರು ಎಚ್ಚರವಿಲ್ಲದೆ ಅಸ್ತ್ರ-ಶಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ವೇಗವಾಗಿ ಓಡುತ್ತಾ ಲಂಕೆಯ ಕಡೆಗೆ ಹೊರಟುಹೋದರು. ॥77॥ ಹೆದರಿಹೋಗಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸರೆಲ್ಲರೂ ಪಟ್ಟಿಶ, ಖಡ್ಗ, ಕೊಡಲಿ ಮುಂತಾದ ಶಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಕಂಡ ಕಂಡ ಕಡೆಗೆ ಓಡತೊಡಗಿದರು. ॥78॥ ವಾನರರಿಂದ ಪೀಡಿತರಾಗಿ ಕೆಲವರು ಲಂಕೆಯನ್ನು ಹೊಕ್ಕರು, ಕೆಲವರು ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ಹಾರಿದರು, ಕೆಲ ಕೆಲವರು ಪರ್ವತಗಳನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದರು. ॥79॥ ಇಂದ್ರಜಿತು ಸತ್ತು ರಣಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಮಲಗಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಸಾವಿರಾರು ರಾಕ್ಷಸರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬನೂ ಅಲ್ಲಿ ಕಂಡು ಬರಲಿಲ್ಲ.॥80॥ ಸೂರ್ಯಾಸ್ತವಾದಾಗ ಅವನ ಕಿರಣಗಳು ಉಳಿದುಕೊಳ್ಳದಿರುವಂತೆ ಇಂದ್ರಜಿತು ಧರಾಶಾಯಿ ಯಾದಾಗ ಆ ರಾಕ್ಷಸರು ಅಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲದೆ ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳಿಗೆ ಓಡಿಹೋದರು. ॥81॥ ಮಹಾಬಾಹು ಇಂದ್ರಜಿತು ನಿಷ್ಪ್ರಾಣನಾದಾಗ ಕಿರಣಗಳು ಶಾಂತವಾದ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಅಥವಾ ಆರಿಹೋದ ಬೆಂಕಿಯಂತೆ ನಿಸ್ತೇಜವಾಗಿದ್ದನು. ॥82॥ ಆಗ ರಾಕ್ಷಸರಾಜಕುಮಾರ ಇಂದ್ರಜಿತು ಸಮರಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದುಹೋದಾಗ ಜಗತ್ತಿನ ಅಧಿಕಾಂಶ ಪೀಡೆ ನಾಶವಾಯಿತು. ಎಲ್ಲರ ಶತ್ರು ಸತ್ತು, ಎಲ್ಲರೂ ಹರ್ಷಗೊಂಡರು. ॥83॥ ಆ ಪಾಪಕರ್ಮಿ ರಾಕ್ಷಸನು ಹತನಾದಾಗ ಸಮಸ್ತ ಮಹರ್ಷಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಭಗವಾನ್ ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಬಹಳ ಸಂತೋಷವಾಯಿತು. ॥84॥ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಅಪ್ಸರೆಯರ ನೃತ್ಯದ, ಹಾಡುತ್ತಿರುವ ಗಂಧರ್ವರ ಗಾಯನದ ಧ್ವನಿ, ಜೊತೆಗೆ ದೇವತೆಗಳ ದುಂದುಭಿಗಳ ಶಬ್ದಗಳು ಕೇಳಿ ಬರತೊಡಗಿತು. ॥85॥ ದೇವತೆಗಳು ಅಲ್ಲಿ ಹೂವಿನ ಮಳೆ ಸುರಿಸಿದರು. ಆ ದೃಶ್ಯ ಅದ್ಭುತವಾಗಿ ಕಂಡು ಬರುತ್ತಿತ್ತು. ಆ ಕ್ರೂರಕರ್ಮಿ ರಾಕ್ಷಸನು ಸತ್ತುಹೋದಾಗ ಅಲ್ಲಿ ಹಾರಾಡುತ್ತಿರುವ ಧೂಳು ಶಾಂತವಾಯಿತು. ॥86॥ ಸಮಸ್ತ ಜನರಿಗೆ ಭಯಕೊಡುವ ಇಂದ್ರಜಿತು ಧರಾಶಾಯಿಯಾದಾಗ ಜಲಸ್ವಚ್ಛವಾಯಿತು. ಆಕಾಶ ನಿರ್ಮಲವಾಯಿತು, ದೇವತೆಗಳು ದಾನವರು ಹರ್ಷಗೊಂಡರು. ದೇವತೆಗಳು, ಗಂಧರ್ವರು, ದಾನವರು ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದು ಎಲ್ಲರೂ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಸಂತುಷ್ಟರಾಗಿ ಹೇಳಿದರು-ಇನ್ನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ನಿಶ್ಚಿತರಾಗಿ ಕ್ಲೇಶಶೂನ್ಯರಾಗಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಸಂಚರಿಸುವರು ॥87-88॥ ಸಮರಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ಅಪ್ರತಿಮ ಬಲಶಾಲಿ ನಿಶಾಚರ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಇಂದ್ರಜಿತನು ಹತನಾದುದರಿಂದ ಹರ್ಷಗೊಂಡು ವಾನರ ಯೂಥಪತಿಗಳು ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಅಭಿನಂದಿಸಿದರು.॥89॥ ವಿಭೀಷಣ, ಹನುಮಂತ, ಕರಡಿಗಳ ದಳಪತಿ ಜಾಂಬವಂತ ಇವರು ವಿಜಯಕ್ಕಾಗಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಅಭಿನಂದಿಸುತ್ತಾ ಅವನನ್ನು ಭೂರಿ ಭೂರಿ ಪ್ರಶಂಸಿಸತೊಡಗಿದರು. ॥90॥ ಹರ್ಷ ಹಾಗೂ ರಕ್ಷಣೆಯ ಸಂದರ್ಭ ದೊರೆತು ವಾನರರು ಕಿಲ ಕಿಲನೆ ನಗುತ್ತಾ ನೆಗೆಯುತ್ತಾ, ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಾ ರಘುಕುಲ ನಂದನ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಸುತ್ತುವರೆದು ನಿಂತುಕೊಂಡರು.॥91॥ ಆಗ ತಮ್ಮ ಬಾಲವನ್ನು ಅಲ್ಲಾಡಿಸುತ್ತಾ, ಬಡಿಯುತ್ತಾ ವಾನರ ವೀರರು ‘ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಜಯವಾಗಲೀ’ ಎಂದು ಕೂಗತೊಡಗಿದರು.॥92॥ ವಾನರರ ಚಿತ್ತ ಹರ್ಷದಿಂದ ತುಂಬಿಹೋಗಿತ್ತು. ಆ ತರತರದ ಗುಣಗಳುಳ್ಳ ವಾನರರು ಒಬ್ಬರು ಮತ್ತೊಬ್ಬರನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಕಥೆಗಳನ್ನು ಹೇಳತೊಡಗಿದರು. ॥93॥ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ದುಷ್ಕರವಾದ, ಮಹಾಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ನೋಡಿ ಅವನ ಸುಹೃದ್ ವಾನರರು ಬಹಳ ಸಂತೋಷಗೊಂಡರು. ದೇವತೆಗಳೂ ಕೂಡ ಇಂದ್ರದ್ರೋಹಿ ರಾಕ್ಷಸನ ವಧೆಯನ್ನು ನೋಡಿ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಬಹಳ ಹರ್ಷಗೊಂಡರು. ॥94॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ತೊಂಭತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥90॥

ತೊಂಭತ್ತೊಂದನೆಯ ಸರ್ಗ

ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಮತ್ತು ವಿಭೀಷಣಾದಿಗಳು ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು ಇಂದ್ರಜಿತನ ವಧೆಯ ಸಮಾಚಾರ ತಿಳಿಸಿದುದು, ಪ್ರಸನ್ನನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಅವನನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿದುದು, ಸುಷೇಣನಿಂದ ಲಕ್ಷಣಾದಿಗಳ ಚಿಕಿತ್ಸೆ

ಸಂಗ್ರಾಮ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಶತ್ರುವಿಜಯೀ ಇಂದ್ರಜಿತುವಿನ ವಧೆ ಮಾಡಿ ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದು ಹೋದ ಶರೀರವುಳ್ಳ ಶುಭಲಕ್ಷಣ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಬಹಳ ಪ್ರಸನ್ನನಾದನು. ॥1॥ ಬಲ-ವಿಕ್ರಮಸಂಪನ್ನ ಆ ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ಸುಮಿತ್ರಾ ಕುಮಾರನು
ಓಡಿಹೋಗಿ ಜಾಂಬವಂತ ಮತ್ತು ಹನುಮಂತ ನನ್ನು ಸಂಧಿಸಿ, ಆ ಎಲ್ಲ ವಾನರರನ್ನು ಜೊತೆ ಸೇರಿ ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ವಾನರರಾಜ ಸುಗ್ರೀವ ಮತ್ತು ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನು ಇದ್ದಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದನು. ಆಗ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ವಿಭೀಷಣ-ಹನುಮಂತನ ಆಸರೆ ಪಡೆದು ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದನು. ॥2-3॥ ಶ್ರೀರಾಮನ ಮುಂದೆ ಬಂದು ಅವನ ಚರಣಗಳಲ್ಲಿ ವಂದಿಸಿಕೊಂಡು ಸೌಮಿತ್ರಿಯು ಇಂದ್ರನ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ ಉಪೇಂದ್ರನು (ವಾಮನರೂಪೀ ಶ್ರೀಹರಿ) ನಿಂತಂತೆ ಅಣ್ಣನ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ ನಿಂತುಕೊಂಡನು. ॥4॥ ಆಗ
ವೀರ ವಿಭೀಷಣನು ಮರಳಿದ್ದರಿಂದಲೇ ಶತ್ರುವು ಸತ್ತುಹೋದುದು ಸೂಚಿತವಾಗಿತ್ತು. ಅವನು ಮಹಾತ್ಮಾ ರಘುನಾಥನಲ್ಲಿ ಪ್ರಭೋ! ಇಂದ್ರಜಿತನ ವಧೆಯ ಭಯಂಕರ ಕಾರ್ಯ ನೆರವೇರಿತು ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ॥5॥

ವಿಭೀಷಣನು ಹರ್ಷದಿಂದ ಮಹಾತ್ಮಾ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೇ ರಾವಣಕುಮಾರ ಇಂದ್ರಜಿತುವಿನ ಮಸ್ತಕವನ್ನು ಕಡಿದು ಉರುಳಿಸಿದನು ಎಂಬ ಸಮಾಚಾರ ಶ್ರೀರಾಮನಲ್ಲಿ ನಿವೇದಿಸಿಕೊಂಡನು. ॥6॥ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಇಂದ್ರಜಿತುವನ್ನು ವಧಿಸಿದನೆಂಬ ಸಮಾಚಾರ ಕೇಳುತ್ತಲೇ ಮಹಾಪರಾಕ್ರಮಿ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಅನುಪಮ ಹರ್ಷಿತನಾಗಿ ಇಂತೆಂದನು. ॥7॥ ಭಲೇ ಲಕ್ಷ್ಮಣ! ನಾನು ನಿನ್ನ ಮೇಲೆ ಬಹಳ ಪ್ರಸನ್ನನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ಇಂದು ನೀನು ದೊಡ್ಡ ದುಷ್ಕರವಾದ ಪರಾಕ್ರಮ ತೋರಿದೆ. ರಾವಣಪುತ್ರ ಹತನಾದ್ದರಿಂದ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನಾವು ಗೆದ್ದು ಬಿಟ್ಟಿದ್ದೇವೆ ಎಂದೆ ನಿಶ್ಚಿತವಾಗಿ ತಿಳಿ. ॥8॥ ಯಶವನ್ನು ವೃದ್ಧಿಗೊಳಿಸುವ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ತನ್ನ ಪ್ರಶಂಸೆ ಕೇಳಿ ಆಗ ಲಜ್ಜಿತನಾಗಿದ್ದನು. ಆದರೆ ಪರಾಕ್ರಮಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ಅವನನ್ನು ಬಲವಾಗಿ ಸೆಳೆದು ತೊಡೆಯಲ್ಲಿ ಕುಳ್ಳಿರಿಸಿಕೊಂಡು ಪ್ರೇಮದಿಂದ ಮಸ್ತಕವನ್ನು ಆಘ್ರಾಣಿಸಿದನು. ಶಸ್ತ್ರಗಳ ಆಘಾತದಿಂದ ಪೀಡಿತನಾದ
ಪ್ರಿಯ ತಮ್ಮ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು ತುಂಬುಪ್ರೇಮದಿಂದ ಪದೇ ಪದೇ ಅವನನ್ನೇ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದನು. ॥9-10॥ ಶರೀರಕ್ಕೆ ನಾಟಿದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಅತ್ಯಂತ ಪೀಡಿತನಾಗಿ ಪದೇ ಪದೇ ನಿಟ್ಟುಸಿರು ಬಿಡುತ್ತಿದ್ದ, ನೋವಿನಿಂದ ದುಃಖಿಸುತ್ತಿದ್ದ, ಉಸಿರಾಡುವುದಕ್ಕೂ ಕಷ್ಟ ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ನೆತ್ತಿಯನ್ನು ಬಾರಿ ಬಾರಿಗೂ ಆಘ್ರಾಣಿಸುತ್ತಾ ಗಾಯಗೊಂಡಿದ್ದ ಶರೀರವನ್ನು ಮೃದುವಾಗಿ ಸ್ಪರ್ಶಿಸಿ ಪುರುಷೋತ್ತಮ ಶ್ರೀರಾಮನು ಸಮಾಧಾನಕರವಾದ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದನು- ॥11-12॥ ವೀರನೇ! ನೀನು ತನ್ನ ದುಷ್ಕರ ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ಪರಮಕಲ್ಯಾಣಕರ ಕಾರ್ಯ ನೆರವೇರಿಸಿರುವೆ. ಇಂದು ಮಗನು ಸತ್ತುಹೋದಾಗ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ರಾವಣನೂ ಸತ್ತನೆಂದೇ ತಿಳಿಯುವೆನು. ಆ ದುರಾತ್ಮಾ ಶತ್ರುವಿನ ವಧೆಯಾದ್ದರಿಂದ ಇಂದು ನಾನು ನಿಜವಾಗಿ ವಿಜಯಿಯಾಗಿದ್ದೇನೆ. ನೀನು ರಣರಂಗಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಜಿತುವನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿ ನಿರ್ದಯೀ ನಿಶಾಚರನ ರಾವಣನ ಬಲ ಭುಜವನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿ ಬಿಟ್ಟಿರುವುದು ಸೌಭಾಗ್ಯದ ಮಾತಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಅವನೇ ರಾವಣನಿಗೆ ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ದೊಡ್ಡ ಆಸರೆಯಾಗಿದ್ದನು. ॥13-14॥ ವಿಭೀಷಣ ಹನುಮಂತರೂ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಮಹಾಪರಾಕ್ರಮ ತೋರಿರುವರು. ನೀವೆಲ್ಲರೂ ಸೇರಿ ಮೂರು ಹಗಲು ಮೂರು ರಾತ್ರೆಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಗೋ ಆ ವೀರ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ಕೊಂದುಹಾಕಿ ನನ್ನನ್ನು ಶತ್ರುಹೀನರಾಗಿಸಿದಿರಿ. ಇನ್ನು ರಾವಣನೇ ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಹೊರಡುವನು. ॥ 15-16 ॥ ಮಹಾ ಸೈನ್ಯ ಸಮುದಾಯ ಸಹಿತ ಪುತ್ರನು ಹತನಾದನೆಂದು ಕೇಳಿ ರಾವಣನು ವಿಶಾಲ ಸೈನ್ಯದೊಂದಿಗೆ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಬರುವನು. ॥17॥ ಪುತ್ರವಧೆಯಿಂದ ಸಂತಪ್ತನಾಗಿ ಹೊರಟ ಆ ದುರ್ಜಯ ರಾಕ್ಷಸರಾಜ ರಾವಣನನ್ನು ನಾನು ಭಾರೀ ಸೈನ್ಯದಿಂದ ಆಕ್ರಮಿಸಿ ಕೊಂದು ಹಾಕುವೆನು. ॥18॥ ಲಕ್ಷ್ಮಣ! ಇಂದ್ರನನ್ನು ಗೆದ್ದಿರುವ ಇಂದ್ರಜಿತುವನ್ನೂ ಕೂಡ ನೀನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ವಧಿಸಿದೆ; ಹಾಗಿರುವಾಗ ನಿನ್ನಂತಹ ರಕ್ಷಕ, ಸಹಾಯಕನಿರುವಾಗ ನನಗೆ ಸೀತೆ ಮತ್ತು ಭೂಮಂಡಲದ ರಾಜ್ಯ ಪಡೆಯಲು ಕಷ್ಟವೂ ಆಗಲಾರದು. ॥19॥ ಹೀಗೆ ತಮ್ಮನನ್ನು ಶ್ಲಾಘಿಸಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ಅವನನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಸಂತೋಷದಿಂದ ವಾನರವೈದ್ಯ ಸುಷೇಣನನ್ನು ಕರೆದು ಹೇಳಿದನು. ॥20॥ ಪರಮ ಬುದ್ಧಿವಂತ ಸುಷೇಣನೇ! ನೀನು ಬೇಗನೇ ಈ ಮಿತ್ರವತ್ಸಲ ಸೌಮಿತ್ರಿಯು ಪೂರ್ಣ ಸ್ವಸ್ಥನಾಗುವಂತಹ ಚಿಕಿತ್ಸೆ ಮಾಡು. ಅವನ ಶರೀರದಲ್ಲಿನ ಬಾಣಗಳಿಂದಾದ ನೋವು ಎಲ್ಲ ದೂರವಾಗಲಿ. ॥21॥ ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಮತ್ತು ವಿಭೀಷಣರ ಶರೀರಗಳಿಂದ ನೀನು ಬೇಗನೆ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಕಿತ್ತು, ಗಾಯ ತುಂಬುವಂತೆ ಮಾಡು. ವೃಕ್ಷಗಳಿಂದ ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವ ಶೂರವೀರ ಕರಡಿಗಳ ಮತ್ತು ವಾನರರ ಸೈನಿಕರೂ ಶತ್ರುಗಳ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಗಾಯಗೊಂಡು ಯುದ್ಧ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಅವರೆಲ್ಲರನ್ನೂ ನೀನು ಪ್ರಯತ್ನಮಾಡಿ ಸ್ವಸ್ಥಗೊಳಿಸು. ॥22-23॥ ಮಹಾತ್ಮಾ ಶ್ರೀರಾಮನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ವಾನರ ಯೂಥಪತಿ ಸುಷೇಣನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮೂಗಿನಲ್ಲಿ ಒಂದು ಉತ್ತಮೋತ್ತಮ ಔಷಧಿಯನ್ನು ಹಚ್ಚಿದನು. ॥24॥ ಅದರ ವಾಸನೆ ಮೂಸಿದೊಡನೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಶರೀರದಿಂದ ಬಾಣಗಳು ಕಳಚಿಬಿದ್ದು, ಅವನ ನೋವೆಲ್ಲ ಮಾಯವಾಯಿತು. ಅವನ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಆದ ಗಾಯಗಳೆಲ್ಲ ವಾಸಿಯಾದವು. ॥25॥ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಸುಷೇಣನು ವಿಭೀಷಣಾದಿ ಸುಹೃದರಿಗೆ, ಸಮಸ್ತ ಶ್ರೇಷ್ಠ ವಾನರರಿಗೆ ಕೂಡಲೇ ಚಿಕಿತ್ಸೆ ನೀಡಿದನು. ॥26॥ ಮತ್ತೆ ಕ್ಷಣಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಬಾಣಗಳ ಗಾಯ ವಾಸಿಯಾಗಿ ನೋವು ಹೊರಟು ಹೋದಾಗ ಸಮಿತ್ರಾಕುಮಾರನು ಸ್ವಸ್ಥ ಹಾಗೂ ನಿರೋಗಿಯಾಗಿ ಹರ್ಷಗೊಂಡನು. ॥27॥ ಆಗ ಶ್ರೀರಾಮ ವಾನರರಾಜ ಸುಗ್ರೀವ, ವಿಭೀಷಣ, ಪರಾಕ್ರಮಿ ಜಾಂಬವಂತರೆ ಮೊದಲಾದವರು ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ನಿರೋಗಿಯಾಗಿ ನಿಂತಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಸೈನ್ಯ ಸಹಿತ ಸಂತೋಷಗೊಂಡರು. ॥28॥ ಮಹಾತ್ಮಾ ದಾಶರಥಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಆ ಅತ್ಯಂತ ದುಷ್ಕರ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಪುನಃ ಪುನಃ ಭೂರಿ ಭೂರಿ ಪ್ರಶಂಸೆ ಮಾಡಿದನು. ಇಂದ್ರಜಿತನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸತ್ತನೆಂದು ತಿಳಿದು ಸುಗ್ರೀವನಿಗೂ ಬಹಳ ಪ್ರಸನ್ನತೆ ಉಂಟಾಯಿತು. ॥29॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ತೊಂಭತ್ತೊಂದನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥91॥

ತೊಂಭತ್ತೆರಡನೆಯ ಸರ್ಗ

ರಾವಣನ ಶೋಕ, ಸೀತೆಯನ್ನು ಸಂಹರಿಸಲು ಹೋದುದು, ಸುಪಾರ್ಶ್ವನಿಂದ ಆಶ್ವಾಸನೆ

ರಾವಣನ ಮಂತ್ರಿಗಳು ಇಂದ್ರಜಿತುವಿನ ವಧೆಯ ಸಮಾಚಾರವನ್ನು ಕೇಳಿ, ಸ್ವತಃ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ನೋಡಿ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿಕೊಂಡು, ದಶಮುಖ ರಾವಣನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಎಲ್ಲ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ತಿಳಿಸಿದರು. ॥1॥ ಮಹಾರಾಜರೇ! ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ವಿಭೀಷಣನ ಸಹಾಯ ಪಡೆದು ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ನಿಮ್ಮ ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ಪುತ್ರನನ್ನು ನಮ್ಮ ಸೈನಿಕರು ನೋಡು ನೋಡುತ್ತಿರುವಂತೆ ಕೊಂದು ಹಾಕಿದನು. ॥2॥ ದೇವೇಂದ್ರನನ್ನು ಸೋಲಿಸಿದ, ಮೊದಲು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ಪರಾಜಯವಾಗದ, ಆ ಶೂರ ನಿಮ್ಮ ಪುತ್ರ ಇಂದ್ರಜಿತನು ಶೌರ್ಯಸಂಪನ್ನ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಂದಿಗೆ ಕಾದಾಡಿ ಅವನಿಂದ ಹತನಾದನು. ಅವನು ತನ್ನ ಉತ್ತಮ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಪೂರ್ಣತೃಪ್ತಗೊಳಿಸಿ ಉತ್ತಮಲೋಕಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದನು. ॥3॥ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಪುತ್ರ ಇಂದ್ರಜಿತನ ಭಯಾನಕ ವಧೆಯ ಘೋರ ಮತ್ತು ದಾರುಣವಾದ ಸಮಾಚಾರ ಕೇಳಿ ರಾವಣನಿಗೆ ಮೂರ್ಛೆ ಉಂಟಾಯಿತು. ॥4॥ ಎಷ್ಟೋ ಹೊತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಎಚ್ಚರಗೊಂಡ ರಾಕ್ಷಸ ಶ್ರೇಷ್ಠ ರಾವಣನು ಪುತ್ರಶೋಕದಿಂದ ವ್ಯಾಕುಲನಾಗಿ ಎಲ್ಲ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಶಿಥಿಲವಾಗಿ, ದೀನತೆಯಿಂದ ವಿಲಾಪಿಸತೊಡಗಿದನು. ॥5॥ ರಾಕ್ಷಸಸೇನಾ ಪ್ರಮುಖನೇ! ಮಹಾಬಲನೇ! ಅಯ್ಯೋ ಮಗನೇ! ನೀನಾದರೋ ಮೊದಲು ಇಂದ್ರನನ್ನು ಜಯಿಸಿದ್ದೆ. ಹಾಗಿರುವಾಗ ನೀನು ಇಂದು ಹುಲುಮಾನವ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಹೇಗೆ ವಶನಾದೆ? ॥6॥ ಮಗನೇ! ನೀನು ಕುಪಿತನಾದಾಗ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಕಾಲ ಮತ್ತು ಅಂತಕನನ್ನು ಸೀಳಿ ಹಾಕುತ್ತಿದ್ದೆ. ಮಂದರಾಚಲದ ಶಿಖರಗಳನ್ನು ಪುಡಿ ಮಾಡಿಬಿಡುತ್ತಿದ್ದೆ; ಹಾಗಿರುವಾಗ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಸಂಹರಿಸುವುದು ನಿನಗೆ ಯಾವ ದೊಡ್ಡ ವಿಷಯವಾಗಿತ್ತು? ॥7॥ ಮಹಾಬಾಹೋ! ಸೂರ್ಯಪುತ್ರ ಯಮನೇ ನನಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿ ಎಂದು ನಾನು ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ. ಅವನು ನಿನ್ನನ್ನು ಕೂಡ ಕಾಲ ಧರ್ಮದೊಡನೆ ಸಂಯುಕ್ತಗೊಳಿಸಿದನಲ್ಲ? ॥8॥ ತನ್ನ ಸ್ವಾಮಿಗಾಗಿ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಮಡಿಯುವವನು ಸ್ವರ್ಗಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಮಾನವ- ರಾಕ್ಷಸ-ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ಇದೇ ರಾಜಮಾರ್ಗವಾಗಿದೆ. ॥9॥ ಸಮಸ್ತ ದೇವತೆಗಳು ಲೋಕಪಾಲಕರು ಹಾಗೂ ಮಹರ್ಷಿಗಳು ಇಂದು ಇಂದ್ರಜಿತು ಹತನಾದುದನ್ನು ಕೇಳಿ ನಿರ್ಭಯವಾಗಿ ನಿದ್ದೆ ಮಾಡುವರು. ॥10॥ ಒಬ್ಬ ಇಂದ್ರಜಿತನು ಇಲ್ಲದಿರುವುದರಿಂದ ಇಂದು ನನಗೆ ಮೂರು ಲೋಕಗಳು, ಕಾನನಗಳ ಸಹಿತ ಇಡೀ ಪೃಥಿವಿಯೂ ಬರಿದಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ॥11॥ ಗಜರಾಜನು ಸತ್ತುಹೋದಾಗ ಹೆಣ್ಣಾನೆಗಳ ಆರ್ತನಾದ ಪರ್ವತದ ಕಂದರಗಳಲ್ಲಿ ಕೇಳಿ ಬರುವಂತೆಯೇ ಇಂದು ಅಂತಃಪುರದಲ್ಲಿನ ರಾಕ್ಷಸ ಕನ್ಯೆಯರ ಕರುಣಾಕ್ರಂದನ ನನಗೆ ಕೇಳಿ ಬಂದಿತು. ॥12॥ ಪರಂತಪ ಪುತ್ರನೇ! ಇಂದು ತನ್ನ ಯುವರಾಜಪದವನ್ನು, ಲಂಕೆಯನ್ನು, ಸಮಸ್ತ ರಾಕ್ಷಸ ರನ್ನು ತನ್ನ ತಾಯಿಯನ್ನು, ನನ್ನನ್ನು ಮತ್ತು ತನ್ನ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟಿ ನೀನು ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೋದೆ? ॥ 13 ॥ ವೀರನೇ! ನಾನು ಮೊದಲು ಯಮಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ನೀನು ಇಲ್ಲಿದ್ದು ಪ್ರೇತ ಕಾರ್ಯಮಾಡಬೇಕಾಗಿತ್ತು. ಆದರೆ ನೀನೇ ನನಗಿಂತ ಮೊದಲು ಹೊರಟು ಹೋಗಿ ನಾನು ನಿನ್ನ ಔರ್ಧದೇಹಿಕ ಕಾರ್ಯಮಾಡಬೇಕಾಯಿತಲ್ಲ! ॥14॥ ಅಯ್ಯೋ! ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಮತ್ತು ಸುಗ್ರೀವ ಇನ್ನೂ ಬದುಕಿದ್ದಾರಲ್ಲ! ಇಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಹೃದಯದ ಮುಳ್ಳನ್ನು ನೀನು ಕೀಳದೆಯೇ ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೊರಟುಹೋದೆ? ॥15॥ ಹೀಗೆ ಆರ್ತನಾಗಿ ವಿಲಾಪಿಸುತ್ತಿರುವ ರಾಕ್ಷಸರಾಜ ರಾವಣನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಪುತ್ರವಧೆಯ ಸ್ಮರಣೆಯಾಗಿ ಮಹಾಕ್ರೋಧದ ಆವೇಶ ಉಂಟಾಯಿತು. ॥16॥ ಒಂದು ಅವನು ಸ್ವಭಾವದಿಂದಲೇ ಕ್ರೋಧಿಯಾಗಿದ್ದನು, ಇನ್ನೊಂದು ಪುತ್ರನ ಚಿಂತೆಯಿಂದ ಉತ್ತೇತವಾಗಿದ್ದನು. ಗ್ರೀಷ್ಮಋತುವಿನಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯ ಕಿರಣಗಳನ್ನು ಇನ್ನೂ ಪ್ರಚಂಡವಾಗಿಸುವಂತೆ ಉರಿಯುತ್ತಿರುವವನ್ನು ಇನ್ನೂ ಸುಡತೊಡಗಿತು. ॥17॥ ಹುಬ್ಬೇರಿಸಿದ ಅವನು ಪ್ರಳಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮೊಸಳೆ ಮತ್ತು ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ಅಲೆಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುವ ಮಹಾಸಾಗರದಂತೆ ಸುಶೋಭಿತನಾಗಿದ್ದನು. ॥18॥ ವೃತ್ರಾಸುರನ ಬಾಯಿಯಿಂದ ಹೊಗೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದ ಅಗ್ನಿಯು ಹೊರ ಹೊಮ್ಮುವಂತೆ, ಕೋಪದಿಂದ ಆಕಳಿಸುತ್ತಿದ್ದ ರಾವಣನ ಬಾಯಿಂದ ಹೊಗೆಯುಕ್ತ ಅಗ್ನಿಯು ಹೊರಹೊಮ್ಮ ತೊಡಗಿತು. ॥19॥ ಮಗನ ವಧೆಯಿಂದ ಪರಿತಪಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಶೂರ ರಾವಣನು ಕ್ರೋಧಕ್ಕೆ ವಶೀಭೂತನಾಗಿ ಯೋಚಿಸುತ್ತಾ, ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ವಧಿಸುವುದೇ ಯುಕ್ತವೆಂದು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದನು. ॥20॥ ರಾವಣನ ಕಣ್ಣುಗಳು ಮೊದಲೇ ಕೆಂಪಾಗಿದ್ದವು.
ಈಗ ಕ್ರೋಧಾಗ್ನಿಯಿಂದ ಇನ್ನೂ ಕೆಂಪಾಗಿ, ಅವನ ಆ ಉರಿಯುತ್ತಿರುವ ನೇತ್ರಗಳು ಮಹಾ ಘೋರವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದವು. ॥21॥ ರಾವಣನ ರೂಪ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೇ ಭಯಂಕರವಾಗಿತ್ತು. ಈಗ ಕ್ರೋಧಾಗ್ನಿಯ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಇನ್ನು ಭಯಾನಕವಾಗಿತ್ತು. ಕುಪಿತನಾದ ರುದ್ರನಂತೆ ದುರ್ಜಯನಾಗಿ ಕಂಡು ಬರತೊಡಗಿದನು. ॥22॥ ಉರಿಯುವ ದೀಪದಿಂದ ಎಣ್ಣೆಯ ತೊಟ್ಟುಗಳು ಬೀಳುವಂತೆ ಕ್ರೋಧಗೊಂಡ ಆ ನಿಶಾಚರನ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಕಣ್ಣೀರಿನ ಬಿಂದುಗಳು ಉದುರುತ್ತಿದ್ದವು. ॥23॥ ಆಗ ಅವನು ಹಲ್ಲು ಕಡಿಯುವಾಗ ಅದರ ಕಟಕಟ ಶಬ್ದ ಕೇಳಿ ಬರುತ್ತಿತ್ತು. ಅದು ಸಮುದ್ರಮಂಥನದ ಸಮಯ ದಾನವರಿಂದ ಎಳೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಕಡೆಗೋಲಾದ ಮಂದರಾಚಲದ ಧ್ವನಿಯಂತೆ ಅನಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ॥24॥ ಕಾಲಾಗ್ನಿಯಂತೆ ಅತ್ಯಂತ ಕುಪಿತನಾಗಿ ಅವನು ದೃಷ್ಟಿಹರಿಸಿದ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುವ ರಾಕ್ಷಸರು ಭಯಗೊಂಡು ಕಂಬಗಳ ಹಿಂದೆ ಅವಿತುಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದರು. ॥25॥ ಚರಾಚರ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ನುಂಗಲು ಇಚ್ಛಿಸುವ ಕಾಲನಂತೆ ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ ಇರುವ ರಾಮನ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸರು ಸುಳಿಯುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ॥26॥ ಆಗ ಅತ್ಯಂತ ಕುಪಿತನಾದ ರಾವಣೇಶ್ವರನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ನೇಮಿಸಲು ಅವರ ನಡುವೆ ನಿಂತು ಹೇಳಿದನು- ॥27॥ ನಿಶಾಚರರೇ! ನಾನು ಸಾವಿರಾರು ವರ್ಷ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿ ಸ್ವಯಂಭೂ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರನ್ನು ಒಲಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದೆ. ॥28॥ ಆ ತಪಸ್ಸಿನ ಫಲದಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರ ಕೃಪೆಯಿಂದ ನನಗೆ ದೇವತೆಗಳಿಂದ ಅಸುರರಿಂದ ಯಾವ ಭಯವಿಲ್ಲ. ॥29॥ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರು ಕೊಟ್ಟಿರುವ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಕವಚ ನನ್ನ ಬಳಿ ಇದೆ. ದೇವಾಸುರರೊಡನೆ ನಡೆದ ಸಂಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಅದು ವಜ್ರಾಯುಧದಿಂದಲೂ ಪುಡಿಯಾಗಲಿಲ್ಲ. ॥30॥ ಇಂದು ನಾನು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧನಾಗಿ ರಥಾರೂಢನಾಗಿ ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ನಿಂತುಕೊಂಡರೆ, ಯಾರು ತಾನೇ ನನ್ನ ಎದುರಿಗೆ ನಿಲ್ಲಬಲ್ಲನು? ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಇಂದ್ರನೂ ಕೂಡ ನನ್ನೊಡನೆ ಯುದ್ಧ ಮಾಡಲು ಸಾಹಸ ಮಾಡಲಾರನು. ॥31॥ ಅಂದು ದೇವಾಸುರರ ಸಂಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸನ್ನರಾದ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರು ಕರುಣಿಸಿದ ಬಾಣಸಹಿತ ವಿಶಾಲವಾದ ಭಯಾನಕ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ನೂರಾರು ಮಂಗಲವಾದ್ಯಗಳೊಂದಿಗೆ ಮಹಾ ಸಮರದಲ್ಲಿ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರ ವಧೆಯನ್ನು ಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಉಪಯೋಗಿಸಲಾಗುವುದು. ॥32-33॥ ಪುತ್ರವಧೆಯಿಂದ ಸಂತಪ್ತನಾಗಿ ಕ್ರೋಧಕ್ಕೆ ವಶನಾದ ಕ್ರೂರ ರಾವಣನು ತುಂಬಾ ಯೋಚಿಸಿ, ಸೀತೆಯನ್ನು ಕೊಂದುಹಾಕುವುದೆಂದೇ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದನು. ॥ 34 ॥ ಅವನ ಕಣ್ಣುಗಳು ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಕೆಂಪಾದವು, ಆಕೃತಿ ಅತ್ಯಂತ ಭಯಾನಕವಾಗಿ ಕಾಣತೊಡಗಿತು. ಅವನು ಎಲ್ಲೆಡೆ ದೃಷ್ಟಿಹರಿಸಿ ಪುತ್ರನಿಗಾಗಿ ದುಃಖಿತನಾಗಿ ದೀನಸ್ವರದಿಂದ ಸಮಸ್ತ ನಿಶಾಚರರಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು-॥35॥ ನನ್ನ ಮಗನು ಮಾಯೆಯಿಂದ ಕೇವಲ ದಾನವರನ್ನು ವಂಚಿಸಲು ಒಂದು ಆಕೃತಿಯನ್ನು ‘ಇವಳು ಸೀತೆ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ತೋರಿಸಿ ಸುಳ್ಳುಸುಳ್ಳೇ ಅದರ ವಧೆಮಾಡಿದ್ದನು. ॥36॥ ಆದರೆ ಆ ಸುಳ್ಳನ್ನು ಇಂದು ನಾನು ನಿಜವಾಗಿಸುವೆನು ಮತ್ತು ಹೀಗೆ ಮಾಡಿ ನನಗೆ ಪ್ರಿಯವಾದುದನ್ನು ಮಾಡುವೆನು. ಆ ಕ್ಷತ್ರಿಯಾಧಮ ರಾಮನಲ್ಲಿ ಅನುರಾಗವಿಟ್ಟಿರುವ ಸೀತೆ ಯನ್ನು ಕೊಂದು ಹಾಕುವೆನು. ॥37॥ ಮಂತ್ರಿಗಳಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ, ತತ್ಕ್ಷಣ ಉಚಿತವಾದ ಗುಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಆಕಾಶದಂತೆ ನಿರ್ಮಲ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ ಖಡ್ಗವನ್ನು ಒರೆ ಯಿಂದ ತೆಗೆದು ಪತ್ನೀ ಮತ್ತು ಮಂತ್ರಿಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ರಾವಣನು ವೇಗದಿಂದ ಮುಂದುರಿದನು. ಪುತ್ರಶೋಕದಿಂದ ಅವನ ಚೈತನ್ಯ ಉಡುಗಿಹೋದಂತೆ ಆಗಿತ್ತು. ॥38-39॥ ಅವನು ಅತ್ಯಂತ ಕುಪಿತನಾಗಿ ಖಡ್ಗವನ್ನೆತ್ತಿಕೊಂಡು ಮಿಥಿಲೇಶಕುಮಾರಿ ಸೀತೆಯಿರುವಲ್ಲಿಗೆ ಹೋದನು. ಆ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿರುವ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ನೋಡಿ ಅವನ ಮಂತ್ರಿಗಳು ಸಿಂಹನಾದ ಮಾಡತೊಡಗಿದರು. ॥40॥ ರೋಷಗೊಂಡ ರಾವಣನನ್ನು ನೋಡಿ ಅವರು ಪರಸ್ಪರ ಆಲಿಗಿಂಸಿಕೊಂಡು ನುಡಿದರು. ಇಂದು ಇದನ್ನು ನೋಡಿ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರಿಬ್ಬರೂ ಸಹೋದರರು ವ್ಯಥಿತರಾಗುವರು. ॥41॥ ಏಕೆಂದರೆ ಕುಪಿತನಾದಾಗ ಈ ರಾಕ್ಷಸನು ಇಂದ್ರಾದಿನಾಲ್ಕು ಲೋಕಪಾಲಕರನ್ನು ಗೆದ್ದುಕೊಂಡಿದ್ದನು ಹಾಗೂ ಇತರ ಅನೇಕ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕೊಂದುಹಾಕಿದ್ದನು. ॥42॥ ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಇರುವ ರತ್ನಭೂಷಿತ ಪದಾರ್ಥಗಳೆಲ್ಲವನ್ನು ತಂದು ರಾವಣನು ಭೋಗಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಭೂಮಂಡಲದಲ್ಲಿ ಇವನಿಗೆ ಸಮಾನರಾದ ಪರಾಕ್ರಮಿ ಮತ್ತು ಬಲವಂತನು ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ. ॥43॥ ಅವರು ಹೀಗೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿರುವಾಗ ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಬುದ್ಧಿಗೆಟ್ಟಿದ್ದ ರಾವಣನು ಅಶೋಕವನದಲ್ಲಿ ಇದ್ದ ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ವಧಿಸಲು ಧಾವಿಸಿದನು. ॥44॥ ಅವನ ಹಿತವನ್ನು ಮಾಡುವ ಸುಹೃದರು ರೋಷಗೊಂಡ ರಾವಣನನ್ನು ತಡೆಯಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಅವನು ಅತ್ಯಂತ ಕುಪಿತನಾಗಿ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ರೋಹಿಣೀ ನಕ್ಷತ್ರವನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸುವ ಕ್ರೂರಗ್ರಹದಂತೆ ಸೀತೆಯ ಕಡೆಗೆ ಓಡಿದನು. ॥45॥ ರಾಕ್ಷಸಿಯರಿಂದ ರಕ್ಷಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ಅನಿಂದ್ಯಳಾದ ಜಾನಕಿಯು ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ರಾವಣನು ಕತ್ತಿಯನ್ನೆತ್ತಿಕೊಂಡು ಬರುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿದಳು. ಹಿತೈಷಿಗಳು ತಡೆಯುತ್ತಿದ್ದರೂ ಮುನ್ನುಗ್ಗಿ ಬರುತ್ತಿರುವ ರಾವಣನನ್ನು ನೋಡಿ ಜನಕನಂದಿನಿಯ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಬಹಳ ವ್ಯಥೆ ಉಂಟಾಯಿತು. ॥46-47॥

ಸೀತೆಯು ದುಃಖದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿ, ವಿಲಾಪಿಸುತ್ತಾ ಅಂದುಕೊಂಡಳು - ಈ ದುರ್ಬುದ್ಧಿ ರಾಕ್ಷಸನು ಕುಪಿತನಾಗಿ ನನ್ನಕಡೆಗೆ ಓಡಿಬರುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿದರೆ, ಇವನು ಸನಾಥೆಯಾದ ನನ್ನನ್ನು ಅನಾಥಳಂತೆ ನನ್ನನ್ನು ಕೊಂದು ಬಿಡುವನೋ ಎಂದು ಅನಿಸುತ್ತದೆ. ॥48॥ ಪತಿಪರಾಯಣೆಯಾದ ನನ್ನನ್ನು ಈ ದುಷ್ಟನು ಹಲವು ಬಾರಿ ‘ನನ್ನ ಪತ್ನಿಯಾಗೆಂದು’ ಪ್ರಚೋದಿಸಿದ್ದನು. ಆಗ ನಾನು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ ಎಂದು ನಿರಾಕರಿಸಿಬಿಟ್ಟಿದ್ದೆ. ॥49॥ ನಾನು ಈ ರೀತಿ ನಿರಾಕರಿಸಿದಾಗ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ನಿರಾಶನಾಗಿ ಇವನು ಕ್ರೋಧಗೊಂಡು ಮೋಹವಶನಾಗಿ ಖಂಡಿತವಾಗಿ ನನ್ನನ್ನು ಕೊಲ್ಲ ಲೆಂದೇ ಹೊರಟಿರುವನು. ॥50॥ ಅಥವಾ ಈ ನೀಚನು ಇಂದು ಸಮರಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ ಇಬ್ಬರು ಪುರುಷಸಿಂಹರಾದ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರನ್ನು ಕೊಂದುಹಾಕುವನೋ ಏನೋ? ॥51॥ ಏಕೆಂದರೆ ಈಗ ನಾನು ರಾಕ್ಷಸರ ಭಯಂಕರ ಸಿಂಹನಾದನವನ್ನು ಕೇಳಿದೆ. ಹರ್ಷಗೊಂಡ ಅನೇಕ ನಿಶಾಚರರು ತಮ್ಮ ಪ್ರಿಯಜನರನ್ನು ಕರೆಯುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ॥52॥ ಅಯ್ಯೋ! ನನ್ನ ಕಾರಣದಿಂದ
ಆ ರಾಜಕುಮಾರರ ವಿನಾಶವಾದರೆ ನನಗೆ ಧಿಕ್ಕಾರವಿರಲಿ. ಅಥವಾ ಪಾಪಪೂರ್ಣ ವಿಚಾರವುಳ್ಳ ಈ ಭಯಂಕರ ರಾಕ್ಷಸನು ಪುತ್ರಶೋಕದಿಂದ ಸಂತಪ್ತನಾಗಿ ಶ್ರೀರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲಾರದೆ ನನ್ನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಬಂದಿರುವ ಸಾಧ್ಯತೆ ಇದೆ.
॥53-54॥ ಕ್ಷುದ್ರ ಬುದ್ಧಿಯವಳಾದ ನಾನು ಹನುಮಂತನು ಅಂದು ಹೇಳಿದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಲಿಲ್ಲ. ಶ್ರೀರಾಮನು ರಾವಣನನ್ನು ಜಯಿಸಿ ನನ್ನನ್ನು ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗದಿದ್ದರೂ ಚಿಂತಿಯಿಲ್ಲ ವೆಂದು ನಿರ್ಧರಿಸಿ ಹನುಮಂತನ ಬೆನ್ನಮೇಲೆ ಕುಳಿತು ಹೋಗಿದ್ದರೆ ಈಗ ಈ ಪರಿಯಲ್ಲಿ ಶೋಕಪಡಬೇಕಾಗಿಯೂ ಇರಲಿಲ್ಲ; ಈಗಾಗಲೇ ನಾನು ನನ್ನ ಪ್ರಿಯತಮನ ತೊಡೆಯನ್ನು ಸೇರಿಬಿಡುತ್ತಿದ್ದೆ. ॥55॥ ಒಬ್ಬನೇ ಮಗನನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಕೌಸಲ್ಯೆಯೇನಾದರೂ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಪುತ್ರನ ವಿನಾಶವನ್ನು ಕೇಳಿದರೆ ಆಕೆಯ ಹೃದಯ ಒಡೆದುಹೋದೀತೆಂದು ನಾನು ತಿಳಿಯುತ್ತೇನೆ. ॥56॥ ಅವಳು ಅಳುತ್ತಾ ತನ್ನ ಮಹಾತ್ಮಾ ಪುತ್ರನ ಜನ್ಮ, ಬಾಲ್ಯಾವಸ್ಥೆ, ಯೌವನಾವಸ್ಥೆ, ಧರ್ಮ-ಕರ್ಮ ಹಾಗೂ ರೂಪವನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುವಳು. ॥57॥ ತನ್ನ ಮಗನು ಮಡಿಯಲು ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಜಿಗುಪ್ಸೆ ಹೊಂದಿ, ನಿಶ್ಚೇಷ್ಟಿತಳಂತಾಗಿ, ಅವನ ಶ್ರಾದ್ಧ ಮಾಡಿ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಬೆಂಕಿಗೆ ಬೀಳುವಳು. ಅಥವಾ ಸರಯೂ ನದಿಯಲ್ಲಿ ಆತ್ಮ ವಿಸರ್ಜನೆ ಮಾಡುವಳು. ॥58॥ ಯಾವಳ ಕಾರಣದಿಂದ ಕೌಸಲ್ಯಾದೇವಿಯು ಇಂತಹ ದಾರುಣವಾದ ಶೋಕವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವಳೋ ಅಂತಹ ಕುಲಟೆಯಾದ ಪಾಪನಿಶ್ಚಯಳಾದ ಮಂಥರೆಗೆ ಧಿಕ್ಕಾರವಿರಲಿ. ॥59॥ ಚಂದ್ರನಿಂದ ಬೇರ್ಪಟ್ಟು ಬೇರೆ ಗ್ರಹಕ್ಕೆ ವಶವಾದ ರೋಹಿಣಿಯಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದ ಸೀತಾದೇವಿಯು ಹೀಗೆ ಗೋಳಾಡುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಶೀಲವಂತನಾದ, ಶುಚಿಯಾದ, ಮೇಧಾವಿಯಾದ ಸುಪಾರ್ಶ್ವನೆಂಬ ರಾವಣನ ಮಂತ್ರಿಯು ಇತರ ಮಂತ್ರಿಗಳು ತಡೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ಪರಿಗಣಿಸದೆ ರಾವಣನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು - ॥60-62॥ ಮಹಾರಾಜ ದಶಗ್ರೀವನೇ! ನೀನು ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಕುಬೇರನ ತಮ್ಮನಾಗಿರುವೆ; ಹಾಗಿರುವಾಗ ಕ್ರೋಧದಿಂದಾಗಿ ಧರ್ಮಕ್ಕೆ ತಿಲಾಂಜಲಿ ಕೊಟ್ಟು ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ವಧಿಸಲು ಏಕೆ ಇಚ್ಛಿಸುತ್ತಿರುವೆ? ॥63॥ ವೀರ ರಾಕ್ಷಸರಾಜನೇ! ನೀನು ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯವನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಾ ಪೂರ್ಣ ವೇದಾಧ್ಯಯನ ಮಾಡಿ ಸ್ನಾತಕನಾಗಿ ಗುರುಕುಲದಿಂದ ಬಂದಿರುವೆ. ಅಂದಿನಿಂದ ಸದಾ ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯ ಪಾಲನೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ್ದರೂ ಇಂದು ಒಂದು ಸ್ತ್ರೀಯನ್ನು ವಧಿಸುವುದು ನೀನು ಹೇಗೆ ಸರಿಯೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಿರುವೆ? ॥64॥ ಪೃಥಿವೀಪತೇ! ಈ ಮಿಥಿಲೇಶಕುಮಾರಿಯ ದಿವ್ಯರೂಪವನ್ನು ನೋಡು, ನೋಡಿ ಈಕೆಯ ಮೇಲೆ ದಯೆತೋರು. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನಮ್ಮೊಂದಿಗೆ ನಡೆದು ರಾಮನ ಮೇಲೆಯೇ ನಿನ್ನ ಕ್ರೋಧವನ್ನು ತೀರಿಸಿಕೋ. ॥65॥ ಇಂದು ಕೃಷ್ಣಪಕ್ಷದ ಚತುರ್ದಶಿಯಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಂದೇ ಯುದ್ಧದ ಸಿದ್ಧತೆ ಮಾಡಿ ನಾಳೆ ಅಮಾವಾಸ್ಯೆಯ ದಿನ ಸೈನ್ಯದೊಂದಿಗೆ ವಿಜಯಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಸ್ಥಾನ ಮಾಡಿರಿ. ॥66॥ ನೀನು ಶೂರವೀರ, ಬುದ್ಧಿವಂತ ಮತ್ತು ವೀರ ರಥಿಯಾಗಿರುವೆ. ಒಂದು ಶ್ರೇಷ್ಠ ರಥಾರೂಢನಾಗಿ ಖಡ್ಗವನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ಯುದ್ಧಮಾಡು. ದಶರಥನಂದನ ರಾಮನನ್ನು ವಧಿಸಿ ನೀನು ಸೀತೆಯನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುವೆ. ॥67॥ ಮಿತ್ರನು ಹೇಳಿದ
ಆ ಉತ್ತಮ ಧರ್ಮಾನುಕೂಲ ಮಾತನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ಬಲವಂತ ದುರಾತ್ಮಾ ರಾವಣನು ಅರಮನೆಗೆ ಮರಳಿ, ಅಲ್ಲಿಂದ ತನ್ನ ಸುಹೃದಯರೊಂದಿಗೆ ರಾಜಸಭೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ॥ 68 ॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ತೊಂಭತ್ತೆರಡನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥92॥

ತೊಂಭತ್ತಮೂರನೆಯ ಸರ್ಗ

ಶ್ರೀರಾಮನಿಂದ ರಾಕ್ಷಸ ಸೈನ್ಯದ ಸಂಹಾರ

ಸಭೆಗೆ ಹೋಗಿ ರಾಕ್ಷಸರಾಜ ರಾವಣನು ಅತ್ಯಂತ ದುಃಖಿತ ಹಾಗೂ ದೀನನಾಗಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಸಿಂಹಾಸನದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ಕುಪಿತವಾಗಿ ಸಿಂಹದಂತೆ ನಿಟ್ಟುಸಿರು ಬಿಡತೊಡಗಿದನು. ॥1॥ ಪುತ್ರಶೋಕದಿಂದ ಪೀಡಿತನಾದ ಮಹಾಬಲಿ ರಾವಣನು ತನ್ನ ಸೈನ್ಯದ ಮುಖ್ಯ ಮುಖ್ಯ ಯೋಧರಲ್ಲಿ ಕೈಮುಗಿದು ಹೇಳಿದನು - ॥2॥ ವೀರರೇ! ನೀವೆಲ್ಲರೂ ಆನೆ, ಕುದುರೆ, ರಥಗಳು ಹಾಗೂ ಪದಾತಿ ಸೈನಿಕರಿಂದ ಪರಿವೃತರಾಗಿ ನಗರದಿಂದ ಹೊರಡಿರಿ. ಸಮರಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ಏಕಮಾತ್ರ ರಾಮನನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸಿ ವರ್ಷಾಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮೋಡಗಳು ಮಳೆಗರೆಯುವಂತೆ ನೀವು ಬಾಣಗಳ ಮಳೆ ಸುರಿಸಿ ರಾಮನನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿ ಬಿಡಿ. ॥3-4॥ ಅಥವಾ ನಾಳೆ ನಾಲ್ಕನೆ ಮಹಾಸಮರದಲ್ಲಿ ನಿಮ್ಮೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿ ನನ್ನ ಹರಿತವಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ರಾಮನ ಶರೀರವನ್ನು ಛಿನ್ನ ಭಿನ್ನಗೊಳಿಸಿ ಎಲ್ಲರೂ ನೋಡುತ್ತಿರುವಂತೆಯೇ ಅವನನ್ನು ಕೊಂದುಹಾಕುವೆನು. ॥5॥ ರಾಕ್ಷಸರಾಜನ ಈ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಶಿರಸಾವಹಿಸಿ ಆ ನಿಶಾಚರರು ಶೀಘ್ರಗಾಮಿ ರಥಗಳಿಂದ ಮತ್ತು ಸೈನ್ಯದಿಂದ ಯುಕ್ತರಾಗಿ ಲಂಕೆಯಿಂದ ಹೊರಟರು. ॥6॥ ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರು ವಾನರರ ಮೇಲೆ ಪರಿಘ, ಪಟ್ಟಿಶ, ಬಾಣ, ಖಡ್ಗ, ಕೊಡಲಿ ಮುಂತಾದ ಶರೀರನಾಶಕ ಅಸ್ತ್ರ-ಶಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಪ್ರಹರಿಸತೊಡಗಿದರು. ಹೀಗೆಯೇ ವಾನರರೂ ಕೂಡ ರಾಕ್ಷಸರ ಮೇಲೆ ಮರಗಳನ್ನು ಶಿಲೆಗಳನ್ನು ಮಳೆ ಸುರಿಸಿದರು. ॥7॥ ಸೂರ್ಯೋದಯ ಸಮಯ ರಾಕ್ಷಸರ ಮತ್ತು ವಾನರರ ಆ ತುಮುಲ ಯುದ್ಧವು ಮಹಾಭಯಂಕರ ರೂಪ ತಾಳಿತು. ॥8॥ ವಾನರರು ಮತ್ತು ರಾಕ್ಷಸರು ಆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ವಿಚಿತ್ರಗದೆಗಳಿಂದ, ಭಲ್ಲೆಗಳಿಂದ, ಖಡ್ಗಗಳಿಂದ ಹಾಗೂ ಗಂಡುಕೊಡಲಿಗಳಿಂದ ಒಬ್ಬರು ಮತ್ತೊಬ್ಬರು ಪ್ರಹರಿಸತೊಡಗಿದರು. ॥9॥ ಹೀಗೆ ಯುದ್ಧ ನಡೆಯುವಾಗ ಎದ್ದಿರುವ ಧೂಳು ರಾಕ್ಷಸರ ಮತ್ತು ವಾನರರ ರಕ್ತಪ್ರವಾಹದಿಂದ ಶಾಂತವಾಯಿತು. ಇದೊಂದು ಅದ್ಭುತವಾದ ವಿಷಯವಾಗಿತ್ತು. ॥10॥ ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟೋ ಹರಿಯುತ್ತಿದ್ದ ರಕ್ತದ ನದಿಯಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟಿಗೆಗಳು ತೇಲಿಹೋಗುವಂತೆ ವಾನರರ ರಾಕ್ಷಸರ ಶರೀರಗಳು ತೇಲಿಹೋಗುತ್ತಿದ್ದವು. ಸತ್ತುಬಿದ್ದಿದ್ದ ಆನೆಗಳು, ಮುರಿದುಬಿದ್ದಿದ್ದ ರಥಗಳು ಆ ನದಿಯ ದಡಗಳಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು. ಬಾಣಗಳು ಮೀನಿನಂತೆ ಕಂಡುಬಂದರೆ, ಎತ್ತರವಾದ ಧ್ವಜಗಳೇ ತೀರದ ಮರಗಳಂತೆ ಇದ್ದವು. ॥11॥ ಸಮಸ್ತ ವಾನರರು ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದು ಹೋಗಿದ್ದರು. ಅವರು ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ಹಾರಿ ನೆಗೆಯುತ್ತಾ ರಾಕ್ಷಸರ ಧ್ವಜ,ಕವಚ, ರಥ, ಕುದುರೆ ಮತ್ತು ನಾನಾ ವಿಧದ ಅಸ್ತ್ರ-ಶಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ನಾಶಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ॥12-13॥ ವಾನರರು ತಮ್ಮ ಚೂಪಾದ ಹಲ್ಲು-ಉಗುರುಗಳಿಂದ ನಿಶಾಚರರ ಕೂದಲು, ಕಿವಿ, ಹಣೆ, ಮೂಗು, ಪರಚಿ ಹಾಕುತ್ತಿದ್ದರು. ॥14॥ ಹಣ್ಣುಗಳಿರುವ ಮರಗಳ ಕಡೆಗೆ ನೂರಾರು ಪಕ್ಷಿಗಳು ಮುಗಿಬೀಳುವಂತೆ ಒಬ್ಬೊಬ್ಬ ರಾಕ್ಷಸರ ಮೇಲೆ ನೂರು ನೂರು ವಾನರರು ಮುಗಿಬೀಳುತ್ತಿದ್ದರು. ॥15॥ ಆಗ ಪರ್ವತಾಕಾರ ರಾಕ್ಷಸರೂ ಕೂಡ ಭಾರೀ ಗದೆ, ಭಲ್ಲೇ, ಖಡ್ಗ, ಕೊಡಲಿ ಇವುಗಳಿಂದ ಭಯಂಕರ ವಾನರರನ್ನು ಕೊಲ್ಲತೊಡಗಿದರು. ॥16॥ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಹೊಡೆತ ತಿಂದ ವಾನರರ ವಿಶಾಲಸೈನ್ಯವು ಶರಣಾಗತ ವತ್ಸಲ ದಶರಥನಂದನ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನಲ್ಲಿ ಶರಣಾದರು. ॥17॥ ಆಗ ಬಲ-ವಿಕ್ರಮಶಾಲಿ ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ಶ್ರೀರಾಮನು ಧನುಸ್ಸನ್ನೆತ್ತಿಕೊಂಡು ರಾಕ್ಷಸರ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಬಾಣಗಳ ಮಳೆ ಸುರಿಸಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದನು. ॥18॥ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಬೆಳಗುತ್ತಿರುವ ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಮೋಡಗಳು ಆಕ್ರಮಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗದಂತೆ, ಸೈನ್ಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ತನ್ನ ಬಾಣರೂಪೀ ಅಗ್ನಿಯಿಂದ ರಾಕ್ಷಸ ಸೈನ್ಯವನ್ನ ಸುಟ್ಟು ಭಸ್ಮ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಆ ಮಹಾಕ್ರೂರ ನಿಶಾಚರರು ಆಕ್ರಮಿಸದಾದರು. ॥19॥ ನಿಶಾಚರರು ರಣಭೂಮಿ ಯಲ್ಲಿ ಶ್ರೀರಾಮನ ಅತ್ಯಂತ ದುಷ್ಕರವಾದ, ಘೋರವಾದ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾತ್ರ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದರೇ ವಿನಹ ಅವನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ॥20॥ ಮಹಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ವೃಕ್ಷಗಳನ್ನೆ ಉರುಳಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಬಿರುಗಾಳಿಯನ್ನು ನೋಡಲಾಗದಂತೆ ರಾಕ್ಷಸರ ಮಹಾಸೈನ್ಯವನ್ನು ಅಲ್ಲೋಲಕಲ್ಲೋಲಗೊಳಿಸುತ್ತಿದ್ದ. ಮಹಾರಥಿಗಳನ್ನು ಧ್ವಂಸಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ಶ್ರೀರಾಮನು ಯಾರಿಗೂ ಕಾಣುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ॥21॥ ತಮ್ಮ ಸೈನ್ಯವು ಶ್ರೀರಾಮನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಛಿನ್ನ ಭಿನ್ನ, ದಗ್ಧ-ಭಗ್ನವಾಗುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದರು, ಆದರೆ ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಯುದ್ಧಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ರಾಮನು ಅವರ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಬೀಳುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ॥22॥ ಶಬ್ದಾದಿ ವಿಷಯಗಳ ಭೋಕ್ತಾ ರೂಪದಿಂದ ಸ್ಥಿತ ಜೀವಾತ್ಮನನ್ನು ಜನರು ನೋಡುವುದಿಲ್ಲವೋ ಹಾಗೆಯೇ ತಮ್ಮ ಶರೀರಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಹರಿಸುತ್ತಿರುವ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ರಾಕ್ಷಸರು ನೋಡುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ॥23॥ ಅದೋ ಗಜಸೈನ್ಯವನ್ನು ಸಂಹರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ ಅವನೇ ರಾಮನು; ಮಹಾಮಹಾ ರಥಿಕರನ್ನು ಸಂಹರಿಸುವವನೇ ರಾಮನು; ಇಲ್ಲ, ಇಲ್ಲ! ಅಶ್ವಸೈನಿಕರನ್ನು ಪದಾತಿಗಳನ್ನು ವಧಿಸುವವನೇ ರಾಮನು, ಹೀಗೆ ರಾಕ್ಷಸರು ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ರಾಮನನ್ನೇ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಕೊನೆಗೆ ಈ ಭ್ರಮೆಯಿಂದ ಕ್ರೋಧಗೊಂಡು ರಾಕ್ಷಸರೇ ಪರಸ್ಪರ ಕೊಲ್ಲತೊಡಗಿದರು.॥24-25॥ ಆದರೆ ಶ್ರೀರಾಮನು ರಾಕ್ಷಸ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಸುಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ರಾಕ್ಷಸರು ಅವನನ್ನು ನೋಡಲೇ ಇಲ್ಲ. ಬಳಿಕ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನು ಗಾಂಧರ್ವಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿ ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ವಿಮೋಹಗೊಳಿಸಿದನು. ॥26॥ ಆದ್ದರಿಂದ ಆ ರಾಕ್ಷಸರು ಯುದ್ಧಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಸಾವಿರಾರು ರಾಮರನ್ನು ನೋಡಿದರೆ ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಆ ಮಹಾಸಂಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಓರ್ವನೇ ರಾಮನ ದರ್ಶನ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ॥27॥ ಗರ ಗರನೇ ತಿರುಗುತ್ತಿರುವ ಕೊಳ್ಳಿಗಳ ಚಕ್ರದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದ ರಾಮನ ಸ್ವರ್ಣಮಯ ಧನುಸ್ಸಿನ ಅಗ್ರಭಾಗವನ್ನು ಮಾತ್ರ ರಾಕ್ಷಸರು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದರು; ಆದರೆ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ॥28॥ ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಎಡೆಬಿಡದೇ ಸಂಹರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಶ್ರೀರಾಮನು ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಚಕ್ರದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದನು. ಶರೀರದ ನಾಭಿ ಪ್ರದೇಶವೇ ಚಕ್ರದ ನಾಭಿಯಾಗಿತ್ತು. ಅವನ ಬಲವೇ ಚಕ್ರದಿಂದ ಹೊರಹೊಮ್ಮುವ ಜ್ವಾಲೆಯಾಗಿತ್ತು, ಬಾಣಗಳೇ ಅದರ ಅರೆಗಳಿದ್ದವು, ಧನುಸ್ಸೇ ಚಕ್ರದ ಅಂಚು ಆಗಿತ್ತು, ಧನುಸ್ಸಿನ ಟಂಕಾರ, ಅಂಗೈಧ್ವನಿಯೇ ಚಕ್ರದ ಗರ್ಗರ ಶಬ್ದವಾಗಿತ್ತು. ತೇಜಸ್ಸು, ಬುದ್ಧಿ, ಶಾಂತಿ ಮೊದಲಾದ ಗುಣಗಳೇ ಚಕ್ರದ ಪ್ರಭೆಯಾಗಿತ್ತು, ದಿವ್ಯಾಸ್ತ್ರಗಳ ಗುಣ ಪ್ರಭಾವಗಳೇ ಅವರ ಅಲಗು ಆಗಿತ್ತು. ಪ್ರಜೆಗಳು ಪ್ರಳಯ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕಾಲಚಕ್ರವನ್ನು ದರ್ಶಿಸುವಂತೆಯೇ ರಾಕ್ಷಸರು ಆಗ ಶ್ರೀರಾಮರೂಪೀ ಚಕ್ರವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದರು. ॥29-30॥ ಶ್ರೀರಾಮನು ಒಬ್ಬಂಟಿಗನಾಗಿ ದಿನದ ಎಂಟನೆಯ ಒಂದು ಭಾಗದಲ್ಲಿ (ಒಂದೂವರೆ ಗಂಟೆಯಲ್ಲಿ) ಅಗ್ನಿಜ್ವಾಲೆಗಳಂತಿರುವ ತೇಜಸ್ವೀ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಕಾಮರೂಪಿಗಳಾದ ರಾಕ್ಷಸರ ವಾಯುವೇಗದಂತಿದ್ದ ಹತ್ತು ಸಾವಿರ ರಥಗಳನ್ನು, ಹದಿನೆಂಟು ಸಾವಿರ ವೇಗಿಗಳಾದ ಆನೆಗಳನ್ನು, ಹದಿನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ ಅಶ್ವಸೈನ್ಯವನ್ನು ಹಾಗೂ ಎರಡು ಲಕ್ಷ ಪದಾತಿ ನಿಶಾಚರರ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಸಂಹಾರಮಾಡಿಬಿಟ್ಟನು. ॥31-33॥ ಕುದುರೆಗಳು, ರಥಗಳೂ ನಾಶವಾಗಿ, ಧ್ವಜಗಳು ಮುರಿದು ಹೋದಾಗ ಸಾಯದೇ ಬದುಕುಳಿದ ನಿಶಾಚರರು ಶಾಂತರಾಗಿ ಲಂಕಾಪಟ್ಟಣಕ್ಕೆ ಓಡಿಹೋದರು. ॥34॥ ಹತರಾಗಿ ಬಿದ್ದಿದ್ದ ಗಜಾಶ್ವ-ಪದಾತಿಗಳ ಹೆಣಗಳಿಂದ ತುಂಬಿಹೋದ ಆ ರಣಭೂಮಿಯು ಕುಪಿತನಾದ ರುದ್ರನ ಕ್ರೀಡಾಭೂಮಿಯಂತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿತ್ತು. ॥35॥ ಬಳಿಕ ದೇವ-ಗಂಧರ್ವ- ಸಿದ್ಧ-ಮಹರ್ಷಿಗಳು ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನ ಈ ಪರಮಾದ್ಭುತ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ನೋಡಿ ಸಾಧು! ಸಾಧು! ಎಂದು ಪ್ರಶಂಸಿಸಿದರು. ॥36॥ ಆಗ ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನು ತನ್ನ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದ ಸುಗ್ರೀವ, ವಿಭೀಷಣ, ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠ ಹನುಮಂತ, ಜಾಂಬವಂತ ಹಾಗೂ ಮೈಂದ, ದ್ವಿವಿದರಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು- ಈ ದಿವ್ಯಾಸ್ತ್ರ ಬಲವು ನನ್ನಲ್ಲಿದೆ ಮತ್ತು ಭಗವಾನ್ ಶಿವನಲ್ಲಿ ಇದೆ; ಬೇರೆ ಯಾರಲ್ಲಿಯೂ ಇಲ್ಲ. ॥37-38॥ ಇಂದ್ರನಂತೆ ಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ಶ್ರೀರಾಮನು ಅಸ್ತ್ರ-ಶಸ್ತ್ರ ಪ್ರಯೋಗದಿಂದ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಆಯಾಸಗೊಂಡಿರಲಿಲ್ಲ. ಆ ರಾಕ್ಷಸರಾಜನ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿ ರಾಮನು, ಹರ್ಷಗೊಂಡ ದೇವತೆಗಳಿಂದ ಪೂಜಿತನಾಗಿ ಪ್ರಶಂಸೆಗೆ ಪಾತ್ರನಾದನು. ॥ 39 ॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ತೊಂಭತ್ತಮೂರನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು.॥93॥

ತೊಂಭತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಸರ್ಗ

ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ಪ್ರಲಾಪ

ಅನಾಯಾಸವಾಗಿ ಮಹಾ ಪರಾಕ್ರಮ ತೋರುವ ಶ್ರೀರಾಮನು ಕಾದಚಿನ್ನದಿಂದ ವಿಭೂಷಿತವಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ರಾವಣನು ಕಳಿಸಿದ ಸಾವಿರಾರು ಆನೆಗಳನ್ನು, ಸಾವಿರಾರು ಅಶ್ವದಳವನ್ನು, ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಧ್ವಜಗಳಿಂದ ಸುಶೋಭಿತವಾದ ಸಾವಿರಾರು ರಥಗಳನ್ನು, ಕಾಮರೂಪಿಗಳಾದ ಸುವರ್ಣಧ್ವಜಗಳಿಂದ ಸುಶೋಭಿತರಾದ, ಗದೆ, ಪರಿಘಗಳಿಂದ ಯುದ್ಧಮಾಡುವ ಸಾವಿರಾರು ಶೂರ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿದುದನ್ನು ನೋಡಿ-ಕೇಳಿ ಬದುಕುಳಿದ ನಿಶಾಚರರು ಗಾಬರಿಗೊಂಡು, ಲಂಕೆಗೆ ಹೋಗಿ ರಾಕ್ಷಸಿಯರನ್ನು ಕಂಡು ದುಃಖಿತರಾಗಿ ಚಿಂತಾಮಗ್ನರಾದರು. ॥1-4॥ ತಮ್ಮ ಪತಿಗಳು, ಪುತ್ರರು, ಸಹೋದರರು ಮಡಿದು ಹೋದವರ ಅನಾಥ ರಾಕ್ಷಸಿಯರು ಗುಂಪುಗುಂಪಾಗಿ ಒಂದೆಡೆ ಸೇರಿ ದುಃಖದಿಂದ ಪೀಡಿತರಾಗಿ ವಿಲಾಪಿಸತೊಡಗಿದರು. ॥5॥ ಅಯ್ಯೋ! ಜೋತುಬಿದ್ದಿರುವ ಹೊಟ್ಟೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದ, ಕರಾಳರೂಪಿಯಾಗಿದ್ದ, ವೃದ್ದೆಯಾದ ಈ ಶೂರ್ಪಣಖಿಯು ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಮನ್ಮಥನಂತೆ ರೂಪವುಳ್ಳ ಶ್ರೀರಾಮನ ಬಳಿಗೆ ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಹೇಗೆ ತಾನೇ ಹೋದಳು? ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗುವ ಸಾಹಸ ಏಕೆ ಮಾಡಿದಳು? ॥6॥

ಶ್ರೀರಾಮನಾದರೋ ಸುಕುಮಾರನೂ, ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಯೂ, ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಹಿತದಲ್ಲಿ ಸಂಲಗ್ನನೂ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನನ್ನು ನೋಡಿ ಕುರೂಪಿ ರಾಕ್ಷಸಿ ಅವನ ಕುರಿತು ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಯುಕ್ತಳಾದುದು ಎಂತಹ ದುಃಸಾಹಸವಾಗಿದೆ? ಈ ದುಷ್ಟಳು ಎಲ್ಲರಿಂದ ಕೊಲ್ಲಲು ಯೋಗ್ಯವಾಗಿದ್ದಾಳೆ. ॥7॥ ಸರ್ವಗುಣ ಸಂಪನ್ನ, ಮಹಾ ಬಲಶಾಲಿ, ಸುಂದರ ಮುಖವುಳ್ಳ ಶ್ರೀರಾಮನೆಲ್ಲಿ? ಎಲ್ಲ ಗುಣಗಳಿಂದ ಹೀನಳೂ, ದುರ್ಮುಖಿಯೂ ಆದ ಈ ರಾಕ್ಷಸಿ ಎಲ್ಲಿ? ರಾಮನಲ್ಲಿ ಈಕೆ ಹೇಗೆ ಕಾಮಭಾವ ತಳೆದಳು? ॥8॥ ಸರ್ವಾಂಗದಲ್ಲಿ ನೆರಿಗೆ ಬಿದ್ದಿರುವ, ತಲೆಯ ಕೂದಲು ಬೆಳ್ಳಗಾದ ಈಕೆ ಯಾವ ದೃಷ್ಯಿಯಿಂದಲೂ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಯೋಗ್ಯಳಲ್ಲ. ಆ ದುಷ್ಟೆಯು ಲಂಕಾವಾಸಿಗಳಾದ ನಮ್ಮ ದುರ್ಭಾಗ್ಯದಿಂದಲೇ
ಖರ-ದೂಷಣ ಹಾಗೂ ಇತರ ರಾಕ್ಷಸರ ವಿನಾಶಕ್ಕಾಗಿ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸಿ ದೂಷಿತಗೊಳಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡಿದ್ದಳು. ॥9-10॥ ಆಕೆಯ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ ದಶಮುಖ ರಾವಣನು ಈ ಮಹಾ ವೈರವನ್ನು ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡನು ಹಾಗೂ ರಾಕ್ಷಸ ಕುಲದ ವಧೆಗಾಗಿ ಅವನು ಸೀತೆಯನ್ನು ಕದ್ದುತಂದನು. ॥11॥ ದಶಮುಖ ರಾವಣನು ಜನಕನಂದಿನೀ ಸೀತೆಯನ್ನು ಎಂದಿಗೂ ಪಡೆಯಲಾರನು; ಆದರೆ ಅವನು ಬಲವಂತ ರಘುನಾಥನೊಂದಿಗೆ ತೀರದಿರುವ ವೈರ ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡನು. ॥12॥ ರಾಕ್ಷಸ ವಿರಾಧನು ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಬಯಸಿದ್ದನು; ಇದನ್ನು ನೋಡಿದ ಶ್ರೀರಾಮನು ಒಂದೇ ಬಾಣದಿಂದ ಅವನನ್ನು ವಧಿಸಿದನು. ಇದೊಂದೇ ದೃಷ್ಟಾಂತ ಅವನ ಅಜೆಯ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಅರಿಯಲು ಸಾಕಾಗಿತ್ತು. ॥13॥ ಜನಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಭಯಾನಕ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಶ್ರೀರಾಮನು ಅಗ್ನಿಶಿಖೆಯಂತಿರುವ ತೇಜಸ್ವೀ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಕಾಲವಶರಾಗಿಸಿದನು ಮತ್ತು ಸೂರ್ಯಸದೃಶ ಪ್ರಕಾಶಮಾನ ಸಾಯಕಗಳಿಂದ ಸಮರಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ಖರ-ದೂಷಣ-ತ್ರಿಶಿರರನ್ನು ಸಂಹಾರ ಮಾಡಿದನು. ಇದು ಅವನ ಅಜೇಯತೆಯನ್ನು ತಿಳಿಯಲು ಸಾಕಾಗಿತ್ತು. ॥14-15॥ ಯೋಜನದಷ್ಟು ಉದ್ದವಾದ ತೋಳುಗಳುಳ್ಳ ರಕ್ತಪಾನ ಮಾಡುವ ಕಬಂಧನು ಉತ್ಯಂತ ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ ಸಿಂಹನಾದ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ಶ್ರೀರಾಮನು ಸಂಹರಿಸಿದನು. ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ದುರ್ಜಯ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಅರಿಯಲು ಈ ದೃಷ್ಟಾಂತ ಸಾಕಾಗಿದೆ. ॥16॥ ಮೇರುಪರ್ವತದಂತೆ ಮಹಾಕಾಯ ಬಲವಂತ ಇಂದ್ರಕುಮಾರ ವಾಲಿಯನ್ನು ಶ್ರೀರಾಮನು ಒಂದೇ ಬಾಣದಿಂದ ಕೊಂದು ಹಾಕಿದನು. ಅವನ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ತಿಳಿಯಲು ಇದೊಂದೇ ಉದಾಹರಣೆ ಸಾಕು. ॥17॥ ಸುಗ್ರೀವನು ಬಹಳ ದುಃಖದಿಂದ ನಿರಾಶನಾಗಿ ಋಷ್ಯಮೂಕ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದನು; ಆದರೆ ಶ್ರೀರಾಮನು ಅವನನ್ನು ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಯ ರಾಜನಾಗಿಸಿದನು. ಅವನ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ತಿಳಿಯಲು ಅದೊಂದೇ ದೃಷ್ಟಾಂತ ಸಾಕು. ॥18॥ ಧರ್ಮ-ಅರ್ಥದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಯುಕ್ತಿ- ಯುಕ್ತವಾದ ಮಾತನ್ನು ವಿಭೀಷಣನು ರಾಕ್ಷಸರ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಹೇಳಿದ್ದನು; ಆದರೆ ಮೋಹವಶ ರಾವಣನಿಗೆ ಅದು ಸರಿ ಬೀಳಲಿಲ್ಲ. ಕುಬೇರನ ತಮ್ಮ ರಾವಣನು ವಿಭೀಷಣನ ಮಾತನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿದ್ದರೆ ಲಂಕೆಯು ಹೀಗೆ ದುಃಖದಿಂದ ಪೀಡಿತವಾಗಿ, ಸ್ಮಶಾನ ಭೂಮಿ ಯಾಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ॥19- 20॥ ಮಹಾಬಲಿ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಶ್ರೀರಾಮನ ಕೈಯಿಂದ ಹತನಾದನು. ದುಃಸಹ ವೀರ ಅತಿಕಾಯನು, ರಾವಣನ ಪ್ರಿಯ ಪುತ್ರ ಇಂದ್ರಜಿತನನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಕೈಯಿಂದ ಸತ್ತು ಹೋದನು; ಆದರೂ ರಾವಣನು ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ತಿಳಿಯದೇ ಹೋದನು. ॥21॥ ಅಯ್ಯೋ! ನನ್ನ ಮಗನು ಸತ್ತುಹೋದನು. ನನ್ನ ತಮ್ಮನೂ ಪ್ರಾಣ ಹೀನನಾದನು. ರಣಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಪತಿಯು ಮಡಿದನು. ಲಂಕೆಯ ಮನೆ-ಮನೆಯಿಂದ ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ಹೀಗೆ ಆರ್ತನಾದ ಕೇಳಿ ಬರುತ್ತಿತ್ತು. ॥22॥ ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ಸಾವಿರಾರು ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ರಥಾಶ್ವ-ಗಜ ಸೈನಿಕರು ಸತ್ತುಬಿದ್ದಿದ್ದರು. ಶ್ರೀರಾಮನು ಪದಾತಿ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಅಪಾರ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಸಂಹರಿಸಿದ್ದನು. ॥23॥ ಶ್ರೀರಾಮನ ರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿದ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ರುದ್ರನೋ; ಭಗವಾನ್ ವಿಷ್ಣುವೋ, ಶತಕ್ರತು ಇಂದ್ರನೋ, ಅಥವಾ ಸ್ವಯಂ ಯಮರಾಜನೇ ನಮ್ಮನ್ನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತಿರುವನೆಂದು ಅನಿಸುತ್ತದೆ. ॥24॥ ನಮ್ಮ ಪ್ರಮುಖ ವೀರರು ಶ್ರೀರಾಮನ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹತರಾದರು. ಈಗ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ನಮಗೆ ನಿರಾಶೆಯೇ ತುಂಬಿದೆ. ಈ ಭಯದ ಅಂತ್ಯ ನಮಗೆ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ನಾವು ಅನಾಥೆಯರಂತೆ ವಿಲಾಪಿಸುತ್ತಿದ್ದೇವೆ. ॥25॥ ದಶಮುಖ ರಾವಣನು ಶೂರನಿದ್ದಾನೆ. ಇವನಿಗೆ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರು ವರಕೊಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ. ಆ ಗರ್ವದಿಂದಾಗಿ ಈ ರಾಮನಿಂದ ನಮಗೆ ಪ್ರಾಪ್ತವಾದ ಈ ಮಹಾಘೋರ ಭಯವನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತಿಲ್ಲ. ॥26॥ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ಯಾರನ್ನು ಕೊಲ್ಲಬೇಕೆಂದು ಎಣಿಸುವನೋ, ಅವನನ್ನು ಗಂಧರ್ವರು, ದೇವತೆಗಳು ಪಿಶಾಚ-ರಾಕ್ಷಸರು ಯಾರೂ ಕಾಪಾಡಲಾರರು. ॥27॥ ರಾವಣನ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕಂಡು ಬರುವ ಉತ್ಪಾತಗಳು ರಾಮನಿಂದ ರಾವಣನ ವಿನಾಶವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ॥28॥ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರು ಒಲಿದು ರಾವಣನಿಗೆ ದೇವತೆಗಳಿಂದ, ದಾನವ, ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಅಭಯದಾನ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದರು. ಮನುಷ್ಯರಿಂದ ಅಭಯ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಲು ಇವನು ಬೇಡಲೇ ಇರಲಿಲ್ಲ. ॥29॥ ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಘೋರ ಭಯವು ನಿಃಸಂದೇಹವಾಗಿ ಮನುಷ್ಯರಿಂದ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಿದೆ. ಅದು ರಾಕ್ಷಸರ ಮತ್ತು ರಾವಣನ ಜೀವನ ಅಂತ್ಯಗೊಳಿಸು ವಂತಹುದು ಎಂದು ನಮಗೆ ಅನಿಸುತ್ತದೆ. ॥30॥ ಬಲವಂತ ರಾಕ್ಷಸ ರಾವಣನು ಉದ್ದೀಪ್ತ ತಪಸ್ಸು ಹಾಗೂ ವರ ಬಲ ದಿಂದ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಪೀಡಿಸಿದಾಗ ಅವರು ಪಿತಾಮಹ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರನ್ನು ಆರಾಧಿಸಿದರು. ॥31॥ ಇದರಿಂದ ಮಹಾತ್ಮಾ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರು ಸಂತುಷ್ಟರಾಗಿ, ದೇವತೆಗಳ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಅವರೆಲ್ಲರಲ್ಲಿ ಮಹತ್ವಪೂರ್ಣ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದರು. ॥32॥ ಇಂದಿನಿಂದ ಸಮಸ್ತ ದಾನವರು ಹಾಗೂ ರಾಕ್ಷಸರು ಭಯಗೊಂಡೇ ನಿತ್ಯ-ನಿರಂತರ ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವರು. ॥33॥ ಅನಂತರ ಇಂದ್ರಾದಿ ಸಮಸ್ತ ದೇವತೆಗಳು ಸೇರಿ ತ್ರಿಪುರನಾಶಕ ವೃಷಭಧ್ವಜ ಮಹಾದೇವ ನನ್ನು ಸಂತುಷ್ಟ ಪಡಿಸಿದರು. ॥34॥ ಸಂತುಷ್ಟನಾಗಿ ಮಹಾದೇವನು ದೇವತೆಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು - ನಿಮ್ಮ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಓರ್ವದಿವ್ಯನಾರಿಯ ಆವಿರ್ಭಾವವಾಗುವುದು. ಅವಳು ಸಮಸ್ತ ರಾಕ್ಷಸರ ವಿನಾಶಕ್ಕೆ ಕಾರಣಳಾಗುವಳು. ॥35॥ ಹಿಂದಿನ ಕಲ್ಪದಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳಿಂದ ನೇಮಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಕ್ಷುಧೆಯು ದಾನವರನ್ನು ಭಕ್ಷಿಸಿದಂತೆಯೇ ಈ ನಿಶಾಚರ ನಾಶಿನೀ ಸೀತೆಯು ರಾವಣನ ಸಹಿತ ನಮ್ಮೆಲ್ಲರನ್ನು ತಿಂದು ಬಿಡುವಳು. ॥36॥ ಉದ್ಧತ ಮತ್ತು ದುರ್ಬುದ್ಧಿಯವನಾದ ರಾವಣನ ಅನೀತಿಯಿಂದಾಗಿ ಈ ಶೋಕದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಘೋರ ವಿನಾಶ ನಮ್ಮೆಲ್ಲರಿಗೆ ಸಂಭವಿಸಿದೆ. ॥37॥ ಮಹಾಪ್ರಳಯ ಕಾಲದ ಮಹಾಕಾಲನಂತೆ ನಮ್ಮೆಲ್ಲರನ್ನು ನುಂಗಿಹಾಕಲು ಸಿದ್ಧನಾದ ರಾಘವನಿಂದ ನಮ್ಮನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವ ಯಾರನ್ನು ನಾವು ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ. ॥38॥ ವನದಲ್ಲಿ ದಾವಾನಲದಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಹೆಣ್ಣಾನೆಗಳ ಪ್ರಾಣ ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಜಾಗವೇ ಸಿಗದಂತೆ ಈ ಮಹಾಭಯದಿಂದ ಸಿಕ್ಕಿಹಾಕಿಕೊಂಡಿರುವ ನಮ್ಮನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವವರೂ ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ. ॥39॥ ಮಹಾತ್ಮಾ ಪುಲಸ್ತ್ಯನಂದನ ವಿಭೀಷಣನು ಸಮಯೋಚಿತ ಕಾರ್ಯವನ್ನೇ ಮಾಡಿದನು. ಯಾರಿಂದ ಭಯವು ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುವುದಿತ್ತೋ ಅವನನ್ನೆ ಶರಣು ಹೋದನು. ॥40॥ ಹೀಗೆ ನಿಶಾಚರರ ಎಲ್ಲ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಒಬ್ಬರು ಮತ್ತೊಬ್ಬರನ್ನು ತಬ್ಬಿಕೊಂಡು ದೀನರಾಗಿ ವಿಷಾದಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಭಯಾನಕವಾಗಿ ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಅಳುತ್ತಿದ್ದರು. ॥41॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ತೊಂಭತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥94॥

ತೊಂಭತ್ತೈದನೆಯ ಸರ್ಗ

ರಾವಣನು ಮಂತ್ರಿಗಳನ್ನು ಕರೆಯಿಸಿ ಶತ್ರುವಧೆಯಲ್ಲಿ ಉತ್ಸಾಹವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿದುದು, ಸಮಸ್ತ ರಾಕ್ಷಸರೊಡನೆ ರಣಭೂಮಿಗೆ ಬಂದು ಪರಾಕ್ರಮ ತೋರಿದುದು

ರಾವಣನು ಲಂಕೆಯ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಮನೆಯಲ್ಲಿಯೂ ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ಕರುಣ ಕ್ರಂದನವನ್ನು ಕೇಳಿದನು. ॥1॥ ಅವನು ದೀರ್ಘವಾಗಿ ನಿಟ್ಟುಸಿರು ಬಿಡುತ್ತಾ ಎರಡು ಘಳಿಗೆ ಧ್ಯಾನಮಗ್ನನಾಗಿ ಏನನ್ನೋ ಯೋಚಿಸಿದ ಬಳಿಕ, ರಾವಣನು ಅತ್ಯಂತ ಕುಪಿತನಾಗಿ ಭಯಂಕರವಾಗಿ ಕಾಣತೊಡಗಿದನು. ॥2॥ ರೋಷದಿಂದ ಹಲ್ಲು ಕಡಿಯುತ್ತಾ, ಕಣ್ಣು ಕೆಂಪಾಗಿ ಅವನು ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಪ್ರಳಯಾಗ್ನಿಯಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದನು. ರಾಕ್ಷಸರೂ ಕೂಡ ಅವನನ್ನು ಕಣ್ಣೆತ್ತಿ ನೋಡುವುದು ದುಸ್ತರವಾಯಿತು. ॥3॥ ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ಬಳಿಯಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸರೊಂದಿಗೆ ಅಸ್ಪಷ್ಟ ಶಬ್ದಗಳಿಂದ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾ, ಅವರನ್ನು ತನ್ನ ಕಣ್ಣು ಗಳಿಂದಲೇ ಸುಟ್ಟುಬಿಡುವನೋ ಎಂಬಂತೆ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದನು. ॥4॥ ರಾವಣನೆಂದ - ನಿಶಾಚರರೇ! ಮಹೋದರ, ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವ, ವಿರೂಪಾಕ್ಷ ಎಂಬ ರಾಕ್ಷಸರಲ್ಲಿಗೆ ಬೇಗನೆ ಹೋಗಿ ‘ನೀವು ನನ್ನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಸೈನ್ಯಕ್ಕೆ ಹೊರಡುವಂತೆ ಆದೇಶಿಸಿರಿ’ ಎಂದು ಹೇಳಿರಿ. ॥5॥ ರಾವಣನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಭಯಗೊಂಡ ಆ ರಾಕ್ಷಸರು ರಾಜನ ಆಜ್ಞೆಗನುಸಾರ ಆ ನಿರ್ಭಯರಾದ ನಿಶಾಚರರಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಹೊರಡುವಂತೆ ಪ್ರೇರೇಪಿಸಿದರು. ॥6॥ ‘ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಭಯಾನಕರಾದ ಆ ರಾಕ್ಷಸರೆಲ್ಲರೂ ಸ್ವಸ್ತಿವಾಚನ ಮಾಡಿಸಿ ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಹೊರಟರು. ॥7॥ ಒಡೆಯನ ವಿಜಯ ಬಯಸುವ ಆ ಎಲ್ಲ ಮಹಾರಥೀ ವೀರರು ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ ರಾವಣನನ್ನು ಆದರಿಸಿ, ಸಮ್ಮಾನಿಸಿ, ಅವನ ಎದುರಿಗೆ ಕೈಜೋಡಿಸಿ ನಿಂತುಕೊಂಡರು. ॥8॥ ಅನಂತರ ರಾವಣನು ಕ್ರೋಧ ಮೂರ್ಛಿತನಂತಾಗಿ ಜೋರಾಗಿ ಅಟ್ಟಹಾಸದಿಂದ ನಗುತ್ತಾ, ಮಹೋದರ, ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವ ಹಾಗೂ ವಿರೂಪಾಕ್ಷರಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು - ॥9॥ ಇಂದು ನನ್ನ ಧನುಸ್ಸಿನಿಂದ ಬಿಡುವ ಪ್ರಳಯಕಾಲದ ಸೂರ್ಯನಂತಿರುವ ಬಾಣಗಳಿಂದ ನಾನು ರಾಮ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣರನ್ನು ಯಮಲೋಕಕ್ಕೆ ಕಳಿಸಿ ಬಿಡುವೆನು. ॥10॥ ಇಂದು ಶತ್ರುವನ್ನು ವಧಿಸಿ, ಖರ-ಕುಂಭಕರ್ಣ-ಪ್ರಹಸ್ತ ಹಾಗೂ ಇಂದ್ರಜಿತು ಇವರನ್ನು ಕೊಂದ ಪ್ರತೀಕಾರವನ್ನು ಮಾಡುವೆನು. ॥11॥

ನನ್ನ ಬಾಣಗಳು ಮೇಘಗಳಂತೆ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಆವರಿಸಿದಾಗ ಅಂತರಿಕ್ಷ, ಆಕಾಶ, ದಿಕ್ಕುಗಳು, ಸಮುದ್ರ ಹೀಗೆ ಏನೂ ಕಾಣಲಾರದು. ॥12॥ ಇಂದು ನನ್ನ ಧನುಸ್ಸಿನಿಂದ ಹೊರಟ ರೆಕ್ಕೆಗಳುಳ್ಳ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಬಲೆಯನ್ನು ಹಾಸಿ ವಾನರರ ಮುಖ್ಯ ಮುಖ್ಯ ದಳಪತಿಗಳನ್ನು ಬೇರೆ ಬೇರೆಯಾಗಿ ವಧಿಸುವೆನು. ॥13॥ ವಾಯುವಿನಂತೆ ವೇಗಶಾಲೀ ರಥದಲ್ಲಿ ಆರೂಢನಾಗಿ ನಾನು ನನ್ನ ಧನುಸ್ಸುರೂಪೀ ಸಮುದ್ರದಿಂದ ಎದ್ದಿರುವ ತರಂಗಗಳಿಂದ ವಾನರ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ನಾಶಮಾಡಿ ಬಿಡುವೆನು. ॥14॥ ಕಮಲ ಕೇಸರದಂತೆ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ ವಾನರರ ಯೂಥಗಳು ಸರೋವರದಂತಿವೆ. ಅವರ ಮುಖಗಳೇ ಆ ಸರೋವರದಲ್ಲಿ ಅರಳಿದ ಕಮಲಗಳಂತೆ ಸುಶೋಭಿತವಾಗಿವೆ. ಇಂದು ನಾನು ಆನೆಯಂತೆ ಅದರಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಆ ವಾನರ ಯೂಥರೂಪೀ ಸರೋವರವನ್ನು ನಾಶಮಾಡಿ ಬಿಡುವೆನು. ॥15॥ ಯುದ್ಧರಂಗದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿರುವ ವಾನರದಳ ಪತಿಗಳ ಮುಖಗಳು ನನ್ನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ವಿದ್ಧವಾಗಿ ತೊಟ್ಟು ಕಳಚಿದ ಕಮಲಗಳಂತೆ ಭ್ರಮೆಯನ್ನುಂಟುಮಾಡುತ್ತಾ ರಣ ಭೂಮಿಯ ಶೋಭೆ ಹೆಚ್ಚಿಸೀತು. ॥16॥ ಇಂದು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ವೃಕ್ಷಗಳಿಂದ ಯುದ್ಧಮಾಡುವ ನೂರು ನೂರು ಪ್ರಚಂಡ ವಾನರರನ್ನು ನಾನು ಕೊಂದುಹಾಕುವೆನು. ॥17॥ ಇಂದು ಶತ್ರುಗಳ ವಧೆಮಾಡಿ ನಾನು-ಅಣ್ಣ-ತಮ್ಮಂದಿರನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡು ಗೋಳಾಡುತ್ತಿರುವ ನಿಶಾಚರರ ಕಣ್ಣೀರನ್ನು ಒರೆಸಿಬಿಡುತ್ತೇನೆ. ॥18॥ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಸತ್ತುಹೋದ ವಾನರನು ಅಲ್ಲಿಯ ಭೂಮಿ ಕಷ್ಟದಿಂದ ನೋಡಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗುವಂತೆ ಹಾಸಿಬಿಡುವೆನು. ॥ 19 ॥ ಇಂದು ನನ್ನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಕೊಂದಿರುವ ಶತ್ರುಗಳ ಮಾಂಸದಿಂದ ಕಾಗೆಗಳು, ಹದ್ದುಗಳು ಹಾಗೂ ಇತರ ಮಾಂಸಭಕ್ಷೀ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ನಾನು ತೃಪ್ತಿಪಡಿಸುವೆನು. ॥20॥ ಬೇಗನೇ ನನ್ನ ರಥವನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿರಿ. ಧನುಸ್ಸನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಬನ್ನಿ. ಸಾಯದೇ ಉಳಿದಿರುವ ನಿಶಾಚರರು ನನ್ನೊಂದಿಗೆ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಬರಲಿ. ॥21॥ ರಾವಣನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವನು ಅಲ್ಲೇ ನಿಂತಿರುವ ಸೇನಾಪತಿಗೆ ಸೈನ್ಯವು ಬೇಗನೇ ಹೊರಡುವಂತೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸು ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ॥22॥ ಆಜ್ಞೆಯಾಗುತ್ತಲೇ ಆ ಶೀಘ್ರ ಪರಾಕ್ರಮಿ ಸೇನಾಧ್ಯಕ್ಷನು ಮನೆ ಮನೆಗೆ ಹೋಗಿ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಹೊರಡಲು ಆದೇಶವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾ ಇಡೀ ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ಸುತ್ತಾಡಿದರು. ॥23॥ ಸ್ವಲ್ಪ ಸಮಯದಲ್ಲೇ ಭಯಂಕರ ಮುಖ ಮತ್ತು ಆಕಾರವುಳ್ಳ ರಾಕ್ಷಸರು ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಾ ನಾನಾ ರೀತಿಯ ಅಸ್ತ್ರ-ಶಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದು ಸೇರಿದರು. ॥24॥ ಖಡ್ಗ, ಪಟ್ಟಿಶ, ಶೂಲ, ಗದೆ, ಒನಕೆ, ನೇಗಿಲು, ಹರಿತವಾದ ಶಕ್ತಿ, ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ಮುದ್ಗರ, ದಂಡ, ಬಗೆ ಬಗೆಯ ಚಕ್ರಗಳು, ತೀಕ್ಷ್ಣಗಂಡು ಕೊಡಲಿ, ಭಿಂದಿಪಾಲ, ಶತಘ್ನಿ ಹಾಗೂ ಇತರ ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರದ ಉತ್ತಮೋತ್ತಮ ಅಸ್ತ್ರ-ಶಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಅವರು ಧರಿಸಿದ್ದರು. ॥25-26॥ ರಾವಣನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ನಾಲ್ವರು ಸೇನಾಪತಿಗಳು ಒಂದು ಲಕ್ಷಕ್ಕೂ ಮಿಕ್ಕಿದ ರಥಗಳು, ಮೂರು ಲಕ್ಷ ಆನೆ, ಅರವತ್ತು ಕೋಟಿ ಕುದುರೆಗಳು, ಅಷ್ಟೇ ಕತ್ತೆಗಳು ಮತ್ತು ಒಂಟೆಗಳು, ಅಸಂಖ್ಯ ಪದಾತಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದು ಸೇರಿದರು. ಆ ಎಲ್ಲ ಸೈನಿಕರು ರಾಜನ ಆದೇಶದಂತೆ ಬಂದಿದ್ದರು. ॥27-28॥
ಈ ಪ್ರಕಾರ ವಿಶಾಲಸೈನ್ಯವನ್ನು ಸೇನಾಧ್ಯಕ್ಷರು ರಾವಣನ ಎದುರಿಗೆ ತಂದು ನಿಲ್ಲಿಸಿದರು. ಆಗಲೇ ಸಾರಥಿಯು ಒಂದು ರಥವನ್ನು ತಂದು ನಿಲ್ಲಿಸಿದನು. ॥29॥ ಆ ರಥವನ್ನು ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಅದರಲ್ಲಿ ಬಗೆ ಬಗೆಯ ಆಯುಧಗಳನ್ನು, ದಿವ್ಯಾಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಇರಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಅದು ಗೆಜ್ಜೆಗಳಿರುವ ಪರದೆಗಳಿಂದ ಸುಶೋಭಿತವಾಗಿತ್ತು. ॥30॥ ಅದರಲ್ಲಿ ನಾನಾ ವಿಧದ ರತ್ನಗಳನ್ನು ಜೋಡಿಸಿದ್ದರು. ಅದನ್ನು ರತ್ನಮಯ ಕಂಬಗಳಿಂದ, ಸ್ವರ್ಣ ನಿರ್ಮಿತ ಸಾವಿರಾರು ಕಲಶಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾಗಿತ್ತು. ॥31॥ ಆ ರಥವನ್ನು ನೋಡಿ ರಾಕ್ಷಸರೆಲ್ಲ ಅತ್ಯಂತ ಆಶ್ಚರ್ಯಚಕಿತರಾದರು. ಅದನ್ನು ನೋಡುತ್ತಲೇ ರಾವಣನು ಎದ್ದು ನಿಂತನು. ಆ ರಥವು ಕೋಟಿ ಸೂರ್ಯರಂತೆ ತೇಜಸ್ವೀ ಹಾಗೂ ಪ್ರಜ್ವಲಿತ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿತ್ತು. ಅದಕ್ಕೆ ಎಂಟು ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಹೂಡಿದ್ದರು. ಆ ರಥವು ತನ್ನ ತೇಜದಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಿತವಾಗಿತ್ತು. ಸಾರಥಿಯಿಂದೊಡಗೂಡಿದ ಆ ಭಯಂಕರ ರಥದಲ್ಲಿ ರಾವಣನು ಆರೂಢನಾದನು. ॥32-33॥ ಅನಂತರ ಅನೇಕ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ರಾವಣನು ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಹೊರಟನು. ಹೆಚ್ಚಾದ ಬಲದಿಂದ ಅವನು ಪೃಥಿವಿಯನ್ನು ಸೀಳಿಬಿಡುವನೋ ಎಂಬಂತೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದನು. ॥34॥ ಮತ್ತೆ ಎಲ್ಲೆಡೆ ವಾದ್ಯಗಳು ಮೊಳಗಿದವು. ಮೃದಂಗ, ಭೇರಿ, ಶಂಖನಾದದೊಂದಿಗೆ ರಾಕ್ಷಸರ ಕೋಲಾಹಲದ ಧ್ವನಿಯು ಸೇರಿಕೊಂಡಿತು. ॥35॥ ಸೀತಾಪಹಾರೀ, ದುರಾಚಾರೀ, ಬ್ರಹ್ಮಹತ್ಯೆ ಮಾಡಿರುವ, ದೇವತೆ ಗಳ ಕಂಟಕರೂಪೀ ರಾಕ್ಷಸರಾಜ ರಾವಣನು ಛತ್ರ-ಚಾಮರಗಳೊಡನೆ ಶ್ರೀರಾಮನೊಂದಿಗೆ ಯುದ್ಧಮಾಡಲು ಬರುತ್ತಿದ್ದಾನೆ ಎಂಬ ಜನರ ಮಾತು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಕೇಳಿಬರುತ್ತಿತ್ತು. ॥36॥ ಆ ಮಹಾನಾದದಿಂದ ಭೂಮಿ ನಡುಗಿತು. ಆ ಭಯಾನಕ ಶಬ್ದಕೇಳಿ ವಾನರರೆಲ್ಲ ಭಯದಿಂದ ಓಡಿಹೋದರು. ॥37॥ ಮಂತ್ರಿಗಳಿಂದ ಪರಿವೃತನಾದ ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ, ಮಹಾಬಾಹು ರಾವಣನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ವಿಜಯ ಪಡೆಯುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ರಣರಂಗಕ್ಕೆ ಬಂದನು. ॥38॥ ರಾವಣನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಡೆದು ಆಗ ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವ, ಮಹೋದರ, ದುರ್ಜಯ ವೀರ ವಿರೂಪಾಕ್ಷ - ಈ ಮೂವರೂ ರಥಗಳಲ್ಲಿ ಕುಳಿತುಕೊಂಡರು. ॥39॥ ಅವರು ಹರ್ಷದಿಂದ ಭೂಮಿಯನ್ನೇ ಸೀಳಿ ಹಾಕುವೆವು ಎಂದು ಜೋರುಜೋರಾಗಿ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ವಿಜಯದ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಘೋರ ಸಿಂಹನಾದ ಮಾಡುತ್ತಾ ಲಂಕೆಯಿಂದ ಹೊರಟರು. ॥40॥ ಅನಂತರ ಕಾಲ, ಮೃತ್ಯು, ಯಮನಂತೆ ಭಯಂಕರ ತೇಜಸ್ವೀ ರಾವಣನು ಧನುಸ್ಸನ್ನೆತ್ತಿಕೊಂಡು ರಾಕ್ಷಸ ಸೈನ್ಯದಿಂದ ಸುತ್ತುವರೆದು ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಮುಂದರಿದನು. ॥41॥ ಅತಿ ವೇಗವಾಗಿ ಓಡುವ ರಥದ ಕುದುರೆಗಳಿಂದ ಆ ಮಹಾರಥೀ ವೀರನು ಶ್ರೀರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ನಿಂತಿದ್ದಲ್ಲಿಗೆ ಲಂಕೆಯ ದ್ವಾರದಿಂದ ಹೊರಗೆ ಬಂದನು. ॥42॥ ಆಗ ಸೂರ್ಯನ ಪ್ರಭೆ, ಮಂಕಾಯಿತು. ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿ ಅಂಧಕಾರ ಆವರಿಸಿತು. ಭಯಂಕರ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಕೆಟ್ಟದಾಗಿ ಕೂಗತೊಡಗಿದವು. ಭೂಮಿ ನಡುಗತೊಡಗಿತು. ॥43॥ ಮೋಡಗಳು ರಕ್ತದ ಮಳೆ ಸುರಿಸಿದವು. ಕುದುರೆಗಳು ಎಡವಿ ಬಿದ್ದವು. ಧ್ವಜಾಗ್ರದಲ್ಲಿ ಹದ್ದು ಬಂದು ಕುಳಿತುಕೊಂಡಿತು. ಗುಳ್ಳೆ ನರಿಗಳು ಅಮಂಗಳವಾಗಿ ಊಳಿಡ ತೊಡಗಿದವು. ॥44॥ ರಾವಣನ ಎಡ ಕಣ್ಣು, ಎಡ ಭುಜ ಅದುರತೊಡಗಿತು. ಮುಖ ಮಂಕಾಯಿತು. ದನಿಯೂ ಬದಲಾಯಿಸಿತು. ॥45॥ ರಾಕ್ಷಸ ದಶಗ್ರೀವನು ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಹೊರಡುತ್ತಲೇ ರಣ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಅವನ ಮೃತ್ಯು ಸೂಚಕ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಪ್ರಕಟವಾದುವು. ॥46॥ ಆಕಾಶದಿಂದ ಉಲ್ಕಾಪಾತವಾಯಿತು. ಸಿಡಿಲು ಬಡಿದಂತೆ ಭಾರೀ ಶಬ್ದವಾಯಿತು. ಅಮಂಗಲ ಸೂಚಕ ಹದ್ದುಗಳು, ಕಾಗೆಗಳು ಸೇರಿ ವಿಕಾರ ಸ್ವರದಿಂದ ಕೂಗತೊಡಗಿದವು. ॥47॥ ಇಂತಹ ಭಯಂಕರ ಉತ್ಪಾತಗಳು ಇದಿರಾದರೂ ರಾವಣನು ಅವನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸಲಿಲ್ಲ. ಅವನು ಕಾಲಪ್ರೇರಿತನಾಗಿಯೇ ಮೋಹವಶ ತನ್ನ ಮೃತ್ಯುವಿಗಾಗಿಯೇ ಹೊರಟಿದ್ದನು. ॥48॥ ಆ ಮಹಾಕಾಯ ರಾಕ್ಷಸರ ರಥಗಳ ಗಂಭೀರ ಘೋಷ ಕೇಳಿ ವಾನರ ಸೈನ್ಯ ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಅವರ ಎದುರಿಗೆ ಬಂದು ಸಿದ್ಧನಾಗಿ ನಿಂತಿತು. ॥49॥ ಮತ್ತೆ ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ವಿಜಯವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾ ರೋಷದಿಂದ ಒಬ್ಬರು ಮತ್ತೊಬ್ಬರನ್ನು ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಆಹ್ವಾನಿಸುತ್ತಾ ವಾನರರಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ರಾಕ್ಷಸರಲ್ಲಿ ತುಮುಲ ಯುದ್ಧ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯತು. ॥50॥ ಆಗ ದಶಮುಖ ರಾವಣನು ತನ್ನ ಸ್ವರ್ಣಭೂಷಿತ ಬಾಣಗಳಿಂದ ವಾನರ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ರೋಷದಿಂದ ಸಂಹಾರ ಕಾರ್ಯ ಮಾಡತೊಡಗಿದನು. ॥51॥ ರಾವಣನು ಎಷ್ಟೋ ವಾನರರ ತಲೆ ಕಡಿದು ಹಾಕಿದನು. ಅನೇಕ ವಾನರರ ಎದೆ ಸೀಳಿಹಾಕಿದನು. ಅನೇಕರ ಕಿವಿಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿಹಾಕಿದನು. ॥52॥ ಎಷ್ಟೋ ವಾನರರು ಗಾಯಗೊಂಡು ಪ್ರಾಣತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿದರು. ರಾವಣನು ಎಷ್ಟೋ ವಾನರ ಪಕ್ಕೆಗಳನ್ನು ಸೀಳಿದನು. ಎಷ್ಟೋ ವಾನರ ಮಸ್ತಕ ಉರುಳಿಸಿದನು. ಎಷ್ಟೋ ವಾನರರ ಕಣ್ಣು ಕಿತ್ತುಹಾಕಿದನು. ॥53॥ ದಶಮುಖ ರಾವಣನ ಕಣ್ಣುಗಳು ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಗರಗರನೆ ತಿರುಗುತ್ತಿದ್ದವು. ಅವನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ರಥದಿಂದ ಹೋಗುವಲ್ಲೆಲ್ಲ ವಾನರ ಯೂಥಪತಿಗಳು ಅವನ ವೇಗವನ್ನು ಸಹಿಸದಾದರು. ॥ 54 ॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ತೊಂಭತ್ತೈದನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥95॥

ತೊಂಭತ್ತಾರನೆಯ ಸರ್ಗ

ಸುಗ್ರೀವನಿಂದ ರಾಕ್ಷಸ ಸೈನ್ಯದ ಸಂಹಾರ, ವಿರೂಪಾಕ್ಷನ ವಧೆ

ದಶಗ್ರೀವನು ತನ್ನ ತೀಕ್ಷ್ಣ ಬಾಣಗಳಿಂದ ವಾನರರ ಅಂಗ-ಭಂಗ ಮಾಡಿದಾಗ ಧರಾಶಾಯಿಯಾದ ವಾನರ ರಿಂದ ಅಲ್ಲಿಯ ರಣಭೂಮಿ ತುಂಬಿಹೋಯಿತು. ॥1॥ ರಾವಣನ ಆ ಅಸಂಖ್ಯಾತ ಬಾಣಪ್ರಹಾರವನ್ನು ಉರಿಯುವ ಬೆಂಕಿಯನ್ನು ಪತಂಗಗಳು ಕ್ಷಣಮಾತ್ರವೂ ಸಹಿಸದಂತೆ ಆ ವಾನರರು ಒಂದು ಘಳಿಗೆಯೂ ಸಹಿಸದಾದರು. ॥2॥ ರಾವಣನ ಹರಿತ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಪೀಡಿತರಾದ ವಾನರರು ಕಾಡ್ಗಿಚ್ಚಿನಿಂದ ಸುತ್ತುವರೆದ ಆನೆಗಳು ಘೀಳಿಡುತ್ತಾ ಓಡುತ್ತಿರು ವಂತೆಯೇ, ಚೀರುತ್ತಾ ಓಡಿಹೋಗುತ್ತಿದ್ದರು. ॥3॥ ಪ್ರಚಂಡ ವಾಯುವು ಮೋಡಗಳನ್ನು ಚದುರಿಸಿಬಿಡುವಂತೆಯೇ ರಾವಣನು ತನ್ನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ವಾನರ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಸಂಹರಿಸುತ್ತಾ ಸಮರಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ವಿಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ॥4॥ ವೇಗವಾಗಿ ವಾನರರನ್ನು ಸಂಹರಿಸುತ್ತಾ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನು ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ಕಾದಾಡಲು ಕೂಡಲೇ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದನು. ॥5॥ ವಾನರ ಸೈನಿಕರು ರಾವಣನಿಂದ ತಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟು ಓಡಿಹೋಗುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿದ ಸುಗ್ರೀವನು ಸೈನ್ಯದ ಹೊಣೆಯನ್ನು ಸುಷೇಣನಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಸಿ, ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಯುದ್ಧ ಮಾಡಲು ಯೋಚಿಸಿದನು. ॥6॥ ಸುಷೇಣನು ತನ್ನಂತೆಯೇ ಪರಾಕ್ರಮಿ ವೀರನೆಂದು ತಿಳಿದು ಸುಗ್ರೀವನು ಸೈನ್ಯದ ರಕ್ಷಣೆಯ ಭಾರವನ್ನು ಅವನಿಗೊಪ್ಪಿಸಿ, ಸ್ವತಃ ವೃಕ್ಷವನ್ನೆತ್ತಿ ಕೊಂಡು ಶತ್ರುವಿನ ಎದುರಿಗೆ ಬಂದನು. ॥7॥ ಅವನ ಅಕ್ಕಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಹಿಂದೆ ಸಮಸ್ತ ವಾನರ ದಳಪತಿಗಳು ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ಬಂಡೆಗಳನ್ನು ಹಾಗೂ ವೃಕ್ಷಗಳನ್ನೆತ್ತಿಕೊಂಡು ನಿಂತಿದ್ದರು. ॥8॥ ಆಗ ಸುಗ್ರೀವನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಗರ್ಜಿಸಿ, ಪ್ರಳಯ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ವೃಕ್ಷಗಳನ್ನು ಉರುಳಿಸಿ ಬಿಡುವ ಬಿರುಗಾಳಿಯಂತೆ, ಆ ವಿಶಾಲಕಾಯ ವಾನರರಾಜನು ವಿಭಿನ್ನ ಆಕ್ರತಿಯ ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಬೀಳಿಸಿ ಜಜ್ಜಿಹಾಕಿದನು. ॥9-10॥ ಮೋಡಗಳು ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಪಕ್ಷಿಗಳ ಮೇಲೆ ಆಲಿಕಲ್ಲು ಸುರಿಸುವಂತೆಯೇ ಸುಗ್ರೀವನು ರಾಕ್ಷಸರ ಸೈನ್ಯದ ಮೇಲೆ ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ಬಂಡೆಗಳ ಮಳೆಗರೆಯತೊಡಗಿದನು. ॥11॥ ವಾನರರಾಜನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದ ಪರ್ವತಗಳ ಮಳೆಯಿಂದ ರಾಕ್ಷಸರ ತಲೆಗಳು ಪುಡಿಯಾಗಿ, ಕುಸಿಯುತ್ತಿರುವ ಪರ್ವತದಂತೆ ಧರಾಶಾಯಿಗಳಾಗುತ್ತಿದ್ದರು. ॥12॥ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಸುಗ್ರೀವನ ಏಟುಗಳಿಂದ ರಾಕ್ಷಸ ವಿನಾಶವಾಯಿತು. ಅವರು ಓಡುತ್ತಾ, ಆರ್ತನಾದ ಮಾಡುತ್ತಾ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬೀಳತೊಡಗಿದಾಗ ವಿರೂಪಾಕ್ಷ ಎಂಬ ದುರ್ಜಯ ರಾಕ್ಷಸನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಧನುಸ್ಸನ್ನೆತ್ತಿಕೊಂಡು ತನ್ನ ನಾಮಧೇಯ ವನ್ನು ಘೋಷಿಸುತ್ತಾ ರಥದಿಂದ ನೆಗೆದು ಆನೆಯ ಮೇಲೆ ಹತ್ತಿ ಕುಳಿತನು. ॥13-14॥ ಆನೆಯ ಮೇಲೆ ಹತ್ತಿ ಮಹಾಬಲಿ ವಿರೂಪಾಕ್ಷನು ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಭಯಾನಕವಾಗಿ ಗರ್ಜಿಸಿದನು ಹಾಗೂ ವಾನರರನ್ನು ವೇಗವಾಗಿ ಆಕ್ರಮಣ ಮಾಡಿದನು. ॥15॥ ಉದ್ವಿಗ್ನರಾಗಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ತನ್ನ ಸಿಂಹಗರ್ಜನೆಯಿಂದ ಹರ್ಷಗೊಳಿಸುತ್ತಾ ವಿರೂಪಾಕ್ಷನು ಸುಗ್ರೀವನ ಮೇಲೆ ಘೋರವಾದ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದನು. ॥16॥ ರಾಕ್ಷಸನ ಹರಿತವಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಅತ್ಯಂತ ಗಾಯಗೊಂಡ ವಾನರರಾಜ ಸುಗ್ರೀವನು ಕ್ರೋಧಗೊಂಡು ಭೀಷಣವಾಗಿ ಗರ್ಜಿಸಿ, ವಿರೂಪಾಕ್ಷನನ್ನು ಕೊಂದುಹಾಕಲು ಯೋಚಿಸಿದನು. ॥17॥ ಅವನು ಶೂರ ವೀರನಾಗಿದ್ದು, ಯುದ್ದಕಲೆಯನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿದಿದ್ದ ಸುಗ್ರೀವನು ಒಂದು ವೃಕ್ಷವನ್ನು ಕಿತ್ತುಕೊಂಡು, ತನ್ನ ಎದುರಿಗೆ ನಿಂತಿದ್ದ ವಿಶಾಲ ಆನೆಯನ್ನು ಆ ವೃಕ್ಷದಿಂದ ಪ್ರಹಾರ ಮಾಡಿದನು. ॥18॥ ಸುಗ್ರೀವನ ಪ್ರಹಾರದಿಂದ ಗಾಯಗೊಂಡ
ಆ ಮಹಾಗಜವು ಬಿಲ್ಲಂತರಕ್ಕೆ ಹಿಂದೆ ಸರಿದು ಕುಳಿತು ಬಿಟ್ಟಿತು ಹಾಗೂ ನೋವಿನಿಂದ ಆರ್ತನಾದ ಮಾಡತೊಡಗಿತು. ॥19॥ ಪರಾಕ್ರಮಿ ವಿರೂಪಾಕ್ಷ ರಾಕ್ಷಸನು ಆ ಗಾಯಗೊಂಡ ಆನೆಯ ಬೆನ್ನಿನಿಂದ ತತ್ಕ್ಷಣ ಹಾರಿ, ಕತ್ತಿ ಗುರಾಣಿ ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ವೇಗವಾಗಿ ಸುಗ್ರೀವನ ಕಡೆಗೆ ಮುನ್ನುಗ್ಗಿದನು. ಒಂದೇ ಕಡೆ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ನಿಂತಿದ್ದ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ನಿಂದಿಸುತ್ತಾ ಅವನ ಬಳಿಗೆ ಹೋದನು. ॥20-21॥ ಇದನ್ನು ನೋಡಿದ ಸುಗ್ರೀವನು ಮೇಘದಂತೆ ಕಪ್ಪಾದ ಭಾರೀ ದೊಡ್ಡ ಶಿಲೆಯೊಂದನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ವಿರೂಪಾಕ್ಷನ ಶರೀರದ ಮೇಲೆ ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಪ್ರಹರಿಸಿದನು. ॥22॥ ಆ ಶಿಲೆಯು ತನ್ನ ಮೇಲೆ ಬೀಳು ವುದನ್ನು ನೋಡಿದ ಪರಮಪರಾಕ್ರಮಿ ರಾಕ್ಷಸ ವಿರೂಪಾಕ್ಷನು ಹಿಂದೆ ಸರಿದು ತನ್ನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಿಕೊಂಡು ಸುಗ್ರೀವನ ಮೇಲೆ ಖಡ್ಗದಿಂದ ಹೊಡೆದನು. ॥23॥ ಆ ಬಲವಂತ ನಿಶಾಚರನ ಖಡ್ಗದಿಂದ ಗಾಯಗೊಂಡ ವಾನರರಾಜ ಸುಗ್ರೀವನು ಮೂರ್ಛಿತನಾಗಿ ಸ್ವಲ್ಪ ಹೊತ್ತು ನೆಲದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿದ್ದನು. ॥24॥ ಮತ್ತೆ ಕೂಡಲೇ ನೆಗೆದು ಅವನು ಆ ಮಹಾಸಮರದಲ್ಲಿ ಮುಷ್ಟಿಬಿಗಿದು ವಿರೂಪಾಕ್ಷನ ಎದೆಗೆ ವೇಗವಾಗಿ ಪ್ರಹರಿಸಿದನು. ॥25॥ ಸುಗ್ರೀವನ ಮುಷ್ಟಿಯ ಆಘಾತದಿಂದ ವಿರೂಪಾಕ್ಷನ ಕ್ರೋಧ ಉರಿದೆದ್ದು ಅವನು ಅದೇ ಖಡ್ಗದಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನ ಕವಚವನ್ನು ತುಂಡರಿಸಿ, ಕಾಲಿನಿಂದ ಒದ್ದು ಅವನನ್ನು ನೆಲಕ್ಕೆ ಬೀಳಿಸಿದನು. ॥26॥ ಬಿದ್ದಿರುವ ಸುಗ್ರೀವನು ಪುನಃ ಎದ್ದು ನಿಂತು ರಾಕ್ಷಸನಿಗೆ ವಜ್ರಾಯುಧದಂತಹ ಅಂಗೈಯಿಂದ ಒಂದು ಏಟನ್ನು ಬಿಗಿದನು. ॥27॥ ಸುಗ್ರೀವನ ಏಟನ್ನು ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ಯುದ್ಧಕೌಶಲ್ಯದಿಂದ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಂಡು ಸುಗ್ರೀವನ ಎದೆಗೆ ಗುದ್ದಿದನು. ॥28॥ ಆಗ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಅಸೀಮ ಕ್ರೋಧವುಂಟಾಗಿ ರಾಕ್ಷಸನು ತನ್ನ ಏಟನ್ನು ವ್ಯರ್ಥಗೊಳಿಸಿ ತನ್ನನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸಲು ಬಿಡದಿದ್ದಾಗ ಅವನು ವಿರೂಪಾಕ್ಷನನ್ನು ಪ್ರಹರಿಸಲು ಸಂದರ್ಭ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದನು. ॥29-30॥ ಅನಂತರ ಸುಗ್ರೀವನು ವಿರೂಪಾಕ್ಷನ ಹಣೆಗೆ ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಅಂಗೈಯಿಂದ ಹೊಡೆದನು, ಅದರ ಸ್ಪರ್ಶ ಇಂದ್ರನ ವಜ್ರಾಯುಧದಂತೆ ದುಃಸ್ಸಹವಾಗಿತ್ತು. ಅದರಿಂದ ಆಹತನಾಗಿ ವಿರೂಪಾಕ್ಷನು ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದನು. ಅವನ ಶರೀರವಿಡೀ ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದುಹೋಯಿತು. ಪರ್ವತದಿಂದ ನೀರು ಹರಿದು ಬರುವಂತೆಯೇ ಅವನ ಎಲ್ಲ ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಂದ ರಕ್ತಹರಿಯತೊಡಗಿತು. ॥31-32॥ ಆ ರಾಕ್ಷಸನ ಕಣ್ಣುಗಳು ಕ್ರೋಧ ದಿಂದ ತಿರುಗುತ್ತಿದ್ದವು. ಅವನು ನೊರೆ ತುಂಬಿದ ರಕ್ತದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ್ದನು. ವಿರೂಪಾಕ್ಷನು ಅತ್ಯಂತ ಕುರೂಪಿಯಾಗಿದ್ದು, ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದು ಹೋಗಿ ಒದ್ದಾಡುತ್ತಾ, ಮಗ್ಗಲು ಬದಲಿಸುತ್ತಾ ಕರುಣಾಜನಕ ಆರ್ತನಾದ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದುದನ್ನು ವಾನರರು ನೋಡಿದರು. ॥33-34॥ ಹೀಗೆ ವೇಗಶಾಲಿ ವಾನರರ ಮತ್ತು ರಾಕ್ಷಸರ ಸೈನ್ಯಗಳು ಮೇರೆ ಮೀರಿದ ಎರಡು ಮಹಾಸಮುದ್ರದಂತೆ ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ಮಹಾ ಕೋಲಾಹಲ ಮಾಡತೊಡಗಿದರು. ॥35॥ ವಾನರರಾಜ ಸುಗ್ರೀವನಿಂದ ಮಹಾಬಲಿ ವಿರೂಪಾಕ್ಷನು ಹತನಾದುದನ್ನು ನೋಡಿ ವಾನರರ ಮತ್ತು ರಾಕ್ಷಸರ ಸೈನ್ಯಗಳು ಒಂದಾಗಿ ಗಂಗೆಯ ಮಹಾಪೂರದಂತೆ ಒಬ್ಬರು ಆನಂದದಿಂದ, ಮತ್ತೊಬ್ಬರು ಶೋಕದಿಂದ ಕೋಲಾಹ ಎಬ್ಬಿಸಿದರು. ॥36॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ತೊಂಭತ್ತಾರನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥96॥

ತೊಂಭತ್ತೇಳನೆಯ ಸರ್ಗ

ಸುಗ್ರೀವನೊಂದಿಗೆ ಮಹೋದರನ ಯುದ್ಧ ಮತ್ತು ವಧೆ

ಆ ಮಹಾಸಂಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಎರಡೂ ಕಡೆಯ ಸೈನ್ಯಗಳು ಪರಸ್ಪರ ಹೊಡೆದಾಟದಿಂದ ಪ್ರಚಂಡ ಗ್ರೀಷ್ಮ ಋತುವಿನಲ್ಲಿ ಒಣಗುತ್ತಿರುವ ಸರೋವರದಂತೆ ಕ್ಷೀಣವಾಗುತ್ತಾ ಹೋಯಿತು. ॥1॥ ತನ್ನ ಸೈನ್ಯದ ವಿನಾಶ ಮತ್ತು ವಿರೂಪಾಕ್ಷನ ವಧೆ ಯಿಂದ ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪ ರಾವಣನ ಕ್ರೋಧ ಇಮ್ಮಡಿಸಿತು. ॥2॥ ವಾನರರಿಂದ ತನ್ನ ಸೈನ್ಯವು ಕ್ಷೀಣಿಸುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ದೈವದ ವೈಪರೀತ್ಯದಿಂದ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ತುಂಬಾ ವ್ಯಥೆಯಾಯಿತು. ॥3॥ ಬಳಿಯಲ್ಲೇ ನಿಂತಿದ್ದ ಮಹೋದರನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು-ಮಹಾಬಾಹೋ! ಈಗ ನನ್ನ ವಿಜಯವು ನಿನ್ನ ಮೇಲೆಯೇ ಅವಲಂಬಿಸಿದೆ. ॥4॥ ವೀರನೇ! ಇಂದು ನಿನ್ನ ಪರಾಕ್ರಮ ತೋರಿ ಶತ್ರುಸೈನ್ಯವನ್ನು ವಧಿಸು. ಒಡೆಯನ ಅನ್ನದ ಋಣ ತೀರಿಸುವ ಇದೇ ಸುಸಮಯವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಯುದ್ಧ ಮಾಡು. ॥5॥ ರಾವಣನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರ ಮಹೋದನು ‘ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ’ ಎಂದು ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಶಿರಸಾವಹಿಸಿ, ಪಂತಗವು ಬೆಂಕಿಯಲ್ಲಿ ಹಾರಿಬೀಳುವಂತೆ ಅವನು ಶತ್ರು ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ॥6॥ ವಾನರ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ತೇಜಸ್ವೀ, ಮಹಾಬಲಿ ಮಹೋದರನು ಒಡೆಯನ ಅಪ್ಪಣೆಯಂತೆ ತನ್ನ ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ವಾನರರನ್ನು ಸಂಹರಿಸತೊಡಗಿದನು. ॥7॥ ಶಕ್ತಿಶಾಲಿಯಾದ ವಾನರರೂ ಕೂಡ ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ಶಿಲೆಗಳನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ಶತ್ರುವಿನ ಭಯಂಕರ ಸೈನ್ಯದಲ್ಲಿ ನುಗ್ಗಿ ಸಮಸ್ತ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಸಂಹರಿಸತೊಡಗಿದನು. ॥8॥ ಮಹೋದರನು ಅತ್ಯಂತ ಕುಪಿತನಾಗಿ ತನ್ನ ಸ್ವರ್ಣಭೂಷಿತ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ವಾನರರ ಕೈ-ಕಾಲು ತೊಡೆಗಳನ್ನು ತುಂಡರಿಸಿ ಹಾಕಿದನು. ॥9॥ ರಾಕ್ಷಸನಿಂದ ಪೀಡಿತರಾದ ವಾನರರೆಲ್ಲ ದಿಕ್ಕೆಟ್ಟು ಓಡತೊಡಗಿದರು. ಕೆಲವರು ಸುಗ್ರೀವನಲ್ಲಿ ಶರಣಾದರು. ॥10॥ ವಾನರರ ವಿಶಾಲ ಸೈನ್ಯವು ರಣರಂಗದಿಂದ ಓಡು ತ್ತಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಸುಗ್ರೀವನು ಬಳಿಯಲ್ಲೇ ನಿಂತಿದ್ದ ಮಹೋದರನನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸಿದನು. ॥11॥ ತೇಜಸ್ವೀಯಾದ ವಾನರರಾಜನು ಪರ್ವತದಂತಹ ವಿಶಾಲವಾದ ಭಯಂಕರ ಶಿಲೆಯನ್ನೆತ್ತಿಕೊಂಡು ಮಹೋದರನ ವಧೆಗಾಗಿ ಅವನ ಮೇಲೆ ಎಸೆದನು. ॥12॥ ಆ ದುರ್ಜಯ ಶಿಲೆಯು ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಬೀಳುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿಯೂ ಮಹೋದರನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಗಾಬರಿಗೊಳ್ಳದೆ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಅದನ್ನು ಪುಡಿಪುಡಿಯಾಗಿಸಿದನು. ॥13॥ ರಾಕ್ಷಸನ ಬಾಣಸಮೂಹದಿಂದ ಆ ಶಿಲೆಯು ಪುಡಿಯಾಗಿ ಸಾವಿರ ಚೂರುಗಳಾಗಿ ವ್ಯಾಕುಲಗೊಂಡು ಬಿದ್ದಿರುವ ರಣಹದ್ದು ಗಳಂತೆ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದು ಹೋಯಿತು. ॥14॥ ಆ ಶಿಲೆಯು ಚೂರು ಚೂರಾದುದನ್ನು ನೋಡಿ ಸುಗ್ರೀವನ ಕ್ರೋಧ ಇಮ್ಮಡಿಯಾಗಿ, ಅವನು ಒಂದು ತಾಲವೃಕ್ಷವನ್ನು ಕಿತ್ತು ರಾಕ್ಷಸನ ಮೇಲೆ ಪ್ರಹರಿಸಿದನು. ಆದರೆ ರಾಕ್ಷಸನು ಅದನ್ನು ತುಂಡರಿಸಿದನು. ॥15॥ ಶತ್ರುಸೈನ್ಯವನ್ನು ದಮನಗೊಳಿಸುವ ಅವನು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಗಾಯಗೊಳಿಸಿದನು. ಆಗ ಅಲ್ಲೇ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದಿರುವ ಒಂದು ಪರಿಘವ್ನ ಸುಗ್ರೀವನು ನೋಡಿದನು. ॥16॥ ಆ ತೇಜಸ್ವೀ ಪರಿಘವನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ತಿರುಗಿಸುತ್ತಾ ಭಯಾನಕ ವೇಗಶಾಲಿ ಪರಿಘದಿಂದ ಆ ರಾಕ್ಷಸನ ಉತ್ತಮ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಕೊಂದುಹಾಕಿದನು. ॥17॥ ಕುದುರೆಗಳು ಮಡಿದಾಗ ವೀರ ಮಹೋದರನು ರಥದಿಂದ ನೆಲಕ್ಕೆ ಹಾರಿ, ಅತ್ಯಂತ ರೋಷಗೊಂಡು ಗದೆಯನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡನು. ॥18॥ ಒಬ್ಬನ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಗದೆ ಇದ್ದರೆ ಮತ್ತೊಬ್ಬನ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಪರಿಘವಿತ್ತು. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಆ ವೀರರಿಬ್ಬರೂ ಗೂಳಿಗಳಂತೆ ಸಿಡಿಲಿನಿಂದೊಡಗೂಡಿದ ಮೇಘಗಳಂತೆ ಪರಸ್ಪರ ಹೋರಾಡಿದರು. ॥19॥ ಅನಂತರ ಕುಪಿತನಾದ ರಾಕ್ಷಸ ಮಹೋದರನು ಸುಗ್ರೀವನ ಮೇಲೆ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಗದೆಯನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದನು. ॥20॥ ಆ ಮಹಾ ಸಮರದಲ್ಲಿ ಭಯಂಕರವಾದ ಗದೆಯು ತನ್ನತ್ತ ಬರುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಮಹಾಬಲಿ ಸುಗ್ರೀವನ ಕಣ್ಣುಗಳು ರೋಷದಿಂದ ಕೆಂಪಾಗಿ, ಪರಿಘವನ್ನೆತ್ತಿ ರಾಕ್ಷಸನ ಗದೆಯನ್ನು ಹೊಡೆಯುತ್ತಲೇ ಅದು ಪುಡಿಯಾಗಿ ಬಿತ್ತು. ಆದರೆ ಅದರ ವೇಗದಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನ ಪರಿಘವೂ ಮುರಿದು ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದು ಹೋಯಿತು. ॥21-22॥ ಆಗ ತೇಜಸ್ವೀ ಸುಗ್ರೀವನು ನೆಲದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿದ್ದ ಸ್ವರ್ಣಭೂಷಿತವಾದ ಭಯಂಕರ ಕಬ್ಬಿಣದ ಮುಸಲವೊಂದನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡನು. ॥23॥ ಅದನ್ನು ಎತ್ತಿ ರಾಕ್ಷಸನಿಗೆ ಹೊಡೆಯಲು, ರಾಕ್ಷಸನು ಅದರ ಮೇಲೆ ಗದೆಯನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದನು. ಗದೆ ಮತ್ತು ಮುಸಲವೆರಡೂ ಪರಸ್ಪರ ಡಿಕ್ಕಿ ಹೊಡೆದು ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದುಹೋದುವು. ॥24॥ ತೇಜ, ವೀರ್ಯ ಬಲ ಸಂಪನ್ನರಾದ ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಉರಿಯುವ ಬೆಂಕಿಯಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದರು. ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಆಯುಧಗಳು ಮುರಿದು ಹೋದಾಗ ಮುಷ್ಟಿಯುದ್ಧ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು. ॥25॥ ಇಬ್ಬರೂ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಾ ಪರಸ್ಪರ ಮುಷ್ಟಿಗಳಿಂದ ಹೊಡೆಯುತ್ತಿದ್ದರು. ಮತ್ತೆ ಅಂಗೈ ಏಟುಗಳಿಂದ ಇಬ್ಬರೂ ಹೊಡೆದಾಡಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದುಹೋದರು. ॥26॥ ಮತ್ತೆ ತತ್ಕಾಲ ನೆಗೆದು ಒಬ್ಬರು ಮತ್ತೊಬ್ಬರನ್ನು ಪ್ರಹರಿಸ ತೊಡಗಿದರು. ಇಬ್ಬರೂ ಸೋಲದೆ ಭುಜಗಳಿಂದ ಹೊಡೆದಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ॥27॥ ಪರಂತಪರಾದ ಇಬ್ಬರೂ ಬಾಹು ಯುದ್ಧ ಮಾಡುತ್ತಾ ಮಾಡುತ್ತಾ ಬಳಲಿಹೋದರು. ಆಗ ಮಹಾವೇಗಶಾಲಿ ರಾಕ್ಷಸ ಮಹೋದರನು ಸ್ವಲ್ಪದೂರದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿದ್ದ ಗುರಾಣಿಸಹಿತ ಕತ್ತಿಯನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡನು. ಹಾಗೆಯೇ ಅತ್ಯಂತ ವೇಗಶಾಲಿ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠ ಸುಗ್ರೀವನೂ ಕೂಡ ಅಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿರುವ ದೊಡ್ಡದಾದ ಖಡ್ಗವನ್ನು ಗುರಾಣಿ ಸಹಿತ ಎತ್ತಿಕೊಂಡದನು. ॥28-29॥ ಶಸ್ತ್ರ ಪ್ರಯೋಗದಲ್ಲಿ ಚತುರರಾದ ಇಬ್ಬರ ಶರೀರಗಳು ರೋಷದಿಂದ ಪ್ರಭಾವಿತರಾಗಿದ್ದವು. ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ಹರ್ಷೋತ್ಸಾಹದಿಂದ ಕೂಡಿ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಾ ಖಡ್ಗಗಳನ್ನೆತ್ತಿಕೊಂಡು ಒಬ್ಬರು ಮತ್ತೊಬ್ಬರನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸಿದರು. ॥30॥ ತೇಜಸ್ವಿಗಳಾದ ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಕ್ರೋಧಗೊಂಡು ಎಡ-ಬಲ ವರಸೆಗಳಿಂದ ವಿಜಯದ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಕಾದಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ॥31॥ ಬಲಗರ್ವಿತನಾದ ಮಹಾವೇಗಶಾಲಿ ಮತ್ತು ಶೌರ್ಯಸಂಪನ್ನ ಮಹೋದರನು ಖಡ್ಗದಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನ ವಿಶಾಲ ಕವಚವನ್ನು ಪ್ರಹರಿಸಿದನು. ॥32॥ ಸುಗ್ರೀವನ ಕವಚದಲ್ಲಿ ತಗಲಿದ ಖಡ್ಗವನ್ನು ರಾಕ್ಷಸನು ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಸೆಳೆದಾಗ ಕಪಿಕುಂಜರ ಸುಗ್ರೀವನು ಮಹೋದರನ ಮಸ್ತಕವನ್ನು ಕುಂಡಲ, ಶಿರಸ್ತ್ರಾಣ ಸಹಿತ ತನ್ನ ಖಡ್ಗದಿಂದ ತುಂಡರಿಸಿದನು. ॥33॥ ಮಸ್ತಕ ತುಂಡಾದಾಗ ರಾಕ್ಷಸ ಮಹೋದರನು ನೆಲಕ್ಕುರುಳಿದನು. ಇದನ್ನು ನೋಡಿದ ಅವನ ಸೈನ್ಯ ಪಲಾಯನ ಮಾಡಿತು. ॥34॥ ಮಹೋದರನನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿ ವಾನರರಾಜ ಸುಗ್ರೀವನ ಇತರ ವಾನರರೊಂದಿಗೆ ಗರ್ಜಿಸತೊಡಗಿದನು. ಆಗ ದಶಮುಖ ರಾವಣನಿಗೆ ಭಾರಿ ಸಿಟ್ಟುಬಂತು ಹಾಗೂ ಶ್ರೀರಾಮನು ಹರ್ಷಗೊಂಡನು. ॥35॥ ಆಗ ಸಮಸ್ತ ರಾಕ್ಷಸರ ಮನಸ್ಸು ದುಃಖಿತವಾಗಿ, ಎಲ್ಲರ ಮುಖಗಳಲ್ಲಿ ವಿಷಾದ ಆವರಿಸಿತು. ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಭಯಭೀತರಾಗಿ ಅಲ್ಲಿಂದ ಓಡಿಹೋದರು. ॥36॥ ಮಹೋದರನ ಶರೀರವು ಮಹಾಪರ್ವತದ ಕುಸಿದ ಶಿಖರದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದನು. ಅವನನ್ನು ನೆಲಕ್ಕೆ ಕೆಡಹಿ ಸೂರ್ಯಪುತ್ರನು ಅಘರ್ಷಣೀಯ ಸೂರ್ಯನು ತನ್ನ ತೇಜದಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಿಸುವಂತೆ ವಿಜಯಲಕ್ಷ್ಮಿಯಿಂದ ಶೋಭಿಸತೊಡಗಿದನು. ॥37॥ ಹೀಗೆ ವಾನರರಾಜ ಸುಗ್ರೀವನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ವಿಜಯಪಡೆದು ಶೋಭಿಸಿದನು. ಆಗ ದೇವತೆಗಳು, ಸಿದ್ಧರು, ಯಕ್ಷರು ಹಾಗೂ ಭೂತಲನಿವಾಸಿ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಭಾರೀ ಹರ್ಷದಿಂದ ಅವನನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದರು. ॥38॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ತೊಂಭತ್ತೇಳನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥97॥

ತೊಂಭತ್ತೆಂಟನೆಯ ಸರ್ಗ

ಅಂಗದನಿಂದ ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವನ ವಧೆ

ಸುಗ್ರೀವನು ಮಹೋದರನನ್ನು ಕೊಂದಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಮಹಾಬಲಿ ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವನ ಕಣ್ಣುಗಳು ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಕೆಂಪಾದವು. ॥1॥ ಅವನು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಅಂಗದನ ಭಯಂಕರ ಸೈನ್ಯದಲ್ಲಿ ಕೋಲಾಹಲವೆಬ್ಬಿಸಿದ. ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ಮುಖ್ಯ ಮುಖ್ಯ ವಾನರರ ತಲೆಗಳನ್ನು ಗಾಳಿಯು ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನು ತೊಟ್ಟಿನಿಂದ ಬೀಳಿಸುವಂತೆ ಕಡಿದುರುಳಿಸಿದನು. ॥2॥ ಕ್ರೋಧಗೊಂಡ ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವನು ತನ್ನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಎಷ್ಟೋ ವಾನರಬಾಹುಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿರಿ. ಪಕ್ಕೆಗಳನ್ನು ಸೀಳಿ ಹಾಕಿದನು. ॥3॥ ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಪೀಡಿತರಾದ ಅನೇಕ ವಾನರರು ಯುದ್ಧದಿಂದ ವಿಮುಖರಾದರು. ಎಲ್ಲರ ಚೈತನ್ಯ ಉಡುಗಿದಂತಾಯಿತು. ॥4॥ ಆ ರಾಕ್ಷಸ ನಿಂದ ಪೀಡಿತವಾದ ವಾನರ ಸೈನ್ಯವು ಉದ್ವಿಗ್ನರಾದುದನ್ನು ನೋಡಿ, ಮಹಾವೇಗಶಾಲೀ ಅಂಗದನು ಪೂರ್ಣಿಮೆಯ ದಿನ ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ಭರತ ಬರುವಂತೆ ಭಾರೀ ವೇಗವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿದನು. ॥5॥ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠ ಅಂಗದನು ಸೂರ್ಯಕಿರಣದಂತಿರುವ ಹೊಳೆಯುವ ಉಕ್ಕಿನ ಪರಿಘವನ್ನು ಎತ್ತಿ ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವನ ಮೇಲೆ ಪ್ರಹರಿಸಿದನು. ॥6॥ ಆ ಪ್ರಹಾರದಿಂದ ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವನು ಮೂರ್ಛಿತನಾಗಿ ಸಾರಥಿ ಸಹಿತ ರಥದಿಂದ ಕೆಳಗೆ ಬಿದ್ದು ಬಿಟ್ಟನು. ॥7॥ ಆಗಲೇ ಕಪ್ಪಾದ ಇದ್ದಲಿನ ರಾಶಿಯಂತೆ ಕಪ್ಪಾದ ಮಹಾಪರಾಕ್ರಮಿ ಹಾಗೂ ತೇಜಸ್ವೀ ಋಕ್ಷರಾಜ ಜಾಂಬವಂತನು ಕೃಷ್ಣಮೇಘ ಗಳಂತಿರುವ ತನ್ನ ಸೈನ್ಯದಿಂದ ಹೊರಬಂದು ಪರ್ವತ ಶಿಖರದಂತಹ ದೊಡ್ಡದೊಂದು ಬಂಡೆಯನ್ನಿತ್ತಿಕೊಂಡು ಆ ರಾಕ್ಷಸನ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಕೊಂದು, ರಥವನ್ನು ಪುಡಿಯಾಗಿಸಿದನು. ॥8-9॥ ಎರಡು ಘಳಿಗೆ ಬಳಿಕ ಎಚ್ಚರಗೊಂಡ ಮಹಾಪಾಶ್ವನು ಅನೇಕ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಅಂಗದನನ್ನು ಗಾಯಗೊಳಿಸಿ, ಜಾಂಬವಂತನ ಎದೆಗೂ ಮೂರು ಬಾಣಗಳನ್ನು ಹೊಡೆದನು. ॥10-11॥ ಇಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲದೆ ಕರಡಿಗಳ ರಾಜ ಗವಾಕ್ಷನನ್ನು ಅವನು ಅನೇಕ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಕ್ಷತ-ವಿಕ್ಷತ ಗೊಳಿಸಿದನು. ಗವಾಕ್ಷ ಮತ್ತು ಜಾಂಬವಂತರು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಪೀಡಿತರಾದುದನ್ನು ನೋಡಿ ಅಂಗದನಿಗೆ ಅಸೀಮ ಕ್ರೋಧ ವುಂಟಾಗಿ ಭಯಂಕರ ಪರಿಘವನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡನು. ॥12॥ ಅವನ ಆ ಪರಿಘವು ಸೂರ್ಯನ ಕಿರಣಗಳಂತೆ ತನ್ನ ಪ್ರತಿಭೆ ಬೀರುತ್ತಿತ್ತು. ವಾಲಿಪುತ್ರ ಅಂಗದನು ಉರಿಗಣ್ಣಿನಿಂದ ನೋಡುತ್ತಾ, ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಪರಿಘವನ್ನು ತಿರುಗಿಸಿ ಮಹಾ ಪಾರ್ಶ್ವನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ವೇಗವಾಗಿ ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದನು. ॥13-14॥ ಬಲವಂತ ಅಂಗದನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದ ಪರಿಘವು ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವನ ಕೈಯಿಂದ ಧನುಸ್ಸು ಮತ್ತು ಕಿರೀಟ ಕೆಡಹಿಬಿಟ್ಟಿತು. ॥15॥ ಮತ್ತೆ ಪ್ರತಾಪಿ ಅಂಗದನು ವೇಗವಾಗಿ ಅವನ ಬಳಿ ಸಾರಿ, ಕುಪಿತನಾಗಿ ಕುಂಡಲಯುಕ್ತ ಕೆನ್ನೆಗೆ ಅಂಗೈಯಿಂದ ಒಂದು ಏಟು ಕೊಟ್ಟನು. ॥16॥ ಆಗ ಮಹಾವೇಗಶಾಲಿ ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವನು ಕುಪಿತನಾಗಿ ಒಂದು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಭಾರೀ ದೊಡ್ಡ ಗಂಡುಕೊಡಲಿಯನ್ನೆತ್ತಿಕೊಂಡನು. ॥17॥ ಆ ಕೊಡಲಿಯು ಒಳ್ಳೆಯ ಕಬ್ಬಿಣದಿಂದ ಮಾಡಿದ್ದು, ದೃಢವಾದ ಅದನ್ನು ಎಣ್ಣೆಯಲ್ಲಿ ಅದ್ದಿ ಶುದ್ಧಗೊಳಿಸಿತ್ತು. ರಾಕ್ಷಸ ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವನು ಅತ್ಯಂತ ಕುಪಿತನಾಗಿ ಆ ಕೊಡಲಿಯಿಂದ ಅಂಗದನನ್ನು ಪ್ರಹರಿಸಿದನು. ॥18॥ ಅವನು ಅಂಗದನ ಎಡ ಹೆಗಲಿಗೆ ವೇಗವಾಗಿ ಆ ಕೊಡಲಿಯಿಂದ ಹೊಡೆದಿದ್ದನು; ಆದರೆ ರೋಷಗೊಂಡ ಅಂಗದನು ಪಕ್ಕಕ್ಕೆ ಸರಿದು ಏಟನ್ನು ವ್ಯರ್ಥಗೊಳಿಸಿದನು. ॥19॥ ಅನಂತರ ಅತ್ಯಂತ ಕ್ರೋಧಗೊಂಡು ತಂದೆಯಂತೆ ಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ವೀರ ಅಂಗದನು ವಜ್ರದಂತಹ ಮುಷ್ಟಿಯನ್ನು ಬಿಗಿದನು. ॥20॥ ಹೃದಯದ ಮರ್ಮಸ್ಥಾನವನ್ನು ಬಲ್ಲ ಅವನು ರಾಕ್ಷಸನ ಸ್ತನಗಳ ಬಳಿ ಎದೆಗೆ ವೇಗವಾಗಿ ಗುದ್ದಿದನು. ಅದರ ಸ್ಪರ್ಶ ಇಂದ್ರನ ವಜ್ರಾಯುಧದಂತೆ ಅಸಹ್ಯವಾಗಿತ್ತು. ॥21॥ ಅಂಗದನ ಗುದ್ದು ಬೀಳುತ್ತಲೇ ರಾಕ್ಷಸ ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವನ ಹೃದಯ ಒಡೆದು ಹೋಗಿ, ಅವನು ಸತ್ತು ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದುಹೋದನು. ॥22॥ ಅವನು ಸತ್ತು ಭೂಮಿಗೆ ಬಿದ್ದುಹೋದಾಗ ಅವನ ಸೈನ್ಯ ವಿಕ್ಷುಬ್ಧವಾಯಿತು. ಹಾಗೂ ಯುದ್ಧಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ರಾವಣನಿಗೆ ಮಹಾಕ್ರೋಧ ವುಂಟಾಯಿತು. ॥23॥ ಆಗ ಹರ್ಷಗೊಂಡ ವಾನರರು ಮಹಾಸಿಂಹನಾದ ಮಾಡತೊಡಗಿದರು. ಅದು ಲಂಕೆಯ ಗೋಪುರಸಹಿತ ದೊಡ್ಡ ಸೌಧಗಳು ಉರುಳುವಂತೆ ಅನಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಅಂಗದ ಸಹಿತ ವಾನರರ ಆ ಮಹಾ ಸಿಂಹನಾದವು ಇಂದ್ರಸಹಿತ ದೇವತೆಗಳ ಗಂಭೀರ ಘೋಷದಂತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿತ್ತು. ॥24-25॥ ಯುದ್ಧರಂಗದಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳ ಹಾಗೂ ವಾನರರ ಆ ಭಾರೀ ಗರ್ಜನೆ ಕೇಳಿ ಇಂದ್ರದ್ರೋಹಿ ರಾಕ್ಷಸರಾಜಾ ರಾವಣನು ಪುನಃ ರೋಷಪೂರ್ವಕ ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಉತ್ಸುಕನಾಗಿ ಎದ್ದು ನಿಂತನು. ॥26॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ತೊಂಭತ್ತೆಂಟನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥98॥

ತೊಂಭತ್ತೊಂಭತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ

ಶ್ರೀರಾಮ-ರಾವಣರ ಯುದ್ಧ

ಮಹಾಬಲನಾದ ವಿರೂಪಾಕ್ಷನು ಹಾಗೂ ಮಹೋದರ ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವರೂ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನಿಧನ ಹೊಂದಲಾಗಿ ರಾವಣನು ಅತಿಶಯವಾದ ಕೋಪಾವಿಷ್ಟನಾಗಿ ಸಾರಥಿಗೆ ರಥವನ್ನು ಮುನ್ನಡೆಸುವಂತೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದನು. ॥1-2॥ ಸುತನೇ! ನನ್ನ ಮಂತ್ರಿಗಳು ಹತರಾದರು. ಲಂಕೆಯನ್ನು ಸುತ್ತಲೂ ಆಕ್ರಮಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಇದರಿಂದ ನನಗೆ ಬಹಳ ದುಃಖವಾಗಿದೆ. ಇಂದು ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರನ್ನು ವಧಿಸಿಯೇ ನನ್ನ ದುಃಖವನ್ನು ದೂರಗೊಳಿಸುವೆನು. ॥3॥ ಸೀತಾರೂಪೀ ಪುಷ್ಪದಿಂದ ಲನೀಡುವ, ಸುಗ್ರೀವ, ಜಾಂಬವಂತ, ಕುಮುದ, ನೀಲ, ದ್ವಿವಿದ, ಮೈಂದ ಅಂಗದ, ಗಂಧಮಾದನ, ಹನುಮಂತ, ಸುಷೇಣಾದಿ ಸಮಸ್ತ ವಾನರ ದಳಪತಿಗಳೇ ರೆಂಬೆ-ಕೊಂಬೆಗಳುಳ್ಳ ರಾಮರೂಪೀ ವೃಕ್ಷವನ್ನು ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ಕಿತ್ತು ಬಿಸುಡುವೆನು. ॥ 4-5 ॥ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಮಹಾ ಅತಿರಥಿ ವೀರ ರಾವಣನು ತನ್ನ ರಥದ ಗರಗರ ಶಬ್ದದಿಂದ ದಶ ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸುತ್ತಾ ಬಹಳ ವೇಗವಾಗಿ ಶ್ರೀರಘುನಾಥನ ಕಡೆಗೆ ಓಡಿದನು. ॥6॥ ರಥ ಶಬ್ದದಿಂದ ನದೀ, ಪರ್ವತ, ಅರಣ್ಯಸಹಿತ ಅಲ್ಲಿಯ ಇಡೀ ಭೂಮಿ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸಿತು. ಧರಣಿ ಕಂಪಿಸಿತು, ಅಲ್ಲಿಯ ಪಶು-ಪಕ್ಷಿಗಳೆಲ್ಲ ಭಯಗೊಂಡವು. ॥7॥ ಆಗ ರಾವಣನು ತಾಮಸ* ಎಂಬ ಅತ್ಯಂತ ಭಯಂಕರ ಮಹಾಘೋರ ಅಸ್ತ್ರವನ್ನು ಪ್ರಕಟಸಿ, ಸಮಸ್ತ ವಾನರರನ್ನು ಭಸ್ಮಮಾಡತೊಡಗಿದನು. ಎಲ್ಲೆಡೆ ವಾನರರ ಹೆಣಗಳೇ ಬೀಳತೊಡಗಿದವು. ॥8॥ ಉಳಿದ ವಾನರರು ಪಲಾಯನ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾಗ ರಣಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಧೂಳು ಎದ್ದಿತು. ಬ್ರಹ್ಮನೇ ನಿರ್ಮಿಸಿದ್ದ ತಾಮಸಾಸ್ತ್ರದ ವೇಗವನ್ನು ವಾನರಯೋಧರು ಸಹಿಸದಾದರು. ॥9॥

* ಆ ಅಸ್ತ್ರದ ದೇವತೆ ತಮೋಗ್ರಹ ರಾಹು ಇರುವುದರಿಂದ ಇದನ್ನು ‘ತಾಮಸ’ ಎಂದು ಹೇಳುವರು.

ರಾವಣನ ಉತ್ತಮ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಆಹತವಾದ ವಾನರರ ನೂರಾರು ಸೈನಿಕರು ಚೆಲ್ಲಾ ಪಲ್ಲಿಯಾದರು. ಇದನ್ನು ನೋಡಿ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನು ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಉದ್ಯುಕ್ತನಾಗಿ ಸುಸ್ಥಿರವಾಗಿ ನಿಂತುಕೊಂಡನು. ॥ 10 ॥ ಅತ್ತ ವಾನರ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಓಡಿಸಿ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರ ರಾವಣನು ಯಾರಿಂದಲೂ ಪರಾಜಿತನಾಗದ ಶ್ರೀರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಂದಿಗೆ ಇಂದ್ರನು ತಮ್ಮನಾದ ಉಪೇಂದ್ರನ ಜೊತೆ ನಿಂತಿರುವಂತೆ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ನಿಂತಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿದನು. ॥11॥ ರಾಮನು ತನ್ನ ವಿಶಾಲ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಎತ್ತಿ ಹಿಡಿದಿದ್ದನು; ಅದು ಆಕಾಶದಲ್ಲೇ ಗೆರೆ ಎಳೆಯುತ್ತಿರುವಂತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿತ್ತು. ಅವನ ವಿಶಾಲ ನೇತ್ರಗಳು ಅರಳಿದ ಕಮಲದ ಎಸಳಿನಂತೆ ಇದ್ದು, ಭುಜಗಳು ದೀರ್ಘವಾಗಿದ್ದು, ಅವು ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ದಮನ ಮಾಡಲು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಸಮರ್ಥವಾಗಿದ್ದವು. ॥12॥ ಅನಂತರ ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಸಹಿತನಾಗಿ ನಿಂತಿದ್ದ ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ಮಹಾಬಲಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ಓಡುತ್ತಿರುವ ವಾನರರನ್ನು, ತನ್ನೆಡೆಗೆ ಬರುತ್ತಿರುವ ರಾವಣನನ್ನು ನೋಡಿ ಹರ್ಷಗೊಂಡು ಧನುಸ್ಸನ್ನು ದೃಢವಾಗಿ ಹಿಡಿದುಕೊಂಡನು. ॥ 13-14 ॥ ಅವನು ತನ್ನ ಮಹಾವೇಗಶಾಲಿ ಹಾಗೂ ಮಹಾನಾದ ಪ್ರಕಟಿಸುವ ಉತ್ತಮ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಸೆಳೆದು ಭೂಮಿಯನ್ನೇ ವಿವೀರ್ಣಗೊಳಿಸುವಂತೆ ಧನುಷ್ಟಂಕಾರ ಮಾಡತೊಡಗಿದನು. ॥15॥ ರಾವಣನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಹಾಗೂ ಶ್ರೀರಾಮನ ಧನುಷ್ಟಂಕಾರದಿಂದ ಪ್ರಕಟವಾದ ಶಬ್ದದಿಂದ ಆತಂಕಿತರಾದ ನೂರಾರು ರಾಕ್ಷಸರು ಧರಾಶಾಯಿಯಾದರು. ॥16॥ ರಾಜಪುತ್ರರಾದ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಬಾಣಗಳ ಗುರಿಗೆ ಎದುರಾಗಿ ಬಂದಿರುವ ರಾವಣನು ಚಂದ್ರ-ಸೂರ್ಯರ ಬಳಿಗೆ ಬಂದ ರಾಹುವಿನಂತೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ॥17॥ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ತನ್ನ ಹರಿತವಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ರಾವಣ ನೊಂದಿಗೆ ಮೊದಲು ಯುದ್ಧ ಮಾಡಲು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದನು; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಝವಡೆಗೈದು ಅಗ್ನಿಶಿಖೆಯಂತಿರುವ ತೇಜಸ್ವೀ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಬಿಡತೊಡಗಿದನು. ॥18॥ ಧನುರ್ಧರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ರಾವಣನು ತನ್ನ ಸಾಯಕಗಳಿಂದ ಆಕಾಶದಲ್ಲೇ ಕತ್ತರಿಸಿಬಿಟ್ಟನು. ॥19॥

ರಾವಣನು ತನ್ನ ಕೈಚಳಕದಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಒಂದೊಂದು ಬಾಣಗಳನ್ನು ಒಂದೊಂದು ಬಾಣದಿಂದ ಮೂರು ಬಾಣ ಗಳನ್ನು ಮೂರು ಬಾಣಗಳಿಂದ, ಹತ್ತು ಬಾಣಗಳನ್ನು ಅಷ್ಟೇ ಬಾಣಗಳಿಂದ ತುಂಡರಿಸಿದನು. ॥20॥ ಸಮರ ವಿಜಯಿ ರಾವಣನು ಸೌಮಿತ್ರಿಯನ್ನು ದಾಟಿ ರಣಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಇನ್ನೊಂದು ಪರ್ವತದಂತೆ ಅವಿಚಲನಾಗಿ ನಿಂತಿರುವ ಶ್ರೀರಾಮನ ಬಳಿಗೆ ತಲುಪಿದನು. ॥21॥ ಶ್ರೀರಘುನಾಥನ ಹತ್ತಿರ ಹೋಗಿ ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಕಣ್ಣು ಕೆಂಪಾದ ರಾಕ್ಷಸರಾಜ ರಾವಣನು ರಾಮನ ಮೇಲೆ ಬಾಣಗಳ ಮಳೆಗರೆಯತೊಡಗಿದನು. ॥22॥

ರಾವಣನ ಧನುನಿಸ್ಸಿಂದ ಸುರಿದ ಬಾಣವರ್ಷವನ್ನು ನೋಡಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಕೆಲವು ಭಲ್ಲ ಎಂಬ ಬಾಣಗಳನ್ನೆತ್ತಿಕೊಂಡನು. ॥23॥ ರಘುಕುಲ ಭೂಷಣ ಶ್ರೀರಾಮನು ರಾವಣನ ವಿಷಧರ ಸರ್ಪದಂತಿರುವ ಮಹಾ ಭಯಂಕರ ಹಾಗೂ ಪ್ರಕಾಶಮಾನ ಬಾಣಗಳನ್ನು ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ ಭಲ್ಲಗಳಿಂದ ಕತ್ತರಿಸಿ ಹಾಕಿದನು. ॥24॥ ಮತ್ತೆ ಶ್ರೀರಾಮನು ರಾವಣನನ್ನು ಮತ್ತು ರಾವಣನು ರಾಮನನ್ನು ಗುರಿಯಿಟ್ಟು ಇಬ್ಬರೂ ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಒಬ್ಬರು ಮತ್ತೊಬ್ಬರ ಮೇಲೆ ಬಗೆ ಬಗೆಯ ಹರಿತವಾದ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಮಳೆಗರೆಯತೊಡಗಿದನು. ॥25॥ ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಬಹಳ ಹೊತ್ತು ಎಡ-ಬಲದ ವಿಚಿತ್ರ ಪಟ್ಟುಗಳನ್ನು ಬದಲಿಸುತ್ತಾ ವಿಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ವೇಗವಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಒಬ್ಬರು ಮತ್ತೊಬ್ಬರನ್ನು ಗಾಯಗೊಳಿಸುತ್ತಾ ವೀರರಿಬ್ಬರಲ್ಲಿ ಯಾರೂ ಸೋಲುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ॥ ಋ26॥ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಕಾದಾಡುತ್ತಾ, ಸಾಯಕಗಳನ್ನು ಮಳೆಗರೆಯುತ್ತಾ ಶ್ರೀರಾಮ ಮತ್ತು ರಾವಣರು ಯಮರಾಜ ಮತ್ತು ಅಂತಕರಂತೆ ಭಯಂಕರವಾಗಿ ಅನಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಅವರ ಯುದ್ಧದಿಂದ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ನಡುಗಿಹೋದವು. ॥27॥ ವರ್ಷಾ ಋತುವಿನಲ್ಲಿ ಮಿಂಚಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮೋಡಗಳಿಂದ ಆಕಾಶವು ಆಚ್ಛಾದಿತವಾದಂತೆ ಆಗ ನಾನಾ ವಿಧವಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ನಭ ಮುಚ್ಚಿಹೋಗಿತ್ತು. ॥ 28 ॥ ಹದ್ದಿನ ರೆಕ್ಕೆಗಳಿಂದ ಸುಂದರ ಸುಶೋಭಿತ ಹಾಗೂ ಹರಿತವಾದ ಮಹಾವೇಗಶಾಲೀ ಬಾಣಗಳ ಸತತ ವರ್ಷದಿಂದ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಗಾಳಿಕಿಂಡಿಗಳು ನಿರ್ಮಿಸಿದೆಯೇ ಎಂಬಂತೆ ಅನಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ॥29॥ ಮಹಾಮೇಘಗಳಂತೆಯೇ ನಿಂತಿದ್ದ ರಾಮ-ರಾವಣರು ಆಕಾಶವನ್ನು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಅಂಧಕಾರ ಮಯವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದರು. ಸೂರ್ಯನು ಅಸ್ತಂಗತ ನಾದನೂ ಅವರು ಯುದ್ಧ ಮಾಡುತ್ತಲೇ ಇದ್ದರು. ॥30॥ ಇಬ್ಬರೂ ಒಬ್ಬರು ಮತ್ತೊಬ್ಬರನ್ನು ವಧಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಆದ್ದರಿಂದ ವೃತ್ರಾಸುರ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರರಂತೆ ಅವರಿಬ್ಬರಲ್ಲಿ ದುರ್ಲಭ ಹಾಗೂ ಅಚಿಂತ್ಯವಾದ ಮಹಾಯುದ್ಧ ಮಾಡತೊಡಗಿದರು. ॥31॥ ಇಬ್ಬರೂ ಮಹಾಧನುರ್ಧರರೂ, ಯುದ್ಧ ಕಲೆಯಲ್ಲಿ ನಿಪುಣರೂ ಆಗಿದ್ದರು. ಇಬ್ಬರೂ ಅಸ್ತ್ರವೇತ್ತರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠರಾಗಿದ್ದರು; ಆದ್ದರಿಂದ ಇಬ್ಬರೂ ಉತ್ಸಾಹದಿಂದ ರಣಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ॥32॥ ವಾಯುವಿನ ಹೊಡೆತದಿಂದ ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಉತ್ತಾಲ ತಂಗಳು ಏಳುವಂತೆಯೇ ಅವರು ಸಂಚರಿಸುವಲೆಲ್ಲ ಬಾಣಗಳ ಅಲೆಗಳೇ ಏಳುತ್ತಿದ್ದವು. ॥33॥ ಬಾಣಗಳನ್ನೇ ಬಿಡಲು ತೊಡಗಿರುವ, ಸಮಸ್ತ ಲೋಕಗಳನ್ನು ಅಳುವಂತೆ ಮಾಡುವ ರಾವಣನು ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ಹಣೆಯಲ್ಲಿ ಬಾಣಗಳ ಮಾಲೆಯಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಿದನು. ॥34॥ ಭಯಂಕರ ಧನುಸ್ಸಿನಿಂದ ಬಿಟ್ಟಿರುವ ನೀಲ ಕಮಲ ದಲದಂತೆ ಶ್ಯಾಮಲ ಕಾಂತಿಯಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಿತವಾದ ಆ ನಾರಾಚ ಮಾಲೆಯನ್ನು ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ತನ್ನ ಶಿರದಲ್ಲಿ ಧರಿಸಿದನು, ಆದರೆ ಕೊಂಚವೂ ವ್ಯಥಿತವಾಗಲಿಲ್ಲ. ॥35॥ ಅನಂತರ ಕ್ರೋಧಗೊಂಡ ಶ್ರೀರಾಮನು ಪುನಃ ಅನೇಕ ಬಾಣಗಳನ್ನೆತ್ತಿಕೊಂಡು ಮಂತ್ರಜಪಪೂರ್ವಕ ರೌದ್ರಾಸವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದನು. ॥36॥ ಮತ್ತೆ ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀಯೂ ಮಹಾ ಪರಾಕ್ರಮಿಯೂ, ಅವಿಚ್ಛಿನ್ನರೂಪದಿಂದ ಬಾಣ ವರ್ಷಾ ಮಾಡುವವನೂ ಆದ ಶ್ರೀರಾಮನ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಆ ಕರ್ಣಾಂತ ಸೆಳೆದು ಎಲ್ಲ ಬಾಣಗಳನ್ನು ರಾವಣನ ಮೇಲೆ ಎಸೆದನು. ॥37॥ ಆ ಬಾಣಗಳು ರಾಕ್ಷಸರಾಜ ರಾವಣನ ಮಹಾಮೇಘದಂತೆ ಕಪ್ಪಾದ ಅಭೇದ್ಯ ಕವಚಕ್ಕೆ ತಾಗಿದ್ದವು; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನನ್ನು ವ್ಯಥಿತಗೊಳಿಸಲಾಗಲಿಲ್ಲ. ॥38॥ ಸಮಸ್ತ ಅಸ್ತ್ರಸಂಚಲನದಲ್ಲಿ ಕುಶಲನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನು ಪುನಃ ರಥದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿರುವ ರಾವಣನ ಹಣೆಗೆ
ಉತ್ತಮ ಅಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ಪ್ರಹರಿಸಿ ಅವನನ್ನು ಗಾಯಗೊಳಿಸದನು. ॥39॥ ಶ್ರೀರಾಮನ ಆ ಉತ್ತಮ ಬಾಣಗಳು ಗಾಯಗೊಳಿಸಿ, ಅವನು ನಿವಾರಿಸಿದಾಗ ಫೂತ್ಕರಿಸುತ್ತಾ ಐದು ಹೆಡೆಗಳುಳ್ಳ ಸರ್ಪಗಳಂತೆ ಧರಣಿಯಲ್ಲಿ ಸೇರಿಹೋಗುತ್ತಿದ್ದವು. ॥40॥

ಶ್ರೀರಘುನಾಥನ ಅಸ್ತ್ರವನ್ನು ನಿವಾರಿಸಿ ಕ್ರೋಧ ಮೂರ್ಛಿತನಾದ ರಾವಣನು ಆಸುರ ಎಂಬ ಇನ್ನೊಂದು ಭಯಂಕರವಾದ ಅಸ್ತ್ರ ಪ್ರಕಟಿಸಿದನು. ॥ 41 ॥ ಅದರಿಂದ ಸಿಂಹ, ಹುಲಿ, ಕಂಕ, ಚಕ್ರವಾಕ, ಹದ್ದು, ಗಿಡುಗ, ಗುಳ್ಳೆನರಿ, ಕುರಿಗಳು, ಕತ್ತೆ, ಹಂದಿ, ನಾಯಿ, ಕೋಳಿ, ಮೊಸಳೆ ಮತ್ತು ವಿಷಭರಿತ ಸರ್ಪಗಳಂತೆ ಮುಖವುಳ್ಳ ಬಾಣಗಳ ವೃಷ್ಟಿ ಬೀಳ ತೊಡಗಿದವು. ಆ ಬಾಣಗಳು ಬಾಯಿತೆರೆದು, ತುಟಿಗಳನ್ನು ಸವರುತ್ತಾ ಐದು ಹೆಡೆಗಳುಳ್ಳ ಭಯಂಕರ ಸರ್ಪಗಳಂತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿದ್ದವು. ಸರ್ಪದಂತೆ ಬುಸುಗುಟ್ಟುತ್ತಾ ಕುಪಿತನಾದ ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ರಾವಣನು ಇದನ್ನು ಹಾಗೂ ಇತರ ತೀಕ್ಷ್ಣಬಾಣಗಳನ್ನು ಶ್ರೀರಾಮನ ಮೇಲೆ ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದನು. ॥ 42-45 ॥ ಆ ಅಸುರಾಸ್ತ್ರದಿಂದ ಆವೃತನಾದ ಅಗ್ನಿತುಲ್ಯ ತೇಜಸ್ವೀ, ಮಹಾಉತ್ಸಾಹೀ ರಘುಕುಲತಿಲಕ ಶ್ರೀರಾಮನು ಆಗ್ನೇಯಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದನು. ॥46॥ ಅದರಿಂದ ಅವನು ಅಗ್ನಿ, ಸೂರ್ಯ, ಚಂದ್ರ, ಅರ್ಧಚಂದ್ರ, ಧೂಮಕೇತು, ಗ್ರಹ, ನಕ್ಷತ್ರ, ಉಲ್ಕೆ, ಸಿಡಿಲು ಇವುಗಳ ಪ್ರಭೆಯಂತೆ ಪ್ರಜ್ವಲಿತ ತುದಿಗಳುಳ್ಳ ನಾನಾ ವಿಧದ ಬಾಣ ಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿದನು. ॥47॥ ಶ್ರೀರಘುನಾಥನ ಆಗ್ನೇಯಾಸ್ತ್ರದಿಂದ ಆಹತವಾಗಿ ರಾವಣನ ಆ ಭಯಂಕರ ಬಾಣವು ಆಕಾಶದಲ್ಲೇ ವಿಲೀನವಾಯಿತು, ಆದರೂ ಅದರಿಂದ ಸಾವಿರಾರು ವಾನರರು ಹತರಾದರು. ॥48॥ ಅನಾಯಾಸವಾಗಿ ಕ್ಲಿಷ್ಟಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡುವ ಶ್ರೀರಾಮನು ಆ ಅಸುರಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ನಾಶಮಾಡಿದನು. ಇದನ್ನು ನೋಡಿದ ಕಾಮರೂಪೀ ಸುಗ್ರೀವಾದಿ ಎಲ್ಲ ವೀರವಾನರರು ಶ್ರೀರಾಮನ ಸುತ್ತಲೂ ನೆರೆದು ಹರ್ಷನಾದ ಮಾಡತೊಡಗಿದರು. ॥49-50॥ ದಶರಥನಂದನ ಮಹಾತ್ಮಾ ಶ್ರೀರಾಮನು ರಾವಣನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದ ಆ ಅಸುರಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಬಲಪೂರ್ವಕ ವಿನಾಶ ಮಾಡಿ ಬಹಳ ಪ್ರಸನ್ನನಾದನು ಹಾಗೂ ವಾನರ ದಳಪತಿಗಳು ಆನಂದ ಮಗ್ನರಾಗಿ ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಸಿಂಹನಾದ ಮಾಡತೊಡಗಿದನು. ॥51॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ತೊಂಭತ್ತೊಂಭತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥99॥

ನೂರನೆಯ ಸರ್ಗ

ರಾಮ-ರಾವಣರ ಯುದ್ಧ, ರಾವಣನ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮೂರ್ಛೆ, ಯುದ್ಧದಿಂದ ರಾವಣನ ಪಲಾಯನ

ತನ್ನ ಅಸ್ತ್ರವು ನಾಶವಾದಾಗ ರಾಕ್ಷಸರಾಜ ರಾವಣನು ಇಮ್ಮಡಿಯಾಗಿ ಕ್ರೋಧಗೊಂಡು ಶ್ರೀರಾಮನ ಮೇಲೆ ಮಯಾಸುರನು ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಇನ್ನೊಂದು ಭಯಂಕರ ಅಸ್ತ್ರವನ್ನು ಬಿಡಲು ಯೋಜಿಸಿದನು. ॥1-2॥ ಆಗ ರಾವಣನ ಧನುಸ್ಸಿನಿಂದ ವಜ್ರದಂತೆ ದೃಢವಾದ, ಹೊಳೆಯುತ್ತಿರುವ ಶೂಲ, ಗದೆ, ಮುಸಲ, ಮುದ್ಗರ, ಕೂಟಪಾಶ ಹಾಗೂ ಸೆಳೆವ ಮಿಂಚು ಮುಂತಾದ ಬಗೆ ಬಗೆಯ ಹರಿತವಾದ ಅಸ್ತ್ರಗಳು ಪ್ರಳಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ವಾಯುವಿನ ವಿವಿಧ ರೂಪಗಳು ಪ್ರಕಟವಾದಂತೆ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿದವು. ॥3-4॥ ಆಗ ಉತ್ತಮ ಅಸ್ತ್ರವೇತ್ತನಾದ ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ಶ್ರೀಮತ್ ರಘುನಾಥನು ಗಾಂಧರ್ವ ಎಂಬ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಅಸ್ತ್ರದಿಂದ ರಾವಣನ ಆ ಅಸ್ತ್ರವನ್ನು ಶಾಂತಗೊಳಿಸಿದನು. ॥5॥ ಮಹಾತ್ಮಾ ರಘುನಾಥನಿಂದ ಆ ಅಸ್ತ್ರವು ಪ್ರತಿಹತವಾದಾಗ ರಾವಣನ ಕಣ್ಣುಗಳು ಕೆಂಪಗಾಗಿ, ಅವನು ಸೂರ್ಯಸ್ತ್ರವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದನು. ॥6॥ ಆಗ ಭಯಾನಕ ವೇಗಶಾಲಿ ಬುದ್ಧಿವಂತ ರಾಕ್ಷಸ ದಶಗ್ರೀವನ ಧನುಸ್ಸಿನಿಂದ ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ತೇಜಸ್ವೀ ಚಕ್ರಗಳು ಪ್ರಕಟವಾಗತೊಡಗಿದವು. ॥7॥ ಸೂರ್ಯ-ಚಂದ್ರಾದಿ ಗ್ರಹರಂತೆ ಆಕಾರವುಳ್ಳ ಆ ಪ್ರಕಾಶಮಾನ ಅಸ್ತ್ರ-ಶಸ್ತ್ರಗಳು ಪ್ರಕಟವಾಗಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಬೀಳುತ್ತಿದ್ದವು. ಅದರಿಂದ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಾಶ ಪ್ರಸರಿತು ಹಾಗೂ ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳೂ ಬೆಳಗಿದವು. ॥8॥ ಆದರೆ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ತನ್ನ ಬಾಣಸಮೂಹಗಳಿಂದ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಆ ಚಕ್ರಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ವಿಚಿತ್ರ ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿಹಾಕಿದನು. ॥9॥ ತನ್ನ ಅಸ್ತ್ರವು ನಾಶವಾದುದನ್ನು ನೋಡಿ ರಾವಣನು ಹತ್ತು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಶ್ರೀರಾಮನ ಎಲ್ಲ ಮರ್ಮಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ಆಳವಾಗಿ ನೋಯಿಸಿದನು. ॥10॥ ರಾವಣನ ವಿಶಾಲ ಧನುಸ್ಸಿನಿಂದ ಬಿಟ್ಟ ಹತ್ತು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಗಾಯಗೊಂಡರೂ ಮಹಾ ತೇಜಸ್ವೀ ಶ್ರೀರಘುನಾಥನು ವಿಚಲಿತನಾಗಲಿಲ್ಲ. ॥11॥ ಅನಂತರ ಸಮರವಿಜಯೀ ಶ್ರೀರಾಮನು ಅತ್ಯಂತ ಕುಪಿತ ನಾಗಿ ಅನೇಕ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಹೊಡೆದು ರಾವಣನ ಸರ್ವಾಂಗವನ್ನು ಗಾಯಗೊಳಿಸಿದನು. ॥12॥ ಆಗ ಶತ್ರುವೀರರನ್ನು ಸಂಹರಿಸುವ ಮಹಾಬಲಿ ರಾಮಾನುಜ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಕುಪಿತನಾಗಿ ಏಳು ಸಾಯಕಗಳನ್ನು ಕೈಗೆತ್ತಿಕೊಂಡನು. ॥13॥ ಆ ಮಹಾವೇಗಶಾಲಿ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ಸೌಮಿತ್ರಿಯು ಮನುಷ್ಯನ ತಲೆಬುರುಡೆಯ ಚಿಹ್ನೆ ಇದ್ದ ರಾವಣನ ಧ್ವಜ ವನ್ನು ತುಂಡಾಗಿಸಿದನು. ॥14॥ ಬಳಿಕ ಮಹಾಬಲಿ ಶ್ರೀಮಾನ್ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಒಂದು ಬಾಣದಿಂದ ರಾವಣನ ಸಾರಥಿಯ ಕರ್ಣಕುಂಡಲ ಮಂಡಿತ ಮಸ್ತಕವನ್ನು ಕಡಿದುರುಳಿಸಿದನು. ॥15॥ ಇಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲದೇ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಹರಿತವಾದ ಐದು ಬಾಣಗಳಿಂದ ರಾಕ್ಷಸರಾಜನ ಆನೆಯ ಸೊಂಡಿಲಿನಂತೆ ಇದ್ದ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ತುಂಡರಿಸಿದನು. ॥16॥ ಅನಂತರ ವಿಭೀಷಣನು ನೆಗೆದು ತನ್ನ ಗದೆಯಿಂದ ರಾವಣನ ನೀಲಮೇಘದಂತೆ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ ಸುಂದರ ಪರ್ವತಾಕಾರ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಕೊಂದು ಹಾಕಿದನು. ॥17॥ ಕುದುರೆಗಳು ಸತ್ತುಹೋದಾಗ ರಾವಣನು ತನ್ನ ವಿಶಾಲ ರಥದಿಂದ ವೇಗವಾಗಿ ಹಾರಿದನು ಮತ್ತು ತನ್ನ ತಮ್ಮನ ಮೇಲೆ ಭಾರೀ ಸಿಟ್ಟುಗೊಂಡನು. ॥18॥ ಆಗ ಮಹಾಶಕ್ತಿಶಾಲಿ ಪ್ರತಾಪಿ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನು ವಿಭೀಷಣನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಒಂದು ವಜ್ರಾಯುಧದಂತಹ ಪ್ರಜ್ವಲಿತ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದನು. ॥19॥ ಆ ಶಕ್ತಿಯು ವಿಭೀಷಣನಿಗೆ ತಾಗುವ ಮೊದಲೇ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಮೂರು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಅದನ್ನು ತುಂಡರಿಸಿದನು. ಇದನ್ನು ನೋಡಿ ಆ ಮಹಾಸಮರದಲ್ಲಿ ವಾನರರು ಮಾಡಿದ ಮಹಾ ಹರ್ಷನಾದವು ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸಿತು. ॥20॥ ಆಕಾಶದಿಂದ ಕಿಡಿಗಳ ಸಹಿತ ಭಾರೀ ಉಲ್ಕೆಯು ಬೀಳುವಂತೆ, ಸ್ವರ್ಣಾಲಂಕೃತನಾದ ಆ ಶಕ್ತಿಯು ಮೂರು ತುಂಡುಗಳಾಗಿ ಭೂಮಿಗೆ ಬಿದ್ದು ಹೋಯಿತು. ॥21॥ ಅನಂತರ ರಾವಣನು ವಿಭೀಷಣನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು-ಆಮೋಘವಾದ ವಿಖ್ಯಾತವಾದ, ಕಾಲನೂ ಅದರ ವೇಗವನ್ನು ಸಹಿಸದ, ತನ್ನ ತೇಜದಿಂದ ಉದ್ದೀಪ್ತವಾದ ವಿಶಾಲ ಶಕ್ತಿಯೊಂದನ್ನು ಕೈಲೆತ್ತಿಕೊಂಡನು. ॥22॥ ದುರಾತ್ಮಾ ಬಲವಂತ ರಾವಣನು ಕೈಗೆತ್ತಿಕೊಂಡ ವೇಗಶಾಲೀ, ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ, ವಜ್ರದಂತೆ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿದ್ದದ ಆ ಶಕ್ತಿಯು ತನ್ನ ತೇಜದಿಂದ ಪ್ರಜ್ವಲಿಸಿತು. ॥23॥ ಅಷ್ಟರಲ್ಲಿ ವಿಭೀಷಣನು ಪ್ರಾಣಸಂಕಟದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ವೀರಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಕೂಡಲೇ ಅವನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ಆತನನ್ನು ಹಿಂದಕ್ಕೆ ತಳ್ಳಿ ಸ್ವತಃ ಆ ಶಕ್ತಿಯ ಮುಂದೆ ನಿಂತನು. ॥24॥ ವಿಭೀಷಣನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ವೀರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ತನ್ನ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಸೆಳೆದು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ನಿಂತಿದ್ದ ರಾವಣನ ಮೇಲೆ ಬಾಣಗಳ ಮಳೆ ಸುರಿಸಿದನು. ॥25॥ ಮಹಾತ್ಮಾ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಬಿಟ್ಟ ಬಾಣ ಸಮೂಹಗಳಿಗೆ ಗುರಿಯಾಗಿ ರಾವಣನು ತಮ್ಮನನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವ ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ವಿಮುಖನಾದನು. ಈಗ ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರಹರಿಸುವ ಇಚ್ಛೆ ಉಳಿಯಲಿಲ್ಲ. ॥26॥ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ನನ್ನ ತಮ್ಮನನ್ನು ಉಳಿಸಿದುದನ್ನು ನೋಡಿದ ರಾವಣನು ಅವನ ಕಡೆಗೆ ಮುಖ ಮಾಡಿ ನಿಂತು ಈ ಪ್ರಕಾರ ಹೇಳಿದನು- ॥27॥ ಬಲಗರ್ವಿತನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೇ! ನೀನು ಹೀಗೆ ಪ್ರಯತ್ನಮಾಡಿ ವಿಭೀಷಣನನ್ನು ಕಾಪಾಡಿದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಈಗ ಅವನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ನಾನು ಈ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ನಿನ್ನ ಮೇಲೆ ಪ್ರಯೋಗಿಸುವೆನು. ॥28॥ ಈ ಶಕ್ತಿಯು ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೇ ಶತ್ರುಗಳ ರಕ್ತದಿಂದ ಮೀಯತಕ್ಕಂತಹುದು. ಇನ್ನು ನಾನು ಬಿಡುತ್ತಲೇ ನಿನ್ನ ಹೃದಯ ಸೀಳಿ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಜೊತೆಗೆ ಕೊಂಡು ಬರುವುದು. ॥29॥ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಅತ್ಯಂತ ಕುಪಿತನಾದ ರಾವಣನು ಮಯಾಸುರನು ಮಾಯೆಯಿಂದ ನಿರ್ಮಿಸಿದ, ಎಂಟು ಗಂಟೆಗಳಿಂದ ಭೂಷಿತ, ಮಹಾಭಯಂಕರ ಶಬ್ದಮಾಡುವ ಆ ಅಮೋಘ ಶತ್ರುಘಾತಿನಿ ಶಕ್ತಿಯು ತನ್ನ ತೇಜದಿಂದ ಪ್ರಜ್ವಲಿತವಾಗಿದ್ದ ಅದನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಗುರಿ ಇಟ್ಟು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿ ಜೋರಾಗಿ ಗರ್ಜಿಸಿದನು. ॥30-31॥ ವಜ್ರಾಯುಧ, ಸಿಡಿಲಿನಂತೆ ಶಬ್ದಮಾಡುವ ಆ ಶಕ್ತಿಯು ಯುದ್ಧರಂಗದಲ್ಲಿ ಭಯಾನಕ ವೇಗದಿಂದ ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದುದು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ವೇಗವಾಗಿ ಅಪ್ಪಳಿಸಿತು. ॥32॥ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಕಡೆಗೆ ಬರುತ್ತಿರುವ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಉದ್ದೇಶಿಸಿ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನು- ‘ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಕಲ್ಯಾಣ ವಾಗಲೀ, ನಿನ್ನ ಪ್ರಾಣನಾಶಕ ಶಕ್ತಿಯು ನಾಶವಾಗಿ ನೀನು ವ್ಯರ್ಥವಾಗಿ ಹೋಗು’ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ॥33॥ ರಣದಲ್ಲಿ ಕುಪಿತನಾದ ರಾವಣನು ಬಿಟ್ಟಿರುವ ಆ ಶಕ್ತಿಯು ವಿಷಧರ ಸರ್ಪದಂತೆ ಭಯಂಕರವಾಗಿ ನಿರ್ಭಯ ವೀರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಎದೆಯಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿ ಹೋಯಿತು. ॥34॥ ನಾಗರಾಜ ವಾಸುಕಿಯ ಜಿಹ್ವೆಯಂತಿದ್ದ ಆ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿನೀ ಮತ್ತು ವೇಗವತೀ ಶಕ್ತಿಯು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ವಿಶಾಲವಾದ ಎದೆಗೆ ಬಡಿದಾಗ ರಾವಣನ ವೇಗದಿಂದ ಆಳವಾಗಿ ನೆಟ್ಟುಹೋಗಿ.
ಆ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಹೃದಯ ವಿದೀರ್ಣವಾಗಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದುಬಿಟ್ಟನು. ॥35-36॥ ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ರಘುನಾಥನು ಬಳಿಯಲ್ಲೇ ನಿಂತಿದ್ದು, ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಆ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ನೋಡಿ ಭ್ರಾತೃಸ್ನೇಹದ ಕಾರಣ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ವಿಷಾದದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದನು. ॥37॥ ಎರಡುಗಳಿಗೆ ಚಿಂತೆಯಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿ, ಕಣ್ಣುಗಳಲ್ಲಿ ನೀರು ತುಂಬಿ ಪ್ರಳಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ಪ್ರಜ್ವಲಿತವಾದ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಅತ್ಯಂತ ರೋಷದಿಂದ ಉರಿದೆದ್ದನು. ॥38॥ ಈಗ ವಿಷಾದದ ಸಮಯವಲ್ಲ’ ಹೀಗೆ ಯೋಚಿಸಿ ಶ್ರೀರಘುನಾಥನು ರಾವಣನನ್ನು ವಧಿಸುವ ವಿಚಾರಮಾಡಿ ಮಹಾ ಪ್ರಯತ್ನದಿಂದ ಎಲ್ಲ ಶಕ್ತಿತೊಡಗಿಸಿ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಕಡೆಗೆ ನೋಡಿ ಅತ್ಯಂತ ಭಯಂಕರ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ತೊಡಗಿದನು. ॥39॥ ಅನಂತರ ಶ್ರೀರಾಮನು ಆ ಮಹಾಸಮರದಲ್ಲಿ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ವಿದೀರ್ಣವಾಗಿ ರಕ್ತಸಿಕ್ತನಾಗಿ ಸರ್ಪಯುಕ್ತ ಪರ್ವತದಂತೆ ಇದ್ದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ನೋಡಿದನು. ॥40॥ ಅತ್ಯಂತ ಬಲವಂತ ರಾವಣನು ಪ್ರಯೋಗಸಿದ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಎದೆಯಿಂದ ಕೀಳಲು ಶ್ರೇಷ್ಠ ವಾನರರು ಬಹಳ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡಿದರೂ ಸಲರಾಗಲಿಲ್ಲ. ॥41॥ ಏಕೆಂದರೆ ಆ ವಾನರರೂ ಕೂಡ ರಾಕ್ಷಸ ಶಿರೋಮಣಿ ರಾವಣನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ತುಂಬಾ ಪೀಡಿತರಾಗಿದ್ದರು. ಆ ಶಕ್ತಿಯು ಸೌಮಿತ್ರಿಯ ಶರೀರವನ್ನು ಸೀಳಿ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ನೆಟ್ಟುಹೋಗಿತ್ತು. ॥42॥ ಆಗ ಮಹಾಬಲಿ ರಘುನಾಥನು ಆ ಭಯಂಕರ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಎರಡೂ ಕೈಗಳಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಶರೀರದಿಂದ ಕಿತ್ತುಹಾಕಿ, ಸಮರಾಂಗಣ ದಲ್ಲಿ ಕುಪಿತನಾಗಿ ಅದನ್ನು ಮುರಿದು ಹಾಕಿದನು. ॥43॥ ಶ್ರೀರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಶರೀರದಿಂದ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಕೀಳುತ್ತಿ ದ್ದಾಗ, ಮಹಾಬಲಿ ರಾವಣನು ಅವನ ಸರ್ವಾಂಗದಲ್ಲಿ ಮರ್ಮಭೇದಿ ಬಾಣಗಳ ಮಳೆ ಸುರಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ॥44॥ ಆದರೆ ಆ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಲೆಕ್ಕಿಸದೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಬಿಗಿದಪ್ಪಿ ಕೊಂಡು ಶ್ರೀರಾಮನು ಹನುಮಂತ ಮತ್ತು ಮಹಾಕಪಿ ಸುಗ್ರೀವನಲ್ಲಿ ಇಂತೆಂದನು - ॥45॥ ಕಪಿಗಳಿರಾ! ನೀವು ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿದು ನಿಂತುಕೊಳ್ಳಿ. ನನಗೆ ಬಹಳ ದಿನಗಳಿಂದ ಅಭೀಷ್ಟವಾದ ಪರಾಕ್ರಮ ತೋರುವ ಸಂದರ್ಭ ಬಂದೊದಗಿದೆ. ॥46॥ ಈ ಪಾಪಾತ್ಮಾ, ಪಾಪಪೂರ್ಣ ವಿಚಾರವುಳ್ಳ ದಶಮುಖ ರಾವಣನನ್ನು ಈಗ ಕೊಂದು ಹಾಕುವುದೇ ಉಚಿತವಾಗಿದೆ. ಗ್ರೀಷ್ಮ ಋತುವಿನ ಕೊನೆಗೆ ಚಾತಕವು ಮೇಘಗಳ ದರ್ಶನದ ಇಚ್ಛೆ ಇರಿಸುವಂತೆ ನಾನೂ ಕೂಡ ಇವನನ್ನು ವಧಿಸಲು ಬಹಳ ದಿನಗಳಿಂದ ಕಾಯುತ್ತಾ ಇದ್ದೆ. ॥47॥ ವಾನರರೇ! ನಾನು ಈ ಮುಹೂರ್ತದಲ್ಲಿ ನಿಮ್ಮೆಲ್ಲರ ಮುಂದೆ ಸತ್ಯಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ. ಸ್ವಲ್ಪ ಸಮಯದಲ್ಲೇ ಈ ಜಗತ್ತು ರಾವಣನಿಂದ ರಹಿತವಾದೀತು, ಇಲ್ಲವೇ ರಾಮನಿಂದ. ॥48॥ ರಾಜ್ಯನಾಶ, ವನವಾಸ, ದಂಡಕಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿನ ಓಡಾಟ, ರಾಕ್ಷಸನಿಂದ ವೈದೇಹಿ ಸೀತೆಯ ಅಪಹರಣ, ರಾಕ್ಷಸರೊಂದಿಗೆ ಸಂಗ್ರಾಮ, ಇವೆಲ್ಲವುಗಳಿಂದ ನನಗೆ ಮಹಾಘೋರ ದುಃಖ ಸಹಿಸಬೇಕಾಯಿತು; ನರಕ ಯಾತನೆಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸಬೇಕಾಯಿತು. ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ರಾವಣನನ್ನು ವಧಿಸಿ ಇಂದು ನಾನು ಎಲ್ಲ ದುಃಖಗಳಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದುವೆನು. ॥49-50॥ ಯಾರಿಗಾಗಿ ನಾನು ಈ ವಾನರರ ವಿಶಾಲ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಜೊತೆಗೂಡಿಸಿ ತಂದಿರುವೆನೋ, ಯಾವ ಕಾರಣಕ್ಕಾಗಿ ನಾನು ವಾಲಿಯನ್ನು ವಧಿಸಿ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಪಟ್ಟಕಟ್ಟಿದೆನೋ, ಯಾವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ಸೇತುವೆ ಕಟ್ಟಿ ದಾಟಿದೆನೋ, ಆ ಪಾಪಿ ರಾವಣನು ಇಂದು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಕಣ್ಣೆದುರಿಗೆ ನಿಂತಿರುವನು. ನನ್ನ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಬಿದ್ದು ಈಗ ಇವನು ಬದುಕಿರಲು ಯೋಗ್ಯನಲ್ಲ. ॥51- 52॥ ದೃಷ್ಟಿಮಾತ್ರದಿಂದಲೇ ಸಂಹಾರಕಾರೀ ವಿಷವನ್ನು ಪಸರಿಸುವ ಸರ್ಪದ ಕಣ್ಣುಮುಂದಿನಿಂದ ಯಾವನೇ ಮನುಷ್ಯನು ಬದುಕಿರಲಾರನೋ ಅಥವಾ ವಿನತಾನಂದ ಗರುಡನ ದೃಷ್ಟಿಗೆ ಬಿದ್ದ ಯಾವುದೇ ಮಹಾಸರ್ಪವು ಜೀವಿಸಿಲಾರದೋ, ಹಾಗೆಯೇ ಇಂದು ರಾವಣನು ನನ್ನ ಕಣ್ಣುಮುಂದೆ ಬಂದು ಬದುಕಿ ಕ್ಷೇಮವಾಗಿ ಹಿಂದಿರುಗಲಾರನು. ॥53॥ ದುರ್ಧರ್ಷ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರೇ! ಈಗ ನೀವು ಪರ್ವತ ಶಿಖರಗಳ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತು ನನ್ನ ಮತ್ತು ರಾವಣನ ಈ ಯುದ್ಧವನ್ನು ಸುಖವಾಗಿ ನೋಡುತ್ತಿರಿ. ॥54॥ ಇಂದು ಸಂಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳು, ಗಂಧರ್ವರು, ಸಿದ್ಧರು, ಋಷಿ-ಚಾರಣರ ಸಹಿತ ಮೂರು ಲೋಕಗಳ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ರಾಮನ ರಾಮತ್ವ ನೋಡಲಿ. ॥55॥ ಈ ಪೃಥಿವಿಯು ಇರುವವರೆಗೆ ಜಗತ್ತಿನ ಚರಾಚರ ಜೀವರು ಮತ್ತು ದೇವತೆಗಳು ಸದಾಕಾಲ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಸೇರಿ, ಹೇಗೆ ಯುದ್ಧವಾಯಿತು, ಎಂಬುದನ್ನು ಪರಸ್ಪರ ಚರ್ಚಿಸುವಂತಹ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಇಂದು ನಾನು ಪ್ರಕಟಿಸುವೆನು. ॥56॥ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನು ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತನಾಗಿ ತನ್ನ ಸ್ವರ್ಣಭೂಷಿತ ಹರಿತವಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ರಣ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ದಶಾನನ ರಾವಣನನ್ನು ಗಾಯಗೊಳಿಸತೊಡಗಿದನು. ॥57॥ ಮೇಘಗಳು ನೀರನ್ನು ಸುರಿಸುವಂತೆ ರಾವಣನೂ ಕೂಡ ಶ್ರೀರಾಮನ ಮೇಲೆ ಹೊಳೆಯುವ ನಾರಾಚಗಳಿಂದ ಮುಸಲವರ್ಷಾ ಮಾಡತೊಡಗಿದನು. ॥58॥ ಒಬ್ಬರು ಮತ್ತೊಬ್ಬರನ್ನು ನೋಯಿಸುತ್ತಾ ರಾಮ-ರಾವಣರು ಬಿಟ್ಟಿರುವ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಬಾಣಗಳು ಪರಸ್ಪರ ಡಿಕ್ಕಿಹೊಡೆದು ಭಾರೀ ಭಯಂಕರ ಶಬ್ದ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ॥59॥ ಶ್ರೀರಾಮ ಮತ್ತು ರಾವಣರ ಬಾಣಗಳು ಪರಸ್ಪರ ಭಿನ್ನಭಿನ್ನವಾಗಿ ಆಕಾಶದಿಂದ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬೀಳುತ್ತಿದ್ದವು. ಆಗ ಅವುಗಳ ತುದಿಗಳು ಉರಿಯುವಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು. ॥60॥ ರಾಮ ಮತ್ತು ರಾವಣರ ಧನುಸ್ಸಿಗೆ ನೇಣಿನಿಂದ ಪ್ರಕಟವಾದ ಮಹಾ ಟಂಕಾರ ಶಬ್ದವು ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಭಯ ವನ್ನುಂಟು ಮಾಡುತ್ತಾ ಪರಮಾದ್ಭುತವಾಗಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿತ್ತು. ॥61॥ ವಾಯುವಿನ ಹೊಡೆತದಿಂದ ಮೇಘಗಳು ಭಿನ್ನ ಭಿನ್ನ ವಾಗುವಂತೆ ದೀಪ್ತಿಮಂತ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಧರಿಸಿದ ಮಹಾತ್ಮಾ ಶ್ರೀರಾಮನ ಬಾಣ ಸಮೂಹಗಳ ವರ್ಷಾದಿಂದ ಆಹತನಾಗಿ, ಪೀಡಿತನಾದ ರಾವಣನು ಭಯದಿಂದಾಗಿ ಅಲ್ಲಿಂದ ಓಡಿಹೋದನು. ॥62॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ನೂರನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥100॥

ನೂರ ಒಂದನೆಯ ಸರ್ಗ

ಶ್ರೀರಾಮನ ವಿಲಾಪ, ಹನುಮಂತನು ತಂದ ಔಷಧಿಗಳಿಂದ ಸುಷೇಣನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಚಿಕಿತ್ಸೆ, ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಎಚ್ಚರಗೊಂಡುದು

ಮಹಾಬಲೀ ರಾವಣನು ಶಕ್ತ್ಯಾಯುಧದಿಂದ ಕೆಡವಲ್ಪಟ್ಟು, ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದುಹೋಗಿದ್ದ ಶೂರನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಶ್ರೀರಾಮನು ನೋಡಿ, ದುರಾತ್ಮ ರಾವಣನೊಂದಿಗೆ ಘೋರ ಯುದ್ಧ ಮಾಡುತ್ತಾ ಬಾಣಗಳ ಸಮೂಹಗಳನ್ನು ಪುಂಖಾನುಪುಂಖವಾಗಿ ಸುರಿಸುತ್ತಿರುವಾಗ ಶ್ರೀರಾಮನು ಸುಷೇಣನಲ್ಲಿ ಇಂತೆಂದನು-॥1-2॥ ಈ ವೀರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ರಾವಣನ ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ಗಾಯಗೊಂಡು ಪೃಥಿವಿಯಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿರುವವನು ಹಾಗೂ ಏಟು ತಿಂದ ಸರ್ಪದಂತೆ ಒದ್ದಾಡುತ್ತಿರುವನು. ಈ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಇವನನ್ನು ನೋಡಿ ನನ್ನ ಶೋಕ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಾ ಇದೆ. ॥3॥ ಈ ವೀರ ಸುಮಿತ್ರಾಕುಮಾರನು ನನಗೆ ಪ್ರಾಣಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಿಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ರಕ್ತಸಿಕ್ತನಾದ ಇವನನ್ನು ನೋಡಿ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸು ವ್ಯಾಕುಲವಾಗುತ್ತಿದೆ. ಇಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧಮಾಡುವ ಶಕ್ತಿಯೂ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲವಾಗಿದೆ. ॥4॥ ಶುಭ ಲಕ್ಷ್ಮಣ ನನ್ನ ತಮ್ಮನು ಸದಾ ಕಾಲ ಯುದ್ಧೋತ್ಸಾಹದಿಂದ ಇರುತ್ತಿದ್ದನು. ಇವನು ಸತ್ತು ಹೋದರೆ ನನಗೆ ಈ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಇರಿಸಿಕೊಂಡು, ಸುಖ ಅನುಭವಿಸುವ ಪ್ರಯೋಜನವೇನಿದೆ? ॥5॥ ಈಗ ನನ್ನ ಪರಾಕ್ರಮ ನಾಚಿಕೊಂಡಂತಿದೆ, ಕೈಯ ಧನುಸ್ಸು ಜಾರುತ್ತಿದೆ, ನನ್ನ ಸಾಯಕಗಳು ಶಿಥಿಲವಾಗಿವೆ, ಕಣ್ಣುಗಳಲ್ಲಿ ನೀರು ತುಂಬಿ ಬಂದಿವೆ. ॥6॥ ಸ್ವಪ್ನದಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನ ಶರೀರ ಶಿಥಿಲವಾಗುವಂತೆ ನನ್ನ ಸ್ಥಿತಿಯೂ ಆಗಿದೆ. ನನ್ನ ತೀವ್ರ ಚಿಂತೆ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಾ ಇದೆ. ದುರಾತ್ಮಾ ರಾವಣನಿಂದ ಗಾಯಗೊಂಡು, ಮಾರ್ಮಿಕ ಆಘಾತದಿಂದ ಅತ್ಯಂತ ಪೀಡಿತನಾಗಿ, ದುಃಖಾತುರನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ನರಳುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ನನಗೆ ಸಾಯುವ ಇಚ್ಛೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತಿದೆ. ॥7-8॥ ಶ್ರೀರಾಮನು ಬಹಿಃಪ್ರಾಣ ದಂತೆ ಇದ್ದ ಪ್ರಿಯ ತಮ್ಮ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಈ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ನೋಡಿ ಮಹಾದುಃಖದಿಂದ ವ್ಯಾಕುಲನಾಗಿ ಚಿಂತಾ ಶೋಕದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದನು. ॥9॥ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ವಿಷಾದ ಆವರಿಸಿತು, ಇಂದ್ರಿಯಗಳೆಲ್ಲ ವ್ಯಾಕುಲವಾದವು, ರಣಭೂಮಿಯ ಧೂಳಿನಲ್ಲಿ ಗಾಯಗೊಂಡು ಬಿದ್ದಿರುವ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ನೋಡಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ವಿಲಾಪಿಸತೊಡಗಿದನು. ॥10॥ ಶೂರ ವೀರನೇ! ಇನ್ನು ಸಂಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ವಿಜಯದೊರೆತರೂ ನನಗೆ ಸಂತೋಷವಾಗಲಾರದು. ಕುರುಡನ ಮುಂದೆ ಬೆಳದಿಂಗಳು ಇದ್ದರೂ ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ಆಹ್ಲಾದ ಉಂಟು ಮಾಡೀತು? ॥11॥ ಈಗ ಈ ಯುದ್ಧದಿಂದ, ಬದುಕಿ ಇರುವುದರಿಂದ ಪ್ರಯೋಜನವೇನಿದೆ? ಇನ್ನು ಕಾದಾಡುವ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇಲ್ಲ. ಸಂಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಸತ್ತು ಮಲಗಿರುವಾಗ ಯುದ್ಧವನ್ನು ಗೆಲ್ಲುವುದರಿಂದ ಏನು ಲಾಭವಿದೆ? ॥12॥ ಕಾಡಿಗೆ ಬರುವಾಗ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ನನ್ನ ಹಿಂದೆಯೇ ಬಂದಂತೆ, ಅವನು ಯಮಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋಗುವಾಗ ನಾನು ಇವನ ಹಿಂದೆಯೇ ಹೋಗುವೆನು. ॥13॥ ಅಯ್ಯೋ! ಸದಾ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಅನುರಾಗವುಳ್ಳ ನನ್ನ ಪ್ರಿಯ ಬಂಧುವನ್ನು ಕಪಟ ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವ ನಿಶಾಚರರು ಇಂದು ಈ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ತಂದರು. ॥14॥ ಎಲ್ಲ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಪತ್ನಿಯರು ಸಿಗಬಹುದು, ಬಂಧುಜನರು ಸಿಗಬಹುದು, ಆದರೆ ಸಹೋದರರು ಸಿಗುವ ಯಾವುದೇ ದೇಶ ನನಗೆ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. ॥15॥ ದುರ್ಧರ್ಷ ವೀರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಲ್ಲದೆ ನಾನು ರಾಜ್ಯ ಪಡೆದು ಏನು ಮಾಡಲಿ? ಪುತ್ರ ವತ್ಸಲಾ ತಾಯಿ ಸಮಿತ್ರಾದೇವಿಗೆ ಏನು ಹೇಳಲಿ? ಹೇಗೆ ಹೇಳಲೀ? ॥16॥ ತಾಯಿ ಸುಮಿತ್ರಾದೇವಿಯ ನಿಂದನೆಯನ್ನು ಹೇಗೆ ಸಹಿಸಬಲ್ಲೆ? ತಾಯಿ ಕೌಸಲ್ಯೆ ಮತ್ತು ಕೈಕೇಯಿಯರಿಗೆ ಏನೆಂದು ಹೇಳಲಿ? ॥17॥ ನೀನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಂದಿಗೆ ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗಿ, ಅವನಿಲ್ಲದೆ ಮರಳಿದೆಯಲ್ಲ ಎಂದ ಭರತ-ಶತ್ರುಘ್ನರು ಕೇಳಿದರೆ ಅವರಿಗೆ ಏನೆಂದು ಉತ್ತರಿಸಲಿ? ॥18॥ ಆದ್ದರಿಂದ ನಾನು ಇಲ್ಲೇ ಸಾಯುವುದೇ ಲೇಸು. ಬಂಧುಗಳ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಸುಳ್ಳು ಸುದ್ದಿ ಹೇಳುವುದು ಸರಿಯಲ್ಲ. ನಾನು ಹಿಂದಿನ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಅಪರಾಧ ಮಾಡಿದ್ದೆನೋ, ಅದರಿಂದ ನನ್ನ ಮುಂದೆ ನನ್ನ ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ಸಹೋದರನು ಸತ್ತುಹೋದನಲ್ಲ! ॥19॥ ಅಯ್ಯೋ! ವರಶ್ರೇಷ್ಠ ಸಹೋದರ ಲಕ್ಷ್ಮಣ! ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿ ಶೂರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಒಬ್ಬನೇ ಏಕೆ ಪರಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಿರುವೆ? ॥20॥ ತಮ್ಮ! ನಾನು ನೀನಿಲ್ಲದೆ ಅಳುತ್ತಿರುತ್ತಿರುವೆನು. ನೀನು ನನ್ನೊಡನೆ ಏಕೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿಲ್ಲ? ಪ್ರಿಯ ಬಂಧುವೇ! ಏಳು, ಕಣ್ಣುಬಿಟ್ಟು ನೋಡು. ಏಕೆ ಹೀಗೆ ಮಲಗಿರುವೆ? ನಾನು ಬಹಳ ದುಃಖಿಯಾಗಿದ್ದೇನೆ. ನನ್ನ ಕಡೆಗೆ ಒಮ್ಮೆ ನೋಡು. ॥21॥ ಮಹಾಬಾಹೋ! ಪರ್ವತಗಳಲ್ಲಿ, ವನಗಳಲ್ಲಿ ನಾನು ಶೋಕದಿಂದ ಪೀಡಿತನಾಗಿ, ಉನ್ಮತ್ತನಂತೆ ವಿಷಾದಗ್ರಸ್ಥನಾದಾಗ ನೀನೇ ನನಗೆ ಧೈರ್ಯ ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದೆ. (ಹಾಗಿರುವಾಗ ಈಗ ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ಏಕೆ ಸಾಂತ್ವನಪಡಿಸುವುದಿಲ್ಲ?) ॥22॥ ಹೀಗೆ ವಿಲಾಪಮಾಡುತ್ತಾ ಶ್ರೀರಾಮನ ಇಂದ್ರಿಯವೆಲ್ಲ ಶೋಕದಿಂದ ವ್ಯಾಕುಲವಾದುವು. ಆಗ ಸುಷೇಣನು ಅವನಿಗೆ ಆಶ್ವಾಸನೆ ಕೊಡುತ್ತಾ ಹೀಗೆಂದನು-॥23॥ ಪುರುಷಸಿಂಹನೇ! ವ್ಯಾಕುಲತೆಯನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುವ ಈ ಚಿಂತಾಯುಕ್ತ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ತ್ಯಜಿಸು; ಏಕೆಂದರೆ ಯುದ್ಧರಂಗದಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದ ಚಿಂತೆಯು ಬಾಣಗಳಂತೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಕೋಮಲ ಶೋಕವನ್ನೇ ಹುಟ್ಟುಹಾಕುತ್ತದೆ. ॥24॥ ನಿಮ್ಮ ಅನುಜ ಶೋಭಾವರ್ಧಕ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಸತ್ತಿಲ್ಲ. ನೋಡು, ಇವನು ಮುಖಾಕೃತಿಯು ಇನ್ನೂ ಕೆಟ್ಟಿಲ್ಲ. ಇವನ ಮುಖದಲ್ಲಿ ಕರಿಛಾಯೆ ಇಲ್ಲ. ಇವನ ಮುಖವು ಪ್ರಸನ್ನ ಹಾಗೂ ಕಾಂತಿಯುಕ್ತವಾಗಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ॥25-26॥ ಇವನ ಅಂಗೈಗಳು ಕಮಲದಂತೆ ಕೋಮಲವಾಗಿದೆ, ಕಣ್ಣುಗಳೂ ಸ್ವಚ್ಛವಾಗಿವೆ. ಪ್ರಜಾನಾಥಾ! ಸತ್ತಿರುವ ಪ್ರಾಣಿಯ ರೂಪ ಹೀಗೆ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. ॥27॥ ಶತ್ರುದಮನ ವೀರನೇ! ನೀವು ವಿಷಾದ ಪಡಬೇಡಿ. ಇವನ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣಗಳಿವೆ. ವೀರನೇ! ಇವನ ಶರೀರ ಶಿಥಿಲವಾಗಿ ನೆಲದಲ್ಲಿ ಮಲಗಿರುವನು. ಉಸಿರು ನಡೆಯುತ್ತಿದೆ, ಹೃದಯ ಬಡಿಯುತ್ತಿದೆ. ಇದು ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಜೀವಿಸಿರುವ ಸೂಚನೆ ಇದೆ. ॥28॥

ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಪರಮ ಬುದ್ಧಿವಂತ ಸುಷೇಣನು ಬಳಿಯಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುವ ಮಹಾಕಪಿ ಹನುಮಂತನಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು- ॥29॥ ಸೌಮ್ಯ! ನೀನು ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿಂದ ಮಹೋದಯ ಪರ್ವತಕ್ಕೆ ಹೋಗು, ಅದರ ಪರಿಚಯ ಜಾಂಬವಂತರು ನಿನಗೆ ಮೊದಲೇ ತಿಳಿಸಿರುವನು. ಅದರ ದಕ್ಷಿಣ ಶಿಖರದಲ್ಲಿ ಇರುವ ವಿಶಲ್ಯಕರಣೀ,1 ಸಾವರ್ಣ್ಯಕರಣೀ,2 ಸಂಜೀವಕರಣಿ,3 ಸಂಧಾನಿ4 ಎಂಬ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಮಹೌಷಧಿಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಬಾ. ಅವು ಗಳಿಂದ ವೀರವರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ರಕ್ಷಣೆ ಆಗುವುದು. ॥30-32॥ ಸುಷೇಣನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಹನುಮಂತನು ಔಷಧಿಪರ್ವತ (ಮಹೋದಯಗಿರಿ)ಕ್ಕೆ ಹೋದನು. ಆದರೆ ಆ ಮಹೌಷಧಿಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸದೆ ಚಿಂತಿತನಾದನು. ॥33॥ ಆಗಲೇ ಅಮಿತತೇಜಸ್ವೀ ಹನುಮಂತನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ‘ನಾನು ಪರ್ವತದ ಈ ಶಿಖರವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗುವೆನು’ ಎಂಬ ವಿಚಾರ ಉಂಟಾಯಿತು. ॥34॥ ಇದೇ ಶಿಖರದಲ್ಲಿ ಆ ಸುಖದಾಯಕ ಔಷಧಿಗಳು ಬೆಳೆಯುತ್ತವೆ ಎಂದು ನನಗೆ ಜ್ಞಾಪಕ ಬರುತ್ತಿದೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಸುಷೇಣನು ಹೀಗೆಯೇ ಹೇಳಿದ್ದನು. ॥35॥ ವಿಶಲ್ಯಕರಣಿಯನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗದಿದ್ದರೆ, ಹೆಚ್ಚು ಸಮಯ ಕಳೆದರೆ ದೋಷವುಂಟಾದೀತು ಹಾಗೂ ಅದರಿಂದ ಎಲ್ಲರೂ ಗಾಬರಿಗೊಳ್ಳುವರು. ॥36॥ ಹೀಗೆ ಯೋಚಿಸಿ ಮಹಾಬಲಿ ಹನುಮಂತನು ತತ್ಕ್ಷಣ ಆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪರ್ವತದ ಹತ್ತಿರಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಅದರ ಶಿಖರವನ್ನು ಮೂರು ಬಾರಿ ಅಲುಗಾಡಿಸಿ, ಕಿತ್ತುಕೊಂಡನು. ಅದರ ಮೇಲೆ ನಾನಾ ವಿಧದ ವೃಕ್ಷಗಳು ಇದ್ದವು. ವಾನರ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮಹಾಬಲಿ ಹನುಮಂತನು ತನ್ನೆರಡು ಕೈಗಳಿಂದ ಹಿಡಿದೆತ್ತಿದನು. ॥37-38॥ ನೀರು ತುಂಬಿದ ನೀಲಮೇಘದಂತೆ ಆ ಪರ್ವತ ಶಿಖರವನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ಹನುಮಂತನು ಮೇಲಕ್ಕೆ ನೆಗೆದನು. ॥39॥ ಮಹಾವೇಗದಿಂದ ಅವನು ಆ ಪರ್ವತಶಿಖರವನ್ನು ಸುಷೇಣನ ಬಳಿಗೊಯ್ದು ನೆಲದಲ್ಲಿರಿಸಿದನು. ಸ್ವಲ್ಪ ವಿಶ್ರಮಿಸಿ ಹನುಮಂತನು ಸುಷೇಣನಲ್ಲಿ ಇಂತೆಂದನು- ॥40॥ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ನಾನು ಆ ಔಷಧಿಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಆ ಪರ್ವತದ ಶಿಖರವನ್ನೇ ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ಬಂದಿರುವೆನು. ॥41॥ ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿರುವ ಹನುಮಂತನನ್ನು ಭೂರಿ ಭೂರಿ ಪ್ರಶಂಸಿಸಿ ವಾನರ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಸುಷೇಣನು ಆ ಮಹೌಷಧಿಗಳನ್ನು ಕಿತ್ತು ತಂದನು. ॥ 42 ॥ ಹನುಮಂತನ ಆ ಕರ್ಮವು ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ಅತ್ಯಂತ ದುಷ್ಕರವಾಗಿತ್ತು. ಅದನ್ನು ನೋಡಿ ಸಮಸ್ತ ವಾನರ ಯೂಥಪತಿಗಳು ಭಾರೀ ವಿಸ್ಮಿತರಾದರು. ॥43॥ ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠ ಸುಷೇಣನು ಆ ಔಷಧಿಗಳನ್ನು ಕುಟ್ಟಿ ಅರೆದು ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಮೂಗಿನಲ್ಲಿ ಹಚ್ಚಿದನು. ॥44॥ ಶತ್ರುಸಂಹಾರ ಮಾಡುವ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ನೆಟ್ಟಿದ್ದ ಬಾಣಗಳು ಔಷಧಿಯು ಮೂಸುತ್ತಲೇ ಎಲ್ಲವೂ ಬಿದ್ದುಹೋದುವು ಹಾಗೂ ಕೂಡಲೇ ನಿರೋಗಿಯಾಗಿ ಎದ್ದು ನಿಂತುಕೊಂಡನು. ॥45॥ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಎದ್ದು ನಿಂತಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ವಾನರರೆಲ್ಲ ಸಂತೋಷಗೊಂಡು ಭಲೇ, ಭಲೇ ಲಕ್ಷ್ಮಣ! ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾ ಭೂರಿಭೂರಿ ಪ್ರಶಂಸೆ ಮಾಡಿದರು. ॥46॥ ಆಗ ಶತ್ರುವೀರರ ಸಂಹಾರಮಾಡುವ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಲ್ಲಿ ಬಾ, ಬಾ! ಎಂದು ಹೇಳಿ ಬರಸೆಳೆದು ಬಿಗಿದಪ್ಪಿಕೊಂಡನು.
ಆಗ ಅವನ ಕಣ್ಣುಗಳಲ್ಲಿ ನೀರು ಹರಿಯಿತು. ॥47॥ ಸೌಮಿತ್ರಿಯನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಶ್ರೀರಘುನಾಥನು ಹೇಳಿದನು-ವೀರನೇ! ನೀನು ಮೃತ್ಯುಮುಖದಿಂದ ಪುನಃ ಮರಳಿ ಬಂದುದು ನಮ್ಮ ಸೌಭಾಗ್ಯದ ಮಾತಾಗಿದೆ. ॥48॥ ನೀನಿಲ್ಲದೆ ನನಗೆ ಜೀವನದಿಂದ, ಸೀತೆಯಿಂದ, ವಿಜಯದಿಂದ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಯೋಜನವಿಲ್ಲ. ನೀನು ಇಲ್ಲದಿರುವಾಗ ನಾನು ಬದುಕಿದ್ದರೂ ಏನು ಮಾಡಲಿ? ॥49॥ ಮಹಾತ್ಮಾ ಶ್ರೀರಾಮನು ಹಾಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಖಿನ್ನನಾಗಿ ಗದ್ಗದಿತನಾಗಿ ನಿಧಾನವಾಗಿ ಹೀಗೆ ನುಡಿದನು- ॥50॥ ಆರ್ಯನೇ! ನೀನು ಸತ್ಯಪರಾಕ್ರಮಿಯಾಗಿರುವೆ. ನೀನು ಮೊದಲು ರಾವಣನನ್ನು ವಧಿಸಿ ವಿಭೀಷಣನಿಗೆ ಲಂಕೆಯ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಕೊಡುವ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿದ್ದೆ. ಅಂತಹ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿ, ನಿರ್ಬಲ ಮನುಷ್ಯನಂತೆ ನೀನು ಹೀಗೆ ಮಾತನಾಡಬಾರದು. ॥51॥ ಸತ್ಯವಾದೀ ಪುರುಷನು ಸುಳ್ಳು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯ ಪಾಲನೆಯೇ ಹಿರಿತನದ ಲಕ್ಷಣವಾಗಿದೆ. ನಿಷ್ಪಾಪ ರಘುವೀರನೇ! ನನಗಾಗಿ ನೀನು ಇಷ್ಟು ನಿರಾಶನಾಗಬಾರದು. ಇಂದೇ ರಾವಣನನ್ನು ವಧಿಸಿ ನಿನ್ನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸು. ॥52-53॥ ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ ಕೊರೆದಾಡೆಗಳುಳ್ಳ ಸಿಂಹದ ಎದುರಿನಿಂದ ಆನೆಯು ಜೀವಂತವಾಗಿ ಹೋಗಲಾರದೋ ಹಾಗೆಯೇ ನಿಮ್ಮ ಬಾಣದ ಗುರಿಗೆ ತುತ್ತಾದ ಶತ್ರು ಮರಳಿ ಹೋಗಲಾರನು. ॥54॥ ಸೂರ್ಯನು ಹಗಲಿನ ಭ್ರಮಣೆಯನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿ ಅಸ್ತಾಚಲಕ್ಕೆ ಹೋಗುವದೊಳಗೆ ಸಾಧ್ಯವಿದ್ದಷ್ಟು ಬೇಗ ಆ ದುರಾತ್ಮಾ ರಾವಣನ ವಧೆಯನ್ನು ನಾನು ನೋಡ ಬಯಸುವೆನು. ॥55॥ ಆರ್ಯನೇ! ವೀರವರನೇ! ನೀನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ರಾವಣನನ್ನು ವಧಿಸಲು ಬಯಸುವೆಯಾದರೆ, ನಿನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸುವ ಇಚ್ಛೆ ಇದ್ದರೆ, ರಾಜಕುಮಾರೀ ಸೀತೆಯನ್ನು ಪಡೆಯುವ ಅಭಿಲಾಷೆ ಇಟ್ಟುಕೊಂಡಿದ್ದರೆ, ಇಂದೇ ರಾವಣನನ್ನು ಕೊಂದು ನನ್ನ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯನ್ನ ಸಲಗೊಳಿಸಿರಿ. ॥ 56 ॥

1. ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಹೊಕ್ಕಬಾಣಗಳನ್ನು ತೆಗೆದು ಗಾಯ ವಾಸಿಯಾಗಿ, ನೋವುಗುಣಪಡಿಸುವುದು. 2 ಶರೀರಕ್ಕೆ ಹಿಂದಿನ ಬಣ್ಣವೇ ಬರುವಂತೆ ಮಾಡುವುದು. 3 ಮೂರ್ಛೆ ಹೋಗಲಾಡಿಸಿ, ಚೈತನ್ಯವನ್ನು ತುಂಬುವುದು. 4 ಮುರಿದು ಹೋದ ಮೂಳೆಗಳನ್ನು ಜೋಡಿಸುವುದು.

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ನೂರಒಂದನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥101॥

ನೂರ ಎರಡನೆಯ ಸರ್ಗ

ಇಂದ್ರನು ಕಳಿಸಿದ ರಥದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ರಾಮನು ರಾವಣನೊಡನೆ ಯುದ್ಧ ಮಾಡಿದುದು

ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಹೇಳಿದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಶತ್ರುವೀರರನ್ನು ಸಂಹರಿಸುವ ಪರಾಕ್ರಮಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ಧನುಸ್ಸನ್ನೆತ್ತಿ ಅದಕ್ಕೆ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಅನುಸಂಧಾನ ಮಾಡಿದನು. ॥1॥ ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಘೋರವಾದ ಬಾಣಗಳನ್ನು ರಾವಣನಿಗೆ ಗುರಿಯಿಟ್ಟು ಪ್ರಯೋಗಿಸತೊಡಗಿದನು. ಅಷ್ಟರಲ್ಲಿ ರಾವಣನೂ ಕೂಡ ಇನ್ನೊಂದು ರಥದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ರಾಹು ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸುವಂತೆ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಆಕ್ರಮಣ ಮಾಡಿದನು. ॥2॥ ದಶಮುಖ ರಾವಣನು ರಥದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ತನ್ನ ವಜ್ರದಂತಹ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಮೇಘಗಳು ಪರ್ವತ ಮೇಲೆ ಮಳೆ ಸುರಿಸುವಂತೆ ಶ್ರೀರಾಮನ ಮೇಲೆ ಮಳೆ ಸುರಿಸಿದನು. ॥3॥ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನೂ ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತದಿಂದ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ದಶಮುಖ ರಾವಣನ ಮೇಲೆ ಪ್ರಜ್ವಲಿತ ಅಗ್ನಿಯಂತಹ ತೇಜಸ್ವೀ ಸ್ವರ್ಣಭೂಷಿತ ಬಾಣಗಳ ವರ್ಷವನ್ನೇ ಸುರಿಸತೊಡಗಿದನು. ॥4॥ ಶ್ರೀರಘುನಾಥನು ನೆಲದ ಮೇಲೆ ನಿಂತಿದ್ದನು, ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ರಥದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿದ್ದನು. ಇಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಇವರಿಬ್ಬರ ಯುದ್ಧ ಸರಿಯಲ್ಲ ಎಂದು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ನೆರೆದಿದ್ದ ದೇವ, ಗಂಧರ್ವ, ಕಿನ್ನರರು
ಮಾತನಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದರು. ॥5॥ ಅವರ ಅಮೃತೋಪಮ ಮಧುರ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ ತೇಜಸ್ವೀ, ದೇವೇಂದ್ರನು ಮಾತಲಿಯನ್ನು ಕರೆದು ಹೇಳಿದನು- ॥6॥

ಸಾರಥಿಯೇ! ರಘುಕುಲತಿಲಕ ಶ್ರೀರಾಮನು ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ ನಿಂತಿರುವನು. ನನ್ನ ರಥವನ್ನು ಬೇಗನೇ ಕೊಂಡು ಹೋಗಿ ಶ್ರೀರಾಮನಲ್ಲಿ - ಈ ರಥದಲ್ಲಿ ದೇವೇಂದ್ರನು ನಿಮ್ಮ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ಕಳಿಸಿರುವನು, ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ, ಅವನನ್ನು ರಥದಲ್ಲಿ ಕುಳ್ಳಿರಿಸಿ ದೇವತೆಗಳ ಹಿತದ ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಗೊಳಿಸು. ॥7॥ ದೇವೇಂದ್ರನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ದೇವ-ಸಾರಥಿ ಮಾತಲಿಯು ತಲೆಬಾಗಿ ವಂದಿಸಿ, ಇಂತೆದನು. ॥ 8 ॥

ದೇವೇಂದ್ರನೇ! ನಾನು ಬೇಗನೇ ನಿಮ್ಮ ಉತ್ತಮ ರಥಕ್ಕೆ ಹಸಿರು ಬಣ್ಣದ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಹೂಡಿ, ಜೊತೆಗೆ ಕೊಂಡು ಹೋಗವೆನು ಹಾಗೂ ಶ್ರೀರಘುನಾಥನ ಸಾರಥಿಯ ಕಾರ್ಯಮಾಡುವೆನು. ॥9॥ ದೇವೇಂದ್ರನ ಶೋಭಾಶಾಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ರಥದ ಅವಯವಗಳೆಲ್ಲ ಸುವರ್ಣನಾಗಿದ್ದು ವಿಚಿತ್ರವಾಗಿ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಅದನ್ನು ನೂರಾರು ಗೆಜ್ಜೆಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಿದ್ದು, ಪ್ರಾತಃಕಾಲದ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಅರುಣಕಾಂತಿಯುಕ್ತವಾಗಿತ್ತು. ಅದರ ಮೂಕಿಯು ವೈಡೂರ್ಯಮಯವಾಗಿತ್ತು. ಆ ರಥವು ಸೂರ್ಯಸದೃಶ ತೇಜಸ್ವೀ ಸುವರ್ಣ ಜಾಲರಿಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾಗಿತ್ತು. ಸ್ವರ್ಣಾಭರಣಗಳಿಂದ ಶ್ವೇತ ಚಾಮರಗಳಿಂದ ಭೂಷಿತವಾದ ಹಸಿರು ಬಣ್ಣದ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಹೂಡಿದ್ದವು. ಸ್ವರ್ಣದ ಧ್ವಜದಂಡವಿದ್ದ ರಥದಲ್ಲಿ ಮಾತಲಿಯು ಆರೂಢನಾಗಿ ದೇವರಾಜನ ಸಂದೇಶದೊಂದಿಗೆ ಭೂತಳಕ್ಕಿಳಿದು ಶ್ರೀರಾಮನ ಮುಂದೆ ಬಂದು ನಿಂತುಕೊಂಡನು. ॥10-12॥

ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷ ಇಂದ್ರನ ಸಾರಥಿ ಮಾತಲಿಯು ಚಮ್ಮಟಿಗೆಯನ್ನು ಹಿಡಿದು ರಥದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು, ಕರಮುಗಿದು ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು- ॥13॥ ಮಹಾಬಲಿ ಶತ್ರುಸೂದನ ಶ್ರೀಮಾನ್ ರಘುವೀರನೇ! ಸಹಸ್ರನೇತ್ರಧಾರೀ ದೇವೇಂದ್ರನು ನಿನ್ನ ವಿಜಯಕ್ಕಾಗಿ ಈ ರಥವನ್ನು ಸಮರ್ಪಿಸಿರುವನು. ॥14॥ ಇದರಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರನ ವಿಶಾಲ ಧನುಸ್ಸು ಇದೆ. ಅಗ್ನಿಗೆ ಸಮಾನವಾದ ತೇಜಸ್ವಿ ಕವಚವಿದೆ. ಈ ಸೂರ್ಯಸದೃಶ ಪ್ರಕಾಶಮಾನ ಬಾಣಗಳಿವೆ ಹಾಗೂ ಕಲ್ಯಾಣಮಯಿ ನಿರ್ಮಲಶಕ್ತಿ ಇದೆ. ॥15॥ ವೀರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ನೀವು ಈ ರಥದ ಮೇಲೆ ಆರೂಢವಾಗಿ ಸಾರಥಿಯಾದ ನನ್ನ ಸಹಾಯದಿಂದ ರಾಕ್ಷಸರಾಜ ರಾವಣನನ್ನು ಮಹೇಂದ್ರನು ದಾನವರನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿದಂತೆ ಸಂಹಾರ ಮಾಡು. ॥ 16 ॥

ಮಾತಲಿಯು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಶ್ರೀರಾಮನು ಆ ರಥಕ್ಕೆ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಬಂದು, ಅದಕ್ಕೆ ಪ್ರಣಾಮಗೈದು ಅದನ್ನು ಏರಿದನು. ಆಗ ತನ್ನ ಶೋಭೆಯಿಂದ ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನು ಬೆಳಗಿದನು. ॥17॥ ಅನಂತರ ಮಹಾಬಾಹು ಶ್ರೀರಾಮ ಮತ್ತು ರಾವಣರ ಅದ್ಭುತ, ರೋಮಾಂಚಕರ ದ್ವಂದ್ವಯುದ್ಧ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು. ॥18॥ ಉತ್ತಮ ಅಸ್ತ್ರವೇತ್ತನಾದ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ರಾವಣನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದ ಗಾಂಧರ್ವಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಗಾಂಧರ್ವ ಅಸ್ತ್ರದಿಂದಲೂ ಮತ್ತು ದೈವಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ದೈವಾಸ್ತ್ರದಿಂದಲೂ ನಾಶಮಾಡಿದನು. ॥19॥ ಆಗ ರಾಕ್ಷಸರಾಜಾ ನಿಶಾಚರ ರಾವಣನು ಅತ್ಯಂತ ಕುಪಿತನಾಗಿ ಪುನಃ ಪರಮಭಯಾನಕ ರಾಕ್ಷಸಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದನು. ॥20॥ ರಾವಣನ ಧನುಸ್ಸಿನಿಂದ ಬಿಟ್ಟಿರುವ ಸುವರ್ಣ ಭೂಷಿತ ಬಾಣಗಳು ಮಹಾವಿಷ ಸರ್ಪಗಳಂತೆ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ಬಳಿಗೆ ಬರುತ್ತಿದ್ದವು. ॥21॥ ಆ ಸರ್ಪಗಳು ಬಾಯಿಂದ ಬೆಂಕಿಯನ್ನು ಉಗುಳುತ್ತಾ, ಬಾಯಿತೆರೆದು ಭಯಂಕರವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದವು. ಅವೆಲ್ಲವೂ ಶ್ರೀರಾಮನ ಮುಂದೆ ಬರತೊಡಗಿದವು. ॥22॥ ವಾಸುಕಿಯಂತೆ ಅವುಗಳ ಸ್ಪರ್ಶ ಅಸಹ್ಯವಾಗಿದ್ದು, ಹೆಡೆಗಳು ಪ್ರಜ್ವಲಿತವಾಗಿ ಮಹಾವಿಷದಿಂದ ತುಂಬಿದ್ದವು. ಆ ಸರ್ಪಾಕಾರ ಬಾಣ ಗಳಿಂದ ವ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿ ದಶದಿಕ್ಕುಗಳು ಆಚ್ಛಾದಿತವಾಗಿದ್ದವು. ॥23॥ ಯುದ್ಧರಂಗದಲ್ಲಿ ಸರ್ಪಗಳು ಬರುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ಅತ್ಯಂತ ಭಯಂಕರ ಗರುಡಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದನು. ॥24॥ ಮತ್ತೆ ರಘುನಾಥನ ಧನುಸ್ಸಿನಿಂದ ಬಿಟ್ಟ ಸ್ವರ್ಣರೆಕ್ಕೆಗಳುಳ್ಳ ಅಗ್ನಿತುಲ್ಯ ತೇಜಸ್ವೀ ಬಾಣವು ಸರ್ಪಗಳ ಶತ್ರುವಾದ ಗರುಡನಾಗಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಸಂಚರಿಸತೊಡಗಿತು. ॥25॥ ಕಾಮರೂಪಿಯಾದ ಗರುಡಾಕಾರ ಶ್ರೀರಾಮನ ಬಾಣವು ರಾವಣನ ಮಹಾ ವೇಗಶಾಲೀ ಸರ್ಪಾಕಾರ ಸಾಯಕಗಳೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಸಂಹಾರ ಮಾಡಿಬಿಟ್ಟಿತು. ॥ 26 ॥ ಹೀಗೆ ತನ್ನ ಅಸ್ತ್ರವು ನಾಶವಾದಾಗ ರಾವಣನು ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಉರಿದೆದ್ದನು ಹಾಗೂ ಆಗ ಶ್ರೀರಘುನಾಥನ ಮೇಲೆ ಭಯಂಕರ ಬಾಣಗಳ ಮಳೆಗರೆದನು. ॥ 27 ॥ ಅನಾಯಾಸವಾಗಿ ಮಹತ್ಕರ್ಮ ಮಾಡುವ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಸಾವಿರಾರು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಪೀಡಿಸಿ ರಾವಣನು ಮಾತಲಿಯನ್ನು ಬಾಣಸಮೂಹಗಳಿಂದ ಗಾಯಗೊಳಿಸಿದನು. ॥28॥ ಅನಂತರ ರಾವಣನು ಇಂದ್ರನ ರಥದ ಧ್ವಜವನ್ನು ಗುರಿಯಿಟ್ಟು ತುಂಡರಿಸಿದನು. ತುಂಡಾದ ಸುವರ್ಣಮಯ ಧ್ವಜವು ಮೇಲಿನಿಂದ ಕೆಳಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದಾಗ ಬಾಣಜಾಲದಿಂದ ಇಂದ್ರನ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಕ್ಷತ-ವಿಕ್ಷತಗೊಳಿಸಿದನು. ॥29॥ ಇದನ್ನು ನೋಡಿದ ದೇವತೆಗಳು, ಗಂಧರ್ವರು, ಚಾರಣರು, ದಾನವರು ವಿಷಾದಹೊಂದಿದರು. ಪೀಡಿತನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ನೋಡಿದ ಸಿದ್ಧರ, ಮಹರ್ಷಿಗಳ ಮನಸ್ಸಿಗೂ ವ್ಯಥೆ ಉಂಟಾಯಿತು. ವಿಭೀಷಣ ಸಹಿತ ವಾನರ ಯೂಥಪತಿಗಳೆಲ್ಲರೂ ಬಹಳ ದುಃಖಿತರಾದರು. ॥30-31॥ ಶ್ರೀರಾಮರೂಪೀ ಚಂದ್ರನು ರಾವಣರೂಪೀ ರಾಹುವಿನಿಂದ ಗ್ರಸ್ತನಾದುದನ್ನು ನೋಡಿ, ಪ್ರಜಾಪತಿ ದೈವತ್ಯನಾದ ಬುಧಗ್ರಹವು ಚಂದ್ರಪ್ರಿಯಾ ರೋಹಿಣಿ ನಕ್ಷತ್ರವನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸಿ ಪ್ರಜಾವರ್ಗಕ್ಕೆ ಅನಿಷ್ಟಕಾರಕನಾದನು. ॥32॥ ಸಮುದ್ರವು ಪ್ರಜ್ವಲಿತವಾಯಿತು, ಅದರ ಅಲೆಗಳಿಂದ ಹೊಗೆ ಏಳತೊಡಗಿತು. ವಾಯುಕುಪಿತವಾಗಿ ಸೂರ್ಯನನ್ನೇ ಸ್ಪರ್ಶಿಸುವುದೋ ಎಂಬಂತೆ ಮೇಲಕ್ಕೆದ್ದಿತು. ॥33॥ ಸೂರ್ಯಕಿರಣಗಳು ಮಂದವಾದುವು, ಅವುಗಳ ಕಾಂತಿಯು ಖಡ್ಗದಂತೆ ಕಪ್ಪಾಯಿತು. ಅವು ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಖರ ಕಬಂಧ ಚಿಹ್ನೆಯಿಂದ ಕೂಡಿ ಧೂಮಕೇತು ಎಂಬ ಉತ್ಪಾತ ಗ್ರಹದೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿದಂತೆ ಗೋಚರಿಸಿತು. ॥34॥ ಆಕಾಶ ದಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಾಗ್ನಿ ದೈವತ್ಯನಾದ ಇಕ್ಷಾಕು ವಂಶಿಯರ ನಕ್ಷತ್ರವಾದ ವಿಶಾಖಾ ನಕ್ಷತ್ರದ ಮೇಲೆ ಮಂಗಳನು ಆಕ್ರಮಣ ಮಾಡಿ ಕುಳಿತುಕೊಂಡನು. ॥35॥ ಆಗ ಹತ್ತು ತಲೆ ಮತ್ತು ಇಪ್ಪತ್ತು ತೋಳುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ದಶಗ್ರೀವ ರಾವಣನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಧನುಸ್ಸು ಹಿಡಿದ ಮೈನಾಕ ಪರ್ವತದಂತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿದ್ದನು. ॥36॥ ರಾವಣನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಆಹತನಾದ್ದರಿಂದ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನು ಯುದ್ಧರಂಗದಲ್ಲಿ ಬಾಣಾನುಸಂಧಾನ ಮಾಡದಾದನು. ॥37॥ ಅನಂತರ ಶ್ರೀರಾಮನು ಕ್ರೋಧಭಾವವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿದನು. ಹುಬ್ಬುಗಳು ಗಂಟಿಕ್ಕಿ, ಕಣ್ಣುಗಳು ಕೆಂಪಾದವು. ಅವನು ಸಮಸ್ತರಾಕ್ಷಸ ರನ್ನು ಭಸ್ಮಮಾಡುವನೋ ಎಂಬಂತೆ ಮಹಾಕ್ರೋಧ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿತ್ತು. ॥38॥ ಆಗ ಕುಪಿತನಾದ ಬುದ್ಧಿವಂತ ಶ್ರೀರಾಮನ ಮುಖವನ್ನು ನೋಡಿ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಭಯದಿಂದ ನಡುಗಿಹೋದುವು, ಭೂಮಿಯಪ ಕಂಪಿಸತೊಡಗಿತು. ॥39॥ ಸಿಂಹವ್ಯಾಘ್ರಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಪರ್ವತಗಳು ನಡುಗಿತು, ಅದರ ಮೇಲಿನ ವೃಕ್ಷಗಳು ತೂರಾಡಿದವು. ಸರಿತೆಗಳ ಸ್ವಾಮಿ ಸಮುದ್ರವು ಉಕ್ಕತೊಡಗಿತು. ॥40॥ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಉತ್ಪಾತಸೂಚಕ ಕತ್ತೆಗಳಂತೆ ಗರ್ಜಿಸುವ ಪ್ರಚಂಡ ಒಣ ಮೇಘಗಳು ಗುಡುಗುತ್ತಾ ಸುತ್ತತೊಡಗಿದವು. ॥41॥ ಶ್ರೀರಾಮನು ಅತ್ಯಂತ ಕುಪಿತನಾದುದನ್ನು, ದಾರಣ ಉತ್ಪಾತಗಳ ಪ್ರಾಕಟ್ಯ ನೋಡಿ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಭಯಭೀತರಾದವು. ರಾವಣನೊಳಗೂ ಭಯ ತುಂಬಿಹೋಯಿತು. ॥ 42 ॥ ಆಗ ವಿಮಾನಗಳಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿರುವ ದೇವತಾ, ಗಂಧರ್ವ, ಮಹಾನಾಗ, ಋಷಿ, ದೈತ್ಯ, ದಾನವ ಹಾಗೂ ಗರುಡ ಇವರೆಲ್ಲರೂ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತರಾಗಿ ಸಮಸ್ತ ಲೋಕಗಳ ಪ್ರಳಯದಂತಿರುವ ಯುದ್ಧಪರಾಯಣ ಶೂರನಾದ ಶ್ರೀರಾಮ ಮತ್ತು ರಾವಣರ ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಭಯಾನಕ ಪ್ರಹಾರಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಆ ಯುದ್ಧವನ್ನು ನೋಡತೊಡಗಿದರು. ॥43-44॥ ಆ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧನೋಡಲು ಬಂದಿರುವ ಸಮಸ್ತ ಸುರಾಸುರರು ಆ ಮಹಾಸಮರವನ್ನು ನೋಡಿ ಭಕ್ತಿಭಾವದಿಂದ ಹರ್ಷಪೂರ್ವಕ ಮಾತನಾಡಿಕೊಳ್ಳತೊಡಗಿದರು. ॥45॥ ಅಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುವ ಅಸುರರು ದಶಗ್ರೀವನನ್ನು ಸಂಭೋದಿಸುತ್ತಾ ನುಡಿದರು- ರಾವಣನೇ! ನಿನಗೆ ಜಯವಾಗಲಿ. ಅತ್ತ ದೇವತೆಗಳು ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಕರೆ ಕರೆದು ‘ನಿನಗೆ ಜಯವಾಗಲಿ’ ಎಂದು ಪದೇ ಪದೇ ಹೇಳತೊಡಗಿದರು. ॥46॥ ಆಗಲೇ ದುಷ್ಟಾತ್ಮಾ ರಾವಣನು ಕ್ರೋಧಗೊಂಡು ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ಮೇಲೆ ಪ್ರಹರಿಸುವ ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ಆಯುಧವನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡನು. ॥47॥ ಅದು ವಜ್ರಾಯುಧದಂತೆ ಶಕ್ತಿಶಾಲಿಯಾಗಿದ್ದು, ಮಹಾಶಬ್ದವನ್ನು ಮಾಡುವ, ಸಮಸ್ತ ಶತ್ರುಗಳ ಸಂಹಾರಕವಾಗಿತ್ತು. ಅದು ಮನಸ್ಸು, ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಭಯಗೊಳಿಸುವಂತಿತ್ತು. ಅದರ ತುದಿ ಬಹಳ ತೀಕ್ಷ್ಣವಾಗಿದ್ದು, ಪ್ರಳಯಕಾಲದ ಧೂಮಯುಕ್ತ ಅಗ್ನಿಶಿಖೆಯಂತೆ ಅತ್ಯಂತ ಭಯಂಕರವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು. ಅದನ್ನು ಪಡೆಯುವುದೂ ಅಥವಾ ನಾಶಗೊಳಿಸುವುದು ಕಾಲನಿಗೂ ಅಸಂಭವಾಗಿತ್ತು. ॥48-49॥ ಶೂಲ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ಅದು ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಛಿನ್ನ ಭಿನ್ನ ಮಾಡಿ, ಭಯಭೀತಗೊಳಿಸುವಂತಿತ್ತು. ರೋಷದಿಂದ ಉರಿದೆದ್ದ ರಾವಣನು ಆ ಶೂಲವನ್ನು ಕೈಗೆತ್ತಿಕೊಂಡನು. ॥50॥ ಅನೇಕ ಸೈನ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ವಿಭಕ್ತರಾದ ಶೂರವೀರ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಸುತ್ತು ವರಿದ ಪರಾಕ್ರಮಿ ನಿಶಾಚರನು ಭಾರೀ ಕ್ರೋಧದೊಂದಿಗೆ ಆ ಶೂಲವನ್ನು ಗ್ರಹಿಸಿದ್ದನು. ॥51॥ ಅದನ್ನು ಮೇಲಕ್ಕೆತ್ತಿ ಆ ವಿಶಾಲಕಾಯ ರಾಕ್ಷಸನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಭಯಂಕರವಾಗಿ ಗರ್ಜಿಸಿದನು. ಆಗ ಅವನ ಕಣ್ಣುಗಳು ಕೋಪದಿಂದ ಕೆಂಪಾಗಿದ್ದವು ಹಾಗೂ ತನ್ನ ಸೈನ್ಯದ ಹರ್ಷವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ॥52॥ ರಾವಣನ ಆ ಮಹಾಸಿಂಹ ನಾದದಿಂದ ಆಗ ಪೃಥಿವಿ, ಆಕಾಶ, ದಶದಿಕ್ಕುಗಳು ಕಂಪಿಸಿದವು. ॥53॥ ಆ ಮಹಾಕಾಯ ದುರಾತ್ಮಾ ನಿಶಾಚರನ ಭೈರವನಾದದಿಂದ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ನಗುಡಿಹೋದುವು. ಸಾಗರವೂ ವಿಕ್ಷುಬ್ಧವಾಯಿತು. ॥54॥ ವಿಶಾಲವಾದ ಆ ಶೂಲವನ್ನೆತ್ತಿಕೊಂಡು ಮಹಾಪರಾಕ್ರಮಿ ರಾವಣನು ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಾ ಶ್ರೀರಾಮನಲ್ಲಿ ಕಠೋರವಾಗಿ ಹೀಗೆ ನುಡಿದನು- ॥55॥

ರಾಮಾ! ವಜ್ರಾಯುಧದಂತೆ ಇರುವ ಶಕ್ತಿಶಾಲಿ ಶೂಲವನ್ನು ನಾನು ರೋಷದಿಂದ ಕೈಗೆತ್ತಿಕೊಂಡಿರುವೆನು. ಇದು ಸಹೋದರ ಸಹಿತ ನಿನ್ನ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ತತ್ಕಾಲ ಅಪಹರಿಸುವುದು. ॥56॥ ರಣಶ್ಲಾಘೀ ರಾಘವನೇ! ಇಂದು ನಿನ್ನನ್ನು ವಧಿಸಿ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸತ್ತುಹೋದ ಶೂರ ವೀರ ರಾಕ್ಷಸರು ಹೋದರಲ್ಲಿಗೆ ಕಳಿಸಿಬಿಡುತ್ತೇನೆ. ॥57॥ ರಾಘವ! ನಿಲ್ಲು, ಈಗಲೇ ಈ ಶೂಲದಿಂದ ನಿನ್ನನ್ನು ಮೃತ್ಯು ಮುಖವಾಗಿಸುವೆನು. ಎಂದು ಹೇಳಿ ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪನು ಶ್ರೀರಾಮನ ಮೇಲೆ ಆ ಶೂಲವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದನು. ॥58॥ ರಾವಣನು ಕೈಯಿಂದ ಬಿಟ್ಟ ಆ ಶೂಲವು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಹೊಳೆಯತೊಡಗಿತು. ಮಿಂಚಿನಗೊಂಚಲಿನಂತೆ ಅದು ಕಂಡು ಬರುತ್ತಿತ್ತು. ಎಂಟು ಗಂಟೆಗಳಿದ್ದ ಕಾರಣ ಅದರಿಂದ ಗಂಭೀರ ಘೋಷ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ॥ 59 ॥

ಪರಮ ಪರಾಕ್ರಮಿ ರಘುಕುಲನಂದನ ಶ್ರೀರಾಮನು ಆ ಭಯಂಕರ ಪ್ರಜ್ವಲಿತ ಶೂಲವು ತನ್ನ ಕಡೆಗೆ ಬರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಧನುಸ್ಸನ್ನೆಳೆದು ಬಾಣಗಳ ಮಳೆಗರೆದನು. ॥60॥ ತನ್ನ ಕಡೆಗೆ ಬರುತ್ತಿರುವ ಶೂಲವನ್ನು ದೇವೇಂದ್ರನು ಮೇಲಕ್ಕೆದ್ದ ಪ್ರಳಯಾಗ್ನಿಯನ್ನು ಸಂವರ್ತಕ ಮೇಘಗಳಿಂದ ಸುರಿವ ಜಲಧಾರೆಯಿಂದ ನಂದಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದಂತೆ ಶ್ರೀರಾಮನು ತನ್ನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ತಡೆದು ಶಾಂತಗೊಳಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದನು. ॥61॥ ಆದರೆ ಬೆಂಕಿಯು ಪತಂಗಗಳನ್ನು ಸುಟ್ಟು ಹಾಕುವಂತೆ ರಾವಣನ ಆ ಮಹಾಶೂಲವು ಶ್ರೀರಾಮ ಧನುಸ್ಸಿನಿಂದ ಚಿಮ್ಮಿದ ಸಮಸ್ತ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಸುಟ್ಟು ಬೂದಿಯಾಗಿಸಿತು. ॥62॥ ಶ್ರೀರಘುನಾಥನು ತನ್ನ ಸಾಯಕಗಳು ಅಂತರಿಕ್ಷದಲ್ಲೇ ಆ ಶೂಲದ ಸ್ಪರ್ಶಮಾತ್ರದಿಂದ ಚೂರು ಚೂರು ಆಗುವುದನ್ನು ನೋಡಿದಾಗ ಅವನಿಗೆ ಭಾರೀ ಕ್ರೋಧವುಂಟಾಯಿತು. ॥63॥ ಅತ್ಯಂತ ಕ್ರೋಧಗೊಂಡ ರಘುಕುಲನಂದನ ರಘುವೀರನು ಮಾತಲಿಯು ತಂದಿರುವ ದೇವೇಂದ್ರನಿಂದ ಸಮ್ಮಾನಿತ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಕೈಗೆತ್ತಿ ಕೊಂಡನು. ॥64॥ ಬಲವಂತ ಶ್ರೀರಾಮನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡ ಆ ಶಕ್ತಿಯು ಪ್ರಳಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ಪ್ರಜ್ವಲಿತವಾಗುವ ಉಲ್ಕೆಯಂತೆ ಪ್ರಕಾಶ ಮಾನವಾಗಿತ್ತು. ಅದು ಸಮಸ್ತ ಆಕಾಶವನ್ನು ಬೆಳಗಿಸುತ್ತಾ, ಅದರಿಂದ ಘಂಟಾನಾದ ಪ್ರಕಟವಾಯಿತು. ॥65॥ ಶ್ರೀರಾಮನು ಅದನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಸಿದಾಗ ಆ ಶಕ್ತಿಯು ರಾಕ್ಷಸರಾಜನ ಶೂಲವನ್ನು ಚೂರು ಚೂರುಗೊಳಿಸಿತು ಹಾಗೂ ನಿಸ್ತೇಜವಾಗಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದುಹೋಯಿತು. ॥66॥ ಬಳಿಕ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ವೇಗವಂತವಾದ ವಜ್ರದಂತಹ ಹರಿತ ಬಾಣಗಳಿಂದ ರಾವಣನ ಅತ್ಯಂತ ವೇಗಶಾಲೀ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಗಾಯಗೊಳಿಸಿದನು. ॥67॥ ಮತ್ತೆ ಅತ್ಯಂತ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ಅವನು ಮೂರು ತೀಕ್ಷ್ಣ ಅಂಬುಗಳಿಂದ ರಾವಣನ ಎದೆಯನ್ನು ಸೀಳಿಹಾಕಿದನು ಮತ್ತು ಮೂರು ಪಂಖಯುಕ್ತ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಅವನ ಹಣೆಯನ್ನು ಒಡೆದನು. ॥68॥ ಆ ಬಾಣಗಳ ಏಟಿನಿಂದ ರಾವಣನ ಸರ್ವಾಂಗವು ಕ್ಷತ-ವಿಕ್ಷವಾಗಿ, ಶರೀರದಿಂದ ರಕ್ತದ ಧಾರೆ ಹರಿಯತೊಡಗಿತು. ಆಗ ಸೈನ್ಯದ ನಡುವೆ ನಿಂತಿದ್ದ ರಾವಣನು ಹೂವುಗಳಿಂದ ಅಶೋಕವೃಕ್ಷದಂತೆ ಶೋಭಿಸಿದನು. ॥69॥ ಶ್ರೀರಾಮನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಶರೀರವೆಲ್ಲ ಗಾಯಗೊಂಡು ರಕ್ತಸಿಕ್ತವಾದಾಗ ನಿಶಾಚರ ರಾವಣನಿಗೆ ಬಹಳ ಖೇದ ಉಂಟಾಯಿತು. ಜೊತೆಗೆ ಅವನು ಭಾರೀ ಕ್ರೋಧವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿದನು. ॥70॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ನೂರ ಎರಡನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥102॥

ನೂರಮೂರನೆಯ ಸರ್ಗ

ಶ್ರೀರಾಮನು ರಾವಣನನ್ನು ನಿಂದಿಸಿದುದು, ಗಾಯಗೊಂಡಿದ್ದ ರಾವಣನನ್ನು ಸಾರಥಿಯು ರಣಭೂಮಿಯಿಂದ ಹೊರಗೆ ಒಯ್ದುದು

ಕ್ರೋಧಾಭಿಭೂತನಾಗಿದ್ದ ಶ್ರೀರಾಮನಿಂದ ಅತ್ಯಂತ ಪೀಡಿತನಾದ, ರಣಶ್ಲಾಘಿ ರಾವಣನು ಅತ್ಯಂತ ಕ್ರೋಧಗೊಂಡನು. ॥1॥ ಅವನ ಕಣ್ಣುಗಳು ಬೆಂಕಿಯಂತೆ ಉರಿದೆದ್ದವು. ಆ ಪರಾಕ್ರಮಿ ವೀರನು ಅಸಹನೆಯಿಂದ ಧನುಸ್ಸನ್ನೆತ್ತಿ, ಅತ್ಯಂತ ಕುಪಿತನಾಗಿ ಆ ಮಹಾಸಂಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ನೋಯಿಸತೊಡಗಿದನು. ॥2॥ ಆಕಾಶದಿಂದ ಮೋಡಗಳು ನೀರು ಸುರಿಸಿ ಕೆರೆಗಳನ್ನು ತುಂಬುವಂತೆ ರಾವಣನು ಸಾವಿರಾರು ಬಾಣಗಳ ವೃಷ್ಟಿಗೈದು ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಬಿಟ್ಟನು. ॥3॥ ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ರಾವಣನು ಬಿಟ್ಟಿರುವ ಬಾಣಸಮೂಹಗಳಿಂದ ವ್ಯಾಪ್ತನಾಗಿದ್ದನು. ಶ್ರೀರಘುನಾಥನು ಕೊಂಚವೂ ವಿಚಲಿತನಾಗಲಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ಮಹಾಪರ್ವತದಂತೆ ಅಚಲನಾಗಿದ್ದನು. ॥4॥ ರಾಮನು ತನ್ನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ರಾವಣನ ಬಾಣಗಳನ್ನು ನಿವಾರಿಸುತ್ತಾ ಸ್ಥಿರಭಾವದಿಂದ ನಿಂತಿದ್ದನು. ಆ ಪರಾಕ್ರಮಿ ರಘುವೀರನು ಸೂರ್ಯನ ಕಿರಣಗಳಂತೆ ಶತ್ರುವಿನ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಸಹಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ॥5॥ ಅನಂತರ ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಕೈಚಳಕದಿಂದ ರಾವಣನು ಕುಪಿತನಾಗಿ
ಮಹಾಮನಾ ರಾಘವೇಂದ್ರನ ಎದೆಯಲ್ಲಿ ಸಾವಿರಾರು ಬಾಣಗಳನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದನು. ॥6॥ ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ಆ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಗಾಯಗೊಂಡ ಲಕ್ಷ್ಮಣಾಗ್ರಜ ರಾಮನು ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದು ಹೋಗಿ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಅರಳಿನಿಂತ ಮುತ್ತುಗದ ಮಹಾವೃಕ್ಷದಂತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿದ್ದನು. ॥7॥ ಬಾಣಗಳ ಆಘಾತದಿಂದ ಕುಪಿತನಾದ ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ಶ್ರೀರಾಮನು ಪ್ರಳಯಕಾಲದ ಸೂರ್ಯನಂತಹ ಸಾಯಕಗಳನ್ನು ಕೈಗೆತ್ತಿಕೊಂಡನು. ॥8॥ ಮತ್ತೆ ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಪರಸ್ಪರ ರೋಷಾವೇಶದಿಂದ ಕೂಡಿ ಬಾಣ ಪ್ರಯೋಗಿಸತೊಡಗಿದರು. ಸಮಾರಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಅಂಧಕಾರ ಆವರಿಸಿತು. ಆಗ ರಾಮ-ರಾವಣರಿಗೆ ಪರಸ್ಪರ ನೋಡಲಾಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ॥9॥ ಆಗ ಕ್ರೋಧಗೊಂಡ ವೀರ ದಾಶರಥಿರಾಮನು ನಗುತ್ತಾ ರಾವಣನಲ್ಲಿ ಕಠೋರವಾಗಿ ಇಂತೆಂದನು. ॥10॥ ನೀಚ ರಾಕ್ಷಸನೇ! ನೀನು ನನಗೆ ತಿಳಿಯದೆ ನನ್ನ ಅಸಹಾಯ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಕದ್ದು ತಂದಿರುವೆ. ಅದರಿಂದ ನೀನು ಬಲವಂತ, ಪರಾಕ್ರಮಿಯಂತೂ ಎಂದಿಗೂ ಅಲ್ಲ. ॥11॥ ವಿಶಾಲವನದಲ್ಲಿ ನನ್ನಿಂದ ಅಗಲಿದ ದೀನಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿದ್ದ ವಿದೇಹಕುಮಾರಿಯನ್ನು ಬಲವಂತವಾಗಿ ಅಪಹರಿಸಿದ ನೀನು ತನ್ನನ್ನು ಶೂರನೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಿರುವೆಯಲ್ಲ? ॥12॥ ಅಸಹಾಯ ಅಬಲೆಯರ ಮೇಲೆ ವೀರತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುವ ನಿಶಾಚರನೇ! ಪರಸ್ತ್ರೀಯನ್ನು ಅಪಹರಣದಂತಹ ಹೇಡಿಗಳ ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡಿ ತನ್ನನ್ನು ಶೂರವೀರನೆಂದು ತಿಳಿಯುವೆಯಲ್ಲ? ॥13॥ ಧರ್ಮ ಮರ್ಯಾದೆಯನ್ನು ಮೀರುವ ಪಾಪಿಯೇ! ನಿರ್ಲಜ್ಜ, ಸದಾಚಾರಶೂನ್ಯ ನಿಶಾಚರನೇ! ನೀನು ಬಲಗರ್ವಿತನಾಗಿ ವೈದೇಹಿಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಮೃತ್ಯುವನ್ನು ಆಮಂತ್ರಿಸಿರುವೆ. ಹೀಗಿದ್ದರೂ ತನ್ನನ್ನು ವೀರನೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಿಯಲ್ಲ? ॥14॥ ನೀನು ದೊಡ್ಡ ಶೂರ, ಬಲಸಂಪನ್ನ ಮತ್ತು ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಕುಬೇರನ ತಮ್ಮನಾಗಿರುವೆ. ಇದರಿಂದ ನೀನು ಈ ಪರಮಪ್ರಶಂಸನೀಯ ಹಾಗೂ ಮಹಾಯಶೋವರ್ಧಕ ಕರ್ಮಮಾಡಿರುವೆ. ॥15॥ ದುರಭಿಮಾನದಿಂದ ಮಾಡಿದ ನಿಂದಿತ ಹಾಗೂ ಅಹಿತಕರ ಪಾಪಕರ್ಮದ ಫಲವನ್ನು ನೀನು ಇಂದೇ ಪಡೆಯುವೆ. ॥16॥ ದುರ್ಮತಿಯೇ! ಶೌರ್ಯಸಂಪನ್ನನೆಂದು ತಿಳಿದಿರುವ ನಿನಗೆ ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಳ್ಳನಂತೆ ಕದ್ದು ತರುವಾಗ ಕೊಂಚವೂ ನಾಚಿಕೆಯಾಗಲಿಲ್ಲವೇ? ॥17॥ ನಾನಿರುವಾಗ ನೀನು ಸೀತೆಯನ್ನು ಬಲವಂತವಾಗಿ ಅಪಹರಣ ಮಾಡಿದ್ದರೆ ಇಷ್ಟರೊಳಗೆ ನನ್ನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಸತ್ತು ನಿನ್ನ ತಮ್ಮ ಖರನ ದರ್ಶನ ಪಡೆಯುತ್ತಿದ್ದೆ. ॥18॥ ಮಂದಬುದ್ಧಿಯೇ! ಇಂದು ನೀನು ನನ್ನ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಬಿದ್ದಿರುವುದು ಸೌಭಾಗ್ಯದ ಮಾತಾಗಿದೆ. ನಾನು ಈಗಲೇ ನಿನ್ನನ್ನು ಹರಿತವಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಯಮಲೋಕಕ್ಕೆ ಅಟ್ಟುವೆನು. ॥19॥ ಇಂದು ನನ್ನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ಹೊಳೆಯುವ ಕುಂಡಲಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ನಿನ್ನ ತಲೆಯು ತುಂಡಾಗಿ ಧೂಳಿನಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಾಗ ಮಾಂಸಭಕ್ಷಿ ಜೀವಜಂತುಗಳು ತಿನ್ನಲು ಎಳೆದಾಡುವವು. ॥20॥ ರಾವಣನೇ! ನಿನ್ನ ಹೆಣ ನೆಲದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿರುವಾಗ ಅದರ ಎದೆಯ ಮೇಲೆ ಹದ್ದುಗಳು ಕುಳಿತು, ಬಾಣಗಳ ಛೇದಗಳಿಂದ ಹರಿಯುವ ನಿನ್ನ ರಕ್ತವನ್ನು ಬಹಳ ಬಾಯಾರಿ ಕುಡಿಯುವವು. ॥21॥ ಇಂದು ನನ್ನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ವಿದೀರ್ಣವಾಗಿ, ಪ್ರಾಣ ಶೂನ್ಯವಾಗಿ ಬಿದ್ದಿರುವ ನಿನ್ನ ಶರೀರದ ಕರುಳುಬಳ್ಳಿಯನ್ನು ಪಕ್ಷಿಗಳು, ಗರುಡನು ಸರ್ಪಗಳನ್ನು ಎಳೆಯುವಂತೆ ಸೆಳೆದು ಹಾಕುವವು. ॥22॥ ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವ ವೀರ ಶ್ರೀರಾಮನು ಎದುರಿಗೆ ನಿಂತಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸರಾಜಾರಾವಣನ ಮೇಲೆ ಬಾಣಗಳ ಮಳೆಗರೆಯಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದನು. ॥23॥ ಆಗ ಯುದ್ಧರಂಗದಲ್ಲಿ ಶತ್ರುವನ್ನು ವಧಿಸಲಿಚ್ಛಿಸುವ ಶ್ರೀರಾಮನ ಬಲ, ಪರಾಕ್ರಮ, ಉತ್ಸಾಹ ಮತ್ತು ಅಸ್ತ್ರಬಲವು ಇಮ್ಮಡಿಯಾಯಿತು. ॥24॥ ಆತ್ಮಜ್ಞಾನಿ ರಘುನಾಥನ ಎದುರಿಗೆ ಎಲ್ಲ ಅಸ್ತ್ರಗಳು ತಾವಾಗಿಯೇ ಪ್ರಕಟವಾದುವು. ಹರ್ಷೋತ್ಸಾಹದಿಂದ ಮಹಾ ತೇಜಸ್ವೀ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನ ಕೈವೇಗವಾಗಿ ಚಲಿಸತೊಡಗಿತು. ॥25॥ ತನ್ನಲ್ಲಿ ಈ ಶುಭಲಕ್ಷಣಗಳು ಪ್ರಕಟವಾದುದನ್ನು ತಿಳಿದ ರಾಕ್ಷಸಾಂತಕನಾದ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನು ಪುನಃ ರಾವಣನನ್ನು ನೋಯಿಸತೊಡಗಿದನು. ॥26॥ ವಾನರರು ಎಸೆದಿರುವ ಬಂಡೆಗಳಿಂದ ಮತ್ತು ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ಬಾಣವರ್ಷಗಳಿಂದ ಆಹತನಾಗಿ ರಾವಣನ ಹೃದಯವು ವ್ಯಾಕುಲ ಹಾಗೂ ವಿಭ್ರಾಂತವಾಯಿತು. ॥27॥ ಹೃದಯದ ವ್ಯಾಕುಲತೆಯಿಂದಾಗಿ ಅವನಲ್ಲಿ ಶಸ್ತ್ರವನ್ನೆತ್ತಲು, ಧನುಸ್ಸು ಎಳೆಯುವ ಮತ್ತು ಶ್ರೀರಾಮನ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಎದುರಿಸುವ ಕ್ಷಮತೆ ಉಳಿಯದಿದ್ದಾಗ, ಶ್ರೀರಾಮನು ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದ ಬಾಣಗಳು ಮತ್ತು ಬಗೆ ಬಗೆಯ ಶಸ್ತ್ರಗಳು ಅವನ ಮೃತ್ಯುವಿನ ಸಾಧನವಾಗಿ, ಅವನ ಮೃತ್ಯು ಬಳಿಗೆ ಬಂದಾಗ, ಅವನ ಆ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ನೋಡಿ ರಥನಡೆಸುತ್ತಿದ್ದ ಸಾರಥಿಯು ಗಾಬರಿಪಡದೆ ರಥವನ್ನು ಯುದ್ಧಭೂಮಿಯಿಂದ ದೂರಕ್ಕೆ ಕೊಂಡು ಹೋದನು. ॥28-30॥ ತನ್ನ ರಾಜನು ಶಕ್ತಿಹೀನನಾಗಿ ರಥದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿದ ರಾವಣನ ಸಾರಥಿಯು ಮೇಘಗಂಭೀರ ಧ್ವನಿಗೈಯುವ ಅವನ ಭಯಾನಕ ರಥವನ್ನು ಹಿಂದಿರುಗಿಸಿ ಭಯದಿಂದಾಗಿ ಸಮರಭೂಮಿಯಿಂದ ಹೊರಗೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಹೋದನು. ॥31॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ನೂರಮೂರನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥103॥

ನೂರನಾಲ್ಕನೆಯ ಸರ್ಗ

ರಾವಣನು ಸಾರಥಿಯನ್ನು ನಿಂದಿಸಿದುದು, ಸಾರಥಿಯು ರಾವಣನನ್ನು ಸಮಾಧಾನಗೊಳಿಸಿ ರಥವನ್ನು ಪುನಃ ರಣಭೂಮಿಗೆ ಒಯ್ದುದು

ಕಾಲಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಪ್ರೇರಿತನಾದ ರಾವಣನು ಮೋಹ ವಶನಾಗಿ ಅತ್ಯಂತ ಕ್ರೋಧಗೊಂಡು ಕಣ್ಣು ಕೆಂಪಗಾಗಿಸಿ ತನ್ನ ಸಾರಥಿಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು - ॥1॥ ದುರ್ಬುದ್ಧೇ! ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ಪರಾಕ್ರಮ ಶೂನ್ಯ, ಅಸಮರ್ಥ, ಪುರುಷಾರ್ಥ ಶೂನ್ಯ, ಹೇಡಿ, ಅಲ್ಪ, ಧೈರ್ಯಹೀನ, ನಿಸ್ತೇಜ, ಮಾಯಾರಹಿತ, ಅಸ್ತ್ರಜ್ಞಾನದಿಂದ ವಂಚಿತನೆಂದು ತಿಳಿದಿರುವೆಯಾ? ನನ್ನ ಅವಹೇಳನ ಮಾಡಿ ನೀನು ಮನಬಂದಂತೆ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿರುವೆ. (ನೀನು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಏಕೆ ಕೇಳಲಿಲ್ಲ? ॥ 2-3 ॥ ನನ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ತಿಳಿಯದೆಯೇ ನನ್ನ ಅಪಮಾನ ಮಾಡಿ, ನೀನು ಶತ್ರುವಿನ ಮುಂದಿನಿಂದ ನನ್ನ ರಥವನ್ನು ಏಕೆ ಹಿಂದಿರುಗಿಸಿದೆ? ॥4॥ ಅನಾರ್ಯನೇ! ಇಂದು ನೀನು ನಾನು ಚಿರಕಾಲದಿಂದ ಗಳಿಸಿದ ಯಶ, ಪರಾಕ್ರಮ, ತೇಜ ಮತ್ತು ವಿಶ್ವಾಸದ ಮೇಲೆ, ನೀರೆರೆದೆಯಲ್ಲ! ॥5॥ ನನ್ನ ಶತ್ರುವಿನ ಬಲ-ಪರಾಕ್ರಮ ವಿಖ್ಯಾತನಾಗಿದೆ. ಅವನನ್ನು ತನ್ನ ಬಲ ವಿಕ್ರಮದಿಂದ ಸಂತುಷ್ಟಗೊಳಿಸುವುದು ನನಗೆ ಉಚಿತವಾಗಿದೆ. ನಾನು ಯುದ್ಧಲೋಭಿಯಾಗಿದ್ದೇನೆ. ಹೀಗಿದ್ದರೂ ನೀನು ರಥವನ್ನು ಹಿಂದಿರುಗಿಸಿ ಶತ್ರುವಿನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ನನ್ನನ್ನು ಹೇಡಿಯನ್ನಾಗಿಸಿದೆ. ॥6॥ ದುರ್ಮತಿಯೇ! ಈ ರಥವನ್ನು ಹೇಗಾದರೂ ನೀನು ಶತ್ರುವಿನ ಎದುರಿಗೆ ಕೊಂಡು ಹೋಗದಿದ್ದರೆ, ಶತ್ರುವಿನಿಂದ ನೀನು ಲಂಚ ಪಡೆದು ಮೋಹವಶನಾಗಿ ಈ ಕಾರ್ಯ ಮಾಡಿರುವೆ ಎಂಬ ನನ್ನ ಊಹೆ ಸತ್ಯವಾದುದು. ॥7॥ ಕಾಲಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಪ್ರೇರಿತನಾದ ರಾವಣನು ಮೋಹವಶನಾಗಿ ಅತ್ಯಂತ ಕ್ರೋಧಗೊಂಡು ಕಣ್ಣು ಕೆಂಪಗಾಗಿಸಿ ತನ್ನ ಸಾರಥಿಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು - ॥1॥ ದುರ್ಬುದ್ಧೇ! ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ಪರಾಕ್ರಮ ಶೂನ್ಯ, ಅಸಮರ್ಥ, ಪುರುಷಾರ್ಥ ಶೂನ್ಯ, ಹೇಡಿ, ಅಲ್ಪ, ಧೈರ್ಯಹೀನ, ನಿಸ್ತೇಜ, ಮಾಯಾರಹಿತ, ಅಸ್ತ್ರಜ್ಞಾನದಿಂದ ವಂಚಿತನೆಂದು ತಿಳಿದಿರುವೆಯಾ? ನನ್ನ ಅವಹೇಳನ ಮಾಡಿ ನೀನು ಮನಬಂದಂತೆ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿರುವೆ. (ನೀನು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಏಕೆ ಕೇಳಲಿಲ್ಲ? ॥ 2-3 ॥ ನನ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ತಿಳಿಯದೆಯೇ ನನ್ನ ಅಪಮಾನ ಮಾಡಿ, ನೀನು ಶತ್ರುವಿನ ಮುಂದಿನಿಂದ ನನ್ನ ರಥವನ್ನು ಏಕೆ ಹಿಂದಿರುಗಿಸಿದೆ? ॥4॥ ಅನಾರ್ಯನೇ! ಇಂದು ನೀನು ನಾನು ಚಿರಕಾಲದಿಂದ ಗಳಿಸಿದ ಯಶ, ಪರಾಕ್ರಮ, ತೇಜ ಮತ್ತು ವಿಶ್ವಾಸದ ಮೇಲೆ, ನೀರೆದೆಯಲ್ಲ! ॥5॥ ನನ್ನ ಶತ್ರುವಿನ ಬಲ-ಪರಾಕ್ರಮ ವಿಖ್ಯಾತನಾಗಿದೆ. ಅವನನ್ನು ತನ್ನ ಬಲ ವಿಕ್ರಮದಿಂದ ಸಂತುಷ್ಟಗೊಳಿಸುವುದು ನನಗೆ ಉಚಿತವಾಗಿದೆ. ನಾನು ಯುದ್ಧಲೋಭಿಯಾಗಿದ್ದೇನೆ. ಹೀಗಿದ್ದರೂ ನೀನು ರಥವನ್ನು ಹಿಂದಿರುಗಿಸಿ ಶತ್ರುವಿನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ನನ್ನನ್ನು ಹೇಡಿಯನ್ನಾಗಿಸಿದೆ. ॥6॥ ದುರ್ಮತಿಯೇ! ಈ ರಥವನ್ನು ಹೇಗಾದರೂ ನೀನು ಶತ್ರುವಿನ ಎದುರಿಗೆ ಕೊಂಡುಹೋಗದಿದ್ದರೆ, ಶತ್ರುವಿನಿಂದ ನೀನು ಲಂಚ ಪಡೆದು ಮೋಹವಶನಾಗಿ ಈ ಕಾರ್ಯಮಾಡಿರುವೆ ಎಂಬ ನನ್ನ ಊಹೆ ಸತ್ಯವಾದುದು. ॥7॥ ನೀನು ಮಾಡಿದ ಕಾರ್ಯವು ಹಿತವನ್ನು ಬಯಸುವ ಮಿತ್ರನ ಕಾರ್ಯವಲ್ಲ. ಶತ್ರುಗಳು ಮಾಡಲು ಯೋಗವಾಗಿದೆ. ॥8॥ ನೀನು ನನ್ನೊಡನೆ ಬಹಳ ದಿನಗಳಿಂದ ಇರುವುದರಿಂದ, ನನ್ನ ಗುಣಗಳು ನಿನಗೆ ನೆನಪಿದ್ದರೆ ನನ್ನ ಈ ರಥವನ್ನು ಬೇಗನೇ ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಹಿಂದಿರುಗಿಸು. ಹೀಗಾಗದಿದ್ದರೆ ನನ್ನ
ಶತ್ರು ಎಲ್ಲಾದರೂ ಓಡಿ ಹೋಗದಿರಲಿ. ॥9॥ ಸಾರಥಿಯ ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಹಿತದ ಭಾವನೆಯೇ ಇದ್ದರೂ, ಆ ಮೂರ್ಖನು ಅವನಿಗೆ ಇಂತಹ ಕಠೋರ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದಾಗ ಸಾರಥಿಯು ಬಹಳ ವಿನಯದಿಂದ ಹೀಗೆ ಹಿತವಚನ ಹೇಳಿದನು- ॥10॥ ಮಹಾರಾಜರೇ! ನಾನು ಹೆದರಿಲ್ಲ, ನನ್ನ ವಿವೇಕವೂ ನಾಶವಾಗಲಿಲ್ಲ. ನನಗೆ ಶತ್ರುವೂ ಪ್ರಲೋಭನೆ ತೋರಿಲ್ಲ. ನಾನು ಎಚ್ಚರ ತಪ್ಪಿಲ್ಲ. ನಿಮ್ಮ ಕುರಿತು ನನ್ನ ಸ್ನೇಹವೂ ಕಡಿಮೆಯಾಗಲಿಲ್ಲ. ನೀವು ಗೈದ ಸತ್ಕಾರವನ್ನು ನಾನು ಮರೆತಿಲ್ಲ. ॥11॥ ನಾನು ಸದಾ ನಿಮ್ಮ ಹಿತವನ್ನು ಬಯಸುವೆನು. ನಿಮ್ಮ ಯಶಸ್ಸಿನ ರಕ್ಷಣೆ ಗಾಗಿಯೇ ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಾ ಇರುವೆನು. ನನ್ನ ಹೃದಯ ನಿಮ್ಮ ಕುರಿತಾದ ಸ್ನೇಹದಿಂದ ಆರ್ದ್ರವಾಗುತ್ತದೆ. ನಿಮಗೆ ಅಪ್ರಿಯವಾದರೂ ಇದರಿಂದ ನಿಮ್ಮ ಹಿತವಾಗಬಹುದೆಂದು ಯೋಚಿಸಿ ನಾನು ಇದನ್ನು ಮಾಡಿದುದು. ॥ 12 ॥ ಮಹಾರಾಜರೇ! ನಾನು ನಿಮ್ಮ ಹಿತದಲ್ಲಿ ತತ್ಪರನಾಗಿರು ವವನು, ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಕಾರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ನೀವು ಯಾವುದೇ ಅಲ್ಪ ಮತ್ತು ಅನಾರ್ಯ ಪುರುಷನಂತೆ ನನ್ನ ಮೇಲೆ ದೋಷಾರೋಪಣೆ ಮಾಡಬಾರದು. ॥13॥ ಚಂದ್ರೋದಯವಾದಾಗ ಸಮುದ್ರದ ನೀರು ನದಿಗಳ ವೇಗವನ್ನು ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಿಸುವಂತೆಯೇ ನಾನು ಯಾವ ಕಾರಣದಿಂದ ರಥವನ್ನು ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಿಸಿದೆ, ಅದನ್ನು ಹೇಳುವೆನು ಕೇಳಿ. ॥14॥ ಆಗ ನೀವು ಮಹಾ ಯುದ್ಧದಿಂದಾಗಿ ಬಳಲಿದ್ದಿರಿ, ಶತ್ರುವಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಬಲತೆ ನಿಮ್ಮಲ್ಲಿ ನಾನು ಕಂಡಿಲ್ಲ, ಹೆಚ್ಚು ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಕಾಣಲಿಲ್ಲ ಎಂದು ನಾನು ತಿಳಿದೆ. ॥15॥ ನಮ್ಮ ಕುದುರೆಗಳೂ ರಥವನ್ನೆಳೆದು ಎಳೆದು ದಣಿದಿದ್ದವು. ಅವುಗಳು ಎಡವುತ್ತಿದ್ದವು. ಬಿಸಿಲಿನಿಂದ ಪೀಡಿತವಾದ ಕುದುರೆಗಳು ಮಳೆಯ ರಭಸಕ್ಕೆ ಸಿಕ್ಕ ಹಸುವಿನಂತೆ ದುಃಖಿಗಳಾಗಿದ್ದವು. ॥16॥ ಜೊತೆಗೆ ಆಗ ನಮ್ಮ ಮುಂದೆ ಪ್ರಕಟವಾದ ಶಕುನಗಳು ಸಫಲವಾದಲ್ಲಿ ನಮಗೆ ಅದರಿಂದ ಅನಿಷ್ಟವೇ ಕಂಡು ಬರುತ್ತಿತ್ತು. ॥17॥ ಸಾರಥಿಯು ದೇಶ-ಕಾಲವನ್ನು ಶುಭಾಶುಭ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು, ರಥಿಯ ಚೇಷ್ಟೆಗಳನ್ನು, ಉತ್ಸಾಹ, ಖೇದ-ಹರ್ಷಗಳನ್ನು, ಬಲಾ ಬಲಗಳನ್ನು ತಿಳಿದಿರಬೇಕು. ॥ 18 ॥ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿರುವ ಹಳ್ಳ-ತಿಟ್ಟು, ಸಮ-ವಿಷಮ ಸ್ಥಾನಗಳ ಅರಿವು ಸಾರಥಿಗೆ ಇರಬೇಕು. ಯುದ್ಧ ಮಾಡಬೇಕಾದ ಕಾಲ, ಶತ್ರುವಿನ ದೌರ್ಬಲ್ಯ ಇವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಸಾರಥಿಯಾದವನು ಗಮನಿಸಬೇಕು. ॥19॥ ಶತ್ರುವಿನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗುವುದು, ದೂರ ಹೋಗುವುದು, ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ನಿಲ್ಲುವುದು ಹಾಗೂ ಯುದ್ಧ ರಂಗದಿಂದ ಬೇರೆಯಾಗುವುದು, ಸರಿಯಾದ ಸಂದರ್ಭ ಯಾವಾಗ ಬರುತ್ತದೆ. ಇದೆಲ್ಲವನ್ನು ರಥ ನಿರ್ವಾಹಕನಿಗೆ ತಿಳಿದಿರಬೇಕು. ॥20॥ ನಿಮಗೆ ಮತ್ತು ನಮ್ಮ ಕುದುರೆಗಳಿಗೆ ಸ್ವಲ್ಪ ಹೊತ್ತು ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಕೊಡಲು ಮತ್ತು ಖೇದವನ್ನು ದೂರಗೊಳಿಸಲು ನಾನು ಮಾಡಿದ ಕಾರ್ಯವು ಉಚಿತವೇ ಆಗಿದೆ. ॥21॥
ಪ್ರಭುವೇ! ನಾನು ಮನಬಂದಂತೆ ಈ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಲಿಲ್ಲ. ಒಡೆಯನ ಸ್ನೇಹವಶನಾಗಿ ಅವನ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಈ ರಥವನ್ನು ರಣರಂಗದಿಂದ ದೂರಕ್ಕೆ ಒಯ್ದಿರುವೆನು. ॥22॥ ಶತ್ರುಹಂತಕನೇ! ಈಗ ನೀವು ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿರಿ. ನೀವು ಸರಿಯೆಂದು ತಿಳಿದುಹೇಳಿದುದನ್ನು ನಾನು ಮಾಡಿ ದಣಿಯ ಋಣಿವನ್ನು ತೀರಿಸುವ ಭಾವನೆ ಇರಿಸಿ ಮಾಡುವೆನು. ॥23॥ ಸಾರಥಿಯ ಈ ಮಾತಿನಿಂದ ರಾವಣನು ಬಹಳ ಸಂತುಷ್ಟನಾಗಿ, ನಾನಾ ರೀತಿಯಿಂದ ಅವನನ್ನು ಹೊಗಳಿ, ಯುದ್ಧಲೋಲುಪನಾಗಿ ಹೇಳಿದನು- ॥24॥ ಸೂತನೇ! ಈಗ ನೀನು ರಥವನ್ನು ಬೇಗನೇ ರಾಮನ ಮುಂದಕ್ಕೆ ಕೊಂಡುಹೋಗು. ರಾವಣನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಶತ್ರುವನ್ನು ಕೊಲ್ಲದೆ ಎಂದೂ ಮನಗೆ ಮರಳಲಾರನು. ॥25॥ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರನು ಸಾರಥಿಗೆ ತನ್ನ ಕೈಯ್ಯ ಸುಂದರ ಕಡಗವನ್ನು ಉಡುಗೊರೆಯಾಗಿ ಕೊಟ್ಟನು. ರಾವಣನ ಆದೇಶದಂತೆ ಸಾರಥಿಯು ಪುನಃ ರಥವನ್ನು ಯುದ್ಧದ ಕಡೆಗೆ ತಿರುಗಿಸಿದನು. ॥26॥ ರಾವಣನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಸಾರಥಿಯು ಕೂಡಲೇ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಓಡಿಸುತ್ತಾ ರಾಕ್ಷಸರಾಜನ ಆ ವಿಶಾಲ ರಥವನ್ನು ಕ್ಷಣಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ಸಮೀಪಕ್ಕೆ ಕೊಂಡು ಹೋದನು. ॥27॥ ನೀನು ಮಾಡಿದ ಕಾರ್ಯವು ಹಿತವನ್ನು ಬಯಸುವ ಮಿತ್ರನ ಕಾರ್ಯವಲ್ಲ. ಶತ್ರುಗಳು ಮಾಡಲು ಯೋಗವಾಗಿದೆ. ॥28॥ ನೀನು ನನ್ನೊಡನೆ ಬಹಳ ದಿನ ಗಳಿಂದ ಇರುವುದರಿಂದ, ನನ್ನ ಗುಣಗಳು ನಿನಗೆ ನೆನಪಿದ್ದರೆ ನನ್ನ ಈ ರಥವನ್ನು ಬೇಗನೇ ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಹಿಂದಿರುಗಿಸು. ಹೀಗಾಗದಿದ್ದರೆ ನನ್ನ ಶತ್ರು ಎಲ್ಲಾದರೂ ಓಡಿ ಹೋಗದಿರಲಿ. ॥29॥ ಸಾರಥಿಯ ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಹಿತದ ಭಾವನೆಯೇ ಇದ್ದರೂ, ಆ ಮೂರ್ಖನು ಅವನಿಗೆ ಇಂತಹ ಕಠೋರ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದಾಗ ಸಾರಥಿಯು ಬಹಳ ವಿನಯದಿಂದ ಹೀಗೆ ಹಿತವಚನ ಹೇಳಿದನು- ॥10॥ ಮಹಾರಾಜರೇ! ನಾನು ಹೆದರಿಲ್ಲ, ನನ್ನ ವಿವೇಕವೂ ನಾಶವಾಗಲಿಲ್ಲ. ನನಗೆ ಶತ್ರುವೂ ಪ್ರಲೋಭನೆ ತೋರಿಲ್ಲ. ನಾನು ಎಚ್ಚರ ತಪ್ಪಿಲ್ಲ. ನಿಮ್ಮ ಕುರಿತು ನನ್ನ ಸ್ನೇಹವೂ ಕಡಿಮೆಯಾಗಲಿಲ್ಲ. ನೀವು ಗೈದ ಸತ್ಕಾರವನ್ನು ನಾನು ಮರೆತಿಲ್ಲ. ॥11॥ ನಾನು ಸದಾ ನಿಮ್ಮ ಹಿತವನ್ನು ಬಯಸುವೆನು. ನಿಮ್ಮ ಯಶಸ್ಸಿನ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿಯೇ ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಾ ಇರುವೆನು. ನನ್ನ ಹೃದಯ ನಿಮ್ಮ ಕುರಿತಾದ ಸ್ನೇಹದಿಂದ ಆರ್ದ್ರವಾಗುತ್ತದೆ. ನಿಮಗೆ ಅಪ್ರಿಯವಾದರೂ ಇದರಿಂದ ನಿಮ್ಮ ಹಿತವಾಗಬಹುದೆಂದು ಯೋಚಿಸಿ ನಾನು ಇದನ್ನು ಮಾಡಿದುದು. ॥12॥ ಮಹಾರಾಜರೇ! ನಾನು ನಿಮ್ಮ ಹಿತದಲ್ಲಿ ತತ್ಪರನಾಗಿರುವವನು, ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಕಾರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ನೀವು ಯಾವುದೇ ಅಲ್ಪ ಮತ್ತು ಅನಾರ್ಯ ಪುರುಷನಂತೆ ನನ್ನ ಮೇಲೆ ದೋಷಾರೋಪಣೆ ಮಾಡಬಾರದು. ॥13॥ ಚಂದ್ರೋದಯವಾದಾಗ ಸಮುದ್ರದ ನೀರು ನದಿಗಳ ವೇಗವನ್ನು ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಿಸುವಂತೆಯೇ ನಾನು ಯಾವ ಕಾರಣದಿಂದ ರಥವನ್ನು ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಿಸಿದೆ, ಅದನ್ನು ಹೇಳುವೆನು ಕೇಳಿ. ॥14॥ ಆಗ ನೀವು ಮಹಾಯುದ್ಧದಿಂದಾಗಿ ಬಳಲಿದ್ದಿರಿ, ಶತ್ರುವಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಬಲತೆ ನಿಮ್ಮಲ್ಲಿ ನಾನು ಕಂಡಿಲ್ಲ, ಹೆಚ್ಚು ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಕಾಣಲಿಲ್ಲ ಎಂದು ನಾನು ತಿಳಿದೆ. ॥15॥ ನಮ್ಮ ಕುದುರೆಗಳೂ ರಥವನ್ನೆಳೆದು ಎಳೆದು ದಣಿದಿದ್ದವು. ಅವುಗಳು ಎಡವುತ್ತಿದ್ದವು. ಬಿಸಿಲಿನಿಂದ ಪೀಡಿತವಾದ ಕುದುರೆಗಳು ಮಳೆಯ ರಭಸಕ್ಕೆ ಸಿಕ್ಕ ಹಸುವಿನಂತೆ ದುಃಖಿಗಳಾಗಿದ್ದವು. ॥16॥ ಜೊತೆಗೆ ಆಗ ನಮ್ಮ ಮುಂದೆ ಪ್ರಕಟವಾದ ಶಕುನಗಳು ಸಲವಾದಲ್ಲಿ ನಮಗೆ ಅದರಿಂದ ಅನಿಷ್ಟವೇ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿತ್ತು. ॥17॥ ಸಾರಥಿಯು ದೇಶ-ಕಾಲವನ್ನು ಶುಭಾಶುಭ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು, ರಥಿಯ ಚೇಷ್ಟೆಗಳನ್ನು, ಉತ್ಸಾಹ, ಖೇದ- ಹರ್ಷಗಳನ್ನು, ಬಲಾಬಲಗಳನ್ನು ತಿಳಿದಿರಬೇಕು. ॥18॥ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿರುವ ಹಳ್ಳ-ತಿಟ್ಟು, ಸಮ-ವಿಷಮ ಸ್ಥಾನಗಳ ಅರಿವು ಸಾರಥಿಗೆ ಇರಬೇಕು. ಯುದ್ಧ ಮಾಡಬೇಕಾದ ಕಾಲ, ಶತ್ರುವಿನ ದೌರ್ಬಲ್ಯ ಇವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಸಾರಥಿಯಾದವನು ಗಮನಿಸಬೇಕು. ॥19॥ ಶತ್ರುವಿನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗುವುದು, ದೂರ ಹೋಗುವುದು, ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ನಿಲ್ಲುವುದು ಹಾಗೂ ಯುದ್ಧರಂಗದಿಂದ ಬೇರೆಯಾಗುವುದು, ಸರಿಯಾದ ಸಂದರ್ಭ ಯಾವಾಗ ಬರುತ್ತದೆ. ಇದೆಲ್ಲವನ್ನು ರಥ ನಿರ್ವಾಹಕನಿಗೆ ತಿಳಿದಿರಬೇಕು. ॥20॥ ನಿಮಗೆ ಮತ್ತು ನಮ್ಮ ಕುದುರೆ ಗಳಿಗೆ ಸ್ವಲ್ಪ ಹೊತ್ತು ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಕೊಡಲು ಮತ್ತು ಖೇದವನ್ನು ದೂರಗೊಳಿಸಲು ನಾನು ಮಾಡಿದ ಕಾರ್ಯವು ಉಚಿತವೇ ಆಗಿದೆ. ॥21॥ ಪ್ರಭುವೇ! ನಾನು ಮನಬಂದಂತೆ ಈ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಲಿಲ್ಲ. ಒಡೆಯನ ಸ್ನೇಹವಶನಾಗಿ ಅವನ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಈ ರಥವನ್ನು ರಣರಂಗದಿಂದ ದೂರಕ್ಕೆ ಒಯ್ದಿರುವೆನು. ॥22॥ ಶತ್ರುಹಂತಕನೇ! ಈಗ ನೀವು ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿರಿ. ನೀವು ಸರಿಯೆಂದು ತಿಳಿದು ಹೇಳಿದುದನ್ನು ನಾನು ಮಾಡಿ ದಣಿಯ ಋಣಿವನ್ನು ತೀರಿಸುವ ಭಾವನೆ ಇರಿಸಿ ಮಾಡುವೆನು. ॥23॥ ಸಾರಥಿಯ ಈ ಮಾತಿನಿಂದ ರಾವಣನು ಬಹಳ ಸಂತುಷ್ಟನಾಗಿ, ನಾನಾ ರೀತಿಯಿಂದ ಅವನನ್ನು ಹೊಗಳಿ, ಯುದ್ಧಲೋಲುಪನಾಗಿ ಹೇಳಿದನು - ॥24॥ ಸೂತನೇ! ಈಗ ನೀನು ರಥವನ್ನು ಬೇಗನೇ ರಾಮನ ಮುಂದಕ್ಕೆ ಕೊಂಡು ಹೋಗು. ರಾವಣನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಶತ್ರುವನ್ನು ಕೊಲ್ಲದೆ ಎಂದೂ ಮನಗೆ ಮರಳಲಾರನು. ॥25॥ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರನು ಸಾರಥಿಗೆ ತನ್ನ ಕೈಯ್ಯ ಸುಂದರ ಕಡಗವನ್ನು ಉಡುಗೊರೆಯಾಗಿ ಕೊಟ್ಟನು. ರಾವಣನ ಆದೇಶದಂತೆ ಸಾರಥಿಯು ಪುನಃ ರಥವನ್ನು ಯುದ್ಧದ ಕಡೆಗೆ ತಿರುಗಿಸಿದನು. ॥26॥ ರಾವಣನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಸಾರಥಿಯು ಕೂಡಲೇ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಓಡಿಸುತ್ತಾ ರಾಕ್ಷಸರಾಜನ ಆ ವಿಶಾಲ ರಥವನ್ನು ಕ್ಷಣಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ಸಮೀಪಕ್ಕೆ ಕೊಂಡುಹೋದನು. ॥ 27 ॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ನೂರನಾಲ್ಕನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥104॥

ನೂರ ಐದನೆಯ ಸರ್ಗ

ಅಗಸ್ತ್ಯ ಮುನಿಗಳು ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ವಿಜಯಕ್ಕಾಗಿ ‘ಆದಿತ್ಯ ಹೃದಯ’ ಸ್ತೋತ್ರದ ಉಪದೇಶ ಮಾಡಿದುದು.

ಅತ್ತ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಯುದ್ಧದಿಂದ ಬಳಲಿ ಚಿಂತಿತನಾಗಿ ರಣಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದನು. ಅಷ್ಟರಲ್ಲಿ ರಾವಣನೂ ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಅವನ ಎದುರಿಗೆ ಬಂದು ನಿಂತನು. ಇದನ್ನು ನೋಡಿದ ಯುದ್ಧ ನೋಡಲು ದೇವತೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಆಗಮಿಸಿದ್ದ ಪೂಜ್ಯರಾದ ಅಗಸ್ತ್ಯಮುನಿಗಳು ಶ್ರೀರಾಮನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು ಹೇಳಿದರು - ॥1-2॥ ಎಲ್ಲರ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ರಮಿಸುವ ಮಹಾಬಾಹೋ ರಾಮಾ! ಈ ಸನಾತನ ಗೋಪನಿಯ ಸ್ತೋತ್ರವನ್ನು ಕೇಳು; ವತ್ಸ! ಇದರ ಜಪದಿಂದ ನೀನು ಯುದ್ಧ ದಲ್ಲಿ ತನ್ನೆಲ್ಲ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಜಯಿಸುವೆ. ॥3॥ ರಹಸ್ಯವಾದ ಈ ಸ್ತೋತ್ರದ ಹೆಸರು ‘ಆದಿತ್ಯ ಹೃದಯ’ ಎಂದಾಗಿದೆ. ಇದು ಪರಮಪವಿತ್ರ ಮತ್ತು ಸಮಸ್ತ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವಂತಹುದು. ಇದರ ಜಪದಿಂದ ಸದಾ ವಿಜಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ನಿತ್ಯ ಅಕ್ಷಯ ಹಾಗೂ ಪರಮ ಕಲ್ಯಾಣಮಯ ಸ್ತೋತ್ರವಾಗಿದೆ. ಸಮಸ್ತ ಮಂಗಳಗಳಿಗೂ ಮಂಗಳವಾಗಿದೆ. ಇದರಿಂದ ಎಲ್ಲ ಪಾಪಗಳು ನಾಶವಾಗುತ್ತವೆ. ಇದು ಚಿಂತೆ, ಶೋಕ ಇಲ್ಲವಾಗಿಸಿ ದೀರ್ಘಾಯುಸ್ಸನ್ನು ಕೊಡುವ ಉತ್ತಮ ಸಾಧನವಾಗಿದೆ. ॥ 4-5 ॥ ಭಗವಾನ್ ಸೂರ್ಯನು ತನ್ನ ಅನಂತ ಕಿರಣಗಳಿಂದ (ರಶ್ಮಿಮಾನ್) ಸುಶೋಭಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಇವನು ನಿತ್ಯ ಉದಯಿಸುವವನು (ಸುಮುದ್ಯನ್) ದೇವಾಸುರರಿಂದ ನಮಸ್ಕೃತ, ವಿವಸ್ವಾನ್ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧ, ಪ್ರಭೆಯನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸುವವನು (ಭಾಸ್ಕರ), ಜಗತ್ತಿನ ಸ್ವಾಮಿ (ಭುವನೇಶ್ವರ)ಯಾಗಿರುವೆ. ನೀನು (ರಶ್ಮಿಮತೇ ನಮಃ, ಸಮುದ್ಯತೇ ನಮಃ, ದೇವಾಸುರ ನಮಸ್ಕೃತಾಯ ನಮಃ, ವಿವಸ್ವತೇ ನಮಃ, ಭಾಸ್ಕರಾಯ ನಮಃ, ಭುವನೇಶ್ವ ರಾಯ ನಮಃ) ಈ ನಾಮ ಮಂತ್ರಗಳಿಂದ ಪೂಜಿಸು. ॥6॥ ಸಮಸ್ತ ದೇವತೆಗಳೂ ಇವನ ಸ್ವರೂಪರೇ ಆಗಿದ್ದಾರೆ. ತೇಜದ ರಾಶಿಯಾಗಿದ್ದು ಇವನು ತನ್ನ ಕಿರಣಗಳಿಂದ ಜಗತ್ತಿಗೆ ಸತ್ತೆ ಹಾಗೂ ಸ್ಫೂರ್ತಿ ನೀಡುವವನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಇವನೇ ತನ್ನ ರಶ್ಮಿಗಳನ್ನು ಪಸರಿಸಿ ದೇವತೆಗಳನ್ನು, ಅಸುರರ ಸಹಿತ ಸಂಪೂರ್ಣ ಲೋಕಗಳನ್ನು ಪಾಲಿಸುವನು. ॥7॥ ಇವನೇ ಬ್ರಹ್ಮಾ, ವಿಷ್ಣು, ಶಿವ, ಸ್ಕಂದ, ಪ್ರಜಾಪತಿ, ಇಂದ್ರ, ಕುಬೇರ, ಕಾಲ, ಯಮ, ಚಂದ್ರ, ವರುಣ, ಪಿತೃಗಳು, ವಸು, ಸಾಧ್ಯ, ಅಶ್ವಿನೀ ಕುಮಾರರು, ಮರುದ್ಗಣ, ಮನು, ವಾಯು, ಅಗ್ನಿ, ಪ್ರಜಾ, ಪ್ರಾಣ, ಋತುಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುವವನೂ ಹಾಗೂ ಪ್ರಭಾ ಪುಂಜನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ॥ 8-9 ॥

ಆದಿತ್ಯ (ಆದಿತಿ ಪುತ್ರ), ಸವಿತಾ (ಜಗತ್ತನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುವವನು), ಸೂರ್ಯ (ಸರ್ವವ್ಯಾಪಕ), ಖಗ (ಆಕಾಶ ಸಂಚಾರಿ), ಪೂಷಾ (ಪೋಷಿಸುವವನು), ಗಭಸ್ತಿಮಾನ್ (ಪ್ರಕಾಶವಂತೆ) ಸುವರ್ಣಸದೃಶ, ಭಾನು (ಪ್ರಕಾಶಕ), ಹಿರಣ್ಯರೇತಾ (ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡದ ಉತ್ಪತ್ತಿಯ ಬೀಜ), ದಿವಾಕರ (ಹಗಲಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಾಶ ಹರಡುವವನು), ಹರಿದಶ್ವ (ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಕ ಹಾಗೂ ಹಸಿರು ಬಣ್ಣದ ಕುದುರೆಯುಳ್ಳವನು), ಸಹಸ್ರಾರ್ಚಿ (ಸಾವಿರಾರು ಕಿರಣಗಳಿಂದ ಶೋಭಿತ), ಸಪ್ತಸಪ್ತಿ (ಏಳು ಕುದುರೆವುಳ್ಳವನು), ಮರೀಚಿಮಾನ್ (ಕಿರಣಗಳಿಂದ ಸುಶೋಭಿತ), ತಿಮ್ಮಿರೋನ್ಮಥನ (ಅಂಧಕಾರವನ್ನು ನಾಶ ಮಾಡುವವನು), ಶಂಭು (ಕಲ್ಯಾಣದ ಉಗಮಸ್ಥಾನ), ತ್ವಷ್ಟಾ (ಭಕ್ತರ ದುಃಖವನ್ನು ದೂರಗೊಳಿಸಿ ಅಥವಾ ಜಗತ್ತಿನ ಸಂಹಾರ ಮಾಡುವವನು), ಮಾರ್ತಾಂಡಕ (ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡಕ್ಕೆ ಜೀವ ತುಂಬುವವನು), ಅಂಶುಮಾನ್ (ಕಿರಣಗಳನ್ನು ಧರಿಸುವವನು), ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭ (ಬ್ರಹ್ಮಾ), ಶಿಶಿರ (ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಸುಖಕೋಡುವವನು), ತಪನ (ಸೆಕೆ ಉಂಟು ಮಾಡುವವನು), ಅಹಸ್ಕರ (ದಿನಕರ), ರವಿ (ಎಲ್ಲರ ಸ್ತುತಿಪಾತ್ರ), ಅಗ್ನಿಗರ್ಭ (ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಗರ್ಭದಲ್ಲಿ ಧರಿಸಿದವನು), ಅದಿತಿ ಪುತ್ರ, ಶಂಖ (ಆನಂದ ಸ್ವರೂಪ ಹಾಗೂ ವ್ಯಾಪಕ), ಶಿಶಿರನಾಶನ (ಶೀತವನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವವನು), ವ್ಯೋಮನಾಥ (ಆಕಾಶದ ಸ್ವಾಮಿ), ತಮೋಭೇದಿ (ಅಂಧಕಾರವನ್ನು ನಾಶ ಮಾಡುವವನು), ಋಕ್, ಯಜುಃ, ಸಾಮವೇದಗಳಲ್ಲಿ ಪಾರಂಗತ, ಘನವೃಷ್ಟಿ (ಭಾರೀ ಮಳೆಗರೆಯು ವವನು), ಅಪಾಂಮಿತ್ರ (ನೀರನ್ನು ಉತ್ಪನ್ನ ಮಾಡುವವನು), ವಿಂದ್ಯವೀಥೀಪ್ಲವಂಗಮ (ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ತೀವ್ರವಾಗಿ ನಡೆಯುವವನು), ಆತಪೀ (ಬೆವರನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುವವನು), ಮಂಡಲೀ (ಕಿರಣಗಳನ್ನು ಧರಿಸುವವನು), ಮೃತ್ಯು (ಮೃತ್ಯುವಿನ ಕಾರಣ), ಪಿಂಗಳ (ಪಿಂಗಳ ವರ್ಣದವನು), ಸರ್ವತಾಪನ (ಎಲ್ಲರಿಗೂ ತಾಪದಾಯಕನು), ಕವಿ (ತ್ರಿಕಾಲದರ್ಶಿ), ವಿಶ್ವ (ಸರ್ವ ಸ್ವರೂಪ), ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ, ರಕ್ತ (ಕೆಂಪು ಬಣ್ಣವುಳ್ಳವನು), ಸರ್ವಭವೋದ್ಭವ (ಎಲ್ಲರ ಉತ್ಪತ್ತಿಗೆ ಕಾರಣನು), ನಕ್ಷತ್ರ, ಗ್ರಹ, ತಾರೆಗಳ ಒಡೆಯನು, ವಿಶ್ವಭಾವನ (ಜಗತ್ತನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವವನು), ತೇಜಸ್ವಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಅತಿ ತೇಜಸ್ವೀ ಹಾಗೂ ದ್ವಾದಶಾತ್ಮಾ (ಹನ್ನೆರಡು ಸ್ವರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತನೂ) ಇವೆಲ್ಲವೂ ಅವನ ಹೆಸರುಗಳೇ ಆಗಿವೆ. ॥10-15॥ ಪೂರ್ವಗಿರಿ-ಉದಯಾಚಲ ಹಾಗೂ ಪಶ್ಚಿಮಗಿರಿ-ಅಸ್ತಾಚಲ ರೂಪದಲ್ಲಿರುವವನಿಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ. ಜೋತಿರ್ಗಣಗಳ (ಗ್ರಹ-ನಕ್ಷತ್ರ) ಸ್ವಾಮಿ ಹಾಗೂ ಹಗಲಿನ ಅಧಿಪತಿಯಾದದ ನಿನಗೆ ನಮಸ್ಕಾರವು. ॥16॥ ನೀನು ಜಯಸ್ವರೂಪನೂ, ವಿಜಯ ಮತ್ತು ಕಲ್ಯಾಣ ದಾತನೂ ಆಗಿರುವೆ, ನಿನ್ನ ರಥಕ್ಕೆ ಹಸಿರು ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಹೂಡಿದ್ದಿದೆ, ನಿನಗೆ ಪದೇ ಪದೇ ನಮಸ್ಕಾರಗಳು. ಸಹಸ್ರ ಕಿರಣಗಳಿಂದ ಸುಶೋಭಿತ ಭಗವಾನ್ ಸೂರ್ಯನೇ! ನೀನು ಅದಿತಿಯ ಪುತ್ರನಾದ್ದರಿಂದ ಆದಿತ್ಯನೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾಗಿರುವೆ, ನಿನಗೆ ಪುನಃ ಪುನಃ ನಮಸ್ಕಾರಗಳು. ॥17॥ ಉಗ್ರ (ಅಭಕ್ತರಿಗೆ ಭಯಂಕರ), ವೀರ (ಶಕ್ತಿಸಂಪನ್ನ) ಮತ್ತು ಸಾರಂಗ (ಶೀಘ್ರಗಾಮಿ) ಸೂರ್ಯದೇವನಿಗೆ ನಮಸ್ಕಾರಗಳು. ಕಮಲಗಳನ್ನು ಅರಳಿಸುವ ಪ್ರಚಂಡ ತೇಜಧಾರೀ ಮಾರ್ತಾಂಡನಿಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ. ॥18॥ ಬ್ರಹ್ಮಾ, ಈಶಾನ, ಅಚ್ಯುತ ಈ ತ್ರಿಮೂರ್ತಿಗಳಿಗೂ ಸ್ವಾಮಿ ಯಾಗಿ ನೀನಿರುವೆ. ಸೂರ ನಿನ್ನ ಸಂಜ್ಞೆಯಾಗಿದೆ, ಈ ಸೂರ್ಯಮಂಡಲ ನಿನ್ನನ್ನೇ ತೇಜವಾಗಿದೆ. ಸರ್ವ ಭಕ್ಷಕ ನಾದ ಅಗ್ನಿ ಸ್ವರೂಪನಾಗಿರುವ ನಿನಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ. ರೌದ್ರ ರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸುವ ನಿನಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ. ॥ 19 ॥ ನೀನು ಅಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಅಂಧಕಾರದ ನಾಶಕನಾಗಿರುವೆ, ಜಡತೆ ಹಾಗೂ ಶೀತನಿವಾರಕ, ಶತ್ರುವನ್ನು ನಾಶಗೊಳಿಸುವವನೇ, ಅಪ್ರಮೇಯ ಸ್ವರೂಪ ನಿನ್ನದು. ಕೃತಘ್ನರನ್ನು ನಾಶಗೊಳಿಸುವ, ಸಮಸ್ತ ಜ್ಯೋತಿಗಳ ಸ್ವಾಮಿ ಮತ್ತು ದೇವಸ್ವರೂಪನಾದ ನಿನಗೆ ನಮಸ್ಕಾರಗಳು. ॥20॥ ಕಾಯಿಸಿದ ಸ್ವರ್ಣದಂತೆ ನಿನ್ನ ಪ್ರಭೆಯಾಗಿದೆ, ನೀನೇ ಹರಿ (ಅಜ್ಞಾನವನ್ನು ಹರಿಸುವ) ಮತ್ತು ವಿಶ್ವಕರ್ಮ (ಜಗತ್ತನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುವವನು) ಆಗಿರುವೆ. ತಮದ ನಾಶಕನೂ, ಪ್ರಕಾಶ ಸ್ವರೂಪನೂ, ಜಗತ್ತಿನ ಸಾಕ್ಷಿಯೂ ಆಗಿರುವ ನಿನಗೆ ನಮಸ್ಕಾರಗಳು. ॥21॥ ರಘುನಂದನ! ಭಗವಾನ್ ಸೂರ್ಯನೇ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಸಂಹಾರ, ಸೃಷ್ಟಿ, ಪಾಲನೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಇವನೇ ತನ್ನ ಕಿರಣಗಳಿಂದ ತಾನು ಮತ್ತು ವರ್ಷಾಗರೆಯುತ್ತಾನೆ. ॥22॥ ಇವನು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಅಂತರ್ಯಾಮಿ ರೂಪದಿಂದ ಸ್ಥಿತನಾಗಿ ಅವನು ಮಲಗಿದ್ದವರನ್ನು. ಎಬ್ಬಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇವನೇ ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರ ಹಾಗೂ ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರೀ ಪುರುಷರಿಗೆ ಸಿಗುವ ಫಲವಾಗಿದ್ದಾನೆ. ॥23॥ (ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಭಾಗ ಸ್ವೀಕರಿಸುವ) ದೇವತೆ, ಯಜ್ಞ ಮತ್ತು ಯಜ್ಞಗಳ ಫಲವೂ ಇವನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಸಮಸ್ತ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಫಲ ಕೊಡಲು ಇವನೇ ಸಮರ್ಥನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ॥24॥ ರಾಘವನೇ! ವಿಪತ್ತಿನಲ್ಲಿ, ಕಷ್ಟದಲ್ಲಿ, ದುರ್ಗಮ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ, ಯಾವುದೇ ಭಯದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಯಾರೇ ಮನುಷ್ಯನು ಈ ಸೂರ್ಯದೇವನ ಕೀರ್ತನ ಮಾಡುವನೋ, ಅವನು ದುಃಖ ಅನುಭವಿಸಲಾರನು. ॥25॥ ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನೀನು ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತನಾಗಿ ಈ ದೇವಾಧಿದೇವ ಜಗದೀಶ್ವರನನ್ನು ಪೂಜಿಸು. ಈ ಆದಿತ್ಯ ಹೃದಯವನ್ನು ಈ ಮೂರು ಬಾರಿ ಜಪ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ನೀನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ವಿಜಯ ಪಡೆಯುವೆ. ॥26॥ ಮಹಾಬಾಹೋ! ನೀನು ಈಗಲೇ ರಾವಣನನ್ನು ವಧಿಸಬಲ್ಲೆ. ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಅಗಸ್ತ್ಯರು ಬಂದಲ್ಲಿಗೆ ಹಿಂದಿರುಗಿದರು. ॥27॥

ಅವರ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಕೇಳಿ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ಶೋಕ ಇಲ್ಲವಾಯಿತು. ಅವನು ಪ್ರಸನ್ನನಾಗಿ ಶುದ್ಧಚಿತ್ತದಿಂದ ಆದಿತ್ಯ ಹೃದಯವನ್ನು ಧರಿಸಿ, ಮೂರು ಬಾರಿ ಆಚಮನ ಮಾಡಿ ಜಪ ಮಾಡಿದನು. ಇದರಿಂದ ಅವನಿಗೆ ತುಂಬಾ ಹರ್ಷವಾಯಿತು. ಮತ್ತೆ ಪರಮಪರಾಕ್ರಮಿ ರಘುನಾಥನು ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ರಾವಣನ ಕಡೆಗೆ ನೋಡಿದನು ಹಾಗೂ ಉತ್ಸಾಹದಿಂದ ವಿಜಯ ಪಡೆಯಲು ಮುಂದುವರಿದನು. ಸರ್ವಪ್ರಯತ್ನದಿಂದ ರಾವಣನನ್ನು ವಧಿಸಲು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದನು. ॥28-30॥ ಆಗ ದೇವತೆಗಳ ನಡುವೆ ನಿಂತಿದ್ದ ಭಗವಾನ್ ಸೂರ್ಯನು ಪ್ರಸನ್ನನಾಗಿ ಶ್ರೀರಾಮನ ಕಡೆಗೆ ನೋಡಿ, ನಿಶಾಚರ ರಾವಣನ ವಿನಾಶದ ಸಮಯ ಬಳಿ ಬಂದಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿದು ಹರ್ಷದಿಂದ-‘ರಘುನಂದನ! ಈಗ ತ್ವರೆಮಾಡು’ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ॥31॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ನೂರ ಐದನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥105॥

ನೂರ ಆರನೆಯ ಸರ್ಗ

ಶ್ರೀರಾಮನು ಮಾತಲಿಗೆ ಎಚ್ಚರವಾಗಿರುವಂತೆ ಹೇಳಿದುದು, ರಾವಣನಿಗೆ ಪರಾಜಯ ಸೂಚಕ ಮತ್ತು ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ವಿಜಯಸೂಚಕ ಶಕುನಗಳ ವರ್ಣನೆ

ರಾವಣನ ಸಾರಥಿಯು ಹರ್ಷೋತ್ಸಾಹದಿಂದ ಅವನ ರಥವನ್ನು ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಓಡಿಸಿದನು. ಆ ರಥವು ಶತ್ರುಸೈನ್ಯ ವನ್ನು ಅತಿಕ್ರಮಿಸಲು ಸಮರ್ಥವಾಗದ್ದು, ಗಂಧರ್ವನಗರದಂತೆ ಆಶ್ಚರ್ಯಜನಕವಾಗಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿತ್ತು. ಅದರಲ್ಲಿ ಎತ್ತರವಾದ ಧ್ವಜಹಾರಾಡುತ್ತಿತ್ತು. ಆ ರಥಕ್ಕೆ ಉತ್ತಮ ಗುಣಸಂಪನ್ನ, ಬಂಗಾರದ ಹಾರಗಳಿಂದ ಅಂಕರಿಸಿದ ಕುದುರೆ ಹೂಡಿದ್ದವು. ರಥದೊಳಗೆ ಯುದ್ಧಸಾಮಗ್ರಿ ತುಂಬಿತ್ತು. ಆ ರಥಕ್ಕೆ ಧ್ವಜ ಪತಾಕೆಗಳ ಮಾಲೆಯನ್ನು ತೊಡಿಸಿದ್ದರು. ಆಕಾಶವನ್ನೇ ನುಂಗಿ ಬಿಡುವಂತೆ ಅನಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಗರಗರ ಶಬ್ದದಿಂದ ಭೂಮಿಯನ್ನೇ ತುಂಬಿಬಿಟ್ಟಿತು. ಅದು ಶತ್ರು ಸೈನ್ಯದ ನಾಶಕ ಮತ್ತು ತನ್ನ ಸೈನ್ಯದ ಹರ್ಷವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವಂತಿತ್ತು. ॥1-3॥ ವಿಶಾಲ ಧ್ವಜದಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಗರಗರ ಶಬ್ದದೊಂದಿಗೆ ಬರುತ್ತಿರುವ ರಾವಣನ ರಥವನ್ನು ನರರಾಜ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ನೋಡಿದನು. ॥4॥ ಅದಕ್ಕೆ ಕಪ್ಪಾದ ಕುದುರೆ ಹೂಡಿದ್ದರು, ಅದರ ಕಾಂತಿ ಭಯಂಕರವಾಗಿತ್ತು. ಅದು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಾಶಿಸುವ ಸೂರ್ಯತುಲ್ಯ ತೇಜಸ್ವೀ ವಿಮಾನದಂತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿತ್ತು. ॥5॥ ಅದರಲ್ಲಿ ಹಾರಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಪತಾಕೆಗಳು ಮಿಂಚಿನಂತೆ ಅನಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಅದರಲ್ಲಿ ಇದ್ದ ರಾವಣನ ಧನುಸ್ಸಿನಿಂದಾಗಿ ಇಂದ್ರಧನುಸ್ಸಿನ ಪ್ರಭೆ ಬೀರುತ್ತಿತ್ತು. ಬಾಣಗಳ ಧಾರಾಕಾರ ವೃಷ್ಟಿ ಆಗುತ್ತಿರುವುದರಿಂದ ಅದು ಜಲತುಂಬಿದ ಮೇಘದಂತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿತ್ತು. ॥6॥ ವಜ್ರಾಯುಧದ ಆಘಾತದಿಂದ ಪರ್ವತವು ಪುಡಿ ಯಾಗುವಂತ ಶಬ್ದ ಅದರ ಧ್ವನಿಯು ಕೇಳುತ್ತಿತ್ತು. ಮೇಘದಂತೆ ಕಂಡುಬರುವ ಶತ್ರುವಿನ ಆ ರಥವು ಬರುತ್ತಿರು ವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ವೇಗವಾಗಿ ತನ್ನ ಧನುಷ್ಟಂಕಾರ ಮಾಡಿದನು. ಆಗ ಅವನ ಧನುಸ್ಸು ಬಿದಿಗೆಯ ಚಂದ್ರನಂತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿತ್ತು. ಶ್ರೀರಾಮನು ಇಂದ್ರಸಾರಥಿ ಮಾತಲಿಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು. ॥7-8॥ ಮಾತಲಿಯೇ! ನೋಡು, ನನ್ನ ಶತ್ರು ರಾವಣನ ರಥ ವೇಗವಾಗಿ ಬರುತ್ತಿದೆ. ರಾವಣನು ಬಹಳ ವೇಗವಾಗಿ ಬಲಪಾರ್ಶ್ವದಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸಲು ಬರುವುದನ್ನು ನೋಡಿದರೆ ಈ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ತಾನು ಸಾಯುವ ನಿಶ್ಚಯ ಮಾಡಿಯೇ ಬರುವಂತಿದೆ. ॥ 9-10 ॥ ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ಶತ್ರುವಿನ ರಥದ ಕಡೆಗೆ ಮುಂದರಿ. ದಟ್ಟವಾಗಿರುವ ಮೋಡಗಳನ್ನು ಗಾಳಿಯು ಚದುರಿಸಿಬಿಡುವಂತೆ ಇಂದು ನಾನು ರಥ ಸಹಿತ ಶತ್ರುವನ್ನು ಧ್ವಂಸ ಮಾಡಲು ಬಯಸ್ತಿದ್ದೇನೆ. ॥11॥ ಭಯವನ್ನು, ಭ್ರಾಂತಿಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು, ಮನಸ್ಸು, ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಸ್ಥಿರವಾಗಿರಿಸಿ, ಕುದುರೆಗಳ ಕಡಿವಾಣವನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಣ ದಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ರಥವನ್ನು ವೇಗವಾಗಿ ನಡೆಸು. ॥12॥ ನಿನಗೆ ದೇವೇಂದ್ರನ ರಥ ನಡೆಸುವ ಅಭ್ಯಾಸವಿದೆ, ಆದ್ದರಿದ ನಿನಗೆ ಕಲಿಸುವ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇಲ್ಲ. ನಾನು ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತನಾಗಿ ಯುದ್ಧಮಾಡಲು ಬಯಸುತ್ತಿರುವೆನು. ನಿನಗೆ ಕಲಿಸಲು ಅಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಜ್ಞಾಪಿಸಿದೆ ಅಷ್ಟೇ. ॥ 13 ॥

ಶ್ರೀರಾಮನ ಮಾತಿನಿಂದ ದೇವಸಾರಥಿ ಮಾತಲಿಗೆ ಬಹಳ ಸಂತೋಷವಾಗಿ, ಅವನು ರಾವಣನ ವಿಶಾಲರಥ ವನ್ನು ಬಲಕ್ಕೆ ಬಿಟ್ಟು ರಥವನ್ನು ಮುಂದಕ್ಕೆ ನಡೆಸಿದನು. ಅದರ ಚಕ್ರಗಳಿಂದ ಎದ್ದಿರುವ ಧೂಳನ್ನು ನೋಡಿ ರಾವಣನು ನಡುಗಿ ಹೋದನು. ॥14-15॥ ಇದರಿಂದ ದಶಮುಖ ರಾವಣನು ಭಾರೀ ಕ್ರೋಧಗೊಂಡು, ಕೆಂಪಾದ ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ನೋಡುತ್ತಾ ತನ್ನ ರಥದ ಎದುರಿಗಿರುವ ಶ್ರೀರಾಮನ ಮೇಲೆ ಬಾಣಗಳ ಮಳೆ ಸುರಿಸಿದನು. ॥16॥ ಅವನ ಈ ಆಕ್ರಮಣದಿಂದ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಭಾರೀ ಕ್ರೋಧವುಂಟಾಗಿ, ರೋಷಗೊಂಡು ಧೈರ್ಯಧರಿಸಿ, ಯುದ್ಧರಂಗದಲ್ಲಿ ಅವನು ಬಹಳ ವೇಗಶಾಲಿಯಾದ ಇಂದ್ರನ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಕೈಗೆತ್ತಿಕೊಂಡನು. ॥17॥ ಜೊತೆಗೆ ಸೂರ್ಯಕಿರಣಗಳಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಮಹಾವೇಗಶಾಲಿ ಬಾಣಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡನು. ಅನಂತರ ಒಬ್ಬರು ಮತ್ತೊಬ್ಬರ ವಧೆಯನ್ನು ಇಚ್ಛಿಸುತ್ತಾ ಶ್ರೀರಾಮ-ರಾವಣರಿಬ್ಬರಲ್ಲಿ ಭಾರೀ ಯುದ್ಧ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು. ದರ್ಪಿತರಾದ ಎರಡು ಸಿಂಹಗಳಂತೆ ಇಬ್ಬರೂ ಎದುರುಬದುರಾಗಿ ಸಿದ್ಧರಾಗಿದ್ದರು. ॥18॥ ಆಗ ರಾವಣನ ವಿನಾಶವನ್ನು ಬಯಸುವ ದೇವತೆಗಳು, ಸಿದ್ಧರು, ಗಂಧರ್ವರು, ಮಹರ್ಷಿಗಳೆಲ್ಲರೂ ಅವರಿಬ್ಬರ ದ್ವೈರಥ ಯುದ್ಧವನ್ನು ನೋಡಲು ಅಲ್ಲಿ ನೆರೆದಿದ್ದರು. ॥19॥ ಆ ಯುದ್ಧದ ಸಮಯ ರೋಮಾಂಚಕರವಾಗಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡ ಭಯಂಕರ ಉತ್ಪಾತಗಳಿಂದ ರಾವಣನ ವಿನಾಶವು ಮತ್ತು ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ಅಭ್ಯುದಯವು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ॥20॥ ರಾವಣನ ರಥದ ಮೇಲೆ ಮೋಡಗಳು ರಕ್ತದ ಮಳೆ ಸುರಿಸಿದವು. ವೇಗವಾಗಿ ಸುತ್ತುತ್ತಿದ್ದ ಸುಂಟರಗಾಳಿಯು ಎಡಮುಖವಾಗಿ ಬೀಸತೊಡಗಿತು. ॥21॥ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಹಾರಾಡುತ್ತಿದ್ದ ರಣಹದ್ದುಗಳು ರಾವಣನ ರಥವು ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದ ಮಾರ್ಗವನ್ನೇ ಅನುಸರಿಸಿ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದವು. ॥22॥ ಅಸಮಯದಲ್ಲಿ ಕೆಂಪು ದಾಸವಾಳದಂತೆ ಕೆಂಪಾದ ಸಂದ್ಯೆಯು ಆವರಿಸಿ, ಲಂಕೆಯು ಹಗಲಿನಲ್ಲೇ ದೀಪಗಳಿಂದ ಬೆಳಗುತ್ತಿದೆಯೋ ಎಂಬಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು. ॥23॥ ರಾವಣನ ಇದಿರ್ಗಡೆ ಸಿಡಿಲಿನಂತಹ ಶಬ್ದದೊಂದಿಗೆ ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ಉಲ್ಕೆಗಳು ಬೀಳತೊಡಗಿದವು. ಅದು ರಾವಣನಿಗೆ ಅಹಿತಕವಾಗಿದ್ದು, ಆ ಉತ್ಪಾತಗಳಿಂದ ರಾಕ್ಷಸರು ವಿಷಾದಗೊಂಡವು. ॥24॥ ರಾವಣನು ಹೋದಲೆಲ್ಲ ಭೂಮಿಯು ಕಂಪಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಪ್ರಹರಿಸುವ ರಾಕ್ಷಸರ ಭುಜಗಳು ಯಾರೋ ಹಿಡಿದು ಕೊಂಡಿರುವಂತೆ ನಿರ್ಬಲವಾದುವು. ॥25॥ ರಾವಣನ ಮುಂದೆ ಬಿದ್ದ ಸೂರ್ಯಕಿರಣಗಳು ಪರ್ವತದ ಧಾತುಗಳಂತೆ ಕೆಂಪು, ಹಳದಿ, ಬಿಳುವು ಮತ್ತು ಕಪ್ಪು ಬಣ್ಣಗಳಿಂದ ಕಂಡು ಬಂದವು.॥26॥ ರೋಷಾವೇಷಗೊಂಡ ರಾವಣನ ಮುಖ ವನ್ನೇ ನೋಡುತ್ತಾ ಹೆಣ್ಣುನರಿಗಳು ಬಾಯಿಂದ ಬೆಂಕಿಯನ್ನು ಉಗುಳುತ್ತಾ ಅಮಂಗಲ ಸೂಚಕವಾಗಿ ಕೂಗುತ್ತಿದ್ದವು. ಅವುಗಳ ಹಿಂದೆ ಹಿಂಡುಹಿಂಡಾಗಿ ರಣಹದ್ದುಗಳು ಓಡಾಡುತ್ತಿದ್ದವು. ॥27॥ ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ಬೀಸುತ್ತಿದ್ದ ಗಾಳಿಯು ಧೂಳನ್ನೆಬ್ಬಿಸಿ ರಾವಣನ ಕಣ್ಣುಗಳು ಕಾಣದಂತೆ ಮಾಡುತ್ತಾ, ಪ್ರತಿಕೂಲ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಬೀಸುತ್ತಿತ್ತು. ॥28॥ ರಾವಣನ ಸೈನ್ಯದ ಮೇಲೆ ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಿಂದ ಮೋಡಗಳಿಲ್ಲದೆಯೇ ದುಃಸಹ, ಕಠೋರ ಶಬ್ದದೊಂದಿಗೆ ಭಯಾನಕ ಸಿಡಿಲುಗಳು ಬೀಳತೊಡಗಿದವು. ॥29॥ ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿ ಅಂಧಕಾರ ಆವರಿಸಿತು. ಧೂಳು ತುಂಬಿ ಆಕಾಶವೂ ಕಾಣದಂತಾಯಿತು. ॥30॥ ಭಯಾನಕವಾಗಿ ಶಬ್ದ ಮಾಡುತ್ತಾ ನೂರಾರು ದಾರುಣವಾದ ಸಾರಿಕಾಪಕ್ಷಗಳು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಪರಸ್ಪರ ಜಗಳವಾಡುತ್ತಾ ರಾವಣನ ರಥದ ಮೇಲೆ ಬೀಳುತ್ತಿದ್ದವು. ॥31॥ ರಾವಣನ ಕುದುರೆಗಳು ಸೊಂಟದಭಾಗದಿಂದ ಬೆಂಕಿಯ ಕಿಡಿಗಳನ್ನು ಉದಿರಿಸುತ್ತಾ ಕಣ್ಣೀರಗರೆಯುತ್ತಿದ್ದವು. ಹೀಗೆ ಅವು ಒಟ್ಟಿಗೆ ಬೆಂಕಿ ಮತ್ತು ನೀರನ್ನು ಸುರಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. ॥32॥ ಹೀಗೆ ರಾವಣನ ವಿನಾಶ ಸೂಚಕವಾದ ದಾರುಣ ಹಾಗೂ ಭಯಂಕರ ಉತ್ಪಾತಗಳು ಪ್ರಕಟವಾದುವು. ॥33॥ ಶ್ರೀರಾಮನ ಮುಂದೆಯೂ ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಿಂದ ಶುಭ, ಮಂಗಲ, ವಿಜಯಸೂಚಕ ಅನೇಕ ಶಕುನಗಳು ಪ್ರಕಟಗೊಂಡವು. ॥34॥ ತನ್ನ ವಿಜಯಸೂಚಕವಾದ ಈ ಶುಭಶಕುನಗಳನ್ನು ನೋಡಿ ಶ್ರೀರಘುನಾಥನು ಬಹಳ ಸಂತೋಷಗೊಂಡು ರಾವಣನು ಸತ್ತನೆಂದೇ ತಿಳಿದನು. ॥35॥ ಶಕುನ ಕೋವಿದನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನು ರಣಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ತನಗೆ ಪ್ರಾಪ್ತವಾದ ಶುಭಶಕುನಗಳನ್ನು ನೋಡಿ ಬಹಳ ಹರ್ಷಗೊಂಡು, ಪರಮ ಸಂತೋಷವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾ, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿದನು. ॥36॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ನೂರಆರನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥106॥

ನೂರ ಏಳನೆಯ ಸರ್ಗ

ಶ್ರೀರಾಮ ರಾವಣರ ಘೋರ ಯುದ್ಧ

ಬಳಿಕ ಶ್ರೀರಾಮ ಮತ್ತು ರಾವಣರಲ್ಲಿ ಸಮಸ್ತ ಲೋಕಗಳಿಗೂ ಭಯಂಕರವಾದ ಅತ್ಯಂತ ಕ್ರೂರವಾದ ದ್ವೈರಥ ಯುದ್ಧ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು. ॥1॥ ಆಗ ರಾಕ್ಷಸರ ಮತ್ತು ವಾನರರ ವಿಶಾಲ ಸೈನ್ಯಗಳು ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದರೂ ನಿಶ್ಚೇಷ್ಟಿವಾಗಿ ನಿಂತಿದ್ದವು. ಯಾರೂ ಯಾರನ್ನು ಪ್ರಹರಿಸುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ॥2॥ ಮಹಾಬಲಿಷ್ಠರಾದ ನರ-ರಾಕ್ಷಸ ವೀರರಿಬ್ಬರು ಯುದ್ಧಮಾಡುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಎಲ್ಲರ ಮನಸ್ಸು ಅವರ ಕಡೆಗೆ ಸೆಳೆಯಲ್ಪಟ್ಟ, ಆಶ್ಚರ್ಯಚಕಿತರಾದರು. ॥3॥ ಎರಡೂ ಕಡೆಯ ಸೈನಿಕರ ಕೈಗಳಲ್ಲಿ ನಾನಾ ವಿಧದ ಅಸ್ತ್ರ-ಶಸ್ತ್ರಗಳಿದ್ದರೂ, ಕೈಗಳು ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ವ್ಯಗ್ರವಾಗಿದ್ದರೂ, ಆ ಅದ್ಭುತ ಸಂಗ್ರಾಮನೋಡಿ ಅವರ ಬುದ್ಧಿ ಆಶ್ಚರ್ಯಚಕಿತನಾಗಿ ಸುಮ್ಮನೇ ನಿಂತಿದ್ದರು. ॥4॥ ರಾಕ್ಷಸರು ರಾವಣನ ಕಡೆಗೆ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದರೆ, ವಾನರರು ಶ್ರೀರಾಮನ ಕಡೆಗೆ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಅವರೆಲ್ಲರ ಕಣ್ಣುಗಳು ವಿಸ್ಮಿತವಾದ್ದರಿಂದ ನಿಸ್ತಬ್ದರಾಗಿ ನಿಂತಿದ್ದರಿಂದ ಎರಡೂ ಸೈನ್ಯಗಳು ಚಿತ್ರದಂತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿದ್ದವು. ॥5॥ ಶ್ರೀರಾಮ-ರಾವಣರು ಅಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟಗೊಂಡ ಶಕುನಗಳನ್ನು ನೋಡಿ, ಅವುಗಳ ಭಾವೀ ಲವನ್ನು ಯೋಚಿಸಿ ಯುದ್ಧ ವಿಷಯದ ವಿಚಾರ ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸಿಕೊಂಡರು. ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಒಬ್ಬರು ಇನ್ನೊಬ್ಬರ ಕುರಿತು ಅಸಹನೆಯ ಭಾವ ದೃಢವಾದ್ದರಿಂದ ನಿರ್ಭಯವಾಗಿ ಯುದ್ಧಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ॥6॥ ನಾನೇ ಗೆಲ್ಲುವೆ ಎಂಬ ವಿಶ್ವಾಸ ಶ್ರೀರಾಮನಲ್ಲಿ ಇದ್ದರೆ, ರಾವಣನು ನಾನು ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಸಾಯುವೆನು ಎಂದು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದ್ದ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರಿಬ್ಬರು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಪೂರ್ಣಪರಾಕ್ರಮ ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ॥7॥ ಆಗ ಪರಾಕ್ರಮಿ ದಶಾನನನು ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಬಾಣಾನುಸಂಧಾನಮಾಡಿ ಶ್ರೀರಾಮನ ರಥದಲ್ಲಿ ಹಾರಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಧ್ವಜವನ್ನು ಗುರಿಯಿಟ್ಟು ಹೊಡೆದನು. ॥8॥

ಆದರೆ ಅವನು ಬಿಟ್ಟ ಬಾಣವು ಇಂದ್ರನ ರಥದ ಧ್ವಜದವರೆಗೆ ತಲುಪುವ ಮೊದಲೇ ಕೇವಲ ರಥಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸುತ್ತಲೇ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದು ಹೋಯಿತು. ॥9॥ ಆಗ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಕುಪಿತನಾಗಿ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಸೆಳೆದು, ರಾವಣನ ಕಾರ್ಯದ ಪ್ರತಿಕಾರಕ್ಕಾಗಿ ಅವನ ಧ್ವಜವನ್ನು ತುಂಡರಿಸಲು ವಿಚಾರ ಮಾಡಿದನು. ॥10॥ ರಾವಣನ ಧ್ವಜವನ್ನು ಗುರಿಯಿಟ್ಟು ಅವನು ದೊಡ್ಡ ಸರ್ಪದಂತಹ ಅಸಹ್ಯವಾದ, ತನ್ನ ತೇಜದಿಂದ ಪ್ರಜ್ವಲಿತ ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ ಬಾಣವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದನು. ॥11॥ ತೇಜಸ್ವೀ ಶ್ರೀರಾಮನು ಆ ಧ್ವಜದ ಕಡೆಗೆ ಗುರಿಯಿಟ್ಟು ತನ್ನ ಸಾಯಕವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದಾಗ ರಾವಣನ ರಥದ ಧ್ವಜವು ತುಂಡಾಗಿ ಭೂಮಿಗೆ ಬಿದ್ದುಹೋಯಿತು. ॥12॥ ತನ್ನ ರಥದ ಧ್ವಜ ಕಡಿದು ಬಿದ್ದಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿದ ಮಹಾಬಲಿ ರಾವಣನು ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಉರಿದೆದ್ದು ಅಸಹನೆಯಿಂದ ಉರಿಯುತ್ತಿರು ವಂತೆ ಕಂಡುಬಂದನು. ಅವನು ರೋಷಗೊಂಡು ಬಾಣಗಳ ಮಳೆ ಸುರಿಸತೊಡಗಿದನು. ॥13-14॥ ರಾವಣನು ತನ್ನ ತೇಜಸ್ವೀ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಶ್ರೀರಾಮನ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಗಾಯಗೊಳಿಸಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದನು. ಆದರೆ ದಿವ್ಯವಾಗಿದ್ದ ಆ ಕುದುರೆಗಳು ಎಡವದೆ, ಅಲುಗಾಡಲಿಲ್ಲ. ಕಮಲದ ನಾಳದಿಂದ ಹೊಡೆದಂತೆ ಹಿಂದಿನಂತೆ ಸ್ವಸ್ಥಚಿತ್ತರಾಗಿದ್ದವು. ॥15॥ ಆ ಕುದುರೆಗಳು ಗಾಬರಿಗೊಳ್ಳದಿದ್ದಾಗ ರಾವಣನ ಕ್ರೋಧ ಇಮ್ಮಡಿಸಿತು. ಅವನು ಪುನಃ ಬಾಣಗಳ ವರ್ಷೆಯನ್ನು ಗರೆಯುತ್ತಾ, ಗದೆ, ಚಕ್ರ, ಪರಿಘ, ಓನಕೆ, ಪರ್ವತ ಶಿಖರ, ವೃಕ್ಷ, ಶೂಲ, ಕೊಡಲಿ ಹಾಗೂ ಮಯನಿರ್ಮಿತ ಇತರ ಅಸ್ತ್ರಗಳ ಮಳೆಗರೆದನು. ಅವನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಅಳುಕದೆ ಸಾವಿರಾರು ಬಾಣಗಳನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದನು. ॥16-18॥ ಯುದ್ಧರಂಗದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಶಸ್ತ್ರಗಳ ಆ ದೊಡ್ಡ ವರ್ಷಾ ಭಯಾನಕ, ತುಮುಲ, ಕಷ್ಟದಾಯಕ ಮತ್ತು ಭಯಂಕರ ಕೋಲಾಹಲದಿಂದ ತುಂಬಿತ್ತು. ॥19॥ ಆ ಶರವರ್ಷಾ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ರಥವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಇತರ ಎಲ್ಲೆಡೆ ವಾನರ ಸೈನ್ಯದ ಮೇಲೆ ಬೀಳತೊಡಗಿತು. ದಶಗ್ರೀವನು ಪ್ರಾಣಗಳ ಹಂಗನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಬಾಣಗಳನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸುತ್ತಿದ್ದನು ಹಾಗೂ ತನ್ನ ಸಾಯಕಗಳಿಂದ ಆಕಾಶವನ್ನು ದಟ್ಟವಾಗಿ ತುಂಬಿಬಿಟ್ಟನು. ॥20॥ ಅನಂತರ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಪರಿಶ್ರಮದಿಂದ ರಾವಣನು ಬಾಣಗಳನ್ನು ಬಿಡುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ನಗುತ್ತಾ ತೀಕ್ಷ್ಣಬಾಣಗಳನ್ನು ಅನುಸಂಧಾನ ಮಾಡಿ, ನೂರಾರು ಸಾವಿರ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಬಿಟ್ಟನು. ॥21-22॥ ಆ ಬಾಣಗಳನ್ನು ನೋಡಿ ರಾವಣನು ಪುನಃ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಸುರಿಸಿ ಆಕಾಶವನ್ನು ಎಳ್ಳುಹಾಕಲೂ ಜಾಗವಿಲ್ಲದಷ್ಟು ತುಂಬಿಬಿಟ್ಟನು. ಇಬ್ಬರೂ ಬಿಟ್ಟ ಹೊಳೆಯುವ ಬಾಣಗಳ ಮಳೆಯಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಮಾನ ಆಕಾಶವು ತುಂಬಿ ಹೋಗಿ ಯಾವುದೋ ಇನ್ನೊಂದು ಆಕಾಶದಂತೆ ಕಂಡು ಬರುತ್ತಿತ್ತು. ॥23॥ ಅವರು ಬಿಟ್ಟ ಯಾವುದೇ ಬಾಣವು ಗುರಿಮುಟ್ಟದೆ ಇರುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಗುರಿಯನ್ನು ಭೇದಿಸದೆ ನಿಲ್ಲುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ ಹಾಗೂ ನಿಷ್ಪಲವಾಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಶರವರ್ಷಾಗೈಯುತ್ತಾ ಶ್ರೀರಾಮ ಮತ್ತು ರಾವಣರ ಬಾಣಗಳು ಪರಸ್ಪರ ಢಿಕ್ಕಿಹೊಡೆದಾಗ ನಾಶವಾಗಿ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಬೀಳುತ್ತಿದ್ದವು. ॥24-25॥ ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಯೋಧರು ಎಡ-ಬಲಕ್ಕೆ ಪ್ರಹರಿಸುತ್ತಾ ನಿರಂತರ ಯುದ್ಧ ದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ್ದರು. ಅವರು ತಮ್ಮ ಭಯಂಕರ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಉಸಿರುಬಿಡುವಷ್ಟು ಜಾಗವಿಲ್ಲದಷ್ಟು ಆಕಾಶವನ್ನು ತುಂಬಿಬಿಟ್ಟರು. ॥26॥ ಶ್ರೀರಾಮನು ರಾವಣನ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಹಾಗೂ ರಾವಣನು ರಾಮನ ಅಶ್ವಗಳನ್ನು ಗಾಯಗೊಳಿಸಿದರು. ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಒಬ್ಬರು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೊಬ್ಬರನ್ನು ಪ್ರಹಾರಮಾಡುತ್ತಾ ಪ್ರತಿಕಾರ ಮಾಡುತ್ತಾ ಪರಸ್ಪರ ಆಘಾತ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ॥27॥ ಹೀಗೆ ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಅತ್ಯಂತ ಕ್ರೋಧಗೊಂಡು ಉತ್ತಮ ರೀತಿಯಿಂದ ಯುದ್ಧ ಮಾಡ ತೊಡಗಿದರು. ಎರಡುಗಳಿಗೆ ಅವರಿಬ್ಬರಲ್ಲಿ ರೋಮಾಂಚಕರ ಸಂಗ್ರಾಮ ನಡೆಯಿತು. ॥28॥ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ್ದ ಶ್ರೀರಾಮ-ರಾವಣರನ್ನು ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಚಕಿತಚಿತ್ತರಾಗಿ ಹೊಗಳತೊಡಗಿದರು. ॥29॥ ಆ ಇಬ್ಬರೂ ಶ್ರೇಷ್ಠರಾದ ಮಹಾರಥಿಗಳು ಸಮರದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಒಬ್ಬರು ಮತ್ತೊಬ್ಬರನ್ನು ನೋಯಿಸುತ್ತಾ ಆಕ್ರಮಣಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ॥30॥ ಒಬ್ಬರು ಮತ್ತೊಬ್ಬರ ವಧೆಯ ಪ್ರಯತ್ನದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ ಆ ವೀರರಿಬ್ಬರೂ ಭಾರೀ ಭಯಾನಕವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದರು. ಅವರಿಬ್ಬರ ಸಾರಥಿಗಳು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ರಥವನ್ನು ಸುತ್ತಾಡುತ್ತಾ, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ನೇರವಾಗಿ, ಹಿಂದೆ ಮುಂದೆ ಓಡಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಹೀಗೆ ಅವರಿಬ್ಬರೂ ತಮ್ಮ ರಥ ಚಾಲನೆಯ ಚತುರತೆಯನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸಿದರು. ॥31॥ ಶ್ರೀರಾಮನು ರಾವಣನನ್ನು ಪೀಡಿತಗೊಳಿಸಿದರೆ, ರಾವಣನು ರಾಮನನ್ನು ನೋಯಿಸಿದನು. ಹೀಗೆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತಿ-ನಿವೃತ್ತಿ ಗನುಸಾರವಾಗಿ ವೇಗವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದ್ದರು. ॥32॥ ಇಬ್ಬರೂ ವೀರರು ಬಾಣಗಳ ಮಳೆ ಸುರಿಸುತ್ತಿರುವಾಗ ಆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ರಥಗಳು ನೀರನ್ನು ಸುರಿಸುವ ಎರಡು ಮೇಘಗಳಂತೆ ಯುದ್ಧಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. ॥33॥ ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ಆ ಎರಡೂ ರಥಗಳು ಬಗೆ ಬಗೆಯ ಗತಿಗಳನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಿ ಪುನಃ ಎದುರುಬದುರಾಗಿ ಬಂದು ನಿಂತವು. ॥34॥ ಆಗ ಅಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುವ ಆ ಎರಡೂ ರಥಗಳ ಮೂಕಿಗಳು, ಕುದುರೆಗಳ ಮುಖಗಳು, ಪತಾಕೆಗಳು ಪರಸ್ಪರ ಸೇರಿಕೊಂಡವು. ॥35॥ ಅನಂತರ ಶ್ರೀರಾಮನು ತನ್ನ ಧನುಸ್ಸಿನಿಂದ ಹರಿತವಾದ ನಾಲ್ಕು ಬಾಣಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ರಾವಣನ ನಾಲ್ಕು ತೇಜಸ್ವೀ ಕುದುರೆಗಳು ಹಿಂದೆ ಸರಿಯು ವಂತೆ ವಿವಶಗೊಳಿಸಿದನು. ॥36॥ ಕುದುರೆಗಳು ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಿದಾಗ ದಶಮುಖನು ಕ್ರೋಧವಶನಾಗಿ ಶ್ರೀರಾಮನ ಮೇಲೆ ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ ಬಾಣಗಳ ಮಳೆಗರೆಯತೊಡಗಿದನು. ॥37॥ ಬಲಿಷ್ಠ ದಶಾನನನು ರಾಮನನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ಗಾಯಗೊಳಿಸಿ ದರೂ ಅವನ ಮುಖವು ವಿಕಾರಗೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ. ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ವ್ಯಥೆಯೂ ಉಂಟಾಗಲಲ್ಲ. ॥38॥ ಅನಂತರ ರಾವಣನು ಇಂದ್ರನ ಸಾರಥಿ ಮಾತಲಿಗೆ ಗುರಿಯಿಟ್ಟು ವಜ್ರಾಯುಧದಂತೆ ಶಬ್ದಮಾಡುವ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದನು. ॥39॥ ಆ ಮಹಾವೇಗಶಾಲಿ ಬಾಣಗಳು ಮಾತಲಿಯ ಶರೀರಕ್ಕೆ ತಗುಲಿದರೂ ಅವನಿಗೆ ಕೊಂಚವೂ ಮೋಹ, ವ್ಯಥೆ ಆಗಲಿಲ್ಲ. ॥40॥ ರಾವಣನು ಮಾತಲಿಯ ಮೇಲೆ ಮಾಡಿದ ಆಕ್ರಮಮದಿಂದ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ತನ್ನನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸಿದಾಗಲೂ ಬಾರದಿದ್ದ ಕ್ರೋಧವು ಉಂಟಾಗಿತ್ತು. ಅವನು ತನ್ನ ಶರಜಾಲದಿಂದ ಶತ್ರುವನ್ನು ಯುದ್ಧದಿಂದ ವಿಮುಖನಾಗಿಸಿದನು. ॥41॥ ವೀರ ರಘುನಾಥನು ಶತ್ರುವಿನ ರಥದ ಮೇಲೆ ಇಪ್ಪತ್ತು, ಮೂವತ್ತು, ಅರವತ್ತು, ನೂರು, ಸಾವಿರ, ಸಾವಿರ ಬಾಣಗಳ ಮಳೆಗರೆದನು. ॥42॥ ಆಗ ರಥದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತ ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರನೂ ಕುಪಿತನಾಗಿ ಗದೆ ಮತ್ತು ಒನಕೆಗಳ ಮಳೆಯಿಂದ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಪೀಡಿಸತೊಡಗಿದನು. ॥43॥ ಹೀಗೆ ಅವರಿಬ್ಬರಲ್ಲಿ ಪುನಃ ಭಯಂಕರ, ರೋಮಾಂಚಕಾರಿ ಯುದ್ಧನಡೆಯಿತು. ಗದೆಗಳ, ಒನಕೆಗಳ, ಪರಿಘಗಳ ಶಬ್ದದಿಂದ ಹಾಗೂ ಬಾಣಗಳ ರೆಕ್ಕೆಗಳಿಂದ ಉಂಟಾದ ಗಾಳಿಯಿಂದ ಏಳು ಸಮುದ್ರಗಳೂ ವಿಕ್ಷುಬ್ಧವಾದುವು. ॥44-45॥ ಆ ವಿಕ್ಷುಬ್ಧವಾದ ಸಮುದ್ರಗಳ ಪಾತಾಳದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ಸಮಸ್ತ ದಾನವ ಮತ್ತು ಸಾವಿರಾರು ನಾಗಗಳೂ ವ್ಯಥಿತವಾದವು. ॥46॥ ಪರ್ವತಗಳು, ವನಗಳು, ಕಾನನಗಳ ಸಹಿತ ಇಡೀ ಪೃಥಿವಿ ಕಂಪಿಸಿತು, ಸೂರ್ಯನ ಪ್ರಭೆಯು ಲುಪ್ತವಾಯಿತು, ಗಾಳಿಯ ಗತಿ ನಿಂತುಹೋಯಿತು. ॥47॥ ‘ಗೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಕಲ್ಯಾಣವಾಗಲೀ, ಪ್ರವಾಹರೂಪದಿಂದ ನಡೆದು ಬರುತ್ತಿರುವ ಲೋಕಗಳ ರಕ್ಷಣೆಯಾಗಲೀ, ಶ್ರೀರಘುನಾಥನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಮೇಲೆ ವಿಜಯಪಡೆಯಲಿ’ ಎಂದು ಎಲ್ಲರೂ ಹಾರೈಸುತ್ತಿದ್ದರು. ॥49॥ ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿರುವ ಋಷಿಗಳ ಸಹಿತ ಆ ದೇವತೆಗಳು ಶ್ರೀರಾಮ ಮತ್ತು ರಾವಣರ ಅತ್ಯಂತ ಭಯಂಕರ, ರೋಮಾಂಚಕರ ಯುದ್ಧವನ್ನು ನೋಡತೊಡಗಿದರು. ॥50॥ ಗಂಧರ್ವಾಪ್ಸರೆಯರ ಸಮುದಾಯ ಆ ಅನುಪಮ ಯುದ್ಧವನ್ನು ನೋಡಿ ಹೇಳತೊಡಗಿದರು. ಆಕಾಶದಂತೆಯೇ ಆಕಾಶ, ಸಮುದ್ರದಂತೆಯೇ ಸಮುದ್ರವಿರುವಂತೆ ರಾಮ ಮತ್ತು ರಾವಣರ ಯುದ್ಧವು ರಾಮ-ರಾವಣರ ಯುದ್ಧದಂತೆ ಇತ್ತು.* ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ರಾಮ-ರಾವಣರ ಯುದ್ಧ ನೋಡತೊಡಗಿದರು. ॥51-52॥ ಅನಂತರ ರಘುಕುಲದ ಕೀರ್ತಿ ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ಮಹಾಬಾಹು ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಕುಪಿತನಾಗಿ ತನ್ನ ಧನುಸ್ಸಿಗೆ ಒಂದು ವಿಷಧರ ಸರ್ಪದಂತಹ ಬಾಣವನ್ನು ಅನುಸಂಧಾನ ಮಾಡಿ ಅದರಿಂದ ಹೊಳೆಯುವ ಕುಂಡಲಗಳಿಂದ ಯುಕ್ತವಾದ ರಾವಣನ ಒಂದು ಸುಂದರ ಮಸ್ತಕ ವನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿದನು. ಅವನ ಆ ತುಂಡಾದ ತಲೆ ಪೃಥಿವಿಯಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದುಹೋಯಿತು ಎಂಬುದನ್ನು ಮೂರುಲೋಕಗಳ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ನೋಡಿದವು. ॥53-54॥ ಅದೇ ಜಾಗದಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಅಂತಹುದೇ ಹೊಸ ಶಿರಸ್ಸು ಉತ್ಪನ್ನವಾಯಿತು. ಶೀಘ್ರಹರಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ತನ್ನ ಕೈಚಳಕದಿಂದ ತನ್ನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ರಾವಣನ ಆ ಇನ್ನೊಂದು ತಲೆಯನ್ನು ಕಡಿದು ಹಾಕಿದನು. ॥55॥ ಅದು ತುಂಡಾಗುತ್ತಲೇ ಹೊಸ ತಲೆ ಉತ್ಪನ್ನವಾಯಿತು; ಆದರೆ ಅದನ್ನು ಶ್ರೀರಾಮನು ವಜ್ರತುಲ್ಯ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಕತ್ತರಿಸಿಬಿಟ್ಟನು. ॥56॥ ಹೀಗೆ ಒಂದರಿಂದ ಒಂದು ತೇಜಸ್ಸುಳ್ಳ ನೂರು ಶಿರಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಲಾಯಿತು. ಆದರೆ ಅದರಿಂದ ರಾವಣನ ಆಯುಸ್ಸು ಮುಗಿಯಲಿಲ್ಲ. ಅವು ಒಂದಾದ ಮೇಲೊಂದು ಚಿಗುರುತ್ತಲೇ ಇದ್ದವು. ॥57॥ ಕೌಸಲ್ಯಾನಂದ ವರ್ಧನನಾದ, ಸಮಸ್ತ ಅಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲ ಶ್ರೀರಾಮನು ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದರೂ ಹೀಗೆ ಚಿಂತಿಸಿದನು- ॥58॥ ನನ್ನ ಬಾಣಗಳು ಮಾರೀಚ-ಖರ-ದೂಷಣರನ್ನು ಜನ್ಮಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಸಂಹರಿಸಿದವು. ಕ್ರೌಂಚ ವನದಲ್ಲಿ ವಿರಾಧನನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿದವು. ದಂಡಕಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಕಂಬಂಧನನ್ನು ಕೊಂದಿದ್ದವು, ತಾಳವೃಕ್ಷಗಳನ್ನು, ಪರ್ವತಗಳನ್ನು ವಿವೀರ್ಣಗೊಳಿಸಿ, ವಾಲಿಯ ಪ್ರಾಣಕೊಂದವು, ಸಮುದ್ರವು ಇವುಗಳಿಂದ ಕ್ಷುಬ್ಧವಾಯಿತು, ಅನೇಕ ಬಾರಿ ಸಂಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಇವುಗಳ ಅಮೋಘತೆಯನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸಿ ವಿಶ್ವಾಸ ಉಂಟಾಗಿತ್ತು. ಆ ನನ್ನ ಎಲ್ಲ ಬಾಣಗಳೇ ಇಂದು ರಾವಣನ ಮೇಲೆ ನಿಸ್ತೇಜವಾದುವಲ್ಲ! ಕುಂಠಿತವಾಗಲು ಕಾರಣವಾದರೂ ಏನಿರಬಹುದು? ॥59-61॥ ಹೀಗೆ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಲೇ ಶ್ರೀರಾಮನು ಅಪ್ರಮತ್ತನಾಗಿ ರಾವಣನ ವಕ್ಷಃಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಬಾಣಗಳ ಮಳೆಯನ್ನೇ ಸುರಿಸಿದನು. ॥62॥ ಆಗ ರಥದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತ ರಾವಣನೂ ಕೂಡ ಕುಪಿತನಾಗಿ ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಗದೆ ಮತ್ತು ಮುಸಲಗಳ ಮಳೆಯನ್ನು ಸುರಿಸಿ ಪೀಡಿಸಿದನು. ॥63॥ ಆ ಮಹಾಯುದ್ಧವು ಭಯಂಕರ ರೂಪ ತಾಳಿತು. ಅದನ್ನು ನೋಡುತ್ತಲೇ ರೋಮಾಂಚನವಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಆ ಯುದ್ಧವು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಭೂತಳದಲ್ಲಿ ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಪರ್ವತ ಶಿಖರಗಳ ಮೇಲೂ ನಡೆಯತ್ತಿತ್ತು. ॥ 64 ॥ ದೇವತೆಗಳು, ದಾನವರು, ಯಕ್ಷ, ಪಿಶಾಚ, ನಾಗ, ರಾಕ್ಷಸರು ನೋಡು ನೋಡುತ್ತಾ ಆ ಮಹಾಸಂಗ್ರಾಮ ಇಡೀ ರಾತ್ರೆ ನಡೆಯುತ್ತಲೇ ಇತ್ತು. ॥65॥ ಶ್ರೀರಾಮ-ರಾವಣರ ಆ ಯುದ್ಧವು ಹಗಲು-ರಾತ್ರೆ ನಿಲ್ಲುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಎರಡು ಗಳಿಗೆ ಅಥವಾ ಒಂದು ಕ್ಷಣವೂ ವಿರಾಮವಾಗಲಿಲ್ಲ. ॥66॥ ಒಂದು ಕಡೆ ದಶರಥಕುಮಾರ ಶ್ರೀರಾಮನಿದ್ದನು, ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ ರಾಕ್ಷಸ ರಾವಣನಿದ್ದನು. ಅವರಿಬ್ಬರಲ್ಲಿ ಶ್ರೀರಘುನಾಥನ ವಿಜಯವಾಗದಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ದೇವರಾಜ ಸಾರಥಿ ಮಹಾತ್ಮಾ ಮಾತಲಿಯು ಯುದ್ಧಪರಾಯಣ ಶ್ರೀರಾಮನಲ್ಲಿ ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಹೇಳಿದನು. ॥ 67 ॥

* ‘ಗಗನಂ ಗಗನಾಕಾರಂ ದಿಂದ ರಾಮರಾವಣಯೋರಿವ’ ವರೆಗಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅನ್ವಯಾಲಂಕಾರವಿದೆ. ಒಂದೇ ವಸ್ತು ಉಪಮಾನ ಮತ್ತು ಉಪಮೇಯ ರೂಪದಿಂದ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೋ, ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ಉಪಮೆ ಸಿಗದಿದ್ದರೆ ಅಲ್ಲಿ ‘ಅನ್ವಯಾಲಂಕಾರ’ ಆಗುತ್ತದೆ.

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ನೂರಏಳನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥107॥

ನೂರಎಂಟನೆಯ ಸರ್ಗ

ಶ್ರೀರಾಮನಿಂದ ರಾವಣನ ವಧೆ

ಮಾತಲಿಯು ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಹಿಂದಿನದನ್ನು ಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಾ ಹೇಳಿದನು - ವೀರವರನೇ! ಏನು ತಿಳಿಯದವನಂತೆ ನೀನು ಈ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ಏಕೆ ಅನುಸರಿಸುತ್ತರುವೆ? (ಅಸ್ತ್ರಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿಅಸ್ತ್ರವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಬಿಡುತ್ತಿರುವೆಯಲ್ಲ) ॥1॥ ಪ್ರಭೋ! ನೀನು ಇವನನ್ನು ವಧಿಸಲು ಬ್ರಹ್ಮದೇವರ ಅಸ್ತ್ರವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸು. ದೇವತೆಗಳು ನಿರ್ಧರಿಸಿದ ಇವನ ವಿನಾಶದ ಸಮಯವು ಈಗ ಸನ್ನಿಹಿತವಾಗಿದೆ. ॥2॥ ಮಾತಲಿಯ ಈ ವಾಕ್ಯದಿಂದ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರಗೆ ಆ ಅಸ್ತ್ರವು ಸ್ಮರಣೆಗೆ ಬಂತು. ಮತ್ತೆ ಅವನು ಬುಸುಗುಟ್ಟುವ ಸರ್ಪದಂತಹ ಒಂದು ತೇಜಸ್ವೀ ಬಾಣವನ್ನು ಕೈಗೆತ್ತಿಕೊಂಡನು. ॥3॥ ಪೂಜ್ಯ ಅಗಸ್ತ್ಯರು ಶ್ರೀರಘುನಾಥನಿಗೆ ಮೊದಲು ಕೊಟ್ಟ ಶಕ್ತಿಶಾಲಿ ಬಾಣವೇ ಅದಾಗಿತ್ತು. ಆ ವಿಶಾಲ ಬಾಣವು ಬ್ರಹ್ಮ ದೇವರು ಕೊಟ್ಟಿದ್ದು, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅಮೋಘವಾಗಿತ್ತು. ॥4॥ ಅಮಿತ ತೇಜಸ್ವೀ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರು ಮೊದಲು ಇಂದ್ರನಿಗಾಗಿ ಆ ಬಾಣವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದ್ದರು ಹಾಗೂ ಮೂರು ಲೋಕಗಳ ಮೇಲೆ ವಿಜಯಪಡೆಯುವ ಇಚ್ಛೆಯುಳ್ಳ ದೇವೇಂದ್ರನಿಗೆ ಹಿಂದೆ ಅರ್ಪಿಸಿದ್ದರು. ॥5॥ ಆ ಬಾಣದ ವೇಗದಲ್ಲಿ ವಾಯುವನ್ನು, ಅಲಗಿನಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯಾಗ್ನಿಗಳನ್ನು, ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಆಕಾಶವನ್ನು, ಭಾರದಲ್ಲಿ ಮೇರು-ಮಂದರಾಚಲಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಿದ್ದರು. ॥6॥ ಅದನ್ನು ಭೂತಮಾತ್ರರ ತೇಜದಿಂದ ನಿರ್ಮಿಸಿತ್ತು. ಅದರಿಂದ ಸೂರ್ಯನಂತಹ ಜ್ಯೋತಿ ಹೊರಡುತ್ತಿತ್ತು. ಅದು ಸ್ವರ್ಣಭೂಷಿತ, ಸುಂದರ ರೆಕ್ಕೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿ, ಸ್ವರೂಪತಃ ಜಾಜ್ವಲ್ಯಮಾನ, ಪ್ರಳಯಕಾಲದ ಧೂಮಯುಕ್ತ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಭಯಂಕರ, ದೀಪ್ತಿವಂತ, ವಿಷಧರ ಸರ್ಪದಂತೆ ವಿಷಯುಕ್ತ, ಮನುಷ್ಯ, ಆನೆ, ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ವಿವೀರ್ಣಗೊಳಿಸಿ, ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಗುರಿಯನ್ನು ಭೇದಿಸುವಂತಹುದಾಗಿತ್ತು. ॥7-8॥ ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ದ್ವಾರಗಳನ್ನು, ಪರಿಘ, ಪರ್ವತಗಳನ್ನೂ ಕೂಡ ಒಡೆದು ಹಾಕುವ ಶಕ್ತಿ ಅದರಲ್ಲಿ ಇತ್ತು. ಅದರ ಶರೀರ ನಾನಾ ರೀತಿಯ ರಕ್ತಗಳಿಂದಲೂ ಮೆದಸ್ಸಿನಿಂದಲೂ ಪರಿಪುಷ್ಟವಾಗಿತ್ತು. ನೋಡಲೂ ಅದು ಭಯಂಕರವಾಗಿತ್ತು. ವಜ್ರದಂತೆ ಕಠೋರ, ಮಹಾಶಬ್ದದಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು, ಅನೇಕಾನೇಕ ಯುದ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ಶತ್ರುಸೈನ್ಯವನ್ನು ವಿವೀರ್ಣಗೊಳಿಸುವ, ಎಲ್ಲರಿಗೆ ನೋವು ಕೊಡುವ ಹಾಗೂ ಬುಸುಗುಟ್ಟುತ್ತಿರುವ ಸರ್ಪದಂತೆ ಭಯಂಕರ ವಾಗಿತ್ತು. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅದು ಯಮನ ಭಯಾವಹ ರೂಪ ಧರಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ಕಾಗೆಗಳು, ಹದ್ದು, ಕೊಕ್ಕರೆ, ಗಿಡುಗ ಹಾಗೂ ಪಿಶಾಚಿಗಳಿಗೆ ಅದು ಸದಾಕಾಲ ಆಹಾರ ಒದಗಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ॥9-11॥ ಆ ಬಾಣವು ವಾನರ ದಳಪತಿ ಗಳಿಗೆ ಆನಂದ ಕೊಡುವಂತಹ ಹಾಗೂ ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ದುಃಖದಲ್ಲಿ ಕೆಡಹುವಂತಹದಾಗಿತ್ತು; ಗರುಡನ ಸುಂದರ ವಿಚಿತ್ರ ಮತ್ತು ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ರೆಕ್ಕೆಗಳಿಂದ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ॥12॥ ಆ ಉತ್ತಮ ಬಾಣವು ಸಮಸ್ತಲೋಕಗಳ ಹಾಗೂ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವಂಶಿಯರ ಭಯನಾಶಕವಾಗಿತ್ತು. ಶತ್ರುಗಳ ಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸುವ ಹಾಗೂ ತನ್ನವರ ಹರ್ಷವನ್ನು ವೃದ್ಧಿ ಮಾಡುವುದಾಗಿತ್ತು. ಆ ಮಹಾಸಾಯಕವನ್ನು ವೇದೋಕ್ತ ವಿಧಿಯಿಂದ ಅಭಿಮಂತ್ರಿಸಿ ಮಹಾಬಲಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ತನ್ನ ಧನುಸ್ಸಿಗೆ ಹೂಡಿದನು. ॥13-14॥ ಶ್ರೀರಘುನಾಥನು ಆ ಉತ್ತಮ ಬಾಣವನ್ನು ಅನುಸಂಧಾನ ಮಾಡಿದಾಗ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ನಡುಗಿಹೋದುವು ಮತ್ತು ಧರಣಿ ಕಂಪಿಸಿತು. ॥15॥ ಶ್ರೀರಾಮನು ಅತ್ಯಂತ ಕುಪಿತನಾಗಿ ಪರಮ ಯತ್ನದಿಂದ ಧನುಷ್ಯವನ್ನು ಸೆಳೆದು ಮರ್ಮಭೇದೀ ಆ ಬಾಣವನ್ನು ರಾವಣನ ಮೇಲೆ ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದನು. ॥16॥ ವಜ್ರಧಾರೀ ಇಂದ್ರನು ಕೈಯಿಂದ ಬಿಟ್ಟಿರುವ ವಜ್ರದಂತೆ ದುರ್ಧರ್ಷ ಮತ್ತು ಕಾಲದಂತೆ ಅನಿವಾರ್ಯವಾದ ಆ ಬಾಣವು ರಾವಣನ ವಕ್ಷಃಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ನೆಟ್ಟಿತು. ॥17॥ ಶರೀರವನ್ನು ಅಂತ್ಯಗೊಳಿಸುವ ಆ ಮಹಾವೇಗಶಾಲೀ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಬಾಣವು ದುರಾತ್ಮ ರಾವಣನ ಹೃದಯವನ್ನು ವಿವೀರ್ಣಗೊಳಿಸಿತು.
॥18॥ ಶರೀರದ ಅಂತ್ಯಗೊಳಿಸಿ ರಾವಣನ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಹರಿಸುವ ಆ ಬಾಣವು ಅವನ ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದು ವೇಗವಾಗಿ ಭೂಮಿಗೆ ಬಿದ್ದಿತು. ॥19॥ ಈ ಪ್ರಕಾರ ರಾವಣನನ್ನು ವಧಿಸಿ ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದ ಆ ಶೋಭಾಶಾಲೀ ಬಾಣವು ತನ್ನ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಪೂರೈಸಿ ಮತ್ತೆ ವಿನೀತ ಸೇವಕನಂತೆ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ಬತ್ತಳಿಕೆಯನ್ನು ಸೇರಿತು. ॥20॥ ಶ್ರೀರಾಮನ ಬಾಣಹತಿಯಿಂದ ರಾವಣನು ಸತ್ತು ಹೋದನು. ಅವನ ಪ್ರಾಣಗಳು ಹೊರಡುತ್ತಲೇ ಕೈಯಿಂದ ಬಾಣ ಸಹಿತ ಧನುಸ್ಸು ಜಾರಿ ಕೆಳಕ್ಕೆ ಬಿತ್ತು. ॥21॥ ಭಯಾನಕ ವೇಗಶಾಲೀ ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನು ಪ್ರಾಣಹೀನನಾಗಿ ವಜ್ರಾಯುಧದಿಂದ ಹತನಾದ ವೃತ್ರಾಸುರನಂತೆ ರಥದಿಂದ ನೆಲಕ್ಕೆ ಕೆಡಹಿಬಿದ್ದನು. ॥22॥ ರಾವಣನು ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಬದುಕಿ ಉಳಿದ ಸಮಸ್ತ ರಾಕ್ಷಸರು, ಒಡೆಯನು ಸತ್ತದ್ದರಿಂದ ಭಯದಿಂದ ಓಡಿ ಹೋದರು. ॥23॥ ದಶಾವನನ ವಧೆಯಾದುದನ್ನು ನೋಡಿ ವೃಕ್ಷಗಳಿಂದ ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವ ವಾನರರು ವಿಜಯದಿಂದ ಸುಶೋಭಿತರಾಗಿ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಾ ಆ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸಿದರು. ॥24॥ ಹರ್ಷೋಲ್ಲಸಿತ ವಾನರರಿಂದ ಪೀಡಿತರಾದ ಆ ರಾಕ್ಷಸರು ಭಯದಿಂದ ಲಂಕೆಗೆ ಓಡಿಹೋದರು; ಏಕೆಂದರೆ ಅವರ ಆಶ್ರಯ ನಾಶವಾಗಿ ಹೋಗಿತ್ತು. ಅವರ ಮುಖಗಳಲ್ಲಿ ಕರುಣಾಯುಕ್ತ ಕಣ್ಣೀರಧಾರೆ ಹರಿಯುತ್ತಿತ್ತು. ॥ 25 ॥ ಆಗ ವಾನರರು ವಿಜಯಲಕ್ಷ್ಮಿಯಿಂದ ಸುಶೋಭಿತರಾಗಿ ಅತ್ಯಂತ ಹರ್ಷೋತ್ಸಾಹದಿಂದ ಶ್ರೀರಾಮನ ವಿಜಯವನ್ನು ಮತ್ತು ರಾವಣನ ವಧೆಯನ್ನು ಘೋಷಿಸುತ್ತಾ ಜೋರು ಜೋರಾಗಿ ಗರ್ಜಿಸತೊಡಗಿದರು. ॥26॥ ಆಗಲೇ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ದೇವದುಂದುಭಿಗಳು ಮಧುರವಾಗಿ ಮೊಳಗಿದವು. ವಾಯುವು ದಿವ್ಯ ಸುಗಂಧವನ್ನು ಹರಡುತ್ತಾ ಮಂದ ಮಂದವಾಗ ಬೀಸತೊಡಗಿತು. ॥27॥ ಅಂತರಿಕ್ಷದಿಂದ ಶ್ರೀರಘುವೀರನ ರಥದ ಮೇಲೆ ದುರ್ಲಭವಾದ ಮನೋಹರ ಹೂಮಳೆ ಸುರಿಯಿತು. ॥28॥ ಶ್ರೀರಾಮನ ಸ್ತುತಿಯುಕ್ತವಾದ ಸಾಧು! ರಾಘವ! ಸಾಧು! ಎಂಬ ಮಹಾತ್ಮರಾದ ದೇವತೆಗಳ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಮಾತುಗಳು ಅಂತರಿಕ್ಷದಿಂದ ಕೇಳಿಬಂದವು. ॥29॥ ಸಮಸ್ತ ಲೋಕಗಳಿಗೆ ಭಯಪಡಿಸಿದ್ದ ರೌದ್ರ ರಾಕ್ಷಸ ರಾವಣನು ಹತನಾದಾಗ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ, ಚಾರಣರಿಗೆ ಮಹಾ ಹರ್ಷವುಂಟಾಯಿತು. ॥30॥ ಶ್ರೀರಘುನಾಥನು ರಾವಣನನ್ನು ಕೊಂದು ಸುಗ್ರೀವ, ಅಂಗದ, ವಿಭೀಷಣಗಳಿಗೆ ಸಲ ಮನೋರಥಗೈದು ಅವನಿಗೂ ಬಹಳ ಸಂತೋಷವಾಯಿತು. ॥31॥ ಬಳಿಕ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಬಹಳ ಶಾಂತಿ ದೊರೆಯಿತು, ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳು ಪ್ರಸನ್ನವಾದುವು, ಎಲ್ಲೆಡೆ ಪ್ರಕಾಶ ಹರಡಿತು, ಆಕಾಶ ನಿರ್ಮಲವಾಯಿತು. ಪೃಥಿವಿಯು ಸ್ಥಿರವಾಯಿತು. ಗಾಳಿಯು ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಗತಿಯಿಂದ ಬೀಸತೊಡಗಿತು. ಹಾಗೂ ಸೂರ್ಯನ ಪ್ರಭೆ ಸ್ಥಿರವಾಯಿತು. ॥32॥ ಸುಗ್ರೀವ, ವಿಭೀಷಣ, ಅಂಗದ ಹಾಗೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ತಮ್ಮ ಸುಹೃದರೊಂದಿಗೆ ಶ್ರೀರಾಮನ ವಿಜಯದಿಂದ ಪರಮಪ್ರಸನ್ನರಾದರು. ಬಳಿಕ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಸೇರಿ ನಯನಾಭಿರಾಮ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಪೂಜಿಸಿದರು. ॥33॥ ಶತ್ರುವನ್ನು ವಧಿಸಿ ತನ್ನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿದ ಬಳಿಕ ಸ್ವಜನರೊಂದಿಗೆ ಸೈನ್ಯದಿಂದ ಸುತ್ತುವರೆದ ರಘುಕುಲ ರಾಜಕುಮಾರ ಶ್ರೀರಾಮನು ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳಿಂದ ಪರಿವೃತನಾದ ಇಂದ್ರನಂತೆ ಶೋಭಿಸಿದನು.
॥34॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ನೂರ ಎಂಟನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥108॥

ನೂರಒಂಭತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ

ವಿಭೀಷಣನ ದುಃಖ, ಶ್ರೀರಾಮನಿಂದ ಸಮಾಧಾನ, ರಾವಣನ ಅಂತ್ಯೇಷ್ಟಿಸಂಸ್ಕಾರ ಮಾಡುವಂತೆ ವಿಭೀಷಣನಿಗೆ ಆದೇಶ

ಪರಾಜಿತನಾಗಿ ಅಣ್ಣನು ರಣಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಸತ್ತುಬಿದ್ದಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ವಿಭೀಷಣನ ಹೃದಯ ಶೋಕಾ ವೇಗದಿಂದ ವ್ಯಾಕುಲವಾಯಿತು ಮತ್ತು ಅವನು ವಿಲಾಪಿಸತೊಡಗಿದನು. ॥1॥ ಹಾ ವಿಖ್ಯಾತ ಪರಾಕ್ರಮಿ ವೀರ ಅಣ್ಣನೇ! ಹಾ ಕಾರ್ಯಕುಶಲ ನೀತಿಜ್ಞನೇ! ನೀನು ಸದಾ ಹಂಸತೂಲಿಕಾ ತಲ್ಪದಲ್ಲಿ ಮಲಗುವವನು, ಇಂದು ಹೀಗೆ ಸತ್ತು ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಏಕೆ ಬಿದ್ದಿರುವೆ? ॥3॥ ವೀರನೇ! ಅಂಗದಗಳಿಂದ ವಿಭೂಷಿತ ನಿನ್ನ ಭುಜಗಳೆರಡೂ ನಿಶ್ಚೇಷ್ಟಿತ ವಾಗಿವೆ. ಇವನ್ನು ಚಾಚಿ ಏಕೆ ಬಿದ್ದಿರುವೆ? ಸೂರ್ಯನಂತೆ ತೇಜಸ್ವೀ ನಿನ್ನ ಕಿರೀಟ ಇಲ್ಲಿ ಉರುಳಿಬಿದ್ದಿದೆ. ॥3॥ ವೀರವರನೇ! ನಾನು ನಿನಗೆ ಮೊದಲೇ ತಿಳಿಸಿದ್ದ ಸಂಕಟ ಇಂದು ನಿನ್ನ ಮೇಲೆ ಬಂದೆರಗಿದೆ. ಆದರೆ ಆಗ ಕಾಮ-ಮೋಹಕ್ಕೆ ವಶನಾದ್ದರಿಂದ ನಿನಗೆ ನನ್ನ ಮಾತು ರಚಿಸಲಿಲ್ಲ. ॥4॥ ಅಹಂಕಾರದಿಂದಾಗಿ ಪ್ರಹಸ್ತ, ಇಂದ್ರಜಿತು, ಇತರ ಜನರು, ಅತಿರಥಿ ಕುಂಭಕರ್ಣ, ಅತಿಕಾಯ ನರಾಂತಕ ಹಾಗೂ ಸ್ವತಃ ನೀನೂ ಕೂಡ ನನ್ನ ಮಾತಿಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಮಹತ್ವ ಕೊಟ್ಟಿಲ್ಲ. ಅದರ ಫಲವೇ ಹೀಗೆ ಎದುರಾಗಿದೆ. ॥5॥ ಶಸ್ತ್ರಧಾರಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠವೀರ ರಾವಣನು ಧರಾಶಾಯಿಯಾದ್ದರಿಂದ ನೀತಿಯಿಂದ ನಡೆಯುವ
ಜನರ ಧರ್ಮದ ಸೇತುವೆಯೇ ಕುಸಿದುಬಿದ್ದಂತಾಯಿತು. ಧರ್ಮದ ಮೂರ್ತಿಮಂತ ವಿಗ್ರಹವೇ ಹೊರಟುಹೋಯಿತು. ಸತ್ತ್ವ (ಬಲ]ದ ಸಂಗ್ರಹದ ಸ್ಥಾನ ನಾಶವಾಯಿತು. ವೀರರಾದವರ ಆಶ್ರಯವೇ ಇಲ್ಲವಾಯಿತು. ಸೂರ್ಯ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದಿರುವನು, ಚಂದ್ರ ಕತ್ತಲೆಯಲ್ಲಿ ಮರೆಯಾದ, ಪ್ರಜ್ವಲಿತ ಅಗ್ನಿ ನಂದಿಹೋಯಿತು, ಎಲ್ಲ ಉತ್ಸಾಹ ನಿರರ್ಥಕವಾಯಿತು. ॥6-7॥ ರಣ ಭೂಮಿಯ ಧೂಳಿನಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠ ರಾವಣನು ಮಲಗಿದ್ದರಿಂದ ಈ ಲೋಕದ ಆಧಾರ ಮತ್ತು ಬಲ ಮುಗಿದು ಹೋಯಿತು. ಇನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಏನು ಉಳಿದಿದೆ? ॥8॥ ಅಯ್ಯೋ! ರಾಕ್ಷಸರಾಜ ವೃಕ್ಷಕ್ಕೆ ಧೈರ್ಯವೇ ಎಲೆಗಳಿದ್ದು, ಹಟವೇ ಸುಂದರ ಹೂವು, ತಪಸ್ಸೇ ಬಲ ಮತ್ತು ಶೌರ್ಯವೇ ಬೇರಾಗಿತ್ತು. ಆ ಮಹಾವೃಕ್ಷವನ್ನು ಇಂದು ರಾಘವನೆಂಬ ಬಿರುಗಾಳಿಯು ಬುಡಮೇಲಾಗಿಸಿತು. ॥9॥ ರಾವಣನೆಂಬ ಗಂಧಹಸ್ತಿಗೆ ತೇಜವೇ ದಂತಗಳು, ವಂಶ ಪರಂಪರೆಯೇ ಪೃಷ್ಠಭಾಗವಾಗಿತ್ತು. ಕ್ರೋಧವೇ ಕೆಳಗಿನ ಅಂಗಗಳಾಗಿದ್ದವು. ಪ್ರಸಾದವೇ ಸೊಂಡಿಲವಾಗಿತ್ತು. ಅಂತಹ ರಾವಣನೆಂಬ ಆನೆಯು ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವಂಶೀ ಶ್ರೀರಾಮ ರೂಪಿ ಸಿಂಹನಿಂದಾಗಿ ಸೀಳಲ್ಪಟ್ಟು ಇಂದು ಅಸುನೀಗಿ ನೆಲದಲ್ಲಿ ಮಲಗಿದೆ. ॥10॥ ಪರಾಕ್ರಮ, ಉತ್ಸಾಹಗಳೇ ಯಾರ ಉರಿಯುತ್ತಿರುವ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಇದ್ದ, ನಿಃಶ್ವಾಸವೇ ಹೊಗೆಯಾಗಿದ್ದ, ತನ್ನ ಬಲವೇ ಪ್ರತಾಪವಾಗಿದ್ದ ಪ್ರತಾಪಿ ರಾವಣ ರೂಪಿ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಈಗ ಶ್ರೀರಾಮರೂಪೀ ಮೇಘವು ಆರಿಸಿಬಿಟ್ಟಿತು. ॥11॥ ರಾವಣರೂಪಿ ಗೂಳಿಗೆ ರಾಕ್ಷಸ ಸೈನ್ಯವೇ ಬಾಲ, ಹಿಳಲು ಮತ್ತು ಕೋಡುಗಳಾಗದ್ದವೋ, ಶತ್ರುಗಳ ಮೇಲೆ ವಿಜಯ ಪಡೆಯುವಂತಹ ವಾಯುವಿನಂತೆ ಪರಾಕ್ರಮ, ಉತ್ಸಾಹ ಪ್ರಕಟಗೊಳಿಸುವಂತಹ ಚಪಲತೆಯೇ ಕಣ್ಣು-ಕಿವಿಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ರಾಕ್ಷಸ ಗೂಳಿಯನ್ನು ಮಹಾ ರಾಜ ಶ್ರೀರಾಮರೂಪೀ ವ್ಯಾಘ್ರನಿಂದ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟು ವಿನಾಶ ಹೊಂದಿತು. ॥12॥ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಯೋಚಿಸಿ ನಿರ್ಣಯಿಸಿದ ಮತ್ತು ಯುಕ್ತಿಸಂಗತವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದ ಶೋಕಮಗ್ನ ವಿಭೀಷಣನಲ್ಲಿ ಆಗ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನು ಇಂತೆಂದನು- ॥13॥ ವಿಭೀಷಣನೇ!
ಈ ರಾವಣನು ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ಅಸಮರ್ಥನಾಗಿ ಸಾಯಲಿಲ್ಲ. ಇವನು ಪ್ರಚಂಡ ಪರಾಕ್ರಮ ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾ, ಉತ್ಸಾಹ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಲೇ ಇತ್ತು. ಇವನಿಗೆ ಮೃತ್ಯುವಿನಿಂದ ಭಯವಿರಲಿಲ್ಲ. ಆದರೂ ದೈವಯೋಗದಿಂದ ರಣಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಗತಪ್ರಾಣನಾಗಿ ಬಿದ್ದನು. ॥14॥ ಯಾರು ತಮ್ಮ ಅಭ್ಯುದಯದ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಕ್ಷತ್ರಿಯ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿ ಸಮರಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಡು ವರೋ, ಅಂತಹವರ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಶೋಕಿಸಬಾರದು. ॥15॥ ಯಾವ ಬುದ್ಧಿವಂತ ವೀರನು ಇಂದ್ರಸಹಿತ ಮೂರುಲೋಕಗಳನ್ನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಭಯಭೀತರನ್ನಾಗಿ ಸಿದ್ದನೋ, ಅವನೆ ಈಗ ಕಾಲವಶನಾದರೆ ಅವನಿಗಾಗಿ ಶೋಕಿಸುವ ಪ್ರಮೇಯವೇ ಇಲ್ಲ. ॥16॥ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸದಾ ವಿಜಯವೇ ವಿಜಯ ಎಂದು ಮೊದಲು ಯಾರಿಗೂ ಆಗಲಿಲ್ಲ. ವೀರ ಪುರುಷನು ಸಂಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಒಂದೋ ಶತ್ರುವನ್ನು ಗೆಲ್ಲುತ್ತಾನೆ, ಇಲ್ಲವೇ ಮಡಿದು ಸ್ವರ್ಗಸೇರುತ್ತಾನೆ. ॥17॥ ಹಿಂದೆ ಮಹಾಪುರುಷರು ಹೇಳಿದ ಉತ್ತಮ ಗತಿಯೇ ಇಂದು ರಾವಣನಿಗೆ ಲಭಿಸಿದೆ. ಕ್ಷಾತ್ರವೃತ್ತಿಯನ್ನು ಆಶ್ರಯಸಿದ ವೀರರಿಗೆ ಇದು ದೊಡ್ಡ ಆದರದ ವಿಷಯ ವಾಗಿದೆ. ಕ್ಷತ್ರಿಯ ವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇರುವ ವೀರಪುರುಷನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಮಡಿದರೆ ಅವನು ಶೋಕಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯನಲ್ಲ; ಇದೇ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಿದ್ಧಾಂತವಾಗಿದೆ. ॥18॥ ಶಾಸ್ತ್ರದ ಈ ನಿಶ್ಚಯದಲ್ಲಿ ವಿಚಾರಮಾಡಿ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಆಶ್ರಯಸಿ ನೀನು ನಿಶ್ಚಿಂತನಾಗು ಹಾಗೂ ಈಗ ಮಾಡಬೇಕಾದ ಪ್ರೇತ ಸಂಸ್ಕಾರಾದಿ ಕಾರ್ಯದ ಕುರಿತು ವಿಚಾರ ಮಾಡು. ॥19॥ ಪರಮ ಪರಾಕ್ರಮಿ ರಾಜಕುಮಾರ ಶ್ರೀರಾಮನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಶೋಕಸಂತಪ್ತನಾದ ವಿಭೀಷಣನು ತನ್ನ ಅಣ್ಣನ ಕುರಿತು ಹಿತಕರ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು- ॥20॥ ಭಗವಂತಾ! ಹಿಂದೆ ಯುದ್ಧದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಸಮಸ್ತ ದೇವತೆಗಳು, ಇಂದ್ರನೂ ಕೂಡ ಯಾರನ್ನು ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಿಸಲಾಗಲಿಲ್ಲವೋ ಆ ರಾವಣನು ಇಂದು ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ನಿನ್ನನ್ನು ಎದುರಿಸಿ ಸಮುದ್ರವು ತೀರದವರೆಗೆ ಹೋಗಿ ಶಾಂತವಾಗುವಂತೆಯೇ ಶಾಂತನಾದನು. ॥21॥ ಇವನು ಯಾಚಕರಿಗೆ ದಾನ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದನು, ಭೋಗ ಭೋಗಿಸಿದನು, ಭೃತ್ಯರನ್ನು ಪೋಷಿಸಿದನು, ಮಿತ್ರರಿಗೆ ಧನವನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿದನು ಮತ್ತು ಶತ್ರುಗಳ ವೈರದ ಪ್ರತಿಕಾರ ಮಾಡಿದನು. ॥22॥ ಈ ರಾವಣನು ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರಿ, ಮಹಾತಪಸ್ವೀ, ವೇದಾಂತವೇತ್ತನು, ಯಜ್ಞಯಾಗಾದಿ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಪರಮ ಕರ್ಮಠನಾಗಿದ್ದನು. ಈಗ ಈ ಪ್ರೇತಭಾವ ಹೊಂದಿರುವನು. ಆದ್ದರಿಂದ ನಾನೇ ನಿನ್ನ ಕೃಪೆಯಿಂದ ಇವನ ಪ್ರೇತ ಕೃತ್ಯ ಮಾಡಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ. ॥23॥ ವಿಭೀಷಣನ ಕರುಣಾಜನಕ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಸಮಜಾಯಿಸಿದ ಬಳಿಕ, ಉದಾರಚಿತ್ತನಾದ ನರೇಂದ್ರ ಶ್ರೀರಾಮನು ರಾವಣನಿಗೆ ಸ್ವರ್ಗಲೋಕ ಪ್ರಾಪಕವಾದ ಅಂತೇಷ್ಟಿಕರ್ಮ ಮಾಡುವಂತೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದನು. ॥24॥ ರಾಮನೆಂದ ವಿಭೀಷಣನೆ! ಬದುಕಿರುವವರೆಗೆ ವೈರ ಇರುತ್ತದೆ, ಸತ್ತನಂತರ ವೈರವು ಅಂತ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಈಗ ನಮ್ಮ ಪ್ರಯೋಜನ ಸಿದ್ಧವಾಯಿತು; ಆದ್ದರಿಂದ ಈಗ ನೀನು ಇವನ ಸಂಸ್ಕಾರ ಮಾಡು. ಈಗ ಇವನು ನಿನಗೆ ಸ್ನೇಹಪಾತ್ರನಿರುವಂತೆಯೇ ನನಗೂ ಸ್ನೇಹಭಾಜನನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ॥25॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ನೂರಒಂಭತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥109॥

ನೂರಹತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ

ರಾವಣನ ಪತ್ನಿಯರ ವಿಲಾಪ

ಮಹಾತ್ಮಾ ಶ್ರೀರಘುನಾಥನಿಂದ ರಾವಣನು ಹತನಾದನೆಂದು ಕೇಳಿ ಶೋಕಪೀಡಿತರಾದ ರಾಕ್ಷಸ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಅಂತಃಪುರದಿಂದ ಹೊರಗೆ ಬಂದರು. ॥1॥ ಸೇವಕಿಯರು ಪದೇ ಪದೇ ತಡೆಯುತ್ತಿದ್ದರೂ ಆ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಧೂಳಿನಲ್ಲಿ ಹೊರಳಾಡತೊಡಗಿದರು. ತಲೆಕೆದರಿಕೊಂಡು ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಕರುವನ್ನು ಕಳಕೊಂಡ ಗೋವುಗಳಂತೆ ಶೋಕಪೀಡಿತರಾಗಿದ್ದರು. ॥2॥ ರಾಕ್ಷಸರೊಂದಿಗೆ ಲಂಕೆಯ ಉತ್ತರದ್ವಾರದಿಂದ ಹೊರಬಂದು ಭಯಂಕರ ಯುದ್ಧಭೂಮಿಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಮಡಿದ ತಮ್ಮ ಪತಿಯನ್ನು ಹುಡುಕ ತೊಡಗಿದರು. ॥3॥ ಹಾ ಆರ್ಯಪುತ್ರ! ಹಾ ನಾಥನೇ! ಎಂದು ಕೂಗುತ್ತಾ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಆ ರಣಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಶವಗಳೇ ತುಂಬಿದ್ದು, ರಕ್ತದ ಕೆಸರಿನಿಂದಾಗಿ ಏಳುತ್ತಾ-ಬೀಳುತ್ತಾ ಅಲೆಯತೊಡಗಿದರು. ॥4॥ ಅವರ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಅಶ್ರುಧಾರೆಗಳು ಹರಿಯುತ್ತಿದ್ದವು. ಪತಿಯ ಶೋಕದಿಂದ ಮೈಮರೆದ ಅವರು ಗುಂಪಿನ ಮುಖ್ಯ ಆನೆ ಮಡಿದಾಗ ಹೆಣ್ಣಾನೆಗಳು ಗೋಳಾಡುವಂತೆ ಕರುಣಾಕ್ರಂದನ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ॥5॥ ಕಪ್ಪಾದ ಇದ್ದಲು ರಾಶಿಯಂತೆ ನೆಲದಲ್ಲಿ ಸತ್ತುಬಿದ್ದ ಮಹಾಕಾಯ, ಮಹಾಪರಾಕ್ರಮಿ ಮತ್ತು ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ರಾವಣನನ್ನು ಅವರು ನೋಡಿದರು. ॥6॥ ರಣರಂಗದ ಧೂಳಿನಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿರುವ ತಮ್ಮ ಮೃತಪತಿಯನ್ನು ನೋಡುತ್ತಲೇ ಅವರು ತುಂಡಾಗಿ ಬೀಳುವ ಕಾಡಿನ ಬಳ್ಳಿಯಂತೆ ಅವನ ಶರೀರದ ಮೇಲೆ ಮುಗಿಬಿದ್ದರು. ॥7॥ ಅವರಲ್ಲಿ ಕೆಲವರು ಆದರದಿಂದ ಅವನನ್ನು ಆಲಿಂಗಿಸಿಕೊಂಡರೆ, ಕೆಲವರು ಕಾಲುಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ಕೊಂಡು ಕುತ್ತಿಗೆಯನ್ನು ಬಿಗಿದುಕೊಂಡು ಅಳತೊಡಗಿದರು. ॥8॥ ಕೆಲವರು ಭುಜಗಳನ್ನೆತ್ತಿಕೊಂಡು ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದು ಹೊರಳಾಡತೊಡಗಿದರೆ, ಕೆಲವರು ಮಡಿದ ಪತಿಯ ಸ್ವಾಮಿಯ ಮುಖನೋಡಿ ಮೂರ್ಛಿತರಾದರು. ॥9॥ ಕೆಲವರು ಪತಿಯ ತಲೆಯನ್ನು ತೊಡೆಯಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಮುಖವನ್ನೇ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದರೆ, ಮಂಜುಬಿದ್ದ ಕಮಲದಂತೆ ಅಶ್ರುಬಿಂದುಗಳಿಂದ ಪತಿಯ ಮುಖಾರ ವಿಂದವನ್ನು ತೊಳೆಯುತ್ತಾ ಅಳುತ್ತಿದ್ದರು. ॥10॥ ಹೀಗೆ ತಮ್ಮ ಪತಿ ರಾವಣನು ನೆಲದಲ್ಲಿ ಸತ್ತು ಬಿದ್ದಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಎಲ್ಲರೂ ಆರ್ತರಾಗಿ ಅವನನ್ನು ಕರೆಯತೊಡಗಿದರು ಹಾಗೂ ಶೋಕದಿಂದಾಗಿ ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ವಿಲಾಪಿಸ ತೊಡಗಿದರು. ॥11॥ ಅವರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ - ಅಯ್ಯೋ! ಯಾರು ಯಮ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರನನ್ನು ಭಯಪಡಿಸಿದ್ದನೋ, ರಾಜರಾಜ ಕುಬೇರನ ಪುಷ್ಪಕವಿಮಾನವನ್ನು ಕಸಿದುಕೊಂಡಿದ್ದನೋ, ಗಂಧರ್ವ, ಋಷಿ ಮತ್ತು ದೇವತೆಗಳನ್ನು ರಣಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಭಯಭೀತಗೊಳಿಸಿದ್ದನೋ, ಆ ನಮ್ಮ ಪ್ರಾಣನಾಥ ಇಂದು ಈ ಸಮರಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ಮಡಿದು ಮಲಗಿರುವನು. ॥12-13॥ ಅಯ್ಯೋ! ದೇವತೆಗಳಿಂದ, ನಾಗಗಳಿಂದಲೂ ಭಯಪಡದ ಅವನಿಗೆ ಇಂದು ಮನುಷ್ಯನಿಂದ ಭಯಪ್ರಾಪ್ತವಾಯಿತಲ್ಲ! ॥14॥ ಯಾರನ್ನು ದೇವತೆಗಳಿಂದ, ದಾನವರಿಂದ, ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಕೊಲ್ಲಲಾಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲವೋ ಅವನು ಇಂದು ಓರ್ವ ಮನುಷ್ಯನ ಕೈಯಿಂದ ಹತನಾಗಿ ರಣಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಮಲಗಿರುವನು. ॥15॥ ದೇವತೆಗಳಿಗೂ, ಅಸುರರಿಗೂ, ಯಕ್ಷರಿಗೂ ಅವಧ್ಯನಾದವನು ಯಾರೋ ನಿರ್ಬಲ ಪ್ರಾಣಿಯಂತಿರುವ ಒಬ್ಬ ಮನುಷ್ಯನ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಮೃತ್ಯುವನ್ನು ಹೊಂದಿದನಲ್ಲ! ॥16॥ ಹೀಗೆ ಮಾತುಗಳನ್ನಾಡುತ್ತಿರುವ ರಾವಣನ ಆ ದುಃಖಿತೆಯರಾದ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಬಿಕ್ಕಿ ಬಿಕ್ಕಿ ಅಳತೊಡಗಿದರು. ಪುನಃ ದುಃಖಾತುರರಾಗಿ ಪದೇ ಪದೇ ವಿಲಾಪಿಸತೊಡಗಿದರು. ॥17॥ ಪ್ರಾಣನಾಥಾ! ಸದಾ ಹಿತವನ್ನೇ ಹೇಳುವ ಸುಹೃದರ ಮಾತನ್ನು ನೀವು ಅಲಕ್ಷ ಮಾಡಿದಿರಿ ಹಾಗೂ ಮೃತ್ಯುವಿಗಾಗಿ ಸೀತಾಪಹಾರ ಮಾಡಿದಿರಿ. ಇವರ ಫಳ ಈ ರಾಕ್ಷಸರು ಸತ್ತುಹೋದರು ಹಾಗೂ ಈಗ ನೀವೂ ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ಮಡಿದು ನಮ್ಮನ್ನು ಮಹಾ ದುಃಖಸಾಗರದಲ್ಲಿ ಕೆಡಹಿದಿರಿ. ॥18॥ ನಿಮ್ಮ ಪ್ರಿಯ ತಮ್ಮ ವಿಭೀಷಣನು ನಿಮಗೆ ಹಿತದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದನು, ಆದರೂ ನೀವು ತಮ್ಮ ವಧೆಗಾಗಿಯೇ ಅವನನ್ನು ಕಟುವಚನಗಳನ್ನಾಡಿದಿರಿ. ಅವರದ್ದೇ ಫಲವು ಈಗ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ಕಂಡುಬಂದಿದೆ. ॥19॥ ನೀವು ಮಿಥಿಲೇಶ ಕುಮಾರಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಶ್ರೀರಾಮನ ಬಳಿಗೆ ಮರಳಿಸಿದ್ದರೆ, ಬೇರುಸಹಿತ ನಮ್ಮ ವಿನಾಶ ಮಾಡುವ ಈ ಮಹಾಘೋರ ಸಂಕಟ ನಮ್ಮ ಮೇಲೆ ಬೀಳುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ॥20॥ ಸೀತೆಯನ್ನು ಮರಳಿಸಿದ್ದರೆ ನಿಮ್ಮ ತಮ್ಮ ವಿಭೀಷಣನ ಮನೋರಥ ಸಫಲವಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಶ್ರೀರಾಮನು ನಮ್ಮ ಮಿತ್ರಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತಿದ್ದನು. ನಾವೆಲ್ಲರೂ ವಿಧವೆಯರಾಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ನಮ್ಮ ಶತ್ರುಗಳ ಕಾಮನೆ ಪೂರ್ಣವಾಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ॥21॥ ಆದರೆ ಸೀತೆಯನ್ನು ಬಲವಂತವಾಗಿ ಬಂಧಿಸಿಟ್ಟು, ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು, ಸ್ತ್ರೀಯರಾದ ನಮ್ಮನ್ನು ಹಾಗೂ ತನ್ನನ್ನು ಹೀಗೆ ಮೂವರನ್ನು ಒಟ್ಟಿಗೆ ವಿಪತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಕೆಡುವಂತಹ ನಿಷ್ಠುರರಾದಿರಲ್ಲ! ॥22॥ ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ನಿಮ್ಮ ಸ್ವೇಚ್ಛಾಚಾರವೇ ನಮ್ಮ ವಿನಾಶಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು ಎಂಬ ಮಾತಲ್ಲ. ವಿಧಿಯೇ ಎಲ್ಲವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತದೆ. ದೈವದಿಂದಲೇ ಎಲ್ಲರೂ ಹತರಾಗುತ್ತಿತ್ತಾರೆ. ॥23॥ ಮಹಾಬಾಹೋ! ಈ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ವಾನರರ, ರಾಕ್ಷಸರ ಮತ್ತು ನಿಮ್ಮ ವಿನಾಶವು ದೈವಯೋಗದಿಂದಲೇ ಆಗಿದೆ. ॥24॥ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಫಲ ಕೊಡಲು ಉದ್ಯುಕ್ತವಾದ ವಿಧಿಯ ವಿಧಾನವನ್ನು ಯಾರೂ ಧನದಿಂದ, ಕಾಮನೆಯಿಂದ, ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ಅಥವಾ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಬದಲಿಸಲಾರನು. ॥25॥ ಹೀಗೆ ರಾಕ್ಷಸರಾಜನ ಎಲ್ಲ ಪತ್ನಿಯರು ದುಃಖದಿಂದ ಪೀಡಿತರಾಗಿ ಕಣ್ಣೀರು ತುಂಬಿ ದೀನಭಾವದಿಂದ ಹೆಣ್ಣು ಕುಕರಿಯಂತೆ ವಿಲಾಪಿಸತೊಡಗಿದರು. ॥ 26 ॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ನೂರಹತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥110॥

ನೂರ ಹನ್ನೊಂದನೆಯ ಸರ್ಗ

ಮಂದೋದರಿಯ ವಿಲಾಪ, ರಾವಣನ ದಹನ ಸಂಸ್ಕಾರ

ಆಗ ಹೀಗೆ ವಿಲಾಪಿಸುತ್ತಿರುವ ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಜೇಷ್ಠಪತ್ನಿಯಾದ, ಅವನಿಗೆ ಪ್ರಿಯಳಾದ ಮಂದೋದರಿಯು ಅಚಿಂತ್ಯಕರ್ಮನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನಿಂದ ಹತನಾದ ತನ್ನ ಪತಿ ದಶಮುಖ ರಾವಣನನ್ನು ಆ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ನೋಡಿ, ಅತ್ಯಂತ ದೀನಳಾಗಿ ದುಃಖದಿಂದ ಹೀಗೆ ಪ್ರಲಾಪಿಸತೊಡಗಿದಳು. ॥1-2॥ ಕುಬೇರನ ಅನುಜನೇ! ಮಹಾಬಾಹುವೇ! ಪತಿಯೇ! ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ನಿನ್ನ ಎದುರಿಗೆ ನಿಲ್ಲಲು ಆಗ ಇಂದ್ರನೂ ಕೂಡ ಭಯಪಡುತ್ತಿದ್ದನು. ॥3॥ ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ಋಷಿಗಳು, ಯಶಸ್ವೀ ಗಂಧರ್ವರು, ಚಾರಣರು ನಿಮ್ಮ ಭಯದಿಂದ ದಿಕ್ಕಾಪಾಲಾಗಿ ಓಡಿಹೋಗಿದ್ದರು. ॥4॥ ಅಂತಹ ನೀವು ಇಂದು ಒಬ್ಬ ಮಾನವ ಮಾತ್ರನಿಂದ ಸೋತುಹೋದಿರಲ್ಲ! ರಾಜನೇ! ಇದರಿಂದ ನಿಮಗೆ ನಾಚಿಕೆಯಾಗುವುದಿಲ್ಲವೇ? ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರನೇ! ಇದೇನಿದು ಏಕೆ ಮಾತಾಡುವುದಿಲ್ಲ? ॥5॥

ನೀವು ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನು ಗೆದ್ದು ಸಂಪತ್ಶಾಲೀ ಮತ್ತು ಪರಾಕ್ರಮಿ ಆಗಿದ್ದೆ. ನಿಮ್ಮ ವೇಗವನ್ನು ಸಹಿಸಲು ಯಾರಿಗೂ ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಹೀಗಿರುವಾಗ ನಿಮ್ಮಂತಹ ವೀರನನ್ನು ಒಬ್ಬ ವನವಾಸೀ ಮನುಷ್ಯನು ಹೇಗೆ ಕೊಂದನು? ॥ 6 ॥ ಮನುಷ್ಯರು ಹೋಗಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲದ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ನೀವು ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದೆ. ನೀವು ಇಚ್ಛಾನುಸಾರ ರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಲು ಸಮರ್ಥರಿದ್ದರೂ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಕೈಯಿಂದ ನಿಮ್ಮ ವಿನಾಶವಾದುದು ಹೇಗೆ ಸಂಭವಿಸಿತು? ಇದನ್ನು ನಂಬಲಿಕ್ಕೆ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ॥7॥ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ವಿಜಯ ಪಡೆಯುವ ನಿಮ್ಮ ಪರಾಜಯವಾದುದು ಶ್ರೀರಾಮನ ಕಾರ್ಯವೆಂದು ನಾನು ನಂಬುವುದಿಲ್ಲ. (ಏಕೆಂದರೆ ನೀವು ಅವನನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯ ಮನುಷ್ಯನೆಂದು ತಿಳಿದಿದ್ದಿರಿ.) ॥8॥ ಅಥವಾ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಕಾಲವೇ ಮಾಯೆಯಿಂದ ನಿಮ್ಮ ವಿನಾಶಕ್ಕಾಗಿ ಶ್ರೀರಾಮನ ರೂಪದಿಂದ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿರುವನೋ? ಇದು ತರ್ಕಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತಿಲ್ಲ.
॥9॥ ಮಹಾಬಲಿ ವೀರನೇ! ಅಥವಾ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಇಂದ್ರನೇ ನಿಮ್ಮ ಮೇಲೆ ಆಕ್ರಮಣ ಮಾಡಿದನೋ? ಆದರೆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನಿಮ್ಮ ಕಡೆಗೆ ಕಣ್ಣೆತ್ತಿ ನೋಡಲು ಇಂದ್ರನಲ್ಲಿ ಶಕ್ತಿ ಎಲ್ಲಿದೆ? ಏಕೆಂದರೆ ನೀವು ಮಹಾಬಲೀ, ಮಹಾಪರಾಕ್ರಮೀ ಮತ್ತು ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ದೇವಶತ್ರು ಆಗಿದ್ದೀರಿ. ॥10॥ ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಈ ಶ್ರೀರಾಮನು ಮಹಾಯೋಗಿ, ಸನಾತನ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಇವನಿಗೆ ಆದಿ, ಮಧ್ಯ, ಅಂತ್ಯವಿಲ್ಲ. ಇವನು ಮಹತೋಮಹಿಮನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಅಜ್ಞಾನಾಂಧಕಾರ ದಿಂದ ಅತೀತ ಹಾಗೂ ಎಲ್ಲವನ್ನು ಧರಿಸುವ ಪರಮೇಶ್ವರನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನು ಕೈಗಳಲ್ಲಿ ಶಂಖ, ಚಕ್ರ, ಗದೆ ಧರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅವನ ವಕ್ಷಃಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀವತ್ಸಲಾಂಛನವಿದೆ, ಭಗವತಿ ಲಕ್ಷ್ಮಿಯು ಎಂದೂ ಇವನನ್ನು ಬಿಟ್ಟಿರುವುದಿಲ್ಲ, ಅವನನ್ನು ಸೋಲಿಸುವುದು ಸರ್ವಥಾ ಅಸಂಭವವಾಗಿದೆ. ಅವನು ನಿತ್ಯ ಸ್ಥಿರ ಹಾಗೂ ಸರ್ವಲೋಕಾಧೀಶ್ವರನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಆ ಸತ್ಯಪರಾಕ್ರಮ ಭಗವಾನ್ ವಿಷ್ಣುವೇ ಸಮಸ್ತ ಲೋಕಗಳ ಹಿತವನ್ನು ಮಾಡುವ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಮನುಷ್ಯರೂಪಧರಿಸಿ, ವಾನರ ರೂಪದಿಂದ ಪ್ರಕಟರಾದ ಸಮಸ್ತ ದೇವತೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಬಂದು ರಾಕ್ಷಸರ ಸಹಿತ ನಿಮ್ಮನ್ನು ವಧಿಸಿದನು; ಏಕೆಂದರೆ ನೀವು ದೇವತೆಗಳ ಶತ್ರು ಮತ್ತು ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತಿಗೆ ಭಯಂಕರರಾಗಿದ್ದೀರಿ. ॥11-14॥ ಸ್ವಾಮಿ! ಮೊದಲು ನೀವು ತನ್ನ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಗೆದ್ದು ಮೂರು ಲೋಕಗಳ ಮೇಲೆ ವಿಜಯ ಪಡೆದಿದ್ದೀರಿ. ಆ ವೈರವನ್ನು ನೆನೆದು ಇಂದು ಇಂದ್ರಿಯಗಳೇ ನಿಮ್ಮನ್ನು ಪರಾಜಯಗೊಳಿಸಿವೆ. ॥ 15॥ ಜನಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಆವೃತನಾಗಿದ್ದರೂ ನಿಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಖರನನ್ನು ಶ್ರೀರಾಮನೇ ಕೊಂದು ಹಾಕಿದನೆಂದು ನಾನು ಕೇಳಿದಾಗಲೇ ಶ್ರೀರಾಮನು ಸಾಧಾರಣ ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲ ಎಂಬ ವಿಶ್ವಾಸ ಉಂಟಾಗಿತ್ತು. ॥16॥ ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ಪ್ರವೇಶಿಸಲು ಕಠಿಣವಾದ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಹನುಮಂತನು ಬಲವಂತವಾಗಿ ನುಗ್ಗಿ ಬಂದಾಗಲೇ ನಾವು ಭಾವೀ ಅನಿಷ್ಟದ ಆಶಂಕೆಯಿಂದ ವ್ಯಥಿತರಾಗಿದ್ದೆವು. ॥17॥ ಪ್ರಾಣನಾಥ! ನೀವು ರಘುನಾಥನಲ್ಲಿ ವೈರ-ವಿರೋಧ ಮಾಡಬೇಡಿರೆಂದು ನಾನು ಪದೇ ಪದೇ ಹೇಳಿದ್ದೆ; ಆದರೆ ನೀವು ನನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಒಪ್ಪಲಿಲ್ಲ. ಅವರ ಲವೇ ಇಂದು ದೊರೆತಿದೆ. ॥18॥ ರಾಕ್ಷಸರಾಜನೇ! ನೀವು ತನ್ನ ಐಶ್ವರ್ಯದ, ಶರೀರದ, ಸ್ವಜನರ ವಿನಾಶ ಮಾಡಲೆಂದೇ ಅಕಸ್ಮಾತ್ ಸೀತೆಯ ಕಾಮನೆ ಮಾಡಿದಿರಿ. ॥19॥ ಮತಿಗೆಟ್ಟವನೇ! ಭಗವತೀ ಸೀತೆಯು ಆರುಂಧತಿ, ರೋಹಿಣಿಯರಿಗಿಂತಲೂ ವಿಶಿಷ್ಟವಾದ ಪತಿವ್ರತೆ ಯಾಗಿದ್ದಾಳೆ. ಆಕೆಯು ಕ್ಷಮಾಗುಣದಲ್ಲಿ ವಸುಧೆಗೂ ಮೀರಿಸಿರುವಳು. ಸಂಪತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಮಹಾಲಕ್ಷ್ಮಿಗೂ ಮಿಗಿಲಾದವಳು. ಭೃರ್ತೃವಾತ್ಸಲ್ಯದಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಪೂಜನೀಯಳಾದ ಸೀತಾದೇವಿಯನ್ನು ತಿರಸ್ಕಾರಮಾಡಿ ನೀವು ದೊಡ್ಡ ಅನುಚಿತಕಾರ್ಯ ಮಾಡಿದೆ. ॥20-21॥ ಪ್ರಾಣನಾಥಾ! ಸರ್ವಾಂಗ ಸುಂದರಿ ಶುಭಲಕ್ಷಣೆಯಾದ ಸೀತೆಯು ನಿರ್ಜನ ವನದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದಳು. ದೀನೆಯಾಗಿದ್ದ ಅವಳನ್ನು ಮೋಸದಿಂದ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಕರೆತಂದು ಅತ್ಯಂತ ಕಲಂಕಿತವಾದ ಕಾರ್ಯವನ್ನೇ ಮಾಡಿದಿರಿ. ಮೈಥಿಲಿಯ ಜೊತೆಗೆ ಸಮಾಗಮ ಮಾಡಬೇಕಿದ್ದಿದ್ದ ನಿಮ್ಮ ಆಸೆಯೂ ಕೈಗೂಡಲಿಲ್ಲ. ಬದಲಾಗಿ ಪತಿವ್ರತೆಯಾದ ಸೀತಾದೇವಿಯ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದಲೇ ಸುಟ್ಟು ಬೂದಿಯಾದಿರಿ. ಇದು ನಿಶ್ಚಯ. ॥22-23॥ ತನ್ವಂಗೀ ಸೀತೆಯನ್ನು ಅಪರಹಿಸುವಾಗಲೇ ನೀವು ಸುಟ್ಟು ಬೂದಿಯಾಗಿಲ್ಲ. ಇದು ಆಶ್ಚರ್ಯದ ಮಾತಾಗಿದೆ. ಆಗ ಇಂದ್ರ, ಅಗ್ನಿ ಮೊದಲಾದ ದೇವತೆಗಳು ನಿನಗೆ ಭಯಪಡುತ್ತಿದ್ದರು, ಅದರಿಂದ ಬೆಂದು ಹೋಗಲಿಲ್ಲ. ॥24॥ ಪ್ರಾಣವಲ್ಲಭನೇ! ಕಾಲವು ಬಂದಾಗ ಕರ್ತೃವಿಗೆ ಅವನ ಪಾಪ ಕರ್ಮದ ಫಲ ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಸಿಗುತ್ತದೆ, ಎಂಬುದರಲ್ಲಿ ಸಂದೇಹವೇ ಇಲ್ಲ. ॥25॥ ಶುಭಕರ್ಮ ಮಾಡುವವನಿಗೆ ಉತ್ತಮ ಫಲ ಸಿಗುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಪಾಪಿಗೆ ಪಾಪದ ಫಲ-ದುಃಖ ಅನುಭವಿಸ ಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ವಿಭೀಷಣನಿಗೆ ತನ್ನ ಶುಭ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಸುಖಪ್ರಾಪ್ತವಾಯಿತು. ನಿಮಗೆ ಇಂತಹ ದುಃಖ ಅನುಭವಿಸಬೇಕಾಯಿತು. ॥26॥ ನಿಮ್ಮ ಅಂತಃಪುರದಲ್ಲಿ ಸೀತಾದೇವಿಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಸುಂದರ ರೂಪವುಳ್ಳ ಇತರ ಯುವತಿಯರಿದ್ದಾರೆ; ಆದರೂ ನೀವು ಕಾಮವಶರಾಗಿ ಮೋಹವಶದಿಂದ ಇದನ್ನು ತಿಳಿಯದೇ ಹೋದಿರಿ. ॥ 27 ॥ ಮೈಥಿಲಿಸೀತೆಯು ಕುಲದಲ್ಲಿ, ರೂಪದಲ್ಲಿ, ದಾಕ್ಷಿಣ್ಯಾದಿ ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ನನಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನವಳಲ್ಲ. ಅವಳು ನನಗೆ ಸರಿಸಮಾನಳೂ ಅಲ್ಲ; ಆದರೂ ಮೋಹವಶರಾಗಿ ನೀವು ಇದರ ಕಡೆಗೆ ಗಮನವೇ ಕೊಟ್ಟಿಲ್ಲ. ॥28॥ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಾಣಿಯ ಮೃತ್ಯು ಅಕಾರಣವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ನಿಯಮಕ್ಕನುಸಾರ ಸೀತೆಯೇ ನಿಮ್ಮ ಮೃತ್ಯುವಿನ ಕಾರಣಳಾದಳು. ॥29॥ ಸೀತೆಯ ಕಾರಣದಿಂದ ಆಗುವ ಮೃತ್ಯುವನ್ನು ನೀವು ಸ್ವತಃ ದೂರದಿಂದ ಕರೆಸಿಕೊಂಡಿರಿ. ಮೈಥಿಲಿಯು ಇನ್ನು ಶೋಕರಹಿತಳಾಗಿ ಶ್ರೀರಾಮನೊಂದಿಗೆ ವಿಹರಿಸುವಳು. ಆದರೆ ನನ್ನ ಪುಣ್ಯ ಬಹಳ ಅಲ್ಪವಾಗಿತ್ತು, ಇದರಿಂದ ಅದು ಬೇಗನೇ ಮುಗಿದು ನಾನು ಘೋರವಾದ ಶೋಕ ಸಾಗರದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿರುವೆನು. ॥30॥ ವೀರನೇ! ನಾನು ವಿಚಿತ್ರ ವಸ್ತ್ರಾಭೂಷಣಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿ, ಅನುಪಮ ಶೋಭಾಸಂಪನ್ನೆಯಾಗಿ ಮನೋನುಕೂಲ ವಿಮಾನದ ಮೂಲಕ ನಿಮ್ಮೊಂದಿಗೆ ಕೈಲಾಸ, ಮಂದರಾಚಲ, ಮೇರುಪರ್ವತ, ಚೈತ್ರರಥವನ ಹಾಗೂ ಎಲ್ಲ ದೇವೋದ್ಯಾನಗಳಲ್ಲಿ ವಿಹರಿಸುತ್ತಾ, ನಾನಾ ರೀತಿಯ ದೇಶಗಳನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ ತಿರುಗಾಡುತ್ತಿದ್ದೆ, ಆದರೆ ಇಂದು ನಿಮ್ಮ ವಧೆಯಾದ್ದರಿಂದ ಸಮಸ್ತ ಕಾಮಭೋಗಗಳಿಂದ ವಂಚಿತಳಾದೆ. ॥31-33॥ ನಾನು ಅದೇ ರಾಣಿ ಮಂದೋದರಿಯಾಗಿದ್ದೇನೆ, ಆದರೆ ಇಂದು ಸಾಮಾನ್ಯ ಸ್ತ್ರೀಯಂತಾದೆನು. ರಾಜರ ಚಂಚಲವಾದ ರಾಜ್ಯ-ಲಕ್ಷ್ಮಿಗೆ ಧಿಕ್ಕಾರವಿರಲಿ. ಹಾ ರಾಜನೇ! ನಿಮ್ಮ ಯಾವ ಸುಕುಮಾರ ಮುಖಮಂಡಲ, ಸುಂದರ ಹುಬ್ಬುಗಳು, ಮನೋಹರ ತ್ವಚೆ, ಎತ್ತರವಾದ ಮೂಗಿನಿಂದ ಕೂಡಿತ್ತೋ, ಕಾಂತಿ, ಶೋಭಾ, ತೇಜದಿಂದ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಚಂದ್ರ, ಸೂರ್ಯ ಮತ್ತು ಕವಲವನ್ನು ಲಜ್ಜಿತಗೊಳಿಸುತ್ತಿತ್ತೋ, ಕಿರೀಟಗಳಿಂದ ಸಮೂಹವು ಯಾವುದನ್ನು ಬೆಳಗುತ್ತಿತ್ತೋ, ಯಾರ ಅಧರ ತಾಮ್ರದಂತೆ ಕೆಂಪಾಗಿದ್ದವೋ, ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ದೀಪ್ತಿಮಂತ ಕುಂಡಲಗಳು ಹೊಳೆಯುತ್ತಿದ್ದವೋ, ಪಾನ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಯಾರ ನೇತ್ರಗಳು ಅಮಲಿನಿಂದ ಚಂಚಲವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದವೋ, ನಾನಾ ರೀತಿಯ ಪುಷ್ಪಗುಚ್ಛಗಳನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತಿದ್ದನೋ, ಸುಂದರ ಮನೋಹರವಾಗಿದ್ದು, ನಸುನಕ್ಕು ಮಧುರವಾಗಿ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿತ್ತೋ ಆ ನಿಮ್ಮ ಮುಖಾರವಿಂದ ಇಂದು ಕಳೆಗುಂದಿದೆ. ಪ್ರಭೋ! ಅದು ಶ್ರೀರಾಮನ ಸಾಯಕಗಳಿಂದ ವಿದೀರ್ಣವಾಗಿ ರಕ್ತರಂಜಿತವಾಗಿದೆ. ಮೇದಸ್ಸು ಮತ್ತು ಮಸ್ತಿಷ್ಕ ಭಿನ್ನ ಭಿನ್ನವಾಗಿದೆ. ರಥದ ಧೂಳಿನಿಂದ ಮುಖದಲ್ಲಿ ರುಕ್ಷತೆ ಬಂದಿದೆ. ॥34-37॥ ಅಯ್ಯೋ! ಮಂದಮತಿಯಾದ ನಾನು ಯಾವ ಅವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಎಂದೂ ಯೋಚಿಸಿಯೇ ಇರಲಿಲ್ಲವೋ, ಅಂತಹ ವೈಧವ್ಯವನ್ನುಂಟುಮಾಡುವ ಅಧೋಗತಿಯು ಇಂದು ನನಗೆ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಯಿತು. ॥38॥ ದಾನವರಾಜ ಮಯನು ನನ್ನ ತಂದೆ, ರಾಕ್ಷಸ ರಾಜಾ ರಾವಣ ನನ್ನ ಪತಿ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರನನ್ನು ಗೆದ್ದ ಇಂದ್ರಜಿತು ನನ್ನ ಪುತ್ರ - ಇದೆಲ್ಲವನ್ನು ಯೋಚಿಸಿ ನಾನು ಅತ್ಯಂತ ಗರ್ವ ಪಡುತ್ತಿದ್ದೆ. ॥39॥ ನನ್ನ ರಕ್ಷಕರು ಇಂತಹ ದರ್ಪತುಂಬಿದ, ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ನಾಶಮಾಡಲು ಸಮರ್ಥರೂ, ಕ್ರೂರಿಗಳೂ, ವಿಖ್ಯಾತ ಬಲ-ಪೌರುಷಸಂಪನ್ನರೂ, ಯಾರಿಗೂ ಹೆದರದೇ ಇರುವವರು ಎಂಬ ವಿಶ್ವಾಸ ನನಗಿತ್ತು. ॥40॥ ರಾಕ್ಷಸ ಶಿರೋಮಣಿಗಳೇ! ಇಂತಹ ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿ ನಿಮಗೆ ಮನುಷ್ಯನಿಂದ ಅಜ್ಞಾತ ಭಯ ಹೇಗೆ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಯಿತು? ॥41॥ ಮನೋಹರ ಇಂದ್ರನೀಲಮಣಿಯಂತೆ ಶ್ಯಾಮಲವಾಗಿದ್ದ, ಪರ್ವತ ಶಿಖರದಂತೆ ಎತ್ತರವಾಗಿದ್ದ, ಕೇಯೂರಾಂಗದಗಳಿಂದಲೂ ಮುಕ್ತಾಹಾರಗಳಿಂದಲೂ ಪುಷ್ಪಹಾರಗಳಿಂದಲೂ ಉಜ್ವಲಿಸುತ್ತಿದ್ದ, ವಿಹರಿಸುವ ಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಶಾಂತಿಯಿಂದ ಬೆಳಗುತ್ತಿದ್ದ, ಸಂಗ್ರಾಮ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ದೇದೀಪ್ಯಮಾನನಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದ, ತೊಟ್ಟಿದ್ದ ಆಭರಣಗಳ ಪ್ರಭೆಯಿಂದ ಮಿಂಚಿನ ಮೂಲೆಗಳಿಂದ ಸಮಲಂಕೃತವಾದ ಮೇಘಮಂಡಲದಂತೆಯೇ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದ ನಿನ್ನ ಈ ಶರೀರವು ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ತುಂಬಿಹೋಗಿದೆ. ಇನ್ನು ಮುಂದೆ ಇಂತಹ ಶರೀರವನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸಲು ದುರ್ಲಭವಾಗುವುದು. ಬಾಣಗಳಿಂದಾಗಿ ನಾನು ಇದನ್ನು ಆಲಿಂಗಿಸಲಾರದೆ ಹೋಗಿರುವೆನು. ॥42-44॥ ರಾಜನೇ! ಮುಳ್ಳು ಹಂದಿಯ ದೇಹ ಮುಳ್ಳುಗಳಿಂದ ತುಂಬಿರುವಂತೆಯೇ ನಿಮ್ಮ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಅಂಗುಲ ಜಾಗವೂ ಇಲ್ಲದಷ್ಟು ಬಾಣಗಳು ನೆಟ್ಟಿವೆ. ಅವೆಲ್ಲ ಬಾಣಗಳು ಮರ್ಮಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ನೆಟ್ಟಿವೆ ಹಾಗೂ ಅವುಗಳಿಂದ ಸ್ನಾಯುಬಂಧನ ಛಿನ್ನ ಭಿನ್ನವಾಗಿದೆ. ಈ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಪೃಥಿವಿಯಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದ ನಿಮ್ಮ ಶ್ಯಾಮಲ ಶರೀರದ ಮೇಲೆ ರಕ್ತದ ಕೆಂಪು ಬಣ್ಣ ಹರಡಿದೆ. ವಜ್ರಾಯುಧದಿಂದ ನುಚ್ಚುನೂರಾಗಿ ಚೆಲ್ಲಿಹೋದ ಪರ್ವತದಂತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿದೆ. ॥45-46॥ ನಾಥ! ಇದು ಸ್ವಪ್ನವೋ, ನಿಜವೋ? ಅಯ್ಯೋ! ನೀವು ಶ್ರೀರಾಮನ ಕೈಯಿಂದ ಹೇಗೆ ಹತರಾದಿರಿ? ನೀವಾದರೋ ಮೃತ್ಯುವಿಗೂ ಮೃತ್ಯುವಾಗಿದ್ದವರು, ಮತ್ತೆ ಮೃತ್ಯುವಶ ಹೇಗಾದಿರಿ? ॥47॥ ನೀವು ಮೂರು ಲೋಕದ ಸಂಪತ್ತನ್ನೂ ಅನುಭವಿಸಿದಿರಿ, ತ್ರಿಲೋಕದ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಉದ್ವೇಗದಲ್ಲಿ ಕೆಡಹಿದಿರಿ. ನೀವು ಲೋಕಪಾಲರನ್ನು ಗೆದ್ದು, ಕೈಲಾಸ ಪರ್ವತವನ್ನು ಶ್ರೀ ಶಿವನ ಸಹಿತ ಎತ್ತಿಕೊಂಡಿರಿ; ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ಅಭಿಮಾನೀ ವೀರರನ್ನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸೆರೆ ಹಿಡಿದು ನೀವು ಪರಾಕ್ರಮ ಪ್ರಕಟಿಸಿದಿರಿ. ॥48-49॥ ನೀವು ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತನ್ನು ಕ್ಷೋಭಗೊಳಿಸಿ, ಸಾಧುಪುರುಷರಿಗೆ ಹಿಂಸಿಸಿ, ಶತ್ರುಗಳಲ್ಲಿ ಬಲವಂತವಾಗಿ ಅಹಂಕಾರಪೂರ್ಣ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿದ್ದೆ. ॥50॥ ಭಯಾನಕ ಪರಾಕ್ರಮ ತೋರುವ ನೀವು ವಿಪಕ್ಷಿಯರನ್ನು ಕೊಂದು, ತನ್ನ ಪಕ್ಷದ ಜನರನ್ನು, ಸೇವಕರನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಿದಿರಿ. ದಾನವರ ಸೇನಾಪತಿಗಳನ್ನು, ಸಾವಿರಾರು ಯಕ್ಷರನ್ನು ಕೂಡ ಯಮನಾಲಯಕ್ಕೆ ಅಟ್ಟಿದೆ. ॥51॥ ಸಮರಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ನಿವಾತ ಕವಚ ಎಂಬ ದಾನವರನ್ನು ನೀವು ದಮನ ಮಾಡಿ ಅನೇಕ ಯಜ್ಞಗಳನ್ನು ನಾಶ ಮಾಡಿಬಿಟ್ಟಿರಿ ಹಾಗೂ ಆತ್ಮೀಯ ಜನರನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಿದಿರಿ. ॥52॥ ನೀವು ಧರ್ಮದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಮುರಿಯುವರೂ, ಸಂಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಮಾಯೆಯನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದ್ದಿರಿ, ದೇವತೆಗಳ, ಅಸುರರ, ಮನುಷ್ಯರ ಕನ್ಯೆಯರನ್ನು ಎಲ್ಲ ಕಡೆಯಿಂದ ಕದ್ದು ತರುತ್ತಿದ್ದೆ. ॥53॥ ನೀವು ಶತ್ರುವಿನ ಸ್ತ್ರೀಯರಿಗೆ ಶೋಕ ಕೊಡುವವರೂ, ಸ್ವಜನರ ಮುಖಂಡರೂ, ಲಂಕೆಯ ರಕ್ಷಕರೂ, ಭಯಾನಕ ಕರ್ಮಮಾಡುವವರೂ, ನಮಗೆಲ್ಲರಿಗೆ ಕಾಮೋಪಭೋಗದ ಸುಖ ಕೊಡುವವರಾಗಿದ್ದಿರಿ. ಇಂತಹ ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿ ಹಾಗೂ ರಥಿಕರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ತನ್ನ ಪ್ರಿಯತಮ ಪತಿಯನ್ನು ಶ್ರೀರಾಮನು ಧರಾಶಾಯಿಯಾಗಿಸಿದುದನ್ನು ನೋಡಿಯೂ ನಾನು ಇಷ್ಟರವರೆಗೆ ಶರೀರ ಧರಿಸಿಕೊಂಡಿರು ವೆನಲ್ಲ! ಪ್ರಿಯತಮನು ಸತ್ತುಹೋದರೂ ನಾನು ಬದುಕಿದ್ದೇನಲ್ಲ! ಇದು ನನ್ನ ಪಾಷಾಣಹೃದಯದ ಪರಿಚಯವಾಗಿದೆ. ॥54-55॥ ರಾಕ್ಷಸರಾಜನೇ! ನೀವಾದರೋ ಬಹುಮೂಲ್ಯ ಮಂಚದಲ್ಲಿ ಮಲಗಿರುವವರು, ಮತ್ತೆ ಇಲ್ಲಿ ನೆಲದಲ್ಲಿ ಧೂಳನ್ನು ಮೆತ್ತಿಕೊಂಡು ಮಲಗಿರುವಿರಲ್ಲ? ॥56॥ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಮಗ ಇಂದ್ರಜಿತುವನ್ನು ಕೊಂದಾಗ ನನಗೆ ಆಳವಾದ ಆಘಾತವಾಗಿತ್ತು ಮತ್ತು ಇಂದು ನಿಮ್ಮ ವಧೆಯಾದುದರಿಂದ ನಾನು ಸತ್ತೇ ಹೋದೆ. ॥57॥ ಈಗ ನಾನು ಬಂಧುಜನರಿಂದ ಹೀನ, ನಿಮ್ಮಂತಹ ಸ್ವಾಮಿಯಿಂದ ರಹಿತಳಾಗಿ, ಕಾಮಭೋಗದಿಂದ ವಂಚಿತಳಾಗಿ, ಅನಂತ ವರ್ಷಗಳವರೆಗೆ ಶೋಕದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿರುವೆನು. ॥58॥ ರಾಜನೇ! ಇಂದು ನೀವು ಹೋಗಿರುವ ಅತ್ಯಂತ ದುರ್ಗಮ ಹಾಗೂ ವಿಶಾಲ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲೇ ದುಃಖಿತೆಯಾದ ನನ್ನನ್ನು ಕೊಂಡುಹೋಗಿರಿ. ನಾನು ನೀವಿಲ್ಲದೆ ಬದುಕಿರ ಲಾರೆನು. ॥59॥ ಅಯ್ಯೋ! ಅಸಹಾಯಕಳಾದ ನನ್ನನ್ನು ಇಲ್ಲೇ ಬಿಟ್ಟು ನೀವು ಬೇರೆಡೆಗೆ ಹೋಗಲು ಬಯಸುವಿರಾ? ನಾನು ದೀನ ಅಭಾಗಿನೀಯಾಗಿ ನಿಮಗಾಗಿ ಅಳುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ನೀವು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಏಕೆ ಮಾತನಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ॥60॥ ಪ್ರಭೋ! ಇಂದು ನನ್ನ ಮುಖದ ಪರದೆಯೂ ಇಲ್ಲದೆ ನಾನು ನಗರ ದ್ವಾರದಿಂದ ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿರುವೆನು. ಈ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ನನ್ನನ್ನು ನೋಡಿ ಕೋಪಗೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ ತಾನೇ? ॥61॥ ನೀವು ನಿಮ್ಮ ಪತ್ನಿಯರನ್ನು ತುಂಬಾ ಪ್ರೇಮಿಸುತ್ತಿದ್ದೆ, ಇಂದು ನಿಮ್ಮ ಎಲ್ಲ ಪತ್ನಿಯರು ಲಜ್ಜೆಬಿಟ್ಟು, ಮುಖಪರದೆ ತೊರೆದು ಹೊರಗೆ ಬಂದಿರುವರು. ಇವರನ್ನು ನೋಡಿ ನಿಮಗೆ ಏಕೆ ಕ್ರೋಧ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ? ॥62॥ ಸ್ವಾಮಿ! ನಿಮ್ಮ ಕ್ರೀಡಾ ಸಹಚರೀ ಈ ಮಂದೋದರಿಯು ಇಂದು ಅನಾಥಳಾಗಿ ವಿಲಾಪಿಸುತ್ತಿರುವಳು. ನೀವು ಏಕೆ ಆಶ್ವಾಸನೆ ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ, ಅಥವಾ ಹೆಚ್ಚು ಆದರವೇಕೆ ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ? ॥63॥ ರಾಜನೇ! ನೀವು ಅನೇಕ ಕುಲಲನೆಯರನ್ನು, ಗುರುಗಳ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದವರನ್ನು, ಧರ್ಮ ಪರಾಯಣಾ, ಪತಿವ್ರತೆಯಾಗಿದ್ದವರನ್ನು ವಿಧವೆಯಾಗಿಸಿರಿ, ಅವರ ಅಪಮಾನ ಮಾಡಿದಿರಿ. ಆದ್ದರಿಂದ ಆಗ ಅವರು ಶೋಕ ಸಂತಪ್ತರಾಗಿ ನಿಮಗೆ ಕೊಟ್ಟ ಶಾಪದ ಲದಿಂದಲೇ ನೀವು ಶತ್ರುವಿಗೆ ಮತ್ತು ಮೃತ್ಯುವಿಗೆ ಈನವಾಗಬೇಕಾಯಿತು. ॥64-65॥ ಮಹಾರಾಜಾ! ‘ಪತಿವ್ರತೆಯರ ಕಣ್ಣೀರು ನಿಷ್ಕಾರಣವಾಗಿ ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ ಬೀಳುವುದಿಲ್ಲ’ ಎಂಬ ಈ ಲೋಕೋಕ್ತಿಯು ನಿಮ್ಮ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಸತ್ಯವಾಗಿಯೇ ಘಟಿಸಿದೆ. ॥66॥ ರಾಜನೇ! ನೀವಾದರೋ ತನ್ನ ತೇಜದಿಂದ ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನು ಆಕ್ರಾಂತಗೊಳಿಸಿ ತನ್ನನ್ನು ಭಾರೀ ಶೂರನೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಿದ್ದೆ. ಹೀಗಿರುವಾಗ ಪರಸ್ತ್ರೀಯರನ್ನು ಅಪಹರಿಸುವ ಈ ನೀಚ ಕಾರ್ಯ ಹೇಗೆ ಮಾಡಿದಿರಿ? ॥67॥ ಮಾಯಾಮೃಗದ ನೆಪದಿಂದ ಶ್ರೀರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರನ್ನು ಆಶ್ರಮದಿಂದ ದೂರ ಓಡಿಸಿದೆ. ಬಳಿಕ ನೀವು ಶ್ರೀರಾಮಪತ್ನೀ ಸೀತೆಯನ್ನು ಕದ್ದು ಇಲ್ಲಿಗೆ ತಂದಿರಿ, ಇದು ಎಷ್ಟು ದೊಡ್ಡ ಹೇಡಿತನ? ॥68॥ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ನೀವು ಹೇಡಿತನ ತೋರಿದುದು ನನಗೆ ಜ್ಞಾಪಕವಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ದೌರ್ಭಾಗ್ಯದಿಂದ ಆ ದಿನ ಸೀತೆಯನ್ನು ಹರಣಮಾಡುವಾಗ ಖಂಡಿತ ನಿಮ್ಮಲ್ಲಿ ಹೇಡಿತನ ಬಂದಿತ್ತು. ಅದು ಬೇಗನೇ ನಿಮ್ಮ ವಿನಾಶದ ಸೂಚನೆ ಕೊಡುತ್ತಿತ್ತು. ॥69॥ ಮಹಾಬಾಹೋ! ನನ್ನ ಮೈದುನ ವಿಭೀಷಣನು ಸತ್ಯವಾದಿಯೂ, ಭೂತ-ಭವಿಷ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿದವನೂ, ವರ್ತಮಾನ ತಿಳಿಯುವುದರಲ್ಲಿ ಕುಶಲನೂ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಕದ್ದು ತಂದಿರುವ ಮೈಥಿಯನ್ನು ನೋಡಿ ಅವನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ವಿಚಾರ ಮಾಡಿ ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಟ್ಟು ‘ಆಗ ಮುಖ್ಯ ಮುಖ್ಯ ರಾಕ್ಷಸರ ವಿನಾಶದ ಸಮಯ ಉಪಸ್ಥಿತವಾಗಿದೆ’ ಎಂಬು ಮಾತು ಹೇಳಿದ್ದನು. ॥70-71॥ ಕಾಮ-ಕ್ರೋಧದಿಂದಾಗಿ ನಿಮ್ಮ ಆಸಕ್ತಿವಿಷಯಕ ದೋಷ ದಿಂದ ಇವೆಲ್ಲ ಐಶ್ವರ್ಯ ನಾಶವಾಗಿ ಹೋಯಿತು. ಬೇರು ನಾಶಗೊಳಿಸುವ ಈ ಮಹಾ ಅನರ್ಥ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಯಿತು. ಇಂದು ನೀವು ರಾಕ್ಷಸ ಕುಲವನ್ನು ಅನಾಥಗೊಳಿಸಿದಿರಿ. ॥72-73॥ ನೀವು ನಿಮ್ಮ ಬಲ-ಪೌರುಷಗಳಿಗೆ ವಿಖ್ಯಾತರಿದ್ದಿರಿ, ಆದ್ದರಿಂದ ನಿಮಗಾಗಿ ಶೋಕಿಸುವುದ ಉಚಿತವಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಸೀಸ್ವಭಾವದ ಕಾರಣ ನನ್ನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ದೀನತೆ ಆವರಿಸಿದೆ. ॥74॥ ನೀವು ನಿಮ್ಮ ಪಾಪ-ಪುಣ್ಯವನ್ನೆತ್ತಿಕೊಂಡು ವೀರೋಚಿತ ಗತಿಯನ್ನು ಪಡೆದಿರುವಿರಿ. ನಿಮ್ಮ ವಿನಾಶದಿಂದ ನಾನು ಮಹಾದುಃಖದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿರುವೆನು, ಅದರಿಂದ ಪದೇ ಪದೇ ನಿಮಗಾಗಿ ಶೋಕಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ॥75॥ ಮಹಾರಾಜ ದಶಾನನ! ನಿಮ್ಮ ಹಿತವನ್ನು ಬಯಸುವ ಸುಹೃದಯರು, ಬಂಧುಗಳು ನಿಮ್ಮಲ್ಲಿ ಹಿತದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದರು; ಆದರೆ ನೀವು ಅದನ್ನು ಅಲಕ್ಷ ಮಾಡಿದಿರಿ. ॥76॥ ವಿಭೀಷಣನ ಮಾತು ಯುಕ್ತಿಯುಕ್ತ ಪ್ರಯೋಜನ ಪೂರ್ಣವಾಗಿತ್ತು. ವಿವತ್ತಾಗಿ ನಿಮ್ಮ ಮುಂದೆ ಪ್ರಸ್ತುತಪಡಿಸಿದ್ದ. ಅದು ಶ್ರೇಯಸ್ಕರವಾಗಿದ್ದು, ಬಹಳ ಸೌಮ್ಯ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ್ದನು; ಆದರೆ ಆ ಯುಕ್ತಯುಕ್ತ ಮಾತನ್ನು ನೀವು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ. ॥77॥ ನೀವು ನಿಮ್ಮ ಬಲದ ಗರ್ವದಿಂದ ಉನ್ಮತ್ತರಾಗಿದ್ದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಮಾರೀಚ, ಕುಂಭಕರ್ಣ, ನನ್ನ ತಂದೆ ಹೇಳಿದ ಮಾತನ್ನು ನೀವು ಮನ್ನಿಸಲಿಲ್ಲ. ಅದರ ಇಂತಹ ಫಲ ನಿಮಗೆ ದೊರೆತಿದೆ. ॥78॥ ಪ್ರಾಣನಾಥ! ನೀಲಮೇಘದಂತೆ ನಿಮ್ಮ ಬಣ್ಣ ಶ್ಯಾಮಲವಾಗಿದೆ. ನೀವು ಹಳದಿ ಬಟ್ಟೆ ಉಟ್ಟು, ಬಾಹುಗಳಲ್ಲಿ ತೋಳ್ಬಂದಿ ಧರಿಸುತ್ತಿದ್ದೆ. ಇಂದು ರಕ್ತಸಿಕ್ತವಾದ ಶರೀರವನ್ನು ಚೆಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿ ಏಕೆ ಮಲಗಿರುವಿರಿ? ॥79॥ ನಾನು ಶೋಕದಿಂದ ಪೀಡಿತನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ನೀವು ಗಾಢವಾದ ನಿದ್ದೆಯಲ್ಲಿ ಮಲಗಿದ ಮನುಷ್ಯನಂತೆ ನನ್ನ ಮಾತಿಗೆ ಏಕೆ ಉತ್ತರಿಸುವುದಿಲ್ಲ? ನಾಥ! ಹೀಗೇಕೆ ಆಗುತ್ತಿದೆ? ॥79॥ ಮಹಾಪರಾಕ್ರಮಿ, ಯುದ್ಧಕುಶಲ, ಸಮರಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ಬೆನ್ನು ತೋರದ ಸುಮಾಲಿ ಎಂಬ ರಾಕ್ಷಸನ ಮೊಮ್ಮಗಳು ನಾನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ಈಗ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಏಕೆ ಮಾತನಾಡುವುದಿಲ್ಲ? ॥80॥ ರಾಕ್ಷಸರಾಜನೇ! ಏಳಿರಿ, ರಾಮನಿಂದ ನಿಮ್ಮ ಹೊಸದಾದ ಪರಾಭವವಾದರೂ ಹೇಗೆ ಮಲಗಿರುವಿರಿ? ಇಂದೇ ಈ ಸೂರ್ಯನ ಕಿರಣಗಳು ನಿರ್ಭಯವಾಗಿ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಿವೆ. ॥81॥ ವೀರವರನೇ! ನೀವು ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯತುಲ್ಯ ತೇಜಸ್ವೀ ಪರಿಘ ದಿಂದ ಶತ್ರುಗಳನ್ನ ಸಂಹರಿಸುತ್ತಿದ್ದೆ. ಇಂದ್ರನ ವಜ್ರಾಯುಧದಂತೆ ಅದು ಸದಾ ನಿಮ್ಮಿಂದ ಪೂಜಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿತ್ತು. ರಣ ರಂಗದಲ್ಲಿ ಅಸಂಖ್ಯ ಶತ್ರುಗಳ ಪ್ರಾಣ ಅಪಹರಿಸಿದ ಆ ನಿಮ್ಮ ಪರಿಘವು ಶ್ರೀರಾಮನ ಬಾಣದಿಂದ ನುಚ್ಚುನೂರಾಗಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಚೆಲ್ಲಿಹೋಗಿದೆ. ॥82-83॥ ಪ್ರಾಣನಾಥಾ! ನೀವು ನಿಮ್ಮ ಪ್ರಿಯಪತ್ನಿಯನ್ನು ಆಲಿಂಗಿಸಿಕೊಂಡಂತೆ ರಣಭೂಮಿಯನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಏಕೆ ಮಲಗಿರುವಿರಿ? ನನ್ನನ್ನು ಅಪ್ರಿಯಳೆಂದು ತಿಳಿದು ಮಾತು ಕೂಡ ಆಡುವುದಿಲ್ಲ, ಇದರ ಕಾರಣವೇನು? ॥84॥ ನಿಮ್ಮ ಮೃತ್ಯುವಾದರೂ ಶೋಕಪೀಡಿತವಾದ ನನ್ನ ಎದೆ ಸಾವಿರ ಹೋಳಾಗಿ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲವಲ್ಲ! ನನ್ನಂತಹ ಪಾಷಾಣ ಹೃದಯೀ ನಾರಿಗೆ ಕ್ಕಾರವಿರಲಿ. ॥85॥ ಹೀಗೆ ವಿಲಪಿಸುತ್ತಿರುವ ಮಂದೋದರಿಯ ಕಣ್ಣುಗಳಲ್ಲಿ ನೀರು ತುಂಬಿ ಬಂತು. ಹೃದಯ ಸ್ನೇಹದಿಂದ ದ್ರವೀಭೂತವಾಗಿತ್ತು. ಅವಳು ಅಳುತ್ತಳುತ್ತಾ ಮೂರ್ಛೆ ಹೋಗಿ ರಾವಣನ ಎದೆಯ ಮೇಲೆ ಮಂದೋದರಿಯು ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದಳು. ॥86-87॥ ಆಕೆಯ ಸವತಿಯರೂ ಕೂಡ ಅತ್ಯಂತ ಶೋಕಾತುರರಾಗಿದ್ದ ಅವರು ಆಕೆಯನ್ನು ಆ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ನೋಡಿ ಎಬ್ಬಿಸಿ, ತಾವೂ ಜೋರಾಗಿ ಅಳುತ್ತಾ ಮಂದೋದರಿಯನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಿದರು. ॥88॥ ಮಹಾರಾಣೀ! ಜಗತ್ತು ಅಸ್ತಿರವಾಗಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ನೀವು ತಿಳಿಯುತ್ತಿಲ್ಲವೇ? ದೆಸೆ ಬದಲಾದಾಗ ರಾಜರ ಲಕ್ಷ್ಮೀ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ॥89॥ ಅವರು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಮಂದೋದರಿಯು ಬಿಕ್ಕಿ ಬಿಕ್ಕಿ ಅಳತೊಡಗಿದಳು. ಆಗ ಆಕೆಯ ಉಜ್ವಲ ಸ್ತನ ಮತ್ತು ಮುಖ ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ನೆನೆದುಹೋಯಿತು. ॥90॥ ಆಗಲೇ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ವಿಭೀಷಣನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು- ‘ಈ ಸ್ತ್ರೀಯರಿಗೆ ಧೈರ್ಯ ಹೇಳಿ, ನಿನ್ನ ಅಣ್ಣನ ದಹನ ಸಂಸ್ಕಾರ ಮಾಡು. ॥91॥ ಇದನ್ನು ಕೇಳಿ ಬುದ್ಧಿವಂತ ವಿಭೀಷಣನು ರಾಮನ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ತಿಳಿದು ಅವನಲ್ಲಿ ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಅರ್ಥಯುಕ್ತ ಹಿತಕರ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು- ॥92॥ ಭಗವಂತಾ! ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಸದಾಚಾರವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದ, ಕ್ರೂರ, ನಿರ್ದಯೀ, ಅಸತ್ಯವಾದೀ ಹಾಗೂ ಪರಸ್ತ್ರೀಯರನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸಿದ ದೇಹ ಸಂಸ್ಕಾರ ಮಾಡುವುದು ನಾನು ಉಚಿತವೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ॥93॥ ಎಲ್ಲ ಅಹಿತದಲ್ಲೆ ತೊಡಗಿದ್ದ ಈ ರಾವಣನು ಅಣ್ಣನ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಶತ್ರುವೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಜೇಷ್ಠನಾದ್ದರಿಂದ ಗುರುವಿನಂತೆ ಗೌರವಕ್ಕೆ ಪಾತ್ರನಾಗಿದ್ದರೂ ಅವನು ನನ್ನಿಂದ ಸತ್ಕಾರ ಪಡೆಯಲು ಯೋಗ್ಯನಲ್ಲ. ॥94॥ ಶ್ರೀರಾಮ! ನನ್ನ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಜಗತ್ತಿನ ಜನರು ನನ್ನನ್ನು ಕ್ರೂರೀ ಎಂದು ಹೇಳಬಹುದು. ಆದರೆ ರಾವಣನ ದುರ್ಗುಣಗಳನ್ನು ಕೇಳಿದಾಗ ಎಲ್ಲರೂ ನನ್ನ ವಿಚಾರ ಉಚಿತವೆಂದೇ ಹೇಳುವರು. ॥95॥ ಇದನ್ನು ಕೇಳಿ ಧರ್ಮಾತ್ಮರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಬಹಳ ಸಂತೋಷಗೊಂಡನು. ಮಾತುಕತೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರವೀಣ ನಾದ ಅವನು ಮಾತಿನ ಮರ್ಮತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವ ವಿಭೀಷಣನಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು - ॥96॥ ರಾಕ್ಷಸರಾಜನೇ! ನಿನಗೆ ಪ್ರಿಯವಾಗುವಂತಹ ಕಾರ್ಯವನ್ನೇ ನಾನು ಮಾಡಬೇಕು, ಏಕೆಂದರೆ ನಿನ್ನ ಪ್ರಭಾವದಿಂದಲೇ ನನ್ನ ಜಯವಾಗಿದೆ. ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಉಚಿತವಾದುದನ್ನು ಹೇಳುವನು, ಕೇಳು. ॥97॥ ಈ ನಿಶಾಚರನು ಅಧರ್ಮಿ, ಅಸತ್ಯವಾದಿಯಾಗಿದ್ದರೂ ಸಂಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಸದಾ ತೇಜಸ್ವೀ, ಬಲಿಷ್ಠ ಹಾಗೂ ಶೂರ ವೀರನಾಗಿದ್ದನು. ॥98॥ ಇಂದ್ರಾದಿ ದೇವತೆಗಳೂ ಇವನನ್ನು ಸೋಲಿಸಲಾಗಲಿಲ್ಲ ಎಂದು ಕೇಳಿದ್ದೆ. ಸಮಸ್ತ ಲೋಕಗಳನ್ನು ಆಳುವಂತೆ ಮಾಡಿದ ರಾವಣನು ಬಲ-ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ಸಂಪನ್ನ ಹಾಗೂ ಮಹಾತ್ಮನಾಗಿದ್ದನು. ॥99॥ ವೈರ ಮರಣದವರೇಗೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಸತ್ತುಹೋದಾಗ ಅದರ ಅಂತ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಈಗ ನಮ್ಮ ಪ್ರಯೋಜನವೂ ಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಈಗ ನಿನಗೆ ಅಣ್ಣನಾಗಿರುವಂತೆ ನನಗೂ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಇದರಿಂದ ದಹನ ಸಂಸ್ಕಾರ ಮಾಡು. ॥100॥ ಮಹಾಬಾಹೋ! ಧರ್ಮಕ್ಕನುಸಾರ ರಾವಣನು ನಿನ್ನಿಂದ ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ದಾಹಸಂಸ್ಕಾರ ಪಡೆಯಲು ಯೋಗ್ಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಹೀಗೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ನೀನು ಯಶಕ್ಕೆ ಭಾಗಿಯಾಗುವೆ. ॥101॥ ಶ್ರೀರಾಮನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ವಿಭೀಷಣನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಹತನಾದ ತನ್ನಣ್ಣ ರಾವಣನ ದಹನ ಸಂಸ್ಕಾರಕ್ಕೆ ಬೇಗನೇ ಸಿದ್ಧತೆ ಮಾಡಿದನು. ॥102॥ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರ ವಿಭೀಷಣನು ಲಂಕಾಪುರಿಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ರಾವಣನ ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರವನ್ನು ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಮುಗಿಸಿದನು. ॥103॥ ಬಳಿಕ ಮರದ ಶಿಬಿಕೆ, ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರದ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳು, ಯಜ್ಞಮಾಡಿಸುವ ಪುರೋಹಿತರು, ಚಂದನಕಾಷ್ಟ, ಇತರ ವಿವಿಧ ರೀತಿಯ ಕಟ್ಟಿಗೆಗಳು, ಸುಂದರ ಸುಗಂಧಿತ ಪದಾರ್ಥ, ಮಣಿ, ಮುತ್ತು, ಹವಳ-ಹೀಗೆ ಎಲ್ಲ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಅವನು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸಿದನು. ॥104-105॥ ಎರಡೇ ಗಳಿಗೆಯಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಪರಿವೃತನಾಗ ಅವನು ಅಲ್ಲಿಂದ ಹೊರಟನು. ಬಳಿಕ ಮಾಲ್ಯವಂತನೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿ ವಿಭೀಷಣನು ದಹನ ಸಂಸ್ಕಾರದ ಸಿದ್ಧತೆಯ ಎಲ್ಲ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿದನು. ॥106॥ ಬಗೆ-ಬಗೆಯ ವಾದ್ಯ ಘೋಷಗಳಿಂದ, ಮಾಗಧರು ಯಾರನ್ನು ಅಭಿನಂದಿಸುತ್ತಿದ್ದರೋ,
ಆ ರಾಕ್ಷಸ ರಾಜಾ ರಾವಣನ ಶವಕ್ಕೆ ರೇಶ್ಮೆ ವಸ್ತ್ರವನ್ನು ಹೊದಿಸಿ, ಅದನ್ನು ಚಿನ್ನದ ದಿವ್ಯವಿಮಾನದಲ್ಲಿ ಇರಿಸಿದ ಬಳಿಕ ರಾಕ್ಷಸ ಜಾತಿಯ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಕಣ್ಣೀರು ಸುರಿಸುತ್ತಾ ಅಲ್ಲಿ ನಿಂತುಕೊಂಡರು. ॥107-108॥ ಆ ಶಿಬಿಕೆಯನ್ನು ವಿಚಿತ್ರ ಪತಾಕೆಗಳಿಂದ, ಹೂವುಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಲಾಯಿತು. ವಿಚಿತ್ರವಾಗಿ ಶೋಭಿಸುವ ಅದನ್ನು ವಿಭೀಷಣಾದಿ ರಾಕ್ಷಸರು ಹೆಗಲಲ್ಲಿ ಹೊತ್ತುಕೊಂಡು, ಇತರೆಲ್ಲರೂ ಒಣಗಿದ ಕಟ್ಟಿಗೆಗಳನ್ನೆತ್ತಿಕೊಂಡು ದಕ್ಷಿಣದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿರುವ ಸ್ಮಶಾನದ ಕಡೆಗೆ ಹೊರಟರು. ॥109॥ ಯಜುರ್ವೇದಿಯ ಯಾಜ್ಞಿಕರು ಹೊತ್ತು ಕೊಂಡಿದ್ದ ತ್ರಿವಿಧ ಅಗ್ನಿಗಳು ಪ್ರಜ್ವಲಿತಗೊಂಡವು. ಅವೆಲ್ಲವನ್ನು ಕುಂಡಗಳಲ್ಲಿ ಇರಿಸಿ ಪುರೋಹಿತರು ಅದನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ಶವದ ಮುಂದೆ ಮುಂದೆ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದರು. ॥110॥ ಅಂತಃಪುರದ ಎಲ್ಲ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಅಳುತ್ತಾ ಶವದ ಹಿಂದೆ ಹಿಂದೆ ಹೊರಟರು. ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಎಡವುತ್ತಾ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದರು. ॥111॥ ಮುಂದೆ ಹೋಗಿ ರಾವಣನ ವಿಮಾನವನ್ನು ಒಂದು ಪವಿತ್ರ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಇರಿಸಿ, ಅತ್ಯಂತ ದುಃಖಿಯಾದ ವಿಭೀಷಣಾದಿ ರಾಕ್ಷಸರು ಮಲಯ ಚಂದನಕಾಷ್ಟ, ಪದ್ಮಕ, ಲಾವಂಚ- ಹಾಗೂ ಬೇರೆ ರೀತಿಯ ಚಂದನಗಳಿಂದ ವೇದೋಕ್ತ ವಿಧಿಯಿಂದ ಚಿತೆ ರಚಿಸಿ, ಅದರ ಮೇಲೆ ರಂಕ ಎಂಬ ಮೃಗದ ಚರ್ಮ ಹಾಸಿದರು. ॥112-113॥ ಅದರ ಮೇಲೆ ರಾಕ್ಷಸರಾಜನ ಶವವನ್ನು ಮಲಗಿಸಿ ಅವರು ಉತ್ತಮ ವಿಧಿಯಿಂದ ಪಿತೃಮೇಧ (ದಹನ ಸಂಸ್ಕಾರ) ಮಾಡಿದರು. ಅವರು ಚಿತೆಯ ದಕ್ಷಿಣ-ಪೂರ್ಮದಲ್ಲಿ ವೇದಿಯನ್ನು ರಚಿಸಿ ಅದರ ಮೇಲೆ ಯಥಾಸ್ಥಾನ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. ಮತ್ತೆ ದಧಿಮಿಶ್ರಿತ ತುಪ್ಪದಿಂದ ತುಂಬಿದ ಸ್ರುವೆ ರಾವಣನ ಹೆಗಲ ಮೇಲೆ ಇರಿಸಿದರು. ಬಳಿಕ ಕಾಲುಗಳ ಮೇಲೆ ಶಕಟ ಮತ್ತು ತೊಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಉಲೂಖಲವಿರಿಸಿದರು. ॥114-115॥ ಇತರ ಮರದ ಪಾತ್ರೆಗಳಾದ ಅರಣಿ, ಉತ್ತರಾರಣಿ, ಮುಸಲ ಮುಂತಾದುವನ್ನು ಯಥಾಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಇರಿಸಿದರು. ॥116॥ ವೇದೋಕ್ತವಿಧಿ ಹಾಗೂ ಮಹರ್ಷಿಯರಿಂದ ರಚಿತ ಕಲ್ಪಸೂತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ ವಿಧಿಯಿಂದ ಎಲ್ಲ ಕಾರ್ಯಗಳು ನಡೆದವು. ರಾಕ್ಷಸರ ವಿಧಿಗನುಸಾರ ವೇಧ್ಯ ಪಶುವಿನ ಹವನ ಮಾಡಿ ರಾವಣನ ಚಿತೆಯಲ್ಲಿ ಹಾಸಿದ ಮೃಗ ಚರ್ಮವನ್ನ ತುಪ್ಪದಿಂದ ನೆನೆಸಲಾಯಿತು. ಮತ್ತೆ ರಾವಣನ ಶವವನ್ನು ಚಂದನ ಮತ್ತು ಹೂವುಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಿ ಆ ರಾಕ್ಷಸರು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ದುಃಖವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿದರು. ॥117-118॥ ಬಳಿಕ ವಿಭೀಷಣನೊಂದಿಗೆ ಇತರ ರಾಕ್ಷಸರೂ ಕೂಡ ಚಿತೆಯ ಮೇಲೆ ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ವಸ್ತ್ರ, ಅರಳು ಚೆಲ್ಲಿದರು. ಆಗ ಅವರು ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಕಣ್ಣೀರದಾರೆ ಹರಿಯುತ್ತಿತ್ತು. ॥119॥ ಅನಂತರ ವಿಭೀಷಣನು ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಚಿತೆಗೆ ಅಗ್ನಿಸ್ಪರ್ಶ ಮಾಡಿದನು. ಬಳಿಕ ಸ್ನಾನಮಾಡಿ ಒದ್ದೆ ಬಟ್ಟೆ ಉಟ್ಟುಕೊಂಡು ಎಳ್ಳು, ದರ್ಭೆ, ನೀರಿನಿಂದ ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ರಾವಣನಿಗೆ ಜಲಾಂಜಲಿಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟನು. ಮತ್ತೆ ರಾವಣನ ಪತ್ನಿಯರಿಗೆ ಪದೇ ಪದೇ ಸಮಾಧಾನಗೊಳಿಸುತ್ತಾ ಅವರಲ್ಲಿ ಮನೆಗೆ ಹೋಗುವಂತೆ ವಿನಯದಿಂದ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿದನು. ॥120-121॥ ‘ಅರಮನೆಗೆ ಹೋಗಿರಿ’ ಎಂಬ ವಿಭೀಷಣನ ಆದೇಶ ಕೇಳಿ ಆ ಎಲ್ಲ ಸ್ತ್ರೀಯರು ನಗರಕ್ಕೆ ಹೊರಟು ಹೋದರು. ಸ್ತ್ರೀಯರು ಪುರಿಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದ ಬಳಿಕ ವಿಭೀಷಣನು ಶ್ರೀರಾಮನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು ವಿನೀತನಾಗಿ ನಿಂತುಕೊಂಡನು. ॥122॥ ಶ್ರೀರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಸುಗ್ರೀವ ಹಾಗೂ ಸಮಸ್ತ ಸೈನ್ಯದೊಂದಿಗೆ ಶತ್ರುವನ್ನು ವಧಿಸಿ, ವಜ್ರಧಾರೀ ಇಂದ್ರನು ಮೃತಾಸುರನನ್ನು ಕೊಂದು ಪ್ರಸನ್ನತೆಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿದಂತೆ ಸಂತೋಷವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ॥123॥ ಅನಂತರ ಇಂದ್ರನು ಕೊಟ್ಟಿರುವ ಧನುಸ್ಸು, ಬಾಣ, ವಿಶಾಲಕವಚಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ, ಶತ್ರುವನ್ನು ದಮನ ಮಾಡಿದ್ದರಿಂದ ರೋಷವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಶತ್ರುಸೂದನ ಶ್ರೀರಾಮನು ಶಾಂತಭಾವವನ್ನು ಹೊಂದಿದನು. ॥ 124 ॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ನೂರ ಹನ್ನೊಂದನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು.॥111॥

ನೂರ ಹನ್ನೆರಡನೆಯ ಸರ್ಗ

ವಿಭೀಷಣನ ರಾಜ್ಯಾಭಿಷೇಕ, ಹನುಮಂತನ ಮೂಲಕ ಸೀತಾದೇವಿಗೆ ಸಂದೇಶ

ದೇವ, ಗಂಧರ್ವ, ದಾನವರು ಶ್ರೀರಾಮನಿಂದ ರಾವಣನ ವಧೆಯಾದುದನ್ನು ನೋಡಿ, ಅದರ ಮಂಗಳಕರ ಕಥೆಗಳನ್ನು ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾ ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಸ್ಥಾನಗಳಿಗೆ ತೆರಳಿದರು. ॥1॥ ರಾವಣನ ಭಯಂಕರ ವಧೆ, ಶ್ರೀರಾಮನ ಪರಾಕ್ರಮ, ವಾನರರ ಉತ್ತಮಯುದ್ಧ, ಸುಗ್ರೀವನ ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆ, ಶ್ರೀರಾಮನ ಕುರಿತು ಲಕ್ಷ್ಮಣ-ಹನುಮಂತರ ಭಕ್ತಿ, ಅವರಿಬ್ಬರ ಪರಾಕ್ರಮ, ಸೀತೆಯ ಪಾತಿವ್ರತ್ಯ, ಹನುಮಂತನ ಪುರುಷಾರ್ಥದ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾ ಆ ಮಹಾ ಭಾಗ ದೇವತೆಗಳೇ ಮೊದಲಾದವರು ಸಂತೋಷಗೊಂಡು ಹೊರಟುಹೋದರು. ॥2-3॥ ಬಳಿಕ ಮಹಾಬಾಹು ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನು ಇಂದ್ರನು ಕಳಿಸಿದ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ದೇದೀಪ್ಯಮಾನವಾದ ದಿವ್ಯರಥವನ್ನು ಕೊಂಡು ಹೋಗಲು ಹೇಳಿ, ಮಾತಲಿಯನ್ನು ಬಹಳವಾಗಿ ಸಮ್ಮಾನಿಸಿದನು. ॥4॥ ಆಗ ಇಂದ್ರಸಾರಥಿ ಮಾತಲಿಯು ಶ್ರೀರಾಮ ಚಂದ್ರನ ಅಪ್ಪಣೆಯಂತೆ ಆ ದಿವ್ಯರಥದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ದೇವಲೋಕಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದನು. ॥5॥ ರಥಸಹಿತ ಮಾತಲಿಯು ದೇವ ಲೋಕಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದ ಬಳಿಕ ರಥಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಶ್ರೀರಾಮನು ಬಹಳ ಸಂತೋಷದಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಬಿಗಿದಪ್ಪಿಕೊಂಡನು. ॥6॥ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಆಲಿಂಗಿಸಿಕೊಂಡ ಬಳಿಕ ಅವನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಕಡೆಗೆ ನೋಡಿದಾಗ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಶ್ರೀರಾಮನ ಚರಣಗಳಲ್ಲಿ ವಂದಿಸಿದನು. ಮತ್ತೆ ವಾನರ ಸೈನಿಕರಿಂದ ಸಮ್ಮಾನಿತರಾಗಿ ಶಿಬಿರಕ್ಕೆ ಮರಳಿದನು. ॥7॥ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದು ಶ್ರೀರಾಮನು ತನ್ನ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುವ ಬಲ ಮತ್ತು ಉದ್ದೀಪ್ತತೇಜದಿಂದ ಸಂಪನ್ನನಾದ ಸುಮಿತ್ರಾಕುಮಾರನಲ್ಲಿ ಸೌಮ್ಯನೇ! ಈಗ ನೀನು ಲಂಕೆಗೆ ಹೋಗಿ ವಿಭೀಷಣನ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕ ಮಾಡು; ಏಕೆಂದರೆ ಇವನು ನನ್ನ ಪ್ರಿಯನೂ, ಭಕ್ತನೂ, ಉಪಕಾರ ಮಾಡಿದವನೂ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ॥8-9॥ ಸೌಮ್ಯ! ರಾವಣನ ತಮ್ಮನಾದ ವಿಭೀಷಮನು ಲಂಕೆಯ ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಅಭಿಷಿಕ್ತನಾಗಿರುವುದನ್ನು ನಾನು ನೋಡಲು ಇಚ್ಛಿಸುತ್ತೇನೆ. ॥10॥ ಮಹಾತ್ಮಾ ಶ್ರೀರಘುನಾಥನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಬಹಳ ಸಂತೋಷವಾಗಿ, ‘ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಸ್ವರ್ಣ ಕಲಶವನ್ನು ವಾನರ ಸೇನಾಪತಿಗಳಿಗೆ ಕೊಟ್ಟು, ಆ ಮಹಾಶಕ್ತಿಶಾಲಿ, ಮನೋವೇಗವುಳ್ಳ ವಾನರರಿಗೆ ಸಮುದ್ರದ ನೀರನ್ನು ತರಲು ಹೇಳಿದನು. ॥11-12॥ ಆ ಮನೋವೇಗೀ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾನರರು ಕೂಡಲೇ ಹೋಗಿ ಸಮುದ್ರದ ನೀರನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ಬಂದರು. ॥13॥ ಅನಂತರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಒಂದು ಕಲಶವನ್ನು ಉತ್ತಮ ಆಸನದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿ, ಆ ಕಲಶದ ನೀರಿನಿಂದ ವೇದೋಕ್ತ ವಿಧಾನದಿಂದ ಲಂಕೆಯ ಸಿಂಹಾಸನದ ಮೇಲೆ ವಿಭೀಷಣನ ರಾಜ್ಯಾಭಿಷೇಕ ಮಾಡಿದನು. ಆಗ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಪರಿವೃತನಾಗಿ ವಿಭೀಷಣನು ರಾಜಸಿಂಹಾಸನದಲ್ಲಿ ವಿರಾಜಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಬಳಿಕ ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರು ಮತ್ತು ವಾನರರೂ ಅವನ ಅಭಿಷೇಕ ಮಾಡಿದರು. ॥14-16॥ ಅವನು ಅತ್ಯಂತ ಸಂತೋಷ ಗೊಂಡು ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನೇ ಸ್ತುತಿಸತೊಡಗಿದನು. ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರ ವಿಭೀಷಣನನ್ನು ಲಂಕೆಯ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಅಭಿಷಿಕ್ತನಾದುದನ್ನು ನೋಡಿ ಅವನ ಮಂತ್ರಿಗಳು ಹಾಗೂ ಪ್ರೇಮಿ ರಾಕ್ಷಸರು ಬಹಳ ಸಂತೋಷಗೊಂಡರು. ಜೊತೆಗೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಸಹಿತ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೂ ಬಹಳ ಸಂತೋಷವಾಯಿತು. ॥17-18॥ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಕರುಣಿಸಿದ ಆ ವಿಶಾಲ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಡೆದು ವಿಭೀಷಣನು ತನ್ನ ಪ್ರಜೆಗೆ ಸಾಂತ್ವನ ನೀಡಿ ಶ್ರೀರಾಮನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದನು. ॥19॥ ಆಗ ಹರ್ಷಗೊಂಡ ನಗರ ನಿವಾಸೀ ನಿಶಾಚರರು ವಿಭೀಷಣನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸಲು ಮೊಸರು, ಅಕ್ಷತೆ, ಮಿಠಾಯಿ, ಅರಳು, ಹೂವು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಬಂದರು. ॥20॥ ದುರ್ಧರ್ಷ ಪರಾಕ್ರಮಿ ವಿಭೀಷಣನು ಅವೆಲ್ಲ ಮಾಂಗಲಿಕ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಶ್ರೀರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸಿದನು. ॥21॥ ಶ್ರೀರಘುನಾಥನು ವಿಭೀಷಣನನ್ನು ಕೃತಕೃತ್ಯ ಮತ್ತು ಸಫಲ ಮನೋರಥನಾದುದನ್ನು ನೋಡಿ, ಅವನ ಸಂತೋಷಕ್ಕಾಗಿ
ಆ ಎಲ್ಲ ಮಾಂಗಲಿಕ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದನು. ॥22॥ ಅನಂತರ ಕೈಮುಗಿದುಕೊಂಡು ವಿನೀತಭಾವದಿಂದ ನಿಂತಿರುವ ಪರ್ವತಾಕಾರ ವೀರವಾನರ ಹನುಮಂತನಲ್ಲಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ಹೇಳಿದನು- ॥23॥ ಸೌಮ್ಯ! ನೀನು ಈ ಮಹಾರಾಜ ವಿಭೀಷಣನ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದು ಲಂಕೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಮಿಥಿಲೇಶಕುಮಾರಿ ಸೀತೆಯ ಬಳಿ ಕ್ಷೇಮಸಮಾಚಾರ ಕೇಳು. ॥24॥ ಜೊತೆಗೆ ಆ ವೈದೇಹಿಗೆ ಸುಗ್ರೀವ-ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಸಹಿತ ನನ್ನ ಕ್ಷೇಮಸಮಾಚಾರವನ್ನು ನಿವೇದಿಸು, ಶ್ರೇಷ್ಠ ಕಪೀಶ್ವರನೇ! ನೀನು ಸೀತೆಗೆ ರಾವಣನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಹತನಾದುದನ್ನು ತಿಳಿಸು. ಬಳಿಕ ಆಕೆಯ ಸಂದೇಶವನ್ನೆತ್ತಿಕೊಂಡು ಮರಳಿ ಬಾ. ॥25-26॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ನೂರಹನ್ನೆರಡನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥112॥

ನೂರ ಹದಿಮೂರನೆಯ ಸರ್ಗ

ಹನುಮಂತನು ಸೀತೆಯೊಡನೆ ಮಾತನಾಡಿ, ಸೀತಾದೇವಿಯ ಸಂದೇಶವನ್ನು ರಾಮನಿಗೆ ತಿಳಿಸಿದುದು

ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನ ಸಂದೇಶ ಪಡೆದ ಪವನಪುತ್ರ ಹನುಮಂತನು ನಿಶಾಚರರಿಂದ ಸಮ್ಮಾನಿತನಾಗಿ ಲಂಕಾಪುರಿ ಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ॥1॥ ಪುರಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶ ಮಾಡಿ ಅವನು ವಿಭೀಷಣನ ಅಪ್ಪಣೆ ಪಡೆದು ಹನುಮಂತನು ಅಶೋಕವನಕ್ಕೆ ಹೋದನು. ॥2॥ ಅಶೋಕವನವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ನ್ಯಾಯಾನುಸಾರ ಅವನು ಸೀತೆಗೆ ತಾನು ಬಂದ ಸೂಚನೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟನು. ಬಳಿಕ ಹತ್ತಿರ ಹೋಗಿ ದರ್ಶನ ಮಾಡಿದನು. ಅವಳು ಸ್ನಾನಾದಿಗಳಿಂದ ರಹಿತಳಾದ್ದರಿಂದ ಸ್ವಲ್ಪ ಮಲಿನಳಂತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿದ್ದಳು ಹಾಗೂ ಸಶಂಕಳಾದ ರೋಹಿಣಿಯಂತೆ ಅನಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ॥3॥ ಸೀತಾದೇವಿಯು ರಾಕ್ಷಸಿಯರಿಂದ ಪರಿವೃತಳಾಗಿ ವೃಕ್ಷದ ಕೆಳಗೆ ಆನಂದಶೂನ್ಯಳಾಗಿ ಕುಳಿತ್ತಿದ್ದಳು. ಹನುಮಂತನು ಶಾಂತ-ವಿನೀತ ಭಾವದಿಂದ ಎದುರಿಗೆ ಹೋಗಿ ಪ್ರಣಾಮಗೈದು ಸುಮ್ಮನೇ ನಿಂತುಕೊಂಡನು. ॥4॥ ಮಹಾಬಲಿ ಹನುಮಂತನು ಬಂದಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಸೀತಾದೇವಿಯು ಆತನನ್ನು ಗುರುತಿಸಿ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ಸಂತೋಷಗೊಂಡಳು. ಆದರೆ ಏನನ್ನು ಮಾತನಾಡದೆ ಮೌನವಾಗಿ ಕುಳಿತ್ತಿದ್ದಳು. ॥5॥ ಸೀತೆಯ ಮುಖದಲ್ಲಿ ಸೌಮ್ಯಭಾವ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿತ್ತು. ಆಕೆಯನ್ನು ನೋಡಿ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠ ಹನುಮಂತನು ಶ್ರೀರಾಮನು ತಿಳಿಸಿದ ಎಲ್ಲ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳತೊಡಗಿದನು. ॥6॥ ವಿದೇಹನಂದಿನಿ! ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಲಕ್ಷ್ಮಣ-ಸುಗ್ರೀವರೊಂದಿಗೆ ಕ್ಷೇಮದಿಂದ ಇರುವನು. ಅವನು ಶತ್ರುವನ್ನು ವಧಿಸಿ ಸಫಲ ಮನೋರಥವಾಗಿ ಶತ್ರುವಿಜಯೀ ಶ್ರೀರಾಮನು ನಿಮ್ಮ ಕ್ಷೇಮವನ್ನು ಕೇಳಿರುವನು. ॥7॥ ದೇವಿ! ವಿಭೀಷಣನ ಸಹಾಯ ಪಡೆದು ವಾನರರು ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಸಹಿತ ಶ್ರೀರಾಮನು ಬಲವಿಕ್ರಮ ಸಂಪನ್ನ ರಾವಣನನ್ನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ವಧಿಸಿ ಬಿಟ್ಟನು. ॥8॥ ಧರ್ಮವನ್ನು ಅರಿತ ಸೀತಾ ದೇವಿಯೇ! ನಿಮ್ಮ ಪಾತಿವ್ರತ್ಯಧರ್ಮದ ಪ್ರಭಾವದಿಂದಲೇ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ಈ ಮಹಾವಿಜಯವನ್ನು ಪಡೆದಿರುವನು. ಈಗ ನೀವು ನಿಶ್ಚಿಂತರಾಗಿ ಸ್ವಸ್ಥರಾಗಿರಿ. ನಮ್ಮ ಶತ್ರು ರಾವಣನು ಹತನಾಗಿ ಲಂಕೆಯು ಶ್ರೀರಾಮನ ಅಧೀನವಾದ ಈ ಪ್ರಿಯಸುದ್ದಿಯನ್ನು ನಿಮಗೆ ಹೇಳಿ, ನೀವು ಹೆಚ್ಚು ಸಂತೋಷವಾದುದನ್ನು ನೋಡಲು ಬಯಸುವೆನು. ॥9-10॥ ಶ್ರೀರಾಮನು ನಿಮಗೆ ಈ ಸಂದೇಶ ಕಳಿಸಿರುವನು- ದೇವಿ! ನಾನು ನಿನ್ನ ಉದ್ಧಾರಕ್ಕೆ ಮಾಡಿದ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಗಾಗಿ ನಿದ್ದೆಗೆಟ್ಟು, ಅವಿಶ್ರಾಂತ ಪ್ರಯತ್ನಮಾಡಿ, ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ಸೇತುವೆ ನಿರ್ಮಿಸಿ ರಾವಣನ ವಧೆಯ ಮೂಲಕ ಆ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿದೆ. ॥11॥ ಈಗ ನೀನು ರಾವಣನ ಮನೆಯಲ್ಲಿರುವೆನೆಂದು ಭಯಪಡಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಲಂಕೆಯ ಸಕಲೈಶ್ವರ್ಯವು ಈಗ ವಿಭೀಷಣನ ಅಧೀನ ದಲ್ಲಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ನೀನೀಗ ನಿನ್ನ ಮನೆಯಲ್ಲೇ ಇರುವುದಾಗಿ ಭಾವಿಸಿ ನಿಶ್ಚಿಂತಳಾಗಿ ಧೈರ್ಯವನ್ನು ತಾಳು. ವಿಭೀಷಣನೂ ಕೂಡ ಆನಂದಭರಿತನಾಗಿ ನಿನ್ನನ್ನು ಸಂದರ್ಶಿಸಲು ಉತ್ಕಂಠಿತನಾಗಿ ಈಗ ನಿನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಬರುತ್ತಾನೆ. ॥12-13॥ ಹನುಮಂತನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಚಂದ್ರಮುಖಿ ಸೀತಾದೇವಿಗೆ ಬಹಳ ಹರ್ಷವಾಯಿತು. ಹರ್ಷದಿಂದ ಕಂಠ ಉಮ್ಮಳಿಸಿ ಬಂದು ಏನನ್ನು ಮಾತನಾಡದಾದರು. ॥14॥ ಸೀತೆಯು ಮೌನವಾಗಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಕಪಿವರ ಮಾರುತಿಯು ಹೇಳಿದನು - ದೇವಿ! ನೀನೇನು ಯೋಚಿಸುತ್ತಿರುವೆ? ನನ್ನ ಬಳಿ ಏಕೆ ಮಾತನಾಡುವುದಿಲ್ಲ? ॥15॥ ಹನುಮಂತನು ಹೀಗೆ ಕೇಳಿದಾಗ ಧರ್ಮಪರಾಯಣಳಾದ ಸೀತಾದೇವಿಯು ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸನ್ನಳಾಗಿ ಆನಂದಾಶ್ರುಗಳನ್ನು ಸುರಿಸುತ್ತಾ ಗದ್ಗದವಾಣಿಯಿಂದ ನುಡಿದಳು- ॥ 16 ॥ ತನ್ನ ಸ್ವಾಮಿಯ ವಿಜಯಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಈ ಪ್ರಿಯ ಸುದ್ಧಿ ಕೇಳಿ ನಾನು ಆನಂದಮಗ್ನಳಾಗಿದ್ದೆ. ಅದರಿಂದ ಸ್ವಲ್ಪ ಸಮಯದವರೆಗೆ ಬಾಯಿಂದ ಮಾತೆ ಹೊರಡಲಿಲ್ಲ. ॥17॥ ವಾನರವೀರನೇ! ಇಂತಹ ಪ್ರಿಯ ಸಮಾಚಾರ ತಿಳಿಸಿದ್ದರಿಂದ ನಿನಗೆ ಏನಾದರೂ ಉಡುಗೊರೆ ಕೊಡಲು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ; ಆದರೆ ತುಂಬಾ ಯೋಚಿಸಿಯೂ ನಿನಗೆ ಕೊಡಬಹುದಾದ ಯಾವುದೇ ಯೋಗ್ಯ ವಸ್ತು ಕಂಡುಬರುವುದಿಲ್ಲ. ॥18॥ ಸೌಮ್ಯ ವಾನರವೀರನೇ! ಈ ಪ್ರಿಯಸುದ್ದಿಗೆ ಅನುರೂಪವಾಗುವಂತಹ, ಅದನ್ನು ನಿನಗೆ ಕೊಟ್ಟು ನಾನು ಸಂತುಷ್ಟಳಾಗುವಂತಹ ಯಾವ ವಸ್ತುವೂ ಭೂಮಂಡಲದಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. ॥19॥ ಚಿನ್ನ, ಬೆಳ್ಳಿ, ನಾನಾ ವಿಧದ ರತ್ನಗಳು, ಅಥವಾ ಮೂರು ಲೋಕದ ರಾಜ್ಯವೂ ಈ ಪ್ರಿಯಸುದ್ಧಿಗೆ ಸರಿಯಾಗಲಾರದು. ॥20॥ ವೈದೇಹಿಯು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ವಾನರ ವೀರ ಹನುಮಂತನು ಪರಮಹರ್ಷಗೊಂಡು ಸೀತೆಯ ಎದುರಿಗೆ ಕೈಮುಗಿದು ನಿಂತುಕೊಂಡು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು - ॥21॥ ಪತಿಯ ವಿಜಯವನ್ನು ಬಯಸುವ, ಪತಿಯ ಪ್ರೀತಿ ಮತ್ತು ಹಿತದಲ್ಲೇ ಸಂಲಗ್ನಲಾದ ಸೀತಾದೇವಿಯೇ! ನೀವು ಮಾತ್ರ ಇಂತಹ ಸ್ನೇಹಪೂರ್ಣ ಮಾತನ್ನು ಆಡಬಲ್ಲಿರಿ. (ನಿಮ್ಮ ಮಾತಿನಿಂದಲೇ ಎಲ್ಲವನ್ನು ನಾನು ಪಡೆದುಕೊಂಡೆ) ॥22॥ ಸೌಮ್ಯ! ನಿಮ್ಮ ಮಾತು ಸಾರಗರ್ಭಿತ ಹಾಗೂ ಸ್ನೇಹಯುಕ್ತವಾಗಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಬಗೆ ಬಗೆಯ ರತ್ನರಾಶಿ ಮತ್ತು ದೇವತೆಗಳ ರಾಜ್ಯಕ್ಕಿಂತಲೂ ಮಿಗಿಲಾಗಿದೆ. ॥23॥ ಶ್ರೀರಾಮನು ತನ್ನ ಶತ್ರುವನ್ನು ವಧಿಸಿ ವಿಜಯಿಯಾಗಿ ಕ್ಷೇಮದಿಂದಿರುವನು ಎಂದು ನಾನು ನೋಡಿದಾಗಲೇ ನನ್ನ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಯೋಜನಗಳು ಸಿದ್ಧವಾಗಿ ದೇವತೆಗಳ ರಾಜ್ಯಾದಿ ಎಲ್ಲ ಉತ್ಕೃಷ್ಟ ಪದಾರ್ಥಗಳು ನನಗೆ ದೊರಕಿದೆ ಎಂದು ಅನುಭವಿಸುತ್ತೇನೆ. ॥24॥ ಅವನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಮೈಥಿಲಿ ಜಾನಕಿಯು ಆ ಪವನ ಕುಮಾರನಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಪರಮಸುಂದರ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದಳು. ॥25॥ ವೀರವರನೇ! ನಿನ್ನ ವಾಣಿಯು ಉತ್ತಮ ಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು, ಮಾಧುರ್ಯ ಗುಣಗಳಿಂದ ಭೂಷಿತ ಹಾಗೂ ಬುದ್ಧಿಯ ಎಂಟು ಗುಣಗಳಿಂದ* ಅಲಂಕೃತವಾಗಿದೆ. ಇಂತಹ ವಾಣಿ ನೀನು ಮಾತ್ರ ಮಾತನಾಡಬಲ್ಲೆ. ॥ 26 ॥ ನೀನು ವಾಯುದೇವರ ಪ್ರಶಂಸನೀಯ ಪುತ್ರ ಹಾಗೂ ಪರಮಧರ್ಮಾತ್ಮನಾಗಿರುವೆ. ಶಾರೀರಿಕ ಬಲ, ಶೌರ್ಯ, ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞಾನ, ಮಾನಸಿಕ ಬಲ, ಪರಾಕ್ರಮ, ಉತ್ತಮ ದಕ್ಷತೆ, ತೇಜ, ಕ್ಷಮೆ, ಧೈರ್ಯ, ಸ್ಥಿರತೆ, ವಿನಯ ಹಾಗೂ ಇತರ ಅನೇಕ ಸುಂದರಗುಣಗಳು ಕೇವಲ ನಿನ್ನಲ್ಲೇ ಇವೆ; ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವೇ ಇಲ್ಲ. ॥27-28॥ ಬಳಿಕ ಸೀತೆಯ ಎದುರಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಗಾಬರಿ ಇಲ್ಲದೆ ನಿಂತಿರುವ ಹನುಮಂತನು ಕೈಮುಗಿದುಕೊಂಡು ವಿನೀತಭಾವದಿಂದ ಪುನಃ ಹರ್ಷ ದಿಂದ ಇಂತೆಂದನು. ॥29॥ ದೇವಿ! ನೀವು ಅಪ್ಪಣೆ ಕೊಟ್ಟರೆ ಮೊದಲು ನಿಮ್ಮನ್ನು ಬಹಳ ಭಯಪಡಿಸಿ ಗದರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸಿಯರನ್ನು ಕೊಂದು ಹಾಕಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ. ॥30॥ ನಿಮ್ಮಂತಹ ಪತಿವ್ರತೆ ದೇವಿ ಅಶೋಕವನಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ಕ್ಲೇಶಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಿರುವಾಗ ಈ ಭಯಂಕರ ರೂಪ ಮತ್ತು ಆಚಾರದಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಅತ್ಯಂತ ಕ್ರೂರ ದೃಷ್ಟಿಯುಳ್ಳ, ವಿಕರಾಳ ಮುಖವುಳ್ಳ ರಾಕ್ಷಸಿಯರು ನಿಮಗೆ ಪದೇ ಪದೇ ಕಠೋರ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಗದರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ರಾವಣನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಎಂತೆಂತಹ ಮಾತು ನಿಮ್ಮಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದುದನ್ನು ನಾನು ಇಲ್ಲಿ ಇದ್ದು ಕೇಳಿರುವೆನು. ॥31-32॥ ಇವರೆಲ್ಲರೂ ವಿಕರಾಳ, ವಿಕಟ ಆಕಾರದ ಕ್ರೂರ ಹಾಗೂ ಅತ್ಯಂತ ದಾರುಣರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಇವರ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ, ಕೂದಲು ಗಳಿಂದಲೂ ಕ್ರೂರತೆ ಒಸರುತ್ತದೆ. ನಾನು ಇವರೆಲ್ಲರನ್ನೂ ವಧಿಸಲು ಇಚ್ಛಿಸುತ್ತೇನೆ. ॥33॥ ಗುದ್ದುಗಳಿಂದ, ಒದೆಗಳಿಂದ, ಅಂಗೈ ಏಟುಗಳಿಂದ, ಮೊಣಕಾಲಿನ ಹೊಡೆತದಿಂದ, ಇವರನ್ನು ಗಾಯಗೊಳಿಸಿ, ಹಲ್ಲು ಉದುರಿಸಿ ಬಿಡುತ್ತೇನೆ. ಇವರ ಮೂಗು ಕಿವಿಗಳನ್ನು ತುಂಡರಿಸಿ, ತಲೆಯ ಕೂದಲುಗಳನ್ನು ಕಿತ್ತು ಬಿಡುವೆನು. ಯಶಸ್ವಿನಿ! ಹೀಗೆ ಅನೇಕ ಪ್ರಹಾರಗಳಿಂದ ಇವರೆಲ್ಲರನ್ನು ಹೊಡೆದು, ಕ್ರೂರವಾಗಿ ಮಾತನಾಡುವ ಈ ಅಪ್ರಿಯಕಾರಿಣಿ ರಾಕ್ಷಸಿಯನ್ನು ಅಪ್ಪಳಿಸಿ ಕೊಂದುಹಾಕುವೆನು. ಮೊದಲು ನಿಮ್ಮನ್ನು ಗದರಿಸಿದ ಭಯಾನಕರೂಪವುಳ್ಳ ರಾಕ್ಷಸಿಯರೆಲ್ಲರನ್ನು ಈಗಲೇ ನಾನು ಕಾಲವಶರಾಗಿಸುವೆನು. ಇದಕ್ಕಾಗಿ ನೀನು ಕೇವಲ ಅಪ್ಪಣೆ ಕೊಡಿರಿ. ॥ 34-36॥ ಹನುಮಂತನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಕರುಣಾಮಯ ಸ್ವಭಾವವುಳ್ಳ ದೀನವತ್ಸಲೆ ಸೀತೆಯು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ಏನೋ ಯೋಚಿಸಿ ಅವನಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಳು. ॥37॥ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ಈ ಬಡಪಾಯಿಗಳು ರಾಜನ ಆಶ್ರಯದಲ್ಲಿದ್ದು ಪರಾಧೀನರಾಗಿದ್ದರು. ಬೇರೆಯವರ ಆಜ್ಞೆಯಿಂದಲೇ ಎಲ್ಲವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು; ಆದ್ದರಿಂದ ಒಡೆಯನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸುವ ಈ ದಾಸಿಯರ ಮೇಲೆ ಯಾರು ತಾನೇ ಕ್ರೋಧಗೊಳ್ಳುವರು? ನನ್ನ ಭಾಗ್ಯವೇ ಚೆನ್ನಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ನನ್ನ ಹಿಂದಿನ ಜನ್ಮದ ದುಷ್ಕರ್ಮವೇ ತನ್ನ ಫಲ ಕೊಡುತ್ತಿತ್ತು, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನನಗೆ ಇದೆಲ್ಲ ಕಷ್ಟಗಳು ಪ್ರಾಪ್ತವಾದುವು; ಏಕೆಂದರೆ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ತಾವು ಮಾಡಿದ ಶುಭಾಶುಭ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲವನ್ನೇ ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾರೆ. ಮಹಾಬಾಹೋ! ನೀನು ಇವರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಬೇಡ. ನನಗಾಗಿ ದೈವದ ವಿಧಾನವೇ ಹೀಗಿತ್ತು. ॥38-40॥ ನನಗೆ ಹಿಂದಿನ ಕರ್ಮ ಜನಿತ ದೆಸೆಯಿಂದ ಇವೆಲ್ಲ ದುಃಖಗಳನ್ನು ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಭೋಗಿಸುವುದಿತ್ತು; ಇದಕ್ಕಾಗಿ ರಾವಣನ ದಾಸಿಯರಿಂದ ಏನಾದರೂ ಅಪರಾಧ ನಡೆದಿದ್ದರೆ, ಅದನ್ನು ನಾನು ಕ್ಷಮಿಸುತ್ತೇನೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಇವರ ಕುರಿತು ದಯೆಯ ಉದ್ರೇಕದಿಂದ ನಾನು ದುರ್ಬಲಳಾಗಿದ್ದೇನೆ. ॥41॥ ಪವನಕುಮಾರನೇ! ಆ ರಾಕ್ಷಸನ ಆಜ್ಞೆಯಿಂದಲೇ ಇವರು ನನ್ನನ್ನು ಗದರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಅವನು ಸತ್ತುಹೋದಾಗಿನಿಂದ ಈ ಬಡಪಾಯಿಗಳು ನನಗೆ ಏನನ್ನು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ. ಭಯಪಡಿಸುವುದು, ಗದರಿಸುವುದೆಲ್ಲ ಬಿಟ್ಟು ಬಿಟ್ಟಿರುವರು. ॥42॥ ವಾನರವೀರನೇ! ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಹಳೆಯ ಒಂದು ಧರ್ಮಸಮ್ಮತ ಶ್ಲೋಕವಿದೆ. ಅದನ್ನು ಯಾವುದೋ ಹುಲಿಗೆ ಕರಡಿಯು ಹೇಳಿತ್ತು*. ಅದನ್ನು ನಾನು ತಿಳಿಸುತ್ತೇನೆ, ಕೇಳು. ॥43॥ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪುರುಷರು ಕೆಡುಕು ಮಾಡುವ ಪಾಪಿಗಳ ಪಾಪವನ್ನು ತಾವು ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಬದಲಾಗಿ ಅವರೊಂದಿಗೆ ತಾನೂ ಪಾಪಪೂರ್ಣವಾಗಿ ವರ್ತಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ತನ್ನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಹಾಗೂ ಸದಾಚಾರವನ್ನೇ ರಕ್ಷಿಸಬೇಕು. ಏಕೆಂದರೆ ಸಾಧುಪುರುಷರು ತಮ್ಮ ಉತ್ತಮ ಚರಿತ್ರದಿಂದಲೇ ವಿಭೂಷಿತರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಸದಾಚಾರವೇ ಅವರ ಆ ಭೂಷಣವಾಗಿದೆ. ॥44॥ ಯಾರೇ ಪಾಪಿ ಅಥವಾ ಪುಣ್ಯಾತ್ಮಾ, ಇಲ್ಲವೇ ವಧೆಗೆ ಯೋಗ್ಯ ಅಪರಾಧ ಮಾಡಿದವನೇ ಆಗಿರಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪುರುಷರು ಅವರ ಮೇಲೆ ದಯೆ ಮಾಡಬೇಕು; ಏಕೆಂದರೆ ಯಾವುದೇ ಅಪರಾದ ಮಾಡದ ವ್ಯಕ್ತಿ ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ. ॥45॥ ಯಾರು ಜನರ ಹಿಂಸೆಯಲ್ಲೇ ರಮಿಸುತ್ತಾ, ಸದಾ ಪಾಪವನ್ನೇ ಆಚರಿಸುವನೋ, ಆ ಕ್ರೂರ ಸ್ವಭಾವದ ಪಾಪಿಗಳಿಗೂ ಎಂದೂ ಅಮಂಗಳ ಮಾಡಬಾರದು. ॥46॥ ಸೀತೆಯು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ವಾಕ್ಯಕೋವಿದನಾದ ಹನುಮಂತನು ಆ ಸತೀ-ಸಾಧ್ವೀ ಶ್ರೀರಾಮಪತ್ನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದನು. ॥47॥ ದೇವಿ! ನೀವು ಶ್ರೀರಾಮನ ಧರ್ಮಪತ್ನಿಯಾಗಿದ್ದೀರಿ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಂತಹ ಸದ್ಗುಣಗಳಿಂದ ಸಂಪನ್ನರಾಗಿರುವುದು ಉಚಿತವೇ ಆಗಿದೆ. ಈಗ ನೀವು ನಿಮ್ಮ ಕಡೆಯಿಂದ ನನಗೆ ಸಂದೇಶ ಹೇಳಿರಿ. ನಾನು ಶ್ರೀರಾಮನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗುವೆನು.॥48॥ ಹನುಮಂತನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ವಿದೇಹನಂದಿನೀ ಜಾನಕಿಯು ಹೇಳಿದಳು - ನಾನು ನನ್ನ ಭಕ್ತವತ್ಸಲ ಸ್ವಾಮಿಯ ದರ್ಶನ ಮಾಡಲು ಬಯಸುತ್ತಿರುವೆನು. ॥49॥ ಸೀತೆಯ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಪರಮ ಬುದ್ಧಿವಂತ ಪವನನಂದನನು ಆ ಮಿಥಿಲೇಶ ಕುಮಾರಿಯ ಹರ್ಷವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಾ ಇಂತೆಂದನು- ॥50॥ ದೇವಿ! ಶಚಿಯು ದೇವೇಂದ್ರನ ದರ್ಶನ ಮಾಡುವಂತೆಯೇ ನೀವು ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರನಂತೆ ಮನೋಹರ ಮುಖವುಳ್ಳ ಮಿತ್ರರು ಇದ್ದು ಶತ್ರುಗಳು ನಾಶವಾದ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣರನ್ನು ಇಂದೇ ನೋಡುವಿರಿ. ॥51॥ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಲಕ್ಷ್ಮಿಯಂತೆ ಸುಶೋಭಿತಳಾದ

ಸೀತಾದೇವಿಯಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ, ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ಹನುಮಂತನು ಅಲ್ಲಿಂದ ಮರಳಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ವಿರಾಜಿಸು ತ್ತಿದ್ದಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದನು. ॥52॥ ಅಲ್ಲಿಂದ ಮರಳಿದ ಕಪಿವರ ಹನುಮಂತನು ದೇವೇಂದ್ರನಂತೆ ತೇಜಸ್ವೀ ಶ್ರೀರಘುನಾಥನಲ್ಲಿ ಜನಕಕಿಶೋರಿ ಸೀತೆಯು ಹೇಳಿದ ಉತ್ತರವನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ತಿಳಿಸಿದನು. ॥53॥

* ಬಹಳ ಹಿಂದಿನ ಘಟನೆ-ಒಂದು ಹುಲಿಯು ಒಬ್ಬಬೇಡನನ್ನು ಬೆನ್ನಟ್ಟಿತ್ತು. ವ್ಯಾಧನು ಒಂದು ಮರವನ್ನು ಹತ್ತಿದನು. ಆ ಮರದ ಮೇಲೆ ಮೊದಲೇ ಒಂದು ಕರಡಿ ಕೂತ್ತಿತ್ತು. ಹುಲಿಯು ಮರದ ಬುಡಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ, ಮರದ ಮೇಲಿನ ಕರಡಿಗೆ ಹೇಳಿತು-ನಾವಿಬ್ಬರೂ ವನ್ಯಜೀವಿಗಳು, ಈ ಬೇಡನು ನಮ್ಮಿಬ್ಬರಿಗೂ ಶತ್ರುವಾಗಿದ್ದಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಇವನನ್ನು ಮರದಿಂದ ಕೆಳಗೆ ತಳ್ಳಿಬಿಡು. ಆಗ ಕರಡಿ ಎಂದಿತು-ಈ ವ್ಯಾಧನು ನನ್ನ ನಿವಾಸಕ್ಕೆ ಬಂದು ಒಂದು ರೀತಿಯಿಂದ ಶರಣು ಬಂದಿರುವನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಇವನನ್ನು ಕೆಳಗೆ ತಳ್ಳಲಾರೆ. ತಳ್ಳಿಬಿಟ್ಟರೆ ಧರ್ಮದ ಹಾನಿಯಾದೀತು. ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಕರಡಿ ಮಲಗಿಬಿಟ್ಟಿತು. ಆಗ ಹುಲಿಯು ಬೇಡನಿಗೆ ಹೇಳಿತು. ನೋಡು, ಈ ಮಲಗಿರುವ ಕರಡಿಯನ್ನು ಕೆಳಗೆ ಬೀಳಿಸು, ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವೆನು. ಅದು ಹಾಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ವ್ಯಾಧನು ಆ ಕರಡಿಯನ್ನು ತಳ್ಳಿದನು. ಆದರೆ ಕರಡಿ ಅಭ್ಯಾಸಬಲದಿಂದ ಮತ್ತೊಂದು ರೆಂಬೆಯನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ಕೆಳಗೆ ಬೀಳಲಿಲ್ಲ. ಆಗ ಹುಲಿಯು ಕರಡಿಗೆ ಹೇಳಿತು-ಈ ಬೇಡನು ನಿನ್ನನ್ನು ಬೀಳಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅಪರಾಧಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಈಗ ಇವನನ್ನು ಕೆಳಕ್ಕೆ ಬೀಳಿಸಿ ಬಿಡು. ಹುಲಿಯು ಹಿಂದೆ ಪದೇ ಪದೇ ಪ್ರಚೋದಿಸುತ್ತಿದ್ದರೂ ಕರಡಿಯು ಆ ಬೇಡನನ್ನು ಬೀಳಿಸಲಿಲ್ಲ. ಹಾಗೂ ‘ನ ಪರಃ ಪಾಪಮಾದತೆ’ ಈ ಶ್ಲೋಕವನ್ನು ಹೇಳಿ ಹುಲಿಗೆ ಮುಖಮುರಿಯುವಂತೆ ಉತ್ತರಿಸಿತು. (ರಾಮಾಯಣಭೂಷಣ ಟೀಕೆಯಿಂದ)

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ನೂರ ಹದಿಮೂರನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥113॥

ನೂರಹದಿನಾಲ್ಕನೆಯ ಸರ್ಗ

ಶ್ರೀರಾಮನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ವಿಭೀಷಣನು ಸೀತೆಯನ್ನು ಶ್ರೀರಾಮನ ಬಳಿಗೆ ಕರೆತಂದುದು, ಸೀತೆಯು ಪ್ರಿಯತಮನ ಮುಖಚಂದ್ರನನ್ನು ದರ್ಶಿಸಿದುದು

ಅನಂತರ ಪರಮ ಬುದ್ಧಿಶಾಲೀ ವಾನರ ವೀರ ಹನುಮಂತನು ಸಮಸ್ತ ಧನುರ್ಧಾರಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಕಮಲನಯನ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಹೇಳಿದನು- ॥1॥ ಭಗವಂತಾ! ಯಾರಿಗಾಗಿ ಈ ಯುದ್ಧಾದಿ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿತ್ತೋ, ಆ ಶೋಕಸಂತಪ್ತ ಮಿಥಿಲೇಶ ಕುಮಾರೀ ಸೀತಾದೇವಿಗೆ ನೀವು ದರ್ಶನ ಕೊಡಿರಿ. ॥2॥ ಅವಳು ಶೋಕದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ್ದು, ಕಣ್ಣುಗಳು ಕಂಬನಿ ತುಂಬಿಕೊಂಡಿವೆ. ನಿಮ್ಮ ವಿಜಯದ ಸಮಾಚಾರ ಕೇಳಿ ಆ ಮೈಥಿಲಿಯು ನಿಮ್ಮನ್ನು ದರ್ಶಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಿರುವಳು. ॥3॥ ಮೊದಲ ಸಲ ನಾನು ನಿಮ್ಮ ಸಂದೇಶವನ್ನಿತ್ತಿಕೊಂಡು ಹೋಗಿದ್ದೆನೋ, ಅಂದಿನಿಂದ ಅವರಿಗೆ ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಇವನು ನನ್ನ ಸ್ವಾಮಿಯ ಆತ್ಮೀಯನೆಂಬ ವಿಶ್ವಾಸ ಉಂಟಾಗಿತ್ತು. ಅದೇ ವಿಶ್ವಾಸದಿಂದ ಕೂಡಿ ಅವರು ಕಣ್ಣಿರು ತುಂಬಿ ‘ನಾನು ಪ್ರಾಣನಾಥನ ದರ್ಶನ ಮಾಡಲು ಬಯಸುತ್ತಿರುವೆನು’ ಎಂದು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದರು. ॥ 4 ॥ ಹನುಮಂತನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಧರ್ಮಾತ್ಮರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಧ್ಯಾನಸ್ಥನಾದನು. ಅವನ ಕಣ್ಣುಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಬನಿ ತುಂಬಿ ದೀರ್ಘವಾದ ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಟ್ಟು ನೆಲವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ ಬಳಿಯಲ್ಲೇ ನಿಂತಿದ್ದ ಮೇಘದಂತೆ ಶ್ಯಾಮಲಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ ವಿಭೀಷಣನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು - ॥5-6॥ ನೀನು ಸೀತೆಗೆ ಅಭ್ಯಂಜನ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿಸಿ, ದಿವ್ಯ ಅಂಗರಾಗವನ್ನು ಪೂಸಿ, ದಿವ್ಯ ಆಭೂಷಣಗಳಿಂದ ಅಲಂಕಾರ ಮಾಡಿಸಿ ಬೇಗನೇ ನನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಬಾ. ॥7॥ ಶ್ರೀರಾಮನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ವಿಭೀಷಣನು ಲಗುಬಗೆಯಿಂದ ತನ್ನ ಅಂತಃಪುರಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ತನ್ನ ಪತ್ನಿಯರನ್ನು ಕಳಿಸಿ ಸೀತೆಗೆ ನಾನು ಬರುವುದಾಗಿ ತಿಳಿಸಿದನು. ॥8॥ ಬಳಿಕ ಶ್ರೀಮಾನ್ ರಾಕ್ಷಸರಾಜ ವಿಭೀಷಣನು ಸ್ವತಃ ಹೋಗಿ ಮಹಾಭಾಗಾ ಸೀತೆಯನ್ನು ದರ್ಶಿಸಿ ಅಂಜಲಿಬದ್ಧನಾಗಿ ವಿನೀತಭಾವದಿಂದ ಹೇಳಿದನು - ॥9॥ ವಿದೇಹಕುಮಾರೀ! ನಿಮಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲೀ, ನೀವು ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ ದಿವ್ಯ ಅಂಗರಾಗ ಹಾಗೂ ದಿವ್ಯವಸ್ತ್ರಾಭರಣಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಿಕೊಂಡು ಪಲ್ಲಕ್ಕಿಯಲ್ಲಿ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳಿ. ನಿಮ್ಮ ಪತಿಯು ನಿಮ್ಮನ್ನು ನೋಡಲು ಬಯಸುತ್ತಿರುವನು. ॥10 ॥ ಅವನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ವೈದೇಹಿಯು ವಿಭೀಷಣನಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸರಾಜನೇ! ನಾನು ಸ್ನಾನಾದಿ ಮಾಡದೆಯೇ ಈಗಲೇ ಪತಿಯ ದರ್ಶನ ಮಾಡಲು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ, ಎಂದು ಉತ್ತರಿಸಿದಳು.

॥11॥ ಸೀತೆಯ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ವಿಭೀಷಣನೆಂದ - ದೇವಿ! ನಿಮ್ಮ ಪತಿದೇವ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದಂತೆಯೇ ನೀವು ಮಾಡಬೇಕು. ॥12॥ ಅವನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಪತಿಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಸುರಕ್ಷಿತ ಹಾಗೂ ಪತಿಯನ್ನೇ ದೇವರೆಂದು ತಿಳಿದ ಸಾಧ್ವಿಸೀತೆಯು ‘‘ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ’ ಎಂಬ ಸ್ವಾಮಿಯ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಶಿರಸಾವಹಿಸಿದಳು. ॥13॥ ಅನಂತರ ವೈದೇಹಿಯು ತಲೆಗೆ ಸ್ನಾನಮಾಡಿ ಸುಂದರವಾಗಿ ಶೃಂಗರಿಸಿಕೊಂಡು, ಬಹುಮೂಲ್ಯ ವಸ್ತ್ರಾಭೂಷಣಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿ ಹೊರಟಳು. ॥14॥ ಆಗ ವಿಭೀಷಣನು ಅಮೂಲ್ಯ ವಸ್ತುಗಳಿಂದ ಆವೃತಳಾದ ಕಾಂತಿಯುಕ್ತ ಸೀತಾದೇವಿಯನ್ನು ಪಲ್ಲಕ್ಕಿಯಲ್ಲಿ ಕುಳ್ಳಿರಿಸಿ, ಅನೇಕ ನಿಶಾಚರರಿಂದ ಸುತ್ತಲೂ ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಿರುವಂತೆ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನ ಬಳಿಕೆ ಕರೆ ತಂದನು. ॥15॥ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನು ಧ್ಯಾನಸ್ಥನಾಗದ್ದಾನೆ ಎಂದು ತಿಳಿದರೂ ವಿಭೀಷಣನು ಅವನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ, ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಸಂತೋಷದಿಂದ-‘ಪ್ರಭೋ! ಸೀತಾದೇವಿಯರು ಬಂದಿರುವರು’ ಎಂದು ವಿನಂತಿಸಿಕೊಂಡನು. ॥16॥ ರಾಕ್ಷಸನ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಬಹಳ ದಿನವಿದ್ದು ಇಂದು ಸೀತೆಯು ಬಂದಿರುವಳು, ಎಂದು ಯೋಚಿಸಿ ಆಕೆಯ ಆಗಮನದ ಸಮಾಚಾರ ಕೇಳಿ ಶತ್ರುಸೂದನ ಶ್ರೀರಾಘವನಿಗೆ ಆಗ ರೋಷ, ಹರ್ಷ, ದುಃಖ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಪ್ರಾಪ್ತವಾದುವು. ॥ 17 ॥ ಅನಂತರ ‘ಸೀತೆಯು ಪಲ್ಲಕ್ಕಿಯಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವಳು’ ಈ ವಿಚಾರವಾಗಿ ತರ್ಕ-ವಿತರ್ಕಪೂರ್ಣ ವಿಚಾರ ಮಾಡಿ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಸಂತೋಷವಾಗಲಿಲ್ಲ. ಅವನು ವಿಭೀಷಣ ನಲ್ಲಿ ಇಂತೆಂದನು - ॥18॥ ಸದಾ ನನ್ನ ವಿಜಯಕ್ಕಾಗಿ ತತ್ಪರನಾಗಿರುವ ಸೌಮ್ಯ ವಿಭೀಷಣನೇ! ನೀನು ವಿದೇಹ ಕುಮಾರಿಯಲ್ಲಿ ಹೇಳು -ಅವಳು ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ನನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಬರಲಿ. ॥19॥ ಶ್ರೀರಘುನಾಥನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಧರ್ಮಜ್ಞ ವಿಭೀಷಣನು ಕೂಡಲೇ ಅಲ್ಲಿಂದ ಬೇರೆ ಜನರನ್ನು ದೂರಗೊಳಿಸಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದನು. ॥20॥ ಮುಂಡಾಸುಗಳನ್ನು ಸಮವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ ಅನೇಕ ಸಿಪಾಯಿಗಳು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಬೆತ್ತವನ್ನು ಹಿಡಿದು ತಿರುಗಿಸುತ್ತಾ ಆ ವಾನರ ಯೋಧರನ್ನು ದೂರಸರಿಸುತ್ತಾ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಸಂಚರಿಸ ತೊಡಗಿದರು. ॥21॥ ಅವರಿಂದ ಓಡಿಸಿದ ಕರಡಿಗಳು, ವಾನರರು ಮತ್ತು ರಾಕ್ಷಸರು ಕೊನೆಗೆ ದೂರ ಹೋಗಿ ನಿಂತುಕೊಂಡರು. ॥22॥ ಬಿರುಗಾಳಿಯ ಹೊಡೆತದಿಂದ ಉಂಟಾದ ಸಮುದ್ರದ ಗರ್ಜನೆಯಂತೆ, ಅಲ್ಲಿಂದ ಓಡಿಸಿದ ಆ ವಾನರರು ಅಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ಕೋಲಾಹಲವೆಬ್ಬಿಸಿದರು. ॥23॥ ಓಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟವರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಉದ್ವೇಗ ಉಂಟಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಎಲ್ಲೆಡೆ ಈ ಉದ್ವೇಗವನ್ನು ನೋಡಿದ ಶ್ರೀರಾಮನು ತನ್ನ ಸಹಜ ಉದಾರತೆಯಿಂದಾಗಿ ಆ ಓಡಿಸುವವರಿಗೆ ರೋಷಪೂರ್ವ ತಡೆದನು. ॥24॥ ಆಗ ಶ್ರೀರಾಮನು ಓಡಿಸುತ್ತಿರುವ ಸಿಪಾಯಿಗಳ ಕಡೆಗೆ ಅವರನ್ನು ಸುಟ್ಟು ಭಸ್ಮಮಾಡಿಬಿಡುವಂತೆ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದನು. ಅವನು ಪರಮ ಬುದ್ಧಿವಂತ ವಿಭೀಷಣನನ್ನು ತೆಗಳುತ್ತಾ ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಹೇಳಿದನು - ॥25॥ ನೀನು ನನ್ನ ಅನಾದರಗೋಳಿಸಿ ಇವರೆಲ್ಲರಿಗೆ ಏಕೆ ಕಷ್ಟಕೊಡುತ್ತಿರುವೆ? ಈ ಉದ್ವೇಗಜನಕ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸು. ಇಲ್ಲಿ ಇರುವವರೆಲ್ಲರೂ ನನ್ನ ಆತ್ಮೀಯ ಜನರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ॥26॥ ಮನೆಗಳಾಗಲೀ, ವಸ್ತ್ರಗಳಾಗಲೀ, ಪ್ರಾಕಾರಗಳಾಗಲಿ ಸ್ತ್ರೀಯರಿಗೆ ಅವಗುಂಠನವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ರೀತಿ ಜನರನ್ನು ದೂರಕ್ಕಟ್ಟುವ ನಿಷ್ಠುರವಾದ ಕಾರ್ಯವೂ ಸ್ತ್ರೀಯರಿಗೆ ಆವರಣ ಅಥವಾ ಪರದೆ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಸ್ತ್ರೀಯರಿಗೆ ಸಚ್ಚಾರಿತ್ರ್ಯವೇ ಅಭೇದ್ಯ ಆವರಣವಾಗುತ್ತದೆ. ॥27॥ ವಿಪತ್ಕಾಲದಲ್ಲಿ, ಶಾರೀರಿಕ ಅಥವಾ ಮಾನಸಿಕ ಪೀಡೆ ಯುಂಟಾದಾಗ, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ, ಸ್ವಯಂವರದಲ್ಲಿ, ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ, ವಿವಾಹದಲ್ಲಿ ಸ್ತ್ರೀಯರನ್ನು ನೋಡುವುದು ದೋಷಾಸ್ಪದ ವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ॥28॥ ಈ ಸೀತೆ ಈಗ ವಿಪತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಇದ್ದಾಳೆ, ಮಾನಸಿಕ ಕಷ್ಟದಿಂದಲೂ ಕೂಡಿರುವಳು, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ನನ್ನ ಬಳಿ ಇದ್ದಾಳೆ; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇವಳು ಪರದೆ ಇಲ್ಲದೆಯೇ ಎಲ್ಲರ ಎದುರಿಗೆ ಬರುವುದು ದೋಷದ ಸಂಗತಿಯಲ್ಲ. ॥29॥ ಆದ್ದರಿಂದ ಜಾನಕಿಯು ಪಲ್ಲಕ್ಕಿ ಬಿಟ್ಟು ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಿಂದಲೇ ನನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಬರಲಿ ಹಾಗೂ ಎಲ್ಲ ವಾನರರು ಅವಳ ದರ್ಶನ ಮಾಡಲಿ. ॥30॥ ಶ್ರೀರಾಮನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ವಿಭೀಷಣನು ವಿಚಾರಮಗ್ನನಾದನು ಹಾಗೂ ವಿನೀತಭಾವದಿಂದ ಸೀತೆಯನ್ನು ಅವನ ಬಳಿಗೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಬಂದನು. ॥31॥ ಆಗ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಸುಗ್ರೀವ, ಕಪಿವರ ಹನುಮಂತ ಮೂವರೂ ಅತ್ಯಂತ ವ್ಯಥಿತಗೊಂಡರು. ॥32॥ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ಭಯಂಕರ ಚೇಷ್ಟೆಗಳಿಂದ ಅವನು ಪತ್ನಿಯಿಂದ ನಿರಪೇಕ್ಷನಾದಂತೆ ಸೂಚಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಆ ಮೂವರೂ ಶ್ರೀರಾಮನು ಸೀತೆಯಲ್ಲಿ ಕೋಪಿಸಿ ಕೊಂಡಿರು ವಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಅಂದಾಜು ಮಾಡಿದರು. ॥33॥ ಮುಂದೆ ಮುಂದೆ ಸೀತೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದಳು, ಹಿಂದೆ ವಿಭೀಷಣ ಬರುತ್ತಿದ್ದನು. ಅವಳು ನಾಚಿಕೆಯಿಂದ ಮುದ್ದೆಯಾಗಿದ್ದಳು. ಹೀಗೆ ಅವಳು ತನ್ನ ಪತಿದೇವನ ಮುಂದೆ ಉಪಸ್ಥಿತಳಾದಳು. ॥34॥ ಸೀತೆಯ ಮುಖ ಅತ್ಯಂತ ಸೌಮ್ಯಭಾವದಿಂದ ಕೂಡಿತ್ತು. ಅವಳು ಪತಿಯನ್ನೆ ದೇವತೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯು ತ್ತಿದ್ದಳು. ಆಕೆಯು ಬಹಳ ವಿಸ್ಮಯ, ಹರ್ಷ, ಸ್ನೇಹದೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸ್ವಾಮಿಯ ಮನೋಹರ ಮುಖವನ್ನು ದರ್ಶಿಸಿದಳು. ॥35॥ ಉದಯಿಸುತ್ತಿರುವ ಪೂರ್ಣ ಚಂದ್ರನನ್ನು ನಾಚಿಸುವ ಪ್ರಿಯತಮನ ಸುಂದರ ಮುಖವನ್ನು ನೋಡಲು ಬಹಳ ದಿನಗಳಿಂದ ವಂಚಿತಳಾಗಿದ್ದ ಸೀತೆಯು ಮನತುಂಬಿ ನಿಟ್ಟಿಸುತ್ತಾ ತನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನ ಪೀಡೆಯನ್ನು ದೂರಗೊಳಿಸಿದಳು. ಆಗ ಆಕೆಯ ಮುಖ ಪ್ರಸನ್ನತೆಯಿಂದ ಅರಳಿತು ಮತ್ತು ನಿರ್ಮಲಚಂದ್ರನಂತೆ ಶೋಭಿಸತೊಡಗಿತು. ॥ 36 ॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ನೂರ ಹದಿನಾಲ್ಕನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥114॥

ನೂರಹದಿನೈದನೆಯ ಸರ್ಗ

ಶ್ರೀರಾಮನು ಸೀತೆಯನ್ನು ಪರಿಗ್ರಹಿಸಲು ನಿರಾಕರಿಸುದುದು

ಮಿಥಿಲೇಶಕುಮಾರಿಯು ವಿನಯಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ತನ್ನ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ತನ್ನ ಹಾರ್ದಿಕ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ತಿಳಿಸತೊಡಗಿದನು. ॥1॥ ಮಂಗಳ ಸ್ವರೂಪಳೇ! ಸಮರಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ಶತ್ರುವನ್ನು ಪರಾಜಿತಗೊಳಿಸಿ ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ಅವನ ಸೆರೆಯಿಂದ ಬಿಡಿಸಿದೆ. ಪುರುಷಾರ್ಥದಿಂದ ಏನೆಲ್ಲ ಮಾಡಬಹುದೋ, ಅದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ನಾನು ಮಾಡಿರುವೆನು. ॥2॥ ಈಗ ನನ್ನ ಕ್ರೋಧದ ಅಂತ್ಯವಾಯಿತು. ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಬಂದ ಕಲಂಕವನ್ನು ನಾನು ನಿರಾಕರಿಸಿದೆ. ಶತ್ರುವಿನಿಂದಾದ ಅಪಮಾನ ಮತ್ತು ಶತ್ರುವನ್ನು ಒಟ್ಟಿಗೆ ನಾಶಮಾಡಿಬಿಟ್ಟೆ. ॥3॥ ಇಂದು ಎಲ್ಲರೂ ನನ್ನ ಪರಾಕ್ರಮ ನೋಡಿದರು. ಈಗ ನನ್ನ ಪರಿಶ್ರಮ ಸಫಲವಾಯಿತು. ಈಗ ನಾನು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿ, ಅದರ ಭಾರಮುಕ್ತನಾಗಿ ಸ್ವತಂತ್ರನಾದೆನು. ॥4॥ ನೀನು ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬಂಟಿಗಳಾಗಿದ್ದಾಗ ಆ ಚಂಚಲಚಿತ್ತ ರಾಕ್ಷಸನು ನಿನ್ನನ್ನು ಕದ್ದು ತಂದಿದ್ದ ಈ ದೋಷ ದೈವವಶದಿಂದ ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಬಂದಿತ್ತು. ಅದನ್ನು ನಾನು ಮಾವನಸಾಧ್ಯ ಪುರುಷಾರ್ಥದಿಂದ ತೊಳೆದು ಹಾಕಿದೆ. ॥5॥ ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು ತನಗಾದ ಅಪಮಾನವನ್ನು ತನ್ನ ತೇಜ-ಬಲದಿಂದ ತೊಡೆದುಹಾಕುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಆ ಮಂದ ಬುದ್ಧಿಯ ಮಾನವನ ಮಹಾಪುರುಷಾರ್ಥದಿಂದಲಾದರೂ ಏನು ಲಾಭವಿದೆ? ॥6॥ ಹನುಮಂತನು ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಲಂಘಿಸಿ, ಲಂಕೆಯ ವಿಧ್ವಂಸ ಮಾಡಿದ ಅವನ ಪ್ರಶಂಸನೀಯ ಕಾರ್ಯ ಇಂದು ಸಫಲವಾಯಿತು. ॥7॥ ಸೈನ್ಯಸಹಿತ ಸುಗ್ರೀವನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಪರಾಕ್ರಮ ತೋರಿಸಿ, ಆಗಾಗ ನನಗೆ ಹಿತಕರ ಸಲಹೆ ಕೊಡುತ್ತಾ ಇದ್ದನು. ಅವನ ಪರಿಶ್ರಮವೂ ಈಗ ಸಾರ್ಥಕವಾಯಿತು. ॥8॥ ಈ ವಿಭೀಷಣನು ದುರ್ಗುಣಗಳಿಂದ ತುಂಬಿ ತನ್ನ ಅಣ್ಣನನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ನನ್ನ ಬಳಿ ಉಪಸ್ಥಿತನಾದನು. ಇಷ್ಟರವರೆಗೆ ಇವನು ಮಾಡಿದ ಪರಿಶ್ರಮ ನಿಷ್ಪಲವಾಗಲಿಲ್ಲ. ॥9॥ ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿರುವ ಶ್ರೀರಾಮನ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ ಚಿಗರೆಯಂತೆ ವಿಕಸಿತ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ ಸೀತೆಯ ಕಣ್ಣುಗಳಲ್ಲಿ ನೀರು ತುಂಬಿ ಬಂತು. ॥10॥ ಅವಳು ತನ್ನ ಸ್ವಾಮಿಯ ಹೃದಯವಲ್ಲಭೆಯಾಗಿದ್ದಳು. ಆಕೆಯ ಪ್ರಾಣವಲ್ಲಭನು ಅವಳನ್ನು ಸಮೀಪದಲ್ಲೇ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ಲೋಕಾಪವಾದದ ಭಯದಿಂದ ರಾಜಾ ಶ್ರೀರಾಮನ ಹೃದಯ ಆಗ ವಿದೀರ್ಣದಂತಾಗಿತ್ತು. ॥11॥ ಕಪ್ಪಾದ ಗುಂಗುರು ಕೂದಲುಗಳುಳ್ಳ ಕಮಲಲೋಚನೆಯಾದ ಸುಂದರೀ ಸೀತೆಯಲ್ಲಿ ವಾನರರು ಮತ್ತು ರಾಕ್ಷಸರು ತುಂಬಿದ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಪುನಃ ಹೀಗೆ ಹೇಳತೊಡಗಿದನು. ॥12॥ ತನ್ನ ತಿರಸ್ಕಾರದ ಪ್ರತಿಕಾರ ಮಾಡಲು ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನ ಕರ್ತವ್ಯವಿದೆಯೋ, ಅವೆಲ್ಲವನ್ನು ನಾನು ನನ್ನ ಮಾನರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಅಭಿಲಾಷೆ ಯಿಂದ ರಾವಣನ ವಧೆಮಾಡಿ ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿದೆ. ॥13॥ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಸಂಭಾವಿತವಾದ ಅಂತಃಕರಣವುಳ್ಳ ಮಹರ್ಷಿ ಅಗಸ್ತ್ಯರು ವಾತಾಪಿ ಮತ್ತು ಇಲ್ಪಲರ ಭಯಗೊಂಡ ಜೀವ ಜಗತ್ತಿಗಾಗಿ ದುರ್ಗಮವಾದ ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕನ್ನು ಗೆದ್ದಂತೆಯೇ ನಾನು ರಾವಣನ ವಶದಲ್ಲಿ ಇದ್ದ ನಿನ್ನನ್ನು ಗೆದ್ದುಕೊಂಡಿದ್ದೇನೆ. ॥14॥ ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ. ನಾನು ಮಾಡಿದ ಯುದ್ಧದ ಪರಿಶ್ರಮ ಹಾಗೂ ಈ ಮಿತ್ರರ ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ಪಡೆದ ವಿಜಯ, ಇದೆಲ್ಲ ನಿನ್ನನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಅಲ್ಲವೆಂಬುದನ್ನು ನೀನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ॥15॥ ಸದಾಚಾರದ ರಕ್ಷಣೆ, ಎಲ್ಲೆಡೆ ಹರಡಿದ ಅಪವಾದದ ನಿವಾರಣ ಮತ್ತು ನಮ್ಮ ಸುವಿಖ್ಯಾತ ವಂಶಕ್ಕೆ ತಗಲಿದ ಕಲಂಕವನ್ನು ನಿವಾರಿಸಲೆಂದೇ ನಾನು ಇದೆಲ್ಲ ಮಾಡಿರುವೆನು. ॥16॥ ನಿನ್ನ ಚಾರಿತ್ರ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಂದೇಹ ಉಪಸ್ಥಿತವಾಗಿದೆ, ಹೀಗಿರುವಾಗಲೂ ನನ್ನ ಎದುರಿಗೆ ನಿಂತಿರುವೆಯಲ್ಲ! ಕಣ್ಣಿನ ರೋಗಿಗೆ ದೀಪವು ಸಹ್ಯವಾಗದಂತೆ ಇಂದು ನೀನು ನನಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಅಪ್ರಿಯವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿರುವೆ. ॥17॥ ಅದ್ದರಿಂದ ಜನಕಕುಮಾರೀ! ನೀನು ಬಯಸಿದ್ದಲ್ಲಿಗೆ ಹೊರಟು ಹೋಗು. ನಾನು ನಿನಗೆ ಅನುಮತಿಕೊಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ಭದ್ರೆ! ದಶದಿಕ್ಕುಗಳೂ ನಿನಗಾಗಿ ತೆರೆದುಕೊಂಡಿವೆ. ಈಗ ನಿನ್ನಿಂದ ನನಗೆ ಯಾವ ಪ್ರಯೋಜನವೂ ಇಲ್ಲ. ॥18॥ ಸತ್ಕುಲ ಪ್ರಸೂತನಾದ ಮತ್ತು ಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು ತಾನೇ ಪರಪುರುಷನ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಬಹಳ ದಿವಸವಿದ್ದ ಸ್ತ್ರೀಯನ್ನು ಇವಳು ನನ್ನೊಡನೆ ಚಿರಕಾಲವಿದ್ದವಳು, ನನಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಿಯಳಾಗಿದ್ದಾಳೆ ಎಂಬ ಲೋಭದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಪರಿಗ್ರಹಿಸುವನು. ॥19॥ ರಾವಣನು ನಿನ್ನನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ಹೋದನು ಹಾಗೂ ನಿನ್ನ ಮೇಲೆ ದೂಷಿತ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಬೀರಿರುವನು. ಇಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಕುಲವನ್ನು ಮಹಾವೆಂದು ಹೇಳುವ ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ಹೇಗೆ ಪುನಃ ಪರಿಗ್ರಹಿಸಲಿ? ॥20॥ ಯಾವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ಗೆದ್ದಿದ್ದೆನೋ, ಅದು ಸಿದ್ಧ ವಾಯಿತು. ನನ್ನ ಕುಲದ ಕಳಂಕ ತೊಳೆದುಹೋಯಿತು. ಈಗ ನನಗೆ ನಿನ್ನ ಕುರಿತು ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ ಇಲ್ಲ, ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ಬಯಸಿದಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗಬಲ್ಲೆ. ॥21॥ ಭದ್ರೆ! ಇದು ನನ್ನ ನಿಶ್ಚಿತ ವಿಚಾರವಾಗಿದೆ. ಇದಕ್ಕನುಸಾರವೇ ಇಂದು ನಾನು ನಿನ್ನ ಮುಂದೆ ಈ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳಿರುವೆನು. ನೀನು ಬಯಸಿದರೆ ಭರತ ಅಥವಾ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ರಕ್ಷಣೆಯಲ್ಲಿ ಸುಖವಾಗಿ ಇರುವ ವಿಚಾರ ಮಾಡಬಲ್ಲೆ. ॥22॥ ಸೀತೇ! ನೀನು ಬಯಸುವೆಯಾದರೆ ಶತ್ರುಘ್ನ, ವಾನರರಾಜ ಸುಗ್ರೀವ ಅಥವಾ ರಾಕ್ಷಸರಾಜಾ ವಿಭೀಷಣನ ಬಳಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಇರಬಲ್ಲೆ. ನಿನಗೆ ಸುಖಸಿಗುವಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ತೊಡಗಿಸು. ॥23॥ ಸೀತೇ! ನಿನ್ನಂತಹ ದಿವ್ಯರೂಪ ಸೌಂದರ್ಯದಿಂದ ಸುಶೋಭಿತ ಮನೋರಮ ನಾರಿಯು ತನ್ನ ಮನೆಯಲ್ಲಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ರಾವಣನು ಚಿರಕಾಲ ನಿನ್ನಿಂದ ದೂರವುಳಿಯುವ ಕಷ್ಟವನ್ನು ಸಹಿಸುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲವೇನೋ! ॥24॥ ಸದಾ ಪ್ರಿಯವಾದ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಲು ಯೋಗ್ಯನಾಗಿದ್ದ ಮಾನಿನೀ ಸೀತೆಯು ಬಹಳ ಕಾಲಾನಂತರ ದೊರಕಿದ ತನ್ನ ಪ್ರಿಯ ತಮನ ಬಾಯಿಯಿಂದ ಇಂತಹ ಅಪ್ರಿಯ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಆಗ ಆನೆಯ ಸೊಂಡಿಲಿನಿಂದ ಹತವಾದ ಬಳ್ಳಿಯಂತೆ ಸೊರಗಿ ಸೊಪ್ಪಾಗಿ ಕಣ್ಣೀರು ಸುರಿಸಿದಳು. ॥ 25 ॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ನೂರಹದಿನೈದನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥115॥

ನೂರಹದಿನಾರನೆಯ ಸರ್ಗ

ಸೀತೆಯು ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ನಿಂದಾಪೂರ್ವಕ ಉತ್ತರಕೊಟ್ಟು, ತನ್ನ ಸತೀತ್ವವನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಲು ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದುದು

ಶ್ರೀರಾಮನು ರೋಷಗೊಂಡು ಹೇಳಿದ ಅತಿ ಕಠೋರವೂ, ಮೈನವಿರೇಳಿಸುವಂತಹ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿದಾಗ ವಿದೇಹ ಕುಮಾರೀ ಸೀತೆಯ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ದುಃಖವಾಯಿತು. ॥1॥ ಇಷ್ಟು ದೊಡ್ಡ ಜನಸಮುದಾಯದಲ್ಲಿ ಹಿಂದೆ ಎಂದೂ ಕೇಳದಿರುವ ತನ್ನ ಸ್ವಾಮಿಯು ಹೇಳಿದ ಭಯಂಕರ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಮಿಥಿಲೇಶಕುಮಾರಿ ಲಜ್ಜೆಯಿಂದ ತಲೆ ತಗ್ಗಿಸಿದಳು. ॥2॥ ಆ ವಾಗ್ಬಾಣಗಳಿಂದ ಪೀಡಿತಳಾದ ಜನಕಕಿಶೋರೀ ತನ್ನ ಅಂಗಾಂಗಳಲ್ಲೇ ಹುದುಗಿಹೋದಳು. ಆಕೆಯ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಧಾರಾಕಾರವಾಗಿ ಕಂಬನಿ ಹರಿಯಿತು. ॥3॥ ಕಂಬನಿಗಳಿಂದ ನೆನೆದ ತನ್ನ ಮುಖವನ್ನು ಸೆರಗಿನಿಂದ ಒರೆಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾ ಅವಳು ನಿಧಾನವಾಗಿ ಗದ್ಗದಿತ ವಾಣಿಯಿಂದ ತನ್ನ ಪತಿಯಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಳು- ॥4॥ ವೀರನೇ! ಇಂತಹ ಕಠೋರ, ಅನುಚಿತ, ಕರ್ಣಕರ್ಕಶ, ಒಣಮಾತುಗಳನ್ನು ನೀವು ನನಗೆ ಏಕೆ ಹೇಳುತ್ತಿರುವಿರಿ? ಯಾವನಾದರೂ ಕೀಳಾದ ಮನುಷ್ಯನು ಸಂಸ್ಕಾರ ಹೀನಳಾದ ಸ್ತ್ರೀಯಲ್ಲಿಯೂ ಹೇಳಲು ಯೋಗ್ಯವಲ್ಲದ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಿರುವಿರಲ್ಲ ಏಕೆ? ॥5॥ ಮಹಾಬಾಹೋ! ನೀವು ನನ್ನನ್ನು ಈಗ ತಿಳಿಯುವಂತೆ ನಾನಿಲ್ಲ. ನನ್ನ ಮೇಲೆ ವಿಶ್ವಾಸವಿಡಿರಿ. ನಾನು ನನ್ನ ಸದಾಚಾರದ ಮೇಲೆ ಆಣೆಯಿಟ್ಟು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ. ನಾನು ಸಂದೇಹಪಡಲು ಯೋಗ್ಯಳಾಗಿಲ್ಲ. ॥6॥ ಅಸಭ್ಯ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಆಚರಣೆಯನ್ನೇ ನೋಡಿ, ನೀನು ಸೀಜಾತಿಯನ್ನೇ ಸಂಶಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನೋಡುವುದು ಉಚಿತವಲ್ಲ. ನೀವು ನನ್ನನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಪರೀಕ್ಷಿಸಿದ್ದರೆ, ನಿಮ್ಮ ಸಂದೇಹವನ್ನು ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ತೆಗೆದು ಹಾಕಿ. ॥7॥ ಪ್ರಭೋ! ರಾವಣನ ಶರೀರಕ್ಕೆ ನನ್ನ ಶರೀರದ ಸ್ಪರ್ಶವಾದುದು ನನ್ನ ವಿವಶತೆಯೇ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ. ನಾನು ಸ್ವೇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಹೀಗೆ ಮಾಡಿರಲಿಲ್ಲ. ಇದರಲ್ಲಿ ನನ್ನ ದುರ್ಭಾಗ್ಯದ್ದೇ ದೋಷವಾಗಿದೆ. ॥8॥ ನನ್ನ ಅಧೀನದಲ್ಲಿರುವ ನನ್ನ ಹೃದಯ ಸದಾ ನಿಮ್ಮಲ್ಲೇ ನೆಲೆಗೊಂಡಿತ್ತು. (ಅದರಮೇಲೆ ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಅಧಿಕಾರ ನಡೆಸಲಾರರು) ಆದರೂ ನನ್ನ ಶರೀರ ಪರಾಧೀನವಾಗಿತ್ತು. ಅದನ್ನು ಬೇರೆಯವರು ಸ್ಪರ್ಶಿಸಿದರೆ ವಿವಶಳಾದ ಅಬಲೆಯಾದ ನಾನು ಏನು ಮಾಡಬಲ್ಲೆ? ॥9॥ ಇತರರಿಗೆ ಮಾನಕೊಡುವ ಪ್ರಾಣನಾಥನೇ! ನಮ್ಮಿಬ್ಬರ ಪರಸ್ಪರ ಅನುರಾಗವು ದಿನೇ ದಿನೇ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಲೇ ಇತ್ತು. ನಾವಿಬ್ಬರೂ ಜೊತೆ ಜೊತೆಯಲ್ಲೇ ಇದ್ದೆವು. ಹೀಗಿದ್ದರೂ ನೀವು ನನ್ನನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿಯದಿದ್ದರೆ ನಾನು ಶಾಶ್ವತವಾಗಿ ಸತ್ತು ಹೋದಂತೆಯೇ ಸರಿ. ॥10॥ ಮಹಾರಾಜರೇ! ಲಂಕೆಗೆ ನನ್ನನ್ನು ನೋಡಲು ನೀವು ಮಹಾವೀರ ಹನುಮಂತನನ್ನು ಕಳಿಸಿಕೊಟ್ಟಾಗಲೇ ನನ್ನನ್ನು ಏಕೆ ತ್ಯಜಿಸಲಿಲ್ಲ? ॥11॥ ಆಗ ವಾನರವೀರ ಹನುಮಂತನ ಮುಖದಿಂದ ನೀವು ತ್ಯಜಿಸಿದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಕೂಡಲೇ ಅವನ ಮುಂದೆಯೇ ನಾನು ನನ್ನ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿಬಿಡುತ್ತಿದೆ. ॥12॥ ಮತ್ತೆ ಹೀಗೆ ತನ್ನ ಜೀವನವನ್ನು ಸಂಕಟಕ್ಕೊಡ್ಡಿ ನಿಮಗೆ ಯುದ್ಧಾದಿ ವ್ಯರ್ಥ ಪರಿಶ್ರಮ ಮಾಡಬೇಕಾಗಿರಲಿಲ್ಲ ಹಾಗೂ ನಿಮ್ಮ ಈ ಮಿತ್ರರೂ ಕೂಡ ಅಕಾರಣವಾಗಿ ಕಷ್ಟಪಡುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ॥13॥ ನೃಪಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ಕೋಪವನ್ನೇ ಅನುಸರಿಸುತ್ತಿರುವ ನೀವು ಪಾಮರನಾದ ಮನುಷ್ಯನಂತೆ ಸಾಧಾರಣ ಸ್ತ್ರೀಯೊಬ್ಬಳ ಚಾಪಲ್ಯವನ್ನೇ ಪುರಸ್ಕರಿಸುತ್ತಿರುವಿರಲ್ಲ! ॥14॥ ಸದಾಚಾರವನ್ನು ತಿಳಿದಿರುವವನೇ! ಯಜ್ಞಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ನಾನು ಜನಕನಿಗೆ ದೊರೆತ ಕಾರಣ ನಾನು ಜಾನಕಿ ಎಂಬ ಹೆಸರನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದೇನೆ. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ನಾನು ಭೂಮಿಯಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದವಳು. ಅಯೋನಿಜೆ. ಮಾನವ ಜಾತಿಗಿಂತಲೂ ವಿಲಕ್ಷಣವಾಗಿ ಹುಟ್ಟಿದವಳು. ಅಂತೆಯೇ ನನ್ನ ಚಾರಿತ್ರ್ಯವೂ ವಿಲಕ್ಷಣವಾದುದು, ದಿವ್ಯವಾದುದು. ಇದ್ಯಾವುದನ್ನು ನೀನು ಪುರಸ್ಕರಿಸುತ್ತಿಲ್ಲವಲ್ಲ! ॥15॥ ಬಾಲ್ಯದಲ್ಲೇ ನೀವು ನನ್ನ ಪಾಣಿಗ್ರಹಣ ಮಾಡಿದಿರಿ, ಇದರ ಕಡೆಗೂ ಗಮನಕೊಡಲಿಲ್ಲ. ನಿಮ್ಮ ಕುರಿತು ನನ್ನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿ, ನನ್ನಲ್ಲಿರುವ ಶೀಲ ಇವೆಲ್ಲವನ್ನು ಹಿಂದೆ ತಳ್ಳಿ, ಒಮ್ಮೆಲೇ ಮರೆತುಬಿಟ್ಟಿರಿ. ॥16॥ ಇಷ್ಟು ಹೇಳುತ್ತಾ- ಹೇಳುತ್ತಾ ಸೀತೆಯ ಗಂಟಲು ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡಿತು. ಅವಳು ಅಳುತ್ತಾ ಕಣ್ಣೀರು ಸುರಿಸುತ್ತಾ, ದುಃಖಿತನಾಗಿ ಹಾಗೂ ಚಿಂತಾಮಗ್ನನಾಗಿ ಕುಳಿತಿರುವ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಲ್ಲಿ ಗದ್ಗದಿತಳಾಗಿ ನುಡಿದಳು. ॥17॥ ಸುಮಿತ್ರಾನಂದನ! ನನಗಾಗಿ ಚಿತೆಯನ್ನು ರಚಿಸು. ನನ್ನ ದುಃಖಕ್ಕೆ ಇದೇ ಮದ್ದಾಗಿದೆ. ಮಿಥ್ಯಾ ಕಲಂಕದಿಂದ ಕಳಂಕಿತಳಾಗಿ ನಾನು ಬದುಕಿರಲಾರೆ. ॥18॥ ನನ್ನ ಸ್ವಾಮಿ ನನ್ನ ಗುಣಗಳಿಂದ ಪ್ರಸನ್ನನಾಗಿಲ್ಲ. ಇವರು ತುಂಬಿದ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ನನ್ನನ್ನು ಪರಿತ್ಯಜಿಸಿದರು. ಇಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಉಚಿತವಾದ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ನಡೆಯಲ್ಲಿ ನಾನು ಅಗ್ನಿಪ್ರವೇಶ ಮಾಡುವೆನು. ॥19॥ ವಿದೇಹನಂದಿನಿಯು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಶತ್ರುವೀರರನ್ನು ಸಂಹರಿಸುವ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಕ್ರೋಧಾ ವಿಷ್ಟನಾಗಿ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ಕಡೆಗೆ ನೋಡಿದನು. (ಸೀತೆಯ ಆ ಅಪಮಾನವನ್ನು ಅವನಿಂದ ಸಹಿಸಲಾಗಲಿಲ್ಲ.) ॥20॥ ಆದರೆ ಶ್ರೀರಾಮನ ಮುಖಭಾವದಿಂದಲೇ ಅವನ ಹಾರ್ದಿಕ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ತಿಳಿದ ಸೌಮಿತ್ರಿಯು ಅವನ ಸಮ್ಮತಿಯಿಂದಲೇ ಚಿತೆಯನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿದನು. ॥21॥ ಆಗ ಶ್ರೀರಾಮನು ಪ್ರಳಯಕಾಲದ ಸಂಹಾರಕಾರೀ ಯಮ ರಾಜನಂತೆ ಜನರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಭಯವನ್ನುಂಟುಮಾಡುತ್ತಿದ್ದನು. ಅವನ ಯಾವ ಮಿತ್ರನೂ ಕೂಡ ಅವನನ್ನು ಸಮಜಾಯಿಸಲು, ಏನಾದರೂ ಹೇಳಲು, ಅಥವಾ ಅವನ ಕಡೆಗೆ ನೋಡುವುದಕ್ಕೂ ಸಾಹಸ ಮಾಡದಾದರು. ॥22॥ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನು ತಲೆ ತಗ್ಗಿಸಿ ನಿಂತಿದ್ದನು. ಅದೇ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯು ಅವನಿಗೆ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಬಂದು, ಬಳಿಕ ಪ್ರಜ್ವಲಿತ ಅಗ್ನಿಯ ಬಳಿಗೆ ನಡೆದಳು. ॥23॥ ಅಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ ಮಾಡಿ ಮಿಥಿಲೇಶ ಕುಮಾರಿಯು ಕೈಮುಗಿದುಕೊಂಡು ಯಜ್ಞನಾರಾಯಣರಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿದಳು. ॥24॥ ನನ್ನ ಹೃದಯ ಎಂದೂ ಒಂದು ಕ್ಷಣವಾದರೂ ಶ್ರೀರಘುನಾಥನಿಂದ ದೂರವಾಗದಿದ್ದರೆ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತಿನ ಸಾಕ್ಷಿ ಅಗ್ನಿದೇವನೇ ನನ್ನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸು. ॥25॥ ಶ್ರೀರಾಮನು ಭಾವಿಸಿರುವಂತೆ ನಾನು ದೂಷಿತ ಳಾಗಿರದೆ ಶುದ್ಧಚಾರಿತ್ರ್ಯವುಳ್ಳವಳಾಗಿದ್ದರೆ ಲೋಕಸಾಕ್ಷಿಯಾದ ಅಗ್ನಿದೇವನು ನನ್ನನ್ನು ಸರ್ವರೀತಿಗಳಲ್ಲಿ ರಕ್ಷಿಸಲಿ. ॥26॥ ನಾನು ಮನಸ್ಸು, ವಾಣಿ, ಕ್ರಿಯೆಯಿಂದ ಎಂದಿಗೂ ಧರ್ಮಜ್ಞ ಶ್ರೀರಘುನಾಥನನ್ನು ಅತಿಕ್ರಮಿಸಲಿಲ್ಲವಾದರೆ ಅಗ್ನಿದೇವನೇ ನನ್ನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸು. ॥27॥ ಭಗವಾನ್ ಸೂರ್ಯ, ವಾಯು, ದಿಕ್ಕುಗಳು, ಚಂದ್ರ, ಹಗಲು, ರಾತ್ರೆ, ಎರಡೂ ಸಂಧ್ಯೆಗಳು, ಪೃಥಿವಿದೇವಿ ಹಾಗೂ ಇತರ ದೇವತೆಗಳೂ ಕೂಡ ನಾನು ಶುದ್ಧಚಾರಿತ್ರ್ಯವುಳ್ಳವಳೆಂದು ತಿಳಿದಿದ್ದರೆ ಅಗ್ನಿದೇವನು ನನ್ನನ್ನು ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಿಂದ ರಕ್ಷಿಸಲಿ. ॥28॥ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ವೈದೇಹಿಯು ಅಗ್ನಿದೇವನಿಗೆ ಪ್ರದಕ್ಷಣೆ ಮಾಡಿ, ನಿಃಶಂಕವಾದ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಆ ಪ್ರಜ್ವಲಿತ ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದಳು. ॥29॥ ಬಾಲಕರು, ವೃದ್ಧರೂ ತುಂಬಿದ ಅಲ್ಲಿಯ ಮಹಾ ಜನಸಮುದಾಯವು ಆ ದೀಪ್ತಿಮತಿ ಸೀತೆಯು ಉರಿಯುವ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದುದನ್ನು ನೋಡಿದರು. ॥30॥ ಪುಟಕ್ಕೆ ಹಾಕಿದ ಚಿನ್ನದಂತೆ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ ಸೀತೆಯು, ಶುದ್ಧಗೊಳಿಸಿದ ಚಿನ್ನದ ಆಭರಣಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದ ಆಕೆಯು ಎಲ್ಲ ಜನರು ಹತ್ತಿರದಿಂದ ನೋಡುನೋಡುತ್ತಾ ಆ ಉರಿಯುವ ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಹಾರಿದಳು. ॥31॥ ಸ್ವರ್ಣನಿರ್ಮಿತ ವೇದಿಯಂತೆ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ ವಿಶಾಲಲೋಚನೆ ಸೀತಾದೇವಿಯು ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಬೀಳುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಆಗ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ನೋಡಿದರು. ॥32॥ ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣಾಹುತಿಯು ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಬೀಳುವಂತೆ ಮಹಾಭಾಗಾ ಸೀತೆಯು ಪ್ರಜ್ವಲಿತ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವುದನ್ನು ಋಷಿಗಳು, ದೇವತೆಗಳು, ಗಂಧರ್ವರೂ ನೋಡಿದರು. ॥33॥ ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಮಂತ್ರಗಳಿಂದ ಸಂಸ್ಕೃತವಾದ ವಸೋರ್ಧಾರೆಯು ಯಜ್ಞನಾರಾಯಣನಲ್ಲಿ ಬೀಳುವಂತೆ ದಿವ್ಯಆಭೂಷಣಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತ ಸೀತೆಯು ಬೆಂಕಿಗೆ ಬೀಳುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿರುವ ಎಲ್ಲ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಕೂಗಿಕೊಂಡರು. ॥34॥ ಶಾಪಗ್ರಸ್ತಳಾದ ದೇವತೆಯೊಬ್ಬಳು ನರಕಕ್ಕೆ ಬೀಳುವಂತೆ ಭಗವತಿ ಸೀತೆಯು ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಬೀಳುವುದನ್ನು ಮೂರು ಲೋಕಗಳ ದಿವ್ಯಪ್ರಾಣಿಗಳು, ಋಷಿಗಳು, ದೇವತೆಗಳು, ಗಂಧರ್ವರು, ದಾನವರು ನೋಡಿದರು. ॥35॥ ಸೀತೆಯು ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸುವಾಗ ರಾಕ್ಷಸರು ಮತ್ತು ವಾನರರು ಜೋರಾಗಿ ಹಾಹಾಕಾರ ಮಾಡತೊಡಗಿದರು. ಅವರ ಆ ಅರ್ತನಾದ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸಿತು. ॥ 36 ॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ನೂರಹದಿನಾರನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥116॥

ನೂರಹದಿನೇಳನೆಯ ಸರ್ಗ

ದೇವತೆಗಳೆಲ್ಲರೂ ಶ್ರೀರಾಮನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು ಅವನು ಭಗವಂತನೆಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿ ಸ್ತುತಿಸಿದುದು

ಅನಂತರ ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ಶ್ರೀರಾಮನು ಹಾಹಾಕಾರ ಮಾಡುತ್ತಿರುವ ವಾನರ ಮತ್ತು ರಾಕ್ಷಸರ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ಬಹಳ ದುಃಖಿತನಾಗಿ, ಕಂಬನಿ ತುಂಬಿಕೊಂಡು ಎರಡುಗಳಿಗೆ ಏನೋ ಯೋಚಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ॥1॥ ಆಗಲೇ ವಿಶ್ರವಸ್ಸುವಿನ ಪುತ್ರ ಯಕ್ಷರಾಜ ಕುಬೇರ, ಪಿತೃಗಳ ಸಹಿತ ಯಮಧರ್ಮನು, ದೇವತೆಗಳೊಡೆಯ ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷ ಇಂದ್ರ, ಜಲಾಧಿಪತಿ ವರುಣ, ತ್ರಿನೇತ್ರಧಾರಿ ಶ್ರೀಮಾನ್ ವೃಷಭಧ್ವಜ ಮಹಾದೇವನು ಹಾಗೂ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ಸ್ರಷ್ಟಾ ಬ್ರಹ್ಮವೇತ್ತರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರು-ಹೀಗೆ ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳು ಸೂರ್ಯತುಲ್ಯ ವಿಮಾನಗಳಿಂದ ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ಶ್ರೀರಘುನಾಥನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದರು. ॥2-4॥ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನು ಅವರ ಮುಂದೆ ಕೈಮುಗಿದು ನಿಂತುಕೊಂಡಿದ್ದನು. ಆ ಶ್ರೇಷ್ಠದೇವತೆಗಳು ಆಭೂಷಣಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತ ತಮ್ಮ ವಿಶಾಲ ಭುಜಗಳನ್ನೆತ್ತಿಕೊಂಡು ರಾಮನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದರು- ॥5॥ ಶ್ರೀರಾಮಾ! ನೀನು ಸಮಸ್ತ ವಿಶ್ವದ ಉತ್ಪಾದಕನೂ, ಜ್ಞಾನಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೂ, ಸರ್ವವ್ಯಾಪಕನೂ ಆಗಿರುವೆ. ಮತ್ತೆ ಈಗ ಬೆಂಕಿಯಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದ ಸೀತೆಯನ್ನು ಏಕೆ ಉಪೇಕ್ಷಿಸುತ್ತಿರುವೆ? ನೀನು ಸಮಸ್ತ ದೇವತೆಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ವಿಷ್ಣುವೇ ಆಗಿರುವೆ. ಇದನ್ನು ಏಕೆ ತಿಳಿಯುತ್ತಿಲ್ಲ? ॥ 6 ॥ ಹಿಂದೆ ವಸುಗಳ ಪ್ರಜಾಪತಿ ಋತಧಾಮಾ ಎಂಬ ವಸು ನೀನೇ ಆಗಿರುವೆ. ನೀನು ಮೂರು ಲೋಕಗಳ ಆದಿಕರ್ತಾ ಸ್ವಯಂ ಪ್ರಭುವಾಗಿರುವೆ. ॥7॥ ರುದ್ರರಲ್ಲಿ ಎಂಟನೆಯ ರುದ್ರನೂ ಮತ್ತು ಸಾಧ್ಯರಲ್ಲಿ ಐದನೆಯ ಸಾಧ್ಯನೂ ನೀನೇ ಆಗಿರುವೆ. ಇಬ್ಬರೂ ಅಶ್ವಿನೀಕುಮಾರರೇ ನಿನ್ನ ಕಿವಿಗಳಾಗಿವೆ ಹಾಗೂ ಸೂರ್ಯ-ಚಂದ್ರರೇ ಕಣ್ಣುಗಳಾಗಿವೆ. ॥8॥ ಪರಂತಪ ದೇವನೇ! ಸೃಷ್ಟಿಯ ಆದಿ-ಮಧ್ಯ-ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ನೀನೇ ಕಂಡುಬರುವೆ. ಹೀಗಿರುವಾಗ ಒಬ್ಬ ಸಾಧಾರಣ ಮನುಷ್ಯನಂತೆ ನೀನು ಸೀತೆಯನ್ನು ಏಕೆ ಉಪೇಕ್ಷಿಸುತ್ತಿರುವೆ? ॥9॥ ಆ ಲೋಕಪಾಲಕರು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಧರ್ಮಾತ್ಮರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಲೋಕನಾಥ ರಘುನಾಥ ಶ್ರೀರಾಮನು ಆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ದೇವತೆಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು- ॥10॥ ದೇವತೆಗಳಿರಾ! ನಾನಾದರೋ ಮನುಷ್ಯ ದಶರಥ ಪುತ್ರ ರಾಮನೆಂದೇ ತಿಳಿಯುತ್ತೇನೆ. ಭಗವಾನ್! ನಾನು ಯಾರು ಮತ್ತು ಎಲ್ಲಿಂದ ಬಂದವನು ಎಂಬುದೆಲ್ಲವನ್ನು ನೀವೇ ತಿಳಿಸಿರಿ. ॥11॥ ಶ್ರೀರಘುನಾಥನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಬ್ರಹ್ಮವೇತ್ತರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರು ಅವನಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದರು- ಸತ್ಯಪರಾಕ್ರಮಿ ರಘುವೀರನೇ! ಸತ್ಯವಾದ ನನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳು. ॥12॥ ನೀನು ಚಕ್ರಧರಿಸುವ ಸರ್ವಸಮರ್ಥ ಶ್ರೀಮಾನ್ ಭಗವಾನ್ ನಾರಾಯಣನಾಗಿರುವೆ. ಏಕಶೃಂಗನಾದ ವರಾಹನೂ ನೀನೇ. ದೇವತೆಗಳ ಹಿಂದಿನ-ಮುಂದಿನ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಜಯಿಸುವವನೂ ನೀನೇ ಆಗಿರುವೆ. ॥13॥ ರಘುನಂದನ! ನೀನು ಅವಿನಾಶೀ ಬ್ರಹ್ಮನಾಗಿರುವೆ. ಸೃಷ್ಟಿಯ ಆದಿ- ಮಧ್ಯ-ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಸತ್ಯಸ್ವರೂಪದಿಂದ ಇರುವನು ನೀನೇ. ನೀನೇ ಲೋಕಗಳ ಪರಮಧರ್ಮನಾಗಿರುವೆ. ನೀನೇ ವಿಶ್ವಕ್ ಸೇನ ಹಾಗೂ ಚತುರ್ಭುಜಧಾರೀ ಶ್ರೀಹರಿಯಾಗಿರುವೆ. ॥14॥ ನೀನೇ ಶಾರ್ಙ್ಗಧನ್ವಾ, ಹೃಷಿಕೇಶ, ಅಂತರ್ಯಾಮಿ ಮತ್ತು ಪುರುಷೋತ್ತಮ ನಾಗಿರುವೆ. ನೀನು ಯಾರಿಂದಲೂ ಪರಾಜಿತನಾಗದವನು. ನೀನು ನಂದಕ ಎಂಬ ಖಡ್ಗವನ್ನು ಧರಿಸುವ ವಿಷ್ಣು ಹಾಗೂ ಮಹಾಬಲೀ ಕೃಷ್ಣನಾಗಿರುವೆ. ॥15॥ ನೀನೇ ದೇವಸೇನಾಪತಿ ಹಾಗೂ ಜನಪದಗಳ ನಾಯಕನೂ ಆಗಿರುವೆ. ಬುದ್ಧಿ, ಸತ್ತ್ವ, ಕ್ಷಮೆ, ಇಂದ್ರಿಯ ನಿಗ್ರಹ ಹಾಗೂ ಸೃಷ್ಟಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಳಯದ ಕಾರಣವಾಗಿರುವೆ. ನೀನೇ ಉಪೇಂದ್ರ ಮತ್ತು ಮಧುಸೂದನನಾಗಿರುವೆ. ॥16॥ ಇಂದ್ರನನ್ನು ಉತ್ಪನ್ನ ಮಾಡಿದ ಮಹೇಂದ್ರನು ಮತ್ತು ಯುದ್ಧವನ್ನು ಅಂತ್ಯಗೊಳಿಸುವ ಶಾಂತಸ್ವರೂಪ ಪದ್ಮನಾಭನೂ ನೀನೇ ಆಗಿರುವೆ. ದಿವ್ಯ ಮಹರ್ಷಿಗಳು ನಿನ್ನನ್ನು ಶರಣ ದಾತಾ ಹಾಗೂ ಶರಣಾಗತವತ್ಸಲನೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ॥17॥ ನೀನೇ ಸಾವಿರ ಶಾಖೆಗಳುಳ್ಳ ಸಾಯವೇದ ಸ್ವರೂಪನು, ನೂರಾರು ವಿಧಿ ವಾಕ್ಯರೂಪೀ ಮಸ್ತಕಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ವೇದಸ್ವರೂಪ ಮಹಾವೃಷಭನೂ, ಲೋಕಗಳ ಆದಿಕರ್ತನೂ, ಸ್ವಯಂಪ್ರಭುವೂ ಆಗಿರುವೆ. ॥18॥ ನೀನು ಸಿದ್ಧ ಮತ್ತು ಸಾಧ್ಯರ ಆಶ್ರಯನೂ, ಪೂರ್ವಜನೂ ಆಗಿರುವೆ. ಯಜ್ಞ, ವಷಟ್ಕಾರ, ಓಂಕಾರನೂ ಆಗಿರುವೆ. ಶ್ರೇಷ್ಠರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪರಮಾತ್ಮನೂ ನೀನೇ ಆಗಿರುವೆ. ॥19॥ ನಿನ್ನ ಆವಿರ್ಭಾವ ಮತ್ತು ತಿರೋಭಾವವನ್ನು ಯಾರೂ ಅರಿಯರು. ನೀನು ಯಾರಾಗಿದ್ದೀ ಎಂಬುದೂ ಯಾರಿಗೂ ತಿಳಿದಿಲ್ಲ. ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ, ಗೋವುಗಳಲ್ಲಿ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಲ್ಲಿ ನೀನೇ ಕಂಡುಬರುವೆ. ॥20॥ ಸಮಸ್ತ ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿ, ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ, ಪರ್ವತಗಳಲ್ಲಿ, ನದಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ನೀನೇ ಇರುವೆ. ನಿನಗೆ ಸಾವಿರಾರು ಚರಣ, ನೂರಾರು ಮಸ್ತಕಗಳು, ಸಾವಿರಾರು ನೇತ್ರಗಳು ಇವೆ. ॥21॥ ನೀನೇ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು, ಪೃಥಿವಿಯನ್ನು, ಸಮಸ್ತ ಪರ್ವತಗಳನ್ನು ಧರಿಸುವವನು, ಪೃಥಿವಿಯ ಅಂತ್ಯವಾದ ಮೇಲೂ ನೀನು ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಮಹಾಸರ್ಪ-ಶೇಷಶಾಯಿಯಾಗಿರುವೆ. ॥22॥ ಶ್ರೀರಾಮ! ನೀನೇ ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನು ಹಾಗೂ ದೇವತೆ, ಗಂಧರ್ವ, ದಾನವರನ್ನು ಧರಿಸುವ ವಿರಾಟ ಪುರುಷನಾರಾಯಣನಾಗಿರುವೆ. ಬ್ರಹ್ಮನಾದ ನಾನು ನಿನ್ನ ಹೃದಯ ಮತ್ತು ಸರಸ್ವತೀ ದೇವಿಯು ನಿನ್ನ ಜಿಹ್ವೆಯಾಗಿರುವಳು. ॥23॥ ಪ್ರಭೋ! ಬ್ರಹ್ಮನಾದ ನಾನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದ ದೇವತೆ ಗಳೆಲ್ಲ ನಿನ್ನ ವಿರಾಟ್ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ರೋಮಗಳಾಗಿವೆ. ನೀನು ಕಣ್ಣು ಮುಚ್ಚುವುದೇ ರಾತ್ರಿ, ತೆರೆಯುವುದು ಹಗಲು ಆಗಿದೆ. ॥24॥ ವೇದಗಳೇ ನಿನ್ನ ಸಂಸ್ಕಾರ (ಉಸಿರು) ಆಗಿದೆ. ನೀನಿಲ್ಲದೆ ಈ ಜಗತ್ತಿಗೆ ಅಸ್ತಿತ್ವವಿಲ್ಲ. ಸಮಸ್ತ ವಿಶ್ವವೂ ನಿನ್ನ ಶರೀರವಾಗಿದೆ. ಪೃಥಿವಿಯೇ ನಿನ್ನ ಸ್ಥೈರ್ಯವಾಗಿದೆ. ॥25॥ ಅಗ್ನಿಯೇ ನಿನ್ನ ಕೋಪವು, ಚಂದ್ರನು ಪ್ರಸನ್ನತೆ ಯಾಗಿದೆ. ವಕ್ಷಃಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀವತ್ಸವನ್ನು ಧರಿಸುವ ಭಗವಾನ್ ವಿಷ್ಣುವೂ ನೀನೇ ಆಗಿರುವೆ. ಹಿಂದೆ ನೀನೇ ಮೂರು ಹೆಜ್ಜೆ ಗಳಿಂದ ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನು ಅಳೆದವನು. ॥26॥ ನೀನೇ ಅತ್ಯಂತ ದಾರುಣ ದೈತ್ಯರಾಜ ಬಲಿಯನ್ನು ಬಂಧಿಸಿ, ಇಂದ್ರನನ್ನು ಮೂರು ಲೋಕಗಳ ರಾಜನನ್ನಾಗಿಸಿದೆ. ಸೀತೆ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಲಕ್ಷ್ಮೀಯಾಗಿರುವಳು ಮತ್ತು ನೀನು ಭಗವಾನ್ ವಿಷ್ಣು ಆಗಿರುವೆ. ನೀನೇ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಸ್ವರೂಪೀ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಮತ್ತು ಪ್ರಜಾಪತಿಯಾಗಿರುವೆ. ॥27॥ ಧರ್ಮಾತ್ಮ ರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ರಘುವೀರನೇ! ನೀನು ರಾವಣನನ್ನು ವಧಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನಾಗಿ ಅವತರಿಸಿ ನಮ್ಮ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿದೆ. ॥28॥ ಶ್ರೀರಾಮಾ! ನಿನ್ನಿಂದ ರಾವಣನು ಹತನಾದನು. ಈಗ ನೀನು ಸಂತೋಷ ದಿಂದ ತನ್ನ ದಿವ್ಯಧಾಮಕ್ಕೆ ಆಗಮಿಸು. ನಿನ್ನ ಬಲ ಅಮೋಘವಾಗಿದೆ. ನಿನ್ನ ಪರಾಕ್ರಮವೂ ವ್ಯರ್ಥವಾಗುವಂತಹುದಲ್ಲ. ॥29॥ ಶ್ರೀರಾಮಾ! ನಿನ್ನ ದರ್ಶನ ಅಮೋಘವಾಗಿದೆ. ನಿನ್ನ ಸ್ತುತಿಯೂ ಅಮೋಘವಾಗಿದೆ. ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿಯನ್ನಿಟ್ಟು ಮನುಷ್ಯರೂ ಈ ಭೂಮಂಡಲದಲ್ಲಿ ಅಮೋಘರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ॥30॥ ನೀನು ಪುರಾಣ ಪುರುಷನಾಗಿರುವೆ. ದಿವ್ಯರೂಪಧಾರಿ ಪರಮಾತ್ಮಾ ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ಇಟ್ಟಿರುವವರು ಈ ಲೋಕ ಮತ್ತು ಪರಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಮನೋರಥ ಪಡೆಯುವರು. ॥31॥ ಇದು ಪರಮಋಷಿ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರು ಮಾಡಿದ ದಿವ್ಯಸ್ತೋತ್ರ ಹಾಗೂ ಪುರಾತನ ಇತಿಹಾಸವಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ಕೀರ್ತಿಸುವವರು ಎಂದಿಗೂ ಪರಾಭವ ಹೊಂದುವುದಿಲ್ಲ. ॥32॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ನೂರಹದಿನೇಳನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥117॥

ನೂರಹದಿನೆಂಟನೆಯ ಸರ್ಗ

ಅಗ್ನಿಯು ಸೀತಾದೇವಿಯನ್ನೆತ್ತಿಕೊಂಡು ಚಿತೆಯಿಂದ ಹೊರಬಂದು ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಸುತ್ತಾ ಸೀತೆಯು ಮಹಾಪತಿವ್ರತೆಯೆಂಬುದನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿದುದು, ಹರ್ಷದಿಂದ ಶ್ರೀರಾಮನು ಸೀತೆಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದುದು

ಬ್ರಹ್ಮದೇವರು ಹೇಳಿದ ಶುಕರವಾದ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ ಅಗ್ನಿದೇವನು ಸೀತಾದೇವಿಯನ್ನು (ತಂದೆಯಂತೆ) ತೊಡೆಯಲ್ಲಿ ಕುಳ್ಳಿರಿಸಿಕೊಂಡು ಚಿತೆಯಿಂದ ಮೇಲೆದ್ದು ಬಂದನು. ॥1॥ ಚಿತೆಯನ್ನು ಅತ್ತಲಿತ್ತಸರಿಸಿ ದಿವ್ಯರೂಪಧಾರೀ ಹವ್ಯವಾಹನ ಅಗ್ನಿದೇವನು ಸೀತೆಯನ್ನೆತ್ತಿಕೊಂಡು ಹೊರ ಬಂದು ಶ್ರೀರಾಮನ ಸನಿಹದಲ್ಲೇ ನಿಂತುಕೊಂಡನು. ॥2॥ ಬಾಲಸೂರ್ಯನಂತೆ ನಸುಗೆಂಪಾದ ಕಾಂತಿಯಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಾ, ಪುಟಕ್ಕೆ ಹಾಕಿದ ಚಿನ್ನದ ಒಡವೆಗಳಿಂದ ಭೂಷಿತಳಾಗಿದ್ದ, ಕೆಂಪಾದ ರೇಶ್ಮೆಯ ಸೀರೆಯನ್ನುಟ್ಟಿದ್ದ, ಕಪ್ಪಾದ ಗುಂಗುರು ಕೇಶರಾಶಿಯಿಂದ ಸುಶೋಭಿತಳಾದ, ಅಗ್ನಿಯಿಂದ ಬಾಡದ ಪುಷ್ಪಹಾರಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದ, ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವ ಮೊದಲು ಇದ್ದ ದಿವ್ಯರೂಪವನ್ನೇ ಹೊಂದಿದ್ದ, ಅನಿಂದ್ಯಳಾದ ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ಅಗ್ನಿದೇವನು ತೊಡೆಯಿಂದ ಇಳಿಸಿ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೊಪ್ಪಿಸಿದನು. ॥3-4॥

ಆಗ ಲೋಕಸಾಕ್ಷೀ ಅಗ್ನಿಯು ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು- ಶ್ರೀರಾಮಾ! ಇವಳು ನಿನ್ನ ಧರ್ಮಪತ್ನೀ ವಿದೇಹರಾಜ ಕುಮಾರಿ ಸೀತೆಯು ಈಕೆಯಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಪಾಪ ದೋಷಗಳಿಲ್ಲ. ॥5॥ ಉತ್ತಮ ಆಚಾರವುಳ್ಳ ಈ ಶುಭಲಕ್ಷಣೆ ಸೀತೆಯು ಮನ, ವಚನ, ಬುದ್ಧಿ ಅಥವಾ ನೇತ್ರಗಳಿಂದಲೂ ಕೂಡ ನೀನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಪುರುಷನನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಲಿಲ್ಲ. ಇವಳು ಸದಾಚಾರ ಪರಾಯಣ ನಿನ್ನನ್ನೇ ಆರಾಧಿಸಿರುವಳು. ॥6॥ ತನ್ನ ಬಲ-ಗರ್ವ ಪರಾಕ್ರಮ ಹೊಂದಿದ್ದ ರಾವಣನು ಇವಳನನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದಾಗ ಈ ಬಡಪಾಯಿ ಸತೀ ಬರಿದಾದ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬಂಟಿಗಳಾಗಿದ್ದಳು. ನೀನು ಈಕೆಯ ಬಳಿ ಇರಲಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಇವಳು ವಿವಶಳಾಗಿದ್ದಳು. ॥7॥ ರಾವಣನು ಈಕೆಯನ್ನು ಕದ್ದೊಯ್ದು ತನ್ನ ಅಂತಃ ಪುರದಲ್ಲಿ ಬಂಧಿಸಿಟ್ಟು, ಭಯಾನಕ ವಿಚಾರವುಳ್ಳ ಭೀಷಣ ರಾಕ್ಷಸಿಯರು ಇವಳನ್ನು ಕಾವಲು ಕಾಯುತ್ತಿದ್ದರು. ಆಗಲೂ ಕೂಡ ಇವಳ ಚಿತ್ತವು ನಿನ್ನಲ್ಲೇ ತೊಡಗಿತ್ತು. ಈಕೆ ನಿನ್ನನ್ನೇ ಪರಮಾಶ್ರಯನೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಿದ್ದಳು. ॥8॥ ಅನಂತರ ಬಗೆ ಬಗೆಯ ಆಮಿಷ ಒಡ್ಡಲಾಯಿತು. ಇವಳನ್ನು ಗದರಿಸಿಯೂ ಆಯಿತು. ಆದರೂ ಈಕೆಯ ಅಂತರಾತ್ಮಾ ನಿರಂತರ ನಿನ್ನ ಚಿಂತನದಲ್ಲೇ ತೊಡಗಿತ್ತು. ಇವಳು ಆ ರಾಕ್ಷಸ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಒಮ್ಮೆಯೂ ಯೋಚಿಸಲಿಲ್ಲ. ॥9॥ ಆದ್ದರಿಂದ ಇವಳ ಭಾವ ಸರ್ವಥಾ ಶುದ್ಧವಾಗಿದ. ಈ ಮೈಥಿಲಿಯು ಸರ್ವಥಾ ನಿಷ್ಪಾಪಳಾಗಿದ್ದಾಳೆ. ನೀನು ಇವಳನ್ನು ಆದರದಿಂದ ಸ್ವೀಕರಿಸಿ. ನೀನು ಈಕೆಯಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ಕಠೋರವಾಗಿ ಮಾತನಾಡಬೇಡ. ಇದು ನನ್ನ ಆಜ್ಞೆಯಾಗಿದೆ. ॥10॥ ಅಗ್ನಿದೇವನ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ವಾಗ್ಮಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ಶ್ರೀರಾಮನ ಮನಸ್ಸು ಪ್ರಸನ್ನ ವಾಯಿತು. ಅವನ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಆನಂದಾಶ್ರುಗಳು ಹರಿದವು. ಅವನು ಸ್ವಲ್ಪಹೊತ್ತು ವಿಚಾರಮಗ್ನನಾದನು. ॥11॥ ಅನಂತರ ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ, ಧೈರ್ಯವಂತ, ಮಹಾಪರಾಕ್ರಮಿ, ಧರ್ಮಾತ್ಮರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಶ್ರೀರಾಮನು ದೇವಶ್ರೇಷ್ಠ ಅಗ್ನಿಯ ಮಾತಿಗೆ ಉತ್ತರವಾಗಿ ನುಡಿದನು - ॥12॥ ಭಗವನ್! ಜನರಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಪವಿತ್ರತೆಯ ವಿಶ್ವಾಸ ಉಂಟಾಗಲು ಇವಳ ಈ ಶುದ್ಧಿವಿಷಯಕ ಪರೀಕ್ಷೆ ಆವಶ್ಯಕವಾಗಿತ್ತು; ಏಕೆಂದರೆ ಶುಭಲಕ್ಷಣೆ ಸೀತೆಯು ವಿವಶಳಾಗಿ ಹೆಚ್ಚುದಿನ ರಾವಣನ ಅಂತಃಪುರದಲ್ಲಿದ್ದಳು. ॥13॥ ನಾನು ಜನಕನಂದಿನಿಯ ಶುದ್ಧಿಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಪರೀಕ್ಷಿಸದಿದ್ದರೆ ಜನರು-ದಶರಥಪುತ್ರ ರಾಮನು ಬಹಳ ಮೂರ್ಖ ಮತ್ತು ಕಾಮುಕನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಹೇಳುವರು. ॥14॥ ಮಿಥಿಲೇಶನಂದಿನೀ ಜನಕಕುಮಾರಿಯ ಹೃದಯ ಸದಾ ನನ್ನಲ್ಲೇ ತೊಡಗಿತ್ತು. ನನ್ನಿಂದ ಎಂದೂ ಬೇರೆಯಾಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಇವಳು ಸದಾ ನನ್ನಲ್ಲೇ ಮನವಿರಿಸಿದ್ದಳು, ನನ್ನ ಇಚ್ಛೆಗನುಸಾರವೇ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದಳು ಎಂಬುದು ನಾನು ಬಲ್ಲೆನು. ॥15॥ ಮಹಾಸಾಗರವು ತನ್ನ ಮೇರೆ ಹೇಗೆ ಮೀರಿವುದಿಲ್ಲವೋ, ಹಾಗೆಯೇ ರಾವಣನು ತನ್ನ ತೇಜದಿಂದ ಸುರಕ್ಷಿತಳಾದ ಈ ವಿಶಾಲ ಲೋಚನೆ ಸೀತೆಯಮೇಲೆ ಅತ್ಯಾಚಾರ ಮಾಡಲಾರ ಎಂಬ ವಿಶ್ವಾಸವೂ ನನಗಿದೆ. ॥16॥ ಹೀಗಿದ್ದರೂ ಮೂರು ಲೋಕದ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಸ ಉಂಟುಮಾಡಲು, ಏಕಮಾತ್ರ ಸತ್ಯವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಅಗ್ನಿಪ್ರವೇಶ ಮಾಡುತ್ತಿರುವ ವಿದೇಹಕುಮಾರಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ನಾನು ತಡೆಯುವ ಪ್ರಯತ್ನಮಾಡಲಿಲ್ಲ. ॥17॥ ಸೀತೆಯು ಪ್ರಜ್ವಲಿತ ಅಗ್ನಿಶಿಖೆಯಂತೆ ದುರ್ಧರ್ಷ ಹಾಗೂ ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ಅಲಭ್ಯಳಾಗಿದ್ದಾಳೆ. ದುಷ್ಟಾತ್ಮಾ ರಾವಣನು ಮನಸ್ಸಿನಿಂದಲೂ ಈಕೆಯ ಮೇಲೆ ಅತ್ಯಾಚಾರ ಮಾಡಲು ಸಮರ್ಥನಾಗಲಾರನು. ॥18॥ ಈ ಸತೀ-ಸಾಧ್ವೀ ದೇವೀ ರಾವಣನ ಅಂತಃಪುರದಲ್ಲಿ ಇದ್ದರೂ ವ್ಯಾಕುಲತೆ ಅಥವಾ ಗಾಬರಿಗೊಂಡಿರಲಿಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ ಸೂರ್ಯನಿಂದ ಪ್ರಭೆಯು ಅಭಿನ್ನವಿರುವಂತೆ ಇವಳು ನನ್ನಿಂದ ಅಭಿನ್ನಳಾಗಿದ್ದಳು. ॥19॥ ಜಾನಕಿಯು ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಪರಮ ಪವಿತ್ರಳಾಗಿದ್ದಾಳೆ. ಮನನಶೀಲ ಮನುಷ್ಯನು ಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲದಂತೆ ನಾನೂ ಕೂಡ ಇವಳನ್ನು ಬಿಡಲಾರೆನು. ॥20॥ ನೀವೆಲ್ಲ ಲೋಕಪಾಲರು ನನ್ನ ಹಿತದ ಮಾತನ್ನೇ ಹೇಳುತ್ತಿರುವಿರಿ. ನನ್ನ ಮೇಲೆ ನಿಮ್ಮ ಬಹಳ ಸ್ನೇಹವಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ನೀವೆಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳ ಹಿತಕರ ಮಾತನ್ನು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಪಾಲಿಸಬೇಕು. ॥21॥ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ತನ್ನ ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ಪ್ರಶಂಸಿತವಾದ ಮಹಾಬಲೀ, ಮಹಾಯಶಸ್ವೀ, ವಿಜಯವೀರ ರಘುಕುಲನಂದನ ಶ್ರೀರಾಮನು ತನ್ನ ಪ್ರಿಯೆ ಸೀತೆಯನ್ನು ಭೆಟ್ಟಿಯಾದನು ಹಾಗೂ ಬಹಳ ಸುಖವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿದನು; ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ಸುಖವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಲು ಯೋಗ್ಯನೇ ಆಗಿದ್ದನು. ॥ 22 ॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ನೂರಹದಿನೆಂಟನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥118॥

ನೂರಹತ್ತೊಂಭತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ

ಮಹಾದೇವನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ವಿಮಾನದಲ್ಲಿ ಬಂದ ದಶರಥನನ್ನು ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಸಂದರ್ಶಿಸಿದುದು, ದಶರಥನು ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರಿಗೂ ಸೀತೆಗೂ ಸಂದೇಶವನ್ನಿತ್ತು ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದುದು

ಶ್ರೀರಘುನಾಥನು ಹೇಳಿದ ಶುಭವಚನಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ ಶ್ರೀಮಹಾದೇವನು ಹೀಗೆ ಶುಭಕರ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದರು. ॥1॥ ಪುಷ್ಕರಾಕ್ಷನೇ! ಮಹಾಬಾಹುವೇ! ವಿಶಾಲಕ್ಷನೇ! ಪರಂತಪನೇ! ಧರ್ಮಾತ್ಮರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದವನೇ! ನೀನು ರಾವಣವಧೆಯ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿದುದು ಸೌಭಾಗ್ಯದ ಮಾತಾಗಿದೆ. ॥2॥ ಶ್ರೀರಾಮಾ! ರಾವಣನಿಂದ ಉಂಟಾದ ಭಯ-ದುಃಖ ಸಮಸ್ತ ಲೋಕಗಳಿಗೆ ಗಾಢಾಂಧಕಾರದಂತೆ ಇತ್ತು, ಅದನ್ನು ನೀನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ತೊಲಗಿಸಿಬಿಟ್ಟೆ. ॥3॥ ಮಹಾವೀರನೇ! ಈಗ ದುಃಖೀ ಭರತನನ್ನು ಸಂತೈಸಿ, ಯಶಸ್ವಿನೀ ಕೌಸಲ್ಯಾ, ಕೈಕೇಯಿ, ಲಕ್ಷ್ಮಣಜನನೀ ಸುಮಿತ್ರೆಯನ್ನು ಸಂದರ್ಶಿಸು. ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಡೆದು, ಸುಹೃದಯರನ್ನು ಆನಂದಗೊಳಿಸ, ಇಕ್ಷ್ವಾಕು ಕುಲದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ವಂಶವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ, ಅಶ್ವಮೇಧ ಯಜ್ಞವನ್ನು ಮಾಡಿ, ಸರ್ವೋತ್ತಮ ಯಶವನ್ನು ಗಳಿಸಿ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಹೇರಳ ಧನವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು, ತನ್ನ ಪರಮಧಾಮವನ್ನು ಸೇರು. ॥4-6॥ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥಕುಲನಂದನ! ಅದೋ ನೋಡು, ನಿಮ್ಮ ಪಿತಾ ರಾಜಾದಶರಥನು ವಿಮಾನದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿರುವನು. ಮನುಷ್ಯ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಇವನೇ ನಿಮ್ಮ ಮಹಾಯಶಸ್ವಿ ಗುರುವಾಗಿದ್ದನು. ॥7॥ ಈ ಶ್ರೀಮಾನ್ ನರೇಶನು ಇಂದ್ರಲೋಕವನ್ನು ಪಡೆದಿರುವನು. ನಿನ್ನಂತ ಪುತ್ರನು ಇವನನ್ನು ಉದ್ಧರಿಸಿದನು. ನೀನು ಅನುಜ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಂದಿಗೆ ಇವನಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸು. ॥8॥ ಮಹಾದೇವನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಸಹಿತ ಶ್ರೀರಾಮನು ವಿಮಾನದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿರುವ ತನ್ನ ತಂದೆಗೆ ವಂದಿಸಿದನು. ॥9॥ ಲಕ್ಷ್ಮಣಸಹಿತ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನು ತಂದೆಯನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ನೋಡಿದನು. ಅವನು ನಿರ್ಮಲ ವಸಧರಿಸಿ ತನ್ನ ದಿವ್ಯ ಶೋಭೆಯಿಂದ ದೇದೀಪ್ಯ ಮಾನನಾಗಿದ್ದನು. ॥10॥ ವಿಮಾನದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿರುವ ಮಹಾರಾಜ ದಶರಥನು ಪ್ರಾಣಪ್ರಿಯ ಪುತ್ರ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ನೋಡಿ ಬಹಳ ಪ್ರಸನ್ನನಾದನು. ॥ 11 ॥ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಆಸನದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿದ್ದ ಮಹಾಬಾಹು ನರೇಶನು ಅವನನ್ನು ತೊಡೆಯಲ್ಲಿ ಕುಳ್ಳಿರಿಸಿಕೊಂಡು ಬಾಹುಗಳಿಂದ ಬಿಗಿದಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಈ ಪ್ರಕಾರ ಹೇಳಿದನು- ॥ 12 ॥ ರಾಮ! ನಿನ್ನಿಂದ ಆಗಲಿ ನನಗೆ ಸ್ವರ್ಗದಸುಖ ಹಾಗೂ ದೇವತೆಗಳಿಂದ ಪ್ರಾಪ್ತವಾದ ಸಮ್ಮಾನವೂ ಕೂಡ ಒಳ್ಳೆಯದೆನಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಇದನ್ನು ಸತ್ಯ ವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದೇನೆ.॥13॥ ಇಂದು ನೀನು ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ವಧಿಸಿ ಪೂರ್ಣಮನೋರಥನಾಗಿರುವೆ, ನೀನು ವನವಾಸದ ಅವಧಿಯನ್ನು ಮುಗಿಸಿರುವೆ. ಇದೆಲ್ಲವನ್ನು ನೋಡಿ ನನಗೆ ಬಹಳ ಸಂತೋಷವಾಗಿದೆ. ॥14॥ ವಾಗ್ಮಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ನಾದ ರಘುನಂದನ! ನಿನ್ನನ್ನು ಕಾಡಿಗೆ ಕಳಿಸಲು ಕೈಕೇಯಿಯು ಹೇಳಿದ ಮಾತುಗಳು ಇಂದು ಕೂಡ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಇವೆ. ॥15॥ ಇಂದು ಲಕ್ಷ್ಮಣಸಹಿತ ನಿನ್ನನ್ನು ಕ್ಷೇಮವಾಗಿ ನೋಡಿ, ಆಲಿಂಗಿಸಿಕೊಂಡು ನಾನು ಎಲ್ಲ ದುಃಖಗಳಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದಿರುವೆನು. ॥16॥ ಮಗು! ಅಷ್ಟಾವಕ್ರನು ತನ್ನ ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ಪಿತಾ ಕಹೋಲ ಎಂಬ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನನ್ನು ಉದ್ಧರಿಸಿ ದಂತೆಯೇ ನಿನ್ನಂತಹ ಮಹಾತ್ಮಾ ಪುತ್ರನು ನನ್ನನ್ನು ಉದ್ಧರಿ ಸಿದನು. ॥17॥ ಸೌಮ್ಯ! ರಾವಣನನ್ನು ವಧಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಸ್ವತಃ ಪುರುಷೋತ್ತಮನು ಭಗವಂತನು ನಿನ್ನ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಅವತರಿಸಿರುವನು ಎಂದು ಇಂದು ಈ ದೇವತೆಗಳಿಂದ ನನಗೆ ತಿಳಿಯಿತು. ॥18॥ ಶ್ರೀರಾಮಾ! ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಜೀವನ ಸಾರ್ಥಕವಾಯಿತು. ಅವಳು ವನವಾಸದಿಂದ ಮರಳಿದ ನಿನ್ನಂತಹ ಶತ್ರುಸೂದನ ವೀರಪುತ್ರನನ್ನು ತನ್ನ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಹರ್ಷೋಲ್ಲಾಸದಿಂದ ನೋಡುವಳು. ॥19॥ ರಘುನಂದನ! ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಹೋಗಿ ನಿನಗೆ ರಾಜಸಿಂಹಾಸನದಲ್ಲಿ ರಾಜನಾಗಿ ಪಟ್ಟಾಭಿಕ್ತನಾಗಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿದ ಆ ಪ್ರಜೆಯೂ ಕೃತಾರ್ಥ ವಾಗುವುದು. ॥20॥ ಭರತನು ತುಂಬಾ ಧರ್ಮಾತ್ಮ, ಪವಿತ್ರ, ಬಲಿಷ್ಠನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನು ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ನಿಜವಾದ ಅನುರಾಗವಿಟ್ಟಿರುವನು. ನೀನು ಅವನೊಡಗೂಡುವುದನ್ನು ನಾನು ಬೇಗನೇ ನೋಡಲು ಬಯಸುವೆನು. ॥21॥ ಸೌಮ್ಯನೇ! ನೀನು ನನ್ನ ಸಂತೋಷಕ್ಕಾಗಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಮತ್ತು ಸೀತೆಯೊಂದಿಗೆ ಇರುತ್ತಾ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಕಳೆದೆ. ॥22॥ ಈಗ ನಿನ್ನ ವನವಾಸದ ಅವಧಿ ಮುಗಿದುಹೋಗಿದೆ. ನನ್ನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ನೀನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿ, ಸಂಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ರಾವಣನನ್ನು ವಧಿಸಿ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಸಂತುಷ್ಟಗೊಳಿಸಿದೆ. ॥23॥ ಶತ್ರೂಸೂದನ! ಇದೆಲ್ಲ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನೂ ನೀನು ಮಾಡಿಬಿಟ್ಟಿರುವೆ. ಇದರಿಂದ ನೀನು ಪರಮಶ್ಲಾಘ್ಯ ವಾದ ಯಶಸ್ಸನ್ನು ಪಡೆದಿರುವೆ. ಇನ್ನು ನೀನು ತಮ್ಮಂದಿರೊಂದಿಗೆ ರಾಜನಾಗಿ ದೀರ್ಘಾಯುಸ್ಸನ್ನು ಪಡೆ. ॥24॥ ದಶರಥನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಶ್ರೀರಾಮನು ಕೈಮುಗಿದು ಹೇಳಿದನು-ಧರ್ಮಜ್ಞ ಮಹಾರಾಜಾ! ನೀವು ಕೈಕೇಯಿ ಮತ್ತು ಭರತನ ಮೇಲೆ ಪ್ರಸನ್ನರಾಗಿರಿ. ಅವರಿಬ್ಬರ ಮೇಲೆ ಕೃಪೆದೋರಿರಿ. ॥ 25 ॥ ಪ್ರಭೋ! ನೀವು ಕೈಕೆಯಲ್ಲಿ - ‘ನಾನು ಪುತ್ರಸಹಿತ ನಿನ್ನನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದ್ದೇನೆ’ ಎಂಬ ನಿಮ್ಮ ಘೋರಶಾಪವು ಪುತ್ರಸಹಿತ ಕೈಕೆಯಿಗೆ ತಟ್ಟದೆ ಹೋಗಲಿ. ॥26॥
ಆಗ ‘ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲೀ’ ಎಂದು ರಾಮನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿ ದಶರಥನು ಅವನ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದನು. ಕೈಮುಗಿದು ನಿಂತಿದ್ದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು- ॥27॥

ವತ್ಸ! ನೀನು ವಿದೇಹನಂದಿನೀ ಸೀತೆಯೊಂದಿಗೆ ಶ್ರೀರಾಮನ ಭಕ್ತಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಸೇವೆ ಮಾಡಿ ನನನ್ನು ಬಹಳ ಸಂತೋಷಪಡಿಸಿರುವೆ. ನಿನಗೆ ಧರ್ಮದ ಫಲ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಿದೆ. ॥28॥ ಧರ್ಮಜ್ಞನೇ! ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿಯೂ ನಿನಗೆ ಧರ್ಮದ ಫಲ ಸಿಗುವುದು ಮತ್ತು ಭೂಮಂಡಲದಲ್ಲಿ ಮಹಾಯಶ ದೊರೆಯುವುದು. ಶ್ರೀರಾಮನ ಪ್ರಸನ್ನತೆಯಿಂದ ನಿನಗೆ ಉತ್ತಮ ಸ್ವರ್ಗ ಹಾಗೂ ಮಹತ್ವಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುವುದು. ॥ 29 ॥

ಸುಮಿತ್ರಾನಂದವರ್ಧನ ಲಕ್ಷ್ಮಣ! ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲೀ. ನೀನು ಶ್ರೀರಾಮನು ಸೇವೆ ನಿರಂತರ ಮಾಡುತ್ತಾ ಇರು. ಈ ರಾಮನು ಸದಾ ಸಮಸ್ತ ಲೋಕಗಳ ಹಿತದಲ್ಲಿ ತತ್ಪರನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ॥30॥ ನೋಡು, ಇಂದ್ರನಂತೆ ಮೂರು ಲೋಕಗಳು, ಸಿದ್ಧರು, ಮಹರ್ಷಿಗಳೂ ಪರಮಾತ್ಮಸ್ವರೂಪ ಪುರುಷೋತ್ತಮ ರಾಮನಿಗೆ ವಂದಿಸಿ ಪೂಜಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ॥31॥ ಸೌಮ್ಯ! ಪರಂತಪನಾದ ಈ ಶ್ರೀರಾಮನು ದೇವತೆಗಳ ಹೃದಯ ಮತ್ತು ಪರಮಗುಹ್ಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಇವನೇ ವೇದ ಗಳಿಂದ ಪ್ರತಿಪಾದಿತ ಅವ್ಯಕ್ತ ಹಾಗೂ ಅವಿನಾಶೀ ಬ್ರಹ್ಮನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ॥32॥ ವಿದೇಹನಂದಿನೀ ಸೀತೆಯೊಂದಿಗೆ ಶಾಂತಭಾವದಿಂದ ಇವರ ಸೇವೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ನೀನು ಸಮಸ್ತ ಧರ್ಮಾಚರಣೆಯ ಫಲ ಮತ್ತು ಮಹಾಯಶವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿರುವೆ. ॥ 33 ॥

ಲಕ್ಷ್ಮಣನಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ರಾಜಾದಶರಥನು ಕೈಮುಗಿದು ನಿಂತಿರುವ ಸೊಸೆ ಸೀತೆಯನ್ನು ಮಗಳೇ ಎಂದು ಕರೆದು ನಿಧಾನವಾಗಿ ಮಧುರವಾಗಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು. ॥34॥ ವಿದೇಹನಂದಿನೀ! ನಿನ್ನ ಈ ತ್ಯಾಗದಿಂದ ಶ್ರೀರಾಮನ ಮೇಲೆ ನೀನು ಕುಪಿತಳಾಗಬಾರದು; ಏಕೆಂದರೆ ಇವನು ನಿನ್ನ ಹಿತೈಷಿಯಾಗಿದ್ದು, ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಪವಿತ್ರತೆಯನ್ನು ಪ್ರಕಟ ಪಡಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಇಂತಹ ವ್ಯವಹಾರಗೈದಿರುವನು. ॥35॥ ಮಗಳೇ! ನೀನು ನಿನ್ನ ವಿಶುದ್ಧ ಚರಿತ್ರವನ್ನು ಸಮರ್ಥಿಸಲು ಮಾಡಿದ ಅಗ್ನಿಪ್ರವೇಶದಂತಹ ಕಾರ್ಯ ಅತಿದುಷ್ಕರವಾದುದು. ನಿನ್ನ ಈ ಕರ್ಮ ಇತರ ನಾರಿಯರ ಯಶವನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಬಿಡುತ್ತದೆ. ॥36॥ ಪತಿಸೇವೆಯ ಸಂಬಂಧದಲ್ಲಿ ನಿನಗೆ ಯಾವುದೇ ಉಪದೇಶದ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇಲ್ಲ; ಆದರೂ ಶ್ರೀರಾಮನೇ ನಿನಗಾಗಿ ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ದೊಡ್ಡ ದೇವತೆಯಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಇಷ್ಟನ್ನಾದರೂ ನಾನು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ತಿಳಿಸುತ್ತೇನೆ. ॥37॥

ಈ ಪ್ರಕಾರ ಇಬ್ಬರೂ ಪುತ್ರರಿಗೆ ಮತ್ತು ಸೀತೆಗೆ ಆದೇಶ ಹಾಗೂ ಉಪದೇಶ ಕೊಟ್ಟು ರಘುವಂಶಿ ರಾಜಾ ದಶರತನು ವಿಮಾನದ ಮೂಲಕ ಇಂದ್ರಲೋಕಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದನು. ॥38॥ ನೃಪಶ್ರೇಷ್ಠ ಮಹಾನುಭಾವ ದಶರಥನು ಅದ್ಭುತ ಶೋಭೆಯಿಂದ ಸಂಪನ್ನನಾಗಿದ್ದನು. ಅವನ ಶರೀರ ಹರ್ಷದಿಂದ ಪುಳಕಿತವಾಗಿತ್ತು. ಅವನು ವಿಮಾನದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ಸೀತಾಸಹಿತ ಇಬ್ಬರೂ ಪುತ್ರರಿಂದ ಬೀಳ್ಕೊಂಡು ದೇವೇಂದ್ರನ ಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೊರಟುಹೋದನು. ॥39॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ನೂರ ಹತ್ತೊಂಭತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು.॥119॥

ನೂರ ಇಪ್ಪತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ

ಶ್ರೀರಾಮನ ಕೋರಿಕೆಯಂತೆ ಇಂದ್ರನು ಸತ್ತುಹೋದ ವಾನರರನ್ನು ಬದುಕಿಸಿದುದು, ದೇವತೆಗಳ ಪ್ರಯಾಣ ಮತ್ತು ವಾನರ ಸೈನ್ಯದ ವಿಶ್ರಾಂತಿ

ಮಹಾರಾಜಾ ದಶರಥನು ಮರಳಿ ಹೋದಾಗ ಪಾಕ ಶಾಸನ ಇಂದ್ರನು ಅತ್ಯಂತ ಸುಪ್ರೀತನಾಗಿ ಕೈಮುಗಿದು ನಿಂತಿದ್ದ ಶ್ರೀರಘುನಾಥನಲ್ಲಿ ಇಂತೆಂದನು - ॥ 1 ॥

ನರಶ್ರೇಷ್ಠ ಶ್ರೀರಾಮಾ! ನಿಮಗೆ ನಮ್ಮ ದರ್ಶನವಾದುದು ವ್ಯರ್ಥವಾಗಬಾರದು. ನಾನು ನಿನ್ನ ಮೇಲೆ ಬಹಳ ಪ್ರಸನ್ನ ನಾಗಿದ್ದೇವೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನಿನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿರುವ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಕೇಳು. ॥2॥ ಮಹಾತ್ಮಾ ಇಂದ್ರನು ಪರಮ ಪ್ರೀತನಾಗಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಶ್ರೀರಾಮನ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ತುಂಬಾ ಸಂತೋಷವಾಯಿತು. ಅವನು ಹರ್ಷಗೊಂಡು ಹೇಳಿದನು- ॥ 3 ॥

ವಾಗ್ಮಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ದೇವೇಶ್ವರನೇ! ನೀನು ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಪ್ರಸನ್ನನಾಗಿದ್ದರೆ ನನ್ನ ಒಂದು ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ಇದೆ. ನೀನು ನನ್ನ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯನ್ನು ಸಲಗೊಳಿಸು. ॥4॥ ನನಗಾಗಿ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಪರಾಕ್ರಮ ತೋರಿ ಯಮಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋದ ಎಲ್ಲ ವಾನರರು ಜೀವಂತರಾಗಿ ಎದ್ದು ನಿಲ್ಲಲಿ. ॥5॥ ಮಾನದ! ಯಾವ ವಾನರರು ನನಗಾಗಿ ತಮ್ಮ ಪತ್ನೀ- ಪುತ್ರರಿಂದ ಅಗಲಿರುವರೋ, ಅವರೆಲ್ಲರನ್ನು ಪ್ರಸನ್ನಚಿತ್ತರಾಗಿ ನೋಡಲು ನಾನು ಬಯಸುತ್ತಿರುವೆನು. ॥6॥ ಪುರಂದರ! ಅವರು ಪರಾಕ್ರಮಿ ಮತ್ತು ಶೂರವೀರರಾಗಿದ್ದರು ಮತ್ತು ಮೃತ್ಯುವನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಅವರು ನನಗಾಗಿ ಬಹಳ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡಿರುವರು ಹಾಗೂ ಕೊನೆಗೆ ಕಾಲ ವಶರಾದರು. ನೀನು ಅವರೆಲ್ಲರನ್ನು ಬದುಕಿಸು. ॥7॥ ನನ್ನ ಪ್ರಿಯವನ್ನು ಮಾಡಲು ತೊಡಗಿದ್ದು, ಮೃತ್ಯುವನ್ನು ಎಣಿಸದೆ ಇರುವ ವಾನರರೆಲ್ಲರೂ ನಿನ್ನ ಕೃಪೆಯಿಂದ ಪುನಃ ನನ್ನೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿಕೊಳ್ಳಲಿ; ಈ ವರವನ್ನು ನಾನು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ॥8॥ ಮಾನದ ದೇವರಾಜನೇ! ಈ ವಾನರ, ಗೋಲಾಂಗುಲ, ಕರಡಿ ಇವರನ್ನು ನಿರೋಗಿ, ವ್ರಣಹೀನ, ಬಲಪೌರುಷಗಳಿಂದ ಸಂಪನ್ನರಾಗಿ ನೋಡಲು ನಾನು ಬಯಸುತ್ತಿರುವೆನು. ॥9॥ ಈ ವಾನರರು ಇರುವಲ್ಲಿ ಅಕಾಲದಲ್ಲಿಯೂ ಫಲ-ಮೂಲ-ಪುಷ್ಪಗಳಿಂದ ಸಮೃದ್ಧವಾಗಲಿ ಹಾಗೂ ನಿರ್ಮಲ ನೀರುಳ್ಳ ನದಿಗಳು ಹರಿಯುತ್ತಿರಲಿ. ॥10॥

ಮಹಾತ್ಮಾ ರಾಘವನ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಮಹೇಂದ್ರನು ಸಂತೋಷದಿಂದ ಉತ್ತರಿಸಿದನು- ॥11॥ ಅಯ್ಯಾ ರಘುವಂಶ ವಿಭೂಷಣ! ನೀನು ದೊಡ್ಡ ವರವನ್ನೇ ಕೇಳಿರುವೆ; ಆದರೆ ನಾನು ಎಂದೂ ಎರಡಾಡಲಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ವರವನ್ನು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಸಫಲಗೊಳಿಸುವನು. ॥12॥ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಹತರಾದ ಮತ್ತು ರಾಕ್ಷಸರು ಮಸ್ತಕ, ಭುಜಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿ ಹಾಕಿದ ಎಲ್ಲ ವಾನರರು, ಕರಡಿಗಳು, ಗೋಲಾಂಗೂಲರು ಜೀವಂತರಾಗಲಿ. ॥13॥ ನಿದ್ದೆಯಿಂದ ಎದ್ದ ಮನುಷ್ಯರಂತೆ ಆ ಎಲ್ಲ ವಾನರರು ನಿರೋಗಿ, ವ್ರಣಹೀನ, ಬಲ-ಪೌರುಷಗಳಿಂದ ಸಂಪನ್ನರಾಗಿ ಎದ್ದು ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುವರು. ॥14॥ ಎಲ್ಲರು ಪರಮಾನಂದದಿಂದ ಕೂಡಿಕೊಂಡು, ತಮ್ಮ ಸುಹೃದ, ಬಾಂಧವ, ಜ್ಞಾತಿ ಬಂಧುಗಳು ಹಾಗೂ ಸ್ವಜನರನ್ನು ಕೂಡಿ ಕೊಳ್ಳುವರು. ॥15॥ ಮಹಾಧನುರ್ಧರ ವೀರ! ಈ ವಾನರರು ಇರುವಲ್ಲಿ ಅಸಮಯದಲ್ಲಿಯೂ ವೃಕ್ಷಗಳು ಫಲ-ಪುಷ್ಪಭರಿತವಾಗಿರುವವು ಮತ್ತು ನದಿಗಳು ನೀರಿನಿಂದ ತುಂಬಿರುವವು. ॥16॥ ಅವರು ಹೀಗೆ ಜೀವಂತಗೊಂಡಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಎಲ್ಲ ವಾನರರು ಆಶ್ಚರ್ಯಚಕಿತರಾಗಿ ಇದೇನಾಯಿತು? ಎಂದು ಹೇಳತೊಡಗಿದರು. ಸಫಲ ಮನೋರಥವಾದ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನನ್ನು ನೋಡಿ ಸಮಸ್ತ ಶ್ರೇಷ್ಠದೇವತೆಗಳು ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸನ್ನರಾಗಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣಸಹಿತ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಾ ಹೇಳಿದರು- ರಾಜನೇ! ಈಗ ನೀವು ಅಯ್ಯೋಧ್ಯೆಗೆ ತೆರಳಿರಿ ಹಾಗೂ ಸಮಸ್ತವಾನರರನ್ನು ಬೀಳ್ಕೊಡಿರಿ. ॥18-19॥

ಈ ಮಿಥಿಲೇಶಕುಮಾರಿ ಯಶಸ್ವಿನಿ ಸೀತೆಯು ನಿಮ್ಮಲ್ಲಿ ಅನುರಾಗವಿಟ್ಟಿರುವಳು. ಆಕೆಯನ್ನು ಸಾಂತ್ವನಪಡಿಸಿರಿ. ತಮ್ಮನಾದ ಭರತನು ನಿಮ್ಮ ಶೋಕದಿಂದ ಪೀಡಿತನಾಗಿ ವ್ರತಸ್ಥನಾಗಿದ್ದಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನನ್ನು ಭೆಟ್ಟಿಯಾಗಿರಿ. ॥20॥ ಪರಂತಪ! ಮಹಾತ್ಮಾ ಶತ್ರುಘ್ನ ಹಾಗೂ ಸಮಸ್ತ ತಾಯಂದಿರನ್ನು ನೀವು ಹೋಗಿ ಭೆಟ್ಟಿಯಾಗಿರಿ. ತನ್ನ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕ ಮಾಡಿಸಿಕೊಂಡು ಪುರವಾಸಿಗಳನ್ನು ಹರ್ಷಗೊಳಿಸಿರಿ. ॥21॥

ಶ್ರೀರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ದೇವೇಂದ್ರನು ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಸೂರ್ಯತುಲ್ಯ ತೇಜಸ್ವೀ ವಿಮಾನಗಳ ಮೂಲಕ ಸಂತೋಷದಿಂದ ತಮ್ಮ ಲೋಕಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದರು. ॥22॥ ಆ ಸಮಸ್ತ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಸಹಿತ ಶ್ರೀರಾಮನು ಎಲ್ಲರಿಗೆ ವಿಶ್ರಮಿಸುವಂತೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದನು. ॥23॥ ಶ್ರೀರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರಿಂದ ಸುರಕ್ಷಿತ ಹಾಗೂ ಹೃಷ್ಟ-ಪುಷ್ಟವಾದ, ಯಶಸ್ವೀ ವಿಶಾಲ ವಾನರ ಸೈನ್ಯವು ಚಂದ್ರನ ಬೆಳದಿಂಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುವ ರಾತ್ರಿಯಂತೆ ಅದ್ಭುತ ಶೋಭಾಸಂಪನ್ನವಾಗಿ ವಿರಾಜಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ॥ 24 ॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ನೂರಇಪ್ಪತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥120॥

ನೂರ ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದನೆಯ ಸರ್ಗ

ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಹೊರಡಲು ಶ್ರೀರಾಮನ ಸಿದ್ಧತೆ, ವಿಭೀಷಣನು ಪುಷ್ಪಕ ವಿಮಾನದಲ್ಲಿ ಹೋಗುವಂತೆ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿದುದು

ಅಂದಿನ ರಾತ್ರೆ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಪಡೆದು ಶತ್ರುಸೂದನ ಶ್ರೀರಾಮನು ಮರುದಿನ ಪ್ರಾತಃಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸುಖವಾಗಿ ಎಚ್ಚರಗೊಂಡಾಗ ಕುಶಲ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳ ಬಳಿಕ ವಿಭೀಷಣನು ಕೈಮುಗಿದು ಹೇಳಿದನು- ॥1॥ ರಘುನಂದನ! ಸ್ನಾನಕ್ಕಾಗಿ ನೀರು, ಅಂಗರಾಗ, ವಸ್ತ್ರ, ಅಭೂಷಣ, ಚಂದನ, ಬಗೆ-ಬಗೆಯ ಮೂಲೆಗಳು ನಿನ್ನ ಸೇವೆಗಾಗಿ ಸಿದ್ಧವಾಗಿವೆ. ॥2॥ ರಘುವೀರನೇ! ಶೃಂಗಾರ ಕಲೆಯನ್ನು ತಿಳಿದಿರುವ ಕಮಲಾಕ್ಷಿಯರಾದ ಈ ನಾರಿಯರೂ ಕೂಡ ನಿನ್ನ ಸೇವೆಗಾಗಿ ಬಂದು ನಿಂತಿರುವರು. ಇವರು ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ನಿನಗೆ ಸ್ನಾನಮಾಡಿಸುವರು. ॥3॥ ವಿಭೀಷಣನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಶ್ರೀರಾಮನು ಅವನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು- ಮಿತ್ರಾ! ನೀನು ಸುಗ್ರಿವಾದಿ ವಾನರವೀರರನ್ನು ಸ್ನಾನಕ್ಕಾಗಿ ಒತ್ತಾಯಿಸು. ॥4॥ ನನಗೆ ಈಗಲಾದರೋ ಸತ್ಯವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದ ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ಮಹಾಬಾಹು ಭರತನು ಬಹಳ ಕಷ್ಟಪಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಅವನು ಸುಕುಮಾರನಾಗಿದ್ದು ಸುಖ ಪಡಲು ಯೋಗ್ಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ॥5॥ ಆ ಧರ್ಮ ಪರಾಯಣ ಕೈಕೇಯಿ ಕುಮಾರನನ್ನು ನೋಡದೆ, ನನಗೆ ಸ್ನಾನವಾಗಲೀ, ಈ ಉತ್ತಮ ವಸಾಭೂಷಣಗಳನ್ನು ಧರಿಸುವುದಾಗಲೀ ಮೆಚ್ಚುವುದಿಲ್ಲ. ॥6॥ ನಾವು ಆದಷ್ಟು ಬೇಗ ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಮರಳಿ ಹೋಗುವುದರ ಕುರಿತು ನೀನು ಗಮನಕೊಡು; ಏಕೆಂದರೆ ಇಲ್ಲಿಂದ ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಿಂದ ಪ್ರಯಾಣಮಾಡಲು ಮಾರ್ಗವು ದುರ್ಗಮವಾಗಿದೆ, ದೂರವಾಗಿದೆ. ॥7॥ ಶ್ರೀರಾಮನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ವಿಭೀಷಣನು ಅವನಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು- ರಾಜಕುಮಾರನೇ! ನೀನು ಇದರ ಕುರಿತು ಚಿಂತಿಸಬೇಡ. ನಾನು ಒಂದೇ ದಿನದಲ್ಲಿ ನಿಮ್ಮ ಅಯೋಧ್ಯಗೆ ತಲುಪಿಸುತ್ತೇನೆ. ॥8॥ ನಿನಗೆ ಮಂಗಳ ವಾಗಲಿ. ನನ್ನ ಬಳಿ ಹಿರಿಯಣ್ಣ ಕುಬೇರನ ಸೂರ್ಯತುಲ್ಯ ತೇಜಸ್ವೀ ಪುಷ್ಪಕವಿಮಾನವಿದೆ. ಅದನ್ನು ಮಹಾಬಲಿ ರಾವಣನು ಕುಬೇರನನ್ನು ಸೋಲಿಸಿತಂದಿದ್ದನು. ಅತುಲ ಪರಾಕ್ರಮಿ ಶ್ರೀರಾಮಾ! ಇಚ್ಛಾನುಸಾರವಾಗಿ ಚಲಿಸುವ ಆ ದಿವ್ಯ, ಉತ್ತಮ ವಿಮಾನವನ್ನು ನಿನಗಾಗಿಯೇ ಇರಿಸಿಕೊಂಡಿರುವೆನು. ॥9-10॥ ಮೇಘದಂತೆ ಕಂಗೊಳಿಸುವ ಆ ದಿವ್ಯವಿಮಾನ ಇಲ್ಲಿ ಇದೆ. ಅದರ ಮೂಲಕ ನಿಶ್ಚಿಂತನಾಗಿ ನೀನು ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಹೋಗಬಲ್ಲೆ. ॥11॥ ಶ್ರೀರಾಮಾ! ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ಕೃಪಾಪಾತ್ರನೆಂದು ತಿಳಿದಿದ್ದರೆ, ನನ್ನಲ್ಲಿ ಏನಾದರೂ ಗುಣಗಳನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿರುವೆಯಾದರೆ, ನನ್ನ ಕುರಿತು ನಿನಗೆ ಸೌಹಾರ್ದವಿದ್ದರೆ, ಈಗ ಅನುಜ ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಹಾಗೂ ಪತ್ನಿ ಸೀತೆಯೊಂದಿಗೆ ಕೆಲವು ದಿನ ಇಲ್ಲಿ ಇರಬೇಕು. ನಾನು ಮನೋವಾಂಛಿತ ಎಲ್ಲ ವಸ್ತುಗಳಿಂದ ನಿಮ್ಮನ್ನು ಸತ್ಕರಿಸುವೆನು. ನನ್ನ ಸತ್ಕಾರವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದ ಬಳಿಕ ನೀವು ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ತೆರಳಿರಿ. ॥12-13॥ ರಘುನಂದನ! ನಾನು ಸಂತೋಷವಾಗಿ ನಿಮ್ಮನ್ನು ಸತ್ಕರಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ನಾನು ಮಾಡುವ ಸತ್ಕಾರವನ್ನು ನೀವು ಸುಹೃದರೊಂದಿಗೆ ಮತ್ತು ಸೈನ್ಯದೊಂದಿಗೆ ಸ್ವೀಕರಿಸಿರಿ. ॥14॥ ರಘುವೀರ! ನಾನು ಕೇವಲ ಪ್ರೇಮ, ಸಮ್ಮಾನ, ಸೌಹಾರ್ದದಿಂದಲೇ ನಿಮ್ಮಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ನಿಮ್ಮನ್ನು ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ನಾನು ನಿಮ್ಮ ಸೇವಕನಾದ್ದರಿಂದ ನಿಮ್ಮಲ್ಲಿ ವಿನಂತಿಸಿಕೊಳ್ಳುವೆನು; ಆಜ್ಞೆ ಕೊಡುತ್ತಿಲ್ಲ. ॥ 15 ॥

ವಿಭೀಷಣನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಶ್ರೀರಾಮನು ಸಮಸ್ತ ರಾಕ್ಷಸರು, ವಾನರರು ಕೇಳುವಂತೆ ಹೇಳಿದನು- ॥ 16 ॥ ವೀರರೇ! ನನ್ನ ಪರಮಸುಹೃದ್ ಮತ್ತು ಉತ್ತಮ ಸಚಿವರಾಗಿ ನೀವು ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯ ಸಮಯೋಚಿತ ಕಾರ್ಯಗಳಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ಸಮ್ಮಾನಿಸಿ, ಪೂಜಿಸಿದಿರಿ. ॥ 17 ॥

ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರನೇ! ನಿನ್ನ ಈ ಮಾತನ್ನು ಖಂಡಿತವಾಗಿ ತಳ್ಳಿ ಹಾಕುವುದಿಲ್ಲ; ಆದರೆ ಈಗ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸು ನನ್ನ ತಮ್ಮನಾದ ಭರತನನ್ನು ನೋಡಲು ತವಕಪಡುತ್ತಿವೆ. ಅವನು ನನ್ನನ್ನು ಮರಳಿ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗಲು ಚಿತ್ರಕೂಟದವರೆಗೆ ಬಂದಿದ್ದನು. ನನ್ನ ಚರಣಗಳಲ್ಲಿ ತಲೆಬಾಗಿ ಬೇಡಿಕೊಂಡರೂ ಅವನ ಮಾತನ್ನು ನಾನು ಕೇಳಲಿಲ್ಲ. ॥18-19॥ ಅವನು ಮಾತ್ರವಲ್ಲದೆ ತಾಯಂದಿರಾದ ಕೌಸಲ್ಯೆ, ಸುಮಿತ್ರೆ, ಯಶಸ್ವಿನೀ ಕೈಕೇಯಿ, ಮಿತ್ರಗುಹ, ನಗರದ ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನೂ ನೋಡಲು ನಾನು ಉತ್ಕಂಠಿತನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ॥20॥ ಸೌಮ್ಯ ವಿಭೀಷಣನೇ! ಈಗ ನೀನು ನನಗೆ ಹೋಗಲು ಅನುಮತಿ ಕೊಡು. ನಾನು ನಿನ್ನಿಂದ ಬಹಳ ಸಮ್ಮಾನಿತನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ಸಖನೇ! ನನ್ನ ಈ ಹಠದ ಕಾರಣ ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಸಿಟ್ಟಾಗಬಾರದು ಎಂದು ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಪದೇಪದೇ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತೇನೆ. ॥21॥ ರಾಕ್ಷಸರಾಜನೇ! ಈಗ ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ನನಗಾಗಿ ಪುಷ್ಪಕ ವಿಮಾನವನ್ನು ತರಿಸು. ಇಲ್ಲಿಯ ನನ್ನ ಕಾರ್ಯಪೂರ್ಣವಾದ ಮೇಲೆ ಇಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲುವುದು ನನಗೆ ಹೇಗೆ ಸರಿಯಾಗಬಲ್ಲದು? ॥ 22 ॥

ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ರಾಕ್ಷಸರಾಜ ವಿಭೀಷಣನು ಲಗುಬಗೆಯಿಂದ ಆ ಸೂರ್ಯತುಲ್ಯ ತೇಜಸ್ವೀ ವಿಮಾನವನ್ನು ಆಹ್ವಾನಿಸಿದನು. ॥23॥ ಆ ವಿಮಾನದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಭಾಗ ಚಿನ್ನದಿಂದ ಮುಚ್ಚಿತ್ತು, ಅದರಿಂದ ಅದು ವಿಚಿತ್ರವಾಗಿ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಅದರೊಳಗೆ ವೈಢೂರ್ಯಮಣಿಯ ವೇದಿಗಳಿದ್ದವು, ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಗುಪ್ತಗೃಹ ಗಳಿದ್ದು ಅದು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಬೆಳ್ಳಿಯಂತೆ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿತ್ತು. ॥24॥ ಅದು ಬಿಳಿಯ-ಹಳದಿ ಬಣ್ಣದ ಪತಾಕೆಗಳಿಂದ, ಧ್ವಜಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾಗಿತ್ತು. ಅದರಲ್ಲಿ ಸ್ವರ್ಣಕಮಲಗಳಿಂದ ಸುಸಜ್ಜಿತ ಸ್ವರ್ಣಮಯ ಉಪ್ಪರಿಗೆಗಳಿಂದ ಆ ವಿಮಾನವು ಶೋಭಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ॥ 25 ॥ ಅದರ ಸುತ್ತಲು ಸಣ್ಣ-ಸಣ್ಣ ಗಂಟೆಗಳ ಜಾರರಿಗಳು ಇದ್ದವು. ಅದರಲ್ಲಿ ಮುತ್ತು ಮತ್ತು ಮಣಿಗಳ ಕಿಡಕಿಗಳಿದ್ದು, ಮಧುರ ಧ್ವನಿ ಹೊರಡಿಸುವ ಗಂಟೆಗಳು ಕಟ್ಟಿದ್ದರು. ॥26॥ ವಿಶ್ವಕರ್ಮನಿಂದ ನಿರ್ಮಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ವಿಮಾನವು ಸುಮೇರು ಶಿಖರದಂತೆ ಎತ್ತರವಾಗಿದ್ದು ಮುತ್ತು ಬೆಳ್ಳಿಯಿಂದ ಸುಸಜ್ಜಿತ ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ಕೋಣೆಗಳಿಂದ ವಿಭೂಷಿತವಾಗಿತ್ತು. ॥27॥ ಅದರ ನೆಲ ಚಿತ್ರಿತ ಸ್ಫಟಿಕಮಣಿಗಳಿಂದ ನಿರ್ಮಿತವಾಗಿತ್ತು. ಅದರಲ್ಲಿ ಬಹುಮೂಲ್ಯ ನೀಲಮಣಿಯ ಸಿಂಹಾಸನವಿದ್ದು, ಅದರ ಮೇಲೆ ಅಮೂಲ್ಯ ಮೇಲುಹೊದಿಕೆ ಹಾಸಿತ್ತು. ॥28॥ ಅಂದು ಮನೋವೇಗದಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು, ಅದರ ಗತಿ ಎಲ್ಲಿಯೂ ತಡೆಯುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ವಿಭೀಷಣನು ಶ್ರೀರಾಮನಲ್ಲಿ ಅವನ ಸೇವೆಗೆ ಉಪಸ್ಥಿತವಾದ ಸೂಚನೆಯನ್ನಿತ್ತು ಅಲ್ಲಿ ನಿಂತುಕೊಂಡನು. ॥29॥ ಪರ್ವತದಂತೆ ಎತ್ತರವಾದ ಇಚ್ಛಾನುಸಾರ ಚಲಿಸುವ ಆ ಪುಷ್ಪಕವಿಮಾನವು ಕೂಡಲೆ ಉಪಸ್ಥಿತವಾದುದನ್ನು ನೋಡಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣಸಹಿತ ಉದಾರಚಿತ್ತನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಬಹಳ ವಿಸ್ಮಯವಾಯಿತು. ॥30॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ನೂರಇಪ್ಪತ್ತೊಂದನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು.॥121॥

ನೂರ ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡನೆಯ ಸರ್ಗ

ಶ್ರೀರಾಮನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ವಿಭೀಷಣನಿಂದ ವಾನರರ ವಿಶೇಷ ಸತ್ಕಾರ, ಸುಗ್ರೀವ ವಿಭೀಷಣರೊಂದಿಗೆ ವಾನರರನ್ನು ಕರೆದುಕೊಂಡು, ಪುಷ್ಪಕವಿಮಾನದ ಮೂಲಕ ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಶ್ರೀರಾಮನ ಪ್ರಯಾಣ

ಹೂವುಗಳಿಂದ ಸುಮಲಂಕೃತವಾದ ಪುಷ್ಪಕವಿಮಾನವನ್ನು ಸ್ವಲ್ಪ ದೂರದಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲಿಸಿ ವಿಭೀಷಣನು ಶ್ರೀರಾಮನಲ್ಲಿ ಏನೋ ಹೇಳಲು ವಿಚಾರಮಾಡಿದನು. ॥1॥ ವಿಭೀಷಣನು ಕೈಮುಗಿದುಕೊಂಡು ವಿನಯದಿಂದ, ಅವಸರದಿಂದ ಶ್ರೀರಘುನಾಥನಲ್ಲಿ- ‘ಪ್ರಭೋ! ಈಗೇನು ಸೇವೆ ಮಾಡಲೀ’ ಎಂದು ಕೇಳಿದನು. ॥2॥

ಆಗ ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ಶ್ರೀರಘುನಾಥನು ಏನೋ ಯೋಚಿಸಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಕೇಳುವಂತೆ ಸ್ನೇಹದಿಂದ ಇಂತೆಂದನು. ॥3॥ ವಿಭೀಷಣ! ಈ ವಾನರರೆಲ್ಲ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಭಾರೀ ಪ್ರಯತ್ನ ಹಾಗೂ ಪರಿಶ್ರಮಮಾಡಿರುವರು; ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ವಸ-ರತ್ನ-ಧನಾದಿಗಳಿಂದ ಇವರೆಲ್ಲರನ್ನೂ ಸತ್ಕರಿಸು. ॥4॥ ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರನೇ! ಸಂಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟದೆ ಇರುವ ಈ ವೀರವಾನರರು ಹರ್ಷೋತ್ಸಾಹದಿಂದ ತುಂಬಿಕೊಂಡಿರುವರು. ಪ್ರಾಣದ ಹಂಗನ್ನು ತೊರೆದು ಕಾದಾಡುವ ಈ ವಾನರರ ಸಹಾಯದಿಂದ ನೀನು ಲಂಕೆಯ ವಿಜಯ ಸಾಧಿಸಿದೆ. ॥5॥ ಈ ವಾನರರೆಲ್ಲರೂ ತಮ್ಮ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿರುವರು; ಆದ್ದರಿಂದ ಇವರಿಗೆ ರತ್ನ-ಧನ-ವಾಹನಾದಿಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ನೀನು ಇವರ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಸಲಗೊಳಿಸು. ॥6॥ ನೀನು ಕೃತಜ್ಞನಾಗಿ ಇವರ ಸಮ್ಮಾನ ಮತ್ತು ಅಭಿನಂದನೆ ಮಾಡಿದರೆ ಈ ವಾನರದಳಪತಿಗಳು ಬಹಳ ಸಂತುಷ್ಟರಾಗುವರು. ॥7॥

ಹೀಗೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ವಿಭೀಷಣನು ಉಚಿತ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಧನದ ತ್ಯಾಗ ಹಾಗೂ ದಾನ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಸರಿಯಾದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ನ್ಯಾಯೋಚಿತವಾಗಿ ಧನ-ರತ್ನಾದಿಗಳ ದಾನದಿಂದ ಮಿತ್ರರ ಸಂಗ್ರಹ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ದಯಾಳು ಮತ್ತು ಜಿತೇಂದ್ರಿಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಎಲ್ಲ ಜನರು ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುವರು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನಿನಗೆ ಹೀಗೆ ಮಾಡಲು ತಿಳಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ॥8॥ ನರೇಶ್ವರನೇ! ಯಾವ ರಾಜನು ಸೇವಕರಲ್ಲಿ ಪ್ರೇಮವನ್ನುಂಟುಮಾಡುವ ದಾನ-ಮಾನಾದಿ ಗುಣಗಳಿಂದ ರಹಿತನಾಗಿರುವನೋ ಅವನನ್ನು ಯುದ್ಧದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಉದ್ವಿಗ್ನವಾದ ಸೈನ್ಯವು ಬಿಟ್ಟುಹೋಗುತ್ತದೆ. ಇವನು ವ್ಯರ್ಥವಾಗಿ ನಮ್ಮನ್ನು ಶೋಷಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ, ನಮ್ಮನ್ನು ಸಾಕುವ, ನಮ್ಮ ಯೋಗಕ್ಷೇಮದ ಚಿಂತೆ ಇವನಿಗೆ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ ಎಂದು ಅವರು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ. ॥9॥

ಶ್ರೀರಾಮನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ವಿಭೀಷಣನು ಆ ವಾನರರೆಲ್ಲರಿಗೆ ರತ್ನ-ಧನ-ವಾಹಾನಾದಿಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಎಲ್ಲರನ್ನು ಸತ್ಕರಿಸಿದನು. ॥10॥ ವಾನರ ಯೂಥಪತಿಗಳು ರತ್ನ-ಧನದಿಂದ ಪೂಜಿತರಾದುದನ್ನು ನೋಡಿ, ಆಗ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನು ನಾಚಿಕೊಂಡ ಮನಸ್ವಿನೀ ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಂಕುಳಲ್ಲೆತ್ತಿಕೊಂಡು, ಪರಾಕ್ರಮಿ ಧನುರ್ಧರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಂದಿಗೆ ಆ ಉತ್ತಮ ವಿಮಾನದಲ್ಲಿ ಆರೂಢನಾದನು. ॥11-12॥ ವಿಮಾನದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ಸಮಸ್ತ ವಾನರರನ್ನು ಆದರಿಸುತ್ತಾ ಆ ಕಕುತ್ಸ್ಥಕುಲಭೂಷಣ ಶ್ರೀರಾಮನು ವಿಭೀಷಣ ಸಹಿತ ಮಹಾಪರಾಕ್ರಮಿ ಸುಗ್ರೀವನಲ್ಲಿ ಇಂತೆಂದನು- ॥13॥ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠ ವೀರರೇ!
ನೀವೆಲ್ಲರೂ ನಿಮ್ಮ ಈ ಮಿತ್ರನ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಿತ್ರೋಚಿತ ರೀತಿಯಿಂದ ಚೆನ್ನಾಗಿಯೇ ನೆರವೇರಿಸಿದ್ದೀರಿ. ಈಗ ನೀವೆಲ್ಲರೂ ನಿಮಗಿಷ್ಟವಾದ ಸ್ಥಾನಗಳಿಗೆ ತೆರಳಿರಿ. ॥14॥ ಸುಗ್ರೀವ ಸಖನೇ! ಒಬ್ಬ ಹಿತೈಷಿ, ಪ್ರೇಮಿಮಿತ್ರನು ಮಾಡಬೇಕಾದುದೆಲ್ಲವನ್ನು ನೀನು ಪೂರ್ಣಮಾಡಿ ತೋರಿದ್ದೀಯೆ. ಏಕೆಂದರೆ ನೀನು ಅಧರ್ಮದಿಂದ ಭಯಪಡುವವನಾಗಿರುವೆ. ॥15॥ ವಾನರರಾಜನೇ! ಈಗ ನೀನು ನಿನ್ನ ಸೈನ್ಯದೊಂದಿಗೆ ಬೇಗನೇ ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಗೆ ತೆರಳು. ವಿಭೀಷಣ! ನೀನೂ ಕೂಡ ನಾನು ಕೊಡ ಮಾಡಿದ ಲಂಕೆಯ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರನಾಗು. ಇನ್ನು ಇಂದ್ರಾದಿ ದೇವತೆಗಳೂ ಕೂಡ ನಿನ್ನನ್ನು ಎದುರಿಸಲಾರರು. ॥16॥ ಈಗ ನಾನು ನನ್ನ ತಂದೆಯ ರಾಜಧಾನೀ ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಹೋಗುವೆನು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನಿಮ್ಮೆಲ್ಲರಲ್ಲಿ ಅನುಮತಿಯನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ॥17॥ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಎಲ್ಲ ವಾನರ ಸೇನಾಪತಿಗಳು ಮತ್ತು ರಾಕ್ಷಸ ರಾಜ ವಿಭೀಷಣನು ಕೈಮುಗಿದು ಹೇಳತೊಡಗಿದನು- ॥18॥

ಭಗವಂತಾ! ನಾವೂ ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಬರಲು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದೇವೆ. ನೀವು ನಮ್ಮನ್ನು ಜೊತೆಗೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗಿರಿ. ಅಲ್ಲಿ ನಾವು ಸಂತೋಷದಿಂದ ವನ-ಉಪವನಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವೆವು. ॥19॥ ನೃಪಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕದ ಸಮಯ ಮಂತ್ರಪೂರಿತ ಜಲದಿಂದ ಒದ್ದೆಯಾದ ನಿಮ್ಮ ಶ್ರೀವಿಗ್ರಹದ ದರ್ಶನ ಮಾಡಿ, ಮಾತೆ ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಚರಣಗಳಲ್ಲಿ ತಲೆಬಾಗಿ ನಾವು ಬೇಗನೇ ನಮ್ಮ ಮನೆಗಳಿಗೆ ಮರಳುವೆವು. ॥20॥

ವಿಭೀಷಣ ಸಹಿತ ವಾನರರು ಈ ಪ್ರಕಾರ ಕೇಳಿಕೊಂಡಾಗ ಶ್ರೀರಾಮನು ಸುಗ್ರೀವ ಹಾಗೂ ವಿಭೀಷಣ ಸಹಿತ ಆ ವಾನರರಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು- ॥21॥ ಮಿತ್ರರೇ! ಇದಾದರೋ ನನಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಿಯವಾಗಿದೆ. ನಾನು ನೀವೆಲ್ಲ ಸುಹೃದ ರನ್ನು ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಕೊಂಡುಹೋದರೆ ಪರಮಪ್ರಿಯ ವಸ್ತುವಿನ ಲಾಭವಾದೀತು. ಇದರಿಂದ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂತೋಷದ ಸಂಗತಿ ಬೇರೆನಿರಬಹುದು? ॥22॥ ಸುಗ್ರೀವನೇ! ನೀನು ಎಲ್ಲ ವಾನರರೊಂದಿಗೆ ಬೇಗನೇ ಈ ವಿಮಾನವನ್ನು ಏರಿರಿ. ರಾಕ್ಷಸರಾಜಾ ವಿಭೀಷಣನೇ! ನೀನೂ ಕೂಡ ಮಂತ್ರಿಗಳೊಂದಿಗೆ ವಿಮಾನದಲ್ಲಿ ಆರೂಢನಾಗು. ॥23॥ ಆಗ ವಾನರರ ಸಹಿತ ಸುಗ್ರೀವ ಮತ್ತು ಮಂತ್ರಿಗಳೊಂದಿಗೆ ವಿಭೀಷಣನು ಬಹಳ ಸಂತೋಷದಿಂದ ಆ ದಿವ್ಯ ಪುಷ್ಪಕ ವಿಮಾನವನ್ನು ಹತ್ತಿದರು. ॥ 24 ॥ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಹತ್ತಿದ ಬಳಿಕ ಕುಬೇರನ ಆ ಪರಮಾಸನ ವಿಮಾನವು ಶ್ರೀರಘುನಾಥನ ಆಜ್ಞೆ ಪಡೆದು ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ಹಾರಿತು. ॥25॥

ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ನೆಗೆಯುತ್ತಲೇ ಆ ಹಂಸಯುಕ್ತ ತೇಜಸ್ವೀ ವಿಮಾನದ ಮೂಲಕ ಪ್ರಯಾಣ ಮಾಡುತ್ತಾ ಪುಳಕಿತ ಮತ್ತು ಪ್ರಸನ್ನಚಿತ್ತನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನು ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಕುಬೇರನಂತೆಯೇ ಶೋಭಿಸಿದನು. ॥26॥ ಎಲ್ಲ ವಾನರರು, ಕರಡಿಗಳು, ಮಹಾಬಲಿ ರಾಕ್ಷಸರು ಆ ದಿವ್ಯವಿಮಾನದಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಒತ್ತಡವಿಲ್ಲದೆ ಸುಖವಾಗಿ ಕುಳಿತಿದ್ದರು. ॥27॥

ಶ್ರೀವಾಲ್ಮೀಕಿ ವಿರಚಿತ ಆರ್ಷರಾಮಾಯಣ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ನೂರಇಪ್ಪತ್ತೆರಡನೆಯ ಸರ್ಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ॥122॥

ನೂರ ಇಪ್ಪತ್ತಮೂರನೆಯ ಸರ್ಗ

ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಪ್ರಯಾಣಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಶ್ರೀರಾಮನು ಸೀತೆಗೆ ಮಾರ್ಗದ ಪರಿಚಯ ಮಾಡಿಸಿದುದು

ಶ್ರೀರಾಮನು ಆಜ್ಞೆ ಪಡೆದು ಆ ಹಂಸಯುಕ್ತ ಉತ್ತಮ ವಿಮಾನವು ಮಹಾಶಬ್ದ ಮಾಡುತ್ತಾ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಹಾರ ತೊಡಗಿತು. ॥1॥ ಆಗ ರಘುಕುಲನಂದನ ಶ್ರೀರಾಮನು ಸುತ್ತಲೂ ನೋಡಿ ಚಂದ್ರನಂತೆ ಮನೋಹರ ಮುಖವುಳ್ಳ ಮಿಥಿಲೇಶಕುಮಾರೀ ಸೀತೆಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು- ॥2॥ ವಿದೇಹರಾಜನಂದಿನೀ! ಕೈಲಾಸ ಶಿಖರದಂತೆ ಸುಂದರ ತ್ರಿಕೂಟ ಪರ್ವತದ ವಿಶಾಲ ಶೃಂಗದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದ, ವಿಶ್ವಕರ್ಮನು ರಚಿಸಿದ ಲಂಕಾಪುರಿಯನ್ನು ನೋಡು, ಎಷ್ಟು ಸುಂದರವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿದೆ. ॥ 3 ॥ ಇತ್ತ ಈ ಯುದ್ಧಭೂಮಿಯನ್ನು ನೋಡು ಇಲ್ಲಿ ರಕ್ತ-ಮಾಂಸದ ಕೆಸರೇ ತುಂಬಿದೆ. ಸೀತೇ! ಈ ಯುದ್ಧಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ವಾನರರ ಮತ್ತು ರಾಕ್ಷಸರ ಮಹಾಸಂಹಾರವಾಗಿತ್ತು. ॥ 4 ॥ ವಿಶಾಲಲೋಚನೇ! ಈ ರಾಕ್ಷಸರಾಜಾ ರಾವಣನು ಬೂದಿಯರಾಶಿಯಾಗಿ ಮಲಗಿದ್ದಾನೆ. ಇವನು ಬಹಳ ಹಿಂಸಕನಾಗಿದ್ದನು ಮತ್ತು ಇವನಿಗೆ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರು ವರ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದನು. ಆದರೆ ನಿನಗಾಗಿ ನಾನು ಇವನನ್ನು ವಧಿಸಿಬಿಟ್ಟೆ. ॥5॥ ಇಲ್ಲೇ ನಾನು ಕುಂಭಕರ್ಣನನ್ನು ವಧಿಸಿದೆ. ಇಲ್ಲೇ ನಿಶಾಚರ ಪ್ರಹಸ್ತನು ಸತ್ತು ಹೋದನು. ಇದೇ ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ವಾನರವೀರ ಹನುಮಂತನು ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷನನ್ನು ವಧಿಸಿದುದು. ॥6॥ ಇಲ್ಲೇ ಮಹಾಮನಾ ಸುಷೇಣನು ವಿದ್ಯುನ್ಮಾಲಿಯನ್ನು ಕೊಂದಿದ್ದನು, ಇದೇ ರಣಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ರಾವಣಪುತ್ರ ಇಂದ್ರಜಿತು ವನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿದುದು.
॥7॥ ಇಲ್ಲೇ ಅಂಗದನು ವಿಕಟನೆಂಬ ರಾಕ್ಷಸ ವಧೆ ಮಾಡಿದ್ದನು. ನೋಡಲೂ ಕೂಡ ಕಠಿಣವಾಗಿದ್ದ ವಿರೂಪಾಕ್ಷ, ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವ ಮತ್ತು ಮಹೋದರರೂ ಇಲ್ಲೇ ಹತರಾದರು. ॥8॥ ಅಕಂಪನ ಹಾಗೂ ಇತರ ಬಲಿಷ್ಠ ರಾಕ್ಷಸರೂ ಇಲ್ಲೇ ಕಾಲವಶರಾದರು. ತ್ರಿಶಿರಾ, ದೇವಾಂತಕ, ನರಾಂತಕರೂ ಕೂಡ ಇಲ್ಲೇ ಸತ್ತುಹೋದರು. ॥9॥ ಯುದ್ಧೋನ್ಮತ್ತ ಮತ್ತು ಮತ್ತ ಎಂಬ ಎರಡು ಶ್ರೇಷ್ಠ ರಾಕ್ಷಸರು ಹಾಗೂ ಕುಂಭ-ನಿಕುಂಭ ಈ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಇಬ್ಬರೂ ಪುತ್ರರು ಇಲ್ಲೇ ಮೃತ್ಯುವನ್ನೈದಿದರು. ॥10॥ ವಜ್ರದ್ರಂಷ್ಟ್ರ ಮತ್ತು ದಂಷ್ಟ್ರ ಮೊದಲಾದ ಅನೇಕ ರಾಕ್ಷಸರು ಇಲ್ಲೇ ಕಾಲಕ್ಕೆ ತುತ್ತಾದರು. ದುಧರ್ಷವೀರ ಮಕರಾಕ್ಷನನ್ನು ಇದೇ ಯುದ್ಧಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ನಾನು ಕೊಂದುಹಾಕಿದೆ. ॥11॥ ಅಕಂಪನ ಮತ್ತು ಪರಾಕ್ರಮಿ ಶೋಣಿತಾಕ್ಷರೂ ಇಲ್ಲೇ ಮೃತರಾದರು. ಯೂಪಾಕ್ಷ ಮತ್ತು ಪ್ರಜಂಘನೂ ಇದೇ ಮಹಾಸಂಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಹತರಾಗಿದ್ದರು. ॥12॥ ನೋಡಿದಾಗಲೇ ಭಯಗೊಳ್ಳುವಂತಹ ರಾಕ್ಷಸ ವಿದ್ಯುಜ್ಜಿಹ್ವ ಇಲ್ಲೇ ಮೃತ್ಯುವಿಗೆ ತುತ್ತಾದನು. ಯಜ್ಞಶತ್ರು ಮತ್ತು ಮಹಾಬಲಿ ಸುಪ್ತಘ್ನನನ್ನು ಇಲ್ಲೆ ಕೊಲ್ಲಲಾಯಿತು. ॥13॥ ಸೂರ್ಯಶತ್ರು, ಬ್ರಹ್ಮಶತ್ರು ಎಂಬ ನಿಶಾಚರರ ವಧೆಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲೇ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ಇಲ್ಲೇ ರಾವಣನ ಭಾರ್ಯೆ ಮಂಡೋದರಿಯು ಅವನಿಗಾಗಿ ವಿಲಾಪಿಸಿದ್ದಳು. ಆಗ ಅವಳು ಸಾವಿರಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸವತಿಯರಿಂದ ಪರಿವೃತಳಾಗಿದ್ದಳು. ॥14॥ ಸುಮುಖಿಯೇ! ಇಲ್ಲಿ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ದಾಟಿ ನಾವು ರಾತ್ರೆಯನ್ನು ಕಳೆದಿರುವ ಸಮುದ್ರತೀರ್ಥವು ಕಂಡು ಬರುತ್ತಿದೆ, ನೋಡು. ॥15॥ ವಿಶಾಲಲೋಚನೇ! ಉಪ್ಪುನೀರಿನ ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟಿಸಿದ ಸೇತುವೆ ಇದಾಗಿದೆ, ಇದು ನಲಸೇತು ಎಂದು ವಿಖ್ಯಾತವಾಗಿದೆ. ದೇವಿ! ನಿನಗಾಗಿಯೇ ಈ ಅತ್ಯಂತ ದುಷ್ಕರ ಸೇತುವೆಯನ್ನು ಕಟ್ಟಲಾಯಿತು. ॥16॥ ವಿದೇಹನಂದಿನೀ! ಈ ಅಕ್ಷೋಭ್ಯ ವರುಣಾಲಯ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ನೋಡು, ಅದು ಅಪಾರವಾಗಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿದೆ. ಶಂಖ ಮತ್ತು ಮುತ್ತಿನ ಚಿಪ್ಪುಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಈ ಸಾಗರ ಹೇಗೆ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿದೆ ನೋಡು. ॥17॥ ಮಿಥಿಲೇಶಕುಮಾರೀ! ಈ ಸುವರ್ಣಮಯ ಪರ್ವತರಾಜ ಹಿರಣ್ಯ ನಾಭನನ್ನು ನೋಡು, ಅದು ಹನುಮಂತನಿಗೆ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಕೊಡಲು ಸಮುದ್ರದ ಜಲರಾಶಿಯಿಂದ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಎದ್ದು ಬಂದಿತ್ತು. ॥18॥ ಈ ಸಮುದ್ರದ ಗರ್ಭದಲ್ಲಿ ದ್ವೀಪವಿದೆ, ಅಲ್ಲಿ ನಾನು ಸೈನ್ಯದ ಶಿಬಿರ ಹೂಡಿದ್ದೆ. ಇಲ್ಲೆ ಹಿಂದೆ ಭಗವಾನ್ ಮಹಾದೇವನು ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಕೃಪೆದೋರಿದ್ದನು. ಸೇತು ಕಟ್ಟುವ ಮೊದಲು ನನ್ನಿಂದ ಸ್ಥಾಪಿತನಾಗಿ ಅವನು ಇಲ್ಲಿ ವಿರಾಜಿಸುತ್ತಿರುವನು. ॥19॥ ಈ ಪುಣ್ಯಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ವಿಶಾಲಕಾಯ ಸಮುದ್ರದ ತೀರ್ಥ ಕಂಡು ಬರುತ್ತಿದೆ, ಅದು ಸೇತು ನಿರ್ಮಾಣದ ಮೂಲಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿದ್ದುದರಿಂದ ಸೇತುಬಂಧ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ವಿಖ್ಯಾತ ನಾಗಿ ಮೂರು ಲೋಕಗಳಿಂದ ಪೂಜಿತವಾಗುವುದು. ॥20॥ ಈ ತೀರ್ಥವು ಪರಮಪವಿತ್ರ ಹಾಗೂ ಮಹಾಪಾತಕಗಳನ್ನು ನಾಶಮಾಡು ವಂತಹದಾಗುವುದು. ಇಲ್ಲೇ ರಾಕ್ಷಸರಾಜ ವಿಭೀಷಣನು ಶರಣಾಗಿ ಬಂದಿದ್ದನು. ॥21॥ ಸೀತೇ! ಈ ವಿಚಿತ್ರ ವನಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಸುಶೋಭಿತ ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿದೆ. ಅದು ವಾನರರಾಜ ಸುಗ್ರೀವನ ಸುರಮ್ಯ ನಗರಿಯಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲೇ ನಾನು ವಾಲಿಯನ್ನು ವಧಿಸಿದುದು. ॥22॥ ಅನಂತರ ವಾಲಿಪಾಲಿತ ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಪುರಿಯನ್ನು ದರ್ಶಿಸಿ ಸೀತೆಯು ಪ್ರೇಮವಿಹ್ವಲಳಾಗಿ ಶ್ರೀರಾಮನಲ್ಲಿ ವಿನಯಪೂರ್ವಕ ಕೇಳಿದಳು - ॥23॥ ಮಹಾರಾಜಾ! ನಾನು ಸುಗ್ರೀವನ ತಾರೆಯೇ ಮೊದಲಾದ ಪ್ರಿಯ ಭಾರ್ಯೆಯರನ್ನು ಹಾಗೂ ಇತರ ವಾನರೇಶ್ವರರ ಸ್ತ್ರೀಯರನ್ನೂ ಜೊತೆಗೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ನಿಮ್ಮೊಂದಿಗೆ ನಿಮ್ಮ ರಾಜಧಾನಿ ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಹೋಗಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ. ॥24-25॥* ವಿದೇಹನಂದಿನೀ ಸೀತೆಯು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಶ್ರೀರಾಮನು ‘ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ಮತ್ತೆ ಕಿಷ್ಕೆಂಧೆಗೆ ಹೋಗಿ ಅವರು ವಿಮಾನವನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಿ, ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ನೋಡಿ ಇಂತೆಂದನು- ॥26॥

ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ನೀನು ಸಮಸ್ತ ವಾನರ ಯೂಥಪತಿಗಳಿಗೆ ಹೇಳು- ಅವರೆಲ್ಲರೂ ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಪತ್ನಿಯರನ್ನು ಕರೆದುಕೊಂಡು ಸೀತೆಯ ಜೊತೆಗೆ ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಬರಲಿ. ಮಹಾಬಲೀ ವಾನರರಾಜ ಸುಗ್ರೀವನೇ! ನೀನು ನಿನ್ನ ಎಲ್ಲ ಪತ್ನಿಯರೂ ಜೊತೆಗೆ ಹೋಗಲು ಹೊರಡಲಿ; ಅದರಿಂದ ನಾವೆಲ್ಲರೂ ಬೇಗನೆ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗಬಲ್ಲೆವು. ॥27-28॥ ಅಮಿತ ತೇಜಸ್ವೀ ರಘುನಾಥನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಎಲ್ಲ ವಾನರರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಶ್ರೀಮಾನ್ ವಾನರರಾಜ ಸುಗ್ರೀವನು ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಅಂತಃಪುರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ತಾರೆಯನ್ನು ಕಂಡು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು. ॥29-30॥ ಪ್ರಿಯೆ! ನೀನು ಮಿಥಿಲೇಶ ಕುಮಾರೀ ಸೀತೆಯ ಪ್ರಿಯವನ್ನು ಮಾಡುವ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಶ್ರೀರಾಮನ ಆಜ್ಞಾನುಸಾರ ಎಲ್ಲ ಮುಖ್ಯ ಮುಖ್ಯ ಮಹಾತ್ಮಾ ವಾನರ ಪತ್ನಿಯರೂ ಹೊರಡಲು ಬೇಗನೆ ಸಿದ್ಧತೆ ಮಾಡು. ನಾವು ಈ ವಾನರ ಪತ್ನಿಯರನ್ನು ಜೊತೆಗೆ ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗಿ ದಶರಥನ ಎಲ್ಲ ರಾಣಿಯ ದರ್ಶನ ಮಾಡಿಸುವೆನು. ॥31-32॥ ಸುಗ್ರೀವನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಸರ್ವಾಂಗ ಸುಂದರೀ ತಾರೆಯು ಸಮಸ್ತ ವಾನರ ಪತ್ನಿಯರನ್ನು ಕರೆದು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಳು- ॥33॥ ಸಖಿಯರೇ! ಸುಗ್ರೀವನ ಆಜ್ಞಾನುಸಾರ ನೀವೆಲ್ಲರೂ ತಮ್ಮ ಪತಿಯರೊಂದಿಗೆ ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಹೋಗಲು ಬೇಗನೇ ಸಿದ್ಧರಾಗಿರಿ. ಅಯೋಧ್ಯೆಯನ್ನು ದರ್ಶನ ಮಾಡಿ ನೀವು ನನ್ನ ಪ್ರಿಯವಾದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡುವಿರಿ. ಅಲ್ಲಿ ಪುರವಾಸಿಗಳ, ಜನಪದದ ಜನರೊಂದಿಗೆ ಶ್ರೀರಾಮನು ನಗರ ಪ್ರವೇಶ ಮಾಡುವ ಮಹೋತ್ಸವವನ್ನು ನಮಗೆ ನೋಡಲು ಸಿಗಬಹುದು. ನಾವು ಅಲ್ಲಿ ಮಹಾರಾಜಾ ದಶರಥನ ಸಮಸ್ತ ರಾಣಿಯರ ವೈಭವದ ದರ್ಶನವೂ ನಮಗಾಗಬಹುದು. ॥34-35॥ ತಾರೆಯ ಈ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಡೆದು ಎಲ್ಲ ವಾನರ ಪತ್ನಿಯರು ಸಿಂಗರಿಸಿಕೊಂಡು ಬಂದು ಆ ವಿಮಾನದ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿ ಸೀತೆಯ ದರ್ಶನದ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಅವರು ವಿಮಾನವನ್ನು ಹತ್ತಿದರು. ॥36॥ ಅವರೆಲ್ಲರೊಂದಿಗೆ ವಿಮಾನವು ಬೇಗನೆ ಮೇಲಕ್ಕೆದ್ದಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಶ್ರೀರಘುನಾಥನ ಋಷ್ಯಮೂಕದ ನಿಕಟ ಬಂದಾಗ ಪುನಃ ವಿದೇಹಿನಂದಿನಿಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು - ॥37॥ ಸೀತೇ! ಮಿಂಚಿನೊಂದಿಗೆ ಮೇಘದಂತೆ, ಸುವರ್ಣಧಾತುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಶ್ರೇಷ್ಠಪರ್ವತ ಕಾಣುತ್ತಿದೆಯಲ್ಲ ಅದೇ ಋಷ್ಯಮೂಕ ಪರ್ವತ. ॥38॥ ಸೀತೇ! ಇಲ್ಲೆ ವಾನರರಾಜ ಸುಗ್ರೀವನು ನನ್ನನ್ನು ಭೆಟ್ಟಿಯಾಗಿದ್ದನು ಮತ್ತು ಮಿತ್ರತೆಯನ್ನು ಮಾಡಿದ ಮೇಲೆ ವಾಲಿಯ ವಧೆಮಾಡುವ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿದ್ದೆ. ॥39॥ ಇದೇ ಆ ಪಂಪಾ ಎಂಬ ಪುಷ್ಕರಿಣಿಯಾಗಿದೆ, ಅದು ತಟವರ್ತಿ ವಿಚಿತ್ರ ಕಾನನಗಳಿಂದ ಸುಶೋಭಿತವಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲೇ ನಿನ್ನ ವಿಯೋಗದಿಂದ ಅತ್ಯಂತ ದುಃಖಿಯಾಗಿ ನಾನು ವಿಲಾಪ ಮಾಡಿದ್ದೆ. ॥40॥ ಇದೇ ಪಂಪಾತೀರದಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಧರ್ಮಪರಾಯಣಾ ಶಬರಿಯ ದರ್ಶನವಾಗಿತ್ತು. ಒಂದು ಯೋಜನ ಉದ್ದದ ಭುಜವುಳ್ಳ ಕಬಂಧ ಎಂಬ ಅಸುರನನ್ನು ವಧಿಸಿದ ಸ್ಥಾನ ಇಲ್ಲೇ ಇದೆ. ॥41॥ ವಿಲಾಸಶಾಲಿನೀ ಸೀತೆ! ಜನಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಆ ಶೋಭಾಶಾಲೀ ವಿಶಾಲ ವೃಕ್ಷ ಕಾಣುತ್ತಿದೆಯಲ್ಲ, ಆಲ್ಲೆ ಬಲವಂತ ಹಾಗೂ ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ ಪಕ್ಷಿಶ್ರೇಷ್ಠ ಜಟಾಯು ನಿನ್ನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಿದ ಕಾರಣದಿಂದ ರಾವಣನ ಕೈಯಿಂದ ಹತನಾದನು. ॥42-43॥ ನನ್ನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಖರ-ದೂಷಣರು ಧರಾಶಾಯಿಯಾದರೋ, ಮಹಾ ಪರಾಕ್ರಮಿ ತ್ರಿಶರನನ್ನು ಕೊಂದುಹಾಕಿದೆನೋ ಅದೇ ಈ ಸ್ಥಾನವಾಗಿದೆ. ॥44॥ ವರವರ್ಣಿನೀ! ಶುಭದಶದರ್ಶನೇ! ಇಲ್ಲೇ ನಮ್ಮ ಆಶ್ರಮವಿದೆ ಹಾಗೂ ಆ ವಿಚಿತ್ರ ಪರ್ಣಶಾಲೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿದೆ. ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದು ರಾವಣನು ಬಲವಂತ ವಾಗಿ ನಿನ್ನನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದ್ದನು. ॥45॥ ಇದು ಸ್ವಚ್ಛ ಜಲರಾಶಿಯಿಂದ ಸುಶೋಭಿತ ಮಂಗಲಮಯಿ ರಮಣೀಯ ಗೋದಾವರಿಯಾಗಿದೆ. ಅದೇ ಬಾಳೆಯ ಗಿಡಗಳ ಗುಂಪಿನಿಂದ ಆವರಿಸಿದ ಮಹರ್ಷಿ ಅಗಸ್ತ್ಯರ ಆಶ್ರಮ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿದೆ. ॥46॥ ಇಲ್ಲಿ ಮಹಾತ್ಮಾ ಸುತೀಕ್ಷ್ಣರ ಪ್ರಕಾಶಮಾನ ಆಶ್ರಮವಿದೆ. ವಿದೇಹನಂದಿನೀ! ಸಹಸ್ರನೇತ್ರಧಾರೀ ಪುರಂದರ ಇಂದ್ರನು ಆಗಮಿಸಿದ ಶರಭಂಗ ಮುನಿಯ ಆಶ್ರಮ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿದೆ ನೋಡು. ॥47-48॥ ನಾನು ಮಹಾಕಾಯ ವಿರಾಧನನ್ನು ವಧಿಸಿದ ಸ್ಥಾನ ಇದೇ ಆಗಿದೆ. ದೇವಿ! ಸುಂದರೀ! ಇಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ತಾಪಸರನ್ನು ನಾವು ಮೊದಲು ದರ್ಶನ ಮಾಡಿದ್ದೆವು. ॥49॥ ಸೀತೆ! ಈ ತಾಪಸಾಶ್ರಮದಲ್ಲೇ ಸೂರ್ಯಾಗ್ನಿಗಳಂತಹ ತೇಜಸ್ವೀ ಕುಲಪತಿ ಅತ್ರಿಮುನಿಗಳು ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇಲ್ಲೇ ನೀನು ಧರ್ಮಪರಾಯಣಾ ತಪಸ್ವಿನೀ ಅನುಸೂಯೆಯನ್ನು ದರ್ಶಿಸಿದ್ದೆ. ॥50॥ ಸುಂದರೀ! ಅದೋ ಗಿರಿರಾಜ ಚಿತ್ರಕೂಟ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿದೆ. ಅಲ್ಲೇ ಕೈಕೇಯಿಕುಮಾರ ಭರತನು ನನ್ನನ್ನು ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸಿ ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗಲು ಬಂದಿದ್ದನು. ॥51॥ ಮೈಥಿಲೀ! ವಿಚಿತ್ರ ಕಾನನಗಳಿಂದ ಸುಶೋಭಿತ ರಮಣೀಯ ಈ ಯಮುನಾ ನದಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿದೆ ಹಾಗೂ ಶೋಭಾಶಾಲೀ ಭರದ್ವಾಜಾಶ್ರಮ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿದೆ. ॥52॥
ಈ ಪುಣ್ಯಸಲಿಲೆ ತ್ರಿಪಥಗಾ ಗಂಗಾನದಿ ಕಾಣುತ್ತಿದೆಯಲ್ಲ! ಅದರ ತಟದಲ್ಲಿ ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಕಲರವ ಮಾಡುತ್ತಿವೆ. ದ್ವಿಜವೃಂದವು ಪುಣ್ಯಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ನಿರತರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಇದರ ತೀರದ ವೃಕ್ಷಗಳು ಸುಂದರ ಹೂವುಗಳಿಂದ ತುಂಬಿವೆ. ॥53॥ ಇದು ಶೃಂಗಾರವೇರಪುರವಾಗಿದೆ, ಅಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಮಿತ್ರ ಗುಹನಿರುತ್ತಾನೆ. ಸೀತೇ! ಈ ಯೂಪಮಾಲೆಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತ ಸರಯೂ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿದೆ. ಅದರ ತೀರದಲ್ಲಿ ನನ್ನ ತಂದೆಯ ರಾಜಧಾನಿ ಇದೆ. ವಿದೇಹನಂದಿನೀ! ನೀನು ವನವಾಸದ ಬಳಿಕ ಮರಳಿ ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಬಂದಿರುವೆ. ಅದರಿಂದ ಈ ಪುರಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸು. ॥54-55॥ ಆಗ ವಿಭೀಷಣ ಸಹಿತ ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರು, ವಾನರರು ಅತ್ಯಂತ ಹರ್ಷ ಉಲ್ಲಾಸಿತರಾಗಿ ನೆಗೆದಾಡುತ್ತಾ ಆ ಪುರಿಯ ದರ್ಶನ ಮಾಡತೊಡಗಿದರು. ॥56॥ ಅನಂತರ ಆ ವಾನರ ಮತ್ತು ರಾಕ್ಷಸರು ಬಿಳಿಯ ಮಹಡಿಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತ ಹಾಗೂ ವಿಶಾಲ ಭವನಗಳಿಂದ ವಿಭೂಷಿತ ಅಯೋಧ್ಯಾಪುರಿಯನ್ನು, ಆನೆ-ಕುದುರೆಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ, ದೇವೇಂದ್ರನ ಅಮರಾವತಿಯಂತೆ ಶೋಭಿತವಾದ ಅದನ್ನು ನೋಡತೊಡಗಿದರು. ॥57॥

* ಸೀತೆಯು ಇಲ್ಲಿ ವಾನರಸ್ತ್ರೀಯರನ್ನು ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗುವ ಮಾತು ಹೇಳಿದ್ದರಿಂದ ವಿಮಾನವು ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಯಲ್ಲಿ ಇಳಿದು ಒಂದುದಿನ ಉಳಿಯಬೇಕಾಯಿತು. ಹೀಗೆ ರಾಮಾಯಣ ತಿಲಕಕಾರರ ಮಾತಾಗಿದೆ. ಅವರು ಹೇಳಿದಂತೆ ಅಶ್ವೀನ ಶುಕ್ಲ ಚತುರ್ಥಿಯಂದು ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಯಲ್ಲಿ ಇದ್ದು ಪಂಚಮಿಯಂದು ಅಲ್ಲಿಂದ ಹೊರಟಿದ್ದರು. ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನು ಅಲ್ಲಿ ಉಳಿದು ಅದೇ ದಿನ ಅಂಗದನಿಗೆ ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಯ ಯುವರಾಜ ಪಟ್ಟ ಕಟ್ಟಿದ್ದನು. ಇದು ಮಹಾಭಾರತದ ವನಪರ್ವದ ಅಧ್ಯಾಯ 291 ಶ್ಲೋಕ 58-59ರಿಂದ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ.